1

10ANNIS ΒAPT. FRANZELIN
E SOCIETATE IESU

IN COLLEGIO ROMANO S. THEOLOGIAE PROFESSORIS

TRACTATES

E DEO TRINO
SECUNDUM PERSONAS

EDITIO ALTERA AB AUCTORE EMENDATA

of divinity ubMry
Missouri 631$^

ROMAE
TYPIS S. C. DE PROPAGANDA FIDE

MDCCCLXXIV.

PETRUS RAGAZZINI
PRAEPOSITUS PROVINCIAE ROMANAE SOC. IESU.

Cum Opus cui titulus « Tractatus de Deo Trino secun­
dum Personas » aP. loanne Bapt. Franzelin nostrae Socie­
tatis sacerdote lingua latina conscriptum quatuor eiusdem
Societatis theologi, quibus id commissum fuerat, recogno­
verint ac in lucem edi posse probaverint, potestate ab
A.R. P. N. Petro Beckx Praeposito Generali ad id data,
facultatem concedimus , ut iterum typis mandetur , si iis
ad quos pertinet, ita videbitur.
In cuius rei fidem has litteras manu nostra subscriptas
et sigillo nostri officii munitas dedimus.
Romae die 11. Octobris 1S73.

Petrus Ragazzini S. I.
Praep. Prov. Rom.

TRACTATUS
DE

DEO TRINO SECUNDUM PERSONAS
SECTIO I.
DOCTRINA REVELATA
DE UNITATE NATURAE ET REALI DISTINCTIONE
PERSONARUM DIVINARUM

CAPUT I.
DOCTRINA SCRIPTURARUM SACRARUM DE HAC UNITATE
ET DISTINCTIONE

THESIS I.

Numerica unitas deitatis in universa revelatione
sicut veteris ita novi Testamenti docetur.
»
»
»
»
»

« Denm unum esse non unitate specifica sed uni ate sirgulafitatis
seu numerica, in revelatione veteris et novi Testamenti manifestum
est; unde qui in distinctione divinarum personarum etiam naturam
distinguerent et quavis doctrinae conformatione Deos numerarent. ii
semper indicati sunt a fundamentali dogmate totius revelationis defecisse, »

Doctrina de unitate divinae naturae et universira de
perfectionibus Dei absolutis praestructa in tractatu de Deo
uno hic quidem tamquam fundamentum supponitur. Reve­
latio enim de distinctione personarum hanc unitatem in­
cludit, et nisi haec perpetuo ob oculos habeatur, ipsa di­
stinctio intelligi non potest, ut in Scriptura et Patrum
explicatione inde a temporibus apostolicis continetur. Hinc
opus est perspectum habere modum, quo Scriptura, fidei
professiones et ss. Patres illa praesertim aetate, qua di­
stinctio personarum potissimum et fere unice defendenda
erat, hanc veritatem unitatis supponant et proponant tam­
quam fundamentalem et sine controversia penes omnes fi-

Λ

- 6 —

deles certissimam. Sicut enim doctrina distinctionis perficit
intelligentiam unitatis, ita vicissim communis professio
unitatis illustrat praedicationem distinctionis, si quando
Patres de hac, quomodo sit, obscurius sunt locuti. Prop­
ter hunc igitur intimum nexum doctrinae unius cum altera
ordo rerum postulat, ut supposito etiam integro tractatu
de Deo uno hic distinctius consideremus modum , quo re­
velatio et praedicatio ecclesiastica unitatem Dei velut su­
premum principium tueatur, cui proinde doctrina de distinc­
tione personarum in revelatione et in professione catholica
numquam potuit esse contraria, sed necessario coordinata
et sensu eidem unitati consono intelligenda.
I. Revelatio veteris Testamenti habet utique unitatem
Dei velut primum articulum et principale fundamentum
frequentissime et omnibus dicendi formulis expressam. In
novo Testamento ad hanc ipsam doctrinam et ad hanc fidem
revelatam appellatur, et eadem confirmatur eodem omnino
sensu, quo in Testamento veteri est proposita. Haec au­
tem unitas Dei non solum inculcatur ad excludendos deos
fictitios, qui a gentibus colebantur; sed unitas docetur ab­
soluta ad excludendam quamvis distinctionem et numera­
tionem Deorum.
In legislatione Mosaica primus ordine et dignitate arti­
culus continetur solemni protestatione: u audi Israël, Domi­
nus Deus noster Dominus (mrp ) unus est... Dominum Deum
tuum timebis et illi soli servies, ac pernomen illius iurabis »
Deut. VI. 4 sqq. Hoc ipsum Christus Dominus declarat ut
u primum mandatum », ac probat paraphrasim : u quia unus
est Deus et non est alius praeter eum » Marc. XII. 29 34.
Hac ipsa forma excludente in ultimo velut testamento Moy­
sis ad populum idem repetitur, ubi Deus inducitur iureiurando confirmans: « videte, quod ego sim solus, et non sit
alius Deus
praeter me » Deut. XXXII. 39. 40. cf.
Ιο. XVII. 3; Eph. IV. 3-6. Ad hanc fidem confirmandam
Deus dirigit portenta, theophanias. et specialem providen­
tiam erga populum suum : « ut scires quoniam Dominus ipse
est Deus (□ιπί’ΚΓΤ ΝΊΓΤ mm) et non est alius praeter eum...
Scito ergo hodie et cogitato in corde tuo, quod Dominus

— 7 —

ipse sit Deus in coelo sursum et in terra deorsum, et non
sit alius » Deut. IV. 35. 39. cf. 1 Cor. VIII. 4. 5. Ita etiam
in prophetis et in Psalmis frequenter, u Ego Dominus et
non est amplius: extra me non est Deus. Ut sciant, qui ab
ortu solis et qui ab occidente, quoniam absque me non est.
Ego Dominus et non est alter » (hebr. non amplius) Is. XLV.
5. 6 sq. cf. Rom. III. 29. 30 ; 1 Tim. II. 5.
Est igitur unitas Dei et exclusio cuiusvis numeri Deo­
rum revelata ita, ut omnis doctrina explicite vel implicite
tradens duos tresve Deos absque ulteriori examine censeri
deberet contraria revelationi, quam nulli fidelium ignorare
liceat. Atque ideo si in revelatione de reali distinctione
et de pluralitate in divinis sermo habetur, ea certissime
non ad deitatem naturamque divinam pertinet Deut. XIII.
Ps. LXXX. 9-11. Hinc etiam in prophetiis veteris Testa­
menti quoad hoc doctrinae caput pro novo Testamento non
iam talis profectus promittitur, quo u rigorosus monotheismus n solvatur, ut quidam nunc non satis proprie loqui
solent, sed quo cognitio revelatae unitatis Dei universa­
lior evadat et distinctior. « Et erit in die illa, exibunt
aquae vivae de lerusalem, medium earum ad mare orien­
tale et medium earum ad mare novissimum, in aestate et
in hieme erunt. Et erit Dominus rex super omnem ter­
ram : in die illa erit Dominus unus et nomen eius unum »
Zach. XIV. 7-9; Ps. LXXXV. 8-10. Temperatio enim omni­
modae unitatis et singularitatis naturae divinae non pro­
fectus esset, sed revelatae veritatis negatio. Neque enim
affirmando tantummodo unus Deus dicitur, quod quidem
et ipsum abunde satis esset ; sed etiam negatione et ex­
clusione repetitur, praeter unum Deum patriarchis, Moysi,
prophetis, populo Israël revelatum non esse alium Deum,
ipsum solum esse Deum; et ad hunc unum solum Deum in
veteri Testamento revelatum universa revelatio etiam novi
Testamenti appellat.
II. Ex hoc primo principio ac fundamento constat, hanc
ipsam unitatem numerical» Dei divinaeque substantiae sem­
per supponi in libris novi Testamenti, et in iis signiticaii,
quoties simul cum distinctione et conuumeratione Patris et

— 8 -

Filii et Spiritus Sancti coniungitur unitas ; quando Pater et
Filius dicuntur unum; tres unum; sub uno nomine connume­
rantur Pater ef Filius et Spiritus Sanctus; Filius dicitur esse
in Patre, Pater in Filio; omnia quae habet Filius et Spiritus
Sanctus, dicuntur ad Patrem revolvi et recapitulari velut
ad fontem, quae relatio Filii ad Patrem et Spiritus Sancti
ad Patrem ac Filium in universa doctrina Christi amplissi­
me patet. Sed de hac coniunctione unitatis cum distinctione
in sequentibus dicendi locus erit; huius enim rei explicatio
constituit argumentum totius praesentis tractatus.
Pari modo hoc ipsum fundamentum unitatis substantia­
lis supponitur in professione et explicatione fidei christianae, in omnibus symbolis, in declarationibus et disputa­
tionibus Doctorum catholicorum adversus errores varios et
inter se invicem oppositos.
In symbolis, quae certe exprimunt professionem tum Pa­
storum tum plebis fidelium, nominatim in symbolo apostolico fides a in Deum » vel expressius « in unum Deum n (1)
primus est articulus, velut compago et continens vinculum
distinctionis* subiectae, qua credendum est in Patrem et
Filium et Spiritum Sanctum. Hanc fidem unitatis Dei simul
cum distinctione trium qui sunt Deus, docebantur et in ipsa
susceptione sacramenti tamquam tesseram Christianorum
profiteri iubebantur omnes baptizandi (cf. Constit. Apostol.
1. VII. c. 41; Cassian. de Incarn. 1. VI. c. 3, etc.). Hanc re­
petunt ut fidem Ecclesiae universalis Patres et Doctores
inde a primaeva aetate, u Primum omnium crede quod unus
est Deus, qui omnia creavit. » Hermae Pastor 1. II. mand. I.
(1) In Ecclesia Romana et aliis Ecclesiis particularibns occidentis
formula antiquissima erat: « credo in Deum Patrem omnipotentem n etc*
(vel « in Deo Patre omnipotente » ). Orientis vero Ecclesiae, inqnit Ru­
tinus, fere omnes ita tradunt: * credo in unum Deum Patrem omnipoten­
tem ·» etc. (Ruf. in Expos, symboli). Sensus, ut patet, manet omnino idem.
Eutychianis calumniantibus, quod Leo Pontifex in ep. ad Flavianum
dixerit: « in Deum Patrem omnipotentem, * omissa particula a in unum
Deum r respondet Vigilius Tapsensis 1. IV. c. 1. contr. Eutych. : u Ro­
mae et antequam Nicaena synodus conveniret, a temporibus Apostolorum
usque ad nunc.... ita fidelibus symbolum traditur ; nec praeiudicantur
*
verba, ubi sensas incolumis permanet. »

X Μ

— 9 —

cf. Recognit. Clement. 1. IT. n. 43 sq. Irenaeus contra Gnosticorum emanationes ex Dei pleromate, et contra figmen­
tum de Deo alio veteris, alio novi Testamenti frequenter
inculcat hanc « regulam veritatis » 1. I. c. 22; hoc u primum
et maximum capitulum » 1. II. c. 1 , unum esse Deum ,
praeter quem alius non est. u Solus unus Deus fabricator
(ôw.icvoycç)... qui fecit omnia per semet ipsum h. e. per
Verbum et Sapientiam suam... hic Deus Abraham et'Deus
Isaac et Deus lacob, Deus vivorum, quem lex annuntiat,
quein prophetae praenunciant,-quem Christus revelat, quem
Apostoli tradunt, quem Ecclesia credit. Hic Pater Domini
N. I. C. per Verbpm suum, qui est Filius eius, manifesta­
tur omnibus n 1. II. c. 30. n. 9. u Ecclesia per universum
orbem usque ad fines terrae dispersa ab Apostolis et eorum
discipulis accepit fidem in unum Deum Patrem omnipoten­
tem » etc. Sequitur deinde in eadem tradita fide totius Ec­
clesiae professio in unum lesum Christum Filium Dei, et
in Spiritum Sanctum, qui per prophetas praedicavit dispo­
sitiones Dei et adventum 1. I. c. 10; 1. III. c. 4. Origenes
postquam monuit, ut u servetur ecclesiastica praedicatio per
successionis ordinem ab Apostolis tradita et usque ad prae­
sens in Ecclesiis permanens, n recenset aliqua ex professione
Ecclesiae universali et m nifesta. u Species vero eorum,
quae per praedicationem apostolicam manifeste ti aduni ur,
istae sunt. Primo quod unus Deus est, qui omnia creavit...
omnium iustorum Deus, Adam, Abel, ... patriarchal um ,
Moysis, prophetarum. » Subiungitur praedicatio manifesta,
u quod lesus Christus ante omnem creaturam natus ex Pa­
tre incarnatus est, et homo factus cum Deus esset, mansit
quod erat, Deus. Tum deinde honore ac dignitate Patri
et Filio sociatum tradiderunt Spiritum Sanctum n Origen,
de Princip. Praefat. n. 2. 4.
Clarissime vero apparet unitas Dei, qualem antiquissimi
Patres semper intellexerunt, ex disputationibus adversus
haereticos monarchianos, contra Praxeam, Noetum, Sabellianos, Paulum Samosatenum (1). Cum enim haeretici isti
(1) « Paulus Samosatenns, qui fuit Antiochiae Episcopus temporibus
Aureliani principis... Verbum Dei Patris non substantivum sed prolati-

- 10 -

unitatem divinae substantiae assererent ita, ut simul ne­
garent distinctionem realem inter Patrem et Filium et Spi­
ritum Sanctum, defensores dogmatis catholici eandem sub­
stantiae unitatem habent velut certissimam et positam pe­
nes Christianos extra dubitationem. « Varie diabolus aemu­
latus est veritatem ; adfectavit illam aliquando defendendo
concutere. Unicum Dominum vindicat omnipotentem mundi
conditorem; ut et de unico haeresim faciat, ipsum dicit
Patrem descendisse in Virginem... Nos vero et semper et
nunc magis ut instructiores per paracletum (Montani), de­
ductorem scilicet omnis veritatis, unicum quidem Deum
credimus, sub hac tamen dispensatione, quam oeconomiam
dicimus, ut unici Dei sit et Filius Sermo (Verbum) ipsius...
qui exinde miserit a Patre Spiritum Sanctum paracletum,
sanctificatorem fidei eorum, qui credunt in Pati em et Fi­
lium et Spiritum Sanctum. Hanc regulam ab initio Evangelii decucurrisse... probabit ipsa posteritas omnium haere­
ticorum... Haec perversitas (Praxeana) se existimat meram
veritatem possidere, dum unicum Deum non alias putat
credendum, quam si ipsum eundemque et Patrem et Filium
et Spiritum Sanctum dicat ; quasi non sic quoque unus sit
omnia, dum ex uno omnia, per substantiae scilicet unitatem,
et nihilominus custodiatur oeconomiae sacramentum, quae
unitatem in Trinitatem disponit, tres dirigens Patrem et
Filium et Spiritum Sanctum. Tres autem non statu (di­
gnitate) sed gradu (originis), nec substantia sed forma
(charactere personali), nec potestate sed specie (notionibus
distinguentibus): unius autem substantiae et unius status
et unius potestatis, quia unus Deus, ex quo gradus isti et
formae et species in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti
deputantur » Tertull. contr. Prax. c. 1. 2. cf. Praescript.
c. 13. 14. Eodem prorsus modo conveniunt quoad unitatem
divinae substantiae cum Noeto presbyteri Smyrnenses (apud
vura vel imperativum sensit atque pronuntiavit, non, ut fides habet ca­
tholica, Verbum in substantia vel essentia consubstantivum, i.e. ο^οουσιον
Filium Dei Patris » Marius Mereat, ad XII anathem. Nestorii (Ορρ.Τ. 11.
p. 128. ed. Garner.). Vide Patres alios de haeresi Samosateni in dissertat.
Garnerii §. Ill (ibid. p. 307 seq.).

— 11 —

Epiphan. haer, 57. T. I. p. 480), et s. Hippolytus (n. 3. 6 11.
14. Galland. T. II. p. 455 sq.); Concilium Antiochenum (Col­
lect. Mansi T. I. p. 1033) cum Paulo Samosateno; Zephyrinus, Callistus, Dionysius Romani Pontifices cum Sabellianis
(Philosophumena p. 285. 389; Athanas. de decret. Nicaen.
n. 26), dum tamen Noeti et Sabellii et Samosateni confu­
sionem personarum iisdem in locis damnant, et illum unum
Deum docent esse Patrem et Filium et Spiritum Sanctum,
tres distinctos. At haec postulant diligentiorem considera­
tionem in sequentibus thesibus. ·
Interim ex fundamento declarato constant haec duo.
a) Si in Scriptura et in praedicatione ecclesiastic qua­
vis aetate sermo est de unitate Patris et Filii et Spiritus
Sancti, ut sub ratione deitatis vel dignitatis vel exhibendi
cultus divini connumerentur, vel uniias dicatur esse secun­
dum substantiam, vel dicantur esse simpliciter unum, vel
attributum quodcumque divinum vindicetur Filio et Spiritui
Sancto, et eximantur a conditione creaturarum ; haec omnia
necessario intelligenda sunt de unitate numerica naturae
divinae in Patre, Filio et Spiritu Sancto.
b) In Scriptura et penes Patres Ecclesiae, qui unitatem
aliquo ex hisce modis vindicant, distinctio inter Patrem,
Filium , Spiritum Sanctum non potest intelligi secundum
naturam divinam et substantiam. Si quando igitur locu­
tiones occurrunt, quae videntur indicare suboidinationem
et inferiorem dignitatem unius personae prae altera, haec
subordinatio certe ab eis intellecta non est et intelligi non
potest ratione naturae ac substantiae. Quantam vis enim reperias obscuritatem in modo loquendi et in scientifica con­
ciliatione unitatis Dei cum distinctione trium penes aliquos
Patres vetustos, ubi « nondum perfecte de Trinitate trac­
tatum est » (Aug. in Ps. 54. n. 22.), nulla tamen aetate
ignoratio dogmatis fundamentalis de unitate divina ex­
pressi in symbolo pro omnibus fidelibus, a summis pastori­
bus usque ad catechumenos, admitti potest ita, ut haec
veritas intra ipsos fines Ecclesiae nemine contradicente
umquam in discrimen vocari potuerit (cf. Tract, de Tradit,
et de Incarnat).

f

- 12 THESIS II.

Complexus doctrinae in Scripturis novi Test amenti
de unitate et distinctione.
« Generali quadam consideratione doctrinae Christi et Apostolorum,
- ut in libris novi Testamenti exhibetur, demonstrantur Pater, Filius,
» et Spiritus Sanctus tres distincti, qui sunt unus Deus. »

In Evangeliis, in epistolis apostolicis ceterisque libris
novi Testamenti saepissime mentio fit et doctrina traditur
Christi ipsius et Apostolorum de Deo Patre qui est Pater
unigeniti Filii sui, de Filio Dei qui proprium Patrem habet
Deum, de Spiritu Sancto qui est Spiritus Patris, Spiritus
Filii, Spiritus Dei. Hic contenti sumus generali adhuc et
obvia consideratione eorum, quae de singulis docentur; de
Filio inquam et de Spiritu Sancto, cum ex his ipsis intelligantur ea, quae pro praesenti quaestione ad Patrem per­
tinent. Dicimus itaque, quoties sive velut per incidens sive
data opera in Scripturis novi Testamenti sermo est de Filio
Dei secundum sublimiorem eius naturam (humana enim na­
tura Filii incarnati hic non venit in considerationem), et
quoties sermo est de Spiritu Sancto in relatione ad Patrem
vel Filium vel ad utrumque, omnia prorsus conspirare in
hanc sententiam, quod Pater, Filius, Spiritus Sanctus tres
sunt invicem realiter distincti, h. e. non sola nostra con­
sideratione sed in se alius Pater, alius Filius, alius Spiri­
tus Sanctus, nihilominus tamen tum tres simul tum singuli
sunt unus Deus.
I. Relationem Filii Dei ad Deum Patrem Christus Do­
minus ipse in universa sua vita et doctrina semper exhi­
buit et Apostoli deinceps tradiderunt in hunc sensum, ut
Filius Dei sit non adoptione, sed Filius per naturam quae
una est Patris et Filii.
1°. Praedicatur ubique nomine sibi proprio Filius Dei,
Filius dilectus Mattii.III. 17; Filius dilectionis paternae Coi.
I. 13; Filius proprius Rom. VIII. 32; cuius proprius Pater
est Deus Ιο. V. 18; Filius verus 1. Ιο. V. 26; Filius super
domum et familiam Heb. III. 6; qui non est Filius ideo,

— 13 —

quia obediens Patri, sed factus est obediens, quamvis esset
Filius χαιπερ ών νιος Heb. V. 8; Filius manens in aeternum
Ιο. VII. 35; Filius generatione ac propterea eo sensu, quo
nullus angelorum potest filius appellari Heb. I. 5; Filius
Dei unigenitus Ιο. III. 16; unigenitus Filius, qui est in
sinu Patris ib. I. 8 ; Filius, qui dedit aliis potestatem filios
Dei fieri ib. I. 12.
2°. Hoc ipso, quod est Pater et Filius Patris, alius est
Pater et alius Filius, u Ego et Pater sumus » ; « Pater in
me, et ego in Patre » ; u clarifica me Pater claritate, quam
habui apud te, antequam mundus esset » ; u Pater operatur
et ego operor » ; « solus non sum, sed ego et qui misit me
Pater » ; u qui diligit me, diligetur a Patre meo » etc.
3i0. At quia est Filius Dei proprio sensu, ideo Deus
Pater et Filius simpliciter unum sunt, u Ego et Pater unum
sumus » Ιο. X. 30. Operatio Patris est operatio Filii, et una
est Patris ac Filii relatio ad suos fideles, u Pater meus
usque modo operatur, et ego operor... Quaecumque ille fe­
cerit, haec et Filius similiter (ψοιως) facit « Ιο. V. 17-21.
u Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam
eum... et ad eum veniemus, et apud eum mansionem fa­
ciemus » ib. XIV. 21. 23.
'
Quae in veteri Testamento dicta sunt de uno Deo Israe­
lis . ·
, dicta sunt de Filio Dei. a Ad Filium autem (di­
cit Scriptura): thronus tuus, Deus, in saeculum saeculi...
Et (iterum dicit Scriptura) : tu in principio, Domine, ter­
ram fundasti r> Heb. I. 8 sq.
Quare natura Filii est natura Dei, qua est aequalis
Deo. « Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus
est esse se aequalem Deo « Phil. II. 6. Vitam essentialem
quam habet Pater in semetipso, habet et Filius communi­
catam a Patre, et ideo sicut Pater ita Filius est ipsa vita.
u. Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio
habere vitam in semetipso η Ιο. V. 25. Ideo Filius est
u splendor gloriae Patris (απαυ/ασρα της ίοξης àu-cu) et fi­
gura (χαρακτηρ) substantiae eius, portans omnia verbo vir-^
tutis suae » Heb. V. 3.
Propter haec eundem supremum cultum postulat Filius,

— 14 —

qui debetur Patri, u Ut omnes honorificent Filium , sicut
honorificant Patrem » Ιο. V. 23. (\7ide Tract, de Incarnat,
th. ΙΠ. seq.)
IL Pari ratione Spiritus Sanctus tura in vita et doctri­
na Christi ipsius tum in praedicatione deinde Apostolorum
ubique proponitur ut alius a Patre et Filio, et nihilominus
ut unus Deus.
1°. Clare exhibetur Spiritus Sancti tamquam tertii di­
stinctio a Patre et Filio. Testimonium perhibente Patre de
Filio, Spiritus Sanctus corporali specie apparuit distinctus
ab utroque Matth. III. 16.17 (cum parallelis). Multis decla­
ravit Christus ipse doctrinam de Spiritu Sancto sermone
habito in ultima coena, ubi constanter dicitur Spiritus
Sanctus seu Spiritus veritatis alius paracletus distinctus a
Filio, atque distinctus a Patre et Filio : qui a Patre pro­
cedit, qui pariter accipit a Filio, quia omnia quae sunt
Patris, sunt etiam Filii; Spiritus veritatis, quem Pater
mittit in nomine Filii ; quem Filius mittit a Patre, u Ego
rogabo Patrem et alium, paraclitum dabit vobis, ut maneat
vobiscum in aeternum ». Paraclitus autem Spiritus Sanc­
tus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit
omnia » το πνεύμα το άγιον, ο πε/ζψει ο πατήρ εν τω ονομ,ατι μου,
εκείνος υμάς οιδαξει Ιο. XIV. 16. 26. Quamvis igitur spiritus
multipliciter dicatur, et etiam Deus absolute spectatus sit
spiritus, constat tamen, hoc nomen Spiritus Sanctus in doc­
trina revelata esse determinatum ad rationem nominis pro­
prii hypostatici, quo designetur distinctus a Patre et a
Filio (cf. Epiphan. haer. 74).
2°. Divinitas Spiritus Sancti tam evidenter declaratur
in universa doctrina revelata, ut nisi distinctio a Patre ac
Filio aeque esset expressa, Deum absolute spectatum vel,
quod perinde fere est, adtributum divinum in Scripturis
hoc nomine designari, nemo non pro certo haberet. Nomina
ipsa Spiritus Dei, Spiritus Patris, Spiritus veritatis qui a
Patre procedit, non possunt significare aliud quam Deum.
» Non minus clare hoc ipsum constat ex descriptionibus
adtributorum et efficientiarum Spiritus Sancti. Est u Spi­
ritus veritatis, qui docet omnem veritatem... alius para-

— 15 —

clitus, qui maneat cum Apostolis in aeternum, Spiritus
veritatis » Ιο. XII. 16. 26; XVI. 13. Qui ergo est absoluta
veritas. Hinc Deus revelat omnia per Spiritum suum : sunt
tamen distincti, qui dicitur revelare, et is per quem di­
citur revelare; est enim Spiritus Dei et Spiritus ex Deo,
qui scrutatur profunda Dei. u Nobis autem revelavit Deus
per Spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam
profunda Dei. Quis enim hominum scit, quae sunt homi­
nis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? ita et quae Dei
sunt, nemo cognovit nisi Spiritus Dei. Nos autem... acce­
pimus Spiritum, qui ex Deo est » 1. Cor. II. 10-12. Confe­
renda haec sunt cum iis, quae dicuntur de relatione inter
Deum apud quem erat Verbum, et inter Verbum Dei quod
erat Deus. Quoad distinctionem : « Verbum erat apud Deum »
— u Deus per Spiritum suum... Spiritus, qui in ipso est,
qui ex Deo est ». Quoad unitatem : u et Deus erat Verbum »
— u Spiritus scrutatur etiam profunda Dei... nemo cognovit
nisi Spiritus Dei. »
Porro sicut Pater et Filius veniunt ad nos et manent
in nobis, ita cum Patre et Filio venit et manet Spiritus
Sanctus Ιο. XIV. 17-23. lusti sunt templum Spiritus Sancti,
et hoc ipso templum Dei. u Nescitis quia templum Dei estis,
et Spiritus Dei habitat in vobis » 1. Cor. III. 16; « mem­
bra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est,
quem habetis a Deo, et non estis vestri » ib. VI. 19. cf.
2. Cor. VI. 16.
Est ipse Spiritus Sanctus in nobis auctor et causa rege­
nerationis supernaturalis. Sicut enim dicimur nasci ex Deo
(Ιο. I. 13), ita dicitur: u nisi quis renatus fuerit ex aqua
et Spiritu Sancto η Ιο. II. 5. Sicut dicitur : charitas ex Deo
est; et omnis qui diligit, ex Deo natus est... Deus chari­
tas est; et qui manet in charitate, in Deo manet et Deus
in eo » 1. Ιο. IV. 7. 16; ita dicitur: u charitas Dei diffusa
est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est
nobis... Accepistis Spiritum adoptionis filiorum... ipse enim
Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii*'·»
Dei » Rom. V. 5; VII. 15. 16; Gal. IV. 6.
Omnium charismatum , quorum auctor non potest esse

- 16 —

nisi Deus, auctor est Spiritus Sanctus, u Dabitur vobis in
illa hora, quid loquamipi ; non enim vos estis qui loqui­
mini , sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis »
Matth. X. 19. 20 ; «coeperunt loqui variis linguis, prout
Spiritus Sanctus dabat eloqui illis n Act. II. 4 ; a Spiritus
Sanctus per omnes civitates mihi protestatur dicens, quo­
niam vincula et tribulationes lerosolymis me manent » ib.
XX. 22; u tentabant (Paulus cum sociis) ire in Bithyniam,
et non permisit eos Spiritus lesu » ib. XVI. 7. (confer
quoad rem ipsam Act. XXII. 18) ; u non voluntate humana
allata est aliquando prophetia, sed Spiritu Sancto inspirati
(ΰ~ο πνεύματος άγιου γερρμενοι) locuti sunt sancti Dei homines»
2. Pet. I. 21 ; « scrutati sunt prophetae... in quod vel quale
tempus significaret in eis Spiritus Christi praenuntians
(zo έν άυτοις ιζν-υρα Χρίστου ποομοίρτυρομενου) eas, quae in Chri­
sto sunt, passiones et posteriores glorias » 1. Pet. I. 10.
Universim u nemo potest dicere (fide, spe et charitate, sicut
oportet), Dominus lesus (1), nisi in Spiritu Sancto. Divi­
siones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus... Alii
quidem datur per Spiritum sermo sapientiae... Haec autem
omnia operatur unus atque idem Spiritus dividens singulis,
. prout vult » 1. Cor. XII. 3 sqq.; Heb. II. 4.
Quae dicitur vox Domini in Testamento veteri, eadem
vocatur in novo Testamento praedictio Spiritus Sancti.
u Audivi vocem Domini (>yiN)..·· vade et dices populo huic :
audite audientes, et nolite intelligere » Is. VI. 8. 9. u Bene
Spiritus Sanctus locutus est per Isaiam ad patres nostros
dicens: vade ad populum istum et dic ad eos: aure audie­
tis, et non intelligetis » Act. XXVIII. 25. 26.
Insuper Christus Dominus ipse secundum humanitatem
et in humanitate ungitur, sanctificatur, mittitur a Spiritu
Sancto, u Ut revolvit librum (in synagoga Nazarethi), in­
venit locum, ubi scriptum erat: Spiritus Domini super me,
propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me...
Coepit autem dicere ad illos, quia hodie impleta est haec
prophetia in auribus vestris » Luc. IV. 18 sqq. (De re ac
(1) Oifcci; δοναται «»7T5iv χνριο» Ιησού» vel in aliis Codd. et PP. κυ.

— 17 —

modo huius sanctificationis vide Tract, de Incarnat.) Hinc
sicut secundum humanitatem potest intelligi, quod Christus
dicit: u Pater maior me est » (Ιο. XIV. 28); ita secundum
quod homo est, exhibet Spiritum Sanctum maiorem se. u Si
autem ego in Spiritu Dei eiicio daemones, igitur pervenit
in vos regnum Dei... Spiritus blasphemia non remittetur...
Et quicumque dixerit verbum contra Filium hominis, remit­
tetur ei, qui autem dixerit contra Spiritum Sanctum, non
remittetâr ei» Matth. XII. 28 sqq. Ut h.l.prae illis ludaeis,
qui Christum tantummodo hominem putabant, fit compara­
tio inter peccatum contra Filium hominis et contra Spiri­
tum Sanctum (vide Athanas. contra Arian, orat. I. n. 50),
et operationes , quas ludaei tenebantur agnoscere ut ope­
rationes Dei, ab ipso Christo diserte attribuuntur Spiritui
Sancto; ita s. Petrus sumit ut synonyma : mentiri Spiritui
Sancto, et mentiri Deo Act. V. 3. 4. 9; atque adeo ipso
etiam nomine enuntiat Spiritum Sanctum esse Deum. Vide
Bellarmin. de Christo 1. I. c. 13.
III. Tota igitur doctrina Christi et Apostolorum licet
ex multiplici ac varia occasione sub diversis aspectibus et
aliis atque aliis verbis proposita in eandem semper conspi­
rat sententiam, et vel primo intuitu ac obvia consideratione
exhibet revelationem de unitate et distinctione in Deo cla­
rissime eo sensu, quo ab omnibus Catholicis intelligitur ac
creditur, et (nemine diffitente a multis saltem iam saecu­
lis) in omnibus symbolis, in Conciliorum definitionibus, in
omnium Doctorum catholicorum declarationibus, in profes­
sione denique totius universalis Ecclesiae intellecta est ac
credita. Tres scilicet esse docentur realiter inter se di­
stincti, alius Pater, alius Filius, alius Spiritus Sanctus,
atque hi tres Filius et Spiritus aeque ac Pater sunt verus
Deus. Cum autem Deus unus sit unitate singularitatis et
exclusa multiplicabilitate, atque adeo Pater, Filius et Spi­
ritus Sanctus doceantur esse ipse verus Deus, qui se reve­
lavit ut unum, praeter quem alius Deus non est; hoc ipso
deitas seu absoluta perfectio est non distincta, sed una
numero communis tribus illis inter se distinctis, qua sunt
unus Deus.
Franzelin, de deo TRINO SEC. FERS.

2

- 18 -

lam vero ubi plures sunt distincti inter se, qui con­
stituuntur in eadem essentiali perfectione, qua respondetur
ad quaestionem, quid res sit essentialiter (το τι -w είναι),
communis illa essentialis perfectio appellatur ab omnibus
doctis et indoctis essentia seu (quatenus essentia est prin­
cipium operationis) natura, distincti autem inter se, quo­
rum est natura communis, appellantur hypostases et (si
natura est intellectualis) personae (1). Professio ergo Chri­
stiana, qua credimus unam naturam et tres pertonas di­
vinas sive Deum unum natura et trinum personis, nihil
aliud continet, quam quod in ipsa doctrina Scripturarum
propositum esse demonstravimus.
THESIS III.

Distinctio personarum et unitas naturae ex specialibus
testimoniis novi Testamenti demonstratur.
»
»
»
»

«In testimoniis specialibus novi Testamenti, quibus personae divinae simul connumerantur, tum realis inter se distinctio docetur, quatenus formaliter unus est Pater, alius Filius, alius Spiritus Sanctus;
tum unitas custoditur, quatenus unus est Deus, et tres unum sunt
deitate. »

I. Velut compendium doctrinae ac fidei profitendae de
Deo uno secundum naturam et trino personis Christus Do­
minus complexus est in ipsa forma baptismi tamquam sa­
cramento fidei, quo omnes fidem amplexi initiandi essent
et Ecclesiae aggregandi, u Data est mihi omnis potestas
in coelo et in terra : euntes ergo docete (μαθητεύσατε) omnes
(1) Conceptus hic obiter propositus naturae et hypostasis interim
nobis sufficit. Latissime de hac re diximus in Tract, de Incarnatione ,
ex quo inferius suo loco nonnulla repetemus quatenus opus fuerit. Per­
opportuna est declaratio s. loannis Damasceni. « Hypostasis non signi­
ficat, quid vel quale aliquid est, sed quis est... Scire oportet, quod quae
natura differunt, dicuntur aliud et aliud. . quae autem distinguuntur
numero, videlicet hypostases, dicuntur alius et alius... Natura significat
quid aliquid sit, hypostasis vero hunc aliquem vel hoc aliquid (in se
subsistens et non commune pluribus) ή μεν <ροσ<ς το τι σημαίνει, -ή δε ΰποστασις το> τι»α ή ηίε τι » Damasc. dialect, c. 17. Vide Dialog. I. de Trin.
n. 17. (inter Opp. A thanas. T.II. p. 483); Leontium (Galland. XII. p. 714);
Theodor. Abucara opusc. 28. (ed. Gretzer p. 511).

— 19 —

gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spi­
ritus Sancti (εις το ονομχ του πατρος, v.cti του ΰιου, ν.σ.ι του άγιου
πνζυρ.ατος) » Mat th. XX VIII. 19. In solemni hac formula, omni­
bus Christianis in ipso sacramento fidei praescripta ad sanc­
tificationem simul et fidei professionem, enuntiatur ut fidei
christianae symbolum ac tessera trium inter se distinctio
secundum formalem rationem Patris et Filii et Spiritus
Sancti, et eorundem unitas quatenus sunt unus Deus.
1°. Enuntiari hic distinctionem Patris et Filii, ut alius
sit Pater, alius Filius, non autem sit tantummodo unius
personae duplex appellatio secundum diversam sui manife­
stationem aut operationem ad extra, vel secundum duplex
adtributum absolutum, est omnino evidens σ) ex ipsis no­
minibus Pater et Filius. Neque enim haec nomina dicuntur
in relatione ad aliquem alium terminum sed ad se invicem,
ut Pater sit ipsius Filii, et Filius sit ipsius Patris. Tum
vero necessario intelligitur Pater persona alia quam suus
Filius, et vicissim. Z>) Supposita nominum significatione ex­
primentium originem unius ab altero, est evidens illa rela­
tio duorum ad invicem ex ipsa connumeratione cum inter­
posito articulo του πατρος και του ύιου (1). Ceterum c) omissis
his considerationibus textus immediati, in universa doc­
trina Christi et Apostolorum de hac reali distinctione, ut
alius sit Pater Filii et alius Filius Patris, atque ideo duae
sint distinctae hypostases , nullum potest esse dubium
(th. Π. η. I.). At vero d) si constat, connumerationem esse
distinctarum hypostaseon Patris et Filii, etiam tertius ter­
minus, ad quem sub eadem omnino forma connumeratio pro­
greditur, non potest aliud significare quam itidem hypostasin distinctam a prima et secunda: του τ.ατρος και του ύιου
(1) Ubi unius personae praedicata iunguntur, articulus non repe­
titur e. g: u expectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei
et Salvatoris nostri lesu Christi » siritavsiav της δοξης tou /χίγαλου Sîou
χαι σωτηρος τμ,ων Ήσου Χρίστου Tit. II. 13. (vid. de Incarn. th. VI. η. 2);
u benedictus Deus et Pater D. N. I. Christi Pater misericordiarum et
DeUS totius consolationis» έυλογητο< ό Οίος χαι ττατηρ του xuç»o> ijuw» I. X.
ό ττατ-ηρ των οιχτιρμων χαι 0«ος πασης παξαν.λησιως 2. Cor. I. 3. cf Eph. I. 3;
Phil. IV. 20; Coloss. II. 2; III. 17; 1. These. III. 11, 13; 2. These. II. 16;
1. Tim. 1.17.

— 20 —

γ.αι rcw âyicu πνεύματος. De qua Spiritus Sancti personali di­

stinctione seu per se subsistentia insuper satis constat ar­
gumentis indicatis in superiori thesi II. η. II., quae fere
eadem sunt, ac quibus innotescit distinctio duarum liypostaseon Patris et Filii. Connumerantur ergo in hac initia­
tionis forma et fidei Christianae professione ab ipso Christo
Domino instituta tres distincti, seu tres hypostases Pater
et Filius et Spiritus Sanctus.
2”. Remanet inquirendum id quod est praecipuum , in
qua unitate tres connumeratae hypostases exhibeantur.
a) Demonstratur unitas deitatis trium distinctorum ex
initiatione, seu ex sanctificatione et consecratione in no­
mine trium. Quaeritur, quid proprie significet illud bapti­
zari in nomine. Potest et debet spectari in baptismo du­
plex ordo, Dei ad homines et hominum ad Deum. Priori
in consideratione Deus intelligitur per baptismum nos re­
generare, mundare a peccatis, et sua gratia sanctificare.
u Salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renova­
tionis Spiritus Sancti, quem effudit in nos abunde per lesum ·
Christum Salvatorem nostrum, ut i usti ficati gratia ipsius
heredes simus secundum spem vitae aeternae » Tit. III. 5.
Hoc ipso per baptismum consecramur et devovemur Deo eique addicimur ut obiecto'fidei, spei, charitatis et generatim
divini cultus supernaturalis, qui est ordo hominis ad Deum.
u Ut illam (Ecclesiam) sanctificaret mundans lavacro aquae
in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi (αυτν,ν έαυτω) gloriosam
Ecclesiam » Eph. V. 26. 27; « consepulti enim sumus cum
illo per baptismum in mortem... ita et vos existimate vos
mortuos quidem esse peccato viventes autem Deo in Christo
lesu Domino nostro » Rom. VI. 3 13 ; u omnes enim filii
Dei estis per fidem, quae est in Christo lesu; quicumque
enim in Christo (έις Χριστεν· baptizati estis, Christum indui­
stis... omnes vos unum estis in Christo lesu. Si autem vos
Christi, ergo... secundum promissionem heredes » ; « unus­
quisque vestrum dicit: ego quidem sum Pauli, ego autem
Apollo... numquid Paulus crucifixus est pro vobis aut in no­
mine Pauli (έις xo cvcpa. Παυλου) baptizati estis?... ne quis di­
cat, quod in nomine meo (εις το εμον όνομα) baptizati estis...

— 21 —

Quid igitur est Apollo, quid vero Paulus? ministri eius,
cui credidistis... Nemo itaque glorietur in hominibus; omnia
enim vestra sunt, sive Paulus sive Apollo... omnia vestra
sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei n 1. Cor. I.
12 sq. ; III. 21 sq. Ex his patet tam secundum priorem quam
secundum posteriorem considerationem , non posse quem­
quam sine idololatria baptismo Christi consecrari nisi in
nomine aut in nomen eius, qui verus est 1,’eus. Neque enim
sanctificamur nisi a Deo, neque per sacramentum devove­
mur et consecramur nisi Deo. Ex ipsa igitur ratione san­
ctificationis et consecrationis in baptismo concluditur, Pa­
trem et Filium et Spiritum Sanctum tres distinctos, in
quorum nomine aut in quorum nomen omnes gentes bap­
tizantur, esse verum Deum ac proinde (th. I.) unum di­
vinitate.
Z>) Ulterius haec unitas potest intelligi ex ipsa forma
verborum. Pater in cuius nomine baptizamur, sine contro­
versia est Deus. lam nomen Dei in solemnibus praesertim
formulis sacrae Scripturae ponitur pro ipsa re nominis,
pro ipso numine divino, tum quatenus Deus se manifestat
specialibus efficientiis, speciali auxilio et protectione, tum
quatenus ex parte nostra est obie.Qtum supremi cultus fi­
dei, spei et charitatis, ipsique « debemus eam servitutem,
qua non nisi Deo serviendum est, quae graece appellatur
λατρεία » (Aug. Trin. I. n. 13 et saepe alibi). « Protegat te
nomen Dei lacob... in nomine Dei nostri magnificabimur...
hi in curribus et hi in equis, nos autem in nomine Domini
Dei nostri invocabimus » Ps. XIX. 2. 6. 8. u In nomine meo
exaltabitur cornu eius » Ps. LXXXVIII. 25. u Locum quem
elegerit Dominus Deus
vester, ut ponat nomen suum
ibi et
_ _________________________
Λ
habitet in eo n Deut. XII. 5. 11. « Aedificavi domum nomini
Domini Dei Israel... sint oculi tui aperti super domum
hanc... de qua dixisti : erit nomen meum ibi r 3. Reg. VIII.
20. 29. De Angelo Domini misso dicitur a Domino mittente:
u est nomen meum in illo » Exod. XX. 21 (cf. Coloss. II. 9).
Pariter u nisi timueris nomen eius gloriosum et terribile,
hoc est Dominum Deum tuum (hebr. nomen gloriosum et
terribile hoc, Dominum Deum tuum) » Deut. XXVIH. 58.

- 22 -

a Sanctum et terribile nomen eius » Ps. CX. 9 ; nomini tuo
psalmum dicam » ib. XVII. 50. et saepe, u Qui noverunt

nomen tuum ; iu nomine tuo confitebimur; si obliti sumus
nomen Dei nostri »; u timentibus nomen tuum » Ps. IX. 11;
XL1II. 9. 21; LX. 6. « In nomine sancto eius speravimus »;
u nomen Domini spes eius » Ps. XXXII. 21; XXXIX. 5. u Qui
diligunt nomen tuum » Ps. V. 12; LXVIII. 37; CXVIII. 132,
His declaratis intelligitur vis argumenti, quod com­
muni sententia theologorum et etiam ss. Patrum ducitur
ex unitate nominis in formula baptismi ad demonstrandam
unitatem essentiae Patris et Filii et Spiritus Sancti. Sive
enim illud a in nomine εις το
n sumatur directe pro re
nominis, quatenus est divina auctoritas et divina virtus, a
qua pendet efficacia et sanctificatio baptismi, cum adsignificatione divinae maiestatis, cui in baptismo devovemur; sive
ordine inverso significet directe transcriptionem et conse­
crationem in nomen Dei sub invocatione et per virtutem
nominis eiusdem, utrumque in idem recidit. Nominis enim
unitate, quod commune est tribus distinctis, continetur una
auctoritas trium, a qua est virtus et sanctificatio baptismi,
et una maiestas, cui ut vero Deo ac fidei, spei, cliaritatis
* et cultus latriae obiecto consecramur, u Quorum una divi­
nitas, una largitio, nomenque Trinitatis, unus Deus est n
s. Hieronym. in Matth. XXVIII. 19 (et in additamento ad
commentar, s. Hilarii transcripto ex Hieronymo). «In nomine
Patris et Filii et Spiritus Sancti. Tres personas quidem
significavit, sed unum Trinitatis nomen asseruit: unus ita­
que Deus, unum nomen, una maiestas n Ambros. de Inst.
virg. c. 10. n. 67. 68. « In nomine Patris et Filii et Spiritus
Sancti. Iste unus Deus est, quia non in nominibus Patris
et Filii et Spiritus Sancti, sed in nomine Pati is et Filii et
Spiritus Sancti. Ubi unum nomen audis, unus est Deus »
Aug. in Io. tract. VI. n. 9. « Ista Trinitas unus Dominus
Deus est, de quo dicitur : audi Israël, Dominus Deus tuus,
Dominus unus est; et: Dominum Deum tuum adorabis et
illi soli servies (Deut. VI. 4). Huic Domino etiam Esaias
propheta dicit: Domine praeter te alium non novimus, no­
men tuum nominamus (Is. XXVI. 13. iuxta LXX.). Hoc au-

- 23 -

tem nomen Salvator ostendit, dicens discipulis suis: ite,
docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patri» et
Filii et Spiritus Sancti (Matth. XXVIII.). Istud est nomen
Domini, praeter quem alium non novimus... In Patre ergo
et Filio et Spiritu Sancto unitatem substantiae accipimus,
personas confundere non audemus. Beatus enim loannes
apostolus testatur dicens : tres sunt, qui testimonium per­
hibent in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus; et tres unum
sunt (1. Ιο. V. 7) ». Fulgent. Respons. ad obiectiones Arian,
obiect. X. Vide Athanas. ad Serapion, ep. III. n. 6 et alibi;
Greg. Naz. or. XXXI. n. 28 ; Amphiloch. ep. syn. (Galland.
VI. p. 489); Gregor. Nys. ep. II. ad Sebasten. (ib. p. 606.
607); Theodoret. haeret, fabul. l.V. §.3; Hilar. Trin. 1. II.
n. 1; Ambros. de Spiritu Sancto 1. II. c. 8. n. 71. (1).
c) Eximie confirmatur haec unitas, quod, ubi non di­
stincta professio fidei et ipsa forma a Christo instituta
exprimenda erat sed tantum res auctoritatis et divinitatis
designanda, a qua et in quam consecramur, una tantum­
modo persona lesu Christi appellatur, in cuius nomine fi­
deles dicuntur baptizari, u Baptizati sunt in nomine (εις
το ovcpa.) Domini lesu » Act. XIX. 5; u baptizati erant in
nomine (εις το ovopa) Domini lesu » ib. VIII. 16; u bapti­
zetur unusquisque vestrum in nomine (έπι τω cvcpari) lesu
Christi » ib. II. 38 ; u iussit eos baptizari in nomine (εν τω
ονορ.ατι) Domini lesu Christi » ib. X. 48. Vide Tract, de
Incarn. th. V.
II. In verbis Christi Domini Ιο. X. 30: u ego et Pater
unum sumus, » per se spectatis significari unitatem naturae
et distinctionem Patris ac Filii realem, ut alius sit Pater
(1) Longe diversum est, quod contendebant novi Sabelliani Neocaesareenses a s. Basilio confutati ep. 210. Quod dicitur in nomine et nou
in nominibus, inde illi concludebant, appellationem Pater seu Filius seu
Spiritus Sanctus esse unum nomen designans unam eandemque perso­
nam. Respondet Basilius: « Patris et Filii et Spiritus Sancti natura qui­
dem eadem et divinitas una, nomina vero (haec relativa) diversa cir­
cumscriptas et distinctas notiones nobis exhibent... Probe enim scien­
dum est, quemadmodum qui essentiae communionem non confitetur, in
polytheismum incidit, ita in ludaismum deferri, qui proprietatem hypostaseon non admittit » Basii, ib. n. 3-5.

— 24 —

et alius Filius, demonstratur iisdem argumentis ex conside­
ratione subiecti et praedicati depromptis, quibus usi sumus
in declaratione formulae baptismi. Praeterea vero speciales
demonstrationes unitatis enuntiatae per verba « unum su­
mus, n qualis ea sit, nobis suppeditat contextus tum ex
prima oratione, quam concludit Dominus ipsis verbis: u ego
et Pater unum sumus, » tum ex oratione altera, in qua sen­
sum proprium verborum a ludaeis intellectum sustinet.
1°. In priori oratione a) docet Christus, se ipsum esse
qui dat vitam aeternam ovibus h. e. fidelibus suis, δ) De­
clarat, neminem posse oves rapere de manu sua, sicut-nemo
potest rapere de manu Patris. Ubi duo dicuntur: in primis
oves seu fideles ita sunt proprii ac dicati Filio sicut Patri;
deinde Filius sua potentia servat oves, sicut sua potentia
eas servat Pater, c) Haec tria, quod Filius est donator vitae
aeternae, fideles sunt populus eius et peculium eius aeque
ac Patris, et eius potentia servantur sicut potentia Patris,
ideo conveniunt Filio, u quia, inquit, quod dedit mihi Pa­
ter meus, maius omnibus est n (1). Hoc ipsum alibi dicit
(1) In graeco textu edito legitur: u Pater meus qui dedit mihi, maior
omnibus est ζατ-ηρ
ό, SîSdzf /zci.
πάντων ΐστι. η Legunt vero
« maius (αηζον) omnibus » Cod. Alexandrinus, versio latina etiam ante
Hieronymum, ut constat ex citationibus Patrum et Codd. (apud Sabatier),
versio Coptica. In lectione graeca, ut nunc est, argumenti forma esset
alia, u Nemo rapiet de manu mea: Pater meus qui dedit mihi, maior
omnibus est: et nemo potest rapere de manu Patris mei. Ego et Pater
unum sumus, n Dedit oves Filio Pater suus, sed modo qui consequitur
ex relatione Patris et Filii: « quos dedisti mihi, quia tui sunt: et mea
omnia tua sunt, et tua mea sunt ” Ιο. XVII. 10. Quia scilicet omnia Pa­
tris sunt etiam Filii, sed a Patre communicata Filio: ideo etiam su­
prema potestas dandi vitam aeternam ovibus, et suprema auctoritas in
oves, et omnipotentia ad eas servandas in Filio est communicata a Patre.
Unde ut illud « maior omnibus esi ·>, quod immediate enuntiatur de Pa­
tre et de manu Patris, demonstretur etiam pertinere ad Filium et ad
manum Filii, subiicit Dominus unitatem Patris et Filii: Pater maior
omnibus est: ego et Pater unum sumus. Chrysostomus (horn. LXI. al.
LX. in Io. n. 2.) ita commentatur. « Postquam dixerat: nemo rapit eas
de manu mea, pergit ostendens suam et Patris manum unam esse. Nisi
enim hoc ita esset, nexus sermonis postulasset, ut diceret: Pater qui
dedit mihi, maior omnibus est, et nemo potest eas rapere de manu mea.
Verum non ita dixit, sed de manu Patris mei. Deinde ne putes, ipsum

— 25 —

aliis verbis directis ad Patrem: u mea omnia tua sunt, et
tua mea sunt n ; « omnia quaecumque habet Pater (παντα άζα
εχει c -ατηρ), mea sunt « Ιο. XVI. 15; XVII. 10. Igitur maius
omnibus, quod est Patris, et quo sane Pater est super omnia
Deus (cf. Eph. IV. 6), illud ipsum est etiam Filii. Hoc ma­
ius omnibus, et haec omnia quaecumque habet Pater, dicun­
tur ab Apostolo «forma Dei n, qua Filius «non rapinam
arbitratus est esse se aequalem Deo » (Phil. II. 6); et propterea Filius praedicatur « super omnia Deus benedictus
in saecula n (Rom. IX. 5. vide de hoc loco et de praedica­
tione Dei Tract, de Incarnatione). Distinctio igitur inter
duos ( « ego et Pater » ) non est in eo, quod Pater sit di­
vinae naturae et sit Deus, Filius autem naturae inferioris,
sed in eo unice , quod Pater habet naturam divinam non
communicatam, Filius habet eandem communicatam a Pa­
tre. Unde in hoc contextu conclusio: « ego et Pater unum
sumus, n qua enuntiatur propria ratio propositionum ante­
cedentium, non potest intelligi nisi secundum obvium ver­
borum sensum de unitate naturae simul cum distinctione
personarum Patris et Filii.
2’. Alteri parti orationis vel potius orationi secundae a
priori distinctae occasionem dedit accusatio ludaeorura.
Cum enim proprio et obvio sensu, quem diximus, sermonem
Christi intellexissent, accusabant eum blasphemiae: «quia
tu homo cum sis, facis te ipsum Deum. » lam quid Salvator
de hac ludaeorum intellectione respondet? « Si id falso opi­
nati fuissent, inquit Chrysostomus 1. c., illos emendare opor­
tuit... Nunc contra illis ferocientibus eam sententiam con­
firmat ac probat. « Videmus multis in locis divinum Magi­
strum praeposteras verborum suorum intelligentias corrige­
re et verum sensum explicare; contra vero, ubi recte intelCBse infirmum, sed per Patris potentiam oves in tuto esse, subdidit:
ego et Pater unum sumus. Quasi diceret: non ideo dixi, ob Patris po­
tentiam nemo eas rapiet, quod ego infirmus sim ad oves servandas;
ego enim et Pater unum sumus: videlicet secundum potentiam, de bac
enim totus cius sermo erat. Si autem eadem est potentia, palam est,
eandem esse essentiam... Si autem nemo raperet, quia Pater eum confortasset, superfluum fuisset addere: ego et Pater unum sumus. Nam
si ipse minor esset, magnae temeritatis esset hoc dictum, »

- 26 —

lecto sensu propter mysterii difficultatem fides negatur,
solet verbis iisdem vel aequipollentibus illud ipsum, quod
oppugnabatur, repetere et inculcare (vide Tract, de Eu­
charist. th. III.). Cum dixisset: u ego et Pater unum su­
mus, » et ludaei hoc secundum obviam significationem in­
terpretati essent ut aequipollens affirmationi: ego sum Deus,
ob idque blasphemiam conclamassent ; Dominus respondet
non emolliendo dictum sed increpando Judaeorum incredu­
litatem, adeoque postulat fidem in id, quod dixerat, et eo
sensu quo ipsi intellexerant.
a) Ad incredulitatis exprobrationem pertinet, quod ait:
«quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos dicitis:
quia blasphemas, quia dixi: Filius Dei sum. n Atqui non
haec fuerant eius verba, sed alia: «ego et Pater unum
sumus, » et ludaei non accusaverant, quod dixerit: Filius
Dei sum, sed quod dixerit: Deus sum. Haec igitur tria:
« ego et Pater unum sumus, » « ego Filius Dei sum, » « ego
Deus sum, » (1) Dominus accipit ut propositiones aequipollentes (cf. Ιο. V. 18), quibus continuo addit quartam ad
idem declarandum : « Pater in me est, et ego in Patre, n
Ergo Filium Dei se dicit ita, ut Patex' et Filius unum sint,
ut Filius aeque ac Pater Deus sit, ut propterea Pater sit
in Filio et Filius in Patre, et qui videt Filium, videat et
Patrem (Ιο. XIV. 9-11).
δ) Argumentum huius unitatis naturae Filii cum Patre
Christus proponit, ut saepe alibi, ex unitate operum, quae
per se quidem et primo ostendunt veritatem doctrinae eius,
in connexione vero cum doctrina, quam hic iterum diser­
tissime declaraverat, ostendunt unitatem naturae et proinde
etiam operationis Patris ac Filii. « Si non facio opera Pa*
(1) Si cui de vi huius demonstrationis difficultas oriretur ex eo,
quod non ipse Dominus ait: ego Deus sum, sed Indaei exprobrant: fa­
cis te ipsum Deum; is animadvertat, a Christo modum intelligendi Indaeorum approbari. Praeterea Ιο. V. 18. in simillimis adinnctis Evange­
lista ipse expresse ponit ut synonyma haec duo de Christo: u Patrem
suum (τατίςα »διο») dicebat Deum, faciens se aequalem Deo. « (Vide Pro­
fessionem fidei Episcoporum Africae oblatam Hunerico regi in Hist. Van­
dal. Victoris Vitens. 1. III. n. 3.).

— 27 —

tria mei, nolite mihi credere; si autem facio... operibus cre­

dite, ut cognoscatis et credatis, quia Pater in me est, et
ego in Patre. » Explicat Chrysostomus 1. c. « Viden, quomo­
do probet , se Patre in nullo inferiorem esse sed omnino
aequalem? Quia enim essentia eius non poterat videri, ab
operum aequalitate et identitate (απο τ/,ς των έργων ίσετγιτΰς τε
και ταυτότητας) aequalis potestatis demonstrationem affert. Et
quid, dic nobis, credemus? Quod ego in Pâtre, et Pater in
me est; nihil enim aliud ego sum, quam quod Pater, ma­
nens Filius; nihil aliud ille, quam quod ego, manens Pa­
ter (1); et qui me novit, novit Patrem et Filium didicit.»
Ex hac identitate significationis, et substitutione unius
pro altera in quatuor propositionibus indicatis, evidens est,
intelligi necessario debere filiationem Dei propriam per com­
municationem naturae a Patre in Filium, quando Christus
ait: Ego et Pater unum sumus — Deus sum — Filius Dei
sum — facio opera Patris, ut credatis, quia Pater in me
est et ego in Patre.
c) Hinc ulterius patet, qui sit, vel saltem qui non sit nec
possit esse sensus in exordio orationis secundae vv. 34-36.
a) Quando Christus illis verbis: « quem Pater sanctificavit et misit in mundum, » rationem dare videtur suae
filiationis divinae, in secundo inciso enuntiatur Filii prae­
existentia ante suam nativitatem temporalem in natura hu­
mana, sicut saepe alibi declarat: « exivi a Patre, et veni in
mundum» Ιο. XVI, 28; α claritatem habui, priusquam mun­
dus esset, apud te » ib. XVII. 5; u antequam Abraham fie­
ret, ego sum » ib. VJII. 58; « qui descendit de coelo Filius
hominis, qui est in coelo » ib. III. 13. Inciso priori, u quem
Pater sanctificavit, » non potest intelligi nisi sanctificatio,
qualis convenit Deo Patri in relatione ad Deum Filium.
Quoniam autem Filius per assumptam naturam etiam ve­
rus homo est, potest sensus esse duplex: Pater sanctificat
Filium spectatum secundum divinitatem generando sanctum
communicatione divinae naturae; sanctificat Filium secun­
dum humanitatem eadem generatione personae divinae, cui
(1) ’θυδί> yaç άλλο ί’γω, η orsç ό
μινών ΰος* ο’υίο άλλο ιχιινος, 17
»γω,/χίνω> πατήρ (non aliud et aliud, sed alius et alius).

- 28 —

hypostatice unita est in tempore, et hac ipsa unione sanctificata humana natura (vid. Tract, de Incarnat.) β) Constat,
inter rationem filiationis enuntiatae v. 36. et antecedentia
v. 35. u si illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus est, » non
esse comparationem paritatis sed oppositionis. Est scilicet
refutatio accusationis de blasphemia argumento a minori
ad maius: si Scriptura deos (licet improprie) dicit homines,
ad quos sermo Dei factus est, et non potest refelli tamquam
blasphemum, quod Scriptura dicit; quomodo me, qui Deum
proprio sensu Patrem meum esse multipliciter demonstro,
accusatis blasphemiae, quia dixi: Filius Dei sum (sensu
utique proprio, quem ipse Christus paulo ante edixerat, et
quem exprobraverant ludaei)? Sentiebant illi optime, Chri­
stum illud idem, quod blasphemiam ipsi dixerant, in sua
responsione iterum affirmasse, et fidem in hoc mysterium
postulare; unde sicut post auditam sententiam unitatis cum
Patre Deo , ita nunc post hanc Christi responsionem vio­
lentas manus ei iniicere conantur: u quaerebant ergo eum
apprehendere, n Ex toto igitur ductu sermonis certum est,
doceri a Christo Patris ac Filii sicut distinctionem secun­
dum formalem rationem, qua alius Pater est alius Filius,
ita unitatem secundum essentiam ac naturam, qua Pater et
Filius sunt unus Deus. Hoc sensu Patres omnes in dispu­
tatione cum Arianis tum singuli tum collecti in Conciliis
istud Christi testimonium intellexerunt, eoque velut prae­
cipua haereseos confutatione semper usi sunt (vid. Maldonatum in h. 1.).
III. Quae Ιο. X. 30. exprimitur unitas: Filius et Pater
unum sunt, ea Ιο. I. 1. non vocabulo unitatis, sed ipsa rei
definitione declaratur ; ut non immerito dixeris, in priori
illo loco definitum, in hoc altero definitionem contineri.
Proinde si ullum adhuc posset esse dubium de definito, quae
scilicet sit credenda unitas Patris ac Filii, ex loco altero,
ex definitione inquam rei a loanne in ipso capite libri data,
verum sensum intelligere oporteret.
u In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum,
et Deus erat Verbum, n Omissa demonstratione, quam in
Tract, de Incarnat, th. IX. dedimus, per particulam u in

principio n enuntiari principium absolutum in ordine du­
rations et permanentiae , non autem principium seu ini­
tium temporis, atque adeo enuntiari aeternitatem Verbi;
nunc pro scopo praesenti solum consideramus duo incisa
sequentia.
1°. In illo inciso u Verbum erat apud Deum, -n enuntiari
Verbi distinctionem reale.m ab eo, apud quem esse dicitur,
evidens est ex toto hoc primo capite, et ex toto Evangelio.
Nam Verbum, de quo doceri volumus, quis sit et quid sit,
est u unigenitus a Patre », « unigenitus Filius qui est in
sinu Patris » v. 14. 18. Verbum caro (homo) factum in
tempore est lesus Christus, qui in toto Evangelio seipsum
declarat Filium Dei Patris, certissime a Patre suo distinc­
tum. u loannes unum et eundem novit Verbum Dei et hunc
esse unigenitum , et hunc incarnatum esse pro salute no­
stra » Iren. III. c. 16. n. 2. ♦ Est Verbum idem, Filius Dei
Patris, qui tamquam hic unus distinctus a Patre et di­
stinctus a Spiritu connumeratur, ut sint tres: u in nomine
Patris et Filii et Spiritus Sancti. » Quando ergo dicitur :
u Verbum erat apud Deum η t.ccc τον 'sic», non enuntiatur
adtributum aliquod absolutum (puta sapientiae vel omnipo­
tentiae) illius, apud quem esse dicitur. Neque enim adtri­
butum a Deo seu a persona divina cuius est, distinguitur
realiter, ut sit alius et alius; sed u Verbum apud Deum »
intelligitur eodem sensu, ac quando dicitur: u unigenitus
Filius est in sinu Patris, n et quando Filius ait: u ego in
Patre et Pater in me est », « claritatem habui, priusquam
mundus esset, apud te η παρα aci Ιο. XIV. 10; XVII. 5.
Retinet igitur praepositio *« apud Deum » suam significa­
tionem distinguendi unum ab altero. Porro hoc Verbum di­
stinctum ab eo, apud quem erat, non est verbum transiens
sed substantiale, ut evidens est ex omnibus dictis, et vel
ex eo solo, quod Verbum erat Deus. Sed qui Deus est, eo
ipso est hypostasis ac persona; unde quoniam alius est,
apud quem in principio erat Verbum et qui itidem Deus
est, et alius Verbum ; sunt profecto duae distinctae hypo­
stases seu personae divinae. Quod igitur spectat Patrem et
Verbum Patris, nondum facta mentione Spiritus Sancti, ean-

— 30 —

dem distinctionem h. 1. indicant verba loannis : u Verbum
erat apud Deum,» quam exprimunt illa alia Matth. XXVIII:
u in nomine Patris et Filii, » pariterque Ιο. X : u ego et
Pater unum sumus. »
2°. Nunc videamus declarationem unitatis, ex qua intelligemus etiam melius distinctionem , qualis sit. « Ver­
bum erat apud Deum, et Deus erat Verbum » y.ai 'o "Xcyoç iv
irpcg τον θεβν, ζαί θεβς w à ϊογος. In secundo inciso sine dubio
Verbum (c Acycç) est subiectum et Deus ($εος) praedicatum.
Apparet id non solum ex nomine θεός sine articulo, sed
etiam ex ductu sermonis. Logice enim subiectum , quod
loannes declarare voluit, et docere quid sit, certe est Ver­
bum ; hoc idem ergo est subiectum grammaticum. Trans­
positionem verborum suadere potuit orationis concinnitas ;
in his quippe versiculis 1. 4. 5. 7. 10. 11 videmus fere con­
stanter incisum subsequens incipere ab eo vocabulo, in quod
antecedens desiit. Attamen talis coniunctionis : erat apud
Deum, et Deus erat, » multo gravior causa erat, ut Pater,
apud quem in principio erat Verbum, et ipsum Verbum
unus idemque Deus declaretur.
a) Sane in tali connexione nomen Deus evidenter unam
eandemque propriam retinet significationem, nec potest in
priori inciso sumi sensu proprio et in sequenti sensu solum
analogo. Unde sententia est: « Verbum erat apud Deum, et
Deus (non alio sed eodem sensu atque adeo unus verus Deus)
erat Verbum », h. e. Verbum in principio erat apud Patrem
qui est unus verus Deus, et Verbum erat etiam ipsum idem
unus verus Deus. Declaratur ergo h. 1. unitas Patris et Verbi
ita, ut Pater et Verbum sint unus verus Deus, praeter quem
alius Deus non est. Proinde quod dicitur Ιο. X. 30: « ego
et Pater unum sumus », definitur in hunc sensum: ego et
Pater unus verus Deus sumus. Cum autem Deus sit divina
essentia et omnis absoluta perfectio, essentia divina cum
omnibus perfectionibus absolutis, quas nos ratione distin­
guimus, una numero dicitur esse Patris ac Filii ·, seu stric­
tius Pater et Filius dicitur unum Esse divinum, una di­
vina essentia. Quamvis igitur tum in aliis locis ubique tum
hoc ipso in textu clara sit distinctio, secundum quod for-

— 31 —

maliter Verbum est, ab eo cuius est Verbum, et apud quem
in principio erat Verbum; attamen secundum quod et is,
apud quem erat, et Verbum ipsum Deus est, declaratur ab­
soluta identitas ac unitas : u erat apud Deum, et Deus erat, n
Unde distinctio realis unice intelligenda est, prout nomi­
nibus ipsis exprimitur, secundum formalem rationem Patris
et formalem rationem Filii seu Verbi. Haec autem non sunt
absoluta sed relativa ad invicem. Pater formaliter ut Pater
Filii non est Filius, et Filius non est Pater; sed hic alius
est Pater Filii, et ille alius Filius Patris. Quatenus vero
Pater est Deus et Filius est idem unus Deus, non sunt duo
sed unum omnino, sicut una est divina essentia ac natura.
Sed de relationibus, quibus personae divinae constituuntur
et distinguuntur, alibi data opera dicendum erit.
δ) Ad praecavendas difficultates, quae fieri possent con­
tra declaratam unam eandemque significationem nominis
Deus in utroque inciso, distingui debet nominis significatio
et suppositio, et praeterea advertendus est modus signifi­
candi nominum formae concretae, quando ponuntur in prae­
dicato. Significare dicitur nomen id, ad quod designandum
ex sese institutum est. Quando vero ratio significata reperitur in pluribus distinctis, potest nomen applicari uni
determinato ex illis pluribus, et tum pro hoc determinato
ex illis pluribus dicitur nomen supponere. Sic in proposi­
tione: homo vivit, significatio nominis homo non est alia,
sive eam enunties in communi sive de Petro ; significat
enim semper animal rationale, sed in secunda hypothesi
supponit pro una singulari persona (1). Porro nomina formae
concretae designantia substantiam e. g. animal, homo, an­
gelus, Deus significant directe naturam et adsignificant
rationem hypostaseos, non hypostasim hanc vel illam de­
terminate sed indeterminate. Ideo per praedicatum additum
possunt determinari, ut supponant pro hypostasi una de­
terminata. Denique notetur, huiusmodi nomina naturae in
(1) « Propria ratio nominis est, quam significat nomen. Id autem
cui adtribuitur nomen, si sit recte sumptum sub re significata per no­
men sicut determinatum sub indeterminato, dicitur supponi per nomen"
S. Th. de Potent, q. 9. a. 4.

- 32 -

concreto, quando praedicantur de subiecto, h. e. quando iis
per modum praedicati enuntiatur de subiecto quid sit, sem­
per stare formaliter, significare scilicet cuius formae et
naturae sit subiectum. Discrimen autem hîc est, quando
natura est una tantum specie et in individuis multiplicata,
ac quando una numero est natura et non multiplicabilis.
In priori hypothesi si natura praedicatur de distinctis sub*
iectis, praedicatum etiam enuntiat aliam numero naturam
unius et aliam alterius subiecti ; in bypothesi vero altera
praedicatur de pluribus distinctis una numero natura.
Cains est homo et Titius est homo, sed alius homo Caius
et alius homo Titius. At Pater est Deus et Filius est Deus,
non Deus alius et alius, sed unus omnino.
Ex his principiis iam patet, quomodo nomen Deus in
utroque inciso, de quo agimus, eandem retineat significa­
tionem, licet non supponat utrimque pro eadem persona.
In priori inciso u Verbum erat apud Deum, » nomen Deus
suam habet significationem naturae divinae subsistentis,
determinatur autem ad supponendum pro Patre per enun­
tiatam relationem et distinctionem inter ipsum apud quem
erat Verbum, et inter Verbum. In altero inciso u et Deus
erat Verbum, » praedicatum Deus idem omnino significat
et quidem idem numero, naturam scilicet divinam subsi­
stentem, quae non est duplex sed numero una, neque Pater
et Verbum est alius et alius Deus sed unus omnino ; at­
tamen sicut in priori inciso supponit pro persona Patris,
ita in inciso hoc altero de persona alia scilicet de Verbo
(iuxta modum significandi proprium praedicatis) enuntiat,
quid sit essentialiter (το τι ήν είναι) (1).
(1) u Forma significata per hoc nomen Deus, scilicet essentia divina
•st nna et communis secundum rem. Unde per se supponit pro natura
communi, sed ex adiuncto determinatur eius suppositio ad personam
(unam determinatam); unde cum dicitur Dens generat, ratione actus
notionalis supponit hoc nomen Deus pro persona Patris « S. Th. 1. q. 39.
a. 4. ad 3. Secundum haec intelligenda sunt, quae secus obscurius dicta
videri possent ab interprete doctissimo. « In illis Deus erat Verbum ,
ait ipse, nomen Deus nequit significare naturam divinam sed personam.
Vel enim hoc nomen subiectum propositionis foret vel praedicatum ,
utrovis modo absurda esset sententia. Etenim ... illa propositio signifi’

Maneat igitur, quod diximus, unitatem Patris ac Filii
seu Verbi, quae enuntiatur Ιο. X. 30, hoc initio Evangelii : « Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, »
diserte definiri ceu unitatem divinitatis, ut Pater et Fi­
lius sint unus Deus. Cum porro tam in formula baptismi
Matth. XXVIII. 19, quam aliis locis Spiritus Sanctus evi­
denter eadem ratione cum Patre et Filio connumeretur in
distinctione et unitate, constat eandem definitionem unitatis
Ιο. I. 1, sicut pertinet ad duas, ita eodem sensu de omni­
bus tribus personis sanctissimae Trinitatis debere intelligi.
Omnia quae diximus de divina hac praedicatione: a Ver­
bum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, » pari omnino
ratione valent de testimonio parallelo 1. Ιο. V. 20, ubi pro
Verbo substituitur nomen alterum Filius, et praedicatum
Deus habet determinationem appositam verus Deus : a ut co­
gnoscamus verum Deum,et simus in vero Filio eius (A7erbum '*
caret vel totam naturam divinam esse Verbum, vel Verbum esse totam
naturam divinam ; utrumque falso atque absurde et cum superioribus
pugnans. Quod si diceres, nomen Deum h. 1. utique significare naturam
divinam sed non universe , alterutrum necessario peccares , vel quod
piares naturas divinas esse poneres, vel unam quidem quae dividi posset
in partes ac paene distribui.» Ita ille. Nos vero dicimus: nomen Deus (si
proprie et non analogice sumitur) necessario significat naturam divinam
cum adsignificatione per se indeterminata subsistentiae sive in una sive
in altera sive in tribus personis. Unde si in illa propositione «. Dens erat
Verbum,» nomen Deus est praedicatum, enuntiat quid sit hypostasis
posita in subiecto, esso scilicet naturae divinae , sicut nomen homo
enuntiat quid sit Caius, si dicitur: Caius est homo. Si nomen Deus esset
subiectum, eodem modo significaret naturam divinam per modum subsi­
stentis, sed determinaretur ad supponendum pro una distincta persona
per praedicatum hypostaticum : « erat Verbum. » Insuper Verbum est
utique identice tota natura divina, et tota natura divina est Verbum,
rectcque potest dici natura divina <· non universe » h. e. non quatenus
absoluta et tribus communis spectatur, esse Verbum, sed quatenus est
substantia relativa relatione filiationis ; neque sane ideo plnros natu­
ras ponimus vel unam divisam in partes, sed tantummodo una numero
natura communis ct identificata cum tribus inter se distinctis personis
docetur: « una quaedam summa res veraciter est Pater et Filius et Spi­
ritus Sanctus, tres simul personae ct singillatim quaelibet earumdem...
Quaelibet trium personarum est illa res videlicet substantia, essentia sive
natura divina » Cone. Later. IV.
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.
3

— 34 —
erat apud Deum) : hic (verus Filius) est verus Deus et vita
aeterna n (et Deus erat Verbum). De hoc testimonio agimus
in Tract, de Incarnat, th. VI.
IV. His suppositis Christi et Apostolorum declaratio­
nibus facile tum personarum distinctio tum naturae unitas
demonstratur in aliis testimoniis primum ipsius Christi Do­
mini, ubi tres personae connumerantur. « Cum venerit ille
Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem... quia de
meo accipiet... Omnia quaecumque habet Pater mea sunt;
propterea dixi, quia de meo accipiet » Ιο. XVI. 13-15. Quo
in loco praeter unitatem omnium, quaecumque habet Pater,
in tribus distinctis, diserte etiam personarum Filii et Spi­
ritus Sancti origo docetur, de qua alibi sermo erit. Vide
Ιο. XIV. 6-11. 16. 17. 23. 26; XV. 26. cf. Luc. I. 32. 35;
Matth. III. 16.17; Marc. 1.10.11; Luc. III. 22. Eadem deinde
est ratio connumerationis trium personarum frequentissimae in praedicatione et scriptis Apostolorum, nominatim
in iis locis quibus baptismus et initiatio in nomine Patris
et Filii et Spiritus Sancti supponitur, u Sed abluti estis,
sed sanctificati estis, sed iustificati estis in nomine Domini
nostri lesu Christi et in Spiritu Dei nostri » 1. Cor. VI. 11.
u Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo (ρις Χρίστον)
et qui unxit nos Deus, qui et signavit nos et dedit pignus
Spiritus in cordibus nostris η 2. Cor. I. 21. 22. « Nemo
potest dicere, Dominus lesus nisi in Spiritu Sancto. Divi­
siones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus; et divi­
siones ministrationum sunt, idem autem D omîmes ; et di­
visiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur
omnia in omnibus r> (το υε αυτό πνεύμα, και ο αυτός κύριος, ο οε
αυτός έστι θεός). Enumerantur deinde gratiae, ministrationes, operationes. «Haec autem omnia operatur unus atque
idem Spiritus, dividens singulis, prout vult. » Corpus Ec­
clesiae ex multis membris secundum has divisiones gratia­
rum, ministrationum, operationum ut unum et ut suum
corpus facit ac habet Christus; et has omnes divisiones
gratiarum, ministrationum, operationum a posuit Deus in
Ecclesia» 1. Cor. XII. 3-12. 28. Brevissime locum decla­
rat s. Athanasius ad Serap. ep. III. n. 5. « Non extra Ver-

— 35 —

bum est Spiritus; sed cum sit in Verbo, per ipsum in Deo
est, ita ut dona in Trinitate tribuantur. Nam in horum di­
visione , ut ad Corinthios scribit (Paulus), idem Spiritus
est, et idem Dominus, ideraque Deus, qui operatur omnia
in omnibus. Ipse namque Pater per Filium in Spiritu
operatur et dat omnia, n Cf. Act. II. 32-35; V. 31. 32;
VIII. 37. 39; Rom. XV. 15. 16. 30; 2. Cor. XIII. 13; Gal.
IV. 6; 2. These. II. 13. 14; Tit. III. 4-6; Heb. II. 3. 4;
1. Pet. I. 2.
Corollarium 1. Probe distingui debet connumeratio seu
coordinatio plurium a* subnuraeratione aut subordinatione
unius sub alio. Connumeratio est, quando vi verborum et
contextus duo vel plura comprehenduntur in eodem ordine
sub aliqua ratione entis, adeoque significatur identitas seu
paritas in ea ratione, sub qua connumerantur. Unde cum
creaturae saltem in esse creato omnes inter se conveniant,
possunt sub aliqua ratione omnes connumerari, non tamen
sub iis rationibus, sub quibus discrepant. At vero Deus
prae omnibus creatis tota entis ratione eminet ac differt;
et ideo sicut creatura ontologice omnino diversi est ordinis,
ita etiam Deo connumerari sine fallacia non potest. Subnu­
merationem dicimus, quando plura quidem nominantur in
aliqua connexione, qua non rerum convenientia ac identi­
tas, sed solum dependentia unius ab altero aut subordinatio
indicatur. Haec ergo
subnumeratio creaturae sub Deo recte
9
fieri potest. In contextibus, ubi utique proprietas sermonis
servata supponi debet, ex regulis internis et externis in­
terpretationis connumeratio a subnumeratione facile dis­
cernitur. Certe connumeratio est, quando plures personae
coniunguntur sub una eademque explicita ratione adtributi
divini, ut in formula baptismi : u baptizantes eos in nomine
Patris et Filii et Spiritus Sancti, n Hinc videmus longe di­
versam verborum constructionem , ubi res nominis est di­
versa : u scribam super eum nomen Dei mei, et nomen civi­
tatis Dei mei... et nomen meum novum » (1) (secundum hu(1) Το ο·/ο/λ% του 0·ου ^ου. και το ο>ο/.ζα τ:;; ttgX'OÇ . .. και το ονο/Λα uou
το καινόν. Est hic aliud ct aliud nomen ; collatione itaque instituta huius
loci cum forma baptismi ίι; το ovojxa του πατρας y.cti του qiqu και του άγιου

— 3(> —

inanitatem donatum illi nomen, quod est super omne nomen
Phil. IL 9). Apoc. III. 12. Pariter connumeratio in eodem
ordine et in eadem dignitate intelligitur expressa, quando
plures personae numeratae, quarum una certo divina est,
diserte dicuntur unum simpliciter, vel subsumuntur verbo
in numero plurali: « ego et Pater unum sumus »; u Pater,
Verbum et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt »; « so­
lus non sum, sed ego et qui misit me Pater... duorum ho­
minum testimonium verum est : ego sum qui testimonium
perhibeo de me ipso, et testimonium perhibet de me, qui
misit me Pater » Ιο. VIII. 16-18; u si quis diliget me... et
Pater meus diligit eum, et ad eum veniemus et mansionem
apud eum faciemus n ib. XIV. 23 ; u Pater sancte serva eos,
quos dedisti mihi, ut sint unum (inter se) sieut et nos »;
u tu Pater in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum
sint n ib. XVII. 11. 21. 22.
In huiusmodi connumerationibus, ubi Filius se cum suo
Patre Deo evidenter in eodem gradu ac ordine collocat,
efficacissima continetur demonstratio unitatis, cum de se
et de Deo Patre dicit : nos sumus, in nobis sunt, testimo­
nium nostrum, nos veniemus, mansionem faciemus. Haec de­
monstrationis efficacia melius sentitur, si ista duorum con­
junctio ad unum, quando Filius de se et de Deo Patre lo­
quitur, comparetur cum divisione, quam semper servat,
quando loquitur de se et de hominibus in relatione ad
Deum, licet horum frater secundum humanitatem fieri
eosque fratres suos appellare dignatus sit. Docuit nos orare:
u Pater noster! » sed numquam in ordine ad Deum inclu­
sit se ipsum et nos homines communibus huiusmodi prono­
minibus. Dixit : u ascendo ad Patrem meum et Patrem ve­
strum, Deum meum et Deum vestrum » Ιο. XX. 12. At prae­
clare monet Augustinus: « non ait Patrem nostrum; aliter
ergo meum, aliter vestrum; natura meum, gratia vestrum...
Neque dixit, Deum nostrum; ergo et hic aliter meum, ali­
ter vestrum; Deum meum sub quo et ego homo sum ; Deum
πχϋματοί. in hac forma trium connumeratio sub una ratione ac re no­
minis, et proinde unitas Filii ct Spiritus Sancti in re nominis seu in
absolutis magis confirmatur.

vestrum, inter quos et ipsum mediator sum » Aug. in Io.
tract. 121. n. 3.
Longe aliud est subnumeratio. Quando agitur de effi­
cientiis Dei et de relatione rationis ad terminum extra
Deum; nihil impedit, quominus cum Deo causa prima no­
minetur causa secunda ministerialis vel instrumentalis, cuiusmodi coniunctionem appellamus subnumerationem. Erit
vero haec evidens vel ex ipsa rei natura, praesertim si adnumeratum non sit persona sed res aliqua: a nisi quis re­
natus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto η Ιο. III. 5 ; vel si
etiam disertis verbis ratio ministerialis exprimatur e. g. :
u crediderunt Domino et Moysi servo eius n Exod. XIV. 31.
Hinc 1. Ιο. V. 8: «.· tres sunt qui testimonium dant in terra,
spiritus, aqua, et sanguis, » cum aqua et sanguis non sint
personae sed res aliquae creatae, posset nomine spiritus
intelligi Spiritus Sanctus, si in ultimo inciso (ut graeca
habet editio) indicatus sit terminus testimonii : u hi tres in
unum vel ad unum sunt, n Tum esset subnumeratio, et
diceretur Deus Spiritus Sanctus testimonium ferre tam per
se quam per aquam et sanguinem vehit causas subiuges.
In hac tamen explicatione semper manet aliqua improprie­
tas sermonis ; et sane modus ipse coniungendi tres testes,
multoque magis ultimum incisum, si cum Vulgata legitur
simpliciter a unum sunt », persuadet esse trium connumerationem, atque ideo sicut aquam et sanguinem, ita etiam
spiritum esse aliquid creatum. Proinde non persona Spiri­
tus Sancti, sed vel eius effectus (cuiusmodi est testificatio
et praedicatio Apostolorum, aut gratia in sacramento bap­
tismi) , vel spiritus in cruce commendatus in manus Pa­
tris h. e. Christi anima in unitate testificationis connume­
ratur cum aqua et sanguine. Sed de hoc testimonio mox
pluribus dicemus. De connumeratione et subnumeratione
legendus est et pro suo scopo adversus Arianos rite intelligendus s. Basilius cont. Eunom. V. p. 308. 309. cf. de
Spirit. S. n. 29. 31.
Corollarium 2. Quod Christus ait : « haec est vita ae­
terna, ut cognoscant te solum Deum verum·, et quem misisti
lesum Christum η Ιο. XVII. 3, nihil habet difficultatis con­

tra Trinitatem personarum, quae tum singulae tum omnes
simul sunt solus verus Deus. Particula solus non i ungitur
pronomini tu ad excludendam pluralitatem personarum quae
sint unus Deus, sed iungitur nomini verus Deus ad affir­
mandam unitatem Dei, sicut alibi frequenter hoc funda­
mentum doctrinae revelatae inculcatur : u ego Dominus et
non est alius » etc. (th. I). Manifestum est, quod dicimus,
α) ex tota doctrina demonstrata, qua tres distincti Pater,
Filius et Spiritus Sanctus docentur esse unus Deus. Z») Ap­
paret idem ex ipsa forma grammatica huius loci. Non enim
dicitur, ut cognoscant te, qui solus es verus Deus, sed ut
cognoscant te verum Deum, qui verus Deus est Deus unus
et solus, ίνα γινωσζωσι σε rcv p.cvcv άληθινεν θεόν, non autem
ίνα γινωσκωσι povav σε αληθινόν θεόν. Hoc est, quod aiunt Pa­
tres Athanasius , Chrysostomus aliique, oppositionem non
esse inter Patrem qui solus sit verus Deus, et inter Filium
qui non sit verus Deus; sed inter solum verum Deum et inter
deos fictitios. c) Quinimo connumeratio ipsa Patris et Fili^
lesu Christi sub una eadem que ratione obiecti fidei et co­
gnitionis vivificae, ostendit unam divinitatem Patris et Fi­
lii. u Quamvis Pater dicatur solus verus Deus, non id dic­
tum est ad repudiandum eum , qui ait : ego sum veritas
(Ιο. XIV. 6); sed ad reficiendos eos, qui non sunt natura
veri, qualis est Pater eiusque Verbum. Sic enim Dominus
ipse statim coniunxit : et quem misisti lesum Christum.
Qui si esset creatura, non coniunxisset et connumerasset seipsum creatori suo. Quae enim societas vero cum non vero?
Nunc autem quod seipsum coniunxit cum Patre, ostendit
se naturae Patris esse, nosque docuit, se esse veri Patris
verum genitum. Hoc etiam didicerat et docuit loannes scri­
bens in sua epistola (1. Ιο. V. 20) : et sumus in vero, in Filio
eius lesu Christo, hic est verus Deus et vita aeterna π (1)
Athanas. contra Arian, or. III. n. 9. (Vide Tract, de In­
eam. th. VI.)
Corollarium 3. Nec magis obest demonstratis in thesi
(1) Καί
r/ τω άληΟινω, τω υιω αυτου Ι.Χ. όυτος ίστιν ό αληθινός
Otoç και ζί*;η αιώνιο;. Ita citat Athanasius·

- 39 -

comparatio instituta a Christo Domino Ιο. XVII. 21 : « ut
omnes unum sint... Ego in eis et tu in me, ut sint consum­
mati in unum » (τετελειωμενοί εις έυ). Nam α) unitas Patris et
Filii et Spiritus Sancti sine dubio est supremum exemplar
sanctae unionis fidelium inter se invicem, quam Dominus
rogat a Patre. At per huiusmodi comparationes perfectio­
nis analogae in creaturis cum perfectione in Deo sane non
exprimitur identitas aut eadem ratio perfectionis divinae et
perfectionis creatae ; nisi forte dicas ad aequalitatem cum
Deo nos instrui, quando Christus hortatur
estote ergo
vos perfecti, sicut Pater vester coelestis perfectus est »
Matth.V. 48. cf. Lev. XXI. 8; Luc. VI. 36; Eph. V. 1. Multis
disputat Athanasius or. III. contr. Arian, n. 17-25 de hac
unitatis comparatione per particulam sicut, qua, inquit,
non identitas sed imago et exemplar declaratur, δ) Licet
unitas, quam Dominus rogat pro fidelibus, sit unitas non
naturae sed charitatis, tamen huic ipsi supponitur unitas
naturae, qualis inter homines est, specifica scilicet, u Si
non diligerent invicem, natura unum essent, dilectione
non essent: si autem unum natura non essent, unum dici
dilectione non possent... Neque dixit, ut nobiscum sint
unum , aut, ut ipsi et nos simus unum , sed : unum
sint in nobis. Quoniam homines qui natura unum sunt,
summe et perfecte secundum suum modum unum esse non
possunt iustitiae plenitudine, nisi in Deo perficiantur, ut
unum sint in Patre et Filio, id est in ipsis unum, non
cum ipsis unum » Aug. contr. Maximin. 1. II. c. 22. η. 1.
Denique c) aliquando Patres haec ipsa testimonia in Arianos retorquent. Principium enim unitatis, quam Dominus
postulat fidelibus, est in multis distinctis numero unum,
Spiritus Sanctus scilicet qui datus est nobis, et Christus
qui per naturam nostram assumptam est caput Ecclesiae,
u ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem
iuncturam subministrationis... augmentum corporis facit
in aedificationem sui in charitate n (Eph. IV. 16), et qui
corpore suo, quod est unum numero, in sacramento Eu­
charistiae est causa et uniens vinculum charitatis fidelium.
Atque ita supernaturalis unitas fidelium spectata cum suo

— 40 —

principio est imago illius exemplaris, ubi una numero na­
tura divina est formalis ratio unitatis Patris, Filii et Spi­
ritus Sancti. « Cum de nobis dixit Salvator: sicut tu Pater
in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint, non
identitatem cum ipso nos habituros significatur... sed est
postulatio ad Patrem, uti Joannes scribit, ut per ipsum
Christum fidelibus impertiat Spiritum, per quem et vide­
mur in Deo esse, et secundum hoc in ipso Spiritu, coniungi.
Quia enim .Verbum est in Patre, Spiritus autem ex Verbo
datur (εκ τευ ).εγευ mdrrai), vult nos accipere Spiritum, ut
hoc accepto atque habentes Spiritum Verbi quod est in
Patre, videamur et nos per Spiritum unum esse in Verbo
et per Verbum in Patre... Unde quemadmodum filii et dii
efficimur per Verbum in nobis habitans, ita in Filio et in
Patre erimus, et censebimur unum facti in Filio et in Pa
tre, quia in nobis est Spiritus, qui est in Verbo et Ver­
bum est in Patre » Athanas. 1. c. n. 25. « Ego in eis et tu
in me, ut sint consummati in unum... Constat, Verbum in
nobis factum esse ; nostrum enim corpus (nostram naturam)
assumpsit. Et tu in me Pater: tuum enim Verbum sum;
et siquidem tu in me es, quia tuum Verbum sum, ego au­
tem sum in eis per meum corpus, et quia per te salus ho­
minum in me perfecta est, rogo ut et ipsi unum sint...
ut omnes tamquam a me gestati unum sint corpus, unus
spiritus, occurrantque in virum perfectum (Eph. IV. 13).
Etenim omnes qui de ipsius corpore participamus, unum
corpus efficimur unum Dominum in nobismet ipsis haben­
tes n Athanas. ib. n. 22. Praeclarissime argumentum in
Atianos convertit s. Hilarius de Trinit. 1. VIII. n. 13-17.
«Ut sint unum, sicut nos unum sumus; ego in his et tu
in me, ut sint perfecti in unum. Eos nunc, qui inter Pa­
trem et Filium voluntatis ingerunt unitatem , interrogo,
utrum per naturae unitatem hodie Christus in nobis sit an
per concordiam voluntatis? Si enim vere Verbum caro fac­
tum est, et vere nos Verbum carnem cibo dominico sumi­
mus, quomodo non naturaliter manere in nobis existiman­
dus est?... Sivere igitur carnem corporis nostri Christus
assumpsit... nosquc vere sub mysterio carnem corporis sui

sumimus, et per hoc unum erimus, quia Pater in eo est
et ille in nobis, quomodo voluntatis unitas asseritur? «
(Vide Tract, de Eucharist.) (1).
THESIS IV.

Ex principiis theologicis textus ί. Ιο. Ρ. 7.
genuinus demonstratur.
»
»
«
■n
n
n
»
»
*

u Secundum principia catholica de munere Ecclesiae sub assistentia
Spiritus Sancti Scripturas sacras vclut publica revelationis instrumenta custodiendi ct discernendi a textibus humanis, locus 1 Ιο. V. 7.
genuinus censeri debet. Ad modum conservationis quod spectat, suppetunt monumenta, quae lectionis immemorabilem antiquitatem de·
monstrant et suiliciens sunt praesidium historicum , ut a legitimis
indicibus de textu i apostolica origine decerni potuerit. Documenta
vero contraria quae obiicinntur , interpolationem non demonstrant;
quamvis ex illis pateat, omissionem textus in transcriptione codicum
iam antiquitus plus minusve late propagatam fuisse. »

I. Quoniam critici plures etiam inter catholicos, prae­
sertim post editionem Novi Testamenti adornatam ab Au­
gustino Scholz, fas esse putant genuinitatem testimonii, de
quo agimus, in dubium vocare, aliqui etiam palam velut
spurium illud respuunt; necessarium putavi, principia ca­
tholica in Tractatibus de Traditiône et de Scriptura expo­
sita ac demonstrata ad praesentem quaestionem applicare,
ut quid tenendum sit, intelligamus. Protestantes qui repu­
diata auctoritate Ecclesiae custodis et interpretis verbi Dei,
(1) Cavendum hic omnino est a nova quadam opinione hactenus in­
ter Catholicos inaudita , qua Christus Dominus secundum humanitatem
suam non solum in coelo connatural iter et in Eucharistia per transubstantiationem sacramentaliter, sed etiam extra Sacramentum in omni­
bus iustis realiter praesens et inhabitans esse'aflirmatcr. Ex modo lo­
quendi istorum recentium ascetarum ceterum pietate praestantium suspi­
cari quis posset , eos argumenta et fundamenta, quibus usi olim sunt
ubiquetarii, non satis habere perspecta. Tenendum sane est, quod ait
s. Bonaventura 3. dist. 22. q. 2. « Ratione humanitatis, quantum est de
se, in uno tantum loco est (Christus); quod enim sit in pluribus, hoc
est sub Sacramento , secundum quod dicit Innocentius ; scilicet quod
Christus dicitur esse alicubi sacramentaliter, alicubi personaliter, alicubi
localiter. Localiter est in coelo, sacramentaliter est in altari, peisonalitcr (persona divina) ubique. r

— 42 —

suo quique ingenio ac arbitrio circumferuntur omni vento
doctrinae, methodum catholicam ex oeconomia a Christo
instituta ad custodiendum fidei depositum necessariam nec
intelligere, nec eâ iuvari possunt, quamdiu in suo errore
fundamentali versantur. Quod vero catholici nonnulli tu­
tissima principia in huiusmodi quaestionibus non semper
sunt secuti, et quandoque fallaci eruditioni plus nimium
tribuentes ordinem dependentiae inter auctoritatem ac scien­
tiam in rebus theologicis inverterunt, id certe tuendae ve­
ritati et proinde etiam scientiae non profuit.
In praesenti quaestione, utrum ex principiis theologicis
constet de genuinitate textus 1. Ιο. V. 7, solutio pendet a
principio iuris et a veritate facti.
Principium iuris a nemine catholico vocandum in con­
troversiam est illud fundamentale : ad munus Ecclesiae
pertinere sub assistentia Spiritus Sancti infallibilem custo­
diam sicut verbi Dei generatim , ita etiam verbi scripti.
Quod quidem non ita intelligendum est, ac si assistentia
Spiritus Sancti promissa esset, ne umquam aut textus ali­
quis aut pars libri divini aut etiam liber integer intercidat. Quamvis enim specialis providentia Dei conservatio­
nem librorum divinorum tam veteris quam novi Testamenti
tempore agnosci debeat, promissio tamen assistentiae Spi­
ritus veritatis inducentis in omnem veritatem et inde pen­
dens infallibilitas Ecclesiae in custodia depositi fidei per
se non includit indefectibilem conservationem omnium li­
brorum eorumque partium , qui sint divinitus inspirati
atque adeo contineant verbum Dei scriptum. Ratio est,
quia libri inspirati non sunt unicum nec absolute neces­
sarium instrumentum ad conservationem revelationis (cf.
Iren. 1. III. c. 4); unde potest Spiritus Sanctus per Ecclesiam conservare integritatem revelatae veritatis, quin ad
hunc finem opus ei sit impedire, aut permittere nequeat
libri vel partis libri inspirati iacturam.
‘
At vero sicut ex promissione facta Spiritus veritatis,
manentis cum Apostolis eorumque successoribus in aeter­
num, generatim error ipsius Ecclesiae in proponenda doc­
trina fidei excluditur, ita etiam ex eadem promissa infal-

|

]

\\ -

— j·; —

libilitate fieri numquam potest, ut Ecclesia sive formali
definitione sive consensu et doctrina aeqnivalenti librum
aut textum humanae originis in usum recipiat ac fidelibus
proponat tamquam librum aut textum divinitus inspiratum.
Itaque ex munere a Christo Domino instituto custodiendi
depositum revelationis, et ex charismate promisso ad hoc
munus exercendum Ecclesia infallibilis est non solum in
proponendo dogmate de inspiratione Scripturarum et de
libris inspiratis, quinam illi sint, velut in abstracto; sed
eius infallibile iudicium etiam refertur ad obiectum con­
cretum, utrum libri sub certa quadam forma in determi­
nata editione vel versione exstantes sint ac permanserint
libri inspirati. Videlicet Ecclesia sub assistentia Spiritus
Sancti non solum infallibiliter docet, loannem Apostolum
e. g. inspiratum fuisse ad scribendum Evangelium, tres
epistolas et Apocalypsin ; sed eadem infallibilitate definit
libros in hac forma vel etiam in hac versione e. g. la­
tina, ut ex multis iam saeculis in publicum usum sunt
recepti, esse ipsos libros loannis inspiratos. In tali autem
iudicio continetur, libros, ut in publico usu exstant, esse
incorruptos et non interpolatos atque in hac recensione, ad
quam iudicium refertur, conformes textui primitivo, quo
sub inspiratione Spiritus Sancti sunt scripti. Quoniam in
integritate et con formitate cum textu originali possunt esse
gradus majoris vel minoris perfectionis atque, ut per se
patet, definitio Ecclesiae inspirationem et integritatem li­
bri non efficit sed exstantem authentice manifestat :. ideo
ex definitione libri canonici universim spectata nondum
quidem potest colligi gradus integritatis et conformitatis
cum originali ; attamen in eo gradu , quem iudicium Ec­
clesiae definit, integritas est infallibiliter certa.
Porro cum Ecclesia non novis revelationibus sed assi­
stentia Spiritus Sancti regatur, ne umquam in suis defini­
tionibus incidat in errorem, requiruntur quidem rationes
humanitus cognoscibiles ad inquirendam et perspiciendam
veritatem, de cuius definitione agitur; at si ad definitio­
nem pervenitur, eius infallibilitas non hisce rationibus sed
soli assistentiae Spiritus veritatis debetur et u Domino Ec-

— 44 —
clesiae inhabitatori, ne eat in errorem quamlibet studio­
sissima speculatio» (Aug.in Ps. IX. n. 12). Hinc supposita
definitione pertinet quidem ad scientiam theologicam osten­
dere modum, quo veritatis traditio se habet ; non tamen
necesse est, ut rationes semper suppetant huiusmodi, quae
per se solae praecisione facta ab infallibilis Ecclesiae in­
dicio authentico sufficerent ad plenam veritatis traditae
demonstrationem.
De his fundamentis, quae diximus principium iuris,
amplissime demonstratis in utroque Tractatu de Traditione
et Scriptura nemini Catholicorum dubitare fas est. Sed qui ex
eis genuinitatem ac authentiam loci alicuius Scripturarum,
ut nunc exstant, in dubium vocant vel omnino negant, si­
mul hoc ipso negant, Ecclesiam umquam talem textum vel
solemni decreto vel sufficienti consensu tamquam partem
Scripturae sacrae ac proinde tamquam verbum Dei scriptum
declarasse et fidelibus proposuisse.
Tota itaque disputatio (ut eam nunc instituimus) re­
vocatur ad quaestionem, quam diximus de veritate facti,
utrum definitio et doctrina Ecclesiae, qua suscipit ac pro­
ponit tamquam sacros et canonicos omnes libros eosque
u integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia
catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina edi­
tione habentur, » comprehendat textum 1. Ιο. V. 7, de quo
agitur. Quicumque catholici genuinitatem negant, eo ipso,
ut dixi, negant etiam veritatem huius facti; neque enim
in dubium vocare possunt aut volunt ipsum principium
iuris, in cuius negatione fundamentum et propria ratio
Protestantisme constituitur. Nos veritatem facti affirma­
mus, et hoc ipso nefas putamus genuinitatem textus apostolici in dubium vocare.
Cavendus autem hic est magnopere error in methodo
inquisitionis, quo Iohannes lahn lapsus est in capite doc­
trinae sin minus identico certe simillimo nostrae quaestioni.
Inquisivit is primo critice et historice, quid de auctoritate
librorum deuterocanonicorum veteris Testamenti sentien­
dum sit. Cum argumentis hisce criticis ei viderentur libri
inferioris ordinis ac dignitatis quam sint libri protocano-

— 45 —

nici, conclusit, decretum Tridentinuxn non definivisse pa­
rem gradum auctoritatis quoad libros utriusque ordinis.
Non hac quaeso, sed via contraria et tuta procedamus.
Sicut in omnibus quaestionibus theologicis, ita hic quoque
primum inquiratur sensus genuinus doctrinae ac definitio­
nis Ecclesiae ; tum demum de historica et critica confir­
matione veritatis erimus solliciti, quae sive plenior sive
minus plena nobis suppetat, non inde pendet certitudo ex
altiori principio theologico firmata.
Ut sensum definitionis Tridentinae sess. IV. eiusque ex­
tensionem assequamur, utrum pertineat ad declarandam
authentiam huius loci de quo quaeritur, considerabimus
primo verba ipsa, contextum, et in eo enuntiatum scopum
decreti seu potius duorum decretorum synodalium ; inde
deducemus normam seu regulam, secundum quam indican­
dum sit de extensione definitionis, ad quas partes Scriptu­
rae illa pertineat; postremo hanc regulam applicabimus,
ut probemus comma loanneum, de quo quaerimus, esse par­
tem Scripturae comprehensam in decretis Concilii ac pro­
inde eius genuinitatem esse theologice tenendam.
1°. Decretum de canonicis Scripturis continet quatuor
partes, a) Docet Concilium, duplex esse institutum divi­
num, quo omnis salutaris veritas et morum disciplina re­
velata ad nos usque pervenit, traditione scilicet et libris
scriptis. Divinas itaque traditiones, et hos « omnes libros
tam veteris quam novi Testamenti », « cum utri usque unus
Deus si auctor, » synodus pari pietatis affectu et reveren­
tia suscipit. Tum Z>) singillatim enumerantur sacrae Scrip­
turae libri, qui ab ipsa synodo suscipiuntur, c) Distincte
definitur, partes omnes horum librorum, credendas esse ca­
nonicas, simulque norma traditur, secundum quam Conci­
lium intellexerit et omnes fideles intelligere debeant inte­
gritatem ac partes canonicas horum librorum. Norma est
consuetudo lectionis in Ecclesia catholica et comprehensio
in veteri vulgata latina editione : u si quis autem libros
ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in Eccle­
sia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina
editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit...

i

- 46 -

anathema sit. » Denique d) quamvis Concilium habuerit sine
dubio scopum damnandi errores Novatorum circa libros
Scripturae, et coercendi temeritatem etiam quorumdam Ca­
tholicorum, ut per se patet et constat ex historia (Pallav. VI.
c. 11. n. 8); attamen scopum directum et immediatum de­
creti Concilium ipsum declarat hunc esse, ut constet de auc­
toritate divina fontium, ex quibus sancta synodus testimonia
depromptura sit in confirmandis dogmatibus et instaurandis
moribus, u Omnes itaque intelligant (inquit), quo ordine et
via ipsa synodus, post iactum professionis fidei fundamen­
tum, sit progressura, et quibus potissimum testimoniis ac
praesidiis in confirmandis dogmatibus et instaurandis in
Ecclesia moribus sit usura r. (1).
Sequitur deinde decretum alterum, quo declaratur au­
thentic vulgatae latinae editionis librorum sacrorum. Hoc

autem, ut alibi demonstravimus (Tract, de Script.), eo tan­
dem redit, quod libri sacri sub hac forma editionis vulgatae
declarantur conformes primitivo textui, ut inspirante Deo
licet alia lingua et alia forma accidentali quondam scripti
sunt. A'deoque iubemur hunc textum vulgatum agnoscere
pro textu inspirato non utique quoad verba sed quoad res
et sententias. Ratio, qua manifestatur et ex qua a Concilio
concluditur haec authentia, est eadem iam indicata in de­
finitione divinitatis seu authentiae originariae horum li­
brorum, usus scilicet vetustus in Ecclesia catholica. Scopus
etiam idem dogmaticus qui declaratur in priori decreto, in
hoc altero indicatur, utilitas non parva Ecclesiae Dei, et
ut constet de sinceritate librorum divinorum sub hac forma
editionis latinae, quae « in publicis lectionibus, disputa­
tionibus, praedicationibus, expositionibus n pro authentica
haberi iubetur. Imo Concilium ipsum non aliunde , quam
ex hac editione latina textus et testimonia Scripturae
(1) Hanc ipsam rationem aliis verbis indicaverat primus inter le­
gatos praesidentes Concilio. « II legato espose: parergli ottimo consiglio, che in primo Inogo si accertassero e si annoverassero i libri ca­
nonici della Scrittura, per istabilire con quali armi si dovesse pugnare
contra gli Eretici ed in quai base dovessero fondarc la loro credenza
i Cattolici » Pallav. 1. VI. c 11. n. 4.

— 47 —

prolaturum erat; unde hoc decretum sicut antecedens per­
tinebat ad declarandam auctoritatem divinam testimonio­
rum, quibus synodus usura erat in confirmandis dogmati­
bus et instaurandis moribus (1).
2". In ipso contextu descripto manifeste traditur norma,
secundum quam intelligi debeat extensio definitionis, et
indicari de partibus librorum pro sacris et canonicis sus­
cipiendis.
a) Concedi utique debet et demonstrari potest ex ipso
scopo utriusque decreti atque ex aliis manifestissimis ra­
tionibus, de quibus suo loco diximus, conformitatem edi­
tionis vulgatae non esse declaratam velut perfectionis su­
premae pertinentem ad omnes et singulas particulas ; pa­
rique ratione nomine u partium librorum, prout in veteri
vulgata latina editione habentur, » non esse intelligenda
omnia aut verba aut incisa, cuiuslibet modi ea sint. At
vicissim b) ex scopo, quem Concilium ipsum huic utrique
decreto praefixum esse docet, manifestissimum videtur, de­
clarari canonicas partes omnes, prout in veteri vulgata
editione habentur, quae dogma aliquod vel morum regulam
per se et directe enuntiant, eodemque proinde sensu edi­
tionem vulgatam declarari authenticam. Nisi hoc ita esset,
decretum suo scopo nullatenus responderet. Si enim nomine
partium, quae canonicae declarantur, intelligerentur, ut
adversarii volunt, tantummodo partes deuterocanonicae
Danielis, Esther, etc., etsi authentia Vulgatae tantum in
confuso declarata esset, quin sit authentica in specialibus
textibus per se dogmaticis ; vi huius decreti nulla fuisset
stabilita securitas sive pro ipsis Patribus Concilii sive pro
fidelibus, testimonia quibus ad confirmanda dogmata et re­
formandos in Ecclesia mores synodus usuram se profiteba­
tur ex omnibus libris et librorum partibus, prout in veteri
vulgata editione latina habebantur, esse textus inspiratae
Scripturae et non textus humanos sive aliunde sive ab in(1) « Convenia levare ogni dubbio sopra i fondamenti delle future
decisioni... perô si condusse (il Concilio) a voler dichiarare in virtù
delTassistenza promessa dallo Spirito Santo, per autcntica e sicura qualche traslazione latina delle sacre lettere n etc. Pallavic. I. VI. c. 17. n. 5.

— 18 —

terprete inductos. Atqui ad hanc securitatem de divinitate
instrumenti, ex quo testimonia in confirmandis dogmatibus
petenda erant, decretum maxime pertinere, synodus ipsa
profitetur. Ergo dicendum est, auctoritatem canonicam li­
brorum declaratam esse in omnibus eorum partibus per se
dogmaticis, prout in veteri latina editione vulgata haben­
tur. c) Qui ex scopo polemico Concilii adversus Novatores,
quem utique admittimus (Pallavic. VI. c. 11. n. 4. 8), ex­
tensionem decreti metiuntur, ii fateri etiam debent, textum
dogmaticum ex multis saeculis in Ecclesia frequentissime
usurpatum et omnibus notissimum, qui tamen sub tempus
Concilii a nonnullis et a Novatoribus speciatim eliminari
coepit, necessario intelligi comprehensum illis verbis, qui­
bus suscipere iubemur u libros integros cum omnibus suis
partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt. »
d) Non sine absurditate potest asseri, sensum utriusque de­

creti hunc esse, ut credatur auctoritas canonica librorum
et authentia Vulgatae in iis tantummodo partibus, in qui­
bus examen criticum et historicum textus genuinitatem
possit demonstrare. Hoc enim modo illud sanciretur, quod
Concilium suis decretis voluit excludere, ut scilicet Scrip­
turae saltem in locis controversis singulorum examini per­
mitterentur. Sed auctoritas canonica partium et authentia
Vulgatae decernitur eo in statu editionis, prout in catholica
Ecclesia legi consuevit et longo tot saeculorum usu in ipsa
Ecclesia probata est, atque ab ipso Concilio vel ut instru-’
mentum divinum in rebus fidei et morum usurpabatur.
Hoc ultimum quod diximus, clarum est ex ipsa natura
ac indole Conciliaris definitionis. Ratio manifestans authentiam sive librorum ear unique partium per se, sive ve­
teris editionis vulgatae, Concilio erat principium dogmati­
cum , quod Spiritus Sanctus assistens Ecclesiae non per­
misisset, ut textus humanus in universa Ecclesia communi
consensione et publico usu per plura saecula adhiberetur
tamquam verbum Dei scriptum (1). Unde non examine de♦
(1) De declaratione anthentiac Vnlgatae ita scribit historiens Con­
cilii. - In cio fare il Concilio dovendo procedere con le diligenze nmane,
pensô chc secondo esse non convenia tra le interpretazioni approvarsi

— 49 —

mum critico explorandum est, utrum textus huiusmodi
dogmaticus exstiterit sive in primitiva editione originali
sive saltem in primitiva versione latina, ut ex tali exa­
mine decernatur de eius genuinitate vel suppositione. Sed
si textus per se sit eius indolis, ut Ecclesiae definitio ad
eum pertineat, et si tempore Concilii modo, quo diximus,
in Ecclesia catholica legi consuevit et in veteri vulgata
latina editione h. e. ex longo iam tempore habebatur, cen­
seri debet textus quoad sensum conformis primitivae sen­
tentiae sub inspiratione divina scriptae. Imo id verum es­
set , etiamsi constaret certa demonstratione, textum in
latinam editionem postliminio fuisse susceptum ; hoc enim
solum probaret, veram lectionem non quidem a primo auc­
tore versionis latinae, sed alio modo nobis conservatam
fuisse. Consequuntur haec necessario ex principio assistentiae Spiritus veritatis inducentis in omnem veritatem, et
ex pendente inde infallibilitate Ecclesiae in custodia verbi
Dei sive scripti sive traditi. Neque tamen ideo negatur,
optime mereri et laude dignissimos esse viros catholicos,
qui in explorandis variis lectionibus sive textus originalis
sive editionis vulgatae suam operam impendunt ; cum enim
veritas veritati contradicere nequeat, huiusmodi studia
conferunt ad confirmandam vel certe illustrandam ratio­
nem genuinae lectionis. Quamvis enim haec in partibus
per se dogmaticis ex principio dogmatico constare queat,
cui proinde etiam critica ancillari debet; sunt tamen multa
alia, quae fere solis praesidiis criticis et historicis stabiliri
possunt, et in ipsis partibus illis per se dogmaticis saltem
modus conservationis praesidiis iisdem illustratur.
Quando igitur non de libro integro aut de amplioribus
partibus agitur, quae fere per se librum constituere posaltra allora chc la Volgata , come quella che avanzava tutte d'autoriti c che essendosi adoperata universalmente dal tempo di S. Gregorio
flno a quest' età nclla Chiesa, toccô alla divina provvidenza il farla
esenta da errori in cose di fedo e costnmi, per tenerne esenta la Chiesa
che di lei si valeva. E vide che se non bastava nna tal ragione, tutte
le nuove inquisizioni non sariano bastate a schifar la medesima dnbietà.
Pallavic. 1. VI. c. 17. n. 5.
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. VERS.
4

- 50 -

sent, vel sine quibus liber ad quem pertinent, iam in sub­
stantialibus deficeret et quodammodo alius evaderet ; sed
si quaestio est de singularibus testimoniis et incisis : ex
hactenus dictis duo requirantur et sufficiunt, ut illa tam­
quam partes canonicae librorum Scripturae in decretis Con­
cilii sess. IV. comprehensa censeri debeant. Primum nempe
*
ut textus certo sint per se dogmatici ad confirmanda dog­
mata et morum Christianorum regulam stabiliendam directe
pertinentes; tum secundo ut iidem textus tamquam verbum
Dei scriptum fuerint ab ipsa Ecclesia longo saeculorum
usu suscepti, atque in veteri latina editione vulgata legi
consueverint (quod saltem pro Ecclesia latina, quam Con­
cilium in his decretis maxime prae oculis habet, fere cum
longo saeculorum usu coincidit). Haec comprehensio in de­
finitione synodali eo erit certior, si de textibus agitur, qui
licet duplici illo charactere insignes, fuerint nihilominus
tempore Concilii a Novatoribus velut spurii impugnati
aut reiecti.
3'°. Si iam haec principia hancque normam applicemus
ad id, de quo quaerimus, a nemine potest negari textum.
1. Ιο. V. 7, comprehendi utroque decreto Tridentino, et de­
clarari partem canonicam sacrae Scripturae.
a) Quin ingrediamur examen criticum et historicum de
statu primitivo latinae versionis, certe nemo negare potest,
tempore Concilii saltem ex pluribus iam saeculis in usu
publico et privato ex omnium Pastorum, Doctorum, et fi­
delium persuasione hunc textum fuisse habitum ut partem
sacrae Scripturae in vulgata editione , quae propria erat
toti Ecclesiae occidentali. Fatentur omnes, inde saltem a
saeculo IX hunc locum exstare in codicibus vulgatae edi­
tionis innumeris consensu tam constanti, ut si in aliqui­
bus Codd. desit, putanda sit exceptio a regula et lectione
communi (vid. Apparat. Grit. Bengelii in h. 1. §. 19. 21).
Recitatus est textus a tempore immemorabili in sacra liturgia (1) ; adhibitus absque ulla significatione dubii ut
(1) -Ex epistola B. loannis hodie nobis est lectio recitata, in qua
discimus testimonium dari triplex in coelo , triplex in terra » S. Ber­
nard. Serm. II. in Octava Paschali. Universim ( saec. XII. ineunte )

— 51 —

testimonium Scripturae sacrae in Concilio Lateranensi IV ;
eodem modo in decretalibus insertis corpori luris usurpatus
ad probanda dogmata (1) ; tempore compilationis falsarum
decretalium (saec. IX) vel ut pars notissima sacrae Scrip­
turae citatus in epistolis suppositis Higino et loanni II ;
cummendatus et eius omissio periculoso errori adscripta in
Prologo ad epistolas catholicas, qui sub nomine s. Hieronynii inde ab antiquissimis temporibus praefigebatur in
Codd. Bibliorum et passim in vetustioribus editionibus (2);
commentatum in eundem locum absque vestigio dubii de
genuinitate ab interpretibus, nominatim in glossa ordinaria
Walafridi Fuldensis et interlineari Anselmi Laudunensis,
quarum penes omnes Doctores auctoritas erat magistralis
(ut loqui solebant) ; ut verbum Dei scriptum eâdem confi­
dentia usurpatum testimonium et ex eo fidei probatio de­
rivata ab omnibus theologis in omnibus scholis, et a Patestatur Rupertus Tuitiensis : « debet semper Epistola Evangelio snae
praecursionis officium ( in liturgia ) , et idcirco illa quoque , quae
huius Dominicae est (Dominicae in Albis), lectio Epistolae non omit­
titur. Nam in hac lectione victoriosa fides nostra praedicatur et ipsa
victoria mundi nuncupatur, quae tribus adiuta testibus, nam Pater et
Verbum et Spiritus Sanctus in coelo attestantur, totideiuqne in terra
testes... ternis inquam in coelo et in terra testibus defensa (fides) re­
gnum coelorum adiudicat » Rupert, de divin, offic. 1. VIII. c. 17. Pariter
Guil. Durandus (saec. XIII. ) : «secundum Romanum Ordinem, inquit >
leguntur novem lectiones in Dominicis a Pascha usque ad Pentecosten...
In epistola in fide instruimur , quae incipit : omne quod natum est ex
Deo, vincit mundum (1. Ιο. V. 4 ). Ostendit fidem per testimonium in coelo
et in terra et in conscientia. In terra cum dicit : tres sunt, qui testi­
monium perhibent in terra... Tres perhibent testimonium in coelo, Pater
in voce, Verbum in carne, Spiritus in columba, et hi tres unnm sunt »
Durand. Rational, div. offic. I. VI. c. 37.
(1) De summa Trin. cap. Damnamus (1. I. tit. 1. c. 1); de celebr.
Miss. cap. In quadam (1. III. tit. 41. c. 8).
(2) Ita loquitur auctor Prologi ( de cuius aetate vide Maranum in
opere: Divinitas D. N. I. Ch. defensa 1.1. c. 19) : « illo praecipuo loco, ubi
de Trinitatis unitate in 1. Io. epistola positum legimus, in qua etiam
ab infidelibus translatoribus multum erratum esse a fidei veritate comperimus... Patris Verbique ac Spiritus testimonium omittentes, in quo
maximo et fides catholica roboratur, ct Pater, Filius et Spiritus Sanctus
una cum divinitatis substantia comprobatur. »

- 52 -

storibug in institutione populi christiani. Nihil opus est no­
minare Rupertum, s. Bernardum, Hugonem Victorinum, Ma­
gistrum Sententiarum, s. Thomam, s. Bonaventurum. Pro­
fecto igitur evidens est, locum de quo quaeritur, a septem
saltem saeculis usque ad Concilium Tridentinum constituis­
se partem epistolae canonicae , prout in Ecclesia catholica
legi consuevit et in veteri vulgata latina editione habebatur.
b) Porro textum versari in rebus fidei per se revelatae

et eminenti ratione dogmaticum esse, nulla eget probatione.
Quod aliqui respondent, dogma de sanctissima Trinitate in
locis aliis Scripturae expressum esse; unde, inquiunt, negata
etiam genuinitate testimonii in hoc contextu 1. Ιο. V. 7,
non tamen negatur, rem et sententiam eandem contineri
in Scripturis; haec inquam responsio nemini satis fuerit.
Sine dubio conservatio et sufficiens propositio revelationis
secundum principia catholica a particulari aliquo textu
imo ab ipsa Scriptura universim nec unice nec potissimum
pendet; verissimum quoque est, doctrinam de sanctissima
Trinitate in aliis locis Scripturae contineri et ex iis de­
monstrari posse, ut vidimus in thesibus superioribus. At
textus 1. Ιο. V. 7. constituit partem contextus specialis,
et sub hac forma hisque verbis explicite enuntiantibus
professionem Ecclesiae et « substantiam novi Testamenti,
quod exinde Pater, Filius et Spiritus tres crediti unum
Deum sistunt* (Tertull. contr. Prax. c. 31), alius locus
in Scriptura non reperitur. Deberent sane Catholici, quibuscum agimus , animadvertere modum disputandi Protestantium, qui genuinitatem impugnantes contendunt, tam
explicitam huius mysterii propositionem ab omnibus Scrip­
turis esse alienam. Sociniani et Rationalistae non tanta
contentione et quavis oblata occasione conclamarent tex­
tum hunc spurium esse, nisi veritatem in eo tam diserte
enuntiatam aversarentur; alii qui dogma sanctissimae Tri­
nitatis se credere profitentur, tamen negant illud pertinere
ad articulos fundamentales, quia hunc locum, in quo solo
mysterium explicite propositum esse dicunt, ut genuinum
non agnoscunt (1).
(1) Audiatur Neander Professor Berolinensis ex castris Pietistarum.

— 53 —
c) Denique sicut Novatores et aliqui audaciores catho­
lici (inter quos in Concilio Tridentino nominabatur Caietanus) impugnabant auctoritatem librorum deuterocanonicorum et partes quasdam librorum , ita sub idem tempus
paulo ante Concilium non sine offensione catholicorum reiiciebant hoc ipsum comma 7um de testibus in coelo. Lutherus publica in disputatione anno 1522 impugnavit genuinitatem,. et in sua germanica Bibliorum versione locum
eliminavit (Michaëlis Introd, in N. Testam. 1. c. sect. 7);
u Bugenhagen collega Lutheri magna obtestatione omnes
deterruit, ne dictum posthac insererent * (Bengel. Apparat,
critic, in h. 1. §. 9), nec nisi post mortem Lutheri primum
anno 1574 in Biblia Lutheranorum admissum est. Erasmus
in suis duabus primis editionibus novi Testamenti locum
omisit, et in tertia demum anno 1522 permotus indignatione
catholicorum eum ex cod. Britannico suscepit, u Repertus
est, ait ipse in adnotationibus posterioribus ad h. 1., apud
Anglos graecus codex unus, in quo habetur c-ι τρεις etc.
Ex hoc igitur codice Britannico reposuimus, quod in no­
stris dicebatur deesse, ne cui sit ansa calumniandi r (vid.
Michaëlis 1. c. sect. 6). Caietanus in suis commentariis in
h. 1. etiam ipse insinuaverat dubium de genuinitate.
Resumendo igitur proprias rationes huius loci quas ex­
posuimus, negari nequit, decreto utroque oecumenici Con­
cilii de partibus canonicis librorum et de authentia Vul­
ti Doctrina de Deo uno et trino (inquit) non pertinet ad articulos fun­
damentales fidei christianae, ut iani ex eo patet, quod in nullo loco
novi Testamenti expresse proposita reperitur ; nam locus unicus . in
quo expresse continetur , de tribus testibus 1, Ιο. V. sine dubitatione
spurius est, et ipsa sua spuria origine demonstrat, quam sit talis connumeratio (hi ties unum) aliena a Scripturis novi Testamenti” Neander Histor. Eccles. T. II. p. 305. ed. 4. 1864. Cum I. D. Michaelis versus
tinem saec. XVIII. in Introductione ad libros novi Testamenti impugnans
genuinitatem commatis ad minuendam offensionem monuisset, dogma
SS. Trinitatis probari posse solidius ex locis aliis novi Testamenti; ad
hanc auctoris animadversionem A inister Genevensis Chenevière libri
Michaelisiani interpres lingua gallica anno 1822 maligne subiecit no­
tam: « Est-il bien vrai, qu’il y ait dans le N. T. des passages aussi
formels en faveur de la Trinité que 1. Ιο. V. 7 ? » (Introduction au
N. T. etc. T. IV. c. 31. sect. 1).

— 54 -

gatae hunc textum comprehendi, qui certissime pars est li­
bri canonici, « prout in Ecclesia catholica legi consuevit, et
in veteri vulgata latina editione habetur» ; qui eminenti
ratione pertinet ad partes per se dogmaticas, quas decretum
pro suo scopo peculiariter spectabat ; qui simili fere modo
ac libri deuterocanonici iam tum non sine offensione ca­
tholicorum in dubium vocatus a Novatoribus, in eodem cen­
su eum libris deuterocanonicis a Concilio habendus erat ex
ratione ipsa usus antiquissimi in Ecclesia catholica , cui
usui innixi Patres Tridentini canonem librorum sacrorum
cum omnibus suis partibus definiebant.
II. Quoniam Ecclesia, ut dixi, in custodia verbi Dei proindeque in suis indiciis authenticis non regitur novis perpe­
tuo sibi succedentibus revelationibus ; sed assistentia Spi­
ritus veritatis ab errore praemunitur: idcirco opus est, ut
indiciis humanitus cognoscibilibus manifestetur veritas de­
finienda, et in re praesenti divina origo libri seu textus,
ad quem indicium Ecclesiae refertur. Rationem, ad quam
Patres Concilii in definitione sub assistentia Spiritus Sancti
edenda respiciebant tamquam ad sufficientem veritatis ma­
nifestationem, in decreto ipso indicatur fuisse publicum,
diuturnum et constantem usum Ecclesiae, quo absque ul­
teriori examine constabat, hos libros cum omnibus suis par­
tibus ex multis saltem iam saeculis receptos fuisse tamquam
verbum Dei scriptum. Haec porro ratio ipsa pro fundamento
habet principium, quod Spiritus veritatis assistens Eccle­
siae et inducens in omnem veritatem permittere non potuit,
ut universa Ecclesia in suis actibus publicis, in fidei decre­
tis, in liturgia, in institutione populi christiani, in explica­
tione et defensione doctrinae per multa saecula haberet et
veneraretur tamquam verbum Dei scriptum illud, quod re
tamen ipsa tale non esset. Adeoque non solum assistentia
Spiritus Sancti, quatenus spectatur praesens Concilio, est
principium activum, a qua repetitur definitionis infallibilitas ; sed etiam assistentia eiusdem Spiritus, quatenus
spectatur perpetua in Ecclesia, erat Concilio ratio obiectiva
definitionis eiusdem (cf. Tractat, de Scripturis th. XVIII,
η. III).

— 55 -

Quamvis vero infallibilitas definitionis pendeat ab as­
sistentia Spiritus Sancti sub qua editur, et huic promis­
sae assistentiae innitatur certitudo nostra de veritate de­
finitionis; pertinet tamen ad munus theologiae inquirere et
declarare modum ipsum, quo praedicatio et conservatio ve­
ritatis per aetatum decursum se habuerit. Adeoque in quae­
stione praesenti possumus inquirere huius textus 1. Ιο. V. 7.
usum in Ecclesia priscis temporibus , et modum quo ad
nos usque conservatus sit.
A saeculo saltem IX textum, de quo agitur, in universa
Ecclesia occidentis publico usu habitum fuisse ut partem
s. Scripturae, ex paulo ante dictis certum est. At non so­
lum argumento praescriptionis, quod spectatis praesertim
constitutione et principiis Ecclesiae, talis usus non nisi
derivatione ex antiquitate explicari potest; sed directe
quoque ex monumentis adhuc reliquis constat, textum ut
genuinum agnitum fuisse in Ecclesia etiam prisca aetate,
quousque vestigia versionis latinae prosequi possumus. Ex­
stabat inquam textus, et a Patribus in Africa, Italia, Gal­
lia, Hispania tamquam pars notissima et gravissima sacrae
Scripturae usurpatus demonstratur ab octavo usque ad ter­
tium aut secundum saeculum regrediendo.
In collatione iussu Hunnerici regis instituta Carthagine
mense Februario anno 484 obtulerunt Episcopi catholici
u non solum universae Africae sed etiam insularum mul­
tarum » (Victor Vit. de persec. Vandal. 1. II. n. 18) profes­
sionem fidei, quam deinde XII Calendas Maias per quatuor
Episcopos provinciarum Numidiae et Byzacenae direxerunt
ad regem Hunnericum (1). Ex testimoniis Scripturae con­
tra Episcopos Arianos probant in prima parte n. 1-8 con­
substantialitatem Patris et Filii, in parte altera n. 9-23
consubstantialitatem Spiritus Sancti cum Patre et Filio,
atque ita unam naturam trium personarum distinctarum.
In parte hac altera professionis scriptae nomine omnium
Episcoporum catholicorum contra Arianos Episcopos , potentissimos et implacabiles hostes , profertur velut testi»
(1) Nomina Episcoporum, qui numerantur 461, vide in Concil. Coli.
Harduini T. II. p. 869.

.

monium non minus notum et certum quam clarum et irre­
fragabile hoc ipsum de tribus testibus in coelo. « Et ut
adhuc luce clarius unius
divinitatis
esse
cum
Patre
et
Filio
•
_
Spiritum Sanctum doceamus , loannis Evangelistae testi­
monio comprobatur. Ait namque : tres sunt, qui testimo­
nium perhibent in coelo, Pater, Verbum et Spiritus Sanctus,
et hi tres unum sunt» (in libello fidei n. 11, qui est liber III.
Historiae de persec. Vand. Victoris Vitensis).
Hic aliqua sunt animadversione dignissima, a) Cuicum­
que fuerit commissa conscriptio huius libelli fidei, sive Eugenio Carthaginensi sive alii aut pluribus inter Episcopos,
certe nemo ausus esset in tali professione, ab omnibus Epi­
scopis approbanda et communi nomine proponenda Arianis,
inserere textum velut loannis Evangelistae, nec alii omnes
ultra quadringentos et sexaginta Episcopi nemine contradi­
cente textum admisissent, nisi communi usu in Ecclesiis
Africae et insularum legi consuevisset, 6) Si Episcopi sen­
sissent, Arianos hunc textum non agnovisse genuinum, nec
habuisse in suis codicibus ; multo vero magis si locus so­
lum in raris exemplaribus exstitisset et apud catholicos ipsos
non fuisset notissimus et extra controversiam , numquam
communi nomine catholicorum tale testimonium velut «luce
clariorem » confutationem haeresis Arianae obtulissent le­
gendum et examinandum hostibus suis infensissimis. De hac
persuasione Episcoporum, quod genuinitatem textus neque
Ariani in dubium vocare possent; argumentum insuper sup­
peditat Vigilius Tapsensis unus Episcoporum, qui profes­
sionem obtulerant (nominatus ultimo loco inter Episcopos
•provinciae Byzacenae). Vigilius enim diserte provocat ad
lectionem huius testimonii penes ipsos Arianos : « cur tres
unum sunt, loannem Evangelistam dixisse legitis, si diver­
sas naturas in personis esse accipitis?» Vigil. Taps, de
Trin. 1. VII. Bibi. Max. PP. T. VIII. p. 789. Quod igitur
Michaelis (Introd. in N. T. c. 31. sect. 3. T.IV) et alii vel­
lent totam auctoritatem huius professionis fidei revocare fere
ad unum Eugenium Carthaginensem , absurdum est (1).
(1) Consensum omnium Episcoporum Africae in professionem ac
defensionem fidei scripto traditam Arianis Michaelis 1. c. comparat cum

— 57 —

c) Animadvertatur, quod in prima parte professionis quamdiu sistitur in demonstranda consubstantialitate Filii cum Pa.
tre, sanctissimi Confessores connectunt seriem longissimam
testimoniorum ex omnibus libris praesertim novi Testamenti
et etiam ex 1. Io., hunc tamen locum 1. Ιο. V. 7 non attin­
gunt. Eodem modo auctor libri adversus Pintam Arianum
in prima parte tractationis, s. Fulgentius in toto 1. II. ad
Trasimundum inter testimonia innumera Scripturae, quibus
consubstantialitatem Patris et Filii demonstrant, non utun­
tur hoc textu, quem tamen certissime agnoverunt et cita­
runt aliis in locis , ubi agebant de tribus simul personis
divinis. Hinc videas, praeproperam et fallacem esse con­
clusionem, quam plerique adversarii ex argumento negativo
nimis generalem constituunt. Patres (inquiunt) disputantes
cum Arianis hunc locum opportunissimum non citarunt,
ergo illum non habuerunt in suis codicibus. Hoc modo facile
erat Scholzio post criticos Rationalistas citare seriem Pa­
trum, quos omnes traducit velut testes indubitatos inter­
polationis, non alia de causa, quam quod testimonio loan­
nis non utuntur. Quamdiu impugnatio haereticorum diri­
gebatur adversus personam Filii, sive distinctionem a Patre
sive eius divinitatem negando, licet omnes illi haeretici
ex suis principiis etiam circa personam Spiritus Sancti
errasse convincantur ; videmus tamen etiam Patrum defen­
sionem prioribus saeculis se continere maximam partem
intra limites dogmatis, quod directe impetebatur (1). In hac
subscriptionibus , quas Ministelli Protestantes apponunt vel quondam
apponere cogebantur libris symbolicis, quin ideo concludere liceat, eos
omnia in hisce libris scripta approbare. Risum teneatis amici !
(1) S. Basilius de definitione Nicaena: « hic cetera quidem, inquit,
plene et accurate definita sunt partim ad emendanda quae laesa fue­
rant, partim ad praecavenda quae suboritura praevidebantur; doctrina
autem de Spiritu Sancto transeunter («y παθαδρο/ζη) posita est, nec ul­
lam disquisitionem visa requirere, eo quod nondum tunc haec mota esset
quaestio, sed sine insidiis (ανίττιβουλΐοτο?. quod haeretici directe in do­
ctrinam de Spiritu Sancto nondum struerent insidias) insita esset cre­
dentium animis de illo sententia » Basii, ep. 125. al. 78. n. 3. <· De Spi­
ritu Sancto a Patribns non plene (ίλλιπως) dictum est, quod tunc non­
dum mota esset quaestio n Gregor. Naz. ep. 202 (al. orat. 51) η. 1.

autem disputatione de persona Filii non erat necessaria
citatio ex epistola loannis, cum luculentissima praesto essent
testimonia ex Evangelio, quibus distinctio et consubstan­
tialitas Patris et Filii enuntiatur. Non tamen ideo nega­
mus, posse ex quibusdam Patrum contextibus ostendi, eos
vel nostrum comma 7"”’ in suis codicibus non habuisse, vel
non habuisse ut certum extra controversiam; illud solum
dicimus , ut argumentum negativum vim aliquam habeat,
non sufficere generalem assertionem, qua Critici nimis ex­
pedite decernere solent, Patres textum non cognovisse, quia
eo non utuntur, ubi nobis citatio opportuna fuisse videtur.
Si saeculo V. testimonium usu totius Ecclesiae Africa­
nae receptum erat, non est mirum, quod Vigilium Tapsensem et non diu postea Fulgentium et auctorem libri contra
Pintam videmus ad illud appellasse in suis disputationibus
adversus Atianos absque ulla suspicione, ne forte a quo­
piam respueretur. « Unitum nomen divinitatis clause est
declaratum, dicente loanne Evangelista in epistola sua:
tres sunt qui testimonium dicunt in coelo, Pater et Ver­
bum et Spiritus, et in lesu Christo unum sunt... Vides,
quia in deitate et in substantia plenitudinis per omnia unum
suut, et in nominibus personarum tres sunt» Vigil. Trin.
Λ
1. I. Bibi. Max.
PP. T. VIII. p. 775; 1. X. p. 793. Eadem ac
penes Vigilium citandi forma est in fragmento dialogi in­
ter orthodoxum et haereticum in Nova Bibi. PP. Card. Mai
T. I. p. 496. Pariter ad textum loannis diserte appellat
s. Fulgentius in 1. Responsionum ad obiectiones Arianorum
in obiect. 10., et 1. de Trin. c. 4 ; item auctor 1. adv. Pin­
tam n. 8. (Opp. s. Fulgent, ed. Paris. 1684. p. 68. 331. 540).
At in priori loco (ad obiect. 10. Arian.) Fulgentius cum
sua citatione coniungit aliam saeculo iam III. adhibitam
a s. Cypriano. Verba Fulgentii sunt: « In Patre ergo et
Filio et Spiritu Sancto unitatem substantiae accipimus,
personas confundere non audemus. Beatus enim loannes Apo­
stolus testatur dicens: tres sunt qui testimonium perhibent
in coelo, Pater, Verbum et Spiritus , et tres unum sunt.
Quod etiam beatus Martyr Cyprianus in epistola de uni­
tate Ecclesiae confitetur.... atque haec confestim testimo-

— 59 —

nia de Scripturis inseruit (Cyprianus): dicit Dominus, ego
et Pater unum sumus ; et iterum de Patre et Filio et Spi­
ritu scriptum est : et tres unum sunt. » Fulgentio igitur
cum aliis Episcopis Africanis nullum prorsus erat dubium,
quin in Ecclesiis Africae III. saeculo locus de tribus testi­
bus in coelo lectus fuerit et a Cypriano citatus.
Voluerunt tamen homines critici de hac citatione Cypria­
ni tricas nectere, ne in sua confidentia turbarentur; qua cum
Scholzio et aliis pronuntiant, primum videri Vigilium Tapsensem, qui ad hoc comma provocaverit, ac porro u merito
non solum e textu sed etiam e margine reiici comma subdititium n. Aiunt scilicet, Cyprianum hoc loco (de unitate Eccle­
siae ed. Baluz. Paris. 1726. p. 195), quo s. Fulgentius pu­
tavit provocari ad testes in coelo, non appellare ad v. 7U“ ,
sed ad spiritum, aquam et sanguinem v. 8’° secundum inter­
pretationem mysticam, qua tria haec intelligebantur signi­
ficare tres personas Patrem, Filium, Spiritum Sanctum, ut
constat ex Augustino (conti*. Maximin. Arian. 1. II. c. 22.
n. 3). At vero a) ante Augustinum talis interpretatio rei
significatae per spiritum, aquam, et sanguinem numquam
erat audita (1). 6) Augustinus ad illam significationem my­
sticam confugit unice, ut sustineret , quod universaliter
affirmaverat, numquam in Scriptura plures res dici unun,
nisi quae sint consubstantiales. Ceterum Augustinus ipse
non proposuit illam interpretationem mysticam tamquam
certam ac tenendam; sed velut coniiciendo quaerebat, i. train
non hoc modo posset solvi obiectio contra suum illum canonem hermeneuticum. Certe ergo neque ipse Augustinus
umquam usus fuisset versiculo 8“’ velut demons ratione
convincente et per se clara unitatis naturae in tribue distin­
ctis personis (2). Hinc interpretatio illa sicut ante Augu(1) Quod ait Fridericns Mathaei in sua editione Novi Testamenti,
etiam Athanasium T. II. p. 180 explicaro v. 8. de p< rsonis divinis, id
habeas falsum omnino et commentitium. Inspexi plures editiones diversas
Athanasii, nec illa pagina nec ullibi tale quidquam ruperi re est. In dis­
putatione contra Arium Athanasio supposita n. 44. T. II. p. 229. ed.
Maurin. non ex v. 8. sed certe ex nostro 7. citatur: « hi tres unum sunt.»
(2) Verba Augustini 1. c. : «Ne forte dicas, spiritum ut aquam et
sanguinem diversas esse substantias, ot tamen dictum sso : tres unum

— 60 —
stinum nemini in mentem venerat, ita post ipsum non nisi
a paucissimis permotis ‘ auctoritate s. Doctoris est adop­
tata (1) ; et sane per se spectata videtur longius petita
et non probabilis (cf. de Rubeis in Dissertatione de tri­
bus in coelo testibus c. 7). Quando ergo Cyprianus et Pa­
tres alii maxime Augustino antiquiores, vel etiam recentiores, qui ab eius auctoritate non pendent (ut Pseudo-Athanasius in Disp. contr. Arium n. 44), ad demonstrandum dogma
de SS. Trinitate simpliciter dicunt: u de Patre, Filio et Spi­
ritu Sancto scriptum est : tres unum sunt, n certum omnino
est, eos non ad 8um sed ad 7um comma nostrum appellare.
Facundus quidem Hermianensis, qui cum versaretur
inter Graecos Constantinopoli, scripsit libros pro tribus Capitulisadlustinianum Imperatorem, allatam citationem s.Cy­
priani traducit (L I. p. 7.) ad versum 8um . At vero impri­
mis Facundus videtur in unum confudisse codices graecos,
in quibus v. 7. deerat, et codices latinos, in quibus sal­
tem aetate Facundi et in Ecclesiis Africae versiculum extitisse , post ea quae diximus non nisi impudenter negari
posset. Apparet haec confusio ex modo ipso citandi ; nam
ex una parte ita loquitur, ac si comma 7U,“ omnino ignoras­
se!, ex parte altera retinet ex codicibus latinis verba «in
terra: » « tres sunt, qui testimonium dant in terra » etc. ;
haec autem postulant testimonium respondens testium in
coelo. Hinc ex codicibus graecis , ubi iam acciderat ornissunt; propter hoc admonui, ne fallaris. Haec enim sacramenta sunt, in
quibus non quid sint, sed quid ostendant, semper adtenditur... Tria
itaque novimus de corpore Domini exisse , cum penderet in ligs o... Si
vero ea quae significata sunt , velimus inquirere , non absurde occurrit
ipsa Trinitas, qui unus solus, verus, summus est Dens, Pater et Filius
et Spiritus Sanctus... ut nomine spiritus significatum accipiamus Deum
Patrem... nomine autem sanguinis Filium... et nomine aquae Spiritnm
Sanctum... .S» quo autem alio modo tanti sacramenti ista profunditas ,
quae in epistola loannis legitur, exponi et intelligi potest secundum
catholicam fidem ... nulla ratione respuendum est. n
(1) Praeter Facundum Hermianensem hanc mysticam interpretatio­
nem Eucherius Lugdunensis (de qq. N. T. Bibi. Max. PP. T. VI. p. 853)
paulo aliter conceptam memorat, quam ait placere pluribns, ut potius
Trinitas tribus illis testibus in terra significetur quam baptismus et
martyrium, ut alii intellexerunt.

— Ci­

sio versus 7, etiam ex versu 8'° verba uin terran expun­
cta sunt. Porro cum Facundus inter Graecos et ad Im­
peratorem Graecorum scribens versum 7um vel dissimula­
ret vel tunc ob lectionem codicum graecorum non admit­
teret, homo Africanus , cui notissima esse debuit tam saepe
repetita ab Episcopis suae patriae argumentatio ex l.Io. V.
pro mysterio SS. Trinitatis, maluit sequi et fere transcri­
bere mysticam interpretationem Augustini in comma 8um ,
ne argumento in Africa toties inculcato contra Arianos ex
verbis «tres unum sunt,» omnino destitueretur. Hac au­
tem methodo adoptata pronum erat citationem etiam Cy­
priani ad eundem versum 8um traducere. Verum res ipsa
et historia huius mysticae interpretationis reclamant; et si
auctoritate agitur, ea potior certe est penes s. Fulgentium
quam penes Facundum.
Maneat itaque ratum, iam saeculo III. viguisse in Eccle­
sia Africana lectionem versiculi 7‘, quam in Ecclesia eadem
saec. V°. et deinceps communem fuisse demonstravimus. Hoc
autem posito non potest esse dubium, quin etiam Tertul­
liani tempore locus idem in Africa legi consueverit; et nisi
praeiudicio animum obfirmaverit, facile quisque allegatio­
nem concedet in libro contra Prax. c. 25. In superioribus
capitibus demonstraverat Tertullianus consubstantialitatem
Patris ac Filii, ubi inter alia multa usus est illo Christi
testimonio Ιο. X: ego et Pater unum sumus: «caeci qui non
videant, primo ego et Pater duorum esse significationem ,
dehinc in novissimo, sumus , non ex unius esse persona,
quod pluraliter dictum est ; tum quod, unum sumus, non
unus sumus, n etc. ib. c. 22. Iam c. 25 progreditur ad totius
Trinitatis demonstrationem , esse scilicet non modo iuxta
superius a Tertulliano posita Patrem et Filium, sed pari
omnino ratione tres, Patrem et Filium et Spiritum Sanctum
unius substantiae. Ad hoc ipsum probandum ista pertinent:
« ita connexus Patris in Filio, et Filii in Paracleto tres
efficit cohaerentes; alterum ex altero, gui tres unum sunt,
non unus; quomodo dictum est: ego et Pater unum su­
mus, ad substantiae unitatem non ad numeri singularita­
tem n ib. c. 25. Illud « ego et Pater unum sumus, » in su-

— 62 -

perioribus allatum ad probandam consubstantialitatem duo­
rum, hic solum adducitur ad persuadendum, eodem sensu
intelligi debere dictum alterum : « tres unum sunt;n hoc vero
dictum ponitur ad probandam consubstantialitatem trium,
quae probatio nulla esset nisi verba essent citata ex Scrip­
turis. Conveniunt itaque citationibus omnino parallelis di­
scipulus ac magister :
Cyprianus: «de Patre et Filio et Spiritu Sancto scri­
ptum est, et tres unum sunt, v
Tertullianus: « Connexus Patris in Filio et Filii in Pa­
racleto, qui tres unum sunt. »
Ex his concludere iam possemus, in latina versione an­
tiquissima «primis fidei temporibus n edita (Aug. Doctr.
Christ. 1. II. n. 16), et quae ineunte saec. III. in Africa iam
«in usum exierat» (cf. Tertull. Monogam. c. 11; contr.
Marc. II. c. 9; contr. Prax. c. 5), nostrum comma 7’"" exsti­
tisse, contra ac Millius censuit, qui citationem Tertulliani
et Cypriani non ex latina versione sed ex solis graecis co­
dicibus derivatam esse, improbabiliter coniecit.
Confirmatur haec lectio in veteri versione ex Speculo
Augustini edito a Card. Mai (Nov. Bibi. PP. T. I. P. II.
p. 6. 10) et ex Enarratione Psuedo-Athanasiana in symbo­
lum edita a losepho Blanchinio (p. 40). Enarrationem hanc
Blanchinius putat latine scriptam in Africa ante ortam
haeresim Pelagii. Rationes quibus Emi Cardinales Besutius
et Maius Speculum illud prae Maurino asseruerunt
Augua
stino, in Praefatione Card. Mai 1. c. legi possunt. Certum
est, in utroque opusculo adhiberi versionem latinam ve­
terem, ut erat ante versionem veteris Testamenti et emen­
dationem novi per s. Hieronymum. Atqui bis in Speculo,
semel in Enarratione symboli diserte citatur locus de tri­
bus testibus in coelo. In Speculo sub cap. II de distin­
ctione Patris et Filii et Spiritus Sancti : « Item illic : quo­
niam tres sunt, qui testimonium dicunt in terra, spiri­
tus , aqua et sanguis , et hii tres unum sunt in Christo
lesu ; et tres sunt, qui testimonium dicunt in coelo, Pater,
Verbum et Spiritus, et hii tres unum sunt. » Rursum sub
cap. III. de Spiritu Sancto recurrit eadem citatio, omissis

— 63 —

testibus in terra. In Enarratione symboli efficacissime dici­
tur : u respondeat nobis pro cunctis loannes , qui in pec­
tore Domini nostri familiariter recubans totius doctrinae
potuit arcana cognoscere.... Tres sunt, inquit, qui testi­
monium perhibent in coelo, Pater, Verbum et Spiritus, et
ii tres unum sunt. Nonne post haec nobis huiusinodi fidem
et mors est perdere et salus est custodisse? » ib. p. 40.
Ad Augustinum quod spectat, etiamsi dubitare fas sit,
utrum hoc Speculum habeat ipsum auctorem ; fieri certe
nullo modo potuit, ut s. Pater in Africa saeculo V. com­
ma nostrum ignoraverit. Profecto qui sibi persuadere vel­
let, anno 430. quo Augustinus obiit, adhuc incognitum,
et tempore professionis fidei oblatae anno 484 iam in com­
muni lectione Ecclesiarum Africae fuisse textum tanti mo­
menti; is pensi haberet non minus principia omnia quam
constantiam et vigilantiam, quibus Ecclesia in custodien­
dis ss. Scripturis semper regebatur. Quomodo intra illos
quinquaginta annos nemine advertente tanti momenti muta­
tio universalis fieri potuit in Africa, ubi ob mutationem
versionis in re longe minori ortus est ingens tumultus, ut
cogeretur Episcopus redire ad veterem et usitatam lectio­
nem u volens post magnum periculum non remanere sine
plebe» (Aug. ep. 71. n. 5). Nihilominus cum tempore Au­
gustini in multis codicibus graecis comma iam defuerit,
et inde etiam in exemplaria latina alicubi sine dubio haec
velut emendatio immigrasset, potuit ’Augustinus in suis
scriptis polemicis, nominatim adversus Maximinum , hoc
testimonium, dissimulare iuxta suum principium oecono­
micum, quod quae alicubi iq dubium vocantur, «non tanta
firmitate proferuntur adversus contradictores» (vid. Tract,
de ss. Script.). Diserte saltem locum nuspiam citat in operi­
bus quae supersunt; de allusionibus satis claris vide penes
De Rubeis dissertat, cit. c. 6. et Card. Mai Praefat. ad Spe­
cui. Aug. p. VII. cf. Bengel Apparat, erit, in h. 1. §. 20.
Iam ex lectione in Ecclesiis Africae concludendum foret,
eandem in aliis quoque Ecclesiis occidentalibus non defe­
cisse, etiamsi ad id probandum disertis testimoniis desti­
tueremur. Haec tamen testimonia non desunt. Ad Hispaniam

- 64 —

pertinent « Collectio testimoniorum Scripturae et Patrum»,
quam F. A. Zaccarias censuit s. Isidoro antiquiorem, Maffeius et Arevalus Isidoro ipsi tribui posse putarunt (Opp.
s. Isidori ed. Arevalo T. II. p. 27. seq. ; Isidorian. c. 83); co­
dex deinde celeberrimus Bibliorum Toletanus non recentior
saeculo VIII (cl. P. Vercellone Apparat. Bibi. T. I. Lect. va­
riai’. Vulg. p. 84) ; Etherius et Beatus contra Elipandum,
ante hos Idacius, si is est auctor disputationis contra Varimadum ( cf. Ruinart. Commentar, in Hist, persec. Vand.
c. 4. n. 7. p. 442). In his monumentis exstat expressus ver­
sus 7“* de testibus in coelo una cum 8'° de testibus in terra
ut textus sincerus epistolae loannis (Opp. s. Isidor. T. VII.
p. 291; Lectiones var. ex cod. Tolet. in vindiciis. Vulg. Blanchinii p. CCIII; contra Elipand. 1.1. n. 26. Galland. T. XIII.
p. 296; contra Varimad. Bibi. Max. PP. T. V. p. 729).
In Gallia saec. IV. Phoebadius (aliter Soebadius) Aginnensis locum citavit eo fere modo , quo Tertullianus et
Cyprianus (1. contr. Arian. Bibi. Max. PP. T. IV. p. 305);
disertis verbis ante medium saec. V. Eucherius Lugdunen­
sis (nisi alius sit auctor) transcribit utrumque versiculum in
lib. Formularum spiritualium c. 11. ubi agit de numeris,
u quos mystica exemplorum ratio inter sacros celebriores
facit» (Bibi. Max. T. VI. p. 838). « Ad Trinitatem (refer­
tur ) in loannis epistola : tres sunt, qui testimonium dant in
coelo, Pater, Verbum et Spiritus Sanctus; et tres sunt, qui
testimonium dant in terra, spiritus, aqua et sanguis » (1).
In Italia Cassiodorus medio saec. VI. Scripturarum co­
dices tum latinos tum graecos seu, ut loquitur, graecum
Pandecten non modo colligebat, sed ut, quos suo mona­
sterio Vivariensi relinquebat, essent emendatissimi, operam
sollicitam dabat instituta priscorum codicum latinorum
(1) Quae Griesbach in dissertatione composita ad hunc Scripturae
textum omnibus modis eliminandum protulit , ut evinceret huius loci
Eucberii interpolationem, eam nec probabilem mnlto minus certam red­
dunt. Mirum vero aliquid accidit homini omnem pro genuinitate textus
auctoritatem amovendi cupidissimo. Postquam negavit citationem En­
chéri! , mox inferius post paucas paginas persuadere conatur , Cassiodorum citationem eiusdem dicti desumpsisse ex Eucherio !

— 65 —
graècorumque collatione (1). Jam vero Cassiodorus versum
utrumque 7'"" et 8"'n adducit in suis Complexionibus (ed.
Maffei post Hietor. theolog. in opuscul. p. 145). Ad quem
locum Cassiodori merito Maffeius adnotat: u discimus modo
ex auctore nostro, Romanos quoque melioris notae ac vetu­
stiores libros ita loquutos fuisse; cum enim tanto studio mo­
nachis suis in Inst. div. lect. praecepit, ut praestantissimis
et graeci etiam textus collatione purgatis codicibus uteren­
tur, utque in ambiguis locis duorum vel trium priscorum
emendatorumque codicum auctoritas inquireretur, ipsum in
primis idem praestitisse quis ambigat ? n Vide ibi reliqua.
Huc etiam pertinet codex Cavensis a Card. Mai adtributus
VII. vel VIII. saeculo, et Ambrosius Ansbertus medio saec.
VIII. in Apoc. 1. I. (Bibi. Max. T. XIII. p. 415), in quo
utroque monumento comma nostrum exstat.
In Ecclesia itaque occidentis non modo inde a saec. IX.
communem fuisse constat et publicum usum huius testimonii
tamquam oanonicae Scripturae, sed etiam eius derivationem
(1) « Primnni tirones Christi auctoritatem divinam in codicibus
emendatis iugi exercitatione meditentur... ne vitia librariorum impolitis mentibus inolescant. » « Quamvis omnis Scriptura divina superna
luce resplendeat... in Psalterio tamen et Prophetis et epistolis Aposto­
lorum studium maximum laboris impendi... quos ego cunctos novem
codices auctoritatis divinae , ut senex potui , s>/b collatione priscorum
codicum amicis ante me legentibus sedula lectione transivi n Cassiodor.
Praefat. ad instit. div. litt. « Quoniam Pater Augustinus (Doctr. christ.
II. 15) commonet ita dicens: latini codices id est veteris novique Te­
stamenti, si necesse fuerit, graecorum auctoritate corrigendi sunt...
ideoque vobis ( monachis Vivariensibus ) et graecum Pandecten reliqui
comprehensum in libris septuaginta quinque » etc. ib. c. 14.
Cum a I. D. Michaelisio uno ex primis impugnatoribus versiculi 7.
quaesivisset commatis defensor, unde ipse sciret, Patres latinos versum
citantes non habuisse codices graecos, ille magno supercilio respondit ,
u non putasse se quemquam theologiae tironem ignorare , Patres lati­
nos excepto Hieronymo graece nescientes uti non potuisse codicibus
graecis » 1. c. sect. 3. Ergonc homo criticus ignoravit, Patres latinos
plerosque , qui testes pro hoc commate citantur , optime calluisse lin­
guam graecam, Tertullianum, Cyprianum, Vigilium, Fulgentium, Cassiodorum? Alios Patres Hilarium , Ambrosium etc. qui dixerit graece
nescivisse, eorum libros cum scriptis Patrum graecorum Origenis, Basilii etc. numquam comparavit.
Franzolin, de DEO trino SEO. PERS.
5

— 66 —

a primis fidei temporibus et lectionem in vetere latina versione positivis documentis possumus ostendere (1), ut versio tam ante quam post s. Hieronymum, et multo magis
ut ante et post Alcuini recensionem recepta erat.
Quoniam Deus caput visibile totius Ecclesiae suae in
Ecclesia latina constituit, in hac et per hanc sicut integri­
tatem fidei universim ita etiam integritatem verbi scripti
speciali providentia conservare voluit, ut aperte constat
ex historia librorum deuterocanonicorum, quorum authentia multis fluctuationibus inter Doctores orientales obortis,
potissimum constanti traditione, usu, vigilantia, definitio­
nibus Ecclesiae latinae ab imminenti obscuratione in aper­
tam lucem vindicata est. Hinc Patribus Tridentinis mira­
bili Spiritus Sancti providentia usus Ecclesiae latinae in
veteri editione vulgata praelucebat normamque praebebat
tutissimam pro utroque decreto tum de libris canonicis tum
de authentia Vulgatae.
Contra in oriente sicut maior erat dissensio quoad li­
bros deuterocanonicos generatim , ita magna occurrit circa
hunc textum loannis obscuritas. Si placeret appellare ad
loca Patrum graecorum, ubi loquuntur de Trinitate, de tribus
hypostasibus et unitate essentiae (ut factum esse video a
(1) Quantae auctoritatis antiqua versio latina haberi debeat ad sta­
biliendam genuinam lectionem etiam spectatis solis rationibus criticis,
intelligi potest ex solemni protestatione Tischendorfii hominis Protestantis, qui in studiis criticis consenuit, iisque solis totum defert se­
posita omni auctoritate sacra. « Antiquissima textus sacri historia, ait,
et ipsum studium restituendi antiquissimam eius scripturam a nullis
testimoniis magis pendet, quam a veterrimo latino interprete; qui cum
in medium fere saeculum II. incidat, codicibus eius IV et V saeculi ab
interprete Irenaei, Tertulliano, Cypriano toties comprobatis, quoties­
cumque graecos testes eosque antiquissimos confirmat, non dubium est,
quin secundi saeculi lectio inventa sit, etiamsi discedant plerique vel
omnes reliqui testes. Hoc post somnia eorum , qui consensionem anti­
quissimorum graecorum codicum cum latinis suspectam reddiderunt,
nemo hac aetate rectius videtur sensisse Carolo Lachmanno , cui per
codices Claromontanum et Boerncrianum (latinos) eflici videbatur , ut
epistolarum Pauli multis partibus certior lectio sit quam reliquorum
novi Testamenti librorum » Tischendorf in N. T. ed. 1866. Prolego­
mena p. LX1X.

— 67 —

nupero vindice genuinitatis, homine Anglicano Carolo For­
ster), testimonia utique suppeterent innumera. Sed profecto
argumenta ad scopum non pertingunt. Nec magis videntur
convincere, quae proferri solent ex dialogo « Philopatris», de
quo tamen vide, si vacat, Cave Hist. Litter. T. I. p. 17. Po­
sitiva documenta valida fere ad haec revocantur. Origenes
tamquam ad auctoritatem irrefragabilem appellat ad ver­
ba u tres unum sunt, » ut demonstret unitatem naturae in
tribus distinctis personis (in Ps. 122. v. 2. Opp. T. II. p. 821).
Pariter ad demonstrandam unitatem naturae divinae in tribus
personis citantur diserte ut loannis verba u hi tres unum
sunt,» in disputatione supposita Athanasii contra Arium n. 44
(Opp. Athan. T. II. p. 229). Euthymius Zigabenus ( Panoplia P. I. tit. VII. Bibi. Max. PP. T. XIX. p. 47) citat hoc
modo : u unum dicitur in iis quae sunt eiusdem essentiae,
cum eadem est natura et distinctae personae; ex quo illud:
et tria unum sunt » το εν επί ρεν των οροουσιων λεγεται, εν%α
ταυτοττις ρεν φυσεως, ετεροττ,ς 6ε υποστάσεων. ώς το ν.αι τα τρία εν ( 1 ).
Porro allegatus est totus versiculus et exstat graece ac latine
in actis Concilii Later. IV, cui intererant et graeci aliquot
Episcopi (Hard. VII. p. 18); deinceps citatus ab Emmanuele
Caleca Graeco pro Graecis scribente saec. XIV (Combefis.
Auctuar. II. P. II. p. 219) et a losepho Bryennio monacho
Byzantino schismatico ineunte saec. XV (Griesbach dissert,
cit. p. 11). Habetur nunc versus idem in lectione ecclesiastica
Graecorum et Russorum et in versione neograeca (Bengel
1. c. §. 22) (2). Pro existentia in codd. veteribus adferri potest
(1) Textus graecus ex Ms. Parisiensi productus a D. Martin citatur
a Porsonio et a Forstero p. 4. « A New Pica for the authenticity of
the text Ιο. V. 7. »
(2) Schismaticus pertinacissimus Macarius Bnlgakow defendit authentiam nostri commatis in sua «Theologia dogmatica orthodoxa?» T. I.
P. I. c. 2. §. 27. Toute l’Église orthodoxe (schismatica) a reconnu et
reconnaît comme authentique le texte de l’épître do s. Jean que nous
venons d'examiner, et le propose à tous ses enfans pour leur commune
instruction. C'est précisément sur ce texte qu’elle fonde aussi sa doc­
trine de la consubstantialité des personnes divines, dans sa Confession
de foi orthodoxe art. 1. rép. 9. » Citat theologos Rnssos vindices authentiae Theophanem Prokopowicz, archimandritam Macarinm, Hyacinthum
Karpinski, Irenaeum Falkowski, Sylvestrum Lebedinski. Ib. p. 222.228.

4

— 68 —
directe testimonium in Prologo in epp. oath, nomine Hiero­
nymi, indirecte collatio codicum instituta a Cassiodoro. Ex
codicibus graecis qui supersunt, tres nominantur, in quibus
versiculus
exstat,
Dublinensis
(Monfortianus),
Ottobonianus
_
*
(in Vaticana), Neapolitanus (saec. XI.). Susceperunt illum
pariter editiones Complutensis, Erasmi 3U, et deinceps reli­
quae omnes usque ad Rationalismum inter Protestantes prae­
valentem.
Postremo si contextum epistolae loannis inspiciamus, is
certe omisso hoc commate hiulcus videtur, eo admisso tam
concinnus est et sibi cohaerens, ut si versiculus alicubi in
idoneis instrumentis reperiatur, gratulandum sit de oppor­
tunissima lacunae suppletione. Hac permotus considera­
tione contextus ipse Protestans Bengelius exclamat: «ada­
mantina versiculorum cohaerentia omnem codicum penu­
riam compensat, .... Certius agnosci hoc dictum (v. 7.)
potest, quam pars folii ex libro aliquo amissa, passim quae­
sita, alicubi reperta et in tota striatura parti non amissae
congruens » (1. c. §. 28). Sane reciso v. 7° mira valde est
locutio v.8‘ genere masculino: « quoniam tres sunt.... hi tres
unum sunt»; nec ulla videtur satis apta eius ratio dari
posse ( cf. Gregor. Naz. or. 31. al. 37. η. 19 ), quae ex con­
cinnitate cum versu 7° apparet manifestissima. Insuper quod
etiam gravius est , in sequenti v. 9° illud: « testimonium
Dei, quoniam testificatus est de Filio suo (μαρτυρία του θε<:υ, w
μεμαρτυρ-^ε ) , omnino postulat versum 7l,m, et eo deficiente
non habet, quo referatur. Denique huius versiculi con­
gruentia cum Evangelio loannis tum quoad rem tum quoad
modum loquendi manifestissima est, si conferas Ιο. V. 31-37;
VIII. 14-18; XV. 26 (1).
Non nunc quaero, utrum tota haec demonstratio esset
sufficiens, si de libro ageretur privatae vel industriae vel
negligentiae permisso. Sed si sermo esset de Codice legum
fundamentalium reipublicae commisso in custodiam publi(1) Argumenta interna ex contextu etc. ad probandam genuinitatem
eximie declarata habes a doctissimo viro Lehir T. II. p. 5. seq. in erudito
opere posthumo (Études Bibliques, Paris 1869), quod non potui inspicere
nisi post totam hanc meam dissertationem iam pridem absolutam.

— 69 —

cae auctoritatis, profecto huiusmodi usus publicus qui usque
ad prima exordia pertingeret, sufficiens foret demonstratio
authentiae, ut dubium nullum legitimum admitti posset;
et si lis inferretur, authentia iuridice declarari posset ac
deberet. Iam vero hic agitur de integritate Scripturae in
aliqua sui parte momenti gravissimi , adeoque agitur de
Codice fidei commisso ex institutione divina non privatae
industriae sed publicae custodiae Ecclesiae sub assistentia
Spiritus Sancti. Ideo talis usus publicus et constans Ec­
clesiae, qualem ostendimus, in textu per se dogmatico suf­
ficiens est demonstratio, textum fuisse legitime admissum *
in codicem Scripturarum; legitime autem admissus non es­
set, nisi primitus esset scriptus ab Apostolo loanne. Unde
praecisione etiam facta a decretis Tridentinis et spectato
solum usu in Ecclesia per sese, dubium de genuinitate ad­
mitti non posset. Ecclesiae vero ipsi praesto erant rationes
humanitus cognoscibiles, quae ad ferendum de genuinitate
indicium abunde satis essent.
Hac genuinitate posita, modum conservationis videmus
hunc esse , quod textus utique ex graecis exemplaribus
transiit in versionem primis fidei temporibus institutam et
ab Ecclesia latina susceptam, atque per hanc potissimum
versionem ecclesiasticam semper publico in usu est conser­
vatus. Neque tamen ideo opus est affirmare , hunc usum
quovis tempore et in omnibus regionibus fuisse aeque uni­
versalem ; post lacunam enim in multis codicibus graecis
saeculo forte IV. inductam et latius propagatam, fieri vix
potuit, quin hinc inde latini quoque libri eis conformaren­
tur , ut etiam nunc exhibent quidam codices latini, qui
tamen scripti sunt non ante saec. VI, quo tempore nostram
lectionem a latinis Patribus agnitam et usurpatam fuisse
luculentissime constat. Hac autem varietate penes orien­
tales inducta et inde etiam in occidente orta aliqua hae­
sitatione, ut fere accidit quoad integros libros deuteroca.
nonicos, non est mirum, si nonnulli Patres etiam latini (ut
Augustinus) ab usu praesertim polemico huius testimonii
potius abstinere maluerunt.
III. Cum penes Protestantes non modo vera Christi Ec-

— 70 -

clesia non sit, sed ex eorum principiis fundamentalibus nec
ulla religiosa societas visibilis legalis , quae auctoritate
contineatur et regatur, sed tantum sint singuli homines,
qui suo privato iudicio ducantur ; hinc etiam Scriptura
non est instrumentum sub custodia et authentica interpre­
tatione publicae auctoritatis destinatum pro ipsa societate,
sed est liber destinatus et permissus singulorum examini
et scientiae. Igitur sicut nulla authentica interpretatio veri
sensus, ita nulla agnoscitur authentica declaratio genuinitatis sive libri integri sive textuum singularium; sed genuinitas et proinde authentia Scripturarum unice exploran­
da est et cognoscenda a singulis historico et critico exa­
mine (vide Tract, de Script.). Ex his vero principiis con­
sequens est, ut dum fundamenta fidei ac religionis in scien­
tia atque eruditione humana constituuntur, maximae saltem
parti hominum neque auctoritas Scripturarum constare
queat, et ab eruditis ipsis, ad quorum scholam revelata
doctrina fidei revocatur, pro diversitate ingeniorum et im­
perfectionis scientiae modo plures modo pauciores modo
omnes libri sacri non utique iure sed tamen sine defectio­
ne a principiis fundamentalibus sectae velut spurii aut in­
terpolati reiicianfur.
«A.d incisum itaque in quaestionem vocatum quod spectat,
non nunc contendimus , suppetere praesidia critica et hi­
storica huiusmodi, ut iis solis etiam supposito falso prin­
cipio Protestantium, quo Scripturam non secus ac librum
profanum et privatum adhibent, genuinitas velut certa et
extra dubium posita demonstraretur (1); sed cum ex nostris
principiis catholicis genuinitas plene evincatur, simul af­
firmamus, Protestantes ex suis principiis ac praesidiis cri­
ticis non posse demonstrare interpolationem.
Si concesseris, versiculum nostrum 7um saeculo iam IV
frequentius , et alicubi fortasse etiam saec. Ill in codd.
graecis defuisse , sive id acciderit errore festinantium li(1) Hoc modo non valde efficaciter nec semper felici selectione ar­
gumentorum genuinitatem testimonii nuper tueri voluit Anglicanus Caro
lus Forster. A New Plea for the authenticity of the text of the three Hea
venly Witnesses etc. by the Rev. Charles Forster, Cambridge 1867.

— 71 —

brariorum ob similitudinem vocabulorum in utroque com­
mate, ut plerique suspicantur, et fieri potuisse ab exemplis
similium lacunarum inductione confirmant (1); sive factum
sit consilio ad observationem disciplinae arcani, ut putavit
Bengel (1. c. §. 25); sive omissionis propagatio referenda sit
ad operam Eusebii, cui parationem multorum codicum pro
Ecclesia Constantinopolitana Constantinus commiserat (Euseb. Vita Constant. 1. IV. c. 36), ut innuit auctor recentissimus cl. Lehir (cf. Introd. in N. T. compilatam a cl. H.Valroger T. II. p. 566); sive fatearis excisionem fieri potuisse
multis modis, quo autem facta sit, te ignorare; si conces­
seris inquam hunc defectum in multis codicibus graecis
saeculi IV et in nonnullis deinde latinis ad eorum normam
exactis, adversarii nihil habent, quod ultra velut certum
praesidiis criticis demonstrare possint. Atqui ex tali de­
fectu nullatenus potest concludi, testimonium dogmaticum
quod in lectione Ecclesiae latinae inde a remotissima an­
tiquitate exstitisse positivis documentis evincitur, in pri­
mitiva editione epistolae loannis non exstitisse. Ergo in­
terpolationem praesidiis criticis demonstrare nequeunt.
Argumenta omnia, quae contra genuinitatem opponi pos­
sunt et ab adversariis non sine magno apparatu in scenam
produci solent, depromuntur ex codicibus Scripturae, ex
scriptis Patrum, ex antiquis versionibus.
Γ. Codices graecos vetustiores saeculo V. vel ad sum­
mum IV. nullos habent; huius supremae antiquitatis cen­
sentur duo vel tres, Vaticanus (B) cum sibi gemino Sinaitico Tischendorfii, et Alexandrinus (A), tum unus G. (Card.
Passionei nunc in Biblioth. Angelica) saeculi IX. vel X.;
reliqui omnes sunt recentioris aetatis a X. ad XV. sae• culum. Adeoque exceptis tribus inter graecos codices, qui
epistolas catholicas continent, nullus superest vetustior
aetate Caroli M. sed scripti sunt omnes eo tempore, quo
(1) Exempla huiusmodi lacunarum, ubi scriptor ab uno vocabulo tran­
silivit ad idem vocabulum occurrens inferius (ό/ζοιοτίλίοτβ), adfert For­
ster 1. c. cap. 16 descripta fere ex Michaelisio. Memorabilis est omissio
Mt. XXVII. 35 inter vocem χλωρόν et χληροχ, quae reperitur in 100 fere
codd. (Vide Michaelis Introduct. in N. T. P. I. c. 6. sect. 8).

— 72 —

lectionem commatis nostri 7‘ in tota Ecclesia latina com­
munem fuisse , nemo negare potest. Sunt utique codices
derivati ex antiquioribus, et ipsa copia satis magna eorum,
iir quibus comma deest, iam per se demonstraret, omissio­
nem esse vetustiorem aetate, qua codices descripti sunt. At
si invicem conferas duplicem hanc seriem documentorum,
quarum una exhibet incisum a saec. IX. ad XV. in usu pu­
blico et universali totius Ecclesiae latinae , altera consti­
tuitur graecis codicibus fere opera et auctoritate privata
scriptis , qui eodem temporis lapsu illud communiter non
habent; profecto ex computatione huiusmodi codicum nulla
arte umquam deduces argumentum certum, quo demonstres,
textum scriptum a loanne esse in hisce privatis exempla­
ribus graecis (1), in usum vero publicum totius Ecclesiae
occidentalis nemine unquam contradicente fuisse susceptum
textum in re tanti momenti interpolatum, eandemque in­
terpolationem, nihil obsistente tua illa codicum auctorita­
te, penes Graecos etiam schismaticos praevaluisse !
2°. Codicum vetustiorum penuria abunde compensari
potest scriptis Patrum, dummodo ita habeant, ut ex con­
textibus certo constet, Patres in suis codicibus textum, de
quo quaeritur, non legisse. Ad hoc autem non sufficit,
a) quod Patres comma nostrum non citant, ubi testimoniis
Scripturae probant divinitatem Verbi et consubstantialita­
tem Patris ac Eilii, vel ubi probant divinitatem Spiritus
Sancti. Quod dico, est luculentissimum, ut superius osten­
di, ex modo citandi eorum ipsorum Patrum, qui nostro
testimonio utuntur. Tertullianus adv. Praxeam, Episcopi
Africani in Confessione Fidei ad liunnericum, s. Fulgen­
tius 1. II. ad Trasamuudum et 1. contra Fastidiosum (collato libro de Trin. ad Felicem notarium), idem Fulgentius
(vel alius auctor) adversus Pintam Arianum ad illa capita
(1) Ipsemet Michaelis, qui erat inter primos oppugnatores genninitatis huius commatis, statuit tamen principium generale: « On con­
çoit bien moins l’insertion d'un passage que son omission, surtout entre
deux mots qui ont la même terminaison. La supériorité du nombre (des
mss.) ne serait pas même dans ce cas decisive, parce qu'une errenr déjà
admise dans deux au trois mss. anciens, se transmet naturellement à
toutes les copies que I on en tire n Michaelis 1. c.

— 73 —

doctrinae singillatirn probanda congerunt multa testimonia,
inter quae tamen non ponunt hoc nostrum; sed ubi agunt
de Trinitate in communi, tum demum adferunt etiam haec
verba loannis. δ) Non sufficit ostendisse, a Patribus qui­
busdam coniungi immediate versum 6“" cum nostro 8°, ut
inde concludas versum 7um defuisse. Coniungunt enim ita
Idacius (seu alius) contr. Varimadum, Cassiodorus, Specu­
lum Augustini, libellus Testimoniorum (inter Opp. s.Isidori), Etherius et Beatus, codex Toletanus et Cavensis sicut
et alii codd. bene multi, qui omnes inverso ordine post v. 6u,n
ponunt nostrum 8"'" et deinde 7un'. Denique c) non sufficit,
quod Patres citant comma octavum absque septimo, si sco­
pus non sit demonstratio SS. Trinitatis sed alius, cui 8U*
non 7US versiculus congruat.
Iam his conditionibus observatis, sine quibus ex silen­
tio Patrum nihil conficitur pro versiculi defectu in eorum
codicibus, demonstrari non potest, Patribus 111“ saeculi
nostrum comma defuisse. Patrum loca studiose collegit Millius in suis adnotationibus ad h. 1., qui licet existimaret,
omnibus illis Patribus nostrum testimonium fuisse ignotum,
imo etiam in versione Itala defuisse, eius tamen genuinitatem sincere defendit; ex Milio deinde Patrum loca de­
scripserunt Wetstein, Griesbach, Scholz aliique, et quod
ille tamquam difficultatem solvendam sibi obiecerat, hi
tamquam argumentum certum interpolationis susceperunt.
Quoad Patres itaque III. saeculi ait Griesbach cum suis
foederatis: u comma septimum non legerunt Irenaeus, Cle­
mens Alex, nec in adumbrationibus latine versis neque in
ceteris operibus, Hippolytus contra Noetum, Dionysius Alex,
in ep. ad Paulum Samosatenum ». Porro addunt: a a Patri­
bus latinis non citatur, ubi vel maxime ad rem pertineret
atque omnino expectari posset ; huc pertinent auctor de
bapt. haeret, apud Cyprianum et Novatianus».
Inspiciamus singulos. Locum ubi Irenaeus 'comma 7um
citare debuisset, indicat Millius 1. III. c. 18 (quod in edit.
Massuet. est IG’""). Atqui eo capite agit Irenaeus de Incarna­
tione, quod una est persona lesus Christus, non alius lesus
et alius Christus secundum Gnosticorum deliramenta; unde

— 74 —

ibi nec Mt. XXVIII. 19: u baptizantes eos in nomine Patria
et Filii et Spiritus Sancti », nec Ιο. X. 30: «ego et Pater
unum sumus», citantur; nec magis 1. Ιο. V. 7. huc pertine­
bat. Inio Irenaeus in operibus nobis reliquis numquam ci­
tat Ιο. X. 30. alterum vero locum Mt. XXVIII. 19. non nisi
semel (III. 19. al. 17.), ut ostendat, Spiritum Sanctum eun­
dem qui fidelibus datur, descendisse in lesum Christum
baptizatum. Ubinam ergo maior [erat necessitas adferendi
1. lo.V. 7. quam Ιο. X. 30? Num forte Irenaeus etiam textu
Evangelii carebat?
Clemens Alexandrinus in suis Operibus indubitatis nec
Mt. XXVIII. 19. né? Ιο. X. 30. uspiam citat, quae ergo ma­
ior necessitas commatis loannei ? Solum in Excerptis Theodoti ad calcem Opp. Clementis in editione Potteri n. 61.
adfertur Ιο. X. 30. ad demonstrandam divinitatem personae
carnem assumentis; sed de Trinitate ibi nulla est mentio.
Porro si catholici theologi tanta securitate Adumbratio­
nes latinas nomine Clementis, et forte etiam librum Hippo­
lyti contra Noetum, atque epistolam Dionysii producerent
pro sua causa, non dubito, quin homines isti κριτικωτατοί
suspectarum mercium invectionem conclamarent. Interim
ex Adumbrationibus illis (Bibl. Max. PP.III. p. 233) numquam sciemus, quid auctor vel interpres legerit in epistola
loannis; constant enim paucis quibusdam sententiis ex epi­
stola decerptis. Hippolytus neque ipse agit de Trinitate
personarum , sed de distinctione Patris ac Filii et de In­
carnatione Verbi. De Trinitate solum obiter mentionem
iniicit n. 14. nullo alio textu adhibito praeter formulam
baptismi. At vero inquiunt: « Dionysius saepe versum octa­
vum citat, non item septimum, quamvis de divinitate Chri­
sti ac de Trinitate· per totam fere agat epistolam ». Re­
spondemus: non saepe sed tantum in quaestione 4a, ubi de­
clarat sanguine Christi nos redemptos esse et ex aqua ac
Spiritu Sancto renatos , bis in eodem contextu citat Dio­
nysius verba versus 8‘: « et hi tres in unum sunt, aqua et
sanguis et spiritus » (Opp. ed. de Magistris p. 230.231). Non
ergo ibi de Trinitate sed de alia re sermo erat, ad quam
versus 7“ nihil pertinebat), poterat vero optime applicari

— 75 —

versus 8U*. In tota vero epistola hac et aliis operibus eius
nomine editis numquam citatur sive Mt. XXVIII. 19. sive
Ιο. X. 30.; quae autem (rursum quaero) maior necessitas
ostendi potest utendi hoc textu 1. Ιο. V. 7?
Remanent duo scriptores latini saec. III. In primis auc­
tor de baptismo haereticorum, inquiunt, u versum 6“m et
8um coniungit omisso septimo «. At si assumamus, aucto­
rem aeque ac Patres alios in suo codice habuisse ordinem
inversum incisorum 7* et 8‘, nullo argumento id falsum esse
demonstrare poterunt. Hoc ipso nec ex illa versuum con­
junctione demonstrabitur, multoque minus ex contextu sua­
debitur, comma 7“m auctori defuisse. Non enim de SS. Tri­
nitate sed de alia prorsus re ille agit. Distinguit «tres spe­
cies baptismatis, baptisma spiritus , quod plerumque cum
baptismo aquae coniunctum est », baptisma aquae, et bap­
tisma sanguinis. Si ergo quaeritur, quomodo unum sit
baptisma, «utique manifestum est, inquit, illa ratione, quia
diversae sunt species unius ac eiusdem baptismatis ex uno
vulnere profluentis in aquam et sanguinem... Et quoniam
videmur omne baptisma spirituale trifariam divisisse, ve­
niamus etiam ad probationem narrationis propositae. Ait
enim loannes in epistola sua de Domino nostro nos docens:
hic est qui venit per aquam et sanguinem etc. v. 6. Quia
tres testimonium perhibent, spiritus et aqua et sanguis, et
isti tres in unum sunt v. 8; ut ex illis colligamus, et aquam
praestare spiritum solitum, et sanguinem proprium homi­
nibus (martyrium) praestare spiritum solitum, et ipsum quo­
que spiritum (desiderium cum charitate) praestare spiritum
solitum» (Opp. Cypr. ed Baluz. p. 364). lam quaeso, quid ad
hanc baptismatum distinctionem declarandam opus erat com-*
mate nostro 7“ ? quod non inter v. 6.et8. interiectum,utnunc
est, sed post illa citata auctorem in suo codice habuisse, non
sine ratione assumimus, quamvis hac assumptione ne opus
quidem nobis sit. Insuper in Africa, ubi hic auctor scribe­
bat, saeculo III. comma legi consuevisse, superius demon­
stravimus.
Alter scriptor latinus obiicitur Novatianus, «qui 1. de
Trinitate cum pluribus Scripturae testimoniis probet, Chri-

— 76 —

t

stum ut et Spiritum Sanctum esse Deum, hunc certe locum
in primis opportunum praeterit ». Responsio eadem redit.
Novatianus agit quidem multis de divinitate Christi, de
distinctione Patris et Filii, paucis etiam c. 29 de Spiritu
Sancto, non tamen probationem ex Scripturis instituit de
tribus personis in communi ; unde licet (c. 12) inducat illud
de Christo Mt. XXVIII. 20: « ecce ego vobiscum usque ad
consummationem saeculi, » numquam tamen utitur textu
v. 19 exprimente simul omnes tres personas: a baptizantes
in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ». Quidestergo,
cur mireris omissionem etiam huius testimonii 1. Ιο. V. 7?
Ex Patribus itaque saeculi III. nullus potest proferri
testis pro versiculi defectu in codicibus illa iam aetate ;
sed possunt citari testes pro eius exstantia Origenes, Ter­
tullianus, Cyprianus.
Inter Patres deinde saeculi IV. et V. sunt utique aliqui,
ut Cyrillus Alexandrinus (Thesaur. T. V. P. I. q. 463), qui
suis contextibus positivum suppeditant argumentum, hunc
versum aut in eorum codicibus defuisse aut ab eis fuisse con­
sulto dissimulatum, quod eo tempore iam in pluribus vel
paucioribus codicibus deesset. At huiusmodi contextus ad­
modum rari sunt, ut longa series nominum, quae Griesbach fere ex Millio et ex illo Scholzius (additis pluribus
erroribus) descripserunt, ad paucos omnino Patres restrin­
genda sit. Certissime praepostere citantur ab eis inter te­
stes omissionis Alexander Alex, in epistola ad Alexandrum
Constantinopolitanum, Concilium Sardicense in epistola synodica ad universas Ecclesias (Hard. I. p. 295. 661) et (vel
fraude vel inscitia manifesta) Concilium ipsum Nicaenum.
Iu illis enim epistolis non de tribus personis in communi agi­
tur, ideo neque Mt. XXVIII. 19 citatur ; imo pro ipsa di­
vinitate Filii in Sardicensi textus Scripturae adhibentur
parcissime. Disputationes vero de Spiritu Sancto, quas velut in Concilio Nicaeno habitas cum philosophis gentilium
Gelasius Cyzicenus labente saeculo V. retulit, sine dubio
sunt supposititiae, quidquid sit de omissione commatis loannis in hisce disputationibus Gelasianis (Hard. I. 407 sqq.).
Quamvis autem singuli Patres per se et seorsum spectati

9

- η —

positivum argumentum ad evincendum commatis defectum
non suppeditent nisi paucissimi ; nihilominus non negabo,
quod initio concessi, ex silentio communi inter Patres graecos pro eo tempore, quo data opera non iam solum de per­
sona Filii sed de Spiritu Sancto et de tribus personis di­
vinis contra haereticos disputatum est, et ex quo tempore
demonstrationes catholici dogmatis satis amplae supersunt,
adeoque pro labente saeculo IV. et deinceps posse confici,
versiculum iam in multis codicibus graecis et inde etiam
alicubi in latinis defuisse.
Silentio hic praeterire nolo, quod de s. Leone M. iactant
adversarii. «Leo M., inquit Griesbach (p. 13), universum
contextum exscribit,
sed
hunc versiculum transilit in ce_
>
lebri epistola ad Flavianum in graecum sermonem conversa
et in Cone. Chalcedonensi praelecta». Si ita esset, neces­
sario dicendus esset Pontifex ad Graecos scribens versicu­
lum consulto praeteriisse ; nam in codicibus latinis medio
saeculo V. versiculum non exstitisse, absurda esset suspi­
cio. Tribus decenniis post scriptam epistolam ad Flavia­
num videmus textum in lectione communi Ecclesiarum Afri­
cae ; legebatur idem testimonium in Hispauia et in Gal­
lia; duabus generationibus post Leonem in Italia illud
habuit Cassiodorus (1) in codicibus certo vetustis et emen­
datissimis; deinceps apparet in lectione communi totius
Ecclesiae latinae ; quomodo ergo Leoni Pontifici testimo­
nium fuisset incompertum ? At enim ex epistola ad Flavia­
num nihil aliud conficies, nisi quod ordo versiculorum 7‘ et
8‘ in codicibus Leonis, ut penes alios Patres, fuerit inver­
sus. Citat scilicet Pontifex v. 6"m et ei connexum 8'"" ; ad 7um
vero, qui post δ'"" nostrum sequebatur, non perrexit, quia
nihil ad eius scopum pertinebat. Propositum ei erat contra
Eutychianos demonstrare veritatem humanae naturae Chri­
sti, quae v. 6. et 8. connexis, non autem subséquente 7° de­
claratur (ep. Leonis 28. al. 24. ad Flav. c. 5).
3°. Nihil amplius adversarii proficiunt ex versionibus
antiquis quam ex codicibus graecis et ex auctoritate Pa(1) Cassiodori pater fait in comitatu Leonis, quando impetum Attilae repressit.

— 78 —

trum. Seponantur imprimis versione» aethiopica, amena(1),
syriaca philoxeniana et aliae syriacae posterioris recensio­
nis, arabicae, slavica; quidquid enim sit de primitiva ea­
rum lectione, sunt omnes factae ex textu graeco saeculi IV
ad IX, qua aetate concedimus iam in multis exemplaribus
graecis nostrum comma defuisse. Coptos iam saec. III. vel
ineunte IV. Scripturas sacras habuisse in suam linguam con­
versas, colligunt eruditi ex quibusdam factis historiae ec­
clesiasticae; sed nemo, puto, sibi arrogabit iudicium certum
de primitivo eius statu. Si in uno alterove codice nostris
Criticis noto versus 7U’ deest, hniusmodi lacuna facile
postliminio ex codicibus graecis induci potuit. Similis est
ratio quoad versionem simplicem syriacam. In eius codici­
bus , quos nostri eruditi hucusque noverunt, etiam libri
deuterocanonici V. et N. T. (2 Pet. 2 et 3 Io. lud. Apoc.)
desiderantur , quos tamen constat saeculo IV. tempore
s. Ephrem adhuc in ea exstitisse (cf. Tract, de Scriptur.
th. XV.) Nihil ergo mirandum, si etiam quoad hanc le­
ctionem 1. Ιο. V. 7. aliqua perturbatio a Graecis ad Syros
permeaverit. Haec certo ita esse, demonstrare non possumus;
sed neque id operis in nos suscepimus; demonstrationem
adversarii pollicentur, et ad eam sane tenentur ipsi, qui
lectionem totius Ecclesiae eamque ex longo iam tempore
etiam schismaticis ipsisque Protestantibus communem in­
terpolationis arguunt , et ex ss. librorum editionibus eli­
minatam vellent. Nobis abunde satis est ostendisse , ex
principiis catholicis genuinitatem demonstrari, et ex prae­
sidiis omnibus criticis, etiamsi interim Protestantium falsa
principia theologica transmittantur, non posse demonstrari
interpolationem.
Est sane animadversione digna Protestantium variatio
sicut in aliis ita etiam in sententia de hoc apostolico te­
stimonio. Nihil omnino novi repertum est contra genuinita(1) In mnltis codd. armenis v. 7 deest, non tamen in omnibus (Card.
Mai Nov. Bibi. PP. T. I. P. II. p. 7). Citabatur etiam ineunte saec. XIV.
in Conciliis Armenorum Sisqnsi et Adanensi, quorum Acta armeniaco
et latine edita sunt a Galano T. I. P. I. Conciliat. Ecclesiae Arm. cum
Romana. Ibi p.461. 478.

— 79 —

tem lectionis, quod ineunte saec. XVIII. Millio, Bengelio
ceterisque non esset plene compertum , si excipias aliquot
codices graecos recentius collatos, ex quibus nullum no­
vum pondus accedit argumentis contrariis. Nihilominus ta­
men quamdiu dogma ipsum testimonio enuntiatum non vo­
cabatur in dubium , eruditi illi Protestantes , licet desti­
tuti catholico principio traditionis et auctoritatis, nescio
quo subobscuro sensu christiano ducti, velut reliquiis ab Ec­
clesia catholica derivatis, intelligebant (1), maioris esse mo­
menti universalem et constantem usum lectionis ecclesia­
sticae, quam ut eius auctoritas pro genuinitate textus dog­
matici oppositis illis argumentis maximam partem mere
negativis labefactari possit. Hinc ab exeunte saec. XVI us­
que ad ultima decennia saeculi elapsi fere soli Sociniani
una cum re enuntiata etiam testimonium reiiciebant ; Pro­
testantes ceteri adhuc retinentes dogma Trinitatis etiam
genuinitatem testimonii auctoritate versionis latinae stre­
nue defendebant, ita ut negatores quandoque etiam in cri­
men haereseos vocarent ; quemadmodum Michaëlis sibi ac­
cidisse conqueritur (1. c. sect. 1). Postquam vero dogma ipsum
primum per cuniculos impugnari, deinde praevalente Ra­
tionalism© aperte reiici coepit a plerisque Protestantium
doctoribus; tura demum non nova argumenta, quae, ut dixi,
nulla prorsus habent, sed illas pridem iam notissimas diffi­
cultates exaggerare aggressi sunt, quibus testimonium pri­
mo dubium, deinde prorsus spurium proclamarent. Quae qui­
dem historia controversiae ostendit, multo magis praeiudi(1) Bengel Protestans de hoc testimonio ita loquitur: « Mirabilis
est dispensatio divina non solum in toto verbo sed etiam in singulis
eloquiis, quae instar siderum varios ortus et occasus habent. Eamque
in hoc maxime loco gravissimo observare fas est, qna factum esse cre­
das, ut testimonium clarissimum do SS. Trinitate extremo aevo lohanneo quasi apex apostolici testimonii ederetur. Atque id paulo postquam
editura erat, absconditum quodammodo fuit. Itaque Graecis non perinde
lectum est... idem autem latine propagatum martyres in Africa potis­
simum ulteriore corroboravit... Sic loannes Socinismum, Antichristianismnra etc. hoc versiculo, non dicemus primitus latine conscripto, sed
hactenus certe Latinorum potissimum opera conservato redarguit » Ap­
parat. in h. 1. §. 28.

-SO-

ciis et errore dogmatico quam argumentis criticis eos in
hanc sententiam descendisse.
Hoc vero magis mirandum , quod nonnulli etiam eru­
diti Catholici vel eis in negando consenserint (1), vel certe
alicubi genuinitatem aperte affirmare ac tueri vix audeant.
THESIS V.

Demonstratio SS. Trinitatis ex 1. Ιο. V. 7 .
a In doctrina s. loannis 1. Ιο. V. 6-9 declarato nexu inter testimon nium Spiritus pro Christo Deo et homine v. 6, inter testimonium trium
n in terra pro vera Christi humanitate v. 8, et inter testimonium trium
” in coelo, Patris, Verbi et Spiritus Sancti, qui tres unum sunt v. 7; ex
» hoc ipso loco demonstratur trium personarum realiter distinctarum
3 unitas secundum divinam essentiam. »

I. Dicemus primum de nexu versus 6‘ cum commate
7° et 8°. Ad hoc autem necesse est inquirere scopum, quem
loannes in epistola praefixum habuit, ac porro determinare
sensum tum testimonii tum verborum aquae et sanguinis
et spiritus, de quibus in isto v. 6° agitur. Inde vero etiam
significatio testantium v. 8° intelligenda est, quoniam et
ibi tres testes nominantur spiritus, aqua et sangiiis.
Scopus praecipuus loannis Apostoli sicut in suo Evangelio ita etiam in hac epistola velut Evangelii introductione
is est, ut doceat ac praedicet, « quia lesus est Christus
Filius Dei» Ιο. XX. 31, id quod initio statim epistolae sic­
ut initio Evangelii apertissime declarat, et in utriusque
scripti progressu ubique repetit et inculcat (cf. cl. P. Patritii opus praestantissimum in Evangelia 1.1. c. 4. n. 46 sqq.).
(1) Inter Catholicos labente saec. XVII primus post Concilium Tridentinum Richardus Simon directe argumenta proposuit contra genuinitatem versiculi (Critique du N.T. T. II. c. 18). Nullos illa aetate adhuc
reperit approbatores , censores vero severissimos (cf. Bossuet Seconde
Instr, sur le N. T. de Trévoux T. IV. p. 609). Quamquam ne ipse quidem
Simonins authentiam versiculi explicite negare ausus est; imo etiam
fatetur, eaiu auctoritate Ecclesiae confirmari et esse admittendam: « II
n’y a que l’autorité de l'Eglise qui nous fasso aujourd’hui reçevoir ce
passage comme authentique. Les Grecs mêmes qui sont ennemis des La­
tins, s’accordent la dessus avec eux n (ib. p. 217).

■

— 81 —

,

S. Irenaeus hunc scopum loannis distinctius exponit 1. III.
c. 11. Haeretici scilicet, falsi nominis scientiae inventores
(1. Tim. VI. 20. cf. Coloss. II), a quibus Gnosticorum sectae
propagatae sunt, multitudine inducta Aeonum (ad praesens
quod adtinet) alium Verbum, alium Christum, alium Salva­
torem appellabant, alium lesum visibilem, quem aliqui me­
rum hominem alii ne hominem quidem ex Maria Virgine
vere genitum admittebant. Omnes vero conspirabant negan­
do, lesum ipsum esse Filium Dei, aut esse Christum; sed
alii aliter Aeonein Christum aut Salvatorem in baptismo
specie columbae in lesum descendisse et tempore passionis
ac mortis iterum in coeleste pleroma avolasse fabulaban­
tur. u Hanc fidem annuntians loannes Domini discipulus
volens per Evangelii annuntiationem auferre eum , qui a
Cerintho inseminatus erat hominibus errorem et multo prius
ab his qui dicuntur Nicolaitae, qui sunt vulsio eius quae
falso cognominatur scientia, ut confunderet eos,et suade­
ret, quoniam unus Deus qui fecit omnia per Verbum suum;
et non quemadmodum illi dicunt, alterum quidem fabrica­
torem (ozpcupycv), alium autem Patrem Domini, et alium
quidem fabricatoris filium, alterum vero de superioribus
Christum, quem et impassibilem perseverasse , descenden­
tem in lesum filium fabricatoris , et iterum revolasse in
suum pleroma... Omnia igitur talia volens circumscribere
discipulus Domini..... inchoavit in ea quae est secundum
Evangelium doctrina: In principio erat Verbum.... Se­
cundum autem illos neque Verbum caro factum est, neque
Christus , neque qui ex omnibus factus est (collata velut
stipe ab omnibus Aeonibus) Salvator. Etenim Verbum et
Christum nec advenisse in hunc mundum volunt ; Salva­
torem vero non incarnatum neque passum, descendisse au­
tem quasi columbam in eum lesum qui factus esset ex dis­
positione , et cum annuntiasset incognitum Patrem, ite­
rum ascendisse in pleroma..... Alii rursum lesum quidem
ex loseph et Maria natum dicunt, et in hunc descendisse
Christum qui de superioribus sit, sine carne et impassibi­
lem existentem. Secundum autem nullam sententiam hae­
reticorum,. Verbum Dei caro factum est » Iren. 1. c. n. 1. 3.
Frantelin, de DEO TRINO SEC. PERS.

6

— 82 —

.

Quamvis vero haec portenta quadraginta circiter annis,
qui a scriptione Evangelii et epistolarum loannis usque ad
Valentinum Gnosticum effluxerant, varie disposita et ex­
culta fuisse non sit dubium ; principia tamen ac semina hu­
ius falsi nominis scientiae in Asia minori iam aetate loannis Apostoli sparsa fuisse, tum per se probabile est, tum
ex testimonio vetustissimorum Patrum, tum ex ipsa forma
et ex modo scribendi Apostoli certum redditur (cf. P. Patritium 1. c. n. 11 sqq.).
Iam ex ipsa obvia lectione constat , eo spectare hoc
etiam postremum caput epistolae v. 4-13. 20, ut doceatur,
illum ipsum lesum qui visibilis apparuit, esse et verum
hominem et Christum verumque Filiam Dei. « Haec est vic­
toria quae vincit mundum, fides nostra. Quis est qui vincit
mundum, nisi qui credit, quoniam lesus est Filius Dei?»
Sequitur inductio, testimonii re.alis et testimonii formalis
de lesu vero homine et vero Christo Filio Dei. u Hic est
qui venit per aquam et sanguinem, lesus Christus; non
in aqua solum sed in aqua et sanguine. Et Spiritus est,
qui testificatur, quoniam Christus est veritas ». Locus est
obscurus, eo quod plures admittit sensus , inter quos no­
bis quibus non omnia adiuncta erroris confutandi comperta
sunt, sensum unice verum determinare difficile est; Pa­
tres etiam et interpretes in diversas abeunt sententias.
Si probari certo posset, Apostolo obversatam esse damna­
tionem illius haereseos, quae comminiscebatur, Christum in
lesum baptizatum specie columbae descendisse et completo
praedicationis ministerio, in passione ac morte lesu impas­
sibilem iterum revolasse in suum pleroma coeleste; in hac
inquam hypothesi, locus commodissime intelligeretur in
hunc sensum : hic tamquam una persona quae est lesus ve­
rus homo et Christus Filius Dei, venit ac manifestatus est
tum in baptismo, quo suam vitam publicam et completio­
nem redemptionis nostrae initiare voluit, tum in sua pas­
sione ac morte; non solum Christus Filius Dei venit in
baptismo super lesum hominem , discessurus ab ipso sub
tempus mortis ; sed una persona lesus Christus venit et
manifestata est non in aqua (baptismo) solum, sed in aqua

— 83 —

et sanguine (sanguinis effusione ac morte). Indicant hunc
sensum Tertullianus (de Baptismo c. 16), Beda, Oecumenius, Anselmus Laudunensis (glossainterlinearis) in h. 1. Verumtamen probabilior et simplicior videtur interpretatio
alia, qua non solum sanguinis, sed etiam aquae effusio
in cruce, non autem baptismus nomine aquae intelligitur.
Ita senserunt Athanasius (contr. Apollin. 1. I. n. 18), Au­
gustinus (contr. Maximin. Arian. 1. II. c. 22. n. 3), Eucherius Lugdun. (qq. in \T. et N. T. Bibi. Max. PP. T. VI.
p. 853 ), Strabo (in glossa ordinaria ) , Innocentius III.
(de celebr. Missarum cap. in quadam 1. III. tit. 41. c. 8)
et alii. Sane coniunctio haec ipsa aquae et sanguinis vi­
detur omnino congruere cum testimonio Ιο. XIX. 34. 35,
praesertim si adtendatur, pari sollicitudine utroque loco
tum epistolae tum Evangelii hanc rem inculcari, quod de
perfosso latere Christi exivit sanguis et aqua: «continuo
exivit sanguis et aqua ; et qui vidit, testimonium perhi­
buit, et verum est testimonium eius; et ille scit quia vera
dicit, ut et vos credatis. »
Porro dubium est de sensu ultimi incisi: «spiritus
(το πνεύμα) est, qui testificatur, quoniam Christus est ve­
ritas. » Imprimis dubitari potest de vera lectione. Nam graecus textus editus nunc habet: « οτι το πνεύμα εστιν r, άλζθεια,
quoniam Spiritus est veritas. » Sed tam in codicibus graecis et latinis quam apud Patres lectio est varia ; alii habent
Χρίστος alii πνεψ,α. In lectione latina vulgata obiectum te­
stificationis est, quod Christus est veritas: non apparens
tantum homo, ut aiebant docetae, nec merus tantum homo,
in quem descenderit Christus; sed idem verus homo et ve­
rus Filius Dei. « Licet secundum hominem sit passus, ait
Anselmus Laudunensis (glossa inierim.), tamen Spiritus vi­
sus super eum baptizatum in specie columbae, vel spiritus
i. e. omnis spiritualis doctor testatur hoc, quod Christus
est veritas, verus Dei Filius non phantasma, n
Praeterea nomine spiritus, cuius testimonium versu
hoc 6°. inducitur una cum aqua et sanguine, quid proprie
intelligi debeat, iterum variae sunt sententiae. Cum coniungatur testimonium ab hisce tribus, ab aqua, sanguine
A

)

— 84 —

et spiritu, videtur postulari, ut tum aqua et sanguis tum
spiritus eadem significatione accipiatur, qua v. 8 dicuntur
a tres, qui testimonium dant in terra: spiritus et aqua et
sanguis, n Ibi vero Athanasius, Augustinus, Euclierius
Lugdunensis, Walafridus Strabo, Innocentius III, locis
paulo ante indicatis intelligunt spiritum, quem Christus in
cruce emisit, a Sane falli te nolo in epistola loannis Apo­
stoli, ubi ait: tres sunt testes, spiritus et aqua et sanguis,
et tres unum sunt... tria novimus de corpore Domini ex­
isse, cum penderet in ligno, primo spiritum, unde scrip­
tum est : et inclinato capite tradidit spiritum , deinde
quando latus eius lancea perforatum est, sanguinem et
aquam n Aug. contr. Maximin. 1. IL e. 22. n. 3. Sicut de
aqua et sanguine ex latere Christi effuso, ita etiam haec
de spiritu in cruce emisso interpretatio suaderi potest cum
Eucherio inde, quod loannes etiam in Evangelio (Ιο. XIX.
30. 34. 35) aquam et sanguinem effusum coniungit cum
spiritu emisso velut testimonium reale humanitatis Christi.
Ibi enim,postquam dictum est: « inclinato capite tradidit
spiritum (παρε^ωκε το τ.ν-υυ.α) n, mox connectitur una oratio­
nis serie historia perfossionis lateris Christi : « et continuo
exivit.sanguis et aqua. »
At licet haec probabilia sint quoad spiritum, qui no­
minatur in epistola nostra v. 8; verba tamen versiculi 6‘.,
ut nunc sunt: u et spiritus est qui testificatur, quoniam
Christus est veritas », difficillime, in lectione autem altera:
u quoniam Spiritus est vertas n } nullo modo possunt in­
telligi de anima Christi, sed omnino cum testimonio reali
aquae et sanguinis videtur coniungi testimonium formale
Spiritus Sancti. In tali vero coniunctione cum aqua et san­
guine testificans Spiritus potest intelligi Spiritus Sanctus
loquens per Apostolos et per homines testantes (1). Hoc
(1) Cf. u Cum venerit Paraclitns, quem ego mittam vobis a Patre,
Spiritum veritatis...ille testimonium perhibebit de me, et vos testimo­
nium perhibebitis, quia ab initio mccum estis » Ιο. XV. 26. 27. « Non vos
estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis »
Mt. X, 20. « Qui habet aurem, audiat quid Spiritus dicat Ecclesiis »
Apoc. II, 7. u Testimonium lesu est Spiritus prophetiae » ib. XIX, 10.

— 85 —

modo loannea etiam in Evangel io cum testimonio reali san­
guinis et aquae manantis ex perfosso latere Christi coniungit testimonium Spiritus, nempe suum testimonium apostolicum, et huius veritatem speciali ac insolita sollicitu­
dine inculcat : a continuo exivit sanguis et aqua ; et qui
vidit testimonium perhibuit, et verum est testimonium eius,
et ille scit quia vera dicit, ut. et vos credatis, n Sic ergo
nomine spiritus v. 6U. et fortasse etiam v. 8". potest intel­
ligi donum et effectus Spiritus Sancti in Apostolis vel generatim in Ecclesia, quod et alibi metonymice Spiritus ap­
pellatur. a Spiritus i. e. omnis spiritualis doctor testatur,
quoniam Christus est veritas r> Glossa interlin. (1). Licet
ergo concederetur, eundem nominari Spiritum Sanctum in
omnibus tribus versiculis 6. 7. 8; non tamen intelligeretur eodem modo testificans v. 6. et 8. sicut v. 7, atque adeo
distingueretur testificans in coelo Spiritus Sanctus perso­
naliter ac per se immediate, et testificans in terra per sua
dona in Apostolis et in Ecclesia.
Ex his iam apparet, nexum versuum 7‘. et 8‘. cum ante­
cedentibus 5°. et 6°. esse arctissimum. Ad illud enim, quod
lesus est Filius Dei, et quod venit in aqua et sanguine, et
Spiritus testificatur quoniam Christus est veritas; sequitur
v. 7'.et 8°. ulterior testificationis explicatio. Obiectum testi­
ficationis indicatur duplex, quod lesus est Christus Filius
Dei, et quod est verus homo. Pro utroque distinctim trium
adfertur testimonium; sicut etiam Christus Dominus loquens
ludaeis duos induxit testantes Patrem et se ipsum, appellans
ad illud: in ore duorum vel trium testium stabit omne ver­
bum (Deut. XIX. Io), et deinceps in ulteriori institutione di­
scipulorum addidit testantem Spiritum Sanctum Ιο. V. 31-39;
VIII. 14-18; XV. 26. Quod itaque Apostolus dixerat de te.
«In hoc cognoscitur Spiritus Dei: omnis spiritus, qui confitetur lesurn
Christum in carne venisse, ex Deo est « 1. Ιο. IV. 2.
(1) S. Bonaventura accipiens cum aliis PP. testimonium spiritus
aquae et sanguinis de sacramento baptismi, ait, spiritum posse accipi
pro re sacramenti, « et ita non habebit rationem causantis sed potius
nomen vel rationem effectus, et ita spiritus non staret pro ipsa virtute
influente sed potius pro ipsa gratia Spiritus Sancti infusa ipsi animae in
sacramenti susceptione r S. Bonav. in 3. dist. 40. declarat, text. dub. 3.

— 86 —
stantibus paulo obscurius v.6: « hic est, qui venit per aquam
et sanguinem lesus Christus. . . et Spiritus est qui testifi­
catur, quoniam Christus (vel Spiritus) est veritas; » id v. 7®.
et 8°. distribuit in testimonium in coelo pro divinitate, et
testimonium in terra pro humanitate (1), utrobique notans
numerum ternarium. « loannes Apostolus in epistola sua
loquitur dicens: tres sunt qui testimonium dant in coelo,
Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt;
per hoc intendens ostendere, quod Christus sit verus Deus.
Et tres sunt, qui testimonium dant in terra, spiritus, aqua,
et sanguis; per hoc intendens ostendere, quod Christus sit
verus homo» Innoc. Ill; Walafrid. Strabo 11. cc.
II. Quae hucusque diximus, pertinent solum ad deter­
minandum contextum atque sensum v. 6. et S. Nunc tandem
veniendum est ad demonstrationem ex v. 7, de qua in prae­
senti sumus solliciti. Distinctio personarum, quae in formula
baptismi demonstrantur significatione nominum et connumeratione trium, hic diserte enuntiatur: Pater, Verbum,
et Spiritus Sanctus sunt tres testantes. Pariter unitas Patris
et Filii et Spiritus Sancti secundum deitatem et absolutam
perfectionem , quam in formula baptismi exhiberi ostendi­
mus. hic nomine expresso unitatis enuntiatur:
Baptizantes eos in nomine — Et hi tres unum sunt:
Patris et Filii et Spiritus S. — tres sunt qui testimo­
nium dant in coelo, Pater,
Verbum, et Spiritus S.
Ie. Res testificanda enuntiata est v. 5. 6, quod lesus est
Christus Filius Dei. Testimonium est duplex; primum for­
male. Nam statim subiicitur v. 9: «Deus (videlicet Pater,
nomen enim Oeus per additum de Filio suo determinatur,
ut supponat pro hypostasi) testificatus est de Filio suo».
Hoc Patris testimonium de Filio suo, et testimonium ipsius
Filii et Spiritus Sancti multipliciter datum est, et a Fi­
lio ad illud frequenter appellatum, ita ut modo duae modo
(1) Ordo ntriusque huius versiculi in codd. varius est. in non pau­
cis et etiam apud Patres (ut iu Speculo Augustini ed. Mai, apud Vigi­
lium Taps, et Cassiodorum) testimonium in terra v. 7. praeponitur te­
stimonio in coelo v. 8. (vide supra p. 73).

- 87 —

omnes tres personae simul in testificando nominentur, u Et
vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam et venientem super se, et ecce vox de coelis dicens: hic est Filius
meus dilectus (b vkç μου c αγαπητός) Mt. III. 16. 17; acum
venerit Paraclitus quem ego mittam vobis a Patre, Spiri­
tum veritatis qui a Patre procedit, ille testimonium per­
hibebit de me » Ιο. XV. 26. cf. ib. XVI. 14. 15; u ego sum,
qui testimonium perhibeo de me ipso, et testimonium per­
hibet de me, qui misit me, Pater n ib. VIII.18. cf. ib. X.
25 seq.
Altero modo testimonium reale de hac veritate, quod
«lesus est Filius Dei,» continetur in hoc ipso, quia Pater,
Verbum, et Spiritus Sanctus tres unum sunt. Hoc autem
argumentum seu testimonium reale dupliciter se habet,
a) Per unitatem trium ipsum testimonium formale demon­
stratur divinum, non modo quatenus est a Patre, sed etiam
quatenus est a Filio et a Spiritu Sancto , quia Filius et
Spiritus unum sunt cum Patre: tres sunt qui testimonium
dant, et hi tres unum sunt; unde continuo de hoc trium
testimonio infertur: « testimonium Dei maius est. » Z>) Haec
unitas trium per se ipsam exhibet atque adeo non solum
verbis sed re testatur veram et propriam divinam filiationem
lesu Christi. Nam Verbum caro factum ipsum est lesus
Christus, ut initio Evangelii cui epistola cohaeret, loannes
demonstravit (Verbum caro factum est, et vidimus gloriam
eius, gloriam quasi unigeniti a Patre); sed Verbum est pro­
prius Filius Dei per unitatem naturae, quam habet a Patre
communicatam, et quam ipsum Verbum cum Patre commu­
nicat Spiritui Sancto. Ergo trium unitas demonstrat et per
se ipsam realiter testatur, « quoniam lesus est Filius Dei»;
Filius nempe proprius et per naturam unam cum Patre.
a lesus est Filius Dei (veritas testificanda): quoniam tres
sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum, et Spi­
ritus Sanctus (personae testificantes); et hi tres unum sunt

(formalis ratio, per quam testificantur).» Quare sicut spi­
ritus, aqua, et sanguis in terra sunt per se ipsa reale testi­
monium pro vera humanitate lesu Christi; ita tres in coelo
per se ipsos quatenus unum sunt, seu per suam unitatem

.
’

’ — 88 —

dicuntur esse reale testimonium pro vera divina filiatione,
h. e. pro divina natura lesu Christi. Ergo quando Joannes
tamquam formalem rationem huius realis testificationis enun­
tiavit illud, u hi tres unum sunt, n non potuit intelligere
aliam unitatem trium quam naturae. Doctrina igitur loannis reducitur ad hoc enthymema. Tres personae in coelo
Pater, Verbum (nondum spectata incarnatione), et Spiri­
tus Sanctus unum sunt natura: ergo Verbum incarnatum
lesus Christus est verus Filius Dei per naturam unam
cum Patre et Spiritu Sancto.
2'. Quamvis verba Apostoli qui per excellentiam no­
men habet theologi, per se ipsa sint clarissima; nihilo­
minus Sociniani et quod sane mirum, etiam aliqui catho­
lici (Placidus Stürmer, Dobmayr etc.) contra vim proba­
tionis ex hoc textu repererunt difficultatem. Incisum «tres
unum sunt n v. 8, aiunt, non naturae sed moralem tantum­
modo unitatem indicat, consensum scilicet testimonii; ergo
neque ex v. 7. alia unitas demonstrari potest.
Imprimis in inciso: « hi tres unum sunt », inter versicalum 7. et 8. neque parallelismus verbalis indubitatus est,
certe non est parallelismus realis. Nam in graecis editio­
nibus (excepta Complutensi ) v. 7. est: εν εισι unum sunt;
v. 8. autem: εις το εν εισι in unum sunt. In Complutensi v. 7.
legitur: εις το i'j έισι ; v. 8. hoc incisum omnino deest. Ita etiam
in multis codd. latinis solum de testibus in coelo legitur:
«et hi tres unum sunt»; de testibus vero in terra omit­
titur. Cuius varietatis praeter codices ipsos qui exstant, te­
stem habemus Concilium Later. IV. (Hard. VII. p. 18). Ita
etiam s. Thomas (commentar, in II. decretal, de errore abb.
loachim ed. de Rubeis T. VIII. p. 94) ad v. 8. ait: «in
quibusdam libris attexitur: et hi tres unum sunt; sed hoc
in veris exemplaribus non habetur, sed in quibusdam libris
dicitur esse appositum ab haereticis Arianis ad everten­
dum intellectum sanum auctoritatis praemissae (v. 7) de uni­
tate essentiali trium personarum». Alibi v. 8. legitur: u et
hi tres in nobis sunt », ut penes auctorem libri adversus
Varimadum (Bibi. Max. T. V. p. 729); auctor 1. de bapt.
haeretic. saeculo 111. legit latine , sicut est in graeco :

— 89 —

u et isti tres in unum sunt; » alibi additur instar explica­

tionis: «hi tres unum sunt in Christo lesu», ut in Spe­
culo Augustini (ed. Maii) ; cf. Cassiodorum seu interpre­
tem commentarii Clementis Alex, in 1. Io. (Bibl. Max.
T. III. p. 234). Cassiodorus ipse in Complexionibus ed. Mat’
fei p. 145 incisum v. 8. omittit, et v. 7. ponit interpre
tationem: « et hi tres unus est Deus». Haec ostendunt, ma­
gnum semper discrimen saltem in sensu fuisse agnitum
quoad verba « unum sunt » inter v. 7. et v. 8. Ceterum
lectio v. 8. εις zz εν είσι, videtur satis certa tum ex Patri
bus graecis tum ex codicibus. In v. 7. autem iuxta Patres
et codices latinos, a quibus hic textus nobis conservatus
est, et ex collatione cum Ιο. X. 30 (εν εσμεν) vera censenda
est lectio εν εισι, ut citatur a Concilio Later. IV. etiam in
versione graeca (Hard. 1. c.), et exstat in cod. graeco Dublinensi Coll. SS. Trinitatis (1) (qui videtur esse idem cum
codice britannico Erasmi), atque in editis etiam penes schis­
maticos Graecos (vide Professionem fidei orthodoxae pro­
batam a quatuor Patriarchis aliisque Episcopis schismaticis
ed. Lipsiae P. I. q. 9. p. 25).
Hoc posito in verbis ipsis manifestum est, aliam uni­
tatem enuntiari Patris, Verbi et Spiritus Sancti, et aliam
spiritus, aquae et sanguinis. Pater, Verbum, Spiritus
Sanctus dicuntur tres esse unum simpliciter; spiritus, aqua,
et sanguis dicuntur esse in unum, pertinere scilicet ad unam
eandemque veritatem demonstrandam ac testandam, sive esse
unum testimonio.
Concedamus vero parallelism uni verbalem, qualis in no­
stra Vulgata utique exstat, ut utrobique dicatur: «et hi
tres unum sunt »; parallelismus tamen realis sane negari
debet. Subiectum in utroque commate est diversissimum, in
priori Pater, Verbum et Spiritus Sanctus; in altero spiritus,
aqua et sanguis. At pro diversitate subiectoruin modificatur
etiam significatio praedicati, maxime si subiectum in una
propositione sit Deus, in altera aliquid creatum ; quis enim
dicat idem significari e. g. praedicato sapientiae in duplici
(1) De hoc codico legi possunt vindiciae apud Caroluin Forster Anglicanum Opor. cit. c. XI.

— 90 —

propositione: Deus est sapiens, - homo est sapiens? Iam si­
gnificatio subiecti in versu 7° est evidens saltem eatenus,
quod Pater est verus Deus, quod Verbum et Spiritus San­
ctus non sunt adtributa divina, sed sunt realiter distincti
tum a Patre tum inter se; dicuntur enim esse «hi tres».
Sunt igitur per se subsistentes , et cum ex ipso nomine
Verbum et Spiritu» Sanctus (ne nunc ad universam Scrip­
turarum doctrinam appellemus) demonstrentur esse natu­
rae intellectualis, sunt tres personae. Tres itaque per­
sonae, quarum una nemine ne haeretico quidem diffitente
certe Deus est, praedicantur unum esse; idque non subnumerando sed evidenter connumerando tres personas: hi tres
unum sunt (vide Coroll. J. ad th. III). De tali autem connumeratione personarum certissimum est principium s. Au­
gustini. Affirmat Augustinus principii instar hermeneutici
et dogmatici , numquam in Scripturis praedicari unum
simpliciter , quorum diversa est substantia (1). S. Thomas
illud restringit ad hunc sensum, numquam Deum et crea­
turam dici ïinum simpliciter (S. Th. in Ιο. X. 30. lect. V*)·
Bellarmino (de Christo 1. I. c. 6.) visum est principium
etiam hoc sensu minus firmum; sicut enim dicitur: « qui
adhaeret Domino, unus spiritus est» 1. Cor. VI. 17; ita
ait posse etiam dici : unum est cum Deo ; « nam unus
spiritus est una res, una res et unum idem sunt ». At im­
primis (pace tanti viri dictum sit) spiritus ibi non est
substantia, sed est supernaturale donum fidei, spei, charitatis a Christo derivatum, intellectus Christianus, voluntas
christiana, quod Paulus alibi dixit: «nos sensum Christi
habemus», et iterum: «hoc sentite in vobis, quod et in
Christo lesu » (1. Cor. II. 16; Phil. II. 5.) Hoc autem
sensu « unus spiritus » cum Christo certe non idem signi­
ficat ac «una res cum Christo, et unum simpliciter». Si
(1) a Tu si vis aliquid respondere, ostende secundum Scripturam
sanctam de aliquibus rebus dici, unum sunt, quarum est diversa sub­
stantia... Potest ergo quisquam Sanctorum dicere, ego et Deus unum su­
mus? Absit hoc a cordibus et oribus sanctis. Puto autem, quod et vos,
a quocumque hoc audiatis, horrescitis » Aug. contr. Maximin. Arian.
1. II. c. 22. n. 2. cf. ib. 1. I. c. 12.; Serm. 140. n. 4.

— 9]

vero Spiritus intelligeretur ut causa , tuin sane Spiritus
Domini inhabitans in iustis et Dominus, seu Spiritus Fi­
lii et Filius simpliciter unum sunt. Ita explicuit Pseudo
Ambrosius in commentario h. 1. In iustis, inquit, u Spiri­
tus Dei est communis cum Deo et hominibus.n Cum hac
interpretatione conferri possunt loca omnia, in quibus de
communicatione et inhabitatione Spiritus Sancti sermo est,
ut illud: « quicumque Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii
Dei » Korn. VIII. 14. Ceterum inter unum simpliciter dictum
et inter locutiones determinantes, in quonam plura unum
sint, differentia magna in eo est, quod unum sine addito
dictum habens notionem simplicissimam non admittit plures significationes; si vero habet aliquod additum, hoc pot­
est esse huiusmodi, ut accipi queat significatione, qua spe­
cies unitatis determinetur non substantialis sed accidenta­
lis, cuiusmodi nomen est etiam illud 1. Cor. VI. 17. unus
spiritus. Lege de his s. Augustinum contra Maximin. 1. II.
c. 20. n. 1.
Porro quamvis locutione valde impropria forte dici
posset homo unum cum Deo, principium Augustini adhuc
maneret verissimum, ubi agitur de usu loquendi biblico et
de connumeratione personarum, quarum una est Deus; quod
scilicet in Scripturis numquam persona aliqua praeter Fi­
lium Dei et Spiritum Dei connumeratur cum Deo Patre vel
cum Deo ita, ut Deus et persona illa dicantur esse unum.
Imo etiam praescindendo ab usu loquendi Scripturarum
uuiversim evidens est, personas quarum una certe est ve­
rus Deus, non posse connumerari in eadem linea dignita­
tis, quin praedicatum u unum sunt n sumatur ontologice
de unitate entis seu Esse divini; sicut h. 1. dicitur: tres
sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum, et
Spiritus Sanctus.

Quod dicimus de usu loquendi biblico, constat induc­
tione et consideratione locorum Scripturae Ιο. XVII. 11.
20. 21 (cf. Aug. contr. Maximin. 1. c.); 1. Cor. VI. 17; 1. Io.
V. 8, quae potissima ab Arianis et ab Unitariis obiici con­
sueverunt ad obscurandum hoc testimonium 1. Ιο. V. 7.
Ratio principii, quo sensu illud uuiversim evidens esse

diximus, facile patet, quia scilicet ipsa tali connumeratione
declaratur personarum aequalitàs in aliqua linea perfectio­
nis vel dignitatis; sed aequalitas cum Deo (nam una ex
personis connumeratis supponitur esse Deus) enuntiari non
potest per praedicatum, unum sunt, quin hoc sumatur in
suo sensu proprio, quo significat unum ens (1). Unitas enim
aequalitatis cum Deo nulla cogitari pote&t, quae realiter
non sit unitas essentiae; secundum nostras autem distinc­
tiones rationis, unitas essentiae est prima et fundamenta­
lis, quae omni unitati ratione distinctae supponitur, et
quacum omnis alia unitas e. g. adtributorum absolutorum,
actionum et relationum ad extra identificatur. Unde qui ad
sententiam: « Pater, Verbum, Spiritus Sanctus, tres unum
sunt», addit explicationem: unum sunt potentia, volun­
tate, auctoritate testimonii, is vel intendens excludere uni­
tatem essentiae absurde loquitur de divinis, vel realiter
idem dicit, quod est unitas essentiae, dum unitatem con• siderat in adtributis et actionibus ad extra, quae non nisi
nostro modo cogitandi et ratione distinguuntur ab essentia.
Sicut igitur in propositione: u Pater, Verbum et Spiritus
Sanctus testimonium dant in coelo », ipsis nominibus et
ipsa connumeratione in numero plurali iam docetur distinc­
tio, quae deinde explicite enuntiatur per particulam « tres
sunt n ; ita ipsa connumeratione Verbi et Spiritus Sancti
cum Deo Patre in eodem ordine dignitatis iam unitas divi­
nitatis trium distinctorum continetur, et haec unitas expli­
cite ac diserte edicitur declaratione : «hi tres unum sunt n.
Contra vero subiectum versiculi 8‘. « spiritus, aqua et
sanguis » , alterius plane est rationis. Aqua et sanguis
certe nec personae sunt, multoque minus personae divinae,
sed sunt res creatae. Quomodocumque ergo intelligatur sub(1) «Unum dicitur sicut ens, unde sicut aliquid non dicitur ens
simpliciter nisi secundum substantiam , ita nec unum nisi secundum
substantiam vel naturam. Simpliciter autem aliquid dicitur, quod nullo
addito dicitur. Quia ergo simpliciter dicitur: ego et Fater unum sumus,
nullo alio addito, manifestum est, quod sunt unum secundum substan­
tiam et naturam. Nunquam autem invenitur, quod Deus et creatura
sint unum sine aliquo addito, sicut illud 1. Cor. VI. 17: qui adhaeret
Deo, unus spiritus est ·> S. Thomas in Ιο. X. lect. V.

— 93 —

i ectum alterum spiritus, praedicatum u unum sunt » non
potest habere eandem significationem ac commate 7°. in con­
numeratione Patris, Verbi, et Spiritus Sancti. Si deinde
textus graecus consulitur: « εις rc liai in unum sunt, »
apparet, non tam inter illa tria quam rei testificandae
enuntiari unitatem ; unde etiam in textu lalino illa tria
intelligi debent unum testificatione. Haec autem unitas te­
stimonii in divinis quidem supponit unitatem earnque numericam naturae, in creatis autem nec numericam nec spe­
cificam unitatem postulat.
Ad difficultatem ergo propositam, in qua dicebatur :
per illud u tres unum sunt n v. 8 indicatur unitas moralis
in testando ; ergo non alia indicatur v. 7 verbis eisdem ;
respondetur a) negando consequentiam. Subiecta enim sunt
in utroque commate diversissima, et ideo etiam diversa est
significatio praedicati a unum sunt n. b) Quatenus tres in
coelo, Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus exhibent testi­
monium reale et demonstrationem, quod Verbum incarnatum
est verus Filius Dei; hoc testimonium non exhibent nisi uni­
tate naturae, quia scilicet Verbum est Deus et unius naturae
cum Patre et Spiritu Sancto. Ideo verbis «tres unum sunt»,
quibus continetur, cur et quomodo exhibeant ties perso­
nae testimonium pro lesu Christi vera filiatione divina ,
non aliud potest significari, quam trium unitas secundum
naturam divinam, c) Quatenus tres personae in coelo dant
testimonium formale pro filiatione divina lesu Christi, auc­
toritas huius testimonii una est, quia una est trium na­
tura. u Pater meus usque modo operatur, et ego operor...
non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit
Patrem facientem ; quaecumque enim ille fecerit, haec et
Filius similiter facit » Ιο. V. 17-23. « Verba quae ego lo­
quor vobis, a me ipso non loquor ; Pater autem in me ma­
nens, ipse facit opera » ib. XIV. 10. « Cum autem venerit
ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem, non
enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet loque­
tur... Ille me clarificabit, quia de meo accipiet et annun­
tiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt.
Propterea dixi de meo accipiet, et annuntiabit vobis » ib.

- 94 XVI. 13-15. Quod ergo dicitur: « tres unum sunt n, con­
tinet rationem, cur sicut omnis operatio ad extra una est
trium, ita unum sit testimonium, quo testantur tres, Pa­
ter, Verbum Patris, et Spiritus Patris ac Filii ; ratio vi­
delicet est unum
seu unitas essentiae (1).
3‘°. Confirmatur sensus genuinus hactenus vindicatus,
collatione cum sequentibus.
Etenim cum versiculo 7°. proxime nectitur v. 9. « Si
testimonium hominum accipimus, testimonium Dei maius
est (cf. Ιο. V. 32 sq. ; VIII. 17. IS) ; quoniam hoc est testi­
monium Dei, quod maius est (2), quoniam testificatus est
de Filio suo. Qui credit in Filium Dei, habet testimonium
Dei in se. » De lesu Filio Dei vero appellaverat testimo­
nium trium distinctorum, Patris, Verbi et Spiritus Sancti;
sed simul declaraverat: a hi tres unum sunt. » Nunc illud
testimonium trium dicit testimonium Dei unius ; atque adeo
illud : a hi tres unum sunt, jj aequivalet propositioni alteri:
u hi tres unus Deus sunt, » Unde Cassiodorus, qui in Com­
plexionibus cum pluribus codicibus et Patribus versum 7"m
postponit nostro 8°, et ita etiam collocatione materiali ver­
borum servat connexionem, recte incisum u unum sunt »
circumscribit per hoc alterum : u et hi tres unus est Deus. »
Ipse igitur Apostolus rationem, qua tres unum sint, decla­
rat : quod tres distincti Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus
sunt unus Deus, ac proinde unum sunt unitate naturae di­
vinae, quae nullam admittit multiplicationem.
Declaravimus testimonium Dei v. 9, ut testimonium Dei
unius absolute spectati ; contra hanc explicationem cuipiam
difficultas oriri posset ex iis, quae loannes subdit: « testi­
monium Dei, quoniam testificatus est de Filio suo n, ubi
(1) u Fieri nullo modo potest, ut Filius aliquid faciat, quod Pater
non faciat. Omnia enim quae Pater habet, sunt Filii, quemadmodum
vicissim omnia quae Filii, sunt Patris. Nihil igitur (absoluti) est pro­
prium, quia omnia communia, quia ipsum Esse commune est et aequale,
etsi Filio sit a Patre» oôô > oo·/ l'ôiov, ori :<or/a παζτα, imi -/ai αυτό το
. ivai zcizov zai oaoriuoy, Ji και τω ώω ~αρα του πατρος Gregor. Naz. or. 30.
al. 36. η. 11.
(2) In textu gr. omissis verbis «quod maius est:» ότι iusrt ΐσην
■ή μαρτυρία του SîOU, ην /zsfXMgTupjzi ffsfi του ΰιου άυτου.

- 95 —

evidenter intelligitur testimonium Dei Patris. At non.en
Deus per se est nomen non relativum (neque enim dicit ha­
bitudinem ad alterum) sed absolutum, significans divinam
naturam per modum concreti quidem atque ideo per modum
hypostasis, sed sine determinatione huius vel illius perso­
nae distinctae. Cum ergo tres sint unus Deus tum singuli
tum omnes simul, nomen Deus sine addita determinatione
non supponit pro una persona distincta ab aliis, sed signi­
ficat deitatem subsistentem in tribus personis. Quia tamen
personae singulae sunt Deus, per additam proprietatem
personalem nomen Deus determinatur, ut supponat pro una
persona, cuius proprietas exprimitur (vide supra p. 31 sq.).
Sic in propositione : Deus generat Deum, subiectum deter­
minatur ad suppositionem pro sola persona Patris per ad­
ditam proprietatem generationis activae, et praedicatum
supponit pro sol·) Filio, propter inclusam proprietatem ge­
nerationis passivae (το /ew/ircv). Hinc patet, absque ulla
confusione vel obscuritate in eodem contextu posse nomen
Dei accipi nunc absolute pro Deo, qui est unus et trinus,
nunc cum determinata suppositione pro una persona; neque
enim hac varietate significatio nominis mutatur, quae sem­
per manet eadem, naturae scilicet divinae per modum sub­
sistentis ; sed solum fit transitus ab indeterminata suppo­
sitione ad suppositionem distinctam, quae per additam ra­
tionem personalem clare exprimitur. Ita etiam in creatis
nemo dixerit, hanc orationem esse obscuram : homo indiget
gratia ad fidei confessionem, ergo homo confitens : tu es
Christus Filius Dei vivi, gratia illustratus et confortatus
erat; quamvis nomen homo a suppositione confusa transeat
ad suppositionem determinatam pro Petro. Quibus positis
nemo negaverit, in priori inciso v. 9: u testimonium Dei
maius est, n nomen Deus sumi absolute, testimonium scilicet
Dei Patris, Verbi et Spiritus Sancti, qui tres unum sunt; in
inciso autem altero: u quoniam (Deus) testificatus est de Filio
suo, n subiectum Deus supponere pro sola persona Patris.
Ex his constat, a) prorsus unum idemque esse te­
stimonium seu eundem actum testificationis (ττ,ν μαρτυ­
ρίαν), sive dicatur Patris, sive Filii, sive Spiritus Sancti,

— 96 -

sive simul Patria , Filii et Spiritus Sancti; ac proinde
actum ad extra esse unum et realiter communem tribus
personis, quia non agunt, quatenus personae sunt distin­
ctae per relationem ad invicem , sed quatenus sunt unus
Deus, δ) Quoniam actus seu operatio in Deo est ipsamet
natura divina cum connotatione termini ad extra; hoc ipso
per unitatem testimonii, quod prorsus unum idemque est,
sive dicatur unius sive alterius sive trium personarum,
manifestissime velut consequens exprimitur unitas naturae
in tribus personis, c) Obiter animadvertes iterum, quod di­
ximus in thesi praecedenti, contextum vix aut ne vix qui­
dem sibi consistere, si desit comma 7"m de testimonio trium
in coelo. Quando enim v. g. dicitur: testimonium Dei (de
divina filiatione lesu Christi) maius est, supponitur prae­
cessisse narrationem de existentia huius testimonii Dei; haec
vero narratio nullibi exstat nisi in 7°. commate.
Coronidis loco opportunum videtur oculis subiicere parallelismum huius loci nunc explicati 1. Ιο. V. 5-13, cum
textibus Ιο. I. 1-18 ; X. 25-38 in thesi III. declaratis.

Ιο. I.

1 Ιο. V.

Pater mens quod de­
dit mihi, maius omni­
bus est... Facis te ip­
sum Deum... Dixi, Fi­
lius Dei sum... Ut cre­
datis, quia Pater in me
est ct ego in Patre v. 29.
33. 36. 38.
Ego vitam aeternam
Et hoc est testimo­
nium , quoniam vitam do eis v. 28.
aeternam dedit nobis
Dens. Et haec vita in
Filio eius est v. 11.
Vos non creditis ,
Qui habet Filium, ha­
bet vitam, qui non ha­ quia non estis ex ovi­
bet Filium, vitam non bus meis. Oves meae
habet. Haec scribo vo­ vocem meam audiunt,
bis, ut sciatis, quoniam et ego cognosco tas, et
vitam habetis aeter­ sequuntur me , et ego
nam, qui creditis in no- vitam aeternam do eis,
mineFilii Dei v. 12.13. et non peribunt in ae­
ternum v. 26-28.

In principio erat Ver­
Quis est qui vincit
bum... Et Verbum caro mundum, nisi qui cre­
factum est, et vidimus dit, quoniam lesus est
gloriam eius gloriam Filius Dei v. 5.
quasi Unigeniti a Pa­
tre v. 1. 14.

In ipso vita erat, et
vita erat lux hominum
v. 4.

In propria venit, ct
sui eum non recepe­
runt; quotquot autem
receperunt eum , dedit
eis potestatem filios Dei
fieri, his qui credunt in
nomine eius v. 11. 12.

Ιο. X.

— 97 —
Deum nemo vidit umQuoniam tres sunt,
quam : unigenitus Fi­ qui testimonium dant
lius qui ost in sinn Pa* in coelo,
tris , ipse enarravit...
Vidi Spiritum descen­
dentem quasi columbam
de coelo et mansit su­
per eum.... Qui misit
me baptizare in aqua,
ille mihi dixit: super
•quem videris Spiritum
descendentem et ma­
nentem super eum , hic
est, qui baptizat in Spi­
ritu Sancto v. 18.32. 38.
( In principio erat
Verbum),
et Verbum, erat apud
Pater , Verbum , ct
Deum,
Spiritus Sanctus,

ctDeus eratVerbum v. 1.

et hi tres
unum sunt. v. 7.

Opera quae ego facio
in nomine Patris mei,
haec testimonium per­
hibent de me... Si non
facio opera Patris mei,
nolite credere mihi. Si
autem facio, et si mihi
non vultis credere, ope­
ribus credite, ut cognos­
catis et credatis . quia
Pater in me est, et ego
in Patre v. 25. 37. 38.

Et non rapiet eas
quisquam de manu mea,
et nemo potest rape­
re de manu Patris mei:
JEgo ct Pater
unum sumus v.28-30.

THESIS VI.

Doctrina veteris Testamenti de distinctis personis divinis.
u Revelatio nnitatis Dei in veteri Testamento ita habet, ut non solum
» non excludat, sed tum in modis loquendi de Deo uno tum in describen» dis theophaniis tnm in promissionibus futuri Messiae multipliciter
n indicet ac respiciat distinctionem personarum, quae sint nnus Deus. »

Longe diversae sunt quaestiones, utrum doctrina de di­
stinctione divinarum personarum in Scripturis veteris Te­
stamenti contineatur, et utrum doctrina eadem in veteri
Testamento iam sufficienter fuerit proposita ita, ut ad com­
munem fidem populi Israël pertineret. Hoc alterum utique
negandum est ; nihilo tamen minus certum est, doctrinam
de distinctione personarum in libris veteris Testamenti
multipliciter modo clarius expressam modo obscurius adum­
bratam reperiri. Id universim negare nemini christiano
fas esset, tum quod Christus Dominus ipse et Apostoli in
novo Testamento doctrinam a se praedicatam de Filio Dei
atque adeo de Patre et Filio personis distinctis, quae sint
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. VERS.

7

- 98 -

unus Deus, nec non doctrinam de Spiritu Sancto confirmant
ex libris veteris Testamenti (Matth. XXII. 44; Marc. I. 2. 3
coll. Malach. III. 1 sqq. ; Heb. I. 5-13; Act. II. 17 sqq.),
tum quod multa loca veteris Testamenti sunt per se ita
expressa, ut saltem post manifestam revelationem novi Te­
stamenti sine detorsione alio sensu intelligi nequeant, tum
quod catholicus intellectus et plenissimus Patrum consensus
hanc doctrinam in libris veteris Testamenti semper agnovit
(cf. Petavium de Trinit. 1. II. c. 7).
*
I. Modus, quo Deus in veteri Testamento loquitur de
operationibus ad extra, exprimit connumerationem plurium,
qui sunt unus Deus, u Ait (Deus
faciamus horninem ad imaginem et similitudinem nostram... Et creavit
Deus hominem ad imaginem suam » Gen. I. 26. 27. Ver­
bum faciamus et pronomen nostram manifesto includunt
designationem plurium in tali velut consiliorum communi­
catione, nec possunt haec revocari solum ad constructionem
sic dicti pluralis maiestatis (1). Adhuc minus possunt verba
accipi velut allocutio Dei ad angelos, cum apertissima sit
connumeratio in eadem operatione creatrice, et in eadem
dignitate causae exemplaris (vid. supra p. 35). Porro causa
exemplaris seu imago archetypa, ad quam homo creatur,
una dicitur in illis pluribus, et causa efficiens creationis
est unus Deus: « ad similitudinem et imaginem nostram...
Et creavit Deus hominem n etc. Si haec conferantur cum
locis novi Testamenti, ubi tum distinctio personarum tum
ex unitate operationis unitas naturae declaratur, parallelismus apparebit evidens ita, ut etiam testimonium veteris
Testamenti alio sensu intelligi nequeat.
Consentiens denique Patrum interpretatio et, ut Epi­
phanias ait (Haeres. XXIII. n. 5), « ex veritate profectus
communis fidelium intellectus » non sinit dubitare de ve­
ritate sensus, quem verba obvium praeseferunt. « Neque
•·

_

(1) Nec Rationalista Gcsenius (Gram. mai. §. 216. n. 5) nec Rabbini
citati apud Bnxtorfinm (Thesanr. 1. II. c. 10. p. 107) exempla similia plu­
ralis maiestatis reperire potuerunt; quae enim adferunt ex Gen. XXIX. 27·
Num. XXII. 6; 2. Reg. XVI. 20; lob XVIII. 1; Cant. I. 4; Dan. II. 36. nihil
ad rem pertinent.

V

— 09 —

frustra non est dictum , faciamus hominem ad imaginem
tuam, tamquam Pater Filio loqueretur; aut ad imaginem
meam: sed dictum est, ad imaginem nostram. Quod ex persona
ipsius Trinitatis rectissime accipitur ” Aug. contr. sermon.
Arianor. c. 16. Faustinas presbyter romanus postquam ex
testimoniis novi Testamenti consubstantialitatem Patris et
Filii demonstravit, eandem docet iam intelligi posse levelatam in Testamento veteri, u Sed videamus, si et Moyses
hoc idem docuit, quod Apostoli annuntiaverunt, id est omnia
ex Deo facta esse per Filium... Et dixit Deus: faciamus
hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Non est
unius personae dicere, faciamus ad imaginem et similitu­
dinem nostram, sed neque diversae deitatis. Nam plurali­
tas horum verborum id est faciamus et nostram, Patris et
Filii personas significat. Quod autem singulariter imagi­
nem dicit, una deitas, una virtus utri usque personae ma­
nifestatur. Si creatura est Christus, quomodo in opera Dei
consors adhibetur? Ad ipsum enim dicitur: faciamus. Si
non est verus Filius, quomodo una illi cum Patre imago
est?... Non enim dixit: faciamus ad imagines nostras, sed
ad imaginem nostram... Sufficit interim de hoc uno capitulo
Moysen concordasse cum Evangeliis et Apostolis... Nemo
dixit duos Deos, licet Deum et Deum diceret ; nemo non
unam imaginem Patris et Filii annuntiavit, et ideo unum
Deum novit dicere in confessione fides catholica ; non ta­
men ut per confessionem unius Dei, Filius negetur esse,
quod Deus est... Nam si non sicut Pater Deus est, ita et
Filius Deus, quomodo illis una imago est secundum Moysen, vel quomodo secundum Paulum (Phil. II. 6) in forma
Dei Christus est aequalis existens Deo? » Faustin. 1. de
Trin. n. 5-7 (Galland. T. VII. p. 442). Communem Patrum
interpretationem vide apud Petav. 1. II. c. 7. n. 4 sqq.
II. In theophaniis veteris Testamenti frequenter Deus
verus exhibetur missus a Deo vero; adeoque est alius mis­
sus, alius mittens, ambo tamen unus verus Deus. Nam ille
qui apparet, seu qui ut praesens manifestatur sensibilibus
signis (forma humana, flamma ignis, sensibili voce, etc.)
dicitur Angelus Domini (ΗΊΓ0 IJnSû) legatus scilicet Dei ;

— 100 —

simul vero ille idem apparens et loquens revelatur ut ve­
rus Deus tum expresso nomine tum descriptione adtributorum. Sic in historia Agar : u cum invenisset eam Ange­
lus Domini... dixitque ei Angelus Domini: revertere ad
dominam tuam... et rursum: multiplicans, inquit, multi­
plicabo semen tuum... Vocavit autem (Agar) nomen Domini
(ΓΠΓΠ), qui loquebatur ad eam : tu es Deus, gui vidisti me n
Gen. XVI. 7-14. cf. XXI. 17. 18. Angelus Dei loquens Iacob in somnis seipsum declarat: u Ego sum Deus Betheln
Gen. XXXI. 11. 13. Deus Bethel autem est u Dominus
(ΓΠΓΡ) Deus Abraham et Deus Isaac » ib. XXVIII. 12. 19.
Qui Moysi apparuit in rubo ardenti dicitur (in textu He­
braico) Angelus Domini, idemque se ipsum definit: «Ego
sum qui sum... Deus Abraham, Deus Isaac et Deus lacob »
Exod. III. 2 sqq. Angelus Testamenti est ipse Dominator
rw et Deus, cuius erat templum Hierosolymitanum
Mai. III. 1. (heb. III. 3). Est itaque Deus (ΪΤΙΓΠ), qui mit­
tit Angelum, et Angelus missus a Deo est ipsemet Deus
(ΠΊΓΡ). Id etiam explicite declaratur in historia subversio­
nis Sodomorum. « Apparuit ei (Abraham) Dominus (ΠΊΠή
inMambre... Dixitque Dominus: num celare potero Abra­
ham, quae gesturus sum... Dixit itaque Dominus : clamor
Sodomorum et Gomorrhae multiplicatus est. Descendam et
videbo... Abiitque Dominus, postquam cessavit loqui ad
Abraham. Veneruntque duo Angeli Sodomam vespere (In­
igitur Dominus (ΠΊΓΡ) pluit super Sodomam et Gomorrham
sulphur et ignem a Domino (ΓΤΊΓΟ HNÛ) de coelo » Gen.
XVIII. 1-19. 24. Hic clare Dominus apparens in terra, qui
alibi dicitur Angelus Dominus, distinguitur ab altero, qui
exhibetur Dominus in coelo; sunt ergo duo distincti, sed
uterque est Dominus unus (ΠΊΓΡ), praeter quem non est
Deus.
*

Q

(1) a Cmn vero tres viri visi sunt, ncc qnisqnam in cis vel forma
vel aetate vel potestate maior ceteris dictus est, cur non hic accipia­
mus visibiliter insinuatam per creaturam visibilem Trinitatis aequali­
tatem... Sed quas duas personas hic intelligimus ? an Filii et Spiritus
Sancti? Hoc forte congruentius; missos enim se dixerunt, quod de Filio
et Spiritu Sancto dicimus; nam Patrem missum, nusquam Scripturarum
nobis occurrit » S. Aug. Trin. 1. II. n. 20. 22.

— 101 —

Haec de Angelo Dei doctrina, qui ipse est Deus mis­
sus a Deo , in veteri Testamento latissime patet , et a
ss. Patribus velut argumentum clarissimum ad demon­
strandam distinctionem divinarum personarum magno con­
sensu proposita est. Docuerunt ita lustinus, Irenaeus,
Theophilus Antiochenus, Clemens Alex., Origenes, Tertul­
lianus, Novatianus , Patres Antiocheni adversus Samosatenum, Cyprianus, Eusebius, Athanasius, Cyrillus Hieros.,
Basilius, Hilarius, Ambrosius, Episcopi Sirmii congregati
contra Photinum, Chrysostomus, Cyrillus Alex., Theodoretus, Leo M., Cassianus, Isidorus. Vide Petavium 1. VIII.
c. 2. n. 3 sqq. ; Hengstenberg Christolog. T. I. c. 3. p. 219
sqq. ; cl. P. Patrizi De Interpret, oraculor. ad Christum
pertinentium p. 70 sqq.
Neque vero s. Augustinus huic communi aliorum Pa­
trum interpretationi repugnat; sed imo eam illustrat, et
quomodo visibiles apparitiones Dei intelligendae sint, egre­
gie declarat, a) Scopus princeps Augustini 1. II. III. IV.
de Trinitate est demonstrare adversus Arianos, Filium et
Spiritum Sanctum in propria substantia divina aeque ocu­
lis corporeis esse invisibiles , sicut invisibilis est Pater.
6) Per subiectam autem creaturam h. e. per signa specta­
bilia et visibiles species (ita ibi docet Augustinus) non
minus Pater potest apparere h. e. praesens significari quam
Filius vel Spiritus Sanctus, ut manifestentur vel singulae
personae distinctim , vel tres simul personae , vel etiam
Deus quatenus unus est, et sine significatione personarum
distinctarum. Omnibus hisce modis diversis censet Augu­
stinus , divinas personas in veteri Testamento sese mani­
festasse; quaenam vero persona in singulis theophaniis di­
stincte exhibeatur, ex contextu narrationis esse desumen­
dum (1). c) Modus manifestationis ab Augustino ita decla(1) Sanctarum Scripturarum locis nihil aliud, quantum existimo ,
divinorum sacramentorum modesta et cauta consideratio persuadet, nisi
ut temere non dicamus, quaenam ex Trinitate persona cuilibet patrum
vel prophetarum in aliquo corpore vel similitudine corporis apparue­
rit, nisi cum continentia lectionis aliqua probabilia circumponit indicia.
Ipsa enim natura vel substantia vel essentia, vel quolibet nomine ap-

— 102 -

ratur: signa sensibilia, sive sint species aliquae sive voces
sensibiles, sunt efficienter a Deo uno et trino sicut omnia
opera ad extra; neque enim personae divinae operantur ad
extra, quatenus distinctae sunt, sed quatenus sunt unus
Deus et una natura divina. At significando (λικτιζω?) re­
ferri possunt ostenta illa sensibilia ad unam vel aliam
personam distincte exhibendam (1). Porro si illae species
et voces sensibiles immediate a Deo ipso efficiebantur, in
illis locis, ubi Angelus Domini et idem Dominus apparuisse
dicitur, intelligi debet manifestata persona Filii, qui dici­
tur u magni consilii Angelus n (Is. IX. 6. iuxtaLXX). Quod
si species illae et voces formatae sint ministerio angelorum,
tum vero opinatur Augustinus, referri utique significatio­
nem ad Deum praesentem demonstrandum, sed quaenam
distincte persona demonstrata fuerit, non iam ex appella­
tione Angeli sed ex aliis adiunctis esse desumendum (2). Re·
pellandum est id ipsum, quod Deus est, quidquid illud est, corporaliter
videri non potest ; per subiectam vero creaturam non solum Filium vel
Spiritum Sanctum sed etiam Patrem corporali specie sive similitudine
mortalibus sensibus significationem sui dare potuisse, credendum est ·>
Aug. de Trin. 1. II. n. 35.
(1) . Verumtamen si solae voces et sonitus fiebant, quibus quaedam
sensibilis praesentia Dei primis illis hominibus praeberetur, cur ibi
personam Dei Patris non intelligam, nescio; quandoquidem persona eius
ostenditur et in ea voce, cum lesus in monte coram tribus discipulis
praefulgens apparuit, et in illa, quando super baptizatum columba de­
scendit... Non quia fieri potuit vox sine opere Filii et Spiritus Sancti,
Trinitas quippe inseparabiliter operatur, sed quia ea vox facta est,
quae solius personam Patris ostenderet... Ibi enim cogimur non nisi
Patris (personam) accipere, ubi dictum est: hic est Filius meus dilec­
tus; neque enim lesus etiam Spiritus Sancti Filius aut etiam suus Fi­
lius credi aut intelligi potest » ibid. 1. II. n. 18. Vide Aug. contra ser­
mon. Arianor. c. 15.
(2) « Et hic (Exod. III. 2 sq.) primo Angelus Domini dictus est,
deinde Deus. Numquid ergo Angelus est Deus Abraham et Deus Isaac et
Deus lacob? Potest ergo recte intelligi ipse Salvator, de quo dicit Apo­
stolus, quorum patres, et ex quibus est Christus secundum carnem, qui
est super omnia Deus benedictus in saecula. Qui ergo est super omnia
Dens benedictus in saecula, non absurde etiam hic ipse intelligitur
Deus Abraham et Deus Isaac et Deus lacob. Sed cur prius Angelus Do­
mini dictus est, cum de rubo in flamma ignis apparuit; utrum quia

— 103 —

ipsa huiusmodi ostenta in veteri Testamento facta esse mi­
nisterio angelorum, confici putat Augustinus ex Heb. I. 14;
II. 2; Act. VII. 53; Gal. III. 19. (De Trin. 1. ΙΙΓ n. 22 sqq.).
Consentit itaque Augustinus cum Patribus vetustioribus
in eo, quod praecipue quaeritur, inIheophaniis veteris Te­
stamenti frequenter personarum distinctionem fuisse exhi­
bitam. Discrimen autem in eo est, quod Patres aliqui ve­
tustissimi totam veterem oeconomiam per Filium velut
praeludendo Incarnationi administratam esse putabant, at­
que adeo apparitiones omnes veteris Testamenti referendas
esse ad Filium ; Augustinus vero hanc exclusionem appa­
ritionis aliarum personarum non admittit. Praeterea quod
Patres alii docent, Angelum Domini esse ipsum Dominum
missum a Domino ac proinde Filium , Augustinus minus
certum habet, quia existimat, posse intelligi angelum crea­
tum , per quem Deus loquebatur ; et ideo voces emissas :
ego sum Deus Abraham etc., referri utique ad Deum, ap­
pellationem vero Angeli non ipsi Deo tribui sed spiritui
creato, cuius ministerio Deus usus sit in sui manifesta­
tione. Quae eadem sententia est s. Hieronymi in Gal. III.19.
(Opp. T. VII. p. 441) et s. Gregorii M. Moral. 1. XXVIII.
c. 1. u Angelorum vocabulo exprimuntur, qui exterius mi­
nistrabant, et appellatione Domini ostenditur, qui interius
praeerat n Gregor, ib. n. 7. Imo putat Gregorius, etiam voces
unus ex inultis angelis erat, sed per dispensationem personam Domini
sui gerebat? an assumptum erat aliquid creaturae, quod ad praesens
negotium visibiliter appareret, et unde voces sensibiliter ederentur,
quibus praesentia Domini per subiectam creaturam corporeis etiam sen­
sibus hominis, sicut oportebat, exhiberetur? Si enim nnus ex angelis
erat, quis facile affirmare possit, utrum ei Filii persona nuntianda im­
posita fuerit, an Spiritus Sancti, an Dei Patris, an ipsius Trinitatis,
qui est unus et lolus Deus, ut diceret: ego sum Deus Abraham?... Si
autem in usum rei praesentis assumpta creatura est, quae et oculis
hominis appareret et auribus insonaret, et appellaretur Angelus Do­
mini et Dominus et Deus, non potest hic Deus intelligi Pater sed aut
Filius aut Spiritus Sanctus. Quamquam Spiritum Sanctum alicubi An­
gelum dictum non recolam... de Domino autem lesu Christo evidentis­
sime legimus apud Prophetam, quod magni consilii Angelus dictus est,
cum et Spiritus Sanctus et Dei Filius sit Deus et Dominus angelorum »
ibid. 1. II. n. 23.

— ΙΟΊ —
illas sensibiles Patris ad Filium: u clarificavi et iterum cla­
rificabo, n u hic est Filius meus dilectus, n ministerio an­
gel orum fuisse formatas; nemo tamen dubitat, quin earum
significatio referatur ad personam Dei Patris. Ita ergo
etiam visibiles species *e. g. rubi ardentis, et voces: ego
sum Deus Abraham etc. , quamvis dicantur effectae mini­
sterio angelorum, referuntur tamen ad significandum Deum
praesentem. In contextibus vero, ut in iis, quos superius
ex veteri Testamento citavimus, plerumque non solum prae­
sentia Dei unius, sed etiam divinarum personarum distinctio
significatur.
Hanc Augustini doctrinam visum est paulo fusius ex­
ponere, ut intelligatur,quatenus cum vetustioribus Patribus
consentiat. Inde vero ulterius apparet, quid sentiendum sit
de recentis theologi singulari quadam theoria et oppugna­
tione contra sententiam s. Augustini, u Intelligi non pot­
est, ait ille, apparere Deum (rcv θεόν) h. e. Deum specta­
tum ut unam personam (fôrte voluit dicere , Deum abso­
lute spectatum), quia sic oporteret apparere secundum suam
essentiam et in sua essentia, quod repugnat. Neque potest
apparere Deus Pater, non quidem ob aliquod attributum ei
soli proprium, cuinsmodi nullum est; sed quia Pater est
principium in deitate, et quia necesse esset cum Patre omnes
personas et proinde ipsam divinam naturam apparere.
Quando ergo Augustinus theophaniam diserte etiam ad
• Deum Patrem refert, negatque theophaniam exclusive ad
Filium aut Spiritum Sanctum relatam posse admitti , af­
firmans temerarium esse dicere Deum Patrem numquam pa­
tribus per aliquas visibiles formas apparuisse (Aug. Trin.
II. 17); hoc perinde est ac docere, in illis Scripturae nar­
rationibus universiin nullam propriam personalem appari­
tionem Dei esse intelligendam sed meram manifestationem
Dei. » Hinc quod ait Augustinus, non satis clarum esse,
utrum Abrahamo una persona an omnes tres apparuerint,
idem theologus expungit mira hac animadversione, appari­
tionem u trium personarum » esse apparitionem u nullius
personae n. Porro prosequitur: ex sententia Augustini posse
etiam dici, ipsos angelos non apparere personaliter in ter-

— 105 —

ris, sed suurti ministerium penes homines exsequi per subiectas creaturas, u In hac autem sententia, inquit, nullus
ss. Patrum alicuius nominis sequitur Augustinum , quan­
tum equidem scio ; a nullo apparitiones angelorum in ve­
teri Testamento narratae tamquam verae et personales ap­
paritiones horum supernorum spirituum in dubium vocan­
tur n Dr Kuhn de Trin. sect. I. §. 2.
Fateor, haec omnia mihi videri difficilia et aegre conci­
lianda cum principiis in theologia certis. Etenim a) quid
quaeso sibi vult discrimen inter manifestationem Dei modo
Patris modo Filii modo Spiritus Sancti modo trium perso­
narum per species sensibiles, qualem Augustinus describit,
et inter apparitionem Dei personalem ? Seposita unione hy­
postatica, ubi persona divina naturam visibilem, videlicet
humanam, suam facit ita, ut persona divina per hanc na­
turam sit homo, unde sequitur illud quod theologus cita­
tus non valde opportune affiert ex Irenaeo : « Verbum na­
turaliter (in sua natura divina) quidem invisibilem , pal­
pabilem et visibilem in hominibus (in assumpta natura hu­
mana) factum esse n Iren. IV. c. 24 (al. 41.) cf. 1. Ιο. I. 1;
hac inquam unione hypostatica seposita , quam et Augu­
stinus distinguit (1. IV. n. 30. 31), aliter theophaniaseu sen­
sibilis apparitio Dei immensi et ubique praesentis intelligi
non potest, nisi per manifestationem in speciebus sensibi­
libus, ut eam Augustinus describit (cf. S.Th. 1. q.43. a. 7).
Ulterius 6) quid quaeso sibi vult , quod theologus ait ,
Deum absolute spectatum non posse, personas singulas posse
apparere, non tamen personam Patris , quia cum Patre
omnes tres personas et proinde divinam naturam apparere
necesse foret, et porro apparitionem trium personarum per­
inde fore, ac apparitionem nullius personae? Profecto in se
ipsa sensibus percipi non magis potest persona divina quam
natura, sensibiles autem species tamquam signa Dei prae­
sentis non possunt effici ab una persona ut distincta est
ab aliis , sed efficiuntur a Deo uno et trino , significa­
tione autem referri possunt sive ad Deum sine indicatione
distinctionis personarum, sive ad Patrem, ut distinguitur
a Filio et Spiritu Sancto , sive ad aliam personam , sive

— 106 —

simul ad tres personas inter se distinctas, u Licet illas
creaturas visibiles tota Trinitas operata sit, tamen factae
sunt ad demonstrandum specialiter hanc vel illam perso­
nam. Sicut enim diversis nominibus significatur Pater, Fi­
lius et Spiritus Sanctus , ita etiam diversis rebus signifi­
cari potuerunt ; quamvis inter eos nulla sit separatio aut
diversitas d S. Th. 1. c. ad 3. Insuper ex ipsa notione SS. Tri­
nitatis certissimum esse debet, sicut cum Patre ita cum
quavis alia persona divina omnes tres, et sicut in tribus
ita in singulis personis apparentibus naturam aliquo sensu
apparere, alio sensu non apparere. Quomodo deinde appari­
tio trium personarum e. g. in Christi baptismo, vel si, ut
Augustinus et alii bene multi non sine ratione censent,
Abrahamo (G-en. X\7III.) apparuerunt tres personae divi­
nae, dici debeat apparitio nullius personae, relinquo aliis
explicandum. Denique c) quod theologus putat, explicatio­
nem apparitionis angelorum ab Augustino propositam esse
huic s. Doctori uni propriam, nemo concedet. Augustinus
non negat, angelos personaliter praesentes fieri in terris;
cum enim non sint ubique , pcssunt utique fieri et fiunt
praesentes, ubi prius non erant ; sed puri spiritus suam
praesentiam visibilem reddere non possunt, nisi aut mi­
nus proprie operatione in sensus nostros, aut magis proprie
per subiectam sensibilem creaturam vel per efformatas sen­
sibiles species, ut Augustinus docet. Qua in explicatione
s. Doctori omnes consentire debent, quando iam certum est
angelos esse puros spiritus, quam doctrinam Augustinus iam
perspexerat, licet eius aetate quaestio nondum esset plene
eliquata (cf. S. Th. 1. q. 41. a. 2). A digressione revertimur
ad doctrinam veteris Testamenti de distinctione personarum.
III. Promissus Messias in veteri Testamento docetur esse
verus Deus, sed ita, ut sit Filius Dei; quae sane est doc­
trina in novo Testamento ab ipso iam misso Messia Filio
Dei et ab eius Apostolis distinctius exhibita et ex prophe­
tis etiam veteris Testamenti confirmata. Nasciturus ex
Virgine est Emmanuel (Deus nobiscum), cuius iam in veteri
Testamento peculium erat terra et populuslsrael Is. VII.14;
VIII. 8. cf. Matth. I. 23. Hoc nomen Deus nobiscum expli­

— 107 —

catur. u Deus ipse veniet et salvabit vos; tunc aperientur
oculi caecorum » etc. Is. XXXV. 4. cf. Matth. XI. 5. u Vox
clamantis in deserto : parate viam Domini ( ■ ; )... Dic
civitatibus luda: ecce Deus vester, ecce Dominus Deus in
fortitudine veniet et brachium eius dominabitur... sicut pa­
stor gregem suum pascet» Is. XL. 3-11; XII. 2; XLV.15.
cf. Marc. I. 3. «Hic est Deus noster, et non aestimabitur
alius adversus eum ; hic adinvenit omnem viam disci­
plinae et tradidit illam lacob puero suo et Israel dile­
cto suo (quae est administratio veteris Testamenti): post
haec (ille idem Deus noster) in terris visus est, et cum ho­
minibus conversatus est » Bar. III. 38. Qui nascitur parvu­
lus et filius hominis, u vocabitur nomen eius Admirabilis,
Consiliarius , Deus , Fortis , Pater futuri saeculi (aeterni­
tatis) (1), Princeps pacis » Is. IX. 6. Dominatoris in Israel
duplex est egressus seu duplex nativitas, unus egressus in
tempore ex Bethlehem Ephrata, alius « egressus ab initio, a
diebus aeternitatis » Mich. V. 2. cf. Matth. II. 6. Dominus
(ΠΊΓΡ) ab improbis ludaeis appretiatus est triginta argen­
teis Zach. XI. 13. cf. Matth. XXVII. 9. Item Deus, qui effun­
det super domum David et super habitatores lerusalem
spiritum gratiae et precum , de se ipso ait: « et aspicient
ad me quem confixerunt, et plangent eum planctu quasi
super unigenitum, et dolebunt super eum , ut dderi solet
in morte primogeniti » Zach. XII. 10. cf. Ιο. XIX. 37. Deus
ergo praedicitur futurus homo et morte afficiendus. In his
locis hisque similibus immediate quidem solum declaratur,
Deum ipsum futurum hominem et Messiam ; quia autem
constat, Messiam praenuntiari ut mittendum a Deo, inclu­
ditur cum unitate distinctio, quatenus Deus dicitur mit­
tens et Deus missus.
Sed frequenter etiam tum deitas ac proinde unitas
tum distinctio personarum simul enuntiatur. Messias
est Deus, et Deus ipsius unxit eum, seu « Christum eum
fecit Deus » (Act. II. 36). « Speciosus forma prae filiis
(1) IJTÙN Gesenius fatetur nomen "W significare durationem per­
petuam ; sed Itationalista evasionem ridiculam comminiscitur ad hunc
locum: « pater patriae perpetuus » (in Thesauro sub h. v.).

— 108 —

hominum . . Sedes tna , Deus , in saeculum saeculi....
propterea unxit te (îJÏTOO), Deus , Deus tuus oleo laeti­
tiae prae consortibus tuis... populi confitebuntur tibi in
aeternum et in saeculum saeculi n Ps. XLIV. (45). 7. 8. cf.
Heb. I. 8. 9. u Dixit Dominus Domino meo: sede a dexteris
meis... ex utero ante luciferum genui te n (l)Ps. CIX. (110).
1. sq. cf. Mattii. XXII. 42-45. u Ego autem constitutus sum
rex ab eo super Sion montem sanctum eius , praedicans
praeceptum eius. Dominus dixit ad me: Filius meus est tu}
ego hodie genui ten Ps. II. 7. cf. Ileb. I. 5. Sicut prophetae
quovis tempore in maximis populi calamitatibus liberatio­
nem exspectabant et promittebant a venturo Messia , ita
distinctissime propinquiori iam aetate in publicis privatis­
que aerumnis protestatur Ecclesiasticus: « invocavi Domi­
num Patrem Domini mei (επεζαλεσαριπν zvpicv πατέρα κυρίου aou),
ut non derelinquat ine in die tribulationis sine adiutorio »
Eccli. LI. 14.
IV. Secunda itaque persona divina in Scripturis veteris
Testamenti sine dubio revelata est. Verum et Spiritus San­
ctus, Spiritus Dei , Spiritus oris Dei commemoratur in
veteri iam Testamento frequentissime ; praedicatur eniin
Spiritus Sanctus creator, largitor charismatum, illustrator
prophetarum; promittitur pro futuro novo Testamento Spi­
ritus Sancti communicatio abundantioribus donis; Spiritus
Sanctus dicitur initiator ipsius Messiae venturi. « Spiritus
eius ornavit coelos n lob XXVI. 13; u emittes Spiritum
tuum et creabuntur n Ps. CIII. 30; « Spiritum Sanctum tuum
ne auferas a me » Ps. L. 13; « quis det, ut omnis populus
prophetet, et det eis Dominus Spiritum suum n Num.XI.29;
u verba quae misit Dominus exercituum in Spiritu suo per
manum prophetarum n Zach. VU. 12; u et erit post haec,
effundam Spiritum meum super omnem carnem, et prophe­
tabunt n loel. II. 28. 29; « requiescet super eum Spiritus
Domini, Spiritus sapientiae et intellectus n Is. XI. 2. 3;
LXI. 1. Non id agitur, ut ex huiusmodi locis per se sum­
ptis Spiritus Sanctus tamquam persona distincta herme(1) De hoc inciso genui te vide inferius th. XXX. ct de Ps. 44. 7.
Tract, de Incarnatione th. VI. η. II.

----------

— 109 —

neutice demonstretur; at quando in novo Testamento cum
Patre et Filio revelatur Spiritus Sanctus ut tertia persona,
idque appellando ad testimonia veteris Testamenti, iam
etiam illic doctrinam de Spiritu Sancto, SS. Trinitatis hy­
postasi contineri demonstratur, ita ut doctrina novi Testa­
menti quoad hoc caput non simpliciter tamquam nova re­
velatio veritatis numquam dictae, sed tamquam revelatio­
nis antecedentis explicatio et distinctior determinatio ha­
benda sit.
Praeterea supposita iam satis clara in veteri Testamento
distinctione aliqua personarum vel in confuso vel Patris ac
Verbi, etiam personalis distinctio Spiritus Sancti licet obscu­
rius indicata intelligi poterat in iis praesertim locis, ubi ali­
qua est trium connumeratio. Huc potest referri visio Isaiae
VI. 1. sqq.; ubi unus Dominus Deus exercituum a Seraphim
celebratura Sanctus, Sanctus, Sanctus ». Triplicatio haec
nominisfnon potest significare tantummodo intensionem, ad
quam solet quidem bis, non autem ter repeti idem nomen (1).
Quamvis itaque non dicamus, ex hoc loco seorsim spectato
posse demonstrari Trinitatem personarum, distinctione ta­
men ex locis aliis supposita, iam per se probabile redditur, in
forma locutionis tam insolita eandem praedicationem in
repetitione referri ad aliam et aliam personam. Revera hoc
ita esse , confirmatur ex appellationibus Apostolorum ad
hanc visionem. Isaias u vidit Dominum (ΌΊΝ’ΠΝ) super so­
lium», et u audivit vocem Domini dicentis: vade et dices
populo huic: audite audientes et nolite intelligere ». Iam
vero teste loanne (Ιο. XII. 41.) Isaias tum vidit gloriam
Filii Dei; teste Paulo (Act. XXVIII. 25. sq.) verba illa
locutus est Spiritus Sanctus mittens Isaiam ad populum
Israel; ex hac vero personarum distinctione persona Patris
ut principium per se intelligitur. α Cum Seraphim Deum
glorificant, ter dicentes: Sanctus , Sanctus , Sanctus Do­
minus Deus Sabaoth, Patrem et Filium et Spiritum San(1) Non est eiusdem modi repetitio substantivorum ad iactantiam
vel ad comminationem 1er. VII. 4; XXII. 29; Ez. XXI. 27 (Heb. 32),
quae exempla perperam Gesenius coniungit velut eiusdem rationis cum
textu nostro Is. VI. 3 (Gosen. Grammat. mai. §. 173. f.).

— 110 —

ctum glorificant. Quapropter sicut in nomine Patris et Fi­
lii baptizamur, ita et in nomine Spiritus Sancti, et effici­
mur filii Dei non Deorum. Pater enim et Filius et Spiri­
tus Sanctus Dominus Sabaoth est... Ideoque quae Pater dicit
in Tsaia , ea loannes ait dixisse Filium; in Actibus autem
Apostolorum Paulus ait, eadem Spiritum Sanctum loquutum fuisse » S. Athanas. de Incarnat, contr. Arian, n. 10.
Gemina omnino habet s. Gregorius Nyssenus. « Cum vi­
dit Isaias sedentem super solium excelsum , antiquior tra­
ditio Patrem esse dicit eum qui visus est, sed Evangelista
loannes ad Dominum (Christum) refert prophetiam... ma­
gnus vero Paulus eundem sermonem testatur Spiritus Sancti
fuisse... ostendens, ut opinor, per hanc sacram Scripturam,
quod omnis divina visio omnisque Dei apparitio atque omnis
sermo ex persona Dei dictus de Patre et de Filio et de
Spiritu Sancto intelligitur n Nyss. contr. Eunom. 1. I.T. II.
p. 60. (cf. Petav. 1. II. c. 7. n. 14; 1. VIII. c. 2. n. 13; Maranum de Divin. D. N. lesu Christi 1. I. P. II. c. 17. n. 3).
Hac distinctione posita patet, quam praeclare exhibeatur
trium unitas , ut ss. Patres adverterunt, non solum quod
subiectum trinae praedicationis est unus Dominus Deus
exercituum, sed etiam praedicato ipso, quod gloria sancti­
tatis una est et celebratio ter repetitur eadem.
Distinctio etiam indicatur in illa connumeratione: u Ver1)0 Domini coeli firmati sunt et Spiritu oris eius omnis
virtus eorum » Ps. XXXII. 6 , quem locum Patres plu­
rimi de SS. Trinitate interpretantur (vid. Petav. 1. II. c. 7.
n. 14). Expressior est Sapientis precatio, u Deus patrum
meorum et Domine misericordiae, qui fecisti omnia Verbo
tuo (iv λογω σου in Verbo vel per Verbum tuum), et Sapien­
tia tua constituisti hominem ... da mihi sedium tuarum
assistricem Sapientiam... sensum autem tuum quis sciet,
nisi tu dederis sapientiam, et miseris Spiritum Sanctum tuum
de altissimis η (το άγιον σου πνεύμα άπο υψιστωυ) Sap. IX, 1-17.
(cf. 1. Cor. II. 10. 11).
Sine dubio igitur Israelitae V. T. maiori lumine praediti
ad intimum Scripturarum sensum intelligendum, credide­
runt Messiam verum Deum a Deo mittendum , atque pro

— HI —

diverso gradu illustrationis magis minusve clararn notitiam
habuerunt distinctionis personarum et mysterii SS. Tri­
nitatis, id quod multo magis de ss. patriarchis et de pro­
phetis sentiendum est (cf. Mattii. XIII. 17; Ιο. VIII. 56;
1. Pet. I. 8-12) et de aliis Sanctis V. T. specialiter a Deo
illustratis. Ex dictis apparet, quomodo tempore adventus
Filii Dei iam antequam ipse doctrina eua hoc mysterium
distinctius explicuisset , etiam praescindendo ab illustra­
tionibus extraordinariis et sola spectata revelatione in Scri­
pturis sacris, ipsa dicta et facta novi Testamenti suppo­
nant in aliquibus claram cognitionem, in aliis saltem ob­
scuram praenotionem distinctionis personarum in Deo. Huc
referri possunt tum verba angeli ad beatam Virginem
Luc. 1. 35; tum praedicatio Baptistae Ιο. I. 32-34; tum pro­
fessio Nathanaëlis Ιο. I. 49 (cf. Tract, de Incarnat, th. III.
η. ΠΙ.); tum modus intelligendi nomen Filii Dei, quampri­
mum auditum est Ιο. IX. 35-38.
THESIS VII.

Distinctio personarum divinarum exhibita in veteri
Testamento descriptionibus Sapientiae genitae.
»
»
»
ii
x

u Supposita distinctione, quam in veteri Testamento indicari o«tendimus, praesertim vero instituta comparatione cum expressiori revelatione novi Testamenti de Verbo genito a Patre, negari non potest,
hoc mysterium internae processionis et distinctionis personalis con­
tincri nominatim in descriptionibus divinae Sapientiae, ut exhibentur
in libris veteris Testamenti Prov. VIII ; Sap. VII seq. ; Eccli. XXIV. *

In hisce locis indicatis tria distinguenda sunt. Etenim
a) sermo ibi est etiam de sapientia creata tamquam dono
et effectu et manifestatione Sapientiae increatae, sive prout
creata sapientia dicitur metonymice dispositio, ordo, pul­
chritudo omnium operum Dei, sive prout dicitur sapientia
legis divinae , sive prout formaliter sapientia est virtus
intellectus et animi creati (1). b) Describitur Sapientia
(1) t Salomon ante coelum et terram... Sapientiam omnipotenti ge
nitam esse dicit, cuius secundum virtutem aio non secundum essentiam
participatio efficit hominem scientem esse rerum divinarum et humana
rum « Ulcm. Alex. Strom. VI. p. 683.

— 112 —

creatrix et aeterna, quae est Deus ipse sub formali ratione
Sapientiae substantialis et absolutae. Verum c) ut non pos­
sit intelligi solummodo Sapientia sub ratione attributi
absoluti, persuadet distinctio personalis in his ipsis locis
saepius expressa. Quamvis enim nondum supposita clara
revelatione novi Testamenti forte in 11. cc. non satis con­
staret de distinctione inter personam eius cuius dicitur
Sapientia, et personam quae ipsa appellatur Sapientia; hoc
tamen mysterio iam cognito , quod Verbum et Sapientia
hypostatica tamquam persona distincta gignitur a Patre,
eandem veritatem etiam illic enuntiari nemo diffiteatur,
qui perpenderit, non homines sed Spiritum Sanctum a qui
scrutatur profunda Dei », esse auctorem librorum sacrorum.
Hisce praenotatis inspiciamus descriptiones ipsas huius
Sapientiae creatricis, omnipotentis, omnisciae, quae ergo
sine dubio Deus est, ut intelligamus, quatenus personarum
distinctio indicetur.
I. In libro Proverbiorum Sapientia ita loquitur. «Dominus
possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam fa­
ceret, a principio. Ab aeterno ordinata sum (hebr. uncta sum
i. e. velut consecrata ad imperium cf. Ps. II. 6) et ex anti­
quis, antequam terra fieret» Prov. VIII. 22. 23. Manifesta
est aeternitas et divinitas Sapientiae, nihilominus iam indi­
catur distinctio ab eo, qui dicitur Dominus: « Dominus posse­
dit me »
ϊΤΐΓΡ. Eodem verbo Heva quando peperit Fi­
lium primogenitum, dixit: « possedi (generatione acquisivi,
et meum habeo filium) hominem per Deum» Gen. IV. 1. Si
dubia esse posset significatio, declaratur subsequentibus:
« nondum erant abyssi ( ΠΊΏΠΠî c idem nomen Gen. I. 2), et ego
iam concepta eram. . .ante colles ego parturiebar». In hebraico utrobique verbum est idem ">r0S*in exprimens in si­
gnificatione sua propria generationem. Ne verba possedit me,
concepta eram, parturiebar videantur intelligi posse solum
de distinctione rationis, et Sapientia concepta dici in mente
divina ut consilium divinum et attributum absolutum, adhuc
expressior subiungitur declaratio personalitatis distinctae·
« Quando praeparabat (Dominus) coelos, aderam. . . cum
eo eram cuncta componens, et delectabar per singulos dies

k

— 113 —

ludens coram eo omni tempore, ludens in orbe terrarum
et deliciae meae esse cum filiis hominum» ibid. vv. 24-31,
Illud a cum eo eram» in hebraico textu legitur: eram apud
eum • · ita et LXX: ·ψ./,ν παρ· αυτω, et vetusti Patres
latini: apud eum vel penes eum. u Cuncta componens» hebr.
Paraphrasis chaldaica habet: eram nutrita penes eum.;
Aquila: τιθηνουμενη lactata. Verbum delectabar potest sumi
active, ut etiam alibi occurrit delectari aliquem (Forcellini);
hebraice enim est: u et eram deliciae (eius); » Graeci habent:
r/ω ψην, ή προσεχαφεν; Patres latini veteres: «eram, cui
adgaudebat» (vid. Italam Sabatieri). Potest itaque reddi
ad verbum: u eram apitd eum artifex, vel alumna, et eram
deliciae (eius) omnibus diebus (semper)». Iam cum his con­
ferantur, quae in N. T. de Verbo dicuntur: « in principio
erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Ver­
bum, omnia per ipsum facta sunt; » «unigenitus Filius qui
est in sinu Patris n\ «cui dixit aliquando angelorum: Fi­
lius meus es tu, ego hodie genui te »; « hic estFilius meus di­
lectus, in quo mihi complacui.n Congruunt sane omnia ita,
ut non aliud discrimen ostendi queat, nisi quod in N. T.
cum Verbum iam caro factum est et visibile in sua natura
humana , hypostasis distincta adhuc clarius exhibetur et
instantius praedicatur, dum in V. T. minus expressus est
transitus a Sapientia absolute spectata ad Sapientiam sub­
sistentem hypostasi a Patre distincta.
Eo certius veritas huius interpretationis retinenda est,
quod Patres magno numero in ea consenserunt; tum enim
Doctores Ariana haeresi vetustiores ita intellexerunt, nisi
quod aliqui, ut Irenaeus (1. IV. c. 20) et fortasse Tertul­
lianus (contr. Hermogen. c. 18), nomine Sapientiae tertiam
hypostasim Spiritum Sanctum significari putarunt; tum in
ipsa disputatione adversus Arianos admissum erat sine
controversia, Sapientiam hic describi hypostaticam et Ver­
bum a Patre persona distinctum (1). Eo autem evidentius
(1) Patrum consensus immerito in dubium vocatur ex iis, quae ha­
bet Gregor. Naz. or. 30 (al. 36) n. 2. et Augustinus serm. 58. de verb.
Domini, ad quos Petavius appellat (1. H. c. 1. n. 9. 10). Gregorius ait
quidem, aliquos ante suam aetatem verba : «. Dominus creavit me -, non
Franzelin, de DEO TRINO SEC. pers.
8

- 114 -

est argumentum, quam indubitata et communis fuerit de
hac significatione distinctarum personarum persuasio, quod,
dum Ariani in hoc ipso loco intellecto de Dei Filio colu­
men suae haeresos constituebant, Patres nihilominus rela­
tionem verborum ad Filium Dei constanter retinebant; sed
confutabant eorum interpretationem de creatione Filii. Illud
enim u Dominus possedit me » Ariani legebant: κύριος εζτισε
Dominus creavit me, ut adhuc nunc est in versione graeca,
et in latina veteri fuisse ex Patribus constat (vid. Sabatier),
hocque de proprie dicta creatione Filii intelligebant. Pa­
tres eis ultro concedebant, esse h. 1. sermonem de Filio
Dei, sed negabant Verbum dici creatum proprio sensu. Vel
enim ex aliis interpretibus ostendebant, pro εζτισε legendum
esse έζτγισατο «possedit me» (cf. Basil, cont. Eunom. 1. II·
n. 20) (1); vel aiebant, ad significandam generationem Verbi
a Patre adhiberi vocem creavit, ut excludatur suspicio
passionis et imperfectionis in Patre (s. Hilar, de Synod,
anathem. 5. cf. S. Th. contr. gent. 1. IV. c. 8); vel etiam
frequentius respondebant, Filium creatum dici ratione hu­
manitatis assumptae. Vide Patres apud Petavium 1. II. c. 1,
de Filio sed de sapientia relucente in rebus creatis intellexisse ; sed
a) ipse hanc opinionem reiicit ; 6) non constat illos, quos indicat, ve­
tustiores totum locum et non sola verba « Dominus creavit me » retulisse
ad sapientiam creatam; c) non constat, qui homines et cuius auctori­
tatis illi fuerint; refert enim Gregorius hanc sententiam una cum alia
nefarie recusantium admittere divinam auctoritatem verborum Salomonis,
qui error postea in Concilio V. exprobratus est Theodoro Mopsuesteno
synchrono aetati Gregorii. At nonne Augustinus 1. c. testatur, «multos
doctissimos viros » locum intellexisse de sapientia creata, « quam Salo­
mon ad judicandum regendumque populum acceperat »? Respondemus:
sermo ille non est Augustini sed ignoti auctoris (edit. Maurin. in Ap­
pendice 246). Tum proferantur quaeso doctissimi illi viri ex Patribus
orthodoxis, quorum nullus ostendi potest textum integrum eo modo
intellexisse. Verum repones, nonne Athanasius, Epiphanius, Basilius,
Gregorius Nyssenus ct Nazianzenus, Cyrillus locis indicatis a Petavio
(1. c. n. 11) monent, in libro Proverbiorum multa non obvio sed figurato
sensu accipi oportere ? Utique id monent, sed ita nt verba ipsa « Do­
minus creavit me - ad Filium Dei referant, doceantque, verbum creandi
h. 1. non posse accipi de creatione proprie dicta Filii Dei.
*
(1) Kvgio; ίζτησατο /zf habebant versiones Aquilae, Symmachi, Theodotionis (vid. Hexapla Orig.).

— 115 —

quamvis vir doctissimus aliam deinde proponat totius huius
loci interpretationem parum commodam et ex dictis non
probabilem.
II. Quando iam constat Prov. VITI, describi hypostasim
distinctam Sapientiae genitae seu Verbi, eadem doctrina
etiam in locis parallelis Sap. VII. 21 seq. et Ecclesi. XXIV.
5. seq. agnoscenda est. Observetur autem hic adhuc magis
quam in Prov. discrimen, cum describitur hypostasis Sa­
pientiae in se ipsa, et cum consideratur inhabitans in po­
pulo Dei, in Salomone, in sanctis et prophetis per legem
et per sapientiam ac charismata quae Sapientiae hyposta­
ticae sunt effectus , ne descriptiones effectuum videantur
contradicere iis, quae pertinent ad hypostasim Sapientiae
divinae in se ipsa. Non parum iuvabit intelligentiam horum
locorum prae oculis habuisse modum, quo Patres, ut lustinus aliique (cf. Tract, de Deo) a Verbo hypostatico , qui
est c Zc'/cç simpliciter , progrediuntur ad loycv σπερματικήν
verbum seminale, quod est Verbi ipsius participatio quae­
dam tum naturalis tum supernaturalis in mentibus creatis,
vel etiam eius effectus in sapienti dispositione et magni­
ficentia totius universi creati.
Quod pertinet ad Sapientiam hypostaticam in se ipsa,
ea describitur sicut in Prov. ita etiam in Sap. et Ecclesi.
imprimis ut aeterna, omnipotens, omniscia, rerum omnium
creatrix ac moderatrix. « Cum sit una, omnia potest, et in
se permanens omnia innovat »; u attingit a fine usque ad
finem fortiter et disponit omnia suaviter »; u horum quae
sunt, est artifex » (των οντων τεχνιτις); «scit illa omnia et intelligit τη ; eadem custodivit et gubernavit omnes patriar­
chas, Adam, Noe, Abraham, Loth, lacob, loseph, Moysen;
eadem populum Israel eduxit ex Aegypto, a et fuit illis in
velamento diei et in luce stellarum per noctem, transtulit
illos per mare rubrum, inimicos autem illorum demersit in
mari » Sap. VII. 21. 27; VIII. 1. 6; IX. 11; X. 1-19. In hoc
capite X. Sapientia iam coincidit cum Angelo Domini seu
cum Domino, qui apparuit et missus erat in V. T. distinctus
a mittente. Sed hoc omisso etiam diserte et immediate di­
stinctio personalis indicatur.

- 116 —

Sapientia dicitur assistere throno Dei, cum Deo creasse
caelos: u (tabernaculum sanctum tuum) praeparasti ab ini­
tio, et tecum (μιτα vcv) Sapientia tua, quae novit opera tua,
quae et affuit tunc, cum orbem terrarum faceres (παρούσα, c-έποιεις τον κοσρων), et sciebat, quid esset placitum oculis tuisn
·
a
*
Sap. IX. 4. 8. 9. Tum Sapientia eadem omnium artifex,
omnem habens virtutem, omnia prospiciens, attingens ubi­
que , expressius declaratur ut procedens et genita a Deo.
u Vapor est enim virtutis Dei , et emanatio quaedam est
claritatis omnipotentis Dei sincera... candor est enim lucis
aeternae et speculum sine macula Dei maiestatis, et imago
bonitatis illius. Et cum sit una, omnia potest, et in se
permanens omnia innovat » Sap. VII. 25-27. Omnia haec
praedicata u vapor virtutis Dei, emanatio claritatis, can­
dor lucis, speculum maiestatis, imago bonitatis n evidenter
idem significant sub analogiis diversis; significatio vero,
ubi haec dicuntur de Sapientia aeterna et omnipotenti,
non potest esse alia quam originis ; hoc autem posito intelligitur distinctio per oppositionem relationis inter prin­
cipium' et procedentem a principio. Argumentum clarissi­
mum pro veritate huius explicationis petitur ex eo, quod
unitas naturae et distinctio personarum in N. T. eodem
prorsus modo declaratur. Filius Dei est « splendor gloriae
et figura substantiae eius, portansque omnia verbo virtutis
suae n Heb. I. 3 (1). Hinc etiam Patres tum ante tum post
Concilium Nicaenum hac similitudine lucis ac splendoris
a luce frequentissime usi sunt ad declarandam distinctio­
nem et consubstantialem Patris ac Filii. Sic Athanasius ad

I

(1) In textu graeco parallelismus apparet adhuc plenior:
Sap. VII. 25. 26.
Heb. I. 3.
ατρυς yag ίστι τη; του Ssou 3ϋναμεως και ccrroppoia της του παντοκρατορος δοξη; ciXixfnn;···
άτταυγασ/χα γαρ ίστι Çwroç άΓδιου
ο ων άτταυγασ/ζα της $οζηζ
χαι <<τοπτρον ακηλιδωτον της tqu θεού
χαι γαραχτηζ της ύττοστασεως au
Μργειας χαι ξίχων της αγαθότητας
τον,
αυτου*
/ζια δε ουσα τταντα δυναται. και /ζεÇeçwv re τα παντα τω ρηματι
νουσα ίν εαυτη ircwra ΧαΜίζξΐ,
της δυνα/ζεω$ αυτού

— 117 —

confirmandam Patris et Filii consubstantialitatem verba
citat Theognosti, qui scholae catecheticae Alexandriae prae­
fuerat ab anno 270: u non extrinsecus adinventa est Filii
substantia neque ex non extantibus educta, sed ex Patris
substantia est, ut lucis splendor, ut aquae vapor (ώς τβυ gwts;
το απαυ/ασμα, ώς ύπατος ατμις); neque enim splendor aut vapor
ipsa aqua vel ipse sol est, neque rursus aliquid est alie­
num, sed est emanatio (απορροια) substantiae Patris, ita tamen,
ut nullam divisionem Patris substantia sit perpessa r> Athan.
de decret. Nie. η. 25. Vide s. Pamphilum Apolog. c. 3. et5.
(Galland. IV. p. 16. 24), et Patres alios apud Petav. 1. V.
c. 8. n. 11. sq.
Secundum haec etiam intelligi debent, quae leguntur
Ecclesi. XXIV, si forte ibi per se sensus videatur minus
expressus. Sapientia, per quam creatum est universum, a
qua omnis sapientia gentium, a qua praecipue Lex et Testa­
mentum et cerimoniae et sapientia populi Dei, haec di­
vina Sapientia ait de se ipsa: u ego ex ore Altissimi pro­
divi primogenita ante omnem creaturam ... ab initio et
ante saecula creata sum , et usque ad futurum saeculum
non desinam » Ecclesi. XXIV. 5. 14, quae manifesto
parallela sunt celebrationi Sapientiae Prov. VIII. 22:
u Dominus possedit me in initio viarum suarum.........
ante colles ego parturiebar ». Eodem ergo modo de Sapien­
tia hypostatica et genita intelligenda sunt.

- 118 —

CAPUT II.
DOCTRINA TRADITIONIS DE UNITATE NUMERICA NATURAE

DIVINAE

IN PERSONIS RBALITER DISTINCTIS.

THESIS VIII.

Communis fides Christiano saeculo TV. ineunte in distinctas
personas unius divinae naturae demonstratur ex historia
haeresis Arianae eiusque condemnatione in Concilio Ni­
caeno.
»
»
»
n

I

1

u Communi fide a Patribus tradita ante Concilium Nicaenum saeculo IV. ineunte Ecclesia profitebatur unum Deum unamque divinam
naturam in tribus distinctis personis, secundum quam fidem velut definitio clarissima adversus novam haeresim in Concilio Nicaeno constitutum est symbolum, Filium esse Patri contubitantialem. n

I. Quae fuerit universalis ac constans fides Ecclesiae
tempore, quo Arius suam doctrinam primum protulit, ap­
paret tum ex modo, quo haeresis denuntiata est Ecclesiae
et denuntiatio suscepta, tum ex fraudulentis artibus qui­
bus eam haeretici tegere studebant.
1°. Quando primum Arius suam sententiam palam ape­
ruit , Alexander Episcopus Alexandrinus ad Alexandrum
Constantinopolitanum (ut inscribitur apud Theodoretum) (1),
et ex Concilio Alexandriae habito ad universi orbis Epi­
scopos litteras dedit, quibus haereticum universae Eccle­
siae denuntiavit, eiusque novitatem contra fidem traditam
iuxta genuinum sensum Arii exposuit, ne fraude et fucatis
vocibus ipse cum suis tum adhuc paucis foederatis haere­
sim tegere, et ita alicubi in communionem ecclesiasticam
obrepere posset. Nihil enim dubitabat Alexander eiusque
Concilium, quin cognito Arii sensu , negantis unam Verbi
naturam cum Patre, ab universis ubique terrarum Episcopis
tamquam impius damnaretur, u Multa habens dicere, inquit
ep. ad Alexandrum (apud Theodoret. H.E. 1.1. c. 3.), super­
sedeo , quod molestum putem pluribus admonere doctores
(1) Ex contextu apparet, epistolam fuisse datam ad plures Episco­
pos, inter quos utique fuerit Alexander Byzantii. Cf. cl. Hefele Hist,
Cone. T. I. p. 238.

119 —

unanimes. Ipsi enim a Deo edocti estis non ignorantes ,
hanc quae adversus ecclesiastic nn pietatem nuper se ex­
tulit, Ebionis et Artemae doctrinam esse et aemulationem
Pauli Samosateni, qui in synodo et iudicio, qui ubique sunt
Episcoporum, ab Ecclesia est eiectus.» Queritur, quod Arius
et pauci eius sectatores u totam apostolicarn gloriam calo­
mniantes » divinitatem Christi negando « impiam ludaeorum
et gentilium de Christo opinionem confirmant » ib. p. 525.
In altera epistola ad universos Episcopos scribit Alexan­
der cum suo Concilio: u multae quidem etiam ante hos exsti­
tere haereses, quae plus aequo audaces in dementiam la­
psae sunt. Hi vero omnibus suis sententiunculis molientes
subversionem divinitatis Verbi , utpote propinquiores An­
tichrist© quodammodo illas iustificaverunt; quapropter con­
demnati et recisi sunt ab Ecclesia. Dolemus quidem hos ,
qui et ipsi doctrina Ecclesiae olirn imbuti erant, iam ab
ea descivisse n (Opp. Athanas. T. I. p. 399). « Quis umquam,
exclamat, talia audivit? aut quis nunc audiens non obstu­
pescat et aures obstruat, ut ne talium verborum sordes
auditum contaminent? « ib. p. 398.
Consensum universalem manifestum reddiderunt Epi­
scopi iam ante Concilium Nicaenum litteris scriptis ad Alex­
andrum, ut ipse testatur in ep. ad cognominem Constantinopolitanum (1) , cum non nisi paucissimi iique ipsi sub
vocibus ambiguis haeresim dissimulantibus Ario faverent;
maxime vero consensus clarissime patuit in ipso Concilio.
«Episcopi qui plus minus trecenti convenerant, inquit
Athanasius, mansuete ac perhumaniter ab iis postularunt,
ut suae doctrinae rationem redderent et pias demonstra­
tiones. Qui ut loqui coeperunt, digni condemnatione habiti
sunt, ipsique inter se altercabantur, et videntes inextri(1) « Istos, fratres carissimi et fide nobiscum consentientes, aver­
sati una nobiscum contra insanam eorum temeritatem adiungite suffra­
gia non aliter ac alii collegae nostri, qui indignabundi adversus eos
mihi scripserunt epistolas et libello contra eos edito subscripserunt
qnac omnia per filium meum Apionem diaconum ad vos misi, epistolas
scilicet (Episcoporum) toiius Eegypti et Thebaidis, Lybiae ac Penta­
polis, et Syriae et Lyciae et Pamphyliae, Asiao, Cappadociae et re
gionum finitimarum. »?

— 120 —

cabilem suae haeresis absurditatem muti permanserunt...
Abolitis itaque vocabulis ab illis excogitatis Episcopi con­
tra eos exposuerunt sanam et ecclesiasticam fidem (sym­
bolum), cui cum omnes subscriberent, subscripserunt etiam
Eusebiani n Athan. de decret. Nie. η. 3. Advertendum me­
rito est cum Rufino , inter hos condemnatores novitatis
fuisse imprimis illos Episcopos non paucos , qui tempore
persecutionis pro eadem fide christiana Confessores exsti­
terant. u Cum in eodem Concilio esset Confessorum magnus
numerus sacerdotum, omnes Arii novitatibus adversaban­
tur. Favebant vero ei viri in quaestionibus callidi et ob
id simplicitati fidei adversi » Ruf. Η. E. 1. I. c. 2.
2’ Arius ipse et multo magis postea Ariani coacti sunt
suam haeresim tegere iis vocibus et sententiis, quae in obvio
sensu Filium exhiberent verum Deum atque hoc ipso natura
unum cum Patre, ne patefacta genuina sua sententia con­
tinuo ab omnibus impii haberentur. Arius quidem ipse e. g.
in epistola ad Eusebium Nicomediensem tum doctrinam
Alexandri absurdis modis pervertit , quasi docendo aeter­
nitatem Filii negasset eum genitum , tum suam senten­
tiam ita exhibet, quasi admittens Filium verum Deum ae­
ternum , solummodo docuisset Patrem esse principium Fi­
lii. «Nos autem, inquit, docuimus et docemus, Filium
non esse ingenitum, neque partem ingeniti ullo modo, ne­
que ex aliquo subiecto (άυοε ές ύποζεισευου τίνος), sed voluntate
et consilio ante tempora et ante saecula exstitisse plenum
Deum (οτι θεζτ,ρ.ατι ζαι βουζζ ύπεστη προ άιωνων πλήρης θεός),
unigenitum, immutabilem, et antequam gigneretur sive con­
deretur sive definiretur sive fundaretur, non fuisse; inge­
nitus enim non erat. Exagitamur , quia diximus , Filium
habere principium, Deum vero esse sine principio (αρχνίν έχει
c utoc, c οε θεός άναρχος έστι). Propterea exagitamur, et quia
diximus, Filium esse ex non exstantibus (έξ ούζ οντων); hoc
vero diximus, quatenus neque est pars Dei neque ex aliquo
subiecto » (apud Theodoret. H. E. 1. I. c. 5). Eadem fraude
in professione fidei Constantino oblata Arium u proprias
impietatis voces occultasse », narrat Athanasius (ep. ad
Episc. Aegypti n. 18. cf. Socratem H. E. 1. I. c. 26). Est

— 121 —

evidens , omnes bas locutiones: « Filius est plenus Deus ,
est ante saecula genitus , est immutabilis, Pater est sine
principio et est principium Filii, » esse desumptas ex do­
ctrina totius Ecclesiae iam tunc temporis ita universali ac
rata, ut haereticus ipse eodem modo loqui cogeretur , et
huic publicae eoque ipso in sensu obvio intelligendae pro­
fessioni subiicere sensus contortos, qui nemini in mentem
venire possent nisi conanti verba clarissima sophisticis
artibus detorquere ad significationem contrariam ei. quam
ex communi omnium sensu in quovis sincero sermone et
inulto magis in publica quotidiana totius populi christiani
professione fidei necessario habent.
Iisdem fraudibus etiam deinceps Ariani agere coacti
erant, ut scilicet verbis uterentur, quibus populi putarent
enuntiari divinitatem Filii, eisque deinde subiicerent sen­
sura alienum non nisi sophistis intelligibilem ; quae vero
locutiones ecclesiasticae nulla arte possent detorqueri in
alium sensum, eas a se reiici dicerent non iam, quod veram
Filii divinitatem negarent, sed ex aliis confictis rationibus,
puta quod verba non reperirentur in Scripturis, quod pos­
sent intelligi sensu Sabelliano , quod divisionem aut mul­
tiplicationem divinae naturae, et (ut Cyrillus Alex. Thesaur. 1. IX. T. V. P. I. p. 68. ex Eunomio refert) « sectio­
nem naturae in dualitatem n indicare possent. Atqui hu­
jusmodi fraudes evidenter ostendunt fidem ac professionem
communem omnium Ecclesiarum tum, cum inferretur nova
haec pestis, hanc fuisse , quod Filius est verus Deus non
secus ac Pater , hocque ipso Pater et Filius et (propter
paritatem rationis) Spiritus Sanctus tres sunt unus Deus.
De hac Apianorum simulatione conqueritur s. Athanasius.
u Si hanc fidem ( Arii ) ecclesiasticam esse confidunt et
existimant, suam sententiam aperte declarent. Nemo enim
accensam lucernam sub modio ponit sed super candelabrum,
ut omnibus ingredientibus luceat.Si ergo defendere possunt,
scribant quae supra allata sunt (verba genuina Arii), suamque haeresim nudam omnibus tamquam lucernam exhibeant,
Alexandrum beatae memoriae Episcopum aperte accusent,
quod iniuste eiecerit Arium haec dicentem , conquerantur

I

- 122 —

de Nicaena Synodo, quae reiecta impietate consignavit et
edidit piam fidem. Verum id eos non facturos , pro certo
habeo; neque enim adeo sunt ignari malorum , quae com­
menti sunt et spargere nituntur, sed probe sciunt, licet
initio simpliciores vano surripuerint artificio, suam senten­
tiam illico tamquam impiorum lucernam exstinguendam,
seque velut veritatis hostes ubique ignominia esse notan­
dos. Hinc est quod... sub modium lucernam suam abscon­
dunt, ut lucere existimetur, et ne, si appareyet, cognita et
reprobata exstingueretur» Ath. ep. ad Episc. Aegypti n. 18.
Populus scilicet christianus sub verbis, quae Ariani reti­
nere cogebantur, sensum intelligebat hactenus ab universa
Ecclesia creditum et praedicatum, u Et huius quidem usque
adhuc impietatis fraude perficitur, ait s. Hilarius, ut iam
sub Antichristi sacerdotibus Christi populus non occidat,
dum hoc putant illi fidei esse, quod vocis est. Audiunt
Deum Christum, putant esse quod dicitur; audiunt Filium
Dei, putant in Dei nativitate inesse Dei veritatem; audiunt
ante tempora, putant id ipsum ante tempora esse , quod
semper est. Sanctiores aures plebis , quam corda sunt sa­
cerdotum » Hilar, contr. Auxent. n. 6. Hisce artibus non
modo plebes sed quandoque étiam Episcopos catholicos in­
ductos fuisse, ut formulas Arianorum intelligentes in obvio
verborum sensu communionem cum illis admitterent, con­
stat ex historia symbolorum fidei, quae ab Arianis intra
paucos annos plurima edita et iterum reiecta sunt (vid.
Hieronym. dialog, cum Luciferian. n. 17-19). Cf. Maranum
de Div. D. N. lesu Christi 1. II, c. 6.
II. luxta communem fidem in directa oppositione ad
haeresim Arianorum, qui explicite quidem Filium (ex ne­
cessaria consequentia et Spiritum Sanctum) non divinae
substantiae ac naturae sed alterius diversae naturae, ac
proinde non verum Deum nec proprio sensu Filium geni­
tum a Patre sed creatum esse docebant, Patres Nicaeni
definiverunt: u credimus in unum Deum, Patrem omnipo­
tentem... et in unum Dominum nostrum lesum Christum
Filium Dei, natum ex Patre unigenitum, hoc est ex sub­
stantia Patris, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum ve-

— 123 —

rum de Deo vero, genitum non factum, consubstantialem
Patri, per quem omnia facta sunt... et in Spiritum San­
ctum. Eoa autem qui dicunt: erat aliquando , quando non
erat, et priusquam nasceretur, non erat, et quia ex nullis
existentibus factus est, aut qui ex alia substantia vel es­
sentia dicunt esse, aut creatum, aut convertibilem aut mu­
tabilem Filium Dei ; hos anathematizat catholica et apostolica Ecclesia n (1).
Definitur hic vera generatio Filii a Patre per commu­
nicationem naturae in oppositione ad productionem Filii
per liberam creationem ab Arianis assertam ; et quidem
natura, quae est in Patre et per quam Pater est Deus, do­
cetur communicari ita, ut eadem natura sit in Filio, et per
eandem Filius sit Deus; proinde docetur non productio al­
terius naturae , quae solum specifice sit eadem ac natura
Patris, ut fit in generationibus humanis, sed communicatio
illius ipsius non multiplicabilis naturae , qua Pater est
Deus, ut eâdem unâ numero natura Filius sit Deus ; sint
ergo Pater et Filius non duo Dii sed unus Deus. Sunt
haec ex ipsis verbis symboli et magis adhuc ex historia
eius definitionis manifesta.
a) Cum Patres Nicaeni, ut refert Athanasius (de decret.
Nie. η. 19.), primum vellent scribere: u quod Filius non sit
ex non exstantibus sed ex Deo, n haec locutio u Filius ex
Deo n visa est ambigua. Patres enim intelligentes Filium
sensu proprio, exclusa causa efficiente illud ex Deo acce­
perunt pro principio generante , Ariani contra hoc ipsum
ex Deo sumentes pro causa efficiente intellexerunt Filium
sensu improprio, atque ideo hoc dictum suae sententiae nihil
officere putabant. Qua fraude animadversa Patres addide­
runt declarationem: u Filius est genitus ex Patre, hoc est
ex substantia Patris n έκ της ουσίας του πατρος. Non est quidem
aliud substantia Patris quam Pater, ut Athanasius ibid.
(1) Τον üioy του Οεου, γεννηΟεντα «ζ του ττατρος μονογ, νη, tout' «‘στο
<ζ τη; ουσία; του ττατ^ο;, Osov ίκ Osou, Çw; sx Çwro;, Ofov αληθινόν /x Osou
αληθινού, γίννηθ<ντα, ou ποιηθ^ντα, ό/κοουσιο: τω ττατ^ι... του; Ss λΐγοντα;· ην
ποτέ, ότί ouz ην, χαι ττρι; γ^ννήθηναι ουκ ην, και s| ουκ ο’ντων «γ^ν^το,
£τι^α;
ύτοστασεω; η ουσία; ψασκοντα; «ίναι... τούτου; αναθί/ζατιζ?ι κ. λ.

1

— 124 —

η. 22 animadvertit, sed alius est modus significandi; expri­
mitur enim diserte principium quo generationis , quando
dicitur Pater Filium ex sua substantia genuisse, non autem
creasse ex non exstantibus. In declaratione generationis
proprie dictae ita, ut Atiani sensum iam pervertere nequi­
rent, continebatur, substantiam seu ουσίαν Patris, principii
generantis, esse eandem Filio communicatam.
Hinc Z>) Episcopi in Concilio, ut explicite etiam decla­
rarent naturam in Filio communicatam a Patre, « dixerunt,
scribendum esse Verbum virtutem veram imaginemque Pa­
tris esse, et Patri sine ulla discrepantia secundum omnia
simile, et incommutabile, et semper, et inseparabiliter in
ipso (Patre) esse; nec enim umquam Verbum non erat, sed
semper erat aeternaliter existens apud Patrem , ut splen­
dor lucis, » Haec sane omnia naturam divinam in Filio
satis significare videbantur; nihilominus Ariani ea in sen­
sum alienum adhuc detorqueri posse confidebant: a depre­
hensi sunt inter se iterum murmurare oculisque innuere,
istas voces simile, semper, virtute, et in ipso, nobis cum Fi­
lio esse communes, n Hactenus scilicet Concilium non di­
serte nominaverat naturam eandem Filii quae est Patris,
sed eam in suis characteribus et proprietatibus descripserat
nominibus, quibus haeretici sensum improprium subiici posse
putabant.
Ad hanc fraudem avertendam coacti sunt Episcopi ex­
primere ipsam unam Patris et Filii naturam, ita ut simul
servaretur realis personarum distinctio. Iam dixerant Fi­
lium genitum ex substantia Patris , hoc ipso igitur dice­
batur substantia eadem communicata a Patre in Filium ,
alius autem est Pater et alius Filius, quam identitatem sub­
stantiae in Filio a Patre simulque distinctionem duorum,
qui habent unam divinam ουσίαν , praeclarissime exprim1
videbant hac tessera: Filius est ομοουσιος ('consubstantialis)
Patri, u Ubi Episcopi simulationem eorum hac quoque in
re animadverterunt, coacti sunt et ipsi iterum sensum ex
Scripturis colligere, et quae prius dixerant, eadem clarius
significare, et scribere Filium esse consubstantialem Patri,
ut scilicet Filius non tantum similis, sed similitudine ex

— 125 —

Patre unum idemque esse significaretur n (1) Athan. ibid,
n. 20.
Quam certo Concilium per illud u ex substantia Patris ».
voluerit expressam naturam non modo in Patre, sed naturam
eandem ut communicandam in Patre et communicatam in
Filio, patet etiam ex altera declaratione, ubi damnantur, qui
dicunt, Filium esse «ex alia substantia vel essentia. » Nemo
Arianorum umquam dixit, Filium esse ex alia substantia
vel essentia ut ex principio producente quam a Patre; imo
in hoc constituebant discrimen Filii a ceteris creaturis ,
quod cum ceterae factae sint a Filio, ipse Filius solus sit
productus a Patre, at non vera generatione adeoque non
communicatione « substantiae vel essentiae paternae, n sed
operatione libera , quam fraudulenter appellabant genera­
tionem (2), ut nomina biblica Patris, Filii, Unigeniti reti­
nere et facilius catholicos fallere possent. Quia igitur ne­
gabant Filium esse proprio sensu genitum a Patre com­
municatione essentiae paternae , seu esse a ex substantia
vel essentia Patris » ut principio quo generationis ; ideo
aiebant, illum esse « ex alia substantia vel essentia », ex
essentia nempe creata tamquam principio constituente, non
autem ex essentia Patris communicata. Quare in damnatione
huius haeresis sicut illud « ex substantia Patris n immediate
designat naturam ut est in Patre, et adsignificat naturam
eandem ut est in Filio genito ; ita alterum , quod Filius
«non est ex alia substantia vel essentia » (3), immediate si(1) ΙΙναγχασΟ'οσαν χαι αυτοί αυΟι; σαναγαγειν εχ των γραφών την οιανοιαν.
χαι οίττες προτερον ελεγον, ταυτα παλιν λευχοτερον είπειν χαι γραψαι, όμοουσιον
είναι τω πατςι τον υίον, ίνα μη μονον όμοιον τον υίον. άλλα ταυτον τη ομοιώσει
εχ του πατζος είναι σημαινωσι.
(2) Sincere loquentes appellabant Filii γε/ησιν in sensu liberae ef­
ficientiae, quatenus voro in disputatione cum catholicis admittebant
γεννησιν, hanc eodem sensu intelligebant (Epiphan. Haeres. 64. n. S.).
Cf. Petav. 1. II. c. 1.
(3) Nicaenam synodum in hoc anathematismo (=f ε τέρας ύποστασεως
η ουσία; φασχοντα; είναι... τουτου; αναθεματίζει -ή καθολική χαι αττοστολιχη
εχχλησια) pro eodem habuisse ουσίαν et υνοσταιτιν, assumo velut certum
(vid. Petav. 1. IV. c. 1. n. 5 sqq.; cl. Newman dissert. IV. ed. Romae 1847
et alios ibi citatos). S. Basilinm ep. 125. n. 1. respondendo Sabellianis

— 126 —

gnificat, naturam Filii non aliam sed ipsammet naturam
Patris esse. « Et ex substantia Patris est, et ipse Filius
substantia est Filius » ; « Verbum ex substantia Dei (Pa­
tris) est, nec ipsum est diversae naturae» (έτεροει^ες); «nisi
forte impii audeant iterum contendere , aliam esse sub­
stantiam Filii, et aliud esse lumen quod est ex Patre in
Filio, ut lumen quidem in Filio sit unum cum Patre, ipse
vero secundum substantiam sit alienus utpote creatura; sed
hic est manifesto Caiphae et Samosateni sensus, quem
Ecclesia damnavit » Athan. 1. c. n. 22. 23. 24.
Porro quoad rem ipsam nihil sane aliud dicitur per hanc
declarationem, « Filium esse cpccvaicv Patri », quam si dicatur
Filius Dei Patris, genitus a Patre, Pater Deus et Filius Deus,
Pater et Filius unum sunt, dummodo haec sensu proprio
intelligantur : «hoc est illud cpccvaicv, quod fides antiqua

pepererat » Aug. contr. Maxim. 1. II. c. 14. n. 3. At prae­
stantia illius formulae in hoc ipso sita est, quod ratio­
nem filiationis, generationis, deitatis, unitatis, clarissime
enuntiat constitutam in communicatione essentiae divinae
a Patre in Filium. Exinde cpcovaio> mansit tessera certissi­
ma fidei catholicae adversus haereses contrarias negantes
sive unitatem naturae in distinctis personis , sive distin­
ctas personas in unitate naturae. (Vide Patres apud Petav.
1. IV. c. 5. n. 4. sqq.).
non eatis commode discrimen defendisse inter duas has voces Concilii,
fatetur etiam alter cum Garnierio editor Operum Basilii Maranus (ad
T. III. Praefat. §. 1).

— 127 —
THESIS IX.

Unitas naturae in distinctis personis
tam a Concilio Nicaeno quam a Patribus subsequent ibus
intellecta est unitas singularitatis.
u Absnrda est calumnia, Patres Nicaenos et ss. Doctores subsequen-

r> tes usque ad s. Augustinum non agnovisse unitatem numericam seu
singularitatis in natura divina, sed sicut in personis ita in natura
distinctionem docuisse. Demonstratur enim fides ac professio unius numoro naturae in distinctis personis tum ex communi principio, quod
Nicaeni Patres ipsique Ariani supponebant ut certum extra controversiam, tum ex statu quaestionis inter Catholicos declarato in synodo
K Alexandrina sub Athanasio, tum ex diserta doctrina Patrum, qui fidem
» in Nicaeno Concilio definitam adversus haereticos vindicarunt. »

»
»
·>
»
»

Concilium Nicaenum et Patres fidem eiusdem Concilii
secutos non unam sed tres numero naturas divinas , spe­
cifice tantum unam, docuisse atque ita tritheismum inve­
xisse, asseruerunt Curcellaeus , Cudworthus, Clericus (cf.
Maran. op. cit. 1. IV. c. 29); eandem sententiam unitatis
specificae Patribus tribuerunt Petrus Faydit et post illuni
alius quidam in Germania monachus Placidus Stiirmer (cf.
Wirceburgens. T. II. n. 357); quod vero omnem admiratio­
nem superat, nostra aetate Antonius Giinther nobis nar­
rat, ss. Gregorium Nazianzenum (forte voluit dicere Nyssenurn) et Basilium nominatim unitatem docuisse specifi­
cam naturae divinae (Propaedeutica ad specui, theol. T. II.
p. 365. 366).
At vero quamvis consubstantialitas (re c/zcouaioy) possit
praedicari sensu analogo etiam de creaturis , atque in eis
non supponat pro numerica sed pro specifica unitate natu­
rae in distinctis hypostasibus ; in Deo tamen non potest
supponere aliam quam numericam unitatem divinae natu­
rae in personis distinctis. Per se enim significat unitatem
naturae in pluribus distinctis , quin determinet rationem
unitatis sive numericae sive specificae. Sed cum in crea­
turis haec unitas esse non possit nisi multiplicatione na­
turae in multis, in Deo autem naturae multiplicatio repu­
gnet, hinc ex ipsa ratione intestina subiecti de quo prae-

— 128 —

dicatur, το ομοουσιον determinatur ad suppositionem numericae vel specificae unitatis. Est haec eadem ratio om­
nium nominum, quae a creatis transferuntur ad designan­
das perfectiones divinas, ut scilicet in hac translatione
oporteat excludere omnes imperfectiones, quas nomina ea­
dem in creaturis adsigniôcant (Tract, de Deo). Quiciimque ergo docet Filium Deo Patri consubstantialem, vel
retinet ipsum dogma fundamentale totius revelationis imo
conceptum ipsius rationis lumini evidentem de unitate Dei
non multiplicabili, tum vero ipsâ praedicatione consub­
stantialitatis enuntiat unam numero naturam in personis
distinctis; vel subverso dogmate ipsoque rationali conceptu
unitatis Dei in polytheismum incidit. Atqui hoc alterum
de Nicaenis et subsequentibus Patribus supponere est ab­
surdissimum ; et certe nemo christianus in verbis Conci­
lii a Filius est Patri consubstantialis » meliori iure suspi­
cari potuit polytheismum , quam in verbis ipsius Christi
Domini: « ego et Pater unum sumus ». Ergo in tessera ipsa
consubstantialitatis evidenter enuntiatur unitas numerica
naturae in personis distinctis.
I. Id convincitur ex ipso disputandi modo Arianorum
adversus professionem consubstantialitatis. Duo suppone­
bant ut certissima et ab omnibus Catholicis admissa, primo
quidem Deum proprio sensu non esse nisi unum, tum se­
cundo Patrem et Filium et Spiritum Sanctum esse tres
personas distinctas; at his principiis indubitatis addebant
tertium, quod Catholici pernegabant, generationem proprie
dictam et consequenter consubstantialitatem distinctorum
nullam esse posse nisi divisione et propagatione seu, quod
perinde est, multiplicatione naturae. Hinc illi arguebant,
professione rcu οροουσιου incidendum esse in alterutrum er­
rorem, quem utrumque etiam Catholici condemnarent, vel
scilicet retenta unitate naturae divinae esse cum Sabellianis negandam distinctionem Patris et Filii, vel retenta hypostaseon distinctione esse affirmandam scissionem et mul­
tiplicationem divinae naturae, ut accidit in generationibus
humanis. Ita iam argumentabatur Arius in epistola ad suum
Episcopum Alexandrum, et ita deinceps obiiciebant Euno-

— 129 —

inius et alii frequenter: « si quis contentiosus urgeat, con­
substantialem esse Filium dicens, una certe deitas sectio­
nem admittens in dualitatem evadet» (γεγοεν εις ouaàa)
apud s. Cyrill. Thesaur. 1. IX. T. V. P. I. p. 68.
Iam vero haec multiplicatio a Catholicis concessa fuis­
set, si specificam naturae unitatem in mente habuissent;
tura vero quis non videt, quam facili negotio ex omnibus
documentis revelationis et argumentis ineluctabilibus er­
roris convinci potuissent ? In hanc igitur demonstrationem
unitatis naturae divinae totum robur disputationis Arianorum contra Catholicos incumbere debuisset, et hanc Pa­
tres negasse in historia controversiae apparere deberet. At­
qui contraria omnia acciderunt. Tam Catholici quam Ariani
assumunt ut principium commune et utrimque indubitatum,
Deum esse unum, et proinde naturam divinam non specie
sed numero unam. Et sicut Ariani ex hoc principio negant
veram generationem Filii ex substantia Patris et consub­
stantialitatem , quia simul assumunt falsum principium ,
consubstantiale esse non posse nisi multiplicatione naturae;
ita Catholici primum demonstrant ex revelatione veram
generationem et veram divinitatem Filii, tum vero assump­
to principio unitatis naturae non multiplicabilis inferunt,
generationem et consubstantialitatem in divinis non esse
sicut in humanis per multiplicationem sed per communi­
cationem unius numero naturae a Patre in Filium. « Scrip­
serunt (Patres Nicaeni), Filium Patri esse consubstantialem,
ut significarent, Filium non tantum similem sed similitu­
dine ex Patre unum idemque esse (quod est Pater), μχ uovov
o/jlciov άλλα ταυ-cy τή ομοιώσει... Namque in corporeis quidem
quae sunt similia inter se, possunt distare et invicem longe
abesse, quomodo se habent inter homines filii ad suos ge­
nitores , sicut scriptum est de Adam et Seth ex ipso ge­
nito, fuisse ei similem secundum speciem suam. Cum vero
Filii Dei generatio ex Patre diversa plane sit a natura
hominum, nec solum similis ille sit sed indivisibilis a sub­
stantia Patris, atque ipse et Pater unum sint, ut idem di­
xit, semperque Verbum sit in Patre et Pater in Verbo,
sicut se habet splendor ad lucem, hoc enim et illa dictio
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.

9

- 130 —

significat; idcirco synodus haec perspiciens recte scripsit
'opccvaiov... Filium splendorem omnes dixerunt, ut eum pro­
prie et sine divisione esse ex substantia, ac unitatem cum
Patre declararent... Procul autem hinc absit omnis cogi­
tatio de corporeis, sed imaginationem omnium sensuum
supergressi pura intelligentia et sola mente cogitemus ge­
nuinum Filium Patris et proprie Dei Verbum et sine ulla
discrepantia splendorem lucis. Sicut enim non humano modo,
sed ut Deum decet, genitus et Filius dicitur et est, ita
etiam cum vocem οροουσιος audimus, humanos sensus non
debemus sequi nec divinitatis partitiones et divisiones fin­
gendae sunt , sed tamquam de rebus incorporeis cogitan­
tes unitatem naturae et identitatem lucis non dividamus n
(την ενότητα της φυσεως ν.αι την ταυτότητα του ηωτος ρ.η Οιαφωρεν)
Athan. de decret. Nicaen. n. 20. 23. 24. Vide Petav. 1. IV.
c. 5; Maran. de Divin. D. N. I. C. 1. IV. c. 30.
II. lure induci solet a theologis historia controversiae
de nominibus ΰποστασις, έυσια, προσωπον, in synodo Alexan­
drina ab Athanasio compositae tamquam evidens demon­
stratio , quam indubitanter in definitione consubstantiali­
tatis omnes Catholici intellexerint unitatem numericam di­
vinae naturae in tribus distinctis personis.
Ut haec controversia intelligatur, aliqua animadvertenda
sunt de usu philosophico horum nominum eorumque trans­
latione in usum theologicum ad declarationem mysterii
SS. Trinitatis. Philosophi dicebant ουσίαν seu essentiam id,
quod cniusque rei definitione exprimitur (το τι ην είναι).
Potest iam essentia dupliciter spectari, vel scilicet abs­
tracte, dum consideratur multis individuis communicabilis
et universalis, cuiusmodi est species, vel ut est haec deter­
minata singularis realiter exstans essentia. Priori modo spec­
tatam Aristoteles dixit Ο3υτεραν ουσίαν (Scholastici aiebant
secundae intentionis) , quia universalia formaliter ut uni­
versalia nec existunt nec possunt existere realiter ; altero
modo spectatam appellabat πρωτην ουσίαν (primae intentio­
nis), utpote realiter in rerum natura exstantem vel quae
saltem exstare possit ; unde haec essentia prima, commode
appellari potest et successu temporis etiam appellata est

— 131 —

ΰποστασις sen substantia, quo vocabulo secundum suum ety­
mon realis exstantia (1) exprimitur.
Iam vero in translatione horum terminorum ad expri­
mendam unam deitatem communem tribus distinctis , et
ad designandos tres distinctos , quorum una est deitas ,
orientales Patres et cum illis Meletius Antiochenus move­
bantur hac consideratione, quod hypostasis seu substantia
singularis determinata, si est integra et connatu raliter
existit, in creatis est in se subsistens non communis plu­
ribus, sed ut hic unus distinctus ab aliis habentibus ean­
dem communem naturam ; propterea Patrem, Filium, Spiri­
tum Sanctum realiter distinctos, quorum una est deitas,
appellabant tres hypostases , deitatem vero tribus commu­
nem dicebant ουσίαν, quamvis in divinis hanc communita­
tem longe aliam esse videbant quam in creatis. Docebant
ergo unam ουσίαν, tres hypostases. Tres vero realiter inter
se distinctos nolebant sine addita declaratione appellare
πρ:σο>πα seu personas, ne suspicio oriretur erroris Sabellii,
qui in una hypostasi divina ponebat tres personas secun­
dum diversas manifestationes et operationes ad extra, et
eandem hypostasim aiebat gessisse personam Patris in ve­
teri Testamento, personam Filii in Incarnatione, personam
Spiritus Sancti in sanctificatione et gubernatione Ecclesiae.
Contra vero Patres occidentales, qui ύποστασίν latine dice­
bant substantiam, et consentiens cum eis Paulinus alter Epi­
scopus Antiochenus considerabant, quod deitas est una
singularis determinata non multiplicabilis essentia, et ideo
ad hanc singularitatem exprimendam appellabant unam hy­
postasim seu substantiam , tres autem inter se distinctos
nominabant personas non sensu Sabelliano sed eodem omni­
no, quo orientales dicebant tres hypostases. Hinc factum
(1) Qnia accidentia natura sna non possunt per se exstare sed eorum
este est inesse alteri, atque adeo minus perfectam habent exstantiam ;
quae vero possunt exstare per se et non inhaerendo alteri, perfectius
exstant, ideo solae essentiae hae perfectiores dictae sunt substantiae.
Quia vero ipsae substant accidentibus, a multis ex hac ratione sub­
standi deducitur etymologia nominis substantiae ; unde s. Augustinus
(Trinit. VI. 5), ait, in Deo nbi nullum potest esse accidens, substan­
tiam (secundum etymologiam) improprie dici (cf. Petav. 1. IV. c. 3).

— 132 —

est, ut illi priores, cum audirent unam hypostasim et tres
personas, suspicarentur Sabellianismum ; posteriores vero,
quando nominabantur tres hypostases, timerent periculum
Arianismi, quod scilicet numerarentur tres naturae diver­
sae , vel tritheismi ex numero trium divinarum naturarum
aequalium. « Res profecto ridenda, ait Gregorius Naz., vel
potius lugenda; fidei videbatur diversitas, quae erat de
sono vocis altercatio. Hinc deinde Sabellianismus ob tres
personas exprobratus est, et Arianismus ob tres hyposta­
ses, quae erant figmenta ex nimio studio disputandi » Gre­
gor. Naz. or. 21. n. 35. Porro non de dogmate sed de solis
vocibus disputationem fuisse, Athanasius ipsis contenden­
tibus manifestum reddidit hac ratione. Primum interroga­
vit trium hypostasium assertores, num dicerent hypostases
diversae essentiae sicut est aurum, argentum , aes , quae
erat Arii sententia ; an vero dicerent hypostases separatas
sicut in hominibus sunt hypostases parentum et filiorum,
atque ita «tria principia et tres Deos putarent ». Illi vero
responderunt, se tres dicere hypostases, quia non solo no­
mine sed re ipsa tres sunt distincti ; « nec tamen se di­
xisse , aiebant, tres Deos aut tria principia, nec omniuo
eos, qui ita dicerent sentirentve, tolerare, sed se sanctam
quidem Trinitatem agnoscere, unam tamen deitatem et
unum principium et Filium Patri consubstantialem. » Tum
interrogati alii, num unam hypostasim dicerent negantes
cum Sabellio tres esse realiter distinctos , Patrem , Fi­
lium , Spiritum Sanctum, responderunt: «se numquam
ita sensisse; sed hypostasim, inquiebant, dicimus censen­
tes perinde esse hypostasim dicere ac essentiam ; unamque
credimus hypostasim eo, quod Filius sit ex substantia Pa­
tris et propter identitatem naturae (dea την ταυτότητα ζτ.ς
(ρύσεως); unam quippe deitatem et unam eius naturam cre­
dimus, nec aliam quidem Patris, alienam autem ab illo
Filii et Spiritus Sancti». Concludit Athanasius: « his et
illi consentiebant, qui, quod tres hypostases dixissent, ac­
cusabantur ; et ipsimet dicentes unam essentiam, probabant
horum doctrinam, ut eam interpretati fuerant» Ath. ep.
synod, ad Antiochenos n. 5.6. cf. Gregor. Naz. or.21. n.3o;

— 133 —

or. 42. (al. 32.) η. 16. et alios citatos penes Petav. 1. IV.
c. 4. n. 10. sqq.
Hic iam animadvertantur sequentia, a) Hypostasis sem­
per significat substantiam singularem (individuam saltem
quatenus individuum opponitur universali), nec potest una
hypostasis significare unitatem solum specificam. Hinc qui
non contenti dixisse unam βυσιαν volebant assertam unam
hypostasim trium personarum, ipso hoc nomine affirmabant
unam numero et singularem naturam trium personarum.
Atqui hac data explicatione nominis hypostasis omnes Ca­
tholici consentiebant, unam esse trium personarum hypostasim seu substantiam singularem non multiplicabilem.
6) Ubi est unitas solum specifica naturae in pluribus
personis, necessario numerari debent totidem naturae nu­
mero distinctae, quot sunt personae. Quia dicentes unam
ουσίαν et tres hypostases in suspicionem veniebant, ne forte
ουσίαν dicerent unam specifice, et numerarent tres numero
distinctas naturas singulares, ideo hic modus loquendi su­
spectus videbatur tritheismi iis, qui unam dicebant hypostasin ad exprimendam unam naturam singularem non mul­
tiplicatam in tribus personis (1). Atqui et illi priores ean(1) Qnaeri potest, utrum et quomodo differant inter se duae formu­
lae: u una ουσία, tres hypostases,» et « una substantia ( τοστασι;), tres
personae»; fuit enim nuper theologus, qui hanc alteram formulam per­
fectius rei declarandae respondere putavit quam priorem. Respondemus :
vocabulorum significatio usu determinatur, ac proinde etiam significatio
theologica determinatur per se quidem Ecclesiae vel communi theolo­
gorum usu dogmatico, secundum quid et polemice potest etiam pendere
ab abusu haereticorum. Si itaque in formula utraque termini -ύσ.α,
hypostasis, persona spectentur sensu, quo adhibebantur a Catholicis in
illa controversia saeculi IV., discrimen reale nullum erat. Si spectetur
usus universalis a multis nunc saeculis iam consecratus, essentia, na­
tura, substantia sicut ουσία et ,'υσι; adhibentur sine discrimine de dei­
tate, de eo quod est absolutum et unum realiter commune tribus di­
stinctis, vicissim tres distincti dicuntur hypostases vel personae. Nomen
graecum ύποστασι; iam vertitur subsistentia, latinum vero substantia
respondet graeco ουσία (cf. Rufin. II. E. 1. I. n. 29). Unde iam fas non
est dicere unam υσοστασιν, nec saltem sine addito dicendae sunt tres
substantiae, sed una substantia et tres hypostases. Si porro usus spec­
tetur polemicus, saeculo quidem IV. illi qui nominabant unam ύττοστασιν

— 131 —

dem omnino unitatem singularitatis naturae se admittere
declarabant, nec posse ullo modo dici tres naturas seu tree
deitates, quamvis sint tres personae unius deitatis.
c) In hominibus sine dubio lilii sunt parentibus con­
substantiales unitate specifica naturae, et ideo sunt plures
homines. Atqui Catholici utriusque partis omnes negabant,
talem admitti posse unitatem naturae divinae et consub­
stantialitatem personarum, quin in tritheismum incidatur,
et ideo diserte affirmabant in tribus personis identitatem
(ταυτότητα naturae ita, ut tres sint unus Deus. Evidens
est igitur, inter Catholicos etiam eos, qui in modo loquendi
de hypostasi et personis dissentiebant, neminem fuisse, qui
fidem Nicaenam non profiteretur hoc sensu, quod una nu­
mero, non autem solum specifice una est essentia, natura,
substantia sive deitas trium personarum distinctarum.
III. Patres universi fidei Nicaenae vindices verbis di­
sertis et declarationibus amplissimis unam numero naturam
in tribus distinctis Patre, Filio, Spiritu Sancto docuerunt.
Multa quae proferri possent, in pauca contrahemus.
a) Aiunt, mysterium esse supra captum humanae ra­
tionis, quod eadem summa res et numerabilis est secundum
divinam , sine dubio imprimis assertam volebant unitatem numcricaiu
essentiae divinae, ne, si tres dicerent hypostases, videretur non satis
excludi Ariana separatio trium hypostasium diversae naturae ; vel ne
simpliciter appellando unam ούσιαν Arianis viam relinquerent ad infe­
rendam calumniam tritheismi, ac si.Catholici per unitatem tij; ουσία?
in tribus distinctis significatam vellent unitatem solum specificam. Qui
vero tres dicebant hypostases, praeprimis exclusam volebant calumniam
Sabellianismi, si cum hisce haereticis etiam solo nomine trium perso­
narum et unius hypostaseos convenirent. Cnm nunc ex multis iam sae­
culis de significatione nominum liquido constet, discrimen in usu polemico hoc unum observari potest, ut, quando doctrina catholica oppo­
nitur haeresi monarchianae, potius tres hypostases vel etiam personas
physicas dicamus quam personas simpliciter; sicut in doctrina Incarna­
tionis Nestorianisme directius opponitur formula ecclesiastica : « duae
naturae in una hypostasi, - quam si dicantur « duae naturae in una per­
sona, - quoniam tum Sabelliani tres personas unius hypostaseos divinae
secundum triplicem formam manifestationis, tum Nestoriani in Christo
duarum hypostaseon unam personam, moralem scilicet et secundum re­
lationem, ultro profitebantur.

- 135 —

rationem hypostaseon et una non çiultiplicabilis secundum
rationem deitatis seu naturae. Atqui nihil mysterii in eo
esset, quod trium natura sit specifice una: «quid enim
haberet admirationis, inquit s. Maximus (cent. II. de charit.), si ut hominis cum homine ita Filii cum Patre esset
unitas et divisio n ? Neque sane haec tum ratio mysterii tum
exclusio numeri in natura trium hypostasium intelligi ullo
modo potest nisi de unitate singularitatis, u Nullo ser­
mone declarari potest ineffabilis profunditas mysterii, quo­
modo res eadem et numerabilis est et numerum fugit, et
cernitur in distinctione et in monade intelligitur, et distin­
guitur hypostasi et non dirimitur subiecto (τω ύπ'κεφιενω i. e.
natura, quae subesse concipitur distinctis hypostasibus, seu
melius cum illis identificatur). Porro alius est ille, cuius
est Verbum ac Spiritus ; sed ubi in his conceperis distinc­
tionem , vicissini naturae unitas partitionem non admit­
tit » Gregor. Nyss. or. catech. c. 3. T. II. p. 481; Basil, de
Spiritu Sancto c. 18. etc. Adhuc expressius, si fieri potest,
haec praedicantur, quando iam haeresis tritheitarum inno­
tuit. Multis hanc unitatem inter alios vindicat Sophronius
in ep. synodica lecta in Concilio VI. Act. XI. u Tria unum,
quorum est deitas, annuntiamus , seu quod est accura­
tius et manifestius dicere, quae tria deitas sunt et co­
gnoscuntur; hoc ipsum quippe et unum est, et tria cre­
ditur... et neque unum quatenus unum, accipitur ut tria,
neque tria quatenus tria sunt, dicuntur unum , quod
sane mirabile est et omni plenum stupore. Eadem enim
res et numerabilis est et fugit numerum ; numerabilis
quidem tribus hypostasibus, fugiens numerum unicitate dei­
tatis (τω ένικω ττ,ς θεότητας)..... Numeratur igitur S. Tri­
nitas non essentiis aut naturis et diversis deitatibus vel
tribus dominationibus , absit , sicut insaniunt Ariani, et
sicut novi tritheitae furiunt vanissime dicentes essentias
tres et naturas tres et tres dominationes et tres deitates...
Neque tres quosdam Deos novimus, aut tres quasdam natu­
ras aut tres quasdam essentias aut tres quasdam deitates,
non unigenas non alienigenas, non unius speciei non diver­
sae ipeciei, sed nec penitus Deos aut naturas aut essentias

— 136 —

aut deitates novimus, vel qui talia noverunt, admittimus;
sed eum qui ista recipit aut sapit aut novit, anathemati­
bus percellimus » (Hard. Concil. T. III p. 1262. 1263).
b) Ex diserta doctrina eorumdem Patrum in creatis, ubi
est unitas specifica naturae, haec dicitur esse unitas solum
consideratione rationis, in rebus ipsis non una singularis
sed multae numero distinctae sunt naturae ; ex opposito
naturam divinam, aiunt, non consideratione solum ratio­
nis sed realiter unam esse singularem in tribus distinctis
ita, ut perinde sit dicere naturam Patris identicam cura
natura Filii vel Spiritus Sancti, ac dicere identicam secura
ipsa. «Nobis unus Deus est, quoniam una deitas... Quid
autem, dixerint fortasse, nonne apud ethnicos quoque dei­
tas una est, ut docent, qui apud illos perfectius philosophan­
tur, et apud nos genus universum nonne humanitas una;
nihilominus tamen multi sunt dii et non unus, sicut etiam
(multi) homines? At in his communitas habet unitatem so­
lum ratione consideratam, singularia autem plurimum in­
ter se divisa sunt... Nostrum non ita habet, nec pars haec
lacob, ait meus theologus (1er. X. 16); sed unumquodque
eorum (unaquaeque persona divina) cum altero non minus
unitatem habet quam secum ipso identitate essentiae et
potentiae η ( τω ταυτω της ουσίας ν.αι της άυναμεως) Gregor.

Naz. or. 31 (al. 37.) η. 14-16. Eodem argumento utuntur Athanas. de decret. Nicaen. n. 20. et alibi; Cyrill. dialog. VI. de
Trin. T. V. P. I. p. 592; Maxim, de charit. cent. II.; luculen­
tissime vero Damascemus Fid. orthod. 1. I. c. 8.
c) Hoc sensu passim ab Athanasio , Basilio , Gregorio
Naz., Cyrillo aliisque commendatur μονας et ταυτοτης naturae,
qua tres personae sunt unus Deus, et qua monade negata
incidendum est in polytheisinum. « Unus Deus Pater, unus
Deus et Filius, et non duo Dii, quoniam identitatem
(ταυτότητα) habet Filius cum Patre ; non enim aliam deita­
tem intueor in Patre et aliam in Filio, nec alteram natu­
ram illam et alteram hanc. Ut ergo perspicua tibi fiat pro­
prietas personarum , numera distinctim Patrem et distinctim Filium, ne vero in polytheisinum scindaris, unam con­
fitere in ambobus essentiam * Basii, contr. Sabell. n. 3.

— 137 —

(T. Π. p. 191). u Cum ex omnium confessione deitas una
sit, fieri nequit, ut S. Trinitas in identitatem (raurcrzra)
naturae non referatur » Cyrill. in Io. (T. IV. p. 20). In pro­
fessione fidei quae adiecta reperitur epistolae synodicae Con­
cilii Sardicensis (apud Theodoret. H. E. 1. II. c. 6. cf. de hac
professione Ballerinios Opp. s. Leonis T. III. p. XXXIX.),
efficacissime dicitur : «nos vero hanc catholicam.traditionem
et fidem et professionem accepimus et didicimus, unam esse
substantiam (ύποσταση/), quam ipsi haeretici appellant cvatav,
Patris et Filii et Spiritus Sancti ; et si quaerant, quae­
nam sit Filii substantia (ύποστασίς), profitemur esse eandem,
quae unica Patris praedicatur n (cpcloycvpw, ώς άυττ, iy rt
[icvn του πατοος ό/ζολοχουριενη ).
tZ) Communis est Patrum declaratio, doctrinam catho­
licam esse veritatem in medio inter errores oppositos hinc
Sabellianorum ac ludaeorum, inde Arianorum et gentilium.
Approbat enim fides catholica in ludaeis et Sabellianis, quod
unam profitentur divinam naturam ; in Arianis ipsisque gen­
tilibus non improbat doctrinam, quatenus distinguunt plures personas: verum damnat in illis prioribus negationem
plurium distinctarum personarum, in his posterioribus non
modo assertionem diversarum naturarum, sed etiam multi­
plicationem naturae , ex qua consequatur unitas tantum­
modo specifica. Atqui Sabelliani et ludaei naturam divinam
docebant unam numero et non multiplicabilem ; hanc ergo
eandem unitatem Patres in confesso habebant. Sane cum
Sabelliani ideo negarent plures esse distinctas personas ,
quia ex principio communi omnibus haereticis errantibus
in doctrina sive SS. Trinitatis sive Incarnationis putabant,
tot semper esse personas, quot sunt singulares naturae, hoc
autem ipso multiplicatis personis divinis multiplicatam in­
telligi naturam, atque adeo tolli unitatem Dei; non minus
improbari debuisset unitas naturae ab eis asserta quam uni­
tas personae, si Patres numericam multiplicationem et so­
lum specificam unitatem naturae in mente habuissent. Iam
vero Patres naturam divinam prorsus unam et singularem
esse cum illis haereticis et cum ludaeis consentiebant, ne­
gabant vero inde consequi unitatem etiam personae seu hy-

— 138 —

postaseos. u Inter duas opiniones interiecta veritas procedit...
maneat ex iudaica persuasione unitas naturae, ex gentili
autem errore sola distinctio secundum hypostases, sicque
utrimque impia opinio sanetur» Greg. Nyss. or. catecli. c. 3.
u Unus Deus est Sancta Trinitas, Pater et Filius et Spi­
ritus Sanctus ; una est enim Patris et Filii et Spiritus
Sancti natura sed non una persona... Verum est enim, quod
Sabelliani unam naturam Patris et Filii et Spiritus Sancti
credunt; sed falsum est, quod tres personas esse non cre­
dunt. Verum est etiam, quod Ariani tres personas Patris et
Filii et Spiritus Sancti dicunt ; sed falsum est, quod ista­
rum trium personarum tres naturas persuadere contendunt»
Fulgent, ep. 8. (seulib. ad Donatum) c. 11. 12. Gemina ha­
bent Athanas. contr. Arian, or. III. η. 15; or. IV. η. 10; Gre­
gor. Naz. or. 21. n. 13; Basil, contr. Sabell.n.3; Isidor. Pe­
ius. 1. II. ep. 143. p. 190; Faustinas con.tr. Arian, c. 1. Bibl.
Max. PP. T. V. p. 640.
e) Denique non solum Augustinus, quem primum dilu­
cide singularitatem naturae in tribus personis exposuisse
aliqui dicere ausi sunt, sed Patres universi Nicaenae syn­
odi defensores, de quibus nunc agimus, declararunt etiam
modum, quo unitas numerica divinae naturae in tribus realiter inter se distinctis concipienda sit. Docent enim secun­
dum Scripturas traditumque inde ab Apostolis catholicum
intellectum, nulla alia ratione nullaque re Patrem distin­
gui a Filio, et utrumque a Spiritu Sancto, nisi illo unice,
quod formaliter significatur nominibus Pater, Filius, Spi­
ritus Sanctus. His autem nominibus formaliter significan­
tur relativa ad invicem, non autem absoluta. Quidquid de
Deo dicitur praeter hanc formalem rationem relativorum ad
invicem , deitas, essentia, natura, perfectio absoluta etc.
id unum prorsus est nullam admittens multiplicationem
realemve distinctionem. Igitur Pater, Filius, Spiritus Sanc­
tus, quatenus sunt Deus, unum prorsus sunt, una summa
res, unus Deus; quatenus vero ad invicem referuntur, Pa­
ter formaliter ut Pater Filii , Filius formaliter ut Filius
Patris, Spiritus Sanctus formaliter ut spiratus seu proce­
dens a Patre et Filio, sunt alius et alius, tres distincti,

— 139 —

unius tamen singularis essentiae seu naturae. Distinctio
ergo trium constat unice mutuis relationibus non vero in
natura aut perfectione aliqua absoluta. Hinc cum invicem
distincti habentes eandem naturam sint dicanturque perso­
nae sive hypostases, personae divinae intelliguntur consti­
tui relationibus. Atqui tota haec doctrina de distinctione
personarum, quae sit unice per relationes mutuas et nullo
modo per naturam unam tribus realiter communem , non
solum enuntiat disertissime unitatem numericam naturae
divinae in tribus distinctis, an sit; sed etiam explicat ,
quomodo sit, quantum scilicet mysterii ratio in verbo Dei
implicita ab hominibus explicari potest.
Interroganti pneumatomacho : u quid igitur deest Spiri­
tui ad hoc, ut sit Filius? nisi enim aliquid deesset, Filius
esset », respondet Gregorius Naz. : u non dicimus aliquid
deficere, neque enim Deus in aliquo deficiens est, sed dif­
ferentia eradiationis (ττις έζφανσεω;), ut ita loquar, sive re­
lationis ad invicem diversa quoque nomina eis fecit. Neque
enim Filio aliquid deest ad hoc, ut sit Pater; non enim
defectus est filiatio, nec propterea tamen Pater est ; alioquin eadem ratione etiam Patri aliquid deerit ad hoc, ut
sit Filius ; neque enim Pater Filius est : sed profecto haec
nullo modo defectum indicant vel submissionem secundum
essentiam. Haec vero ipsa non esse genitum, et esse genitum
et procedere designant alium Patrem, alium Filium, alium
nomine Spiritus Sancti appellatum, ut servetur inconfusa
distinctio trium hypostaseon in una natura et dignitate
deitatis. Neque enim Filius est Pater, nam unus Pater, ta­
men Filius est id quod Pater; nec Spiritus est Filius, quia
ex Deo est, nam unus unigenitus, tamen Spiritus est id
quod Filius : tres sunt unum deitate, unum est tres proprie­
tatibus » (1) Nazianz. or. 31. (al. 37.) η. 9. Vide geminas
plurium Patrum declarationes penes Petav. 1. IV. c. 10.
Scltolion. Quando Patres iidem , qui naturam divinam
unam numero in tribus personis tam multiplici ratione
(1) Ourf γαρ ô υιός παττ,ρ^ st; γαρ πατήρ, a λ λ' όπ$ρ ο παττίρ qvts το
ώο;, ότι l·/. του 5±ου, ει; γαρ ό /χονογοη;, αλλ’ όπερ ο υιός* iv τα
τρία τρ $<οτητι, και το $y τρία ται; ιίιοτηαι.

— 140 —

tuentur, explicationem mysterii repetere videntur ex uni­
tate naturae humanae in pluribus hominibus , haec sive
comparatio sive declaratio non ubique eodem sensu sed tri­
plici modo diverso ab eis instituitur.
1°. Frequentissime non habent immediate propositum de­
clarare, qualis sit unitas divinae naturae, sed exhibere ra­
tionem universalem naturae ac hypostaseos, quam deinde
applicant analogice ad naturam et hypostasini divinam, et
ex qua ostendunt, cur et quomodo oporteat ratione distin­
guere inter naturam et hypostasini. Haeretici scilicet uni­
versi tam monarchiani quam Ariani et tritheitae nihil di­
stinguentes inter rationem, secundum quam dicitur natura
et secundum quam dicitur hypostasis, hoc ipso affirmabant
tot semper esse naturas distinctas, quot sint hypostases.
Unde vel insistentes revelatae veritati, unum esse Deum
unamque divinam naturam, pariter affirmabant unam esse
hypostasini , quae eadem tribus nominibus Pater, Filius,
Spiritus Sanctus secundum diversas manifestationes ad
extra designetur; vel vicissim retinentes veritatem reve­
latam trium distinctarum hypostaseon tres etiam assere­
bant naturas. Hoc alterum autem instituebant duplici­
ter , vel ita scilicet, ut simul salvum vellent dogma uni­
tatis Dei , tum vero unam sicut naturam ita hypostasim
divinam admittebant Deum Patrem, hypostasini naturam­
que Filii et Spiritus Sancti in ordinem creaturarum redi­
gentes; vel ita, ut dogma divinitatis Filii et Spiritus San­
cti conservarent , tum ex ipso principio philosophico eis
omnibus communi concedendum erat, tres esse distinctas
naturas divinas, adeoque naturae unitatem non nisi vel
collectivam vel specificam. Cum igitur ex uno illo princi­
pio omnes oppositae invicem haereses proficiscerentur, vi­
debant Patres , quanti sit momenti declarare rationem di­
versam naturae et hypostaseos ita, ut ex unitate naturae
non sit consequens unitas hypostaseos, vel vicissim ex tri­
nitate hypostaseon multiplicatio naturae.
In hac declaratione imprimis prae oculis habebant ve­
ritatem revelatam , quod unus est Deus, et tres distincti
Pater, Filius, Spiritus Sanctus sunt unus Deus. Huic dein­

— 141

de dogmati notio philosophica naturae et hypostasis appli­
canda erat et accommodanda ; non autem, ut ab haereticis
fiebat, notioni philosophicae ex ordine creaturarum desump­
tae subiiciendum, et accommodandum mysterium revelatum.
Iam vero in creatis, unde notiones philosophicae primum
efformatae sunt, id quod definitione continetur h. e. essentia
vel natura, est commune multis et secundum eandem ratio­
nem multis inest; singuli vero habentes eandem naturam non
sunt aliquid pluribus commune, sed est alius et alius, di­
stinctus ut hic unus ab alio eiusdem naturae. Secundum
hanc igitur analogiam, ss. Doctores respicientes deitatem
unam trium distinctorum, universim definiebant, naturam
esse id quod est commune pluribus (το xotvov); bypostasim esse id quod est distinctum unum ab altero eiusdem na­
turae (το ρεριζου), proprium (το iàiov), non commune pluri­
bus et hoc sensu incommunicabilitatis individuum (το άτομον} .
Ubi tamen diserte docent, in translatione rationum a crea­
turis ad Deum commune et individuum non eodem sed sen­
su solum analogo intelligendum esse; vidimus enim eorum
declarationes frequentissimas, unitatem naturae in creatis
efformari solum abstractione mentis, et ideo commun itat em
naturae non esse realem sed solum ratione et mentis con­
sideratione, in Deo vero esse naturam singularem realiter
unam tribus communem ; propterea etiam distinctum et
individuum in Deo nou esse sicut in creatis per aliquid
absolutum (quidquid enim est absolutum, in Deo prorsus
unum est et commune tribus) , sed per mutuas relationes
designatas nominibus personalibus Pater, Filius, Spiritus
Sanctus.
Quando ergo docent, sicut in hominibus est una natura
humana communis pluribus et tamen sunt plures hypos­
tases invicem distinctae, ita etiam in Deo unam esse com­
munem naturam et esse tres invicem distinctas hypostases
unius naturae; haec definitio non pertinet ad asserendam
eandem unitatem et distinctionem in Deo qualis est inter
plures homines, sed ad declarandam distinctionem rationis
inter naturam et hypostasin. Quia scilicet natura dicitur
secundum id quod revelatur ut unum h. e. secundum abso­

- 1-12 —

lutum , hypostasis vero dicitur secundum ea , quae reve­
lata sunt ut realiter distincta, h. e. secundum relativa;
ideo ex revelatione ipsa confutatur fundamentale prin­
cipium haereticorum, quo asserunt tot semper esse natu­
ras , quot sint hypostases. Vide PP. qui hanc naturae et
hypostasis definitionem et utriusque distinctionem decla­
rant, penes Petav. 1. IV. c. 7. Cf. Tract, nostrum de In­
carnat. sect. III. c. 3.
2°. Natura abstracte sumpta e. g. humanitas, ut defini­
tione et universali notione continetur, una omnino est nec
admittit multiplicationem ; profecto enim si humanitas hoc
modo sumitur, non possunt concipi duae humanitates. Sed
hoc modo formaliter ut universalis non potest obiective existere; quidquid enim existit, singulare est, singulares vero
humanitates tot sunt, quot sunt homines, quibus omnibus
convenit una notio et definitio universalis. Hinc nihil im­
pedit , quominus ad explicandam unitatem non multiplica­
bilem naturae divinae assumatur unitas non multiplicabi­
lis naturae abstractae et universalis , dommodo magnum
illud discrimen non ab oculis dimittatur, quod natura di­
vina est haec una determinata singularis et realiter atque
necessario existens in tribus distinctis hypostasibus, notio
autem illa universalis naturae creatae e. g. humanitatis for­
maliter sub ratione universali, sub qua habet unitatem non
multiplicabilem, extra mentis considerationem et in re ipsa
non existit. Ita Patres aliqui unitatem divinae naturae in
tribus distinctis declararunt, nec sane puto posse mente
humana analogiam propinquiorem reperiri ad aliquam my­
sterii explicationem. S. Cyrillus probat, admissa consub­
stantialitate Patris et Filii non posse numerari duas na­
turas, quia tum deberet admitti distinctio inter unam na­
turam et alteram, distinctio vero naturae a natura divina
non posset esse nisi diversitas, et ita non iam essent Pa­
ter et Filius consubstantiales , sicut admissa distinctione
inter naturam universalem unam et alteram in creatis eo
ipso ponitur naturarum diversitas. Neque enim potest in­
telligi alia et alia natura humana universalis, sed alia na­
tura humana et alia non humana e. g. belluina, adeoque

— 113 —

solum naturae diversae distinguuntur, quae habent defini­
tiones diversas, a Si una est Patris natura, et iterum una
alia praeter illam natura Filii, nonne necesse erit rationem
excogitare, quae dividat et separet duos inter se naturae
inaequalis? Non enim licet, etiam in hominibus unam et ean­
dem habentibus rationem consubstantialitatis, aliam et aliam
essentiam dicere et singulis existentibus aliquam particu­
larem definitionem tribuere quoad ea, quae sunt multis
communia. Si enim hoc faciamus et inducamus aliquam dif­
ferentiam necessariam inter unam et aliam essentiam ( si
humanitatem in abstracto sumptam numeremus aliam et
aliam), in nihilum abibit universale»’ Cyrill. dial. I. de
Trin. T. V. P. I. p. 409. cf. in Ιο.Τ. IV. p. 798; Damascen. Fid.
orthod. 1. III. c. 6.
3*. Platonici, quos ex Scholasticis aliqui Scotistae se­
cuti sunt, universale quod mente concipitur' et definitione
enuntiatur, ponebant sub formali ratione universalis ha­
bere obiectivam realem existentiam. Unde consequens erat,
humanam naturam quatenus est universalis, h. e. ipsam es­
sentiam praecisione facta ab omnibus particularibus et individuantibus notis quae concipiantur velut eam afficere et
circumscribere, numero unam esse in omnibus hominibus
realiter existentem non secus, ac mente concipitur sub for­
mali ratione universalis ut una non multiplicabilis et omni­
bus hominibus communis. Sicut igitur conceptus abstractus
hominis non est alius, si dicitur de Petro et si dicitur de
Paulo, et non sunt duae notiones sed una omnino est haec
notio universalis, ita supposita illaobiectiva existentia uni­
versalium, Petrus et Paulus non habent duas humanitates
numero distinctas sed unam humanitatem, praecise ut est
humanitas, et non sunt duo homines sed unus homo, prae­
cise ut sola ratio hominis consideratur. Porro illa univer­
salis essentia seu illa praecisa ratio hominis afficitur multis
notis individuantibus, quibus fit, ut sit Petrus et sit Paulus;
istis vero notis constituuntur ac invicem differunt hypostases.
Petrus ergo et Paulus non distinguuntur inter se, quatenus
homo sunt; sed quatenus sunt ille hypostasis Petrus, hic
hypostasis alia Paulus. In hac philosophia manet utique in­

tegrum discrimen inter divinam essentiam infinitam et na­
turam finitam, quod divina essentia simplicissima nullam
admittens compositionem nullis afficitur accidentibus et
nullis notis individuantibus absolutis, sed natura hu­
mana esset numero una in pluribus hypostasibus, sicut est
unitas divinae naturae in tribus personis. Unde qui hanc se­
quens philosophiam diceret, Patrem, Filium, Spiritum Sanc­
tum unum esse Deum, sicut Petrus, Paulus, Barnabas sunt
unus homo; is unitatem Dei et singularitatem divinae na­
turae in tribus personis distinctis non negaret, immo vero
diserte adstrueret; sed illustrationem et intelligentiam ve­
ritatis revelatae ex falsis principiis philosophicis desume­
ret, adeoque error non esset theologicus sed philosophicus.
Iam vero haec principia philosophicaalicubi secutus esse
videtur s. Gregorius Nyssenus. Obiicientibus, ex consub­
stantialitate trium personarum sequi tres esse Deos, sicut
sunt homines tres, Nyssenus respondet: tres homines abusu
sermonis dici, ex principiis scientiae debere dici tres hy­
postases et unum hominem, quia unam habent humanitatem
et ideo, quatenus homo sunt, nec distinguuntur invicem nec
numerari debent; unde multo etiam magis simplicissima na­
tura divina una in tribus non tres Deos constituit, sed unus
est Deus. Quam luculenter Nyssenus asseruerit numericam
unitatem divinae naturae, superius vidimus; non ergo hanc
unitatem negat nec unitatem Dei talem solum adstruit,
qualis unitas trium hominum ex rei veritate est, sed qualis
unitas humanae naturae in illis principiis philosophicis as­
seritur, quae est unitas realis et numerica. a Dicimus igi­
tur, inquit, abusum quemdam esse consuetudinis, ut eos
qui natura discreti non sunt, per ipsum naturae nomen plu­
raliter nominemus ac dicamus: multi homines; cui simile
est, si quis dicat: multae naturae humanae... Multi quidem
sunt eandem sortiti naturam, unus vero in omnibus est ho­
mo... Sed hypostaseon quidem ratio per eas, quae in unoquo­
que considerantur proprietates, dispertitionem admittit et
per computationem innumero consideratur; natura vero una
est, ipsa secum unificata, ac individua prorsus unitas (p.cv«;)
est, quae neque adiectione augetur neque subtractione mi-

— 115 —

nuitur; sed, quod est, unum permanens, etiamsi in multis
esse cernatur, indivisibilis, continua, integra est, quae non
simul cum singularibus, qui eius participes sunt, dividitur...
ut multo rectius fuerit errantem in nobis consuetudinem
corrigere et non amplius naturae nomen ad multitudinem
extendere, quam consuetudini servientes errorem qui hic
latet, etiam ad divinum dogma transferre... Igitur unus
nobis confitendus est Deus iuxta Scripturae testimonium:
audi Israel, Dominus Deus tuus Dominus unus est; etiamsi
nomen deitatis ad totam pertineat sanctam Trinitatem »
Gregor. Nyss. 1. ad Ablavium T. II. p. 449; 1. de commun,
notion. T. I. p. 915. seqq. Non valde dissimilia ex Nysseno .
derivata habent auctor dialogi de Trin. (inter Opp. Atha­
nas.) et Theodor. Abucara opusc. II.
THESIS X.

*

DeSS. Trinitate professio catholica eadem ante Cone. Nicaenum
demonstratur ex Patribus III et II saeculi.
u E.adcm fides, quam Cone. Nicaenum et Patres deinceps confirma- runt, tradita erat inde ab Apostolis in universali professione et prae» dicatione Ecclesiae. Patres enim Martyresque superioris aetatis contra
- errores sibi invicem contrarios et dogmati Ecclesiae repugnantes, sicut
» personarum distinctionem ita unitatem deitatis diserte vindicabant coB dem sensu licet non iisdem semper formulis et explicandi modis, quibus
b deinceps dogma definitum est a Patribus Nicaenis et subsequentibus.
- Quando vero Patres illi vetustiores pro indole haereseon suae aetatis
r potissimum insistebant distinctioni reali personarum, unitatem natn- rac supponebant velut concessam ab adversariis, non autem distinctio- nem hypostaseon ad ipsam naturam extendisse censeri possunt, licet
b modum distinctionis plerumque non clare exposuerint, n

Duo praestabimus in hac thesi: primum considerabimus
antenicaenorum Patrum doctrinam explicitant de unitate
deitatis in personis distinctis, quae sunt unus Deus; tum
spectabimus rationem, qua aliquando solani distinctionem
vehementius urgent supposita unitate velut concessa et adserta ab ipsis adversariis, demonstrabimusque nunc adhuc
solum ex generalibus quibusdam principiis, Patres ob ocu­
los habuisse non naturae sed personarum distinctionem,
Franzelin, DE DEO TRINO SEO. TERS.

10

— 11 f > —
atque in hia ipsis non tain modum distinctionis spectasse
quam eius realitatem vindicasse adversus haereticos.
I. S. Athanasius de apostolica traditione Fidei Nicaenae
adversus novitatem Arianorum ita loquitur. « Nos quidem
hanc sententiam a Patribus ad Patres transiisse demonstra­
mus, vos vero, o novi ludaei et Caiphae discipuli, quos Pa­
tres dictorum vestrorum exhibere potestis? Nullum certe
prudentem et sapientem unquam proferetis; omnes enim a
vobis abhorrent praeter unum diabolum... qui etiam nunc
vobis persuadet, ut calumniemini oecumenicam synodum,
quia videlicet non vestra definivit sed ea, quae ab initio
tradiderunt nobis, qui ab initio ipsi viderunt, et ministri
fuerunt sermonis; nam fides quam synodus scripto confessa
est, ipsa est fides catholicae Ecclesiae » Athan. de decret.
Nie. η. 27. S. Augustinus suis libris de Trinitate velut mu­
nimentum praestruit omnium antecedentium Patrum con­
sensum. u Omnes quos legere potui, qui ante me scripse­
runt de Trinitate quae Deus est, divinorum librorum ve­
terum et novorum catholici tractatores, hoc intenderunt
secundum Scripturas docere, quod Pater et Filius et Spi­
ritus Sanctus unius eiusdemque substantiae inseparabili
aequalitate divinam insinuent unitatem, ideoque non sint
tres Dii sed unus Deus, quamvis Pater Filium genuerit,
et ideo Filius non sit qui Pater est... Spiritusque Sanctus
nec Pater sit nec Filius.... Haec et mea fides est, quando
haec est catholica fides » August. Trin. I. n. 7.
1'. Sane saeculo III. sicut Ecclesia damnavit haere­
ticos monarchianos negantes distinctionem personarum, ita
pariter proscripsit haeresim contrariam eorum, qui quavis
forma doctrinae cum distinctione personarum simul in­
ducerent distinctionem naturae in Patre, Filio, et Spiritu
Sancto. In huiusmodi enim distinctione naturae necessario
alterutrum continetur, vel tres esse Deos, vel Filium et Spi­
ritum Sanctum non esse Deum; hoc autem utrumque saeculo
iam III. etiam publico et solemni iudicio condemnatum est
ut repugnans fidei revelatae ac traditae. Disertissima igitur
erat Ecclesiae professio, tres esse realiter distinctos Patrem,
Filium et Spiritum Sanctum, hos tamen tres et trium sin-

— 147 —

I
t

I

f

i

gnlos esse unum verum Deum, praeter quem alius non est.
Dionysium Pontificem medio saeculo III. primum quidem
narrat Athanasius scripsisse contra Sabellianos, tum ex eius
epistola haec recitat, a Porro aequum fuerit etiam adversus
illos dicere, qui augustissimam Ecclesiae Dei praedicationem
[w σ· μητάτο κήρυγμα της εκκλησίας zcv Βτβυ, augustissimum
mysterium ab Ecclesia Dei praedicatum), monarchiam in­
quam dividunt et discindunt et distribuunt in tres aliquas
virtutes et divisas hypostases et tres deitates... qui e dia­
metro, ut ita loquar, opponuntur Sabellii sententiae. Illius
enim impietas in eo consistit, quod dicat Filium esse Pa­
trem et vicissim; hi vero tres Deos aliquo modo praedicant,
cum in tres hypostases invicem alienas omnino separatas
dividunt sanctam unitatem (την άγιαν μεναοα, sanctam unicitatem). Necesse est enim divinum Verbum Deo universo­
rum esse unitum, et Spiritum Sanctum in Deo manere ac
vivere, et denique omnino necessarium est divinam Trini­
tatem in unum quasi in quemdam verticem, Deum univer­
sorum omnipotentem dico, reduci et colligi (1). Nam insani
Marcionis doctrina, quae monarchiam in tria principia secat
et dividit, diabolica est, non autem verorum discipulorum
Christi eteorum, quibus Salvatoris disciplina placet. Hi enim
bene sciunt, Trinitatem quidem in divina Scriptura praedi­
cari, tres vero Deos neque in veteri neque in novo Testa­
mento doceri. Non minus rursum culpandi sunt, qui Filium
existimant esse rem factam (ποίημα), et Dominum esse creatum
(γεγβνεναι τ^ν zvpicv) ... Si factus est Filius, erat aliquando,
quando non erat (ην, οζε cw. ην); atqui semper erat, si est in
Patre, ut ipsemet declarat, et si Christus est Verbum et sa­
pientia et virtus; haec enim esse Christum divinae litterae do­
cent, utnostis; haec autem eadem sunt Dei virtutes,ac proinde
si factus est Filius, erat aliquando, quando haec non erani;
erat ergo tempus, quando sine his erat Deus, quod est ab­
surdissimum (2)... Igitur neque admirabilem et divinam uniχαι τη7 Ssiav rçiaoa s?; ίνα. wtnreg
xcçu?r,y riva, rov S i ον
όλων τον ,ταντο/φατο^α λίγω, σ^γχί "αλαι^υσ^αι tî χαι συν>αγίσθαι χασα
iwyxib
(2) Videlicet haec absolute sumpta sunt divina attributa; ergo cum
(1) Ήδη

— 14 8 —

tatem (την θαυμαστήν *αι Quay μονάδά) oportet dividere in tres
deitates, neque dignitatem summamque magnitudinem Do­
mini evertere opinione, quod factus sit; sed credendum est
in Deum Patrem omnipotentem et in lesum Christum Fi­
lium eius et in Spiritum Sanctum, ac Verbum unitum esse
Deo universorum. Ait enim: ego et Pater unum sumus; et
ego in Patre et Pater in me est. Ita scilicet et Trinitas
divina et sancta monarchiae praedicatio integra servabi­
tur » s. Dionys. apud Athanas. de decret. Nie. n. 26.
u Augustissima igitur praedicatio Ecclesiae Dei n h. e.
publica et communis professio atque doctrina, teste Ponti­
fice, ad haec revocabatur: quod a) tres sunt distincti Pater,
Filius, Spiritus Sanctus, et ideo damnatus est Sabellius;
quod δ) Deus unus est, et ideo divina natura, licet sit in
tribus inter se distinctis, est tamen unitas indivisibilis et
non multiplicabilis (ρνας), adeoque tres sunt Deus univer­
sorum, qui in veteri et novo Testamento praedicatur unus
Deus. Unde quovis modo dicantur tres deitates, tria prin­
cipia, non solum ut iam pridem docuerant Marcionitae et
alii G-nostici, sed etiam ut tum monarchiani et postea Ariani
calumniam inferebant contra Ecclesiam, et ut seriori aetate
docebant tritheitae; hos omnes errores excludit augustissima
praedicatio Ecclesiae, c) Hac ipsa praedicatione Ecclesia sic
ut Patrem ita Filium et Spiritum Sanctum confitetur Deum
verum, adeoque damnantur qui Verbum et consequenter
etiam qui Spiritum Sanctum dicerent esse creaturam (1).
Christus praedicatur Filius a Patre distinctus, vincitur Sabellius ; cum
praedicatur nominibus divinis, Patris Verbum, Sapientia, Virtus, vin­
cuntur hi, qui Filium dicunt factum.
(1) Dionysius evidenter prae oculis habet duplicem diversam erroris
conformationem. Damnantur scilicet tum ii, qui tres deitates quocum­
que modo h. e. deitates proprio sensu et proinde aequales docerent vel
ab Ecclesia doceri calumniarentur, tum ii qui Filium et Spiritum Sanctum
dicerent non vero sensu Deum sed Patre inferiorem (τοι-,ψ.α. yeyo>n«i).
Neque est necesse ad hanc distinctionem duplicis erroris penes Diony­
sium intelligendam, ut ostendatur iam tum exstitisse proprie dictos tritheitas, quales saeculo VI emerserunt. Contra evidentem contextum non
possumus concedere nupero theologo (Dri Kuhn de Trinit. p. 279 sq·),
eundem impugnari errorem a Dionysio, cum primo confutat dividentes

Ante Dionysium eamdcrn omnino fidem unius deitatis in
personis distinctis saeculo III. ineunte demonstrant tum
gesta tuui doctrina Pontificum Zephyrini et Callisti, quan­
tumvis contorte referantur ab horum Sanctorum calumnia­
tore in Opere , quod editor Millerus inscripsit « Origenis
Philosophumena. n a) Sicut Dionysius Sabellianos confun­
dentes personas aeque damnavit ac alios, qui dividerent
unitatem naturae : ita et Callistus Sabellium ipsum u ab
Ecclesia eiecit, quod non recte sentiret n (Philos, p. 288) ;
ex altera vero parte postulabat professionem , Patrem ac
Filium esse unum indivisibilem spiritum, non aliud et aliud
sed unum idemque. Hanc professionem quia auctor istius
historiae ( φιΖβσυφουρενων ) et cum ipso in sectam coalescen­
tes recusabant, Callistus eos publice denuntiavit ut inimi­
cos unitatis Dei ( δημοσία ημιν ονειδιζοντα eiizzvj' διίσεοι έστε
Philos, p. 285. 289). Z») Doctrinam ss. Zephyrini et Callisti
de unitate Patris et Filii ipsemet eorum adversarius ita
exhibet. Zephyrinus suasu Callisti, qui postea in pontifi­
catu successit, publice praedicabat: u ego novi unum Deum
Christum lesum et praeter hunc nullum alium (scilicet
nullum alium Deum), qui (lesus Christus Deus) natus et
passus est». Simul vero declarabat Callistus: a non Pater
mortuus est sed Filius » (Philos, p. 285) (1). Praedicatur
itaque alius Pater alius Filius contra Sabellium, sed sicut
Christus Dominus Patrem dixit u solum verum Deum »
(supra th. III. Coroll. 2), ita et Filius est idem unus Deus,
praeter quem nullus Deus alius est. Ulterius exponitur do­
ctrina Callisti iam Pontificis: Patrem et Filium u esse unum
indivisibilem spiritum, non alium spiritum esse Patrem et
alium spiritum Filium, sed unum eumdemque spiritum; et
qui in Virgine incarnatus est , non esse spiritum alium
quam sit Pater, sed unum ac eundem spiritum; et hoc sibi
velle, quod dictum est : non credis , quia ego in Patre et
divinam unitatem in tres deitates, et deinde refellit α rursum etiam eos,
qui existimant Filium esse creaturam
(1) Λυτόν δε rçy
TTgoayx’y (KrcXAicrro. ) δη/’-οσια
λγ.ςι>·
ίγ« otia r/a
Χωστόν Ιησουν, και ττλη·/ avrou
ουδνα, y^roy και
ΤΓχΟητον. 7TOTS δε λίγων* ου/ ό ττατΌρ
αλλα ο υια;.

— 150 —

Pater in me? Non enim, inquit, dicam duos Deos Patrem
et Filium sed unum ». Adversarius quidem haec referens
concludit, hoc modo doceri unam personam Patris et Filii,
quia intelligere non potuit vel noluit distinctionem secun­
dum personas , si nulla sit distinctio secundum naturam;
nihilominus ipsemet fatetur, Callistum noluisse dicere Pa­
trem esse passum, et unam esse personam, α ut, inquit, ef­
fugeret blasphemiam in Patrem » (Philos, p. 289) (1). Ean­
dem calumniam repetit, quasi Callistus solo nomine distin­
xisset Patrem a Filio, quia docebat: « Pater et Filius est
unum essentia ; neque enim Deus est alius spiritus quam
Verbum , nec Verbum alius spiritus quam Deus , atque
hoc Verbum est unus Deus et incarnatum est» (Philos,
p. 329).
Saeculo itaque III sicut distinctio personarum adver­
sus Sabellianos, ita non minus unitas indistincta naturae
divinae a Pontificibus Romanis Zephyrino, Callisto, Dio­
nysio tamquam communis et tradita fides Ecclesiae diser­
tissime declarata est et adversus errores contrarios vin­
dicata.
2° Ubi dogma unitatis Dei cum distinctione personarum
conciliandum et adversus Gnosticos, quandoque etiam ad­
versus gentiles explicandum, vel adversus monarchianorum
obiectiones tuendum erat, Patres II. et III. saeculi utram­
que partem dogmatis, non modo distinctionem scilicet sed
etiam unitatem , eadem claritate ut fidem communem pro­
ponebant.
Irenaeus frequentissime praesertim 1. III. et IV. doctri­
nam declarat. Deus qui in veteri Testamento se revelavit,
est unus Deus, praeter quem non est alius ; sed ille Deus
unus est Pater et Filius in personis distinctis, u Quis est
(1) Λίγων τον λογον αυτόν είναι υιόν, αυτόν και πατέρα, ονοματι με»
καλούμενο», l·/ δε ό> το πνεύμα άδιαιρετον, ούζ άλλο είναι πατέρα άλλο il
ΰιον. εν δε και το αυτό υπάρχει», και τα παντα γεμειν του θειου πνευματο;
τα τε άνω και κάτω, και είναι το έν τη παρΟενω σαρκωδεν πνεύμα ουχ έτερον
παρα τον πατέρα άλλα έ> και το αυτό, και τούτο είναι το είρημενον ί ου’πι­
στεύει?, οτι έγω εν τω πατρι, και ο' πατ«ρ
O.J γαρ, ·ησΓ6
θεού; πατέρα και ώον άλλ' ένα... ου' γαρ .%λει λεγειν τον πατέρα πεπονΟεναι
και έν είναι πρόσωπό», (άστε) έζφυγειν την είς τον ^τατ^ βλασφημίαν. λ.

151

vivorum Deus, nisi qui est Deus, super quem alius non
est Deus?... Qui igitur a prophetis adorabatur Deus vivus,,
hic est vivorum Deus et Verbum eius, qui et loquutus est
Moysi, qui et Saducaeos redarguit.... Ipse igitur Christus
cum Patre vivorum est Deus, qui loquutus est Moysi , qui
et Patribus manifestatus est n. 1. IV. c. 5. n. 2. Saepe re­

petit fabricatorem mundi seu demiurgum non esse aliquem
inferiorem Deo summo, ut (xnostici putabant, sed esse ipsum
unum summum Deum. Tum vero unum summum Deum crea­
torem modo Patrem dicit, modo Verbum Patris, modo Patrem
per Verbum et per Sapientiam h. e. per Spiritum Sanctum.
Dicitur vero Pater creasse omnia per Verbum et Sapien­
tiam, non quasi hi tres essent aliud et aliud, sed imo Pa­
ter et Verbum et Sapientia non distinguuntur, quatenus
sunt Deus creator, sed omnino unum sunt; adeoque perinde
est dicere : Deus creat per Verbum et Sapientiam , ac si
dicatur: Deus creat per semetipsum. Quae quidem est ea­
dem unitatis trium explicatio, quam audivimus ab aliis
Patribus docentibus , alteram personam cum altera secun­
dum deitatem non minus esse unum quam secum ipsa, u Se­
cundum magnitudinem , ait Iraeneus , non est cognoscere
Deum; impossibile est enim mensurari Patrem... Quoniam
est tantus Deus, et ipse est, qui per semetipsum constituit
et elegit et adornavit et continet omnia, in omnibus autem
et hunc mundum... Non ergo angeli fecerunt nos, nec an­
geli potuerunt imaginem facere Dei, nec alius quis praeter
Verbum Domini, nec Virtus longe absistens a Patre uni­
versorum. Nec enim indigebat horum Deus ad faciendum,
quae ipse apud se praefinierat fieri, quasi ipse suas non ha.
beret manus. Adest enim ei semper Verbum et Sapientia,
Filius et Spiritus, per quos et in quibus omnia libere et
sponte fecit, ad quos et loquitur dicens: faciamus hominem
ad imaginem et similitudinem jnostram , ipse a semetipso
substantiam creaturarum (sua omnipotentia creando), et
exemplum factorum et figuram in mundo ornamentorum
(ideas archetypas) accipiens... Et quoniam Verbum id est
Filius semper cum Patre erat, per multa demonstravimus.
Quoniam autem et Sapientia, quae est Spiritus, erat apud

— 152 —

eum ante omnem constitutionem, per Salomonem ait: Deus
Sapienti.i fundavit terram... Unus igitur Deus, qui Verbo
et Sapientia fecit et aptavit omnia; hic est autem demiur­
gus n Iren. 1. IV. c. 20. n. 1-4. « Solus unus Deus fabri­
cator... hic Pater, hic Deus, hic conditor, hic factor, hio
fabricator, qui fecit ea per semetipsum, hoc est per Verbum
et per Sapientiam suam n 1. II. c. 30. n. 9.
Athenagoras ipsis gentilibus saec. II. in sua apologia
seu legatione pro Christianis non aliam profecto doctrinam
de uno Dço Patre, Filio, Spiritu Sancto exponit, quam com­
munem professionem Christianorum. Primum argumentis
philosophicis et etiam philosophorum confessione ostendit,
Deum non posse esse nisi unum simplicem spiritum absque
ulla compositione, et mundi creatorem. Hunc unum Deum
docent libri prophetarum: a ego sum Deus primus et no­
vissimus; et praeter me non est Deus » Legat, n. 7-9. Tum
distinctius declarat, qualem hunc unum Deum credant Chri­
stiani: non sumus athei, qui unum ingenitum et aeternum
tenemus Deum, a quo omnia facta sunt per Verbum ipsius.
Credimus enim etiam Filium Dei, non quales filios deorum
poetae fabulantur, « sed Filius Dei est Verbum Patris in
idea et virtute (λέγος πατοος έν ΐοεα και ενεργεια h. e. expressio
intellectus paterni et aeternum exemplar, secundum quod
omnia creata sunt) ; ab eo enim (Filio) et per eum facta
sunt omnia, cum Pater et Filius unum sint. Cum autem
Filius sit in Patre et Pater in Filio unitate et essentia
spiritus (ένοτητι y.txi δυνάμει πνεύματός (1) h. e. Pater est in
Filio, et Filius in Patre, quia Pater et Filius sunt una
substantiva virtus spiritualis). Filius Dei est mens et Ver­
bum (νους και λογος) Patris». Praeter Patrem et Filium Chri­
stiani credunt etiam Spiritum Sanctum procedentem a Deo,
sicut procedit radius a sole sicut splendor ab igne, u Quis
(1) Apud Athenagoram h. 1. et apud Hippolytum, quem mox cita­
bimus, et alibi nou semel nomen graecnm δονα/ζις essentiam, perfectio­
nem , realitatem, veritatem significat in oppositione ad id, quod est
solum apparens et non verum. Vide Scholion 2. ad th. XIV. Tract, de
Eucharistia. Praeterea animadverte, sicut a s. Callisto ita ab Athena­
gora Patrem et Filium dici unum spiritum.

— 153 —

igitur non miretur, cum atheos vocari audit eos , qui do­
cent Deum Patrem et Filium Deum et Spiritum Sanctum,
eorumque ostendunt et essentiam in unitate et distinctio­
nem in ordine » (1) ibid. n. 10. 12. 24.
Noetiani (apud Hippolytum contr. Noet. et apud Epiphan.
haeres. 57) multis testimoniis Scripturae probant haec duo,
verum Deum esse unum , et Christum esse verum Deum ;
unde inierunt, nominibus Pater, Filius, Spiritus Sanctus
non alium et alium’ sed eundem significari , adeoque eum
qui est Pater, sub nomine Filii esse incarnatum et passum
(ideo dicti Patripassiani). Iam vero Catholici (presbyteri
Smyrnenses et Hippolytus) consentiebant cum Noetianis
in utroque antecedente, non nisi unum Deum esse, et Chri­
stum esse verum Deum; at simul docebant, non solum Chri­
stum Filium, sed Patrem, Filium, Spiritum Sanctum tres
distinctas personas unius essentiae esse hunc unum verum
Deum. Distinctionem, non secus ac postea Dionysius Ale­
xandrinus agens contra eandem haeresim Patripassianorum
(Athanas. de sententia Dionys. n. 9. seq.), Hippolytus po­
tissimum demonstrat considerando Verbum incarnatum ,
Christum. Hinc textus omnes a Noetianis allatos ad de­
monstrandam unitatem Patris et Filii, quam ipsi extendunt
ad unitatem personae,Hippolytus explicat respiciendo Filium
incarnatum in natura humana, ut eo sit evidentior perso­
nalis distinctio inter Patrem et Filium. Cum enim hic Verbum-homo una sit persona et cum haec persona evidenter
distinguatur ut Filius missus a Patre mittente (2), neces­
sario alia persona Pater et alia Verbum credi debet. Tum
vero secundum doctrinam Christi non minus certa est di(1) Λίγοντα; (χριστιανόν;) 5·ο> zarfça χαι ώο>£·'ν χαι zvutfiX άγιον,
èsizvuvra; α'των χαι -τ,ν ίν ΐνωσει δυνα,μιν ναι
ev τ-η τας-ι ξιαιρισιν.
(2) « Ex Spiritu Sancto et ex Virgine erat hoc Verbum , exhibens
Deo (quamvis in duplici natura divina et humana) Filium unicum...
Igitur caro (i. e. homo), quae, ex Spiritu Sancto et Virgine, Patri a
Verbo Patris in sacrificium oblata est demonstratur perfectus Filius Dei.
Manifestum igitur est, quod ipse se obtulit Patri. Antea vero non erat
in coelo caro. Quis ergo erat in coelo, nisi Verbum sine carne, quod
missum est, ut ostenderet eundem qui est in terra, esse in coelo? Ver­
bum enim erat, spiritus erat, Virtus erat » Hippol. ibi n. 4.

— 154 -

stinctio personae tertiae Spiritus Sancti. Eo tamen ipso
quod Deus unus est, ut recte affirmant etiam Noetiani, di­
stinctio non est in deitate seu in natura personarum, u Necesse ergo est ut quamvis nolens confiteatur (Noetus) Pa­
trem Deum omnipotentem, et Christum lesum Filium Dei
Deum hominem factum , cui Pater omnia subiecit praeter
se et Spiritum Sanctum, et sic hos esse tria. Quod si vult
scire, quomodo unus Deus demonstretur , sciat unam esse
huius virtutem (essentiam, ότι μια ουναρ,ις rcvrcv). Et quan­
tum quidem ad virtutem, unus est Deus; quantum vero ad
oeconomiam (ad originem et distinctionem unius personae ab
altera cf. Tertull. contr.Prax.c.3), trina est ostensio (eadem
virtus in tribus est, et nobis sese manifestat). Haec igitur,
fratres, demonstrantur a nobis consonanter dicta; unus est
enim Deus » Hippol. contr. Noet. n. 8 (Galland. II. p. 459).
« Deus solus cum esset nihil habens sibi coaevum, voluitmundum creare... Verbo quidem creat, Sapientia vero ornat...
Atque ita adstitit ei alius. Cum alium dico, non dico duos
Deos, sed sicut lumen ex lumine, vel sicut aquam ex fonte,
vel sicut radium a sole. Una enim virtus, quae ex toto est;
totum vero Pater, ex quo virtus Verbum (1) (h. e. Pateret
Verbum una virtus est et ideo unus Deus; sed Pater dicitur
totum velut fons et principium, ex quo procedit Verbum,
et ideo Pater et Verbum qui sunt una virtus, distinguun­
tur ut principium et principiatum). Hoc (Verbum) mens est,
quod prodiens (per incarnationem) in mundo ostenditur
Filius Dei ( παις θεού Christus homo)... Hanc oeconomiam
tradit nobis loannes in Evangelio , et hoc Verbum ipse
confitetur Deum sic inquiens: in principio erat Verbum, et
Verbum erat apud Deum , et Deus erat Verbum. 'Si Ver­
bum erat apud Deum et Deus erat ; quid ergo , dicet ne
aliquis, loannem docere duos Deos ? Duos quidem Deos non
dicam sed unum , personas vero duas et oeconomiam ter­
tiam, Gratiam Sancti Spiritus (2). Pater quidem unus, per(1) Δυναμι; γαρ μια, r, sv. του -αντο;. το δε τταζ πατήρ, ίξ ου δυναμιρλογος.
(2) Δυο μίν ουχ βρω 5ΐου; άλλ’ η ε·/α. -goo-wra δί δυο, οίχονο/χεα» δε
τρτη>. ττ,·, χαςι? του άγιου π><υ/ζατοί. Iisdem fere verbis responderunt

— 155 —

sonae vero duae, quia etiam Filius, tertia autem Spiritus
Sanctus... Aliter unum Deum intelligere non possumus (ut
revelatus est), nisi vere Patri et Filio et Spiritui Sancto
credamus n ibid. n. 10-14. Totam doctrinam Hippolyti
complexus est et illustravit Epiphanius haeres. 57. T. I.
p. 480. seq.
Pari ratione Tertullianus consentit cum Praxea in prae­
dicanda unitate Dei, dummodo ille fateretur etiam distin­
ctionem personarum, quae unitate substantiae sunt unus
Deus, u Unicum quidem Deum credimus , inquit, sub hac
tamen dispensatione, quam oeconomiam dicimus... Haec haeresis meram veritatem se existimat possidere, dum unicum
Deum non alias putat credendum, quam si ipsum eumdemque et Patrem et Filium et Spiritum Sanctum dicat, quasi
non sic quoque unus sit omnia , dum ex uno omnia , per
substantiae scilicet unitatem » contr. Prax. c. 2. u Opus
Evangelii, substantia novi Testamenti... quod exinde tres
crediti unum Deum sistunt, ut nove unus crederetur per
Filium et Spiritum Sanctum, ut coram iam Deus in suis
propriis nominibus et personis cognosceretur, qui et retro
per Filium et Spiritum Sanctum praedicatus non agnosce­
batur » ib. c. 31.
Episcopi orthodoxi in Concilio II. Antiocheno vel ante
illud scribentes ad Paulum Samosatenum priusquam depo­
neretur (1), multis argumentis ex veteri et novo Testamento
in primis probant, Filium Dei esse verum Deum; tum vero
presbyteri Smyrnenses Noeto , et s. Callistus Pontifex auctori Operis
« Philosophumena, « qui in errore opposito ditheismi esse videbatur.
Universiiu eadem est explicatio Hippolyti ac Callisti, quantum hu­
ius sententia ex relatione calumniatoris colligi potest. Quomodo ergo
hunc auctorem libri
γίλοσο ;οιφα·?ω·/. cuius sententia de Trinitate non
minus Hippolyti quam Callisti doctrinae repugnat, eundemque acerri­
mum adversarium ss. Pontificum , et principem sectae saltem schismaticae vel etiam haereticae contra Ecclesiam Romanam, nobis persuade­
bimus fuisse ipsum s. Hippolytum, virum in traditione eiusdem Roma­
nae Ecclesiae pia veneratione et summis laudibus celebratum?
(1) Est quidem controversia inter criticos de genuinitate huius epi­
stolae, sed certe documentum satis vetustum est, ut cum antecedentibus
coniungi mereatur.

— 156 —

protestantur, Patrem et Filium non duos esse Deos, ut Samosatenus Catholicis imponebat, sed Deum unum eundemque. Cum Samosatenus doceret, Christum appellari Deum,
eo quod Verbum, divina virtus tamquam Dei efficientia,
in homine lesu habitaret ; adeoque ab aeterno non nisi
praecognitione, et in tempore actu quidem posse praedicari
Deum, sed sensu longe alio quam Pater Deus sit, ne duo
Dii inducantur: Patres doctrinam hanc damnant, quia Fi­
lius est ille ipse verus Deus, qui in V. T. apparuit et in
omnibus Scripturis Deus praedicatur. Ideo, aiunt, universa
Ecclesia inde ab Apostolis profitetur, Filium esse essentia
et hypostasi Deum aeternum, neque tamen Patrem et Fi­
lium duos Deos esse sed unum Deum, u Visum est nobis,
inquiunt, scripto exponere fidem, quam accepimus ab ini­
tio et habemus traditam in catholica sancta Ecclesia usque
in hodiernum diem ex doctrina Apostolorum... Profitemur
et praedicamus , Filium esse Sapientiam et virtutem Dei
ante saecula existentem , non praecognitione sed essentia
et hypostasi Deum , Dei Filium. Qui vero repugnat, ut
non credat et profiteatur Filium Dei Deum esse ante con­
stitutionem mundi, dicens duos annuntiari Deos, si Filius
Dei Deus praedicetur, hunc indicamus alienum ab eccle­
siastica regula (του εκκλησιαστικόν κανονος), et omnes catholicae
Ecclesiae consentiunt nobiscum » Collect. Concil. Mansi
I. p. 1033; Opp. Dionys. Alex. ed. de Magistris p. 280.seq.;
Routh. Reliquiae sacr. III. p. 289.
Non minus luculenta est declaratio symboli divinitus
traditi s. Gregorio Thaumaturgo, qui « maxime eminebat n
inter Episcopos contra Samosatenum pugnantes (Euseb.
H. E. VII. c. 28). u Unus Deus Pater Verbi viventis , Sa­
pientiae subsistentis (σοφίας ύφεστωσης)... Unus Dominus, so­
lus ex solo, Deus ex Deo... invisibilis ex invisibili... Unus
Spiritus Sanctus ex Deo subsistentiam habens et per Fi­
lium effulgens, videlicet hominibus (1); imago Filii perfe­
cta perfecti; vita, viventium causa, fons sanctus, sanctitas,
(1) Και δια
οήλαδη
άνθρωπος. Hoc incisum ultimum
omnino videtur Graeculi posterioris alicuius glossema ; certe in versione
Ruiini nou comparet (vide Lequien Dissert. Damasc. I. §. 3).

— 157 —

sanctificationis auctor; in quo (Spiritu Sancto) manifesiatur
Deus Pater, qui super omnia et in omnibus, et Deus Fi­
lius, qui per omnia; Trinitas perfecta, quae gloria et ae­
ternitate et regno non dividitur nec alienatur... incommu­
tabilis et invariabilis semper eadem Trinitas» (Gralland. III.
p. 385. 447).
3°. Hanc fidem in unum Deum, qui sit Trinitas in per­
sonis, non ad profundiorem solum et occultiorem aliquam
theologiam sed ad professionem omnibus fidelibus commu­
nem semper pertinuisse, constare potest ex symbolo, quod
in catechesibus declarabatur ; ex ipsa forma baptismi ; ex
doxologia, qua inde ab aevo apostolico deferebatur una ado­
ratio, una u gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto », vel
u gloria Patri et Filio cum Sancto Spiritu ». Hanc enim
glorificationis et publicae professionis formulam ex tradi­
tione apostolica profectam esse, multis ostendit s. Basilius,
a quam qui ab initio praescripserunt tradideruntque poste­
ris, usu simul cum tempore semper progrediente per longam
consuetudinem in Ecclesiis firmaverunt » Bas. de Spiritu
Sancto n. 71.
e
Clarissime vero patet ex confessionibus martyrum, quae
fuerit in primaeva Ecclesia communis intelligentia huius
mysterii. Confitentur illi coram tyrannis unum solum Deum,
qui est Pater, Filius, Spiritus Sanctus ; atque dum prae­
dicant unum Deum creatorem omnium et Filium eius Chri­
stum, facta a indicibus quaestione, num hic Christus sitDeus
alius, constans est responsio , esse unum Deum, praeter
quem alius Deus non est. Hauc martyrum confessionem
videmus eandem in diversis Ecclesiis, et pro hac fide illi
tormenta ac mortem subierunt, u Verax Deus , glorifico te
cum aeterno et coelesti lesu Christo, dilecto Filio tuo,
cum quo tibi et Spiritui Sancto gloria et nunc et in futura
saecula » s. Polycarpus Smyrnae anno 166 (Ruinart. Act.
MM. ed. Veron. p. 31. n. 12; p. 36. n. 14). u Christum cum
Patre et Spiritu Sancto Deum esse confiteor, dignumque est
ut illi animam meam refundam, qui mihi et creator est et
redemptor n s. Epipodius Lugduni anno 178 (ib. p.65. n.6).
u Dominum Christum confiteor Filium altissimi Patris, unici

- 158 —

unicum , ipsum cum Patre et Spiritu Sancto unum solum
Deum esse profiteor... Ego uni et vivo sacrifico Deo, qui est
benedictus in saecula n s. Vincentius Valentiae in Hispania
anno 304 (ib. p. 325. n. 5). u Patrem et Filium et Spiritum
Sanctum adoro; sanctam Trinitatem adoro , praeter quam
non est Deus... sacrifico modo Christo Deo me ipsum... Ado­
rem Trinitatem inseparabilem , quae Trinitas unitas deita­
tis est... Ego sacrifico et immolo me ipsum Patri et Filio
et Spiritui Sancto » s. Euplus Catanae anno 304 (ib. p. 362).
u Domine Deus omnipotens lesii Christe... Gratias tibi ago,
Domine lesu Christe... tibi offero sacrificium meum, qui cum
Patre et Spiritu Sancto vivis et regnas Deus in saecula sae­
culorum y> s. Afra Augustae Vindelicorum anno 303 vel 304
(ib. p. 401. n. 3). « Tarachus (martyr) dixit: ego Deo meo
servio et sacrifico... Magis ac magis opto confidere in no­
mine Dei et Christi eius. Maximus (praeses) dixit: iniuste et
maledicte, quomodo duobus Diis servis, quos voce confiteris,

et nunc Deos negas? Tarachus dixit: ego confiteor manife­
ste, qui est Deus verax (ίγω Ssov ομολογώ τον όντως οντα). Ma­
ximus dixit: nunc confessus es Christum et Deum (ν.αι pw
ν.αι Χρίστον τινα εΦτ,ς είναι θεόν). Tarachus dixit: et bene
(ούτως έχει), hic est enim Filius Dei, spes Christianorum,
propter quem patimur et salvamur » s. Tarach. in Cilicia
anno 304 (ib. p. 377). « Polemon (index) dixit: quem colis
Deum ? Respondit Pionius (martyr): Deum omnipotentem,
qui fecit coelum et terram... quem cognovimus per Verbum
eius lesum Christum... Ad Sabinam Polemon verba con­
vertit: quem colis Deum? Illa respondit: Deum omnipoten­
tem quem cognovimus per Verbum eius lesum Christum.
Post haec adstante haud procul Asclepiade Polemon dixit:
quem colis Deum ? Respondit (Asclepiades): Christum. Po­
lemon: quid ergo, iste alter est ? Respondit : non, sed ipse,
quem et ipsi paulo ante confessi sunt... Indices iterum di­
xerunt: quem Deum colitis ? Pionius respondit: hunc , qui
coelum fecit et sideribus ornavit, qui terram statuit... Tum
illi (iudices): illum dicis, qui crucifixus est? Ft Pionius: il­
lum dico, quem pro salute orbis Pater misit r (1) s. Pionius
(1) Est verissimam, has martyrum confessiones plane geminas esse

- 159 -

cum sociis Smyrnae anno 250 (ib. p. 122 sqq.). In utraque
quaestione Tarachi et Pionii gentiles conantur convincere
sanctos martyres, coli ab eis plures Deos eo, quod et Pa­
trem et Christum dicerent Deum omnipotentem; at Chri­
stiani confitentur Patrem et Filium esse unum eumdemque
Deum, non Deum alterum et alterum; adeoque licet alius
sit Pater, alius Filius, non tamen distinguuntur deitate
sed sunt unus Deus.
Ex propositis tum Patrum explicationibus tum marty­
rum testimoniis est evidens, universalem Ecclesiae fidem
et intelligentiam dogmatis inde ab Apostolis fuisse ean­
dem, quae in Concilio Nicaeno et deinceps diligentius ac
ratis fixisque formulis dogmaticis defensa est, ut dogma
declarationibus Pontificum Zephyrini et Callisti : « novi unum Deum le­
sum Christum, ct praeter ipsum nullum alium (Deum); » « Verbum non
est alius spiritus quam Deus, et Deus non alius spiritus quam Ver­
bum (de nomine spiritus absolute non hypostatice sumpto cf. Constant.
Praefat. in Opp. s. Hilari! n. 62. 63), hoc Verbum est unus Deus
Sunt
haec exacta perfectissime ad normam theologiae catholicae nec ulla, ut
recentior theologus putavit, indigent emollitione. Minus exacta est ad
terminologiam theologicam ipsius explicatio : » Responsio martyris :
non est alter, minime sibi vult, Christum esse illum unum Deum h. e.
personam identipam cum Patre, sed est tantummodo emphatica expres­
sio consubstantialis deitatis Christi » (Fol. Théologie. Tubingens. 1855,
р. 361). Responsio martyris utique non significat, Filium esse eandem
personam ac Pater est; sed certissime significat, non esse Deum alte­
rum sed unum enndemque Deum, qui est Pater; Deus enim est Pater,
Filius, Spiritus Sanctus, « tres simul personae et quaelibet earundem. ·»
Plurimum quippe inter se differunt haec duo, quae theologus videtur
habere velut synonyma: u Filius est ille unus Deus idem, qui est Pa­
ter, » et - Filius est persona eadem, quae Pater est ». Neque satis recte
dicitur, exprimi « consubstantialem deitatem Christi ; - nam deitas Chri­
sti non est consubstantialis deitati Patris sed prorsus una indistincta
deitas est Patris et Filii, ac propterca Filius est consubstantialis Patri.
«Non autem sibi ipsi quidqnam consubstantiale est, sed alterum alteri »
s. Basil, ep. 52. n. 3. Possunt quidem reperiri Patres, qui dixerint Fi­
lium « naturam aequalem Patri », « essentiam de essentia -, imo etiam
« essentiam Filii consubstantialem Patri - (cf. Athanas. ad Serap. ep. 2.
n.5); sed in huiusmodi dictis essentia Filii seu natura Filii accipi debet
pro hypostasi (Petav. 1. VI. c. 10; hlaran. Divinit. D. N. lesu Ch. 1. IV.
с. 10. n. 9.).

— 160 —

in directa oppositione adversus novos errores integrum
servaretur.
II. Si conferas Petavii librum I. de Trim c. 3-5. cum
eiusdem Prolegomenis ad ipsos de Trinitate libros, non
adeo obvium erit claram ac distinctam concipere notionem,
quid tandem ex Petavii opinione de unitate naturae et de
consubstantialitate trium divinarum personarum certa ratàque sententia crediderint Patres non pauci , qui florue­
runt ante definitionem Nicaenam; videbuntur enim Patrum
sententiae eo modo acceptae quo a Petavio 1. I. intelliguntur, repugnare iis quae de eorundem Patrum fide ipsemet
demonstrat in Prolegomenis. Posteriores theologi multi, et
inter hos Natalis Alexander, Maranus, Lumper, Moehler(in
Opere « Athanasius Magnus ») et ex Anglicanis Georgius
Bullus locutiones vetustorum Patrum difficiliores interpre­
tati sunt, non ut Petavius 1. I. sed alio sensu, qui conve­
niat cum eiusdem Petavii Prolegomenis; hancque suam in­
terpretationem veram esse, ex ipsis Patrum principiis de­
monstrarunt, ita ut de pleno consensu doctrinae ante syn­
odum Nicaenam cum professione synodi et Patrum subsequentium quoad unam deitatem trium distinctarum per­
sonarum saltem inter theologos catholicos res videretur
esse liquida. Nunc vero novae quaedam in medium produ­
cuntur interpretationes, in quibus error manifestus in in­
tel ligendo dogmate revelato Patribus adscriptus obtegitur
nomine imperfectae intelligentiae , haecque theoria vindi­
catur ex principiis de profectu intellectus catholici, quae,
pro nostra quidem opinione, ultra iustos limites exten­
duntur.
Ex una parte fatentur hi theologi, fidem et professio­
nem dogmatis eandem fuisse Patrum antenicaenorum ac de­
inceps; ex parte vero altera affirmant, modum concipiendi
et explicandi ipsum dogma fuisse u deficientem ». Defectum
autem reperiunt non solum in usu argumentorum, compa­
rationum, obscurae elocutionis sed in eo, quod Patres antenicaeni plerique naturam Filii putaverint esse aliam in­
feriorem quam sit natura Patris, ac proinde idem utique
censuerint etiam de natura Spiritus Sancti. Credidisse,

— 161 —

aiunt, illos vetustos Patres universos Filium Dei Deum,
sed consubstantialitatem cum Patre sensu Concilii Nicaeni
nondum intellexisse, imo visos esse tendere ad asserendam
naturam Filii velut participationem de natura Patris u quan­
titate » inferiorem. « Quamdiu enim ratio, qua persona se
habet ad personam, non distinguitur a ratione qua natura
in Filio se habet ad naturam in Patre, tamdiu subordina­
te personalis (quod una persona habet originem ex altera)
necessario etiam transfertur ad essentiam, nec admittit
cognitionem absolutae consubstantialitatis; id quod accidit
apologetis et plerisque Patribus antenicaenis » Dr. Kuhn
de Trin. §. 12. p. 123. Non probant recentes isti theologi,
ut modos loquendi duriores Patrum antenicaenorum, com­
paratione facta cum declarationibus et formulis Patrum
subsequentium, in eundem sensum quoad rem ipsam redu­
cere satagamus, solo admisso discrimine ac progressu ab
obscuriori et confusiori modo concipiendi ad clariores et
distinctiores definitiones; sed duriores illas locutiones veterum urgent veluf exprimentes gradum inferiorem ac pro­
inde diversitatem naturae in Filio Dei prae Patre Deo
universorum, u Anxium studium, inquiunt, quo multi theo­
logi ubique defendunt vetustiores Patres, et arbitrium quo
eorum sententias reducunt ad explicationes Patrum poste­
riorum , non imitandum sed potius reprehensione dignum
est ». Ceterum quoad doctrinam Patrum antenicaenorum
securos nos esse iubent ex principio nostra aetate frequen­
ter repetito, quod fateor me non intelligere, quid sibi
velit, quando non de animo ac voluntate hominum sed de
doctrina agitur et de sententia in se obiective spectata.
Aiunt enim velut ad sufficientem apologiam pro sana do­
ctrina illorum Patrum: u quod haereticum facit, non est
manca vel etiam falsa theoria sed manca ac perversa fides
• pertinaciter retenta. » Rursum vero iidem theologi non
iufrequenter ita loquuntur, ut concedere videantur , rem
ipsam unitatis naturae in personis distinctis Patres de
quibus agitur, utique tenuisse, sed solum non satis clare
et distincte exprimere valuisse, quod fidei intellectu con­
cipiebant. At si ita est, quomodo non oportet illorum veFranselin, DE DEO TRINO SEC. PERS.

11

— 162 —

teruni sententias conciliare cum doctrina subsequendum
et cum explicatione catholica mysterii? Certe tota expli­
catio doctrinae Patrum antenicaenorum a viris his erudi­
tis proposita, ut (quemadmodum aiunt) in intelligentia
dogmatis de SS. Trinitate progressum ostendant ab im­
perfecto ad perfectius mihi eo tendere videtur, ut induca­
tur opinio, Patres ipsos plerosque inde ad Apostolis usque
ad saeculum IV. nihil rati ac fixi habuisse , quo sensu
Christus Dei Filius sit dicaturque Deus, quo sensu tres,
Pater, Filius, Spiritus Sanctus, sint unus Deus; imo vero
videtur ex horum theologorum interpretationibus consequi,
unitatem realem singularitatis Dei et ideo consubstantia­
litatem personarum , quae duo dogmata sunt u substantia
novi Testamenti », primis saeculis fuisse saltem plerisque
Doctoribus eoque magis aliis fidelibus adhuc incompertam.
At talem profectum , si agitur universim de catholico
intellectu et non solum de errore unius alteriusve Doctoris vetusti, admitti non posse , certissimum est tum ex
propria ratione huius dogmatis, de quo sermonem habe­
mus, tum ex modo, quo Patres subséquentes suum consen­
sum cum Patribus antiquioribus testati sunt, tum ex di­
serta et communi doctrina Patrum ac martyrum anteni­
caenorum.
1°, Agitur de veritate principe ab ipsis Apostolis expli­
cite in Scripturis consignata, necessario in praedicatione
Apostolorum fidelibus declarata, ab omnibus fidelibus ex­
plicite credenda et in ipsa initiatione baptismi atque quoti­
die in symbolo profitenda, sanguine etiam coram tyrannis
obsignanda. Veritas haec est : unum esse Deum , praeter
quem alius Deus non est; tres distinctos Patrem, Filium,
Spiritum Sanctum esse hunc unum Deum, non autem tres
Deos; nominatim Verbum Patris incarnatum, Christum, esse
verum Deum adeoque non Deum alium sed Deum unum
cum Patre et Spiritu Sancto. Atqui repugnat toti rationi
Ecclesiae divinitus constitutae et promissionibus Christi
munitae ad custodiam depositi fidei , ut veritas eo , quo
diximus, modo comprehensa in revelatione, explicite tradita
ab Apostolis, ab omnibus fidelibus semper et ubique ex-

— 163 —

plicite credenda aliquo tempore non sit secundum genui­
num suum sensum in intellectu catholico Ecclesiae. In
huiusmodi igitur veritatum intellectu et explicatione talis
progressus, quem hi theologi assumunt, ex ipsis principiis
generalibus traditionis et oeconomiae fidei christianae ad­
mitti non potest. Longe enim diversa est ratio dogmatum,
quae explicite in se ipsis sunt ab Apostolis tradita Eccle­
siis, a instanti praedicatione » diserte semper proposita
fidelibus utpote ab omnibus explicite cognoscenda ac cre­
denda, et veritatum aliarum quarumdam , quae vel solum
implicite in aliis revelatae sunt, vel usu et observatione
quadam communi disciplinae magis quam diserta doctrina
propositae, vel certe simplici fide susceptae non autem in­
stanti praedicatione inculcatae. In his posterioris ordinis
capitibus non negamus posse aliquando per magisterium
authenticum sub directione Spiritus Sancti profectum ex­
plicationis locum habere eo fere modo , quo illi theologi
profectum asserunt in explicatione dogmatis de SS. Tri­
nitate (vide Tractat, de Traditione). Ex generalibus igitur
principiis conficitur, fieri nullo modo potuisse , ut Patres
catholici in communi spectati quoad rem ipsam non ean­
dem intellexerint ac docuerint unitatem deitatis et trium
personarum distinctionem, quae in Concilio Nicaeno defi­
nita est et deinceps multipliciter vindicata. Inde tamen
non fiebat, ut modus loquendi sive de unitate sive de
distinctione in usum receptus semper fuerit aeque deter­
minatus, minime ambiguus, et excludens ipsam possibili­
tatem sensus falsi ac haeretici, cuiusmodi formulas eccle­
siasticas deinceps statutas et adversus haereticos errores
multis declaratas videmus.
2J. Quare si quid penes Patres antecedentes in com­
muni spectatos esset ambiguum per se plures admittens
sensus, necessario intelligendum esset secundum explicatio­
nes Patrum subsequentium, qui et ipsi suam consensionem
cum antecessoribus proclamant, et non aliud licet aliis
strictioribus verbis se docere profitentur, quam quod a ma­
ioribus inde ab aetate apostolica traditum est. Ita Athana­
sius quoad doctrinam consubstantialitatis comparat Patres

— 164 —

saeculi III. cum Nicaenis. « Non decet illos cum his commit­
tere; omnes enim Patres sunt, neque sanctum esset eos discri­
minare, quasi hi quidem bene, alii contra male docuissent;
omnes quippe in Christo obdormierunt... Neque trecenti illi
aliquam scripsere sententiam, neque sibi ipsis confisi verbis
nou antea scriptis patrocinati sunt; sed etiam ipsi a Patri­
bus (antecedentibus) progressi eorum verba usurparunt»
Athanas. de Synod, n. 43. Si vero de sententiis singularium
quorumdam Patrum quaeritur, certe illi neque infallibiles
sunt, neque ab integritate eorum doctrinae pendet sive in
se perpetuitas et constantia universalis traditionis sive
huius demonstratio. Attamen in dogmate christiano huius
indolis, sicut est professio Dei unius et trini, dissensus a
catholico intellectu et detorsio ad sensum praeposterum
in Patribus etiam singularibus admitti non potest, nisi
evidenter demonstretur , eorum doctrinam nullo modo pro­
babili cum sententia catholica conciliari posse. Ratio huius
rei sita est in ipsis principiis Patrum , in eorum unione
cum Ecclesia, in auctoritate et veneratione, qua tamquam
lumina spectabantur ab Ecclesia ipsa, in connexione, qua
Patres diversarum aetatum, sequentes cum antecedentibus,
cohaerent; et speciatim quoad praesentem quaestionem ra­
tio est clarissima in ipsa natura dogmatis, quod a doctoribus catholicis ignorari non potuit, et certe intra fines
Ecclesiae in discrimen vocari non potuisset, quin alii Pa­
stores Doctoresque continuo reclamarent. Haec res facto
ipso constat luculentissime. Cum Dionysius Alexandrinus
ad realem distinctionem Patris et Filii adversus Sabellianos efficacius exprimendam usus esset quibusdam modis
loquendi, quibus distinctio et diversitas naturae significari
videbatur, continuo accusatus est apud successorem Petri
Dionysium Romanum Pontificem, qui hac occasione com­
munem fidem sicut de distinctione personarum ita de uni­
tate naturae ea, qua superius vidimus, claritate exposuit,
cui definitioni Alexandrinus plenissime consensit, et se
semper in eadem fide fuisse protestatus est (vide S. Atha­
nas. 1. de sentent. Dionysii n. 15. 17. 18. 20; de decret.
Nicaen. n. 26). Sed de Dionysio alibi dicendi locus erit.

— 165 —

Eadem consensio, sollicitudo, claritas intelligentiae in cu­
stodiendo deposito aeque manifeste apparet in damnatione
omnium haereticorum, quantumvis subtiliter disputarent et
verbis ecclesiasticis suum errorem obtegerent. Rationem ,
quae in huiusmodi praesertim dogmatibus publicae et com­
munis professionis persuadet consensum Patrum semper
praesumendum esse, et dissensum aliquorum non nisi ex
evidenti demonstratione concedi posse, complectitur Augu­
stinus loquens de alio dogmate etiam minus obvio, quam
est professio SS. Trinitatis: « quia, inquit, et ipsi (Patres
orientales) utique christiani sunt, et utriusque partis ter­
rarum fides ista una est , quia fides ista Christiana est »
Aug. contr. lui. I. n. 14. (Vid. Tract, de Tradit, th. XV.).
3°. Si iam doctrinam ipsam inspiciamus, ut in monu­
mentis adhuc reliquis ante tempora Nicaena proposita exstat,
non tam distinguendi sunt Doctores diversi inter se, quam
potius conferenda duplex series sententiarum apud omnes
vel certe plerosque illos Patres.
a) Omnes habent certissimum principium fundamentale,
unum esse Deum, praeter quem alius non est; eundem ab­
solute seu sub ratione deitatis et essentiae spectatum esse
unum ita , ut ludaei et monarchiani docent et recte pro­
bant ex Scripturis; porro nefas omnino esse, divinum cul­
tum deferre nisi uni vero Deo. Non minus certum habent,
Christum Filium Dei et pariter tertium, Spiritum Sanctum,
esse verum Deum, divino cultu adorandum; Christum Fi­
lium a Patre distinctum esse illum unum verum Deum ,
qui in V. T. apparuit et se revelavit ut Deum unum.
Clarum est igitur, a Patribus illis omnibus tam multipli­
cationem quam partitionem deitatis seu naturae divinae
haberi ex principiis Christianis ut absurdam. Hinc certum
est, declarationes distinctionis realis inter Patrem, Filium,
Spiritum Sanctum numquam posse penes illos intelligi eo
sensu, ut distinctio pertingat etiam ad unam simplicissi­
mam et non multiplicabilem essentiam divinam.
Z») De distinctione personarum duplex est diversus modus
disputandi illorum Doctorum. Quando simul confutant er­
rores oppositos ex· una parte asserentium cum unitate na­

— 166 —
turae etiam unitatem personae, ex parte altera distribuen­
tium quomodocumque etiam naturam cum distinctione per­
sonarum , ut vidimus penes Callistum et Dionysium Pon­
tifices; aut quod fere eodem redit, quando Patres vindicantes
distinctionem personarum simul repellunt calumniam adver­
sariorum, ac si hoc ipso multiplicaretur natura, ut saepe
Irenaeus , non raro Tertullianus aliique ; in hac inquam
disputatione coniungunt et aeque clare defendunt unitatem
naturae et distinctionem personarum. At vero frequenter
supposita unitate deitatis solum prae oculis habent realem
distinctionem Patris et Filii , quam haeretici negabant.
Cum iam hic Patribus nullatenus fuerit propositum decla­
rare distinctionem, quomodo sit, sed unice eius realitatem,
an sit, et cum de unitate naturae absque controversia cum
adversariis monarchianis consentirent; non est mirum,
quod saepe utuntur iis loquendi modis, qui per se spectati
possent non solum personarum sed etiam naturarum di­
stinctionem significare, et quibus in disputatione alia, ubi
vindicanda essent deitas Filii et naturae unitas, neque
ipsi usi essent, et minus adhuc posteriori aetate uti com­
mode possumus , bum formulae et definitiones erroribus
tam monarchianis quam triusianis directe oppositae iam
ratae sunt ac fixae, quas formulas ipsas non nisi paulatim
peperit necessitas, ut dogma unitatis et distinctionis sem­
per creditum muniretur adversus haereticos , et fraudes
detegerentur, quibus errorem illi occultabant.
Hanc distinctioris et constantioris terminologiae originem
testatur historia Concilii Nicaeni superius a nobis descripta
(th. IX), imo historia tota Atianorum et Pneumatomachorum, ut tum a Patribus seorsum tum in Conciliis confutati
et damnati sunt.
Quod itaque de illis vetustis doctoribus ait s. Hierony­
mus Apol. contr. Rufin. 1. II. n. 17: « fieri potest, ut vel
simpliciter'erraverint, vel alio sensu scripserint, vel a
librariis imperitis eorum paulatim scripta corrupta sint ;
vel certe antequam in Alexandria quasi daemonium meri­
dianum Arius nasceretur , innocenter quaedam et minus
caute loquuti sunt, et quae non possint perversorum ho-

— 167 —
minum calumniam declinare, » totum concedendum est, si
sermo sit de rei possibilitate et de doctoribus seorsim sin­
gulis non vero in consensu spectatis. At si quaeratur de
facto, primum et tertium sine magna probatione admitti
non debet, secundum et quartum inspectis scriptis Patrum
illorum , qui semper habiti sunt orthodoxi, reperitur esse
verissimum.
THESIS XI.

De difficilioribus concipiendi et loquendi modis,
quibus Patres vetusti distinctionem realem divinarum
personarum significant.
u Quando ss. Patres sive ante controversiam cum Arianis sive
9 adhuc post Concilium Nicaenum loquuntur Ie. de relatione Filii ad
9 Patrem velut inferioris ad superiorem ; 2 . de voluntaria genera·" tione Filii ; 3". de operatione Filii ad extra velut ministrantis Deo
r Patri, eiusque generatione ad opus creationis: 4°. de missione et apr paritionibus Filii etiam in veteri Testamento, velut visibilis et loco
» circumscripti prae Patre invisibili et immenso: omnes illae locutiones
.·> penes Patres orthodoxos possunt atque spectatis eorum principiis et
9 declarationibus debent intelligi de reali distinctione Filii per gene.■» rationem procedentis a Patre ut a suo principio, non autem de modo
9 distinctionis secundum diversitatem naturae; in plerisque vtro simul
9 respicitur humana natura a Filio assumenda aut assumpta, vel appa9 ritio in loco per subiectam creaturam, n

Non potest negari apud Patres antenicaenos occurrere
modos loquendi de Filio, et vel diserte vel per consequen­
tiam de Spiritu Sancto, in comparatione cum Patre, qui per
se et seorsum sumpti possent significare, et sensu obvio re­
vera significarent Filium natura a Patre distinctum ac in­
feriorem. Imo locutiones geminae occurrunt non raro penes
Patres etiam post Nicaenum Concilium eos ipsos, qui con­
substantialitatem Filii cum Patre adversus Arianos studio­
sissime vindicabant. Unde apud hos posteriores nemo pru­
dens dubitat, quin duriores illae formulae in sensum or­
thodoxum explicandae sint. Hoc vero ipsum iam praeiudicium est gravissimum, easdem etiam ab antiquioribus
hoc tantummodo sensu catholico adhibitas fuisse. At non
coarctamur ad hanc solum comparationem cum Patribus

— 168 —

posterioris aetatis; sed ut iam indicavimus inter principia
generalia, de quibus dictum est in fine thesis antecedentis,
Patres illi antenicaeni ipsi tradunt doctrinam disertissimam
de unitate divinae naturae non multiplicabilis, et de Filio
qui cum Patre est unus verus Deus. Quare ea omnia, quae
proferunt de distinctione Patris et Filii, non possunt ha­
bere sensum illum, quo ipsum principium fundamentale
subverteretur; non possunt inquam intelligi de distinctione,
eoque minus de diversitate naturae , sed necessario intelliguntur tantummodo de distinctione Patris et Filii, for­
maliter ut est Pater principium, Filius procedens a prin­
cipio , h. e. de distinctione personarum, salva ac integra
manente unitate deitatis sive naturae divinae. Neque vero
locutiones istae difficiliores sunt eiusmodi , quae sensum
catholicum non admittant, dummodo advertatur, quid Pa­
tres ab adversariis concessum supponant, unitatem videli­
cet deitatis, quid ab iisdem adversariis negatum obtinere
velint, distinctionem nempe realem Filii subsistentis a Pa-.
tre subsistente.
Versantur omnes illae locutiones circa quatuor capita
doctrinae catholicae ex ipsis Scripturis desumpta : quod
1°. Deus Pater est principium , Deus Filius est ex Patre
genitus; 2U. Pater Filium non generatione materiali et in­
star brutae naturae, sed interno actu intellectuali et eatenus Pater volens genuit; quod 3°. Deus Pater creavit omnia
et operatur ad extra per Verbum suum seu per Filium;
quod 4°. Filius missus a Patre in Incarnatione et velut in
praelusionibus Incarnationis iam in theophaniis veteris Te­
stamenti manifestavit Patrem.
I. Ad professionem generationis ac processionis pertinet,
quod Patrem dicunt superiorem Filio, nempe secundum ori­
ginem et άξιωαα personale; vel quod Filium a Patre docent
velut a plenitudine derivatum, quatenus scilicet Pater
principium est ac fons Trinitatis.
1° Aliquando ab eis Pater praedicatur «Deus universo­
rum», et sub eo numeratur Filius «secundo loco» et
« tertio » Spiritus Sanctus, atque ulterius praeter « Deum
universorum » Filius dicitur « alter Deus». Sic Justinus:

— 169 —

I

I

i
I

«Enitar vobis (ludaeis) persuadere, alium esse, et dici Deum
ac Dominum sub creatore universorum, qui et Angelus vo­
catur, quia nuntiat hominibus, quaecumque illis vult nun­
tiare universorum creator, supra quem alius non est Deus...
Ad Scripturas me referens persuadere vobis conabor, hunc
ipsum qui Abrahae et lacob et Moysi visus esse dicitur ,
et Deus esse in Scriptura docetur , esse alium ab eo qui
omnia creavit Deo, alium, inquam, numero non vero mente
(άρβμω λέγω, άλλα cv γνώμη) » lustin. Dialog, cum Tryph.
n. 56. « Athei non sumus, qui factorem huius universi co­
limus... Nostrum autem harum rerum doctorem , natum
ad hoc munus lesum Christum... ipsius veri Dei Filium
noscentes, et ipsum secundo loco Spiritumque propheticum
tertio ordine habentes rationabiliter nos colere demonstra­
bimus n (1) Id. Apol. I. n. 13.
Esset iam per se incredibile, lustinumnon intellexisse,
quod in Scripturis omnibus est evidens, unicum verum Deum
esse, qui creavit omnia et qui patriarchis ac Moysi sese
manifestavit, atque persuadere voluisse ludaeo Tryphoni
duos esse Deos, unum creatorem omnium, alterum deitate
distinctum qui in veteri Testamento se revelavit Deum
Abraham, Isaac, et lacob. Ceterum hoc fundamentum uni­
tatis Dei lustinus diserte etiam praestruxit. «Nec alius (in­
quit) umquam erit Deus, o Trypho , nec alius a saeculo
exstitit praeter eum, qui hoc universum creavit ac disposuit.
Neque alium nobis, alium vobis esse Deum ducimus, sed ip­
sum illum, qui patres vestros eduxit e terra Aegypti... Ne­
que in alium’quemquam speramus, neque enim alius est,
sed in eum, in quem et vos, Deum Abraham et Isaac et
lacob» ib. n. 11. Igitur lustinus tria simul affirmat ut cer­
tissima in fide christiana; primo non esse nisi unicum Deum,
qui creavit omnia et qui idem Deus Abraham, Isaac, et lacob patriarçhis ac Moysi se manifestavit; tum secundo alium
esse Patrem, qui creavit omnia per Verbum suum, et alium
qui Filius missus se manifestavit patriarchis; unde tertio
(1) ΪΊον αυτου του όντο; 3*ου ^ζαΟονυ; χαι é’y δβυτ^ρα
.T’/iU/χα

tî

ίχοντ^ς ,

7rgcÇ>/Tixov «y τρίτη ταξβι, ότι fxera λογου τι^^γχ^ν. άτοδηςο/ζ$>.

- 170 —

Patrem et Filium esse unum verum Deum creatorem om­
nium ac Deum Abraham, Isaac, et lacob.
His positis partitivum ualius », dum Filius dicitur «alius
Deus», non potest intelligi de distinctione deitatis unius
et alterius, sed necessario intelligitur de distinctione per­
sonae, ut Pater sit alius et Filius alius, qui tamen sunt
unus Deus. Unde etiam recensio u sub Deo qui creavit om­
nia» , et numeratio «secundo loco» ac «tertio ordinen
non naturae sed solum personarum subordinationem ratione
principii et procedentis a principio indicare potest (1). Vide
etiam Tertullianum contr. Prax. c. 3.
Eodem sensu nomen « Deus super omnia » aliquando
hypostatice usurpatur ad designandum Patrem, quatenus est
principium Filii et cum Filio principium Spiritus Sancti,
idque factum fuisse videmus non solum a vetustis illis
Patribus sed etiam post Cone. Nicaenum ab iis, qui ceteris
instantius unam naturam trium defendebant, ut ab Atbanasio (Apolog. ad Constant, n. 17.); Basilio (ep. 38. n.4);
Gregorio Nysseno (contr. Apollin. n.77.Galland. VI. p.575).
Basilius 1. c. ad rem praesentem characteres personales
ita describit: Filius a Patre procedit solus per modum uni­
geniti (μονος μονογενως) j Spiritus Sanctus a Filio pendet (pro­
cessione tc’j vicv μεν τρτΎ,ται'), quocum inseparabiliter cogita­
tur, et ex Patre principio pendentem (origine) subsisten­
tiam habet (ττ.ς τε του πατρος αίτιας εζ-ημμενον εγει το είναι); qui
autem est super omnia Deus , exsortem characterem suae
hypostaseos solus habet, quod Pater est, et quod nullo sub­
sistit ex principio» (2) Basil. T. III. p. 117. (Vide Tract,
de Incarnat, th. IX. η. II.)
(1) Nobis pro nostro scopo nec opus nunc est nec animus totam
Origenis doctrinam de Trinitate defendere ; interim quod velut grave
praeiudicium contra eius orthodoxiam obiici solet ex 1. V. n. 30 contra
Celsum, ubi Filium appellat «alterum Deum ôwtîçov 9eo>, n si non aliud
obstaret, ex dictis facile explicari posset. « Sapientiam nos credimus Dei
esse Filium... Et si ideo alterum dicamus Deum, sciant, alterum Deum nos
non aliquid aliud dicere quam Virtutem omnes virtutes complectentem
et Verbum (seu Rationem λογοκ) in se continens, quidquid rationis est
in iis, quae secundum naturam eaque praestantissima creata sunt. »
(2) G ό; ιιτι zcc/tu'/ 5εος ίςαι^-τοκ τι γναζισρ,α της εαυτου νζοστασινς,
το ττατίΐρ mat και «χ μ,ηδ/μιας αίτιας όποστηναι, μο·,ος jyei.

— 171 —

Eodem reduci posset per se loquendo distinctio Origenis
inio. torn. 2. n.2.3. (Opp. T. IV. p. 50. 51.). Pater, inquit,
dicitur Deus cum articulo (ό θεδς), Verbum autem quod erat
apud Deum et quod Deus erat, appellatur sine articulo θε^;,
idque ideo ut Pater significetur tamquam αντίθεος i. e. Deus
sine principio a quo procedat, Filius intelligatur in sua pro­
prietate personali is , qui habet divinitatem communicatam
a Patre. Explicat hanc distinctionem inter nomen c 5ecs et
θεο; alio exemplo. Verbum dicitur c Ιηζζ cum articulo, in
creatis vero ratio est Àcyoç sine articulo, quia Verbum (i zcyc;)
est exemplar et fons omnis rationis, quae in creatis est
Icycç velut participatio quaedam illius , qui est c 't.zyzratio absolute perfecta, u Ambo igitur locum tenent fon­
tis, Pater quidem divinitatis (quatenus communicatur Fi­
lio), Filius vero rationis (participatae in creatis), λ Com­
paratio non est inter communicationem divinitatis a Patre
et rationis creatae a Verbo quoad modum, quasi is utrim­
que idem esset, sed comparatio est inter communicationem
solum analogam. Hanc doctrinam, quod deitas in Patre est
non communicata ab altero et ideo Pater dicitur c Sesg et
άυτοϊεος, in Filio deitas est communicata a Patre per genera­
tionem et ideo dicitur θεός, opponit Origenes duplici aut
triplici errori: primo generatini eorum, qui Patrem et Fi­
lium Deum praedicando putant induci duos Deos; tum eorum,
qui ad hunc ditheismi errorem vitandum vel negant persona­
lem distinctionem Filii a Patre, vel concessa distinctione ne­
gant Filii divinitatem. «Ex his, inquit, solvi iam potest id
quod inultos perturbat, qui volentes Dei amantes esse ve­
rentur, ne duo praedicentur Dii, ac propterea incidunt in
falsa et impia dogmata, vel ita, ut negent proprietatem Filii
aliam a proprietate Patris, confitentes Deum esse, quem
ipsi solum nomine tenus Filium appellant (quippe quem non
realiter distinctum a Patre credunt); vel ita, ut divinitatem
Filii negent, concedentes proprietatem eius et substantiam
secundum circumscriptionem, aliam a Patre» (1) Origen. 1. c.
(1) TiOfyriÇ αυτού την ίίιοτητα χαι την ουσίαν χατα τ$ργζα*ην τυγχανουσαν Ζτίραν του ττατ^ο;. H1C ουσία χατα π^ργ^α'ην est ipsa definitio
hypostaseos, quae scilicet est substantia seu essentia proprietate hy-

— 172 —

Pariter non ad distinctionem naturae sed ad indicandam
generationemFilii a Patre, simulque ad declarandam Filii in­
carnati dominationem secundum humanitatem, pertinet illud,
quod non modo ante Concilium Nicaenum, ut Tertullianus
contra Prax. c. 13. , sed etiam subséquentes Patres ex ipso
usu loquendi biblico (cf. 1. Cor. VIII. 6 ; XII. 4-6; Eph. IV.
5. 6. etc.) animadvertunt, in connumeratione Patrem dici
Deum Filium vero Dominum, significatione scilicet hypo­
statica horum nominum, quamvis absoluta significatione
Filius idem Deus sit qui Pater, et Pater idem Dominus qui
Filius, u Pietatis doctrina, ut sciamus unum Deum inge­
nitum Patrem, unum genitum Dominum Filium, qui Deus
quidem appellatur, quando per se et seorsum dicitur, Do­
minus autem, quando cum Patre nominatur; illud propter
naturam (quia una deitas), hoc propter unitatem principii»
(ώα την μοναρχίαν) Gregor. Naz. or. 25. al. 23. η. 15. cf. Hilar.
Trin. 1. VIII. n. 35-37; Basil, ep. 8. al. 141. n. 3; Chrysost.
in 1. Cor. horn. 20. n. 3; de Incomprehens. horn. 5. n. 1. 2.;
Theodoret. in 1, Cor. VIII. 6.
2° Alter loquendi modus pertinens ad rationem principii
et procedentis a principio indiget explicatione, quando ver­
bis utuntur, quae per se spectata possent significare parti­
tionem naturae divinae aut communicationem naturae non
eiusdem, quae est Patris, sed alterius inferioris. Tertullia­
nus Patrem appellat «totam substantiam, n Filium «deri­
vationem totius et portionem, » atque Filium comparate
ad Patrem ait esse «modulo alium ab alio» contr.Prax. c.9.
At vero tum contextus immediatus huius loci tum uni­
versa doctrina in toto libro contra Praxeam et alibi a Ter­
tulliano defensa de una substantia ac deitate in tribus per­
sonis substantialibus , quae solis relationibus originis inpostatica velut definita et circumscripta, sub qua ratione iam non est
communis pluribus sed incommunicabilis et hoc sensu in divinis « in­
dividua substantia rationalis naturae. » Ita etiam a s. Basilio dicitur
hypostasis, ubi u non communitas naturae sed rei alicuius circumscrip­
tio secundum proprietatem spectatur η πςαγματος τίνος
χατα
το ίό'ιαζον Basil, ep. 36. (al. 43.) η. 2. cf. Tract, nostrum de Incarnatione;
Petav. Trin. IV. c. 7.

__

— 173 —

ter se distinguantur, tam luculenta est, ut Patrem a to­
tam substantiam n prae Filio dicere non potuerit nisi ra­
tione principii, nec Filium potuerit intelligere alio sensu
«derivationem totius, » nisi quod «totum» , ipsa scilicet
eadem deitas quae est Patris, per generationem derivatur
in Filium; vel quod «derivationem totius» dixerit ut de­
rivationem a toto, quo nomine totius intelligi debeat Pater
ut principium primordiale (αρχή rpczarcipzrizz) et fons Tri­
nitatis. Nomen vero « portionis » est appositum synony­
mum , idem significans quod « derivatio totius » ; portio
quippe idem est ac partitio non divisionem significans sed pro
perfectione rei, de qua agitur, solum communicationem (1).
Tertullianus ipse alibi (contr. Marc. 1. III. c. 6.) hunc sen­
sum explicat, quod Pater est plenitudo, Filius portio qua­
tenus «consors plenitudinis. » Nec quidquam officit, quod
contra Prax. c. 9. confirmat illam rationem «totius» ac « por­
tionis » verbis Christi: « Pater maior me est» Ιο. XIV. 28.
Hoc enim dictum Patres quam plurimi etiam post Cone.
Nicaenum et in disputatione adversus Arianos interpretati
sunt de Filio spectato secundum divinitatem, quod Pater
maior dicitur Filio non sane ratione naturae, quam unam
in Patre et Filio illi Doctores sua interpretatione defen­
dere propositum habebant, sed ratione originis et secundum
αξιω/ζα paternitatis, quod Pater est principium Filii. (Vide
PP. apud Petav. 1. II. c. 2. n. 1-9). Hac interpretatione
verborum Christi admissa, recte poterat Tertullianus ad ea
appellare non solum, ut pro suo scopo principe rem ipsam
distinctionis Patris ac Filii demonstraret, sed etiam pote­
rat ex illis suum peculiarem modum loquendi derivare. De­
clarat ipsemet 1. c., quo sensu dicatur Pater Filio maior:
«dum alius qui generat, inquit, alius qui generatur;
(1) Sic etiam Tatianus distinguit partitionem et divisionem
[lt/ et ατοζοπ-ην. Verbum ait esse genitum ac prolatum ad mundi crea­
tionem non per divisionem sed secundum partitionem (h. c. secundum
communicationem ζατα
non imminuens eum a quo processit,
sicut lumen accenditur a lumino Tatian. contr. Graec. η. 6. Conferri
etiam potest locutio latina penes Plinium « vocare aliquem in portio­
nem muneris. » Cf. lust, dialog, cum Tryph. η. 128.

— 174 —

dum alius qui mittit, alius qui mittitur; dum alius qui
facit, alius per quem fit. » Gemina omnino locutione ex­
primit relationem originis inter Filium et Spiritum Sanc­
tum, appellans Filium u massalem summam, n Spiritum
Sanctum «portionem» (contr. Marc. IV. c. 18). Quando dein­
de Filium dicit « modulo alium a Patre, » nomine moduli
nihil aliud significat nisi modum subsistendi seu formalem
rationem Filii, qua Filius genitus est alius a Patre gignente.
Sicut formalem rationem personalem hic modulum et, qua­
tenus spectatur in Filio, infra c. 14 « modulum derivatio­
nis » appellat, ita superius c. 2. dixerat Patrem, Filium,
Spiritum tres esse gradu, forma, specie, unius autem sub­
stantiae, et unius status, et unius potestatis, «quia unus
Deus, ex quo et gradus isti et formae et species in nomine
Patris et Filii et Spiritus Sancti deputantur. »
Similem omnino modum dicendi vidimus iam supra p. 154
penes s. Hippolytum, qui eo in contextu, ubi vel maxime
confitetur Patrem et Filium esse unum Deum unamque
vertutem essentialem, ad declarandam distinctionem perso­
narum et rationem principii ac procedentis a principio Pa­
trem appellat «totum» et Verbum «Virtutem ex toto.»
3n. Huc referemus sententiam Clementis Alexandrini
Strom. VII. p. 702(ed.Paris. 1641), ubi dicitur «naturaFilii
soli omnipotenti propinquissima (seu coni unctissima)» r(w«v
φυσις, η τω ρ.ο>ω παντοκρατορμ πρ^σεχεστατη.
Imprimis in hoc contextu ipso describitur Dei Filius
attributis uni vero Deo propriis. Post citata verba pergit
Clemens dicere, hanc naturam Filii esse summam excellen­
tiam (ή ρ,εγιστη υπέροχη), quae indefessa et inexhausta po­
tentia omnia operatur, et occultas inspicit cogitationes.
«Filius Dei non divisus, non separatus (a Patre), non trans­
iens de loco in locum, ubique existens, nuspiam circum­
scriptus, totus mens, totus lux paterna, totus oculus, om­
nia videns, omnia audiens, scienp omnia, potestate scru­
tans potestates » etc. Tum passim in suis sci iptis Clemens
unam non multiplicabilem deitatem celebrat Patris et Fi­
lii et Spiritus Sancti. «Omnium causa Deus est; nihil ergo
odio habetur a Deo, sed neque a Verbo, ambo enim unum

— 175 —

sunt, nempe Deus (έν yap à/χφω, £εος); dixit enim: in principio

erat Verbum, et Verbum erat in Deo (έν τω θεω), et Deus
erat Verbum... Deus et bonus et iustus est... Unum autem
est Deus, et supra unum, et supra ipsam monadem. Propterea particula Tu (in verbis : Tu Pater in me et Ego
in Te) emphasim habens demonstrativam designat Deum ,
qui solus essentialiter est, erat, et erit(vid. Tract, de Deo
th. XXII. η. II.)... Qui enim hos quidem statuit a dexte­
ris, illos vero a sinistris (bonus et iustus), quatenus Pater
concipitur bonus existens, id solum quod est, nempe bonus
appellatus est (Matth. XIX. 17), quatenus vero Filius exi­
stens Verbum eius in Patre est, iustus appellatur, ex re­
latione ad invicem n Clem. Paedagog. 1. I. c. 8. Itaque Deus
unus est et supra unitatem, cui scilicet intrinsecus repu­
gnat additio alterius unitatis (Tract, de Deo 1. c.), identique
unus Deus est Pater et Filius , qui relatione ad invicem
non autem deitate, utpote una, inter se distinguuntur; unde
dum Patri bonitas, Filio iudici iustitia appropriatur, qui di­
citur bonus et iustus, est idem unus Deus. Vide etiam doxologiam ex usu ecclesiastico desumptam ad finem libri III.
Paedagogi Clementis. Ibi est precatio : u placare filiolis
tuis, Fili et Pater, ambo unum, Domine! » et exspectatur
laus ac gratiarum actio in coelo deferenda « soli Patri et
Filio, Filio et Patri cum Sancto Spiritu, per omnia uni
(παν-α ένι), per omnia bono, pulchro, sapienti, iusto, cui
gloria et nunc et in saecula Arnen. »
Hac doctrina supposita manifestum est, in illo dicto :
u natura Filii propinquissima omnipotenti », non posse esse
comparationem inter naturam absolute spectatam Patris ac
Filii, sed necessario intelligi relationem personae ad per­
sonam. Quare « natura Filii » intelligitur natura formaliter ut identificata cum Filio , ita autem u natura Filii »
idem significat ac Filius vel persona Filii (vid. Tract, de
Incarnat, th. XXXV. cf. Petav. Trin. 1. IV. c. 2. n. 3. 4).
Hac vero significatione hypostatica « natura Filii propin­
quissima (coniunctissima πρ^σεχεσταττ(' omnipotenti (Patri) »
recte dici potest duplici ratione.
a) In comparatione ad extra cum creaturis natura Fi­

— 176 —

lii est propinquissima Patri , quia .Filius est generatione,
consubstantialis imago Patris, splendor (απαύγασμα) gloriae,
et figura (χαρακτγιρ) substantiae eius ( Heb. I. 3); creaturae,
angeli et homines sunt imagines imaginis per creationem.
Ita loquuntur Patres frequenter (Petav. VI. 5) et Clemens
ipsemet Protrept. p. 62: u est Dei imago eius Verbum, et
mentis genuinus Filius , lucis lux archetypa; imago au­
tem Arerbi est homo, » Hic est proprius sensus, quo Cle­
mens Filium appellat naturam propinquissimam Patri; com­
parat enim in contextu homines, angelos, Filium ratione
propinquitatis ad Patrem : u in terra praestantissimum est
homo maximae in Deum pietatis; praestantissimum in coelo
est angelus , qui loco propius et iam purius aeternae ac
beatae vitae est particeps. » Tum progreditur ex creaturis
ad illum , qui est super coelum et terram adeoque super
omnes creaturas: a perfectissima enim vero et sanctissima
et maxime principalis et imperans et regia et beneficen­
tissima natura Filii, quae soli omnipotenti est propinquis­
sima. »
3) Etiam in comparatione ad intra secundum origi­
nem personarum , quod Filius a solo Patre , Spiritus a
Patrè et Filio vel a Patre per Filium procedit, dici pot­
est Filius prae Spiritu Sancto « τ.ρϋσεγ/στατος n Patri.
Ita s. (Iregorius Nyssenus: u indifferentiam, inquit, natu­
rae confitentes non negamus differentiam ratione princi­
pii et principiati, in quo solo unum ab altero distingui
intelligimus, quia unum credimus esse principium, aliud
ex principio. Et in hoc, quod est esse ex principio, iterum
aliam intelligimus differentiam, unum enim (Filius) est
proxime ex primo, aliud (Spiritus Sanctus) est per proxi­
mum ex primo (το pvj γαρ προσεχώς εκ του πρώτου, το οε οια
του προσεχώς εκ του πρώτου), ut et ratio unigeniti (το povoytvtc,
quod est solus ex solo Patre) in Filio indubitata maneat,
et Spiritum Sanctum ex Patre esse medio Filio non ambi­
gatur (και το εκ του πατρος έινοα το πνεύμα ρ.τ, αμφιβάλλειv vr,ç
του ύιου μεσιτείας), qui ordo medii (Filii inter Patrem et Spi­
ritum Sanctum) et rationem unigeniti Filio reservet et Spi­
ritum Sanctum a naturali relatione ad Patrem non seiun-

177 —

gat n Nyssen. 1. Quod non tres Dii ad Ablav. T. II. p. 459.
(cf. Petav. VII. 11.).
IL Examinanda hic porro est doctrina, quae non solum
apud vetustiores (ut e. g. apud Hippolytum contr. Noet.
n. 15.), sed etiam in disputationibus adversus Atianos saepe
recurrit. Concedunt Patres hanc propositionem : Pater Fi­
lium voluntate genuit. Plerique ex illis ad hanc quaestio­
nem de voluntaria generatione habendam adducti sunt per­
petuo sophismate adversariorum. Interrogabant Ariani ,
utrum. Pater Filium genuerit volens an non volens. Si Ca­
tholici hoc alterum affirmarent, consequens esse aiebant,
ut Pater coactus ac invitus Filium genuerit, vel ut ge­
neratio sit non qualis decet spiritum, sed per modum
processionis naturalis, qualis est in corporibus cognitione
et voluntate carentibus, quod utrumque in Deo repugnat.
Si concederetur alterum, Filium scilicet esse a Patre vo­
luntate genitum, hoc ipso inferebant, Filium esse factum
cum antea non esset, nec esse Patri consubstantialem.
Patres pro scopo diverso diversimode respondent; ali­
quando enim uno sensu concedunt, aliquando alio sensu ne­
gant, Filium a Patre voluntate esse genitum. Ut excludant
absurdam calumniam, ac si Filius invito Patre vel per mo­
dum naturae brutae genitus diceretur, aiunt Filium esse
utique genitum voluntate, ubi non voluntatem liberam ef­
ficientem, quam Ariani in mente habebant, sed voluntatem
significant naturalem concomitantem, quod scilicet ex ipsa
ratione infiniti spiritus generatio Verbi est sane per in­
tellectum et cum voluntate Patris ; sicut Deus voluntate
Deus est, non quod voluntas sit effectrix Dei , sed quod
Deus ex intestina sui perfectione existens vult utique esse
Deus nec invite Deus est (1). «Cum non ex voluntate, ut
(1) « Cum dicitur aliquid esse vel fieri voluntate, dupliciter potest
intclligi. Uno modo, ut ablativus designet concomitantium tantum, sicut
posera dicere, quod ego sum homo mea voluntate, quia scilicet volo
me esse hominem. Et hoc modo potest dici, quod Pater genuit Filium
voluntate, sicut et est voluntate Deus, quia vult se esse Deum, et vult
se generare Filium. Alio modo sic, quod ablativus importet habitudi­
nem principii... et secundum hunc modum Deus Pater non genuit Filium
voluntate, sed voluntate produxit creaturam * s. Thom. 1. q. 41. a. 2.
Franaelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.
12

Μ

— 178 —

cetera, Filius subsistere doceretur, ne secundum volunta­
tem tantum non etiam secundum naturam haberet essen­
tiam ; data haereticis occasio videbatur , ut necessitatem
Deo Patri gignendiex se Filii adscriberent (h.e.ex sententia
Catholicorum id sequi calumniarentur), tamquam naturae
lege cogente invitus ediderit. Sed haec passionum non est
in Deo Patre conditio... Ante tempora omnia Pater ex na­
turae suae essentia impassibiliter volens , Filio dedit na­
turalis nativitatis essentiam (al. naturalis nativitatem es­
sentiae) n s. Hilar, de Synod, n. 69. « Num quia ex natura
non autem ex voluntate sit Filius, iam etiam praeter vo­
luntatem Patris et nolente Patre est Filius? Minime vero,
sed potius Pater vult Filium... Ut enim non ex voluntate bo­
nus esse coepit, nec tamen contra sententiam et volunta­
tem bonus est; namque hoc quod est, ipse vult esse... sic
cum Filius proprius sit cius naturae , non praeter volun­
tatem eius est. Sit ergo volitus et dilectus Filius a Patre,
hacque ratione pie quis cogitet, Deum velle et non nolle p
s. Athanas. contr. Arian, orat. III. n. 66.
In directa vero oppugnatione dogmatis Ariani, quo Fi­
lium libera voluntate Patris factum vel genitum dicebant,
ss. Doctores negant Filium esse genitum voluntate Patris.
Neque tamen inde est consequens, ut nolens Pater Filium
genuerit; quod enim ex interna exigentia et necessitate per­
fectae spiritualis naturae procedit, id neque est ex libera
electione voluntatis neque contra voluntatem sed ex prinHaec Petavio non undeqnaque probantur. « Cur voluntatem illam conco­
mitantem vocent, equidem non intclligo, » inquit 1. VI. c. 8. n. 17.20.
Nam voluntatem, qua Dens vult esse Deus, putat dici debere con«quentem; qua vero vult generare Filium, esse voluntatem antecedentem,
neutram concomitantem. At vir doctissimus animadvertere potuisset,
hic non spectari ordinem voluntatis, ut prae aliquo termino antecedens
est vel consequens vel concomitans, sed quaestionem esse, utrum abla­
tivus u voluntate generat Pater ·- sit ablativus efficientiae, ut volebant
Ariani, an ablativus coneomitantiae. tantum. Quando voluntas concomi­
tant contradistinguitur ad voluntatem effectricem vel produetricem, non
respicitur ordo prioris aut posterioris, sed affirmatur existentia volitionis et negatur ratio causae vel principii in eadem volitionc ; atque
adeo hoc sensu potest dici voluntas concomitans, quae respectu ordinis
esset antecedens vel consequens.
<

— 179 —

[.

■

cipio naturae intelligente ac volente, seu voluntate conco­
mitante. «Ergo nec invitum dixerim nec volentem... Nam
sicut bonus Pater non aut ex voluntate est aut necessitate
(invitus et coactus) sed super utrumque, hoc est natura ;
ita non generat ex voluntate aut necessitate Pater » Ambros. de Fid. 1. IV. c. 9. n. 103. Vide Augustin. Trin. XV.
c. 20. n. 38.
Dextere etiam accipiendum est, quod Patres frequenter
respondent Arianis ad defendendam aequalitatem Filii cum
Patre in hunc modum. Si Filius minor est Patre, aiunt, vel
Pater sibi aequalem generare non potuit, et non est omnipo­
tens; vel noluit, et non est bonus sed invidus (Basilius, Gre­
gor. Nyssenus, Augustinus). Supponitur vera ratio Filii et
vera generatio per communicationem naturae ; unde omnipo­
tentia et bonitas, ex qua deducunt plenitudinem communica­
tae naturae , non potest intelligi effectrix sicut in ordine
ad creaturas , sed debet intelligi intima perfectio fecun­
ditatis et communicabilitatis naturae , quatenus identificatur cum Patre. Cum scilicet Ariani Filium omnipotentia
et bonitate Dei factum esse dicerent, Patres inflectebant
omnipotentiam et bonitatem, prout convenit non effectioni
sed generationi ; hoc autem sensu omnipotentia et bonitas
paterna, formaliter ut paterna et hypostatica, est potentia fe­
cunditatis et bonitas communicationis naturae, qua gene­
ratur Filius. Quare sententia illa: «si Pater Filium non
potuit vel noluit generare sibi aequalem , aut omnipotens
non est aut non est bonus,» revocatur ad hanc alteram: si non
potuit vel noluit, non est in Patre summa perfectio communicabilitatis naturae. Patet autem, huiusmodi rationes
a Patribus non ad ferri ad demonstrationem rei, an sit; sed
supposita revelatione veritatis proponi velut argumenta ad
hominem, aut ad aliquam declarationem rei, quomodo sit.
III. Aliud doctrinae caput, in quo ambiguas et obscuriores quandoque locutiones veterum Patrum occurrere di­
ximus, illud est , quod Pater creat et operatur per Ver­
bum. Quamvis operatio ad extra in Deo real iter non sit
aliud, quam ipsa divina essentia cum respectu et conno­
tation e termini externi , hocque ipso operatio trium per-

— 180 —

sonarum ita sit una absque distinctione, sicut una est et
indistincta divina essentia ; attamen essentia ac proinde ope­
ratio communicatur a Patre in Filium, a Patre Filioque
in Spiritum Sanctum, in quo communicatio naturae veluti
sistit et absolvitur , nec ulterior datur processio quam
Verbi per intellectum et Spiritus Sancti per voluntatem seu
per amorem. Hic ordo communicationis et relationum expri­
mitur locutione biblica et ecclesiastica, qua dicitur Pater ope­
rari per Filium in Spiritu Sancto. Si autem non relatio perso­
narum sed natura respicitur, locutio : Deus fecit omnia per
Verbum et per Spiritum Sanctum, convertitur cum altera:
Deus fecit omnia per semetipsum. (Vide Irenaeum supra
p. 152.)
Iam 1°. haec eadem relatio originis Filii a Patre expri­
mitur, quando non solum Patres antenicaeni sed frequen­
tissime etiam subséquentes Filium dicunt ministrare Patri
in mundi creatione et in operibus ad extra. Notatur a Pe·
tavio inter veterum dicta, quae a fidei regula discrepare
videantur, etiam illud, quod Irenaeus (1. IV. c. 17. al. c. 7.
n. 4. et 1. III. c. 8. n. 3.) Filium dixerit, Patri ministrare
(Petav. 1.1. c. 3. n. 7.), quo modo etiam loquuntur Theo­
philus Antiochenus (ad Autolyc. l.II. n. 10), Clemens Alex.
(Strom. VII. p. 703.) et alii.
At Irenaeus ipsemet 1. c. declarat, ministrationem Verbi
et Spiritus Sancti, quibus subiecti sunt omnes angeli, omni­
no aliam esse quam ministerium creaturae. «Non indiget
Deus ministerio (angelorum) ad fabricationem eorum, quae
facta sunt, sed habet copiosum et inenarrabile ministerium.
Ministrat enim ei ad omnia sua progenies et figuratio sua,
id est Filius et Spiritus Sanctus , Verbum et Sapientia,
quibus serviunt et subiecti sunt omnes angeli». Eodem
sensu audivimus Irenaeum (p. 151) docentem, Deo non opus
fuisse ministris angelis ad creationem; habet enim manus
suas Verbum et Sapientiam (Spiritum Sanctum), atque ita
non per ministros creatos sed per semetipsum , h. e. per
Verbum et Sapientiam omnia fecit.
,
Non aliter loquuntur Patres post Cone. Nicaenum dispu­
tantes contra ipsos Arianos. Ita S. Basii i us : u Verbum est, !

181 —

quod in principio erat apud Deum, et Deus erat; Spiritus
autem oris Dei Spiritus est veritatis, qui a Patre procedit.
Itaque tria intelligis, mandantem Dominum, creans Verbum,
et confirmantem Spiritum ». Declarat, his non modo non ex­
cludi sed imo includi unitatem actionis in tribus perso­
nis: u nemo me credat tres originales (βφχσ,ας i. e. non pro­
cedentes ab alio tamquam a principio) hypostases ponere ,
aut Filii operationem esse imperfectam. Principium enim
omnium quae sunt, unum est, per Filium condens et per­
ficiens in Spiritu». Denique s. Doctor explicat modum,
quo sicut una natura ita una operatio trium intelligi de­
beat, et in ipsis relationibus internis ostendit rationem,
cur distinguatur mandans Pater et ministrans Filius. «Ver­
bum , inquit , paternis bonis plenum , ex Patre effulgens
(wu πατρος άσολαριψας), omnia facit ad similitudinem eius,
qui ipsum genuit. Nam essentia nihil differt a Patre ,
nec etiam potentia differt. Quorum autem aequalis est po­
tentia, etiam omnino aequalis est operatio ; Christus enim
Dei virtus et Dei sapientia. Atque ita omnia per ipsum fac­
ta sunt, et omnia per ipsum et in ipsum creata sunt, non
quod instrumentale et servile ministerium expleat, sed quod
tamquam creator (dyipuovpyrzaiç) paternam perficit volunta­
tem... Proinde quod dicitur mandatum, ne sermonem im­
periosum per vocalia organa prolatum intelligamus, Filio
velut subdito praescribentem, quid facere debeat; sed. ut
Deum decet, cogitemus voluntatis communicationem, velut
formae cuiusdam irradiationem in speculo a Patre in Fi­
lium aeternaliter dimanantem » (1) Basil, de Spiritu Sancto

n. 19. 20. 38.
Praeclare et eodem sensu Patres Cone. Antiocheni con­
tra Paulum Samosatenum : u Filium qui semper cum Patre
est, credimus implevisse voluntatem paternam in creatione
universi. Ipse (Pater) enim dixit et facta sunt ; ipse man­
davit et creata sunt. Qui autem mandat, alteri mandat,
quem non alium esse persuasum habemus quam unigeni­
tum Filium Dei Deum... quippe qui vere est et operatur,
(1) Άλλα SfO7Tg'7rwi

δ.λις/χατο; δ«αδοσι·ζ οιον n>oç

b χατοτττ^ω, ικ πατζος si; υιόν άχςονω; διϊκνουμηην.

sp-

•

— 182 —

utpote Verbum simul et Deus, per quem omnia fecit Pa­
ter , non tamquam per istrumentum nec tamquam per
scientiam non per se subsistentem : generavit quidem Filium
Pater tamquam actum vivum et per se subsistentem, omnia
in omnibus operantem η γεννγ,σαυτος p.vj rcv πατοος το wo ώ;
ζωσαν &κργειαν y.xi ένυπεστατο , ένεργουντα τα παντα εν πασο

(Mansi Cone. T. I. p. 1035.). Ita etiam Athenagoras (Legat,
n. 10.) dicit, Filium prodiisse, ut omnium rerum creatarum
esset idea et actus ιδέα y.ai ενεαγεια. Et Augustinus frequenter
Filium ipsum appellat u mandatum non a tempore datum,
sed mandatum natum;» « iussionem enim Patris ut fierent
omnia , ait, non esse nisi Verbum , per quod facta sunt
omnia n Aug. serm. 120. n. 6; 1. conjr. serm. Arian, c. 3;
Trin. 1. I. c. 12. n. 26.; contr. Faust. 1. II. c. 5.; inio,
tract. XXI. n. 4.
2'. Paulo diligentiori consideratione indiget singularis
quidam modus loquendi veterum illorum Patrum de gene­
ratione Filii in ordine ad opus creationis. Videntur enim
dicere, Verbum a Deo Patre prolatum aut generatum esse
ad mundi creationem, idque ita , ut haec Verbi generatio
videatur Patri fuisse libera, neque Verbi coaeternitas cum
Patre satis intelligatur. Sic loquitur Theophilus Antioche­
nus. u Nihil Deo coaevum , sed cum ipse sibi locus sit,
nec ulla re egeat ac saeculis antiquior sit, hominem fa­
cere voluit, cui innotesceret... Habens igitur Deus suum
ipsius Verbum in propriis visceribus insitum (τον εαυτόν
Yzyo'j
εν τ$ις imoi; σπλαγχνοίς) , genuit illud cum
sua Sapientia (1) proferens ante hoc universum. Hoc Ver­
bum habuit administrum operum suorum, et per illud omnia
condidit... Nondum erant prophetae, cum mundus conde­
retur, sed erat Sapientia Dei in ipso et sanctum Verbum
eius, quod semper est apud ipsum» Theoph. ad Autolyc. 1.11.
n. 10. Luculentius paulo post appellat u Verbum Dei, quod
eius quoque Filius est, non ut poetae filios deorum fingunt,
sed ut veritas declarat, Verbum quod semper existit insi­
di') Sicnt Irenaeus et nonnulli alii Patres (supra p. 113. 151) ita
et Theophilus nomine Sapientiae intelligit Spiritum Sanctum tertiam
hypostasin cf. ad Autolyc. 1. I. n. 7; 1. II. n. 15. 18.

183 —

tum in corde Dei ( rsv t.cyc'J τον οντα ίιαπαντ^; ενοια^ετβν εν

zapJzaSecu). Ante enim quam quidquam fieret, illud Ver­
bum habuit consors consiliorum (συρβουλο), utpote quod est
mens eius et intelligentia. Quando autem voluit Deus fa­
cere quae statuerat, hoc Verbum genuit prolatitium (πω’
<p:oizc*/i, primogenitum omnis creaturae, non quod ipse va­
cuus Verbi fieret, sed Verbum gignens et Verbo suo (in
se ipso) semper conversans. Haec nos docent ss. Scriptu­
rae , et quotquot Spiritu Sancto afflati fuere , inter quos
lo.tnnes ita dicens: in principio erat Verbum, et Verbum
erat apud Deum. His verbis ostendit, initio solum fuisse
Deum et in eo Verbum. Tum addit : et Deus erat Verbum,
omnia per ipsum facta sunt. Verbum igitur cum Deus sit
et ex Deo genitum, illud Pater universorum cum visum fue­
rit, mittit in aliquem locum etc. » ibi n. 22. Eandem doc­
trinam et plerumque iisdem fere loquendi formulis propo­
nunt Patres alii , Justinus dial, cum Trypli. n. 61.: Tatianus contr. Graec. n. 5.; Athenagoras Legat, n. 10.; Hippo­
lytus contr. Noët. n. 10.; Tertullianus contra Prax. c. 5. 6.;
Novatianus c. 31.
Evidenter in hisce locis Verbum spectatur dupliciter a) in
se et in sua interna relatione ad Patrem , ut describitur
in primis duobus versiculis Evangelii loannis; b) in rela­
tione ad extra, h. e. quatenus in Verbo consideratur vel
idea et consilium creationis ab aeterno communicatum a
Patre in Filium, vel iam ipsa in tempore manifestatio et
operatio ad extra et missio a Patre, ut exhibetur in ver­
siculo tertio eiusdem Evangelii.
In priori consideratione describitur disertissime Verbi
aeternitas et essentiae unitas cum Patre ; est enim Ver­
bum, de quo loannes ait : in principio erat, et Deus erat,
quod est mens et intelligentia Patris (νους και φ^νχσις),
quod ideo necessario semper est Verbum insitum in Deo
Patre. Ne vero habeatur vel ut attributum absolutum Dei,
non minus diserte exprimitur distinctio Verbi ab eo, cuius
estArerbum. Est Verbum, quod teste loanne erat apud Deum,
quod est consiliarius seu consors consiliorum Patris, quod
est genitum a Patre generatione aeterna; nam dicitur ab

— 184 —

aeterno esse in visceribus, in corde Patris ita, ut sit Filius
Patris, sicut loannes appellat « unigenitum Filium, qui est
in sinu Patris. » Verbum itaque ενδιάθετον hisce Patribus
non est attributum absolutum sapientiae, ut Sabelliani et
postea etiam Ariani '/.cycv ενδιάθετον interpretabantur ( Petav. VI. c. 3. n. 3.; c. 4. n. 2.) ; sed est Verbum hypostati­
cum, Filius a Patre distinctus. Dicitur vero ενδιάθετον com­
parate ad loycv προφορικόν, non quod Patres, ut Ariani, di­
versum putassent Verbum rcpctpcpizo a Verbo insito ; sed
unum idemque Verbum, quod consideratum in se et in re­
latione ad Patrem est Verbum insitum, appellabant prolatitium, quatenus ad extra operatur et manifestatur. Etenim
in hac altera consideratione iam ex modo, quo describunt
Verbum in corde Patris et Verbum prolatum ad opera di­
vina, manifeste patet, non aliud et aliud sed unum Ver­
bum exhiberi sub diversa ratione. Imo hanc Verbi unitatem
diserte enuntiant: « Pater hoc Verbum quod semper habuit
in corde insitum, quando voluit, genuit prolatitium. n
Distinguunt itaque Patres nomine generationis duo valde
diversa, generationem aeternam, qua Filius in se est per­
sona a Patre distincta velut consiliarius in visceribus et
in corde Patris, tum Filii manifestationem ad extra, quae
nec ab aeterno est nec necessaria sed libera, et quae tam­
quam missio generati dicitur generatio ad extra. Hinc Theo­
philus non dicit simpliciter: « quando voluit, genuit Ver­
bum, » sed : u genuit Verbum prolatitium,i) ut scilicet quod
ab aeterno erat genitum Verbum insitum , iam etiam sit
prolatitium seu manifestatum ad extra. Clarissime Hippo­
lytus 1. c. hanc generationem ad extra ait esse ostensionem
Arerbi, ut quod prius erat visibile soli Patri, fieret agnoscibile creaturis: u quando voluit et sicut voluit, ostendit
Verbum suum (ε&ιξε το Zcyo άυτου) temporibus apud eum
definitis, per quod omnia fecit... Eorum autem quae facta
sunt, ducem et consiliarium et effectorem generabat Ver­
bum, quod Verbum cum in se haberet, essetque inadspectabile mundo creato (i. e. creaturis nondum existentibus),
fecit adspectabile , emittens priorem vocem , et lumen ex
lumine generans emisit creaturae Dominum; suum proprium

— 185 —

intellectum prius ipsi soli visibilem creato vero mundo in­
visibilem, hunc fecit visibilem, ut mundus videns eum dum
apparuit, salvari posset » (1).
Non minus luculenter hanc rationem generationis defi­
nit Methodius Conv. Virgin, or. VIII. n. 9. (Galland. T. II.
p. 719 ). u Filius meus es tu, ego hodie genui te. Obser­
vandum enim est, Filium quidem suum esse, indefinite pro­
nuntiasse et sine temporis determinatione; es enim illi ait,
non factus es... Quod vero addit: ego hodie genui te, sibi
vult: in coelis ante saecula praeexistentem volui et mundo
gignere, hoc est, antea non cognitum manifestare» ττβουλτιθην ν.αι
χοσρω ywt&cti , b
εστι
à'/vcov/zevcv
ρωοισαι.
Ita etiam Tertullianus contr. Prax. c. 5-7. considerat
Verbum primo, ut ab aeterno generatur a Deo Patre ad in­
tra, sicque appellat Rationem ; deinde ut manifestatur ad
extra, et sic nominat Sermonem, quod utrumque, ait, Graeci
nomine του λογου comprehendunt (cf. Aug. 1. qq. 83. q. 63.).
Ad aeternam generationem refert illud Prov. VIII. 22-26:
«antequam quidquam faceret, ante colles ego parturiebar,»
ad generationem ad extra applicat sententias v. 27. sq. :
« cum eo eram cuncta componens » etc. Quoniam vero ibi
Praxeam refellit, qui Rationem seu Sapientiam seu Verbum
insitum non aliter admittebat, nisi ut sapientiam absolutam,
Verbum vero prolatitium agnoscebat solum verbum trans­
iens et vocale; ideo Tertullianus contendit, ipsam Ratio­
nem Patris seu Verbum insitum, genitum in mente Patris
ab aeterno, fieri in tempore Verbum prolatitium seu Ser­
monem. Porro hanc generationem Sermonis ad extra appel­
lat nativitatem perfectam, non quidem in comparatione cum
generatione ad intra , quasi hanc putasset imperfectam;
sed respiciendo nativitatem formaliter ut Sermonis i. e. ut
(1) Των δί γ·νρ/ζΐνων αρχηγόν και συ/ζ(3ουλον και ί^γατην εγεννα λογοκ,
ίν λογον εχων b sat/τω, αοςατον ts οντα> τω
κοσμώ opart,-/ ζοιει,
rgOTigav φωνήν φθ£γγο|ζινος, και φως ίχ φωτός γεννών, π^οηκίν τη κτίση
ηριον, τον ίδιον νουν, αυτω |ζονω προτερον ορατον ΰτταργο-/τα. τω δΐ γινο/ΛΓ/ω
ζοσριω aogarov όντα, όςατον ttgui, όπως δια του ^ανηναι ίδων ό κοσ/ζος σωΟηναι δυνηΟΐ).

— 186 —

Verbi manifestati ad extra, quo eodem sensu Theophilus
loquitur de generatione Verbi, formaliter ut est prolatitium.
Hanc itaque nativitatem Sermonis dicit Tertullianus per­
fectam , quatenus in oppositione ad Verbum transiens et
vocale Praxeanorum, est manifestatio Verbi substantialis
ac personalis, u Cum primum Deus voluit ea, quae cum
Sophiae ratione et Sermone disposuerat intra se , in sub­
stantias et species suas edere, ipsum primum protulit Ser­
monem, ut per ipsum fierent universa, per quem erant co­
gitata atque disposita imo et facta iam, quantum in sensu
Dei... Haec est nativitas perfecta Sermonis , dum ex Deo
procedit, conditus (genitus) ab eo primum Recogitatum
in nomine Sophiae : Dominus condidit me initium viarum;
dehinc generatus ( ad extra formaliter ut Sermo seu ut
Verbum prolatitium) ad effectum·, cum pararet coelum,
aderam illi simul » ib. c. 7 (1).
Nec desunt inter Patres post Cone. Nicaenum, qui eo­
dem modo generationem ad intra ab aeterno et generatio­
nem ad extra in tempore distinguunt. Sic Gregorius qui
putatur liiberitanus (inter Opp. Gregor. Naz. or. 49. n. 5.):
u Filius non aliunde quam de Patre, quia semper cum Pa­
tre; et ideo Sapientia Dei appellatur, ut numquam Pater
sine Sapientia h. e. sine Filio suo esse credatur. Haec est
illa Sapientia ineffabilis, quae initio viarum Dei apud Sa­
lomonem (Prov. VIII. 22) vel condita vel genita vel creata
(1) Si omnia loca Tertulliani et aliorum vetustorum Patrum confe­
rantur, generationem Filii dicunt quadrupliciter : 1°. fundamentalem, qua
Sophia semper est in corde Patris persona distincta a Patre, cuius est
et ex quo est; 2". eam, qua Pater, ut loquitur Tertullianus (contr. Prax.
c. 5; contr. Hcrmog. c. 18), agitat, cogitat, disponit intra se cum sua
Ratione seu Sophia omnia creanda ; 3°. eam , qua in creatione profert
et ad extra manifestat Verbum seu Sermonem ; 4". qua Verbum incar­
natum manifestatur et fit visibile ac palpabile in humana sua natura.
Tres posteriores modi supponunt Verbi personam constitutam, et dicunt
solum ordinem ac relationem ad terminum externum. Hinc porro patet,
in illa frequenti Patrum sententia, qua Pater dicitur nolens, voluntarie,
voluntate generasse Filium, voluntatem, quam in generatione ad intra
superius ostendimus non posse intelligi nisi voluntatem naturalem et
concomitantem, in generatione ad extra h. e. in manifestatione Verbi
utique esse voluntatem liberam.

— 1X7 —

describitur ; quam tamen sic conditam dicit, ut semper
eam cum Deo fuisse demonstret... Non enim ita Deus Sa­
pientiam suam condidit, quasi aliquando sine Sapientia
fuerit; sed cum initium viarum suarum dicat, initium mo­
tus operis alicuius ostendit, ut hoc initium habeat Sopien­
tia Dei, quod de Deo processit ad creanda omnia tam eoe

lestia quam terrena, non quomodo (forte : quod modo) coe­
pit esse. Ita creata est Sapientia , imo genita-, non sibi,
quia semper erat, sed his quae ab ea -fieri oportebat. His
fere gemina habet Zeno Veronensis 1. II. tract. IV. et V.
(Vide Ballerinios in Opp. s. Zenonis dissertat. II. c. 1.).
IV. Ultimus modus concipiendi et loquendi, quem apud
Patres antenieaenos explicatione indigere diximus, pertinet
ad visibiles apparitiones Verbi et ad manifestationem Pa­
tris per Filium. Videntur enim sensisse, Deum Patrem ra­
tione suae eminentiae et suae immensitatis numquam posse
apparere per se ipsum, Filium autem posse apparere, et in
his suis apparitionibus esse quodammodo circumscriptum
loco; adeoque Patrem esse natura suâ invisibilem, Filium
vero aut esse aut posse fieri visibilem , et sic a Filio in
sua persona et per suam personam factam visibilem homi­
nibus manifestari Patrem invisibilem. Ex qua doctrina Petavius et nunc iterum recentiores quidam concludunt, ve­
tustos illos doctores putasse Filium natura inferiorem Pa­
tre, vel certe unitatem naturae in distinctis personis non­
dum intellexisse.
Summa doctrinae eadem est apud lustinum Apolog. I.
n. 63.; Dialog, n. 60. 127 ; Irenaeum 1. IV. c. 6. n. 3. 5-7;
c. 20. n. 4. o. 11.; Theophilum Antioch, ad Autolyc. 1. II.
n. 22.; Clementem Alexand. (ed. Paris. 1641) Paedag. 1. 1.
c. 7. p.110.111.; Strom. 1. IV. p. 537.; V. p. 562; VI. p.643.
644.; VII. p. 733.; Tertullianum contra Prax. c. 14-16.; Novatianum de Trin. c. 25. 26.
Iam vero 1° nemo eorum dicit , Filium esse aut fieri
posse visibilem in sua propria natura divina, quod haec
inferioris rationis sit , aut Filius secundum naturam di­
vinam non aeque sit immensus et ubique praesens sicut
Pater. Solummodo docent, Filium posse fieri et factum esse

— 188 —

visibilem maxime in natura humana assumpta, qua Deus
Filius simul est verus homo, et etiam in veteri Testamento
«per subiectam creaturam, » variis scilicet ostentis demon­
strantibus praesentiam Filii ut personae missae a Patre et
proinde personae distinctae.
Multis et saepe has Verbi manifestationes declarat Ire­
naeus. u Verbum quidem loquebatur Moysi apparens in con­
spectu, quemadmodum si quis loquatur ad amicum suum.
Moyses vero concupivit manifeste videre eum , qui secum
loqueretur, et dictum est ei : non enim videt homo faciem
meam et vivet; utraque significans, quoniam et impossi­
bilis (impotens) est homo videre Deum, et quoniam per
sapientiam Dei in novissimis temporibus videbit eum homo
in eo, qui est secundum hominem eius adventu (i. e. Ver­
bum incarnatum).. . Non igitur manifeste ipsam faciem Dei
videbant prophetae, sed dispositiones et mysteria, per quae
inciperet homo videre Deum... Igitur si neque Moyses vi­
dit Deum nec Delias nec Ezechiel, quae autem ab his vi­
debantur, erant similitudines claritatis Domini et prophe­
tiae futurorum (incarnationis); manifestum est, quoniam
Pater quidem invisibilis, de quo et Dominus dixit : Deum
nemo vidit umquam. Verbum autem eius, quemadmodum
volebat ipse, et ad utilitatem videntium claritatem mon­
strabat Patris et dispositiones exponebat» Iren. IV. c. 20,
n. 9. sq. Doctrina annuntiata est gentibus , «Verbum na­
turaliter quidem invisibilem , palpabilem et visibilem in
hominibus factum esse » ibid. c. 24. n. 2.
Pariter lustinus, Filium Dei, ait, appellari Angelum
et Apostolum, quia mittitur a Patre, atque ideo illum qui
apparuit in veteri Testamento , esse utique verum Deum,
non tamen esse Patrem sed Filium, « qui cum Verbum sit
primogenitus Dei, etiam Deus est, ac prius quidem Moysi
et ceteris prophetis apparuit per speciem ignis et per ima­
ginem incorpoream ( h. e. in variis ostentis, quae non erant
verum physicum corpus), nunc autem vestri (Caesarum)
imperii temporibus ex Virgine homo factus est secundum
voluntatem Patris» Apol. I. 63.; Dialog, n. 127.
Tertullianus urget quidem contra Praxeam, quod Deus

— 189 —

dicitur invisibilis et iterum Deus visus patriarchis ac pro­
phetis , ut inde ostendat distinctionem personarum Patris
invisibilis, et Filii qui factus est visibilis. Sed imprimis
declarat, «Deum visum esse secundum hominum capaci­
tatem, non secundum plenitudinem maiestatis; n tum con­
cedit, « etiam Filium suo nomine eatenus invisibilem, qua
Sermo et spiritus Dei ex substantiae conditione»; attamen
pergit, «Filium visibilem fuisse ante carnem eo modo, quo
dicit ad Aaron et Mariam.» Hic modus is est, ut patriarchis
et prophetis ipsique Moysi, antequam ei loqueretur « os ad
os in specie, id est in veritate», semper visus sit « in spe­
culo et aenigmate et visione et somnio Deus, id est Filius
Dei. » Imo ipsam visionem Moysis facie ad faciem cen­
set probabilius eodem fere modo explicandam esse, « quia
Sermo et spiritus nisi imaginaria forma videri non potest.»
At Filius caro factus iam ipse proprie erat visibilis licet
non in divina sed in humana natura: non est Pater, sed
u alius quem et retro visum in aenigmate, plenius visibilem
caro effecit; Sermo scilicet, qui et caro factus est alius,
quem numquam quisquam vidit (in natura divina) nisi Pater,
scilicet cuius est Sermo » Tertull. contr. Prax. c. 14. 15.
Hinc 2° quando illi Doctores vetusti videntur a Filio,
qui visibilis apparet, excludere immensitatem et ei adtribuere circumscriptionem, ut Theophilus 1. c., Tertullianus
c. 16, et Novatianus 1. c.; haec circumscriptio ab eis intelligi non potuit secundum naturam divinam Filii, sed ibi
primo prae oculis habent naturam humanam , secundum
quam utique Filius non est ubique, et dum erat in terris,
secundum eandem naturam humanam non erat in coelis;
unde et Christus et Apostoli loquuntur de descensu a coelo,
et sensu maxime proprio de ascensu in coelum. Porro an­
tiqui illi Patres theoplianias V. T. spectabant velut pro­
lusiones quasdam ad Incarnationem et ad apparitionem Dei
in carne; atque ideo tum phaenomena illa ignis, nubis, fi­
gurae humanae etc., tum actiones manducationis, motus
de loco in locum etc. in theophaniis habebant velut umbras
naturae humanae assumendae; imo ipsas locutiones anthropomorphicas , quae in V. T. de Deo occurrunt, non raro

- 190 —

interpretabantur velut praesignificationes futurae humani­
tatis. Secundum hunc igitur considerandi modum negabant
immensitatem et affirmabant circumscriptionem ac motum
localem Filii non in se suaque divina natura, sed quatenus
apparuit in illis phaenomenis circumscriptis et figuris hu­
manitatis assumendae: « quem Pater et hominem nasci ex
Virgine voluit, qui et ignis aliquando factus est ad con­
versandum cum Moyse in rubo » lustin. Dial. n. 127. Sic
etiam Theophilus 1. c. disertissime ait, Verbum utpote Sa­
pientiam et Virtutem Patris semper manere « insitum in
corde Dei, n sed quatenus est prolatitium ((npcffcpiy.cv), sci­
licet manifestatum in ostentis visibilibus , sic venisse in
paradisum et locutum esse Adamo, et mitti a Patre, cum
visum fuerit, in aliquem locum. Distinctissime totum hunc
modum concipiendi theophanias explicat Tertullianus. «A
primordio Sermo erat apud Deum et Deus erat Sermo, cui
data est a Patre omnis potestas in coelis et in terra... Ipse
ad humana semper colloquia descendit ab Adam usque ad
patriarchas et prophetas, in visione, in somnio, in speculo,
in aenigmate; ordinem suum (Incarnationis) praestruens
ab initio semper, quem erat persecuturus in finem (in ple­
nitudine temporis), ita semper ediscebat (1); et Deus in
terris cum hominibus conversari non alius (non alia per­
sona) potuit quam Sermo, qui caro erat futurus. Edisce­
bat autem, ut nobis fidem sterneret, ut facilius crederemus
Filium Dei descendisse in saeculum, si et retro tale quid ge­
stum cognosceremus... Sic etiam affectus humanos sciebat
iam tunc, suscepturus etiam ipsas substantias hominis car­
nem et animam: interrogans Adam quasi nesciens, ubi es
Adam? poenitens quod hominem fecisset, quasi non prae­
sciens.... qui etiam passiones humanas et sitim et esuriem
et lacrymas et ipsam nativitatem ipsainque mortem erat
(1) Eodem sensu ait Irenaeus 1. IV. c. 12. n.4: u quomodo finis le­
gis Christus, si non et initium eius esset? Qui enim finem intulit, hic
et initium operatus est, et ipse est qui dicit Moysi: videns vidi ve­
xationem populi mei qui est in Aegypto, et descendi ut eruam eos;
ab initio assuctus Verbum Dei ascendere et descendere propter salutem
eorum, qui male haberent. »

— 191 —

subiturus, propter hoc minoratus a Patre modicum quid
citra angelos n Tertull. contr. Prax. c. 16.
3'" Animadvertenda est ratio comparationis Filii cum
Patre; in hac enim comparatione potissimum sita est dif­
ficultas reperiendi apud illos veteres sensum orthodoxum.
Ex una parte docent quidem, Filium apparuisse et totam
antiquam oeconomiam administrasse ut Deum creatorem
universi, Deum Abraham, Isaac, et Facob , qui se ipsum
nominat u ego sum qui sum; n ex altera vero parte dicunt,
Filium in veteri Testamento fuisse missum ut Angelum
Domini et revelatorem Patris mittentis ; imo etiam docere
videntur, Patrem ratione suae eminentiae et immensitatis
non potuisse per se ipsum et in propria persona apparere (1).
(1) lustinus ceteris difficilius ita loquitur, u Ne existimetis, ipsum
ingenitum Deum descendisse, aut ex aliquo loco ascendisse. Neque enim
inenarrabilis Pater et Dominus universorum in aliquem locum venit,
neque ambulat neque obdormit neque exsurgit (cf. Ps. 43. 23); sed in
loco suo, qualiscumque is est (cf. Tertull. contr. Prax. c. 5. 1G), manet
acutum cernens, acutum audiens non oculis neque auribus sed ineffa­
bili virtute, et omnia inspicit et omnia cognoscit et nemo nostrum eum
latet, neque movetur qui loco et mundo universo comprqhendi non pot­
est , quippe qui era| antequam mundus fieret. Quomodo igitur hic ad
quemquam loqueretur, vel ab aliquo videretur, vel in exigua terrae parte
appareret? siquidem nec gloriam eius qui ab ipso missus est, poterat
populus in Sinai intueri... Nec Abraham igitur nec Isaac nec lacob nec
alius quisquam hominum vidit Patrem et simpliciter Dominum univer­
sorum çt Christi ipsius, sed hunc (Christum) qui secundum eius vo­
luntatem est, Filium qui et Deus est et Angelus, ex eo quod ministrat
consilio eius , quem et hominem fleri ex Virgine voluit, qui et ignis
aliquando factus est (χαι πύθ ttotî yjypvs; ad conversandum cum iloyse
in rubo. Nisi enim ita intclligamus Scripturas, eo res evadet, ut Pater
et Dominus universorum in coelis non fuerit pro eo tempore, pro quo
per Moysen dictum est: et Dominus pluit... a Domino de coelo; et ite­
rum quando dictum est per David: attollite portas... et introibit rex
gloriae ; aut quando rursum ait : dixit Dominus Domino meo , sede a
dextris meis » lust, dialog, η. 127.
Opportuno conferes Clementem Alex. Strom. VI1. p. 702-704 , ubi
omnia praedicata, quae lustinus enuntiat de Patro, Clemens repetit de
Filio. “ Numqnam a sua specula excedit Filius Dei, numquam separatus
aut divisus (a Patre), non transiens de loco in locum, semper ubique
praesens et,nullibi circumscriptus, totus mens, totus oculus, omnia vi­
dens, omnia audiens, sciens omnia. « Attributa Dei Filii sunt eadem

— 192 -

Duae hic sunt difficultates, quod primo videntur conside­
rare operationem Filii quae non sit Patris, quo ipso adstrueretur duplex natura; quod deinde expresse videntur
censere naturam Filii inferiorem, naturam Patris sublimio­
rem et solum Patrem immensum.
At quoad primum non diversam operationem statuunt,
sed operationem et manifestationem Patris per Filium. Fun­
damentum autem, cur non Pater sed Filius in V. T. ap­
paruerit et ad condendum novum Testamentum incarnatus
sit, exhibent in ipsis characteribus personalibus, quia Pater
est principium Filii , Filius tamquam perfecta imago est
ex Patre ut a principio. Quia scilicet Filius ad intra et
in relatione ad Patrem est plena manifestatio Patris ut
consubstantialis imago Patris, ut splendor (άπαυχασρ;) glo­
riae et figura (χαραζ.τηρ expressio) substantiae eius, ideo
etiam omnis manifestatio ad extra in ordine ad creaturas
est per Filium. Quia autem Filius est consubstantialis et
unum cum Patre , ideo Filius manifestans se in se ipso
manifestat et Patrem , sicut ipse dixit : u qui videt me,
videt et Patrem... ego in Patre et Pater in me est» Ιο. XIV,
9. 10. Rem explicat Irenaeus, u Patrem quidem invisibilem
et indeterminabilem quantum ad nos est, cognoscit suum
ipsius Verbum; et cum sit inenarrabilis, ipse enarrat eum
nobis. Rursum autem Verbum suum solus cognoscit Pater...
Et propter hoc Filius revelat agnitionem Patris per suam
manifestationem. Agnitio enim Patris est Filii manifestatio;
omnia enim per Verbum manifestantur.... Omnibus igitur
revelavit se Pater omnibus Verbum suum visibile faciens,
et rursum Verbum omnibus ostendebat Patrem et Filium,
cum ab omnibus videretur... Invisibile enim Filii Pater,
visibile autem Patris Filius n Iren. 1. IV. c. 6. n. 3-6. Eodem
apud Clementem, quae Dei Patris apud lustinnm ; sed non ideo sicut
lustinus de Patre, ita Clemens de Filio negat apparitionem in tempore
et in loco. Filius enim in se quidem invisibilis, missus est a Patre in
assumpta creatura visibili ; Pater vero nec mitti potest nec creaturam
visibilem assumpsit. « Hic Filius voluntate Patris omnipotentis omnium
bonorum auctor existit, virtus sensibus non perceptibilis. Non enim id
quod erat, visus est non valentibus eum capere propter imbecillitatem
carnis; assumens igitur carnem sensilem advenit n Clem. ibi.

— 193 —

sensu Clemens Alex, ait: u facies Dei est Verbum, quo il­
luminatur (nobis ut obiectum cognitionis) Deus et cogno­
scitur n Paedag. I. c. 7. p. 110; Strom. V. p. 562. Expressius
deinceps Gregorius Naz. or. 30 (al. 36). η. 20 inter cetera
nomina, quae ibi enumerat, Filium ait appellari Verbum,
u quia ad Patrem ita ee habet, ut verbum ad mentem....
Fortasse etiam quis dixerit ita se habere (Filium ad Pa­
trem), ut se habet definitio ad definitum (ώς cpsç rrpcç ~c ctaζομενη); nam et definitio λογος dicitur. Ait enim Christus:
qui Filium novit, hoc enim sibi vult illud, qui videt Fi­
lium, novit et Patrem. Et compendiosa ac facilis ostensio
naturae Patris est Filius. Omne enim genitum genitoris est
tacita definitio n (yswrp.a yap ùt.ccj tcv yzywf.v.cxzc σιω~ωυ 'i.zycz'].

Ad alterum quod spectat, cum Patrem apparere non po­
tuisse dicunt ratione immensitatis et eminentiae, veteres
illi non sunt solliciti de quaestione, qualis posset esse Dei
apparitio et incarnatio in alio ordine hypothetico, sed unice
prae oculis habent apparitiones, ut in praesenti ordine fac­
tae describuntur , vel certe ab eis descriptae putabantur
in ss. litteris. Sic autem qui apparet in V. T., intelligitur
missus vel, ut ipsi loquuntur,missus in aliquem locum. Missio
vero divinae personae duo includit, tamquam radicem qui­
dem processionem ad intra ab alia persona, quae sit mittens,
et respectum ad extra ad aliquem effectum, vel ad specia­
lem habitudinem personalem, ut accidit in unione hypo­
statica. Hinc missionem Filii ad aliquem locum facile vide­
bant nihil officere divinae eius naturae ac immensitati.
Nam sicut divinitas et immensitas ita et haec missio re­
velata est, et proinde utraque necessario vera. Generatio
quippe Filii a Patre et eiusdem Filii personalis habitudo
ad naturam circumscriptam, quae ei facta est propria et
qua est homo, adeoque eius missio in novo Testamento con­
stat ex revelatione ; pro veteri autem Testamento ex ap­
pellatione Angeli Domini, qui simul est Dominus Deus,
aliisque indiciis deducebant habitudinem personalem Filii
ad ostenta illa in theophaniis, quibus Filius Dei futurus
homo praeludebat suae incarnationi. Unde circumscriptio
et motus localis in Filium missum non cadit ratione naFransclin, DE DEO TRINO SEO. PERS.

13

- 194 -

turae divinae sed ratione termini, quem missio respicit;
intelligitur nempe circumscriptio et motus in loco ratione
naturae humanae, et quoad phaenomena, per quae in ve­
teri Testamento praesens apparebat. Contra vero Pater hoc
modo tamquam missus apparere non potuit, quia nulla est
persona a qua procedat, et proinde nulla a qua mittatur.
Ideo ex constanti illorum doctrina sicut Christus Filius
missus a Patre, ita et Angelus Domini ac Dominus Deus
missus a Domino Deo non potest esse Pater.
Hucusque eorum argumentatio satis clara est; sed non­
nulli veterum (ut lustinus et Tertullianus) ulterius urge­
bant missionem, ut respicit terminum ad extra, et videntur
in aestu disputationis adversus monarchianos affirmare, eo
ipso quod Pater non potest mitti, etiam non posse perso­
nalem habitudinem induere ad terminum externum, adeo
ut, si Pater in loco appareret, iam circumscriptio et motus
localis caderet in ipsam naturam divinam , quod nemine
diffitente evidenter repugnat.
Iam aio : in hac doctrina a) certissime non reperitur
error distinctionis naturae, qui illis veteribus obiici solet;
nam discrimen quod Filius potest, Pater non potest appa­
rere in loco, ipsi non deducunt ex diversitate naturae et
immensitatis, quam unam in Patre et in Filio apertissime
agnoscunt, sed ex charactere diverso personali, quo fit ut
Pater non possit mitti, Filius possit mitti et reipsa missus
sit. ό) Hoc discrimen quod prima persona non potest, per­
sonae procedentes possunt mitti, verissimum est, de quo
nos alibi dicemus, c) Si de facto agitur apparitionis in
carne, haec utique est propria Filio misso non communis
Patri mittenti; et ideo si theophaniae V. T. concipiuntur
ut prolusiones ad Incarnationem, istae etiam cum Patribus
plurimis (th. Λ I) referendae sunt ad Filium, d) Non solum
de facto constat, sed in ipso charactere personali est ratio
congruentiae, cur potius Filius quam Pater apparuerit per
subiectam creaturam , de qua congruentia paulo ante di­
ximus. e) Considerando theophanias, ut in praesenti ordine
laetae sunt, et huius ordinis intestinam congruentiam, quod
Pater mittat et Filius mittatur, vetusti illi doctores non

— 195 —

sunt solliciti de alio ordine possibili, de quo revelatio non
loquitur; sed simpliciter docent, iuxta ordinem praesentem
apparitiones per subiectam creaturam esse proprias perso­
nae missae , quae est Filius substantialis imago Patris,
adeoque ipsum Patrem non posse visibiliter apparere. Xam
eius apparitio non esset per habitudinem personalem ad
creaturam , ut ad terminum externum, quae habitudo re­
servata est Filio ; ergo Pater appareret in tempore et in
spatio secundum divinam naturam, quod divinae eminen­
tiae et immensitati repugnat. Concedimus facile, ex facto
et ex congruentia apparitionis Filii per subiectam creatu­
ram non recte concludi ab illis vetustis doctoribus, appa­
ritionem Patris, si qua foret, iam futuram esse secundum
divinam ipsam naturam , et ideo esse impossibilem ; sed
certe propterea nondum inducitur ab illis veteribus distinc­
tio ac diversitas naturae Patris ac Filii.
Ex dictis intelligitur, quomodo lustinus velut absurdum
reiiciat, quod Pater qui mundo universo comprehendi non
potest, apparuerit in exigua terrae parte; et quomodo conse­
quens esse dixerit, ut Deus videretur coelum reliquisse et
loco moveri, si putaretur Deus Pater fuisse, qui Dominus
apparens in terra pluit super Sodomam ignem a Domino
de coelo. Ita pariter intelligitur durior illa Tertulliani ar­
gumentatio. u Ceterum quale est, inquit, ut Deus omnipo­
tens ille invisibilis... ille qui non habitat in manufactis...
cui coelum thronus et terra scabellum, in quo omnis locus
non ipse in loco, qui universitatis extrema linea est, ille
altissinius in paradiso ad vesperam deambulaverit quaerens
Adam , et arcani post introitum Noe clauserit , et apud
Abraham sub quercu refrigerarit, et Moysen de rubo ar­
denti vocarit, et in fornace Babylonii regis quartus appa­
ruerit, quamquam filius hominis est dictus, ni haec it? ima­
gine et speculo et aenigmate fuissent? Scilicet et haec nec
de Filio Dei credenda fuissent, si scripta non essent, fortasse
non credenda de Patre licet scripta» Tertull. contr. Prax.
c. 16. Haec scilicet non solum non sunt scripta de Patre,
sed de eo nec possent esse scripta supposito principio, quod
persona solum quatenus missa potest induere personales

— 196 —

habitudines ad extra, et quod in persona non missa intelligi
deberet haec circumscriptio et hic motus in loco secundum
naturam ipsam divinam.
4' Ad hoc caput locutionum, quae ad Filium referun­
tur, quatenus spectatur factus homo, pertinent illa, propter
quae Dionysius Alexandrinus apud Pontificem Romanum
cognominem accusatus est, quod scilicet ad ostendendam
distinctionem Patris et Filii adversus Sabellianos dixerit,
u opus (παψα) et rem factam esse Filium Dei, neque natura
proprium sed alienum esse ab essentia Patris, sicut est
agricola comparate ad vitem, et faber ad scapham; et vero
cum sit res facta , non erat, antequam fieret. » Ita qui­
dem accusatores doctrinam eius exhibuisse, narrat Atha­
nasius (de sentent. Dionysii n. 4) , nec tamen haec omnia
videntur fuisse verba ipsius Dionysii ; sed solam compa­
rationem illam cum vite et cum scapha Dionysius ipse fa­
tetur a se obiter adhibitam fuisse (ibid. n. 18). Potuit au­
tem adversus Sabellianos uti hac comparatione dupliciter,
vel solum generatim ad affirmandam realitatem distinctionis inter Patrem et Filium , non vero ad declarationem,
qualis sit distinctio et quae propria eius ratio ; vel potuit
respicere naturam humanam assumptam , ut Athanasius
Dionysium interpretatur. Cum enim Filius ipse secundum
humanam naturam dixerit : u ego sum vitis vera, et Pater
meus agricola est » (Ιο. XV. 1), potuit Dionysius inde de­
monstrare, alium esse Patrem et alium Filium. Reliqua
videntur accusatores ex hac ab eo instituta comparatione
deducendo collegisse , quod ergo Filius est opus factum,
quod est alienus ab essentia Patris et non consubstantialis,
quod factus est, cum antea non esset. Dionysius ipse atte­
statur, se numquam ita, ut illi obiiciebant, sed contraria
omnia sensisse ac dixisse (ibid.n. 15. 18. 20). Ceterum, in­
quit, etiamsi Patrem relate ad Verbum dixissem factorem,
hoc ipsum vocabulum ambiguum ex contextu interpretan­
dum fuisset in sensu genitoris : « ut enim Verbum rem
factam esse non sentio, et Deum non factorem sed Patrem
eius dico, etiamsi obiter dixissem Deum factorem (ποσ,Γην)
loquens de Filio, sic quoque defensioni locus esset; sapien-

I

l

— 197 —

tes enim Graecorum se ipsos dicunt factores suorum ser­
monum (παητας των ΐώων Ζο/ων), licet propriorum sermonum
patres sint; divina autem Scriptura nos motuum cordis
factores appellat, cum nos dicit factores legis et iudicii et
justitiae » (ibid. n. 21). Athanasius vero omnes illas locu­
tiones, quas Dionysii accusatores obiiciebant , facilem ait
habere explicationem, quia in eis sanctus Episcopus respi­
ciebat non ad Verbum per se spectatum sed ad Arerbum,
quatenus caro factum est (ibid. n. 20. 26).
Imo in tota hac causa magni Dionysii manifestius cer­
nitur tum constantia et universalitas fidei in unam natu­
ram distinctarum personarum ante Nicaenum Concilium,
tum cautio necessaria , ne ambiguas locutiones PP. illius
aetatis facile in sinistrum sensum interpretemur. Sicut
enim Dionysius Romanus ex una parte damnavit Sabellia­
nos negantes distinctionem hypostaseon, et ex altera parte
occasione accusationis contra Alexandrinum delatae reiecit
quamvis distinctionem naturae in tribus hypostasibus (supra
th. X.) ; ita Alexandrinus primum urgebat distinctionem
realem personarum adversus Sabellianos, tum vero cum
quaedam huius distinctionis explicationes viderentur indi­
care etiam distinctionem et inferioritatein ivaturae Filii,
continuo ab aliis Catholicis reclamatum est et causa delata
ad Pontificem ut principem fidei traditae custodem ac vindi­
cem. Porro Alexandrinus in suis scriptis apologeticis plenis­
simum ostendit consensum cum doctrina et definitione Pontificis Romani, nec expressionibus in crimen vocatis se aliud
significare voluisse quam distinctionem personarum. Ipsam
formulam postea in symbolo Nicaeno statutam, Filium esse
Patri cuccvazcv, cuius professionem iam tum accusatores et
ipse Pontifex postulabant, non solum ultro admisit sed
etiam testatus est, rem ipsam hac tessera expressam se sem­
per tenuisse. « In alia epistola, inquit, ostendi mendacem
criminationem quam contra me proferunt , quasi nollem
dicere Christum Deo consubstantialem ( ώς à» Àeymcs τον
Χρίστον ομοουσιον είναι τω θεω); etsi enim fatear me hoc vo­
cabulum nusquam invenisse aut legisse in ss. Scripturis,
argumenta tamen mea, quae subiunxi, et quae isti tacue-

— 198 —

runt, ab hoc sensu non discrepant » (ibid. n. 18.) (1). Et sane
unitas non multiplicabilis naturae in tribus distinctis per­
sonis vix disertius exprimi potuit ab ipsis Patribus post
Concilium Nicaenum, quam a Dionysio Alexandrino in con­
sensu cum Dionysio Romano iam saec. III. factum erat:
a sic nos unitatem sine divisione ( et proinde sine multi­
plicatione) dilatamus in Trinitatem (personarum), et rur­
sum Trinitatem sine diminutione (manentibus tribus per­
sonis) contrahimus in unitatem (naturae) » Ibid. n. 17. Vide
reliquas confirmationes orthodoxae doctrinae apud Athanasium ipsum in libro cit. de sententia Dionysii, et in altero
de decret. Nie. η. 25. Certe non solum auctoritas Athanasii
sed magis etiam diserta verba Dionysii ab ipso citata per­
suadent, s. Basilium potius locutum esse de nonnullis abru­
ptis sententiis, cum libros Dionysii prae manibus non ha­
beret, et magis ex abusu Arianorum libenter ad Episcopum
Alexandrinum appellantium, quam ex toto complexu doc­
trinae iudicasse , quando ep. 9. n. 2. ad Maxim, scripsit,
Dionysium prima semina Ariani dogmatis sparsisse (cf.
de Sp. S. n. 72.).
Scholion 1. Quoniam hactenus de doctrina Patrum antenicaenorum egimus, locus ipse mentionem postulare vi­
detur damnationis, quae medio saeculo III. in Concilio An­
tiocheno proclamata esse fertur contra Paulum Samosatenum, eo quod vel ipse docuerit vel ex doctrina catholica
consequi obiecerit, Filium esse ψοουσων Patri. Quam prae­
clara sit haec tessera ad catholicum dogma stricte defi­
niendum , constat ex historia dogmatum et nominatim ex
historia condemnatae ac debellatae saec. IV. et V. haeresis
Arianae. Nihilominus significatio vocis cfj.ccvatov fraudibus
perverti poterat dupliciter: a) ita ut naturae imperfectio,
quam non ipsa vox significat, sed quae consubstantialitatem
in creaturis semper comitatur, ipso vocabulo formaliter si(1) A Dionysii magistro Origene Filium ex substantia Patris et Pa­
tri όμοουσιον dictum fuisse, hactenus colligitur ex Apologia s. Pamphili
(Opp. Origen. T. IV. Append, p. 33); constabit vero multo luculentius,
quando Origenis Commentarius in Ev. Luc. ex Cod. ms. Collegii Romani,
nisi latrocinia quae nunc grassantur, impediant, publici iuris liet.

— 199 —

gnificata supponeretur ; qua in hypothesi iam de divinis
personis dici non posset, quin perfectio et unitas divinae
naturae negaretur. Quia scilicet 'cvina. in creatis hypostasi­
bus distinctis non nisi specifice tina est, realiter autem
«υσιαι πρωταί seu essentiae singulares tot sunt inter se di­
stinctae, quot distinguuntur hypostases creatae, unus alteri
non est, quin essentia seu natura singularis sit una
in uno et alia in altero distincta numero licet eiusdem ra­
tionis, et proinde si de patre et filio agitur, quin natura
per aliquam divisionem et multiplicationem a patre in fi­
lium propagata intelligatur. Hac ratione frequenter Ariani
et Semiariani usi sunt, ut sine manifesta confessione suae
impietatis adferrent aliquam excusationem, cur extermina­
tam vellent hanc tesseram fidei catholicae. Hoc eodem sensu
Athanasius (de Synod, n. 45.) et Basilius (ep. 52. n. 2.) in­
terpretantur damnationem vocis cpccvaicç, quam Semiariani
et deinde etiam Ariani obiiciebant factam in memorato Con­
cilio Antiocheno contra Paulum Samosatenum. Supposita
scilicet veritate historiae a Semiarianis primum in medium
productae, aiunt, non aliter Patres Antiochenos censendos
esse negasse Filium cpccvaisv Patri, nisi quod generatio di­
vina non sit per divisionem aut multiplicationem substan­
tiae. Z>) Potuissent haeretici, qui essentiam singularem et
personam nullo modo distinguebant, in hoc vocabulo ουσίαν
sumere pro persona, atque ita (sane contra manifestissimam
significationem nominis) interpretari Filium cpccvaicv Patri,
ac si Filius cum Patre una persona diceretur, quam signi­
ficationem Epiphanius (Ancorat. n. 6; Haeres. 76. n. 7.) pu­
tavit subesse posse vocibus συνσυσως et ταυταυσιος (1). Iam
Semiariani illi, qui ex sua synodo Ancyrana anno 358
scribentes ad Episcopos Sirmii congregatos primi mentio­
nem fecisse reperiuntur damnatae vocis εκούσιος, narrant
(apud Hilarium de Synod, n.81.), hoc posteriori sensu vo­
cabulum a Samosateno usurpatum et ideo a Patribus reiectum fuisse, « quia per hanc unius essentiae nuncupationem
solitarium atque unicum (unam personam) sibi esse Patrem
(1) Athanasius in Expos, fidei n. 2. (T. I. p. 100) ait, Sabellianos
dixisse Filium cum Patre /χονσουσιον et non ό/χοουσιον.

— ‘200 —

et Filium praedicabat.» Igitur, si historia damnationis non
est conficta, illud saltem constat, contra Samosatenum non
de appellatione ήχ^υσως in sua propria significatione, sed
de sensu detorto vocis sermonem fuisse, huncque tantum­
modo sensum proscriptum. Nam in sensu genuino vocabu­
lum iam paulo ante hoc Concilium Antiochenum a Diony­
sio Romano Pontifice et ab accusatoribus cognominis Alex­
andrini et ab ipso Alexandrino, quin et ab huius magistro
Origene usurpatum erat, ac paulo post versus finem III.
saeculi tamquam ratus et communis terminus theologicus
admissum et defensum a s. Pamphilo martyre (Apol. pro
Origene Opp. Orig. T. IV. Append, p. 33. 34) ad aptissimam
expressionem unitatis naturae in distinctis personis, adeo
ut ipse Eusebius Caesareensis illud a Patribus adhibitum
fuisse, negare non potuerit (Socrat. H. E. 1.1. c. 8.).
Ceterum videtur sane probabilissimum, totam historiam
huius damnationis esse a Semiarianis apte compositam.
Cum enim illi libenter supponere consueverint in ομοωσιω
sensum Sabellianum, deductione ex doctrinae capitibus con­
tra Samosatenum statutis poterant inferre, etiam ab An­
tiochenis Patribus c/xccuaiov non fuisse admissum. Certe in
admittendo facto damnationis numquam memorato in con­
troversia cum Arianis , quae de hac voce usque ad an­
num 358. iam per triginta et eo amplius annos ferbuerat,
tantae sunt difficultates, ut illud sine testibus omni exce­
ptione maioribus credibile fieri nequeat ; auctoritas vero
testium omnis revocatur ad illos Semiarianos inimicissimos
tesserae tcu ψοουσωυ, et ideo cupidissimos Concilio Nicaeno
opponendi aliud Concilium. Tota inquam auctoritas in eis
sistit; Athanasius enim et Hilarius diserte significant, se
ab illis accepisse narrationem , nec Basilius obiter hanc
rem memorans, ex ipsis Actis Antiochenis , sed itidem ab ·
adversariis vel forte ex disputatione Athanasii hausisse
censendus est. Rationes dabunt Maranus (De Div. D. N. I. C.
1. IV. c. 39.) et Simon de Magistris (in Opp. Dionysii Alex.
Praefat. η. XVIII. sqq.), quae falsitatem assertionis Semiarianae saltem probabilissimam reddunt, nec mihi quidem
videntur enervatae argumentis oppositis Frohschammeri

— 201 —

(Fol. theolog. Tübing. 1850. fasc. I.) et cl. Caroli Tos. Hefele (Hist. Concil. T. I. p. 115).
Scholion 2. Videntur unus vel alter ex veteribus, Hip­
polytus nempe et fortasse Tertullianus distinguere inter
Verbum et Filium, ita ut secunda persona Trinitatis ante
manifestationem ad extra et nominatim ante incarnationem
ac nativitatem ex Virgine fuerit Verbum, nondum vero per­
fectus Filius; sed Filius perfectus demum intelligatur, qua­
tenus Verbum est manifestatum et incarnatum. Ita Hippo­
lytus contr. Noët. n. 15. (Galland. II. p. 462.). a Dicet ali­
quis (Noetianus), mirum mihi adfers, cum Verbum appel­
las Filium. loannes quidem utique ( ita respondet Hippo­
lytus) Verbum dicit; sed aliam inducit interpretationem.
Sic enim hoc Verbum Dei demonstrans tamquam quod erat
a principio et nunc est missum, postea in Apocalypsi di­
xit: et vidi coelum apertum... et vestitus erat veste aspersa
sanguine et nomen eius Verbum Dei.... Similiter beatus
Paulus ait: Deus Filium suum mittens in similitudinem
carnis peccati (Rom. VIII. 3.)... Qualem igitur Filium suum
Deus per carnem misit nisi Verbum, quod Filium vocavit,
pita erat nasciturum (homo ex Virgine)? Et dum Filius
vocatur, commune nomen amoris erga homines assumit. Nec
enim Verbum sine carne et per se perfectus Filius erat, quam­
vis esset perfectum Verbum, unigenitus. Neque caro per se

seorsum a Verbo subsistere poterat, quia habet subsisten­
tiam in Verbo. Sic igitur perfectus unus Filius Dei mani­
festatus est. Atque haec quidem sunt de Incarnatione Verbi
testimonia.... De Verbi autem generatione quaeris, quod
volens Pater genuit, sicut voluit... Atqui generationem
eius secundum carnem non pluribus quam duobus (Evangelistis Matth. et Luc.) enarrare concreditum est, et tu
audes generationem secundum spiritum (secundum divini­
tatem) scrutari, quam Pater apud se servat revelaturus
Sanctis, qui digni erunt faciem eius videre? »
Locus hic considerari debet in comparatione cum doc­
trina monarchianorum ( Noeti, Sabellii , Praxeae ) , quam
impugnat. luxta eorum doctrinam Verbum in Deo (λσχος
ενίίαθετος) non est persona distincta ab eo , cuius dicitur

— 202 —

Verbum, sed adtributum absolutum ; Verbum autem prolatitium (Acyrç npcfopr/.oc) est verbum Dei sonans, a aër
offensus intelligibilis auditu » ( apud Tertull. contr. Prax.
c. 7.), vel actio transiens in creaturis. Non ergo Verbum
carnem assumpsit, sed persona divina, quae est unica sicut
unus est Deus. Haec persona ante incarnationem dicitur
Pater, per incarnationem fecit se ipsum sibi Filium. Cum
vero urgerentur a Catholicis , quod non minus evidenter
Christus Filius Dei missus se distinguit ut alium a Patre
mittente, confugere cogebantur ad distinctionem inter Deum
et hominem in Christo, atque ita modo saltem loquendi
Christum , ut postea Nestorius , in duas personas divide­
bant. u Undique obducti distinctione Patris et Filii... aliter
eam ad suam nihilominus sententiam interpretari conantur,
ut aeque in una persona (una tantum persona in Deo ad­
missa) utrumque distinguant, Patrem et Filium, dicentes
Filium carnem esse, id est hominem, id est lesum; Patrem
autem spiritum , id est Deum , id est Christum. Et qui
unum eundemque contendunt Patrem et Filium, iam inci­
piunt dividere illos potius quam unare... Talem monar­
chiam apud Valentinum fortasse didicerunt, duos facere
lesum et Christum » Tertull. contr. Prax. c. 27. (cf. de Va­
lentino supra p. 81.).
Nunc ex indole haeresis impugnandae apparet, cur Hip­
polytus primum probet, quod Verbum est incarnatum; de­
inde vero insistat tam disertae declarationi, quod Verbum
incarnatum est una persona Filius Dei, idem Deus Verbum
et homo. Quoniam vero adversarii Filium intelligebant,
quatenus est Filius hominis natus ex Virgine, Hippolytus
distinguit rationem Verbi unigeniti a Patre et ineffabiliter
secundum spiritum (secundum divinitatem) generati a Pa­
tre, et rationem filii hominis in tempore ex Virgine nati
secundum carnem ; h. e. distinguit unius eiusdemque per­
sonae duplicem generationem ex Deo Patre secundum di­
vinitatem, et ex Virgine matre secundum humanitatem, et
ex utraque simul ait intelligi perfectum Filium, h. e. ra­
tionem Filii Dei et Filii hominis, quae Christo Deo homini
competit. Quod ergo ait, ante incarnationem fuisse perfe-

— 203 —

dura Verbum et unigenitum Patris, nondum tamen perfe­
ctum Filium, non potest sine manifesta contradictione intelligi, quasi nondum fuerit perfectus Filius Dei, cum di­
serte dicat fuisse unigenitum et generatum a Patre secun­
dum spiritum; sed significat nondum fuisse Filium hominis
et generatum ex Virgine secundum carnem. Hinc etiam in
veteri Testamento hoc sensu, quem adversarii prae oculis
habebant, Verbum ait esse appellatum Filium , quia erat
nasciturum ex Virgine. Quod disertius explicat n. 4. aVerbum erat, spiritus erat, Virtus erat. Unus commune nomen
et apud homines usitatum in se ipsum assumpsit a prin­
cipio vocatus filius hominis propter futurum, quamvis non­
dum esset homo, sicut Daniel (VII. 13.) testatur inquiens:
vidi... tamquam filium hominis. » Quin etiam diversitate
nominis cavet Hippolytus, ne rationem veri Filii Dei ante
incarnationem excludere videatur; Filius enim, quatenus
est homo factus, (ib. n. 11) appellatur u παίς Secv puer Dei n
(vide textum supra p. 154).
Tertullianus quoque sicut manifestationem Verbi ad
extra appellat quandoque generationem, quae generationem
ad intra supponit (supra p. 185), ita videri potest etiam
rationem Filii respondentem generationi aliquando conside­
rasse in Verbo, quatenus manifestatum est ad extra. Deus
Pater, inquit, omnia creanda cogitavit et disposuit in
Verbo (Ratione, Sophia), et initio temporis Verbum (Ser­
monem) protulit, et per Verbum omnia creavit: «haec est
nativitas perfecta Sermonis (substantialis, non vocis trans­
euntis supra 1. c. ), dum ex Deo procedit conditus ab eo
primum ad cogitatum in nomine Sophiae: Dominus condi­
dit me initium viarum; dehinc generatus ad effectum: cum
pararet coelum, aderam illi simul (Prov. VIIΓ. 22. sq.). Ex­
inde parem sibi faciens (1), de quo procedendo Filius factus
(1) Filius parem sibi facit Patrem, de quo procedit; non sane ut
principium Patris, sed parem sibi Patrem declarat, quando dicit; « cum
eo eram cuncta componens, r et etiam processio seu generatio Filii fa­
cit esse Patrem, formaliter quatenus Pater est, ut ipse Tertullianus
loquitur c. 10: « Pater Filium facit, et Patrem Filius... habeat necesse
est Pater Filium , ut Pater sit, et Filius Patrem , ut Filius sit. - Ad­

— 204 —

est primogenitus, ut ante omnia genitus, et unigenitus, ut

solus ex Deo genitus, proprie de vulva cordis ipsius, se­
cundum quod et Pater ipse testatur : eructavit cor meum
Sermonem optimum » (Ps. 44, 2.) contr. Prax. c. 7.
Si in verbis t de Patre procedendo Filius factus est,»
processio intelligitur manifestatio , quam dixerat « gene­
rationem ad effectum, » et Filius sumitur pro praedicato*
is quem dixi, sensus erit acceptandus. Sed tum non potest
intelligi vel persona illa facta, vel etiam aeterna prae­
existens persona facta Filius simpliciter; sed deberet intel­
ligi persona aeterna facta Filius manifestatus, ratione sci­
licet filiationis respondente huic generationi ad extra, quae
nihil est aliud quam manifestatio Filii. Dico non potest sine
contradictione cum diserta doctrina Tertulliani intelligi vel
persona facta vel facta Filius simpliciter, quia locis innu­
meris docet, Verbum esse ab aeterno genitum et semper
fuisse Filium Dei. Sequenti c. 8. ait : « Sermo erat apud
Deum semper, sicut scriptum est: et Sermo erat apud Deum;
et numquam separatus a Patre aut alius (alius Deus) a
Patre, quia ego et Pater unum sumus. Haec erit probola
(generatio) Veritatis, custos unitatis , qua prolatum dici­
mus Filium a Patre sed non separatum... Omnis origo pa­
rens est , et omne quod ex origine profertur, progenies
est: multo magis Sermo Dei, qui etiam proprie nomen Fi­
lii accepit.n Paulo inferius c. 21: «indubitanter alius osten­
ditur qui fuerit a principio, alius apud quem fuit (Ιο. 1.1.);
alium Sermonem esse, alium Deum (Patrem), licet et Deus
Sermo, sed qua Dei Filius non qua Pater... alium autem,
non quasi separatum, sed dispositione (1) alium non divi­
sione.» Certe ergo processio seu missio ad extra personam
hanc aeternam, quae mittitur, supponit, et supponit eam
ex ipsa interna processione Filium Dei, ergo processio ad
verte autem , quam ineluctabiliter ista locutio insolentior demonstret
unitatem Patris et Filii, dum non solum Pater Filium, sed Filius Patrem
sibi parem fecisse dicitur.
(1) Hoc est latinnm vocabulum Tertulliani pro graeco o’izo>ouia,
qua ipse frequenter intelligit distinctionem personarum divinarum ra­
tione originis.

— 205 —

extra non facit ut sit Filius, sed solum ut sit Filius manifestatus..

Verum ego non video, cur in textu citato c. 7. proces­
sio non possit intelligi ad intra, neque video, cur nomen
Filius non possit esse subiectum, et primogenitus ac uni­
genitus praedicatum. Tum sensus erit: de Patre procedendo
Filius, tum quando paratum est coelum i. e. quando creata
sunt universa, in comparatione cum creaturis induit ha­
bitudinem primogeniti et unigeniti , quia ipse est ab ae­
terno ante omnem creaturam et alio prorsus modo genitus
a Patre, quam factae sunt creaturae. Sic vero locus nihil
habet difficultatis.
Hac distinctione duplicis generationis, cui respondeat
diversa consideratio et appellatio Filii, solvi etiam potest
difficultas, quae est in verbis Tertulliani contr. Hermoge­
nem c. 3. Defendit Hermoneges materiam aeternam et increatam hac ratione, quod Deus sicut semper Deus, ita et
semper Dominire erat; unde necesse esse aiebat, ut semper
fuerit aliquid, cui dominaretur; hoc autem esse materiam.
Tertullianus negat, eo quod semper est Deus, esse etiam
semper Dominum ; nomen enim Deus significat substantiam
Dei absolute et in se, nomen Dominus dicit respectum ad
extra et connotât creaturam existentem, cuius est Dominus.
Hoc illustrat exemplo aliorum duorum nominum patris et
indicis. «Quia et pater Deus est, et iudex Deus est; non
tamen ideo pater et iudex semper, quia Deus semper. Nam
nec pater potuit esse ante filium, nec iudex ante delictum.
Fuit autem tempus , cum et delictum et filius non fuit,
quod indicem et qui patrem Dominum faceret. Sic et Do­
minus non ante ea, quorum Dominus existeret, sed Dominus
tantum futurus quandoque ; sicut pater per filium sicut
iudex per delictum, ita et Dominus per ea, quae sibi ser­
vitura fecisset, n
_
%
Ex tota doctrina Tertulliani tum in libris aliis tum
in hoc ipso contra Hermog. c. 18. absurdum est dicere:
fuit tempus , quando Filius qui est Ratio et Sapientia Dei,
nondum fuit. Adeoque filius si intelligitur h. 1. persona
secunda Trinitatis, necessario intelligi debet, non quatenus

— 206 —
Pater et Filius est et existit, sed quatenus Filius et per
Filium Pater est manifestatus. Verum cum Tertullianus
hic Deum spectet absolute et sine distinctione personarum,
et spectet relationem Dei ad terminum externum , et ra­
tionem patris coniungat cum ratione iudicis, ac relationem
filii ad Deum patrem cum relatione peccatoris ad Deum
iudicem, videtur saltem longe probabilior explicatio, quam
alteri praefert etiam Bellarminus (de Christo 1.1. c. 10.),
ut filius intelligatur adoptivus, homo vel angelus, quae
scilicet creatura rationalis extrinsecus accedens Deum ex
tempore patrem denominavit.
CAPUT III.
DE CONSECTARIIS CONNEXIS CUM UNITATE NATURAE

ET DISTINCTIONE PERSONARUM.

THESIS XII.

De communitate reali attributorum et omnis operationis
ad extra in tribus personis divinis.
«
*
»
»
"

«Quoniam una est trium personarum essentia, propterea etiam
omnia adtributa absoluta communia snnt, et adtribntum quodvis non
specie sed numero unum in tribus personis. Propter eandem rationem
operatio ad extra nulla potest esse propria uni personae, sed quae·
vis necessario communis est et numéro una indistincta in tribus per·
sonis, non secus ac una et indistincta est trium natura. »

I. Pater, Filius et Spiritus Sanctus sunt unus Deus.
Nullo ergo modo distinguuntur, quatenus sunt Deus; adeoque deitas seu essentia seu absoluta perfectio, qua Deus
esse intelligitur et quae Deus est, omnino est una indi­
stincta (1). Distinguuntur autem tres, quatenus formaliter
est Pater producens Verbum seu generans Filium, et qua(1) In Bulla « Auctorem Fidei » Pius VI. reprehendit dictum Pi­
storiensium, «Deum in tribus personis distingui. » Isamque, ait Pon­
tifex, « Deus unus quidem in tribus personis distinctis dicitur, non in
tribus personis distinctus ; cuius formulae commutatione hoc vi verbo­
rum subrepit erroris periculum, ut essentia divina distincta in personis
putetur, quam fides catholica sic unam in personis distinctis confitetur,
ut eam simul profiteatur in se prorsus indistinctam. »

— 207 —

tenus formaliter est Filins genitus a Patre, et quatenus
formaliter est spiratus a Patre Filioque. Adeoque distinctio
realis unice sistit in relationibus originis unius ab altero:
hic relativus ad alterum relativum, principium ad principiatum non sunt unus, sed sub hac ratione relativi realiter
’dfctincti ; qui est Pater Filii, is non est Filius; et qui est
Filius Patris, is non est Pater, est tamen Filius illud ab­
solutum quod est Pater, et vicissim. Hinc est verissimum
et ad multas tricas parum utiles prompte explicandas com­
modissimum illud theologorum axioma: «in Deo omnia unum,
ubi non obviat relationum oppositio » (1). Sane quod ap­
pellamus adtributum absolutum, realiter non est aliud quam
divina simplicissima essentia a nobis sub formali ratione
huius vel illius perfectionis, puta sapientiae, iustitiae etc.
concepta ; nec vero adtributum vel unum ab altero vel ab
essentia realem habet originem, secus iam non esset abso­
lutum (solutum a relatione), sed procedens esset relativum
ad suum principiu'm processionis , hocque ipso tot essent
relativi inter se realiter distincti h. e. tot personae, quot
numerarentur adtributa. (Cf. Tract, de Deo th. ΧΠΙ. XX.
XXVI.).
Non igitur ideo solum quia adtributa realiter sunt ipsa
essentia divina, sed ideo quia nullam habent originem rea­
lem sive ab essentia sive a se invicem, adeoque « nulla ob­
viat relationum oppositio, » necessario sicut essentia per
se ita eadem essentia sub formali ratione cuiusvis adtributi absoluti spectata una est et non multiplicabilis. Unde
si aliquod adtributum absolutum conciperetur in una per­
sona e. g. in Patre, et negaretur idem in persona altera,
eo ipso huic essentia divina simplicissima et divinitas ne­
garetur ; et si adtributum specie solum idem, numero au­
tem distinctum in distinctis personis affirmaretur, eo ipso
(1) Axioma quoad sensum tam est antiquum quam professio fidei
in Deum unum essentia et trinum personis; quoad ipsa verba adhibi­
tum etiam in Concilio Florentino (decreto pro lacobitis), tribui solet
auctori s. Anselmo: « nec unitas amittit aliquando suam consequentiam,
uôi non obviat aliqua relationis oppositio n 1. de Spiritu Sancto c. 2.
Lege tria priora capita huius libri Anselmi. Cf. Petav. VII. c. 9.

I

— 208 —

essentiae distinctae et plures Dii inducerentur. Contra vero
licet relationes originis i. e. formalis ratio Patris et Filii
et Spirati realiter sint ipsa essentia divina, proindeque non
ab essentia origine reali procedant nec ab ea realiter distinguantur, habent tamen istae relationes et (quod perinde
est) significatione concreta relativi inter se rationem prin­
cipii ac principiati , unus realiter procedit ab altero, et
proinde « obviat relationum oppositio, n ut Pater Filii non
sit Filius, Filius Patris non sit Pater , sed sub hac for­
mali ratione relativorum et sub hac sola realiter inter se
distinguantur.
Huic numericae unitati essentiae et adtributorum in tri­
bus distinctis nihil obest, quod essentia in Patre est non
communicata et communicabilis , in Filio communicata a
Patre , in Spiritu Sancto communicata a Patre et Filio,
adeoque videatur aliter se habere in una persona quam in
altera. Hic enim diversus modus non afficit essentiam ab­
solute spectatam seu ipsum absolutum Esse, unum omnino
et indistinctum ; sed ille modus reipsa est relatio paterni­
tatis, filiationis et processionis. Quid enim sibi vult, quod
essentia in Patre est incommunicata et communicabitis? Xi-

hil aliud , quam quod essentia absoluta est simul relati­
vum, et sub hac ratione relativi est non procedens ab alio
(ayevmw) sed principium producens Verbum seu generans
Filium; porro sub hac ratione relativi se habentis ut prin­
cipium ad Filium , essentia iam non est formaliter essen­
tia absoluta communis , sed est Pater hypostasis. Pariter
illud: essentia in Filio est communicata, non aliud signifi­
cat, quam quod essentia absoluta est simul relativum pro­
cedens per generationem ut Verbum seu ut Filius ab altero
relativo, quod est Pater generans ; tum autem iterum sub
hac ratione relativi procedentis ut Verbum , essentia non
est formaliter essentia absoluta communis, sed est Filius
hypostasis: «quaelibet trium personarum est illa res, vide­
licet substantia, essentia seu natura divina... et illa res
non est generans neque genita neque procedens , sed est
Pater qui generat, et Filius qui generatur, et Spiritus
Sanctus qui procedit ; ut distinctiones sint in personis et

'
I

— 209 —

unitas in natura n Cone. Later. IV. cap. Damnamus. Sed
haec melius intelligentur , ubi agemus de propria ratione
hypostasis divinae.
Probatio pro hac trium personarum unitate in omnibus
perfectionibus absolutis non alia necessaria est praeter
eam, qua divinitas Filii et Spiritus Sancti et consequenter
unitas essentiae in tribus distinctis multipliciter superius
demonstrata est. Formaliter communicatio adtributorum
exprimitur in locis Scripturae, ubi Filius in relatione ad
Patrem profitetur: «Pater meus quod dedit mihi, maius
omnibus est» Ιο. X. 29.; u sicut Pater habet vitam in se­
metipso , ita dedit et Filio vitam habere in semetipso »
ibid. V. 26.; «omnia quae dedisti mihi, abs te sunt » ibid.
XVII. 7; ifeiuea omnia tua, et tua mea sunt» ib. XVII. 10.;
«omnia quaecumque habet Pater, mea-sunt; propterea dixi,
quia de meo accipiet » ib. XVI. 15.
II. Eodem prorsus modo, ut una est et indistincta trium
personarum natura cum omnibus suis perfectionibus abso­
lutis, una est etiam et indistincta trium personarum ope­
ratio ad extra. Patet veritas ex propria ratione operationis
divinae. Ea enim non est aliud, quam ipsa divina essentia
sub formali ratione absoluti intellectus et absolutae vo­
luntatis omnipotentis cum connotatione termini extrinsecus
efficiendi. Atqui essentia divina, sub quavis formali ratione
absoluta pro nostro modo distinguendi spectetur, proindeque
etiam sub formali ratione intellectionis et volitionis abso­
lutae prorsus numero una est eademque in tribus personis.
Talis ergo est operationis unitas in tribus personis.
Idem declaratur ex ipsa ratione personae divinae. Per­
sonae in Deo non distinguuntur nisi relationibus originis,
quatenus sub formali ratione relativi una est principium
se habens ad alteram ut principiatum : Pater a Filio nullo
alio modo distinguitur nisi sola paternitate et filiatione,
Pater et Filius a Spiritu Sancto non distinguuntur, nisi
quod spiratione se habent ut principium ad procedentem;
paternitas igitur (quae simul est ά/εννησια, quatenus haec
intelligatur ut aliquid positivum, seu ut ratio principii
sine principio), filiatio, processio sunt relationes substanFranselin, de DEO TRINO SEC. VERS.

14

- 210 —

tivae singulis personis propriae, spiratio communis Patri
ac Filio potest dici propria solum in comparatione princi­
pii spirantis cum Spiritu Sancto procedente, cui non.est
communis. Praeter has igitur relationes ad intra, et si quae
sit hypostatica relatio ad extra, reliqua omnia quae de Deo
concipi possunt, absoluta sunt et ideo unum indistinctum
’ in tribus, sicut 1res sunt unus Deus. Iam vero operatio eflectrix in Deo nec est generatio nec nativitas nec spiratio nec
processio, nec hypostatica relatio ad terminum externum.
Ergo omnis operatio ad extra est una indistincta in tribus
personis, sicut una est trium deitas, seu sicut unus est Deus.
Dixi : operatio, non est relatio hypostatica ad terminum
•externum (i. e. a Deo distinctum ac diversum). Relatio hy­
postatica nec ex fide nec supposita fide ex lumine rationis
alia potest intelligi, nisi vel ad intra personae producentis
personam aliam aut procedentis ab alia persona, vel ad extra
personae hypostatice unitam habentis naturam creatam.
'Relatio hypostatica ad intra profecto non potest esse effi­
ciens terminum externum, sed respicit personam divinam.
Terminus vero externus prae hac interna relatione conno·
tari non alius potest (praescindendo nunc ab unione hypo­
statica) quam personae manifestatio ad extra per aliquam
efficientiam; generatio et spiratio cum hac connotatione est
missio Filii a Patre, ac missio Spiritus Sancti a Patre et
Filio. Quod igitur in missione est proprium uni personae
et non commune tribus, ex parte personae mittentis non
est operatio sed relatio generantis et spirantis ; ex parte
personae missae est relatio filiationis vel processionis; effi­
cientia vero ad extra quae connotatur in missione, neces­
sario communis est tribus personis, ut sunt unus Deus (1).
(1) u Missio est et essentiale (pertinens ad essentiam communem) et
notionalo (proprium personae distinctae), secundum aliud et aliud. Se­
cundum enim respectum quem importat missio ad suum principium,
est notionale ; secundum autem respectum quem importat ad effectum
in creatura, est essentiale... Nomen potest connotate effectum in crea­
tura dupliciter ; vel secundum rationem principii tantum , et quia ea­
dem est operatio totius Trinitatis , oportet quod tale nomen commune
sit toti Trinitati et ad essentiam pertinens; vel ita quod cum ratione
principii respectu creaturae etiam aliquid aliud importet (sc. relatio-

— 211 —

Remanet ergo sola unio hypostatica, quae potest esse
propria uni personae et non communis tribus. Divinae enim
hypostases singulae propriam solum habent formalem ra­
tionem hypostaseos, sed commune eis est et unum, quidquid
ad naturam spectat; functio vero hypostaseos, formaliter
ut est hypostasis ratione distincta a natura, nec revela­
tione nec lumine rationis cognoscitur alia, quam quod sit
subieetum habens naturam ut suam. Unde propria uni hy­
postasi et non communis tribus functio ad extra non alia
potest intelligf, quam ut habeat assumptam naturam crea­
tam ut suam, quod fieri posse et factum esse ex revelatione
novimus. At hoc habere naturam non est operatio effectrix,
sed est hypostatica terminatio , et status quidam intelligendus secundum analogiam causae formalis non causae
efficientis. Quidquid vero efficientiae in ea unione interce­
dit, id totum est Dei unius et trini. In summa personae
divinae ad extra non operantur, formaliter ut sunt tres di­
stincti relativi ad invicem, sed ut sunt unus Deus. Princi-,
pium enim seu potius subieetum quod, operatur, est quidem
hypostasis; sed principium quo fit operatio, est natura.
Hinc apud ss. Patres et in Conciliis est axioma in doc­
trina de SS. Trinitate et de Christo momenti maximi: ope­
rationes non sunt hypostaticae sed naturales, h.e. distinctio
operationis secundum speciem et numerum non sequitur nu­
merum hypostaseon sed speciem et numerum naturarum.
Ubi igitur una numero est natura, etiamsi plures sint hy­
postases , una numero est operatio, ut in SS. Trinitate;
contra ubi plures sunt numero naturae, et ubi naturae non
nem personalem), et tunc quamvis secundum respectum ad creaturam
det intelligere essentiam, tamen secundum aliud quod significat, pot­
est ad personam pertinere, sicut assumere carnem importat et opera­
tionem quae communis est tribus personis, et terminum operationis in
quem terminata est assumptio , quod proprium est personae Filii. Si­
militer dico, quod donum (ut est nomen Spiritus Sancti) praeter re­
spectum ad illnm cui donabile est (ad extra), importat respectum ad
illum, a quo est sicut a principio, respectu eius auctoritatem (originis)
habente (h. e. importat respectum ad Patrem et Filium, a quo Spiritus
Sanctus procedit), et cx hac parte est notionale » S. Th. 1. dist. 15.
q. 1. a. 2.; dist. 18. q. 1. a. 1.

__

ΟΊΟ

modo numero plures sunt eed etiam diversae, etiamsi una
sit hypostasis, ut in Christo, ibi etiam ordo operationum
est multiplex et diversus pro multiplicitate et diversitate
naturarum. Hoc principium Patres assumunt ut omnino
evidens et concessum ab omnibus, quando de Deo agitur,
quia operatio divina est ipsa divina essentia atque ideo
admissa alia operatione in Patre et alia in Filio, hoc ipso
assereretur alia atque alia essentia. Inde vero contra inonotheletas demonstrant, in Christo non posse negari du­
plicem diversum ordinem operationis divinàe et humanae,
quin eo ipso admittatur una tantum natura ac proinde monophysitarum haeresis inducatur. Ita in causa monotheletarum ex unitate operationis trium personarum argumen­
tatur s. Agatho Pontifex in epistola ad Impp. lecta in Con­
cilio VI. (Harduin. T. III. p. 1083). aluxta regulam sanctae
catholicae atque apostolicae Christi Ecclesiae duas etiam
naturales voluntates in eo et duas naturales operationes
esse confitetur et praedicat (eadem Ecclesia). Nam si per­
sonalem (quae sequatur numerum personarum) quisquam intelligat voluntatem, dum tres personae in sancta Trinitate
dicuntur, necesse est ut et tres voluntates personales et tres
operationes personales, quod absurdum est et nimis profa­
num , dicerentur. Sin autem quod fidei christianae veritas
continet, naturali^ (ex natura ut principio quo, et sequens
numerum naturarum) voluntas est, ubi una haec natura
dicitur sanctae et inseparabilis Trinitatis, consequenter et
una naturalis voluntas et v a naturalis operatio intelligenda est. n (Vide Tract, de Incarnat, th. XL.).

Iam vero tam in Scriptura quam in praedicatione Pa­
trum unitas actionis velut nostrae intelligentiae propin­
quior ac notior proponitur tamquam principium , ex quo
unitas naturae trium personarum deducatur. Sic Filius Dei
unitatem potentiae et actionis suae ac Patris ad servandos
fideles et ad dandam yitam aeternam inducit velut declara­
tionem, et generatim quod ipse facit opera Patris sui, vel­
ut demonstrationem enuntiati mysterii : ‘u ego et Pater
unum sumus; Pater in me est, et ego in Patre» Io.X.28. sqq.
(supra p. 23. sqq.). Unitas testificationis iungitur cum uni­

— 213 —

tate essentiae, et testimonium trium est testimonium unius
Dei: u tres sunt qui testimonium dant in coelo, Pater, Ver­
bum et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt... testimo­
nium Dei maius est n 1. Ιο. V. 7. 9. (supra th. V.). Pariter
affirmat Filius, omnem operationem Patris inde ab exordio
esse suam operationem, et negat potentiam suam esse aliam
quam Patris potentiam : u Pater meus usque modo operatur,
et ego operor... quaecumque ille fecerit, haec et Filius si­
militer facit (ταυτα και ό νιος ομοίως τ.οια}... Sicut Pater sus­
citat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult, vivificat.»
u Non potest Filius a se facere quidquam , nisi quod vi­
derit Patrem facientem » Ιο. V. 17. 19. 21. Ex qua actionis
unitate Judaei ipsi intelligebant asseri filiationem Dei pro­
priam et aequalitatem cum Deo : « quia et Patrem suum
(πατέρα ίδιον) dicebat Deum, aequalem 'ίσον) se faciens Deo»
ib. v. 18.
Eodem pertinet, quod in Scripturis operatio divina modo
tribuitur uni Deo absolute spectato praeter quem alius non
est, modo personis singulis, modo personis coniunctim. «Ego
sum Dominus faciens omnia, extendens coelos solus, sta­
biliens terram et nullus mecum » Is. XLIV. 24. u Confiteor
tibi Pater, Domine coeli et terrae» Matth. XI. 25. «Ad
Filium (de Filio) autem dicit: tu in principio Domine ter­
ram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli» Heb. I.
8. 10. «Emittes Spiritum tuum, et creabuntur» Ps.CIII.30.
u Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod
coutinet omnia (πνεύμα κυρίου ~c συνεχον τα παντα), scientiam
habet vocis » Sap. I. 7. (cf. Ambros. de Spiritu Sancto l.U.
c. 5.; Cyrill. Alex. Dialog. VII. p. 649, et alibi). « Deus per
Filium fecit et saecula » Heb. I. 2. « Nobis unus est Deus
Pater, ex quo omnia.... et unus Dominus lesus Christus,
per quem omnia» 1. Cor. λΓΙΙΙ. 6. In huiusmodi locutioni­
bus, ubi Pater per Filium in Spiritu Sancto creare et ope­
rari dicitur, tum relatio originis personarum indicatur, tum
praeclare enuntiatur unitas operationis, quod scilicet sicut
una natura ita eadem potentia et operatio a Patre in Fi­
lium, et a Patre per Filium (a Patre Filioque) in Spiritum
Sanctum communicatur. Ideo tam in Scripturis quam fre­

— 214 —

quentissime apud Patres, quando simul cum relationibus
internis personarum exprimenda est relatio ad opera, Filius
et Spiritus Sanctus dicuntur virtus Patris, et Pater dicitur
operari per Filium et Spiritum Sanctum tamquam per suam
virtutem, per suum brachium, per suas manus; simul vero
quatenus virtus et operatio est una, hoc idem esse decla­
ratur, ac si dicatur Pater operari per semetipsum (supra
p. 151. 181; vide Petav. de Deo 1. V. c. 8. et 9.).
Penes Patres demonstratio unius essentiae ex unitate
operationis , vel vicissim huius ex illa passim obvia est.
u Pater, Filius, Spiritus Sanctus tres sunt hypostases, quoniam distincta uniuscuiusque est subsistentia; at vero quum
personae non quaeque sibi proprio modo neque sibi propria
electione ac divisim singulae velint et operentur, sed ut
unum sunt (àzz ενιαιως,, non tres Dii sed unus est Deus»
Damasc. de duabus volunt, n. 7. Vide Patrum doctrinam
luculentam apud Petav. Trin. 1. IV. c. 15.
Hinc patet, non aliam quam unitatem naturae signifi­
cari, quando dicuntur tres personae esse unum voluntate,
consilio, potentia etc. Non raro autem attributa haec ab­
soluta a Patribus exprimuntur ita, ut simul significetur
personarum distinctio. Ita quando Pater, Filius, Spiritus
Sanctus dicuntur consentire inter se, consultare, una per­
sona alteri cooperari, consensus, consultatio, cooperatio eo
modo intelligenda est, quo consubstantialitas intelligitur.
Namque, ut in re alia ait Cyrillus Alexandrinus, « parti­
cula cum apposita semper significat alium cum alio» (Anathemat. VIII. contra Nestor, cf. Apolog. ibi contr. Orienta­
les); personarum scilicet non autem per se etiam naturae
seu, quod perinde est, operationis (ad extra) distinctio per
illam particulam cum exprimitur.
Corollarium 1. Non solum credi debet velut factum re­
velatum trium personarum communis operatio ad extra,
quasi vero absolute loquendo posset esse operatio propria
uni personae, quin eadem sit omnium trium hypostaseon;
sed intelligenda est omnis operatio ad extra tam necessario
una trium personarum absque ulla distinctione, quam ne­
cessario una est trium natura et tres sunt unus Deus.

— 215 —

Corollarium 2. Sicut sensu declarato nemo potest con­

fiteri unam communem operationem trium personarum, quin
hoc ipso affirmet unam numero et indistinctam trium na­
turam ; ita vicissim negatio huius unitatis in operando est
argumentum certum vel negatae vel non rite intellectae
unitatis naturae. Güntheriani affirmantes, eo ipso quod
hypostases divinae realiter distinguuntur, etiam opera­
tionem ad extra non posse esse tribus communem et nu­
mero unam, sed esse unam operationem uni personae, al­
teram alteri propriam ; hoc etiam solo indicio clarissimo
convincuntur, ab ipsis non minus realiter distinctas nu­
mero tres substantias seu essentias divinas admitti quam
tres distinctas hypostases. Gtintherum vero in eo quem di­
ximus, errore fuisse quoad operationes divinas, est certis­
simum. u Solvenda est quaestio, inquit Gunther, quaenam
ex tribus divinis ac personalibus substantiis ideam Dei de
universo et de creatura ad realitatem perduxerit, si ea ad
realitatem deducta non est ab omnibus tribus simul. Hoc
ultimum nemo certe affirmabit, qui intellexerit distinctio­
nem inter processum realem theogonicum in vita absoluti
(h. e. inter processiones substantialium personarum) et in­
ter processum formalem singularum hypostasium in illa
vita (h. e. inter modum , quo singulae personae se sciunt
et se ab aliis intelligunt distinctas)... In manifestatione Dei
ad extra omnia sunt personalia, h. e. tribuenda ut operatio
ac opus operatum uni personae determinatae et nulli al­
teri, multoque minus omnibus tribus simul.»? Docet deinde,
creationem praedicandam esse a de nulla alia persona quam
de secunda, de Filio; r> unionem vero creaturae cum Deo
effici a persona tertia. Propaedeut. T. II. p. 369-372; Sym­
posion Peregrini p. 388. 396. Communitatem operationis
non aliam agnoscit ; nisi quod in quibusdam operibus una
persona unam, alia aliam partem exsequitur. Sic ait, in
incarnatione Acerbi Spiritum Sanctum produxisse corpus,
Patrem creasse animam Christi, vel saltem animae cum cor­
pore unionem effecisse Propaed. ib. p. 371.; Sympos.p. 396.
His omnibus omnino contrariam esse doctrinam catholicam,
abuude constat ex demonstratis in thesi.

— 21 G —

THESIS ΧΠΓ.

De ratione qua attributa quaedam et operationes
appropriantur uni personae prae alia.
·»
*
.·»

u Qnamvis ex dictis attributa absoluta et operationes ad extra sint
absque distinctione unum commune tribus personis; nihilominus tam
in Scriptura quam in aliis documentis fidei attributa quaedam et
quaedam operationes appropriantur uni personae prae aliis. Huius
praedicationis ratio est, ut servata absolutorum communitate nianifestentur singularum personarum proprietates; quare appropriations
fundamentum est attributi absoluti analogia ac veluti affinitas cum
charactere hypostatico personae, cui appropriatnr. »

1. Ut sit appropriatio non sufficit, quod absolutum ex­
plicite praedicetur de una aliqua persona ; sed appropria­
tio stricto sensu tum solum est , quando absolutum prae­
dicatur de una persona prae alia. Ideo non satis commode
vel non stricto sensu appellatur appropriatio in locis, ubi
Pater dicitur u solus potens rex regum... qui solus habet
immortalitatem » 1. Tim. VI. 15.; vel ubi Filius ait: «ego
sum via, veritas et vita η Ιο. XIV. 5. (1); vel ubi Aposto­
lis promittitur: «accipietis virtutem supervenientis Spiri­
tus Sancti in vos » Act. I. 8 ; quae omnia Didacus Ruiz
disp. 82. sect. 2. numerat inter appropriationes cf. S. Th. 1.,
q. 39. a. 8. Neque enim haec praedicantur ex speciali et
propria ratione de una persona prae aliis, sed est simpli­
citer affirmatio absoluti de una persona (2) etiam per se
spectata, ut Deus est, quae sane non magis appropriatio
dicenda videtur, quam cum singulae seorsum personae e. g.
praedicantur Deus.
Neque etiam stricto sensu appropriatio est, quando no­
ti) Filins Sapientia u factus est nobis via temporalis per humili­
tatem (humanitatem), qnac mansio nobis aeterna est (veritas et vita)
per divinitatem » Aug. Trin. VII. c. 3. n. 5.
(2) In ultimo exemplo est quidem appropriatio aliqua, quod Spi­
ritui Sancto tribuitur prae ceteris personis operatio ad extra; sed non
in nomine virtutis, ut Ruiz assumit. Ceterum praedicata potentiae, ve­
ritatis, virtutis possunt et solent appropriai! uni personae; verum hoc
intelligitur in iis dumtaxat contextibus, in quibus est quaedam connu­
meratio et comparatio aliarum personarum.

* *

— 217 —

men, quod per se significat attributum absolutum habens
cognationem cum proprietate personali , adhibetur sen-u
relativo ad ipsam personam designandam, ut quando Ver­
bum dicitur Sapientia genita, vel Sapientia subsistens; Spi­
ritus Sanctus amor vel voluntas procedens aut subsistens.
Haec non sunt approptriata sed propria; neque enim his no­
minibus attributum commune adscribitur specialius uni per­
sonae, sed ipsa proprietas personalis relativa exprimitur.
Sensu stricto itaque appropriatio est, quando attributa
vel operationes ad extra communes tribus personis praedi­
cantur specialiter de una persona, ut ex tali attributo vel
operatione deducamur ad intellectionem aliquam proprieta­
tis personalis. Hic namque est scopus appropriationis, u Ob
hoc enim quaedam sive sub Patris , sive sub Filii , sive
sub Spiritus Sancti appellatione promuntur , ut confessio
credentium in Trinitate non erret. Quae cum sit insepara­
bilis, numquam intelligeretur Trinitas, si semper insepa­
rabiliter diceretur» s. Leo M. serm. 2. de Pentec. c. 3. Quern
eundem scopum declarat s. Thomas. « Sicut similitudine
vestigii vel imaginis in creaturis inventa utimur ad ma­
nifestationem divinarum personarum , ita et essentialibus
attributis. Et haec manifestatio personarum per essentialia
attributa appropriatio dicitur» 1. q. 39. a. 7.
Hinc patet lex seu fundamentum appropriationis. Fun­
damentum scilicet est analogia seu similitudo quorumdam
absolutorum attributorum cum proprietate hypostatica unius
personae prae aliis (1). Nisi enim inter proprietatem et haec
*
(1) Quoniam Dionysius vulgo Areopagita dictus duplicem tradit mo<laru manifestationis mysteriorum per symbola, <· quorum unus quidem,
ut par est, per similes sacrarum figurarum imagines procedit, alter vero
per dissimiles figurarum ailirmationes ad omnimodam dissimilitudinem
et discrepantiam effingitur * (Coelest. Hierarch, c. 2. n. 3); inde etiam
in appropriatione, quae habet nonnullam analogiam cum theologia sym­
bolics, aliqui Doctores, s. Thomas, s. Bonaventura 1. c., Albertus M. 1.
q. 60. in. 1., Alexander Hal. 1. q. 67. m. 3. a. 1. praeter similitudinem, de
qua in textu loquimur, inducunt ut alterum fundamentum dissimilitu­
dinem. - Possunt manifestari personae divinae per essentialia attributa
dupliciter; uno modo per viam similitudinis, sicut ea quae pertinent
ad intellectum appropriantur Filio, qui procedit per modum intellectus

— 21S —

certa quaedam attributa, ut a nobis concipiuntur, esset
peculiaris aliqua affinitas; praedicatio specialis talium at­
tributorum de una persona intellectionem characteris pro­
prii personalis non iuvaret sed potius impediret. « Si lo­
quamur de appropriates quantum ad ordinem vel originem
quem connotant, sic appropriantur a parte rei propter con­
venientiam cum propriis personarum. Unde quia Pater a
nullo est, et Filius a Patre, et Spiritus Sanctus ab utroque,
et huiusmodi ordo attenditur in potentia et sapientia et
bonitate ; ideo patet ratio appropriandi. Unde illa , quae
non connotant aliquo modo ordinem vel originem, non sunt
appropriabilia r> s. Bonavent. in 1. dist. 34. q. 3.
Quoniam vero characteres personales possunt conside­
rari sub pluribus rationibus diversis, secundum quas eis
respondent diversa attributa ; hinc fit ut uni personae pos­
sint appropriari plura attributa, et vicissim unum attri­
butum possit appropriari non uni solum, sed sub diversa
consideratione etiam aliis personis. Sic e. g. virtus appro­
priatin' Patri secundum characterem personalem, quatenus
est principium omnium processionum ad intra; Filio autem,
ut Verbum; alio modo per modum dissimilitudinis, sicut potentia ap­
propriable Patri, nt Augustinus dicit, quia apud nos patres solent esse
propter senectutem infirmi, ne tale aliquid suspicemur in Deo » S. Th. 1.
q. 39. a. 7. « Appropriatio fit et secundum rationem similitudinis, si con­
sideretur, quod in divinis personis est; et secundum rationem dissimi­
litudinis , si consideretur quod in creaturis est..... Sapientia similitu­
dinem habet cum Filio coelesti , in quantum est Verbum , quod nihil
aliud est quam conceptus sapientiae; deficit autem interdum filio terreno
propter temporis paucitatem n ibid. a. 8. Ceterum Augustinus quem An­
gelicus appellat, non quidem loquitur de hoc tali fundamento appropria­
tionis, sed solum alicubi ait: u apud homines pater deficit senescendo; at
non illa (nativitas Filii) sic est, ubi nec crescit Filius nec senescit
Pater « contr. Maximin. 1. II. c. 14. n.G. Ad rem ipsam quod spectat, potius
ita dicemus : licet fundamentum appropriationis semper sit similitudo,
scopus tamen directus et princeps potest esse duplex diversus; quan­
doque enim per appropriationem intenditur manifestatio proprietatis
distinguentis, quandoque ( supposita distinctione ) declaratur aequalitas
personarum et unitas in attributis absolntis. Videlicet potest appropriari e. g. sapientia Filio, vel nt jntelligatur processio per modum in­
tellectus, vel ut explicite intelligatur viudicoturquc Filio eadem abso­
luta sapientia, quae est Patris. Cf. s. Bonavent. 1. dist. 34. q. 3. ad 2.

— 219 —

quatenus est Verbum per quod facta sunt, omnia , atque
inde per appropriationem brachium Dei Patris; item Spi­
ritui Sancto ut procedenti per dilectionem appropriatur
omnis effectio charismatum sanctificantium atque ideo vir­
tus. Hinc est, quod illud Luc. I. 85. : u virtus Altissimi
obumbrabit tibi, » Patres alii de Spiritu Sancto , alii de
Filio, alii de Patre interpretantur, quae diversitas locum
nullum haberet, si appropriatio secundum unum semper
modum rata esset ac fixa. Attamen similitudo seu affinitas
attributorum absolutorum ac operationum cum proprietati­
bus personalibus consideranda est secundum modum , quo
in Scripturis exhibetur et secundum normam catholici in­
tellectus. Est enim in Scriptura, in symbolis, penes ss. Pa­
tres appropriatio satis frequens, ut inde fundamentum et
modus applicationis facile intelligi queat. Aliquibus exem­
plis hactenus dicta confirmanda sunt et amplius declaranda.
II. In Scripturis, ubi duae vel omnes tres personae con­
numerantur, frequenter distinguuntur praedicatis absolutis
non sane velut propriis, cum ea alibi demonstrentur com­
munia tribus personis, sed ad designandum characterem
personalem singulis proprium. Sic: «divisiones gratiarum
(χαρισμάτων) sunt, idem autem Spiritus; et divisiones ministrationum (διακονιών) sunt, idem autem Dominus; et divisio­
nes operationum (ενεργημάτων) sunt, idem vero Deus, qui ope­
ratur (ô ενεργών) omnia in omnibus » 1. Cor. XII. 4. sq. Hic
vides appropriationem duplicem ; prior est illa notissima,
qua in connumeratione Pater dicitur Deus, Filius Dominus
(vide supra p. 172). Appropriatione altera Patri principio
sine principio tribuuntur operationes virtutum h. e. mira­
culorum, sicut alibi in symbolis et a Patribus ei appropria­
tur omnipotentia; Filio ut incarnato ac capiti et Domino
Ecclesiae tribuuntur disposita ministeria in Ecclesia; Spi­
ritui Sancto procedenti per amorem tribuuntur charismata
sanctificantia, quae quidem sanctificatio talem habet rela­
tionem et cognationem ad proprium characterem persona­
lem Spiritus Sancti, et tam constanter in Scriptura et a
Patribus derivatur peculiariter a Spiritu Sancto, ut non­
nullis theologis sanctificatio non per appropriationem tan-

— 220 —
tummodo, sed ut proprium de tertia persona enuntiari visa
sit; certe a Patribus aliquando virtus sanctificans (duvout;
ά/ίασηζη) dicitur proprius character Spiritus Sancti (Pe­
tav. 1. VII. c. 13. n. 21 sq.), et rationem doni seu donabilis
sub peculiari quodam respectu esse propriam tertiae per­
sonae, communis est doctrina. Sed de his alibi dicendi lo­
cus erit. Interea illud tenendum ut certissimum, efficientiam
charismatum creatorum Spiritui Sancto non propriam esse
prae reliquis personis, sed appropriatam ob specialem affi­
nitatem horum effectuum cum eius charactere personali.
Pertinet ad appropriationem frequentissima vehit distri­
butio operationis ad extra per particulas indicantes relatio­
nem originis inter ipsas personas operantes una operatione.
Pater per Filium in Spiritu Sancto operari dicitur (supra
р. 180), vel omnia creata dicuntur esse ex Patre per Filium
in Spiritu Sancto. Ad illud quod legitur Rom. XI. 36, ad­
vertit Augustinus : «quoniam unus est Deus sed tamen
Trinitas, nec confuse accipiendum est: ex quo omnia, per
quem omnia, in quo omnia n Aug. Trin. VI. c. 10. n. 12.
Addit s. Thomas : « ex ipso dicitur propter Patrem , per
ipsum propter Filium, w ipso propter Spiritum Sanctum»
(cf. S. Hilar. Trin. 1. II. η. 1).
Commentatur vero Angelicus hanc distributionem ita,
ut coïncidât cum solemni illa appropriatione potentiae ad
Patrem, sapientiae ad Filium, bonitatis ad Spiritum San­
ctum 1. q. 39. a. 8. ad 4. De hac appropriatione potentiae,
sapientiae , bonitatis pluribus agit Richardus Ahctorinus
с. 2. in libello , quem de trubus appropriates scripsit ad
s. Bernardum; eademque iterum repetit de Trin. l.VI. c. 15.
Distinctior autem expolitio illius ordinis ex quo, per
quem, in quo omnia, continetur appropriatione apud Patres
non minus frequenti, qua sive in creatione generating sive
potissimum in creatione angelorum et hominum Patri tri­
buitur consilium, voluntas (βουλτι/ζα) aut imperium operis,Fi­
lio exsecutio (ενεργεια vel δημιουργία), Spiritui Sancto perfe­
ctio (τελειωσι;), quae est in sanctificatione. « In angelorum
creatione cogita mihi causam quae sine principio est prin­
cipium (vr.v ττρΰκαταρχτι-Λ-ην άιτιαν), Patrem; conditricem (την

— 221 —

orpicvp·/ly.r.y) Filium; perfectricem (τζν τε/.είωπκτ,ν) Spiritum;
ut voluntate quidem Patria sint administratorii Spiritus ,
operatione (ενεργεια) vero Filii ad existentiam perducantur,
adventu autem Spiritus perficiantur ; porro perfectio angelo­

rum sanctificatio est » s. Basil, de Spiritu Sancto c. 16.
Eadem, ut patet, est ratio appropriationis in creatione ho­
minis: a primum omnium credendum est, unum esse Deum,
qui cuncta ex nihilo per Verbum suum fecit, et per Spi­
ritum Sanctum animavit » Ambros. in symbol, c. 6. (1)
(cf. Petav. 1. VII. c. 14. n. 21-23). "Recole quae diximus su­
pra p. 181. sqq.
Hanc appropriationem insigniter expressam cernere est
in sarcophago Musei Lateranensis eruto ex crypta penes
sepulchrum sancti Pauli Apostoli gentium in via Ostiensi.
Sculptura putatur esse saeculi IV* sed, ut in huiusmodi
operibus saepe usuvenit, probabiliter derivata ab exem­
plari vetustiori. Hanc, de qua nos agimus, cum reliquis cae­
laturis in eodem monumento effictis , illustrarunt eruditis
suis commentariis viri doctissimi, primum cl. P. los. Marchi, tum cl. I. B. De Rossi, denique cl. P. Raphael Garrucci, cui Archaeologo praestantissime ectypon iu acceptis
refero (2).
(1) Tractatum hunc in symbolum sive de Trinitate editores Haurini
operum Ambrosii, licet fateantur antiquum, velut supposititium in ap­
pendicem reiecerunt. Recentius Aug. Hahn in Bibliotheca symbol, p. 16.
illum iterum vindicavit Ambrosio.
(2) Quamvis quoad rei caput plena esset consensio inter eruditis­
simos Archaeologos, fuit tamen de applicatione et de appropriationis
velut ultima specie non parva opinionum diversitas. Ineptus essem ,
si dc canonibus disciplinae archaeologicae vellem ego homo profanus
meam interponere sententiam. Nihilominus quatenus de appropriationis
legibus ex Scripturae et Patrum doctrina in theologia agitur, certa sunt
sequentia. 1*. Ubi non diversa opera diversis personis singillatim at­
tribuuntur c. g. creatio, reparatio, sanctificationis charismata, sed unum
opus e. g. creatio hominis secundum rationes ct velut partes diversas
distribuitur in tres personas , constanter penes Patres consilium tam­
quam mente conceptum appropriatin' Patri, operatio Filio, perfectio
Spiritui Sancto (seu si de homine agitur, effectio imaginis naturalis est
Filii, consummatio similitudinis snpernaturalis est Spiritus Sancti).
2‘. Pater operationibus ad extra se manifestat per Filium , qui est

— 222 —

u visibile Patris n et « facies Patris , ·> ac per Spiritum Sanctum. Pa­
ter est in se Deus invisibilis, Filius in apparitionibus et manifestatio­
nibus est Dominus visibilis; u a primordio enim Sermo erat apud Deum,
et Deus erat Sermo, cui data est a Patre omnis potestas in coelo et
in terra... ipse ad humana semper colloquia descendit ab Adam usque
ad patriarchas et prophetas » Tertull. citatus p. 190. Porro 310. Pater
dicit h. e. generat Verbum ad intra « plenum idearum » cum relatione
(rationis) ad extra, ad omnia opera creanda ; Spiritus Sanctus procedit
ut donum cum relatione item ad rationales sanctificandas creaturas.
Quando itaque Pater loquitur : faciamus hominem etc., hoc est imme­
diate consilium et « irradiatio suae voluntatis » in Filium et Spiritum
Sanctum , non autem concipitur in hoc negotio appropriationis ut lo­
cutio ad ipsa creanda, seu ut operatio ; haec enim appropriatur Filio
et Spiritui Sancto velnt «manibus Patris.» Recole dicta (pag. 180-183.)
4·. In hoc ipso, quod Patri videtur tribui solum consilium, Filio et Spi­
ritui Sancto operatio et perfectio, ostenditur in tribus personis unitas
ct consilii et operationis ; nam « unus rDeus fabricator... fecit ea per
semetipsum hoc est per Verbum et per Sapientiam suam » (per Spiri­
tum Sanctum) Iren. citatus p. 151. 5*. Advertit cum aliis s. Basilius 1. de
Spiritu Sancto c. 16. et 18., in relatione ad nos Patrem velut remotio­
rem esse, Spiritum vero Sanctum propinquiorem : « via itaque cogni­
tionis Dei est ab uno Spiritu per unum Filium ad unum Patrem... Qui
dona distribuit, occurrit primum Spiritus Sanctus, tum cogitamus eum
qui misit (Filium), postremo pertingimus ad fontem ac causam (scilicet
causam τροχαταρ.τιχη») bonorum; » atque ideo, ait, Apostolum 1. Cor. XII.
4-6. personarum ordinem inversum posuisse. Cf. Iren. 1. V. c. 36. n. 2.
Quando itaque conspicio tres personas simul ad creationem homi­
nis referri, quarum una adest velut agens per duas alias, habens in-

— 223 —

Appropriata alia referuntur et explicantur e. g. ab Au­
gustino: u aeternitas in Patre, species in imagine, usus in
munere » Trin. 1. VI. c. 10, quae ipse refert velut ex s. Hilario (cf. Ambros. in symbol. Apost. c. 1.), quamvis Hila­
rius Trin. 1. II. n. 1. ea habeat paulo aliter disposita: annus
Deus Pater ex quo omnia, et unus unigenitus Dominus no­
ster lesus Christus, per quem omnia, et unus Spiritus do. super quodammodo fronti inscriptum nomen Patris ; altera tamquam
Dominus manifestatus solio insidens creat elata manu §eu iubendo seu
benedicendo ; tertia imposita manu obumbrans perficit sanctificando ;
perinde inibi videtur, ac si legerem verba Patrum : « Deus ad faciendum
quae ipse apud se praefinierat fieri, ipse suas habet manus, adest enim
ei semper Verbum et Sapientia, Filius et Spiritus, per quos et in qui­
bus omnia libere et sponte fecit Iren. 1. c. » Deus solus cum esset ni­
hil habens sibi coaevum, voluit mundum creare... Verbo quidem creat.
Sapientia vero ornat... atque ita adstitit ei alius * Hippol. citatus p. 154.
-Itaque tria intelligis mandantem Dominum, creans Verbum et confir­
mantem Spiritum... Principium omnium quae sunt, unum est per Filium
condens et perficiens in Spiritu n s. Basii, citatus p. 181.
Si verum est, quod ait cl. I. B. de Rossi, solium cui insidet per­
sona repraesentata ut creans Hevam , esse sedem pontificalem : novum
huic nostrae explicationi iam aliunde certae accedit argumentum. Sacer­
dotium enim est secundae personae proprie quidem ut incarnatae, per
tîoXî'Jc/ vero ante incarnationem (vide doctrinam Patrum de prolusio­
nibus ad incarnationem in theophaniis V. T. thés. XI. η. IV.). Apud
Philonem ό
, qui et Angelus Domini ct Mediator, frequentissime
comparet ut λπτου^γο;, ;
Ssco et
. Hic mundus, inquit, est
templum Dei, r? ω ζαι άργι.-ρ.υ; ό xfwroyovot avrcy S . ■ λογο; De Somn.
ed. Iloescbel p. 597. Vide .Grossmanni Quaestiones Philoneas p. 48. Cf.
Ecclesi. XXIV. 14. gr. 10. (Cornel, a Lapide in h. 1.).
Nihilominus si duae personae, insidens solio et altera manum im­
ponens, per se solae spectarentur, sine dubio possent sub alia ratione
intclligi Pater mandans et Filius exsequens ; sed omni analogiae et
omnibus modis appropriationis secundum notiones theologicas repugnat,
ut persona prima, a qua velut remotior est creatura et quae adstat
tamquam operans per duas alias personas, intelligatur vel Filius vel
Spiritns Sanctus ; optimo autem ei spectatae in complexu cum duabus
aliis personis congruunt omnia, quae nobis tradita sunt de appropria­
tionibus ad Patrem, qui seso manifestat ad extra per Filium Dominum
operantem et per Spiritum Sanctum perficientem, ut in cognitionem ad­
ducamur Patris, cuius substantiae figura ac plena expressio ad intra est
Filius, sicut voluntatis seu dilectionis in Patre Filioque spectatae ter­
minns est Spiritus Sanctus, in quo processiones ad intra absolvuntur.

— 224 —

num in omnibus... una potestas ex qua omnia, una pro­
genies per quam omnia, perfectae spei munus unum. Nec
deesse quidquam consummationi tantae reperietur, intra
quam sit in Patre et Filio et Spiritu Sancto, infinitas in
aeterno, species in imagine, usus in munere.n Interpretatur
vero Augustinus 1. ·. et ex eo s. Thomas 1. q. 39. a. 8. haec
ita , ut aeternitas respondeat proprietati Patris tamquam
principii sine principio; species seu pulchritudo proprietati
Filii , quatenus est perfecta imago Patris ex ipso modo
processionis per generationem ; usus seu « dilectio, delecta­
tio et felicitas» proprietati Spiritus Sancti procedentis per
amorem Patris ac Filii.
Facile iam explicabis, quando ah eodem Augustino prae­
dicantur «in Patre unitas, in Filio aequalitas, in Spiritu
Sancto unitatis aequalitatisque concordia; et haec tria unum
omnia propter Patrem, aequalia propter Filium, connexa
omnia propter Spiritum Sanctum » Doctr. christ. 1. I. c. o.
Vide s. Bonaventur. 1. dist. 31. a. 2. q. 3. Item alia: «est
ergo Pater Filio veritati origo verax, et Filius de veraci
Patre orta veritas, et Spiritus Sanctus a Patre bono et Fi­
lio bono effusa bonitas» Serm. 71. n. 18. Pariter in symbo­
lis distinctio est Dei Patris omnipotentis , creatoris; tum
Filii Domini, Spiritus Sancti vivificantis, qui loculus est
per prophetas. Denique ad orandi modum quod spectat, Chri­
stus Dominus ipse secundum humanitatem tum obedientiam
et satisfactiones pro nobis tum orationes explicite direxit
ad Deum Patrem, quamvis haec omnia referrentur ad Deum
unum et trinum; eamdemque praeter alias formam orandi
nos docuit, quam et Ecclesia in sacra liturgia frequentissime
sequitur, ubi rogatur Pater omnipotens aeternus Deus per
lesum Christum Dominum Nostrum Filium eius, qui cum ipso
regnat in unitate Spiritus Sancti Deus. Quae omnia praeser­
tim in coniunctione cum aliis formis, quibus dirigitur oratio
ad Filium et ad Spiritum Sanctum, pertinent ad exprimen­
dam unitatem Dei in distinctione personarum simul cum
ordine processionum. Cf. s. Fulgentium fragm. 29. p. 626;
vide Didac. Ruiz disp. 82. sect. 4. et 7.

— 225 —
THESIS XIV.

De mutua divinarum personarum circuminsessione.
«
»
«
3

<* Qnne dici solet circuminsessio (τηξίγαζησις circumincessio) divinarem personarum , quoad rem ipsam non est aliud quam nnmerica
unitas naturae in tribus personis distinctis per relationes originis ;
formaliter vero circumincessio intelligitur necessaria ex hac unitate
et distinctione exsurgens personarum mutua velut commeatio seu immanentia in se invicem. »

I. Doctrina frequens apud ss. Patres et theologos de
hac habitudine, quam Graeci περιχωρτ,σιν, vetustiores scho­
lastici ut s. Bonaventura (1. dist. 19. P. I. q. 4.) aliquando
circum incessionejn vel ut Aureolus ( 1. dist. 19. P. II. a. 1.
propos. 2.) circum cessionem, recentiores circuminsessionem
appellarunt, non aliud est quam declaratio veritatis ab ipso
Christo Domino totidem verbis expressae, u Ego et Pater
unum sumus... ut cognoscatis et credatis , quia Pater in
me est et ego in Patre r> Ιο. X. 30. 38. u Qui videt me, vi­
det et Patrem... non creditis quia ego in Patre et Pater in
me est? n ib. XIW 9. 10. « Ut omnes unum sint, sicut tu
Pater in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint...
Et ego claritatem quam dedisti mihi , dedi eis , ut sint
unum, sicut et nos (χαθως ή/ζεις) unum sumus » ib. XVII.
21. 22. Quamvis in hisce locis explicite de Spiritu Sancto
non agatur, supposita tamen distinctione tertiae personae
et unitate essentiae sicut in Patre et Filio ita in omnibus
tribus personis, eadem prorsus habitudo circumincessionis
mutuae aliarum personarum in Spiritu Sancto et vicissim
necessario admittenda est. Adiungi tamen potest praeceden­
tibus explicitum testimonium Apostoli de Spiritu Sancto:
«nobis revelavit Deus per Spiritum suum... Quis enim ho­
minum scit, quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui
in ipso est? Ita et quae Dei sunt, nemo cognovit nisi Spi­
ritus Dei η 1. Cor. II. 11.
Γ In his omnibus locis declaratur distinctio persona­
rum, formaliter ut sunt Pater et Filius et Spiritus Sanctus,
simulque unites naturae seu essentiae earumdem. Tum sive
ut ulterior (\eclaratio huius unitatis et distinctionis sive
Franzelif^ de DEO TRINO SEC. PERS.

15

— 226 —

ut habitudo inde necessario consequens enuntiatur inexistentia mutua unius personae in alia. Sane si tres inter se
distincti sunt unus Deus absque ulla distinctione secundum
essentiam , Pater qui Deus est per divinam essentiam et
identificatus cum divina essentia, nec esse nec notione paulo
magis adaequata concipi potest, quin in se habeat et ha­
bere intelligatur sicut divinam essentiam, quacum identificatur, ita et Filium et Spiritum Sanctum, qui identificantur cum eadem numero essentia Patris. Pari ratione nec
Filius Deus idem unus per divinam essentiam esse aut con­
cipi potest , quin eodem modo in sua essentia cum ipsa
identificatum habeat Patrem et Spiritum Sanctum, et vicissim Spiritus Sanctus Patrem et Filium, u Ego in Patre
et Pater in me. E:>t enim Filius in Patre, quatenus intelligere licet, siquidem totum Esse Filii ipsum essentiae
Patris proprium est, quemadmodum ex luce splendor et ex
fonte fluvius (1), adeo ut qui videt Filium, videat id quod
proprium est Patris (essentiam Patris), et intelligat Filium
esse in Patre , cum Esse Filii sit a Patre communicatum
(idem numero). Est vero et Pater in Filio, siquidem quod
proprium est Patris (essentia) et ab eo communicatum, hoc
ipsum Filius est, sicut in splendore sol , et in verbo (in­
terno) mens, et in fluvio fons. Sic enim qui contemplatur
Filium, contemplatur quod Patris essentiae proprium est, et
agnoscit Patrem esse in Filio. Cum igitur id quod proprium
est Patri nempe divinitas, sit Esse Filii, consequens est,
ut et Filius in Patre sit et Pater in Filio. Etenim propterea merito, cum antea dixisset: ego et Pater unum sumus,
intulit illud: ego in Patre et Pater in me, ut identitatem
divinitatis et unitatem essentiae ostenderet» Athan. contra
Arian, or. III. η. 3. «Qui Filium vere sumpserit, habebit
ipsum utrimque secum adducentem hinc Patrem suum inde
(1) In huiusmodi imaginibus partira etiam in Scriptura obviis ma­
xime vero apud Patres tum ante tum post Concilium Nicaenum frequen­
tatis magni interest, ut intelligatur splendor immanens in luce eo solo
discrimine, quod lux principium producens, splendor (ά-, υγασρα) lux
refulgens; fons et fluvius aqua una, sed fons quatenus ex se scaturiens,
fluvius quatenus emanans ex fonte.

— 227 —

Spiritum Sanctum.... Similiter et qui Patrem admiserit,
etiam Filium
et Spii itum Sanctum potestate simul
admittit.
•
9
Non enim potest aliqua ullo pacto excogitari vel sectio vel
divisio, ut sive Filius absque Patre intelligi sive Spiritus
a Filio seiungi queat, sed ineffabilis quaedam et incompiehensibilis in his animadvertitur communio 4nnil et distin­
ctio » Basii, ep. 38. al.43. n. 4. Huiusmodi declarationibus
inexistentiae mutuae personarum per natuiae unitatem
plena sunt omnia Patrum scripta adversus Arianos (vide
Ruiz disp. 107; Petav. 1. IV. c. 17; Thoniassin. e. 28; Bulluin Fid. Nic. sect. 4. c. 4. n. 10. sq.).
Quamvis vero hactenus explicata ratio huius inexisten­
tiae mutuae sit unitas naturae, longe tamen diversum est,
quod in una persona e. g. in Patre inest essentia, quacum
identificatur Filius; et quod in Patre inexistit secundum
περιχωρησιν Filius sub formali ratione personae distinctus
ab ipso Patre. Illud prius non e>t inexistentia uuiu< in
altero, sed solum nostro modo intelligendi .-rvuiidiim nalogiam creaturarum concipimus personam ut .-ul i« ct um et
in ea naturam velut formam metaphysicam ; realiter vero
est omnino identitas personae et naturae, h. e. res eadem
simplicissima sub una ratione, quatenus est absoluta, di­
citur et est natura divina, et sub alia ratione, quatenus
est relativa, dicitur et est persona divina. Ubi autem realis distinctio non est, profecto non potest esse unum inexistens alteri. At persona a persona realiter distinguitur,
et personae omnes tres ident iiicantur cum natura; unde ra. tione distinctionis recte potest dici una alteri inexistere,
ratione identificationis omnium trium cum una communi
natura necessario omnes tres sibi mutuo inexistunt, ut de­
claratum est.
Circumincessio itaque sicut velut formam et continens
vinculum habet unam numero communem naturam , ita
velut terminos supponit et includit realiter distinctas pei sonas. In commendanda unitate naturae tamquam ratione
περιχωρπσεως a ss. Patribus non minus sollicite haec perso­
narum distinctio declaratur. « Qui ab eo qui habet omnia,
accepit omnia, Deus a Deo , spiritus a spiritu , lumen a

— 228 —

lumine, confidentius ait: Pater in me et ego in Patre;
quia ut spiritus Pater, ita et Filius spiritus, ut Deus
Pater, ita et Filius Deus... Quod in Patre est, hoc et in
Filio est... alter al) altero et uterque unum, non duo unus
sed alins in alio , quia non aliud in utroque n g. Hilar.
Trin. 1. III. n. 4. cf. 1. VI. n. 19. Totam rationem complec­
titur Damascenus, u Scimus, hypostases non extra se in­
vicem excedere, et ab invicem inseparabiles et unitas esse,
et in se invicem commeantes inconfuse ; unitas quidem abs­
que confusione, tres enim sunt etiamsi uniantur, distinctas
vero absque separatione (1). Licet enim unaquaeque per se

subsistat, hoc est perfecta sit hypostasis, et suam proprieta­
tem, id est modum subsistendi distinctum habeat; at uniun­
tur essentia et essentialibus attributis, adeoque non sepa­
rantur neque extra paternam hypostasim egrediuntur, atque
unus Deus sunt et dicuntur» Damasc. Fid. orthod. l.III.c.5.
Praedicatio itaque της περιχωρησεως, ut ea in Scripturis
et in doctrina Patrum continetur, compendiosa quaedam
est confutatio et exclusio omnium fere haereseon circa my­
sterium SS. Trinitatis. Dum intelligitur unitas naturae
tamquam fundamentum inexistentiae mutuae personarum,
excluduntur Ariani et quicumque naturas trium vel diver­
sas vel distinctas admittendo separant personas ab invicem.
Dum intelligitur vicissim inexistere unus in alio , refel­
luntur Sabelliani et alii haeretici, qui negantes distinctio­
nem realem personarum divinarum eo ipso etiam auferunt
circumincessionem personae unius in altera. Cf.S.Th.contr.
gent. IV. c. 9. Eo fere modo quo in mysterio incarnationis
ordine licet inverso praedicatio circumincessionis naturae
unius in alteram ratione unitatis personae, cuius est utra­
que natura propria, excludit et Nestorianorum separatio­
nem in duas hypostases et monophysitarum confusionem in
unam naturam (2).
(1) Και £> αλληλαις ασυγχυτως

«ττιστα/ζίΟα. και ήνωαοα;

el και ηκωνται, διαιρσυ/ζεναί is ΰξιαστα-τί·;.
(2) De hac altera circnmincessione distinctarum naturarum in uno
Christo, agimus quantum opus est, in Tractatu de Incarnatione. Hic
vero notetur, rationem unius et alterius circumincessionis esse diver-

//.«v ασυγχυτω?, τρίΐς γαρ ei-τιν

— 229 —

Quamdiu περέχωοιοσιν hoc solum modo nunc declarato
consideramus, quatenus propria eius ratio est unitas na­
turae identificatae cum omnibus et singulis personis, eodem
prorsus modo Pater intelligitur esse in Filio et Filiu- in
Patre, uterque in Spiritu Sancto et Spiritus Sanctus in
utroque. At res ipsa et Patrum frequens doctrina nos mo­
net, considerationem hanc non esse plenam·, nisi personae
ipsae, quae sibi invicem insunt, secundum distinctas pro­
prietates et origines spectentur. «In Patie et Filio est tria
considerare, scilicet essentiam et relationem et oiiginem,
et secundum quodlibet istorum Filius est in Patre et e con­
verso» S. Th. 1. q. 42. a. 5.; 1. dist. 19. q. 3. a. 2. Sic vero
aliquo discrimine «Filius est in Patre sicut originatum in
originalité, et e converso Pater in Filio sicut originans in
originate » S. Th. 1. dist. 1. c. ad 1. et 3.
2°. Itaque etiam spectato modo processionis personae a
persona in divinis, non potest non esse mutua personarum
πφιχωρτ.σις ac velut immeatio. « Est ex mente et in mente
(àçvcw) ratio semper, et mens in ratione (έ> zcya). Aut
si haec vera esse negaverint, mens igitur erit absque rasissimam, et utramque fere solum analogia quadam inter se convenire.
In mysterio Trinitatis personae manentes inter se distinctae realiter
identificantur cum una simplicissima natura divina, et haec est propria
ratio necessariae et perfectissimae immanentiae uniuscuiusque personae
in aliis et aliarum in un*aquaque. In incarnatione vero naturae ut ter­
mini τη; πίζίγνρτ,σ-ως non solum sunt distinctae sed infinite diversae,
quantum humanum differt a divino nec proinde utraque sed sola divina
natura identificatur cum hypostasi, quae est vinculum τ-ηζ
Humana natura fit quidem ineffabiliter ad modum partis propria huic
hypostasi divinae, m Verbum vere sit homo, et hic homo vere sit Dens
Verbum ; at nec Verbnm est realiter humana natura, nec proinde hu­
mana natura est Verbum. Propterea πιςιχως-ησι; ibi, si sensu strictis­
simo loquamur, valet solum concrete considerando et praedicando Deum
Verbnm, qui est homo lesus, et hominem lesum qui est Deus Verbum.
« Ex quo Verbum caro factum est, nec Deum illum sine hoc quod homo
est, nec hominem sine hoc licet cogitare quod Deus est... Nihil ibi ab
invicem vacat: tota est in maiestate humilitas, tota in humilitate ma• iestas » s. Leo serm. 3 de passione Domini. Frequenter tamen PP. insi­
stunt potius huius τπριχνρησίως consectario, quod in humanam naturam
dotes et ornamenta eximia a natura divina, quacum in hypostasi unitur,
connaturaliter dimanant. Cf. Petav. Incarnat. 1. IV. c. 14.

- 230 —

tione , et ratio sine mente ( vcvç μεν άλογος έσ~αι, λογος de
ά.νους), sicque inane erit id, quod utramque (mentem scili­
cet et rationem) patefacit quid sit, et ad nihilum redige­
tur. Mens quippe semper rationis radix est et origo, ratio
vicissim fructus et genimen mentis... Cum autem sit mens
quia habet rationem, et vicissim ratio quia mente plena est;
quomodo umqftam cogitaretur mens sine ratione et ratio
orbata mente?... Huius iam imaginis visjjuomodo congruet
Patri et Filio? Aptissima inquam et valde clara est osten­
sio, quod A'erbi est ex mente processio et sine passione
generatio, et utique genitum non dividitur; sed imo manet
in mente generante, et omnino habet in se ipso mentem ge­
nerantem ; insuperque ostenditur, Verbum habere consub­

stantialem immediate , et etiam nostra consideratione simultaneam subsistentiam n (nec enim mentem sine ratione,
nec Patrem sine Filio et vicissim cogitare possumus) Cyrill. Alex, dialog. II. de Trin.T.V. P. 1. p. 450 452. «Verbum
quippe et Sapientia dicitur, quia er mente et in mente pro­
xime et indivul.-e est, et propter utriusque, ut sic loquar,
in se invicem immissi» irem (
ètç ct/.zrj.a ayrc^pczr.v .
Mens enim in Verbo (εν λί'/ω) est, Sapientia et Verbum vi­
cissim in mente (εις %w) esse intelligitum Id. in Io. T. IV.
p. 47. Simillima est explicatio S. Fulgentii. « Sic est Ver­
bum apud Deum, sicut est in mente verbum, sicut in corde
consilium... Sicut de tota mente nascitur verbum, sic intra
totam permanet natum. Et quia cogitante mente non est
eius aliquid, ubi in ea verbum non sit; ideo verbum tan­
tum est, quanta est mens ipsa, de qua est; et cum apud il­
lam est, in illa est» Fulg. ad Monim. 1. III. c. 7.
Idem omnino, quod de Verbo procedente per intellectum
et immanente sua propria hypostasi, valet etiam de Spi­
ritu Sancto in propria hypostasi procedente per dilectio­
nem Patris ac Filii, processione utique immanente. «Spi­
ritus Sanctus ut actus (ενεργεια) naturalis et essentialis et
in se subsistens, procedens ex Deo et manens in Deo»
Cyrill. Thesaur. T. V. P. I. pag. 341. Itaque de tribus per­
sonis ratione processionum immanentium valet, quod ait
s. Anselmus : «totus Pater est in Filio et communi Spi­

— 231 —

ritu, et Filius in Patre et eodem Spiritu, et idem Spiri­
tus in Patre et Filio; quia memoria (1) summae es-entiae
tota est in eius intelligentia et amore, et intelligentia in
memoria et in amore, et amor in memoria et intelligentia»»
Monolog, c. 57. Pertinent huc omnes illae Patrum conside­
rationes superius a nobis descriptae , quibus Verbum et
Spiritum Sanctum exhibent ut Sapientiam et Virtutem Pa­
tris subsistentem, per quam et in qua Lieus ad extra ope­
ratur.
Ex omnibus, quae hactenus ex ss. Pati ibus allata sunt,
videtur mihi non immerito observari posse, quod si pi ac­
cise spectetur unitas essentiae, forte nelius dicetur circuminsessio seu immanentia mutua personarum ; si vero
spectetur processio ad intra et vel ut actus vitalis divinus
notionalis , rem plenius exprimemus appellando circum in~
cessionem seu immeationem mutuam. Huc etiam fortasse re­
ferri potest modus adsignificandi actum piocessionis penes
s. loannem (I. 18.), ubi graece dicitur u unigenitus Filius
esse in sinum Patris r εις zcv v.c/.t.cv -cv 7:atçcç. Unde Cyrillus
Alex, tam in dialog. II. quam in Io. 11. cc. studiose servat
diversum modum loquendi de mente producente quae est in
suo Verbo (εν λοχω), et de Verbo procedente quod est in
mentem (εις vcuv).
310 Quod s. Thomas 1. q. 42. a. 5. praeter originem per­
sonae a persona distinguit relationem, sub hac ratione po­
tius logice quam ontologice considerat circumineessionem,
«quod unum oppositorum relative est in altero secundum
intellectum, n Videlicet unum i elativum e. g. Pater intelligi non potest, quin simul intelligatur alterum eorrelatiFilius; sunt enim ad invicem. Hunc modum saepe indi(1) Patres alii praesertim graeci dicunt mentem ( το»
Augu­
stinus et deinde Scholastici non raro memoriam. In hac analogia spi­
ritus creati memoriam Augustinus intclligit facultatem cogitandi scu
mentem iam informatam idea habituali sive specie impressa, quam di­
cunt; intelligentia vero sumitur pro ipsa actuali cogitatione seu pro
specie expressa. Unde in translatione ad Deum, memoria respondet in­
tellectui paterno, intelligentia est Verbum expressum et immanens iu
intellectu.

— 232 —

cant Patres, ut s. Basilius in citata epistola 38. et praecla­
rissime s. Dionysius Alex, penes Damascenum (Eclog.c. 1).
u Nominum illorum quodlibet inseparabile est, nec a pro­
ximo dividi potest: Patrem dixi, et priusquam Bilium subli­
ciam, hunc in Patre significavi; Bilium subieci, et etiamsi
Patrem non ante nominassem, prorsus tamen in Filioiam
praeconceptus fuisset; Spiritum Sanctum adieci, simul vero
(ipso nomine Spirati) inclusi, et a quo et per quem (a Patre
per Filium) processerit. « Vide Ruiz disp. 9. sect. 4.
Quamvis vero relativa universim et per se non habeant
realem immanentiam, in Deo tamen hanc .habent necessa­
rio propter modum originum internarum seu processionum
immanentium, ex quibus relationes nostro modo concipiendi
oriuntur, seu melius quibuscum relationes sunt realiter
prorsus identicae. Unde a) si spectatur immanentia ontologica personarum , haec ratio secundum origines et secun­
dum relationes non est duplex sed una eademque, ut alio
in loco etiam s. Thomas eam spectavit 1. dist. 19. q. 3. a.2.
6) Ex ipsis autem originibus mutua personarum immanentia
est propter modum processionum , quatenus sunt per com­
municationem unius numero naturae; adeoque propria realis
ratio circumincessionis manet unitas naturae in distinctis
personis, u Non enim Deus in diversae atque alienae a se
naturae habitaculo est, sed in suo atque ex se genito ma­
net : Deus in Deo, quia ex Deo Deus est n Hilar. Trin. 1. IV.
n. 40.; Ambros. de Spiritu Sancto 1. III. c. 1.
II. Post expositam, quantum res postulabat, Scriptu­
rae ac Patrum doctrinam, superest, ut ex ea ipsa dedu­
camus propriam rationem ac notionem illius inexistentiae
mutuae personarum, quid ea proprie sit, seu quis sit for­
malis conceptus circumincessionis. De hoc enim theologi
inter se disputant, licet omnes consentiant, rationem unde
illa necessario consequatur, esse unitatem naturae in per­
sonis distinctis, qua de re hucusque diximus.
Petavius Trin. 1. IV. c. 16.; Incarn. l.IV. c.14. multum
sibi profecisse videtur ex eo, quod περιχωρησις iuxta Patres
graecos non sit intelligenda velut complexio ac comprehen­
sio unius in altero, adeoque non sit circuminsessio, ut com-

—/233 —

muniter tradiderunt posteriores Scholastici , sed sit commeatio seu circuntincessio unius in alterum , quoniam et
personae in Trinitate et duae naturae in Christo dicuntur
non πφιχωρείν à'ÙcrÎKa (circumplecti se invicem) sed t.vaiiz a/'/:r'/.ot. (commeare in se invicem). Verum neg; re
nemo potest neque sane Petavius negat, περιχώρηση/ esse
id quod Christus Dominus expressit, illis verbis : « ego in
Patre et Pater in me est, n quodque deinceps ss. Doctores
omnes intellexerunt ut immanentiam personarum in se in­
vicem. Iam ad constituendum formalem conceptum huius
immanentiae videtur parum interesse, utrum dicas mutuam
immeationem an circuminsessionem seu mutuam complexio­
nem. Subtilior itaque conceptus, quatenus inter < atholicos
quaeritur , non ex nomine, nec aliunde poterit constitui
quam diligentiori rei ipsius in Scriptura et a Patribus tra­
ditae consideratione.
1". Putant plures ex Scholasticis posterioribus, circum­
insessionem personarum (supposita utique unitate naturae)
secundum formalem conceptum esse a praesentiam intimam
personarum inter se, quae fundetur in earumdem persona­
rum immensitate, n ut docet Suarez 1. IV. c. 16. n. 11. 12;
seu ut loquitur Ruiz : u circuminsessio quidditative formaliterque consistit in praesentia intima et inseparabili atque
perpetua secundum immensum ubi, ratione cuius implicet
contradictionem unam personam esse alicubi, nisi ibidem
existente ac proinde praesente alia persona n disp.107. sect. 7.

n. 9. 14.
Hac in re toto animo sentimus cum Petavio 1. c., im­
mensitatem, ut ab his theologis intelligitur, omnino non
ingredi formalem conceptum circuminsessionis; immo sen­
timus, hoc leviori considerandi modo περιχώρηση/, quae ut
paulo ante advertimus, est praeclarissima adumbratio to­
tius mysterii Trinitatis opposita omnibus haeresibus, a sua
maiestate deprimi ad notionem tanto mysterio saltem pa­
rum dignam.
Imprimis ipsa immensitas Dei intelligitur valde impro­
prie, quando concipitur secundum u immensum ubi » velut
nescio quae diffusio, cum ea non sit aliud quam divinae

— 231 —

existential perfectio eminens supra omnes relationes loci
et spatii, vi cuius perfectionis utique repugnat, ut conci­
piatur creatura existens vel possibilis alicubi, ubi Deus
non sit; cuius quidem perfectionis conceptum s. Augusti­
nus praeclare illustravit ex analogia cum ratione veritatis
soluta ab omnibus relationibus loci ac spatii (vide Tract,
de Deo th. X^XIIL). Quando itaque creatura existit, ne­
cessario intime praesens est Deo, quae praesentia nihil uti­
que Deo superaddit supra perfectionem immensitatis. Hinc
praesentia Dei sensu proprio dicitur in ordine ad creatu­
ras, et est relatio rationis ad extra; scilicet praesentia Hei
est Dei immensitas (sensu declarato) cum adsignificatione
exisfentis creaturae. Unde divinae personae, quia realiter
inter se distinguuntur
et simul omnes identificatae cum
V*
divina essentia sunt unus Deus, proprie quidem dicuntur
esse una in alia , nomen vero praesentiae boc sensu non
propria sed solum analogica significatione adhiberi potest,
et certe minus clare exprimit modum illius divini inesse
per identitatem essentiae. Omnes quidem fideles dicunt: ubi
praesens est una person: , praesentes sunt omnes tres per­
sonae; at nescio an patienter ferrent, si quis diceret e. g.
Spiritum Sanctum praesentem esse Deo Patri et Filio. Ne­
que igitur caret ratione, licet a recentioribus illis Schola­
sticis reiiciatur, quod ait Aureolus theologus apprime sub­
tilis. u. Praesentialitas, inquit, videtur esse relatio impor­
tans distinctionem eorum , quae praesentialiter assistunt;
idem enim non est sibi praesens; sed tota persona non di­
stinguitur a persona secundum essentiam , ergo secundum
essentiam non erit sibi (una alteri) praesens intime sed
omnino idem, nec potest talis intima praesentialitas attendi
nisi secundum relationes, quae realiter distinguuntur; et
tamen constat secundum Hilarium et Augustinum , quod
circumcessio personarum attenditur penes identitatem es­
sentiae, quae tota et perfecta subsistit in tribus.... Tota
personalitas Filii in personalitate Spiritus Sancti ita debet
intelligi, ut nec una illabatur alteri aut praesentialiter in­
timetur, ne per hoc concipiantur essentialiter distinctae, aut
non uniri identitate in aliqua re simpliciter una; hoc enim

J

videtur habere respectus praesentialitatis » in 1. (list. 19.

aa. 1. et 3.
At his omnibus etiarn omissis conceptus ille circumincessionis per praesentiam secundum immensitatem seu im­
mensum ubi ex aliis rationibus convincitur omnino falsus.
Nam a) intima talis praesentia Dei est in omnibus crea­
turis; et tamen conceptus huius praesentiae nihil habet
commune cum conceptu περιχωρζσεως; sed sensus plane alius
est inexistentiae, quando Filius dicit: ego in Patre et Pa­
ter in me est, ac quando Paulus ait: in Deo vivimus et
movemur et sumus. Ne autem dicatur, ideo ibi περιχωρζσιν
non esse, quia creatura non est ubique, ubi est Deus, ad­
datur consideratio altera, b) In Christi humanitate pr. esens
est non minus Pater et Spiritus Sanctus quam Verbum,
et tamen ss. Patres agnoscunt et ratio ipsa incarnationis
convincit, περιχωοτ,σιν esse tantunimodo inter naturam divi­
nam quatenus est Verbi et inter naturam humanam licet
non ubique praesentem eiusdem Verbi, nullo autem modo
inter naturam humanam et duas alias personas. Patio unica
est, quia περιχοφζσις nullo modo ex intima praesentia sed
solum ex distinctorum terminorum substantiali vel unione
vel unitate in una substantia (h.e. vel in natura vel in
hypostasi) concipi potest, e) In sententia haeretica tritheitarum h. e. si singulae perbonae distinctae suam haberent
numero distinctam naturam divinam, ut tres homines tres
habent distinctas naturas, intima ioret nihilominus et ne­
cessaria ac inseparabilis praesentia secundum immensitatem
unius personae in omnibus et omnium in singulis; attamen
nulla ibi esset πίριχ&φτ,σίς, ut ea in Scripturis docetur et a
Patribus declaratur. Haec enim est distinctarum persona­
rum inexistentia mutua per identitatem naturae. Propterea,
ut iam supra diximus, tum in Scriptura tum a ss. Patribus
circuminsessio tam sollicite commendatur et declaratur,
quia hac una doctrina perspecta haereses omnes negantes
vel singularitatem naturae vel distinctionem personarum
excluduntur. Atqui haec mysterii profunditas et doctrinae
gravitas in conceptu illo praesentiae secundum immensum
ubi non amplius conservatur.

— 236 —

Hinc videas, quid sentiendum de loannis Clerici homi­
nis Arminiani adnotatione (sub nomine Theophili Alethini)
ad Petavii 1. IV. c. 16. de Trinitate. Ait ibi iste mendax
Alethinus: a si veteres unicam numero substantiam animo
versassent, numquam de circuminsessione cogitassent; ne­
que enim quisquam dixerit unam substantiam semetipsam
circuminsidere... At si intelligamus tres spiritus aeternos
perfectissime aequales, locus esse poterit τη έρ.περεχωρ;σει. >
Certe non cogitassent veteres nec Christus locutus esset de
mutua inexistentia , si sicut una substantia ita una esset
persona ; at distinctae personae docentur esse in se invi­
cem circuminsessione propter ipsam numericam unitatem
naturae seu substantiae. Ordine itaque omnino inverso di­
cendum fuisset Alethino: si intelligantur tres spiritus ae­
quales, sed in naturis distinctis, locus nullus esse poterit
r/i έμπεριχοφχσει, qualis in Scriptura et a Patribus traditur;
quia autem veteres unicam numero substantiam credebant
in tribus distinctis personis , ideo non solum de circum­
insessione cogitabant, sed eam amplissime et multipliciter
vindicabant.
2'. Ut, quod coepimus, tandem absolvamus, proprius con­
ceptus mutuae inexistentiae personarum ita videtur con­
stituendus. Quod dicimus de Deo ad intra et ad extra,.non
significat ordinem ac relationem praesentiae; sic enim nec
esse nec concipi sine absurditate quidquam potest extra
Deum. Sed dicimus ad intra id , quod realiter est ipsum
lisse divinum, ipsa essentia, ipse Deus; ad extra vero di­
cimus , quidquid a divina essentia diversum est/adeoque
quidquid est vel esse potest creatum. Unde si ea quae sunt
ad extra, dicuntur manere in Deo, id intelligitur, quatenus
Deus ens primum et causa prima vi immensitatis in omni­
bus est per essentiam, praesentiam, et potentiam (vide
Tract, de Deo th. XXXIV.).
Quae vero sunt ad intra, de eorum immanentia sermo
esse potest dupliciter. Si primo spectentur absoluta quae
concipiuntur a nobis sive ut attributa sive ut actiones, eo­
rum immanentia supponit distinctionem rationis (h. e. se­
cundum nostrum modum concipiendi), et formaliter est ipsa

— 237 —

identitas cum Deo seu cum divina essentia seu attributo­
rum inter se invicem; possunt enim dici attributa imma­
nere Deo , vel divinae essentiae , ve] inter se invicem. Sic
e. g. possumus dicere sapWntiam, actura creantem etc. Deo
immanentem. Hoc autem dici non posset, nisi aliqua esset
rationis distinctio; neque enim quod concipimus sine ulla
distinctione, dicimus idem immanens sibi ipsi ; formaliter
vero in his absolutis per immanentiam significamus illam
inexistentiam (analogia ex adtribut.is creaturarum desum­
pta), quae in Deo est identitas attributi cura Esse divino
seu cum divina essentia.
Alio modo, qui proprie ad rem praesentem pertinet,
spectandae sunt personae divinae , quae realiter identificantur quidem cum divina essentia et proinde cum attri­
butis absolutis, sed inter se invicem realiter distinguun­
tur. Unde cum una persona dicitur immanere vel inexi-tere
alteri, supponitur non iam distinctio rationis sed distinctio
realis, et propterea alio sensu et magis proprie personae
sibi invicem quam attributa essentiae vel sibi invicem inexistere dicuntur (1). Formaliter per hanc mutuam inexi
stentiam personarum significatur non iam identitas perso­
narum inter se , quatenus personae sunt, cum imo realis
supponatur distinctio; sed significatur personarum, quae
dicuntur sibi inexistere, identitas cum una numero essentia
et propter hanc identitatem comprehensio unius personae
in alia. Si volumus modum distinctionis et identitatis ex­
pressius significare, possumus dicere: personae sibi mutuo
immanentes sunt, quatenus una ab altera procedit ad intra,
h. e. in identitate unius numero essentiae. Sicut ergo im­
manentia attributorum , quae ratione distinguuntur , est
(1) Si quaeritur, utrum humana natura Christi sit relate ad Verbum
ad intra an ad extra, respondetur: si spectes divinam naturam (rc n
r> είναι), natura humana est ad extra, et a solis Eutychianis dicitur esse
ad intra. Si spectes Verbum incarnatum formaliter ut est hypostasis
h. e. ut est hic aliquis (ό τι;) habens naturam humanam et per eam
verus homo, natura humana est huic compositae hypostasi h. e. huic
Verbo homini ad intra, quia licet non constituat hanc hypostasim, est
tamen (ad modum partis) aliquid huius hypostaseos, quateuus illa homo
est. De his in Tract, nostro de Incarnatione.

— 238 —

eorundem realis identitas cum essentia, ita hic circumin­
sessio est personarum ad intra procedentium et realiter di­
stinctarum unius in altera mutua comprehensio propter identificationem earum omnium cumina numero natura seu es
sent ia.

Posset secundum dicta videri alicui circuminsessio nihil
differre a personarum consubstantialitate. Respondemus:
sine dubio sicut verbis Christi Ιο. X. « ego et Pater unum
sumus, r> et «Pater in me est et ego in Patre, » ita con­
substantialitate et circuminsessione res eadem, eadem du­
plex veritas unitatis naturae et distinctionis personarum
comprehenditur; sed eadem res eademque veritas duplici
diversa notione concipitur. Dum dicimus personas consub­
stantiales, concipimus unam esse naturam distinctarum per­
sonarum in oppositione directa ad baeresim statuentem di­
versas naturas in tribus personis, et consequenter etiam
in oppositione ad tritheismum propter singularitatem di­
vinae non multiplicabilis naturae. Quando vero dicimus
circuminsessionem, concipimus esse mutuo unam personam
in alia, quatenus omnes personae in una numero natura
subsistunt, ut directa sit oppositio contra baeresim, qua
una persona diceretur subsistere seiuncta ab altera non qui­
dem secundum ubi et per negationem praesentiae (talis enim
error admissa divinitate a nemine concipi posset), sed una
seorsum ab alia et extra aliam, quatenus distinctam habe­
ret naturam, quomodo tres e. g. spiritus subsistunt. Quare
circuminsessio est in directa oppositione contra tritheismum
et consequenter atque a fortiori contra Arianisnium.

— 239 —
THESIS XV.

De unitate perfectionis in personis sive sinrjvlis
sive tribus simul spectatis.
- Ex ratione circuminsessinnie decJaratnr unitas perfectionis divina- rum personarum, qnod 1" plenitudo perfectionis singularum, quatenus
"’relatione originis ad invicem referuntur, exigit, ut una alias habeat
- sibi immanentes ; unde 2 totum perfectionis etimn relaticae trium
- personarum habent singulae non quidem ut constituens sed per Imnui« nentiam necessariam ; quae unitas perfectionis 3” declarator ex reali
- identitate tum omnium tum singularum personarum cum infinita es» sentia divina. -

I. Post declaratam propriam rationem mutuae inexistentiae personarum singularum in omnibus et omnium in
singulis possumus explicare , quomodo ad singularum et
omnium perfectionem pertineat haec ipsa immanentia mu­
tua. Intellectus divinus ex intima necessaria sua perfe
ctione intelligendo producit Verbum consubstantiale. Sic
consideratus intellectus est relativus ad Verbum suum ut
mens producens, et Verbum est relativum ad producentem
ut procedens ab illo; ille Pater, hic Filius. Unde Pater
constituitur quidem formaliter, quatenus est intellectus pro­
ducens Verbum (quod abstracte dicitur: Pater constituitur
relatione paternitatis identificatae cum essentia); sed eâdem
intestina necessitate qua intelligendo producit Verbum ,
habet suum Verbum ut terminum productum immanentem
intellectionis; nec esset intelligendo producens adeoque
non esset Pater sine Acerbo sibi immanente. À’erissime itaque
ss. Patres dicunt, sine suo Verbo Patrem fore sine intelligentia sine sapientia (aacçcv και àlsycv , non quasi Verbum
esset formaliter intelligentia et sapientia, qua Pater sapiens
est; sic enim sapientia est absoluta, communis Patri et
Filio et Spiritui. Sancto, et quatenus est in Patre, est prin­
cipium quo producit Verbum ; sed sensus Patrum verissi­
mus est, quod intelligentia et sapientia, ut est in Patre,
habet necessario Verbum productum ut terminum, et sub­
lato necessario hoc immanente producto neque esset intel­
ligentia. (Vide Patres apud Ruiz disp. 29. sect. 3; Petav.
1. VI. c:9.cf. s. Thom. opusc. contra Graecos c. 7.). Itaque

- 210 —

sine dubio pertinet ad perfectionem Patris non quidem velut
forma constituens sed velut terminus necessarius suae pa­
ternae intellectionis, nt habeat in se a se productum im­
manens Verbum. « Cum enim hoc Verbum in Deo ponatur
per hoc, quod Deus se ipsum intelligit sui Verbum intelligibile concipiendo, oportet si aliquando ·Dei Verbum non
fuit. quod tunc Deus se ipsum non intellexit. Semper au­
tem quando Deus fuit, se intellexit, quia eius intelligere
est eius esse. Semper ergo Verbum eius fuit» S. Th. Com*

pend, theol. c.43. Hanc rem magni momenti ad aliquam
nostram personarum divinarum intelligentiam verbis expri­
memus praestantis theologi Didaci Ruiz. u Pater habet in
se, inquit, totum Filium et eius filiationem tamquam ter­
minum perfectum operationis vitalis (qua intelligendo pro­
ducit Verbum), h. e. tamquam Verbum eiusdem omnino sub­
stantiae ; proindeque Pater intra se ipsum filiationem habet
tamquam perfectionem sibi debitam et suam, sine qua foret
defectuosus (melius: sine qua omnino non esset, quia per­
fectus non esset).... Nam et arbor perficitur fructu sibi
unito et in ipsa manente; intellectus creatus perficitur
verbo mentis producto per intellectionem et manente in
ipso intellectu. Ergo a fortiori Pater perficitur Filio, quippe
qui fructus est vitaliter productus et quidditative postu­
lans coniungi cum sua radice seu principio, et est Verbum
productum per actionem immanentem intellectus paterni.
Ergo Pater ad sui perfectionem quidditative postulat intra
se ipsum et in se continere perfectionem filiationis, non
tamquam constitutivam suae personae sed tamquam decus
et ornamentum suae personae » (melius: tamquam terminum
suae intellectionis producentis seu notionalis) Ruiz disp.30.
sect. 6. n. 13. 14.
λ7 i cissi m Verbum, splendor gloriae et perfecta expres­
sio substantiae paternae et imago consubstantialis, sine
initio et sine fine interna necessitate procedens et semper
generatum ut terminus intellectionis paternae, in hac ipsa
sua perfectione complectitur et sibi immanentem habet men­
tem dicentem seu Patrem principium sui , nec esset sine
immanentia sui principii Verbum perfectum.

— 241 —

Patet vero , eodem modo de perfectione voluntatis seu
dilectionis in Patre et Filio , cuius necessarius terminus
productus est amor subsistens Spiritus Sanctus , sentien­
dum et loquendum esse. Dilectio illa ( ut est in Patre et
Filio) ex ipsa intima necessaria perfectione sua exprimit
amorem subsistentem ut suum terminum immanentem. Hinc
sa. Doctores sicut dicunt Patrem sine Verbo fore sine sa­
pientia, eodem sensu aiunt sine Spiritu Sancto Deum non
fore sanctum, u Quae Deitas, si imperfecta? Perfecta autem
quomodo erit, cui ad perfectionem aliquid desit? Deest
enim, si non habeat sanctitatem. Hanc autem quomodo ha­
beat, si non habet Spiritum Sanctum?» Gregor. Naz. or.31.
al. 37. n. 4. Sanctitas scilicet dilectionis (vid. Tract.de
Deo th. XXIX.), ut est in Patre et Filio, terminum internum
productum habet Spiritum Sanctum (1), et divina dilectio
Patris et Filii sine hoc termino , h. e. quin dilectio sit
spiratio, in sua perfectione non est. Pertinet igitur ad per­
fectionem Patris et Filii habere immanentem suum Spiri­
tum ut terminum necessarium suae dilectionis notionalis
seu spirationis.
Vicissim ex eadem ratione , qua Verbum habet in se
Patrem immanentem ut sui principium, haecque immanentia
exigitur ad ipsam Verbi perfectionem, pariter amoris sub­
sistentis perfectio est, ut habeat sibi immanens principium
sui, Patrem inquam et Filium.
II. Quisque facile videre potest, quomodo ex principiis
traditis possit concipi et declarari in mysterio ss. Trini­
tatis veritas certissima , quam Augustinus cum aliis Pa­
tribus saepe praedicat, ut in conclusione libri VI. de Trin.
«Hic iu rebus corporeis (ex quibus ibi Augustinus scru(1) « Sicnt in divinis modus ille, quo Dens est in Deo nt intellec­
tum in intelligente, exprimitur per hoc, quod dicimus Filium qui est
Verbum Dei; ita modum, quo Deus est in Deo sicut amatum in amante,
exprimimus per hoc, quod ponimus ibi Spiritum qui est amor Dei...
Neccsse est, quod amor quo ipsum summum bonum amatur, quod Deus
est, eminentem quamdam obtineat bonitatem, quae nomine sanctitatis
exprimitur... Convenienter igitur Spiritus, quo nobis insinuatur amor
quo Dens se amat, Spiritus Sanctus nominatur - S. Th. Compend. theol.
c. 46. 47.
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.
16

— 242 —

tatur vestigium Trinitatis) non tantum est res una quan­
tum tres simul, et plus aliquid sunt duae quam unares:
ceterum in illa summa Trinitate tantum est una quantum
tres simul, nec plus aliquid sunt duae quam una ; et in se
infinita sunt» Aug. Trin. VI. n. 12. Rationem ipsemet de­
clarat ibidem prosequens: u ita et singula sunt in singulis,
et omnia in singulis, et singula in omnibus, et omnia in
omnibus et unum omnia. Qui videt hoc vel ex parte vel
per speculum et in aenigmate, gaudeat cognoscens Deum,
et sicut Deum honoret et gratias agat; qui autem non vi­
det, tendat per pietatem ad videndum non per caecitatem
ad calumniandum.» Illa singula et omnia, qu; e dicuntur
esse in singulis et in omnibus tribus inter se distinctis,
et omnia dicuntur esse unum, non solum intelligunturab
Augustino essentia ac attributa absoluta sed etiam rela­
tiva , h. e. etiam characteres personales et proinde ipsae
personae; nam de his characteribus distinguentibus et in­
ter se distinctis in contextu immediate antecedenti locutus
erat. Suprema ratio etiam in relativis, cur « omnia in sin­
gulis et unum omnia, » tandem est eorum realis identitas
cum infinita et absoluta essentia. Itaque non solum sunt
u singula in singulis, » atque adeo (loquendo de relativis)
singuli characteres constituentes in singulis personis seu
personae singulae in se ipsis (e. g. Pater per se et in se hy­
postasis), sed etiam u omnia in singulis »; proindeque in
Patre non solum paternitas constituens sed etiam Filius et
Spiritus Sanctus, quamvis non tamquam formaliter 'con­
stituentes Patrem sed tamquam termini necessarii interni
paternae intellectionis et dilectionis ; pariterque in Filio
Pater et Spiritus Sanctus, in Spiritu Sancto Pater et Fi­
lius. Hoc ipso sunt u singula in omnibus et omnia in sin­
guli 3, » singulae personae in se et in duabus aliis personis,
et omnes in unaquaque. Tandem u omnia unum, » tres per­
sonae non utique una persona, non tres unus ; sed tres
unum, una essentia et Deus unus.
Hanc vero mutuam immanentium et identificationem Au­
gustinus velut rationem declarantem connectit cum eo dog­
mate, quod «in illa summa Trinitate tantum est una, quan­

— 243 —

tum tres simul. » Supposita fidei veritate, quod trium solis
relationibus originis distinctorum una numero est essentia
seu natura divina, facile intelligitur una eademque abso­
luta perfectio, sive una persona quae unus Deus est, sive
tres considerentur quae sunt unus idem Deus; neque enim
essentia et proinde absoluta perfectio augetur vel multi­
plicatur in pluribus personis nec minuitur in singulis: u una
sumina res, quae veraciter est Pater et Filius et Spiritus
Sanctus, tres simul personae et quaelibet earumdem r> Cone.
Later. IV. At difficultas et magna diversitas opinionum
inter theologos exstat, quando declarandum est, quomodo
tres personae formaliter secundum relativa , quibus inter
se realiter distinguuntur, non sint plus perfectionis relati­
vae quam una persona. Quandoquidem tres ^unt personae
reales, licet distinctae solum quatenus sunt tria relativa
ad invicem, et proinde sunt tres res relativae, tria entia
relativa (ut plerique concedunt), quî fit, ut tres res rela­
tivae simul spectatae non sint plus perfectionis relativae
quam una ex tribus?
In huiusmodi quaestionibus ante omnia servanda est
summa reverentia, quae adorando mysterio debetur, adeoque
res concipienda ita, ut consideratio absque importuna cu­
riositate modeste tendat ad distinctiorem aliquam intelligentiam Dei in sua infinitate super creata omnia et ma­
xime super omnia sensibilia ac materialia eminentis. Tum
vero proposita difficultas ex principiis de circuminsessione
ita declarari potest. Intellectus divinus in actu seu intelligere divinum substantiale sub ratione formali ut produ­
cens immanens Verbum consubstantiale est Deus Pater ;
adeoque perfectus Pater non est nisi ut simul includit im­
manens sibi Verbum velut terminum intellectionis notionalis. Ex eadem ratione Pater ét Filius in plena perfectione
sua relativa non est, nisi quatenus ut terminum volitionis
seu dilectionis notionalis includit Spiritum Sanctum (1).
(1) u Nec quoniam Trinitas est, ideo triplex (compositus ex tribus
velut partibus) putandus est; alioquin minor erit Pater solus aut Fi­
lius solus quam simul Pater et Filius. Quamquam non inveniatur, quo­
modo dici possit aut Pater solus aut Filius solus, cum semper atque in-

— 211 —

Vicissiin ad perfectionem relativam Verbi pertinet imma­
nentia Patris ut principii , et ad perfectionem relativam
Spiritus Sancti eodem modo immanentia Patris ac Filii.
Hinc plena perfectio relativa Patris comprehendit in se,
quidquid est perfectionis relativae in duabus aliis perso­
nis; sicque vicissim dicendum est de personis singulis, quod
in plenitudine perfectionis relativae comprehendunt perfe­
ctionem relativam aliarum personarum. Modus autem com­
prehensionis respondet proprietati singularum personarum;
in singulis enim una relativa perfectio est constituens,
aliae ad plenitudinem perfectionis insunt tamquam termini
interni vitalis productionis vel tamquam principium pro­
ducens. Hoc ipsum redigere possumus ad hanc formulam:
singulae perspnae perfectionem relativam qua constituun­
tur, habent formaliter; perfectiones relativas aliarum per­
sonarum habent non formaliter h. e. ut constituentes, sed
per immanent iam seu correlative. Igitur unaquaeque persona
non solum est tota perfectio absoluta eadem , quae sunt
tres personae simul, quia essentia divina una est; sed et­
iam unaquaeque persona in plenitudine suae perfectionis
relativae habet perfectiones relativas omnium personarum
modo singulis personis convenienti (1).
separabiliter et ille cum Filio sit et ille cum Patre, non ut ambo sint Pa­
ter aut ambo Filius, sed quia semper in invicem, neuter solus n S. Aug.
Trin. V. c. 7. « Non posset esse Pater perfectus, nisi Filium haberet,
quia nec Pater sine Filio esset; nec esset Dens perfectus, nisi haberet
Verbum, et nisi haberet spiramen vitae (Spiritum Sanctum), sicut Atha­
nasius dicit... In quo apparet, quod non esset Pater Deus perfectus,
nisi Filium et Spiritum Sanctum haberet n s. Thom, opuscul. I. contr.
error. Gaecorum c. 7.
(1) Ruiz multis explicat hanc rationem , cur et quomodo una per­
sona comprehendat perfectiones relativas omnium personarum disp. 29
et 30. u Mutua immanentia omnium personarum in se invicem cohaeret
cum ea perfectionis infinitate, ratione cuius tantum est una persona
quantum tres simul. Et certe sublata circuminsessione non potest reddi
sufficiens Atio, propter quam una persona sit tantae magnitudinis et
perfectionis, quantae tota Trinitas est, iuxta doctrinam Patrum et Scho­
lasticorum » ib. disp. 30. sect. 6. n. 10. Ad obiectionem : unaquaeque
persona per se sumpta est integra et perfecta persona etc., ita idem
theologus respondet. “ Unaquaeque persona dupliciter potest singilla-

— 245 —

III. Haec licet ita sint et propo-ita consideratio non
sine fructu possit institui; nihilominus sicut circuminsessio ultimatim revocatur ad unitatem numericam essentiae
in tribus distinctis personis, ita etiam haec veritas, quod
singulae personae sunt tota infinita perfectio quae nec au­
geri nec minui potest, quanta perfectio sunt tres simul
personae; etiam haec inquam veritas tandem explicanda est
ex unitate essentiae tamquam ex proprio suo fundamento,
ad quod in hoc capite ss. Patres quoque frequentius appel­
lant (cf. PP. apud lluiz disp. 30. sect. 2.; apud Petav. de
Deo 1. VI. c. 7. n. 12. sqq.; de Trin. 1. VIII. c. 9. n. 16.).
At modus hoc ipsum declarandi apud diversos theologos
valde diversus est. Nostra explicatio ex principiis exposi­
tis in Tractatu de Deo deducitur. Unum infinitum Esse ,
una res (ut loquitur Cone. Later. VI.) est simul absoluta
et relativa. Ut est absoluta , est ac dicitur una infinita
essentia ; quatenus est relativa , non est nec esse potest
unum relativum (siquidem relatio ibi est ad intra unius
ad alterum), sed ex intestina illius essentiae ac naturae
necessitate sunt tres relativi Pater, Filius, Spiritus Sane­
tur inter se distincti sub formali ratione relativorum, qui
sub formali ratione absoluti, ut dictum est, tum singuli
tum omnes simul sunt una essentia: u eadem essentia quae
in Patre est paternitas , in Filio est filiatio » S. Th. 1.
q. 42. a. 6. ad 3. Itaque res eadem existens simul ut una ab­
soluta essentia et ut trina substantialis relatio seu ut tres
relativi ad invicem , non potest a nobis uno conceptu in­
telligi; sed alius est conceptus, cui respondet ea res ut ab­
soluta (et haec est ac dicitur formalitas vel formalis ratio
tim ac per se considerari. Primo quidem sicut est in se ipsa realiter
distincta a duabus aliis personis, ceterum cat intra se ij>sam continens
vitaliter immanentes et perficientet ipsam. Hoc modo quaelibet persona
per se sumpta est integra et perfecta persona, Pater est integer Pater
similiterque Filius et Spiritus Sanctus. Secundo modo potest unaquae­
que persona siugillatim ac per se sumi abstrahendo ab hoc, quod intra
se ipsam vitaliter immanentes contineat alias personas. Atque ut sic
accepta persona abstrahitur a perfectione sua, ideoque nondum est per­
fecta, uec Pater esset perfectus Pater - ( nisi immanentes haberet per­
sonas reliquas) ib. sect. 7. n. 11.
*

— 246 —

absoluti seu essentiae), atque alius est conceptus, cui reg
eadem respondet ut relativa sive in confuso sive distincte
ut Pater vel Filius vel Spiritus Sanctus vel Trinitas (sub
quo conceptu est ac dicitur form alitas vel formalis ratio
relativi seu personae). Quare est distinctio rationis cuiu
fundamento in re inter absolutum et relativum, inter es­
sentiam et personam. Est haec distinctio cum abstraction
formali, qua essentiam concipimus explicite sine expressa
?iotione personae, licet ratio personae in illa re concepta in­
cludatur implicita (1). At distinctio non est cum praecisio­
ne obiectiva (ut diximus in Tract, de Deo Tb. XIII. XXVI.);
h. e. nec ratio formalis personae ita concipi potest, ut non
includat rationem essentiae (in quo plerique theologi con­
sentiunt); nec ratio formalis essentiae ita concipienda est,
ut non includat rationem personae. De hoc posteriori plures theologi aliter loquuntur, nos tamen argumentis con­
victi sequimur alios multos, inter quos sunt Gregorius de
Valentia in 1. disp. 2. q. 13. punct. 1. et qui amplius haec
declaravit Card, de Aguirre Theol. S. Anselm. T.I. disp. 26;
disp. 31. sect. 4. sqq. cf. T. II. disp. 73. Non dico, in no­
tione essentiae includi necessario ?iotionem personae ; sed
dico, rationem illam obiectivam quae concipitur notione
essentiae divinae (vel cuiuscumque attribuiti absoluti) esse
talem, ut realiter includat et supposita revelatione ac fide
indicari debeat includens rationem relativam, personasque
Patrem, Filium, Spiritum Sanctum. Si vero indicaretur,
realitatem quae obiicitur conceptui divinae essentiae (vel
attributi absoluti) esse abstractam praecisione obiectiva ita,
ut non includat personas; is non esset conceptus esse7itiae
divinae, et hoc iudicium esset omnino falsum.
Ex his principiis sequitur solutio propositae quaestio­
nis. Si ratio personae seu relationes substantiales seu pro­
prietates personales (quae omnia idem significant) sicut in­
ter se mutuo ita ab essentia realiter distinguerentur, atque
adeo esset quaternitas (ut Abbas loach ini ex unitate nu(1) Quid sit haec distinctio cum abstraclione formali ad discrimen
& praecisione obiectiva optime declaratur ex modo, quo se habet distin­
ctio formalis in transcendentalibus, inter ens, verum, bonum.

— 247 —

merica essentiae et Trinitate personarum consequi putabat);
tum sane essentia simul cum personalitate, et a fortiori es­
sentia simul cum tribus personis plus perfectionis compre­
henderet, quam essentia per se sola vel singulae personae
seorsum; hoc vero ipso neque essentia neque singulae per­
sonae et consequenter nec omnes personae simul essent in­
finitum Esse comprehendens totam plenitudinem Entis di­
vini (1), et proinde ipse conceptus Dei perverteretur. At
essentia divina una eademque est tum absolutum tum abs­
que alterius perfectionis additione (nihil enim perfectio­
nis divinae extra ipsam esse vel concipi potest) simul est
et relativum Pater, et relativum Filius, et relativum Spi­
ritus Sanctus: u una summa res, quae est Pater, Filius et
Spiritus Sanctus, tres simul personae et quaelibet earumdem. n Dum igitur concipio formalem rationem essentiae
seu absoluti, non quidem explicite concipio relativum, at­
tamen concipio id , quod ex intima sui ratione necessario
est simul relativum trina substantiali relatione , adeoque
est omnis perfectio , tum quae sub ratione absoluti, tum
quae sub ratione relativi explicite concipitur, quae ambae
rationes solo conceptu nostro alio et ajio distinguuntur, re
ipsa vero sunt una res, ut iam dictum est. Ergo etiam vicissim sub notione personae e. g. Patris concipio quidem
explicite relativum, quod in notione essentiae solum erat
implicitum; sed profecto non plus neque minus perfectionis
comprehenditur sub hac Patris notione quam sub notione
essentiae, quod idem valet de notione sive Filii sive Spi­
ritus Sancti, et proinde etiam valet sicut de singulis ita
de omnibus tribus simul. Quapropter in personis singulis
absolutum simul spectatum cum relativo, seu essentia simul
cum relatione non est aliquid maius aut perfectius, quam
essentia absoluta per se spectata; neque essentia spectata
simul cum tribus relationibus, quae cum illa realiter unum
sunt, est aliquid maius aut perfectius quam essentia per
se spectata. Ergo cum singulae personae sint realiter es(1) Huius rei rationem vide in Tract, de Deo th. XXVI., ubi egi­
mus de compositione mctaphysica, quae sit certum indicium et conse­
ctarium limitationis.

— 218 —
sentia divina, tres personae non sunt aliquid maius quam
una per se spectata.
Nimirum essentia divina est plenitudo entis divini in­
capax sicut diminutionis ita incrementi, una eademque iden­
tificata tum cum singulis tum cum omnibus tribus relatio­
nibus substantialibus sive personis , quamvis personae sub
notione essentiae non explicite concipiantur sed comprehen­
dantur implicite. Hinc tres personae sunt eadem plenitudo
cum explicita expressione relationum substantialium ; per­
sona unaquaeque item est plenitudo eadem cum explicita
expressione unius relativi et cum comprehensione duarum re­
liquarum personarum, quatenus identificantur cum essentia,
et quatenus propterea sub formali ratione relativorum perti­
nent non quidem ut constituentes sed ut termini immanen­
tes ad perfectionem personae uniuscuiusque. Qua in ultima

ratione, ut patet, reditur ad circuminsessionem.
Totum hoc expressit egregie s. Cyrillus Alexandrinus.
a Simplex et incomposita est illa omnibus supereminens
natura, hypostaseon quidem proprietatibus, et personarum
ac nominum differentiis dilatata (έξευρυνψενη h. e. communis
pluribus personis )#et in sanctam tendens Trinitatem («ς
άγιαν i’ci/σα τριαοα); verumtamen unitate naturali et omnimo­
da identitate ad unum quiddam concurrens, in Dei nimi­
rum nomen et rem: ita ut in unoquoque tota intelligatur
natura, una cum eius proprietate, hypostatica nimirum.
Manet enim unumquodque id quod est in unione cum aliis
naturali, illa quoque possidens in sua natura (κακεινα πλ«υτοϋν εν ΐοια ουσει); est enim Pater in Pii io et Sancto Spiritu,
similiter quoque Filius et Spiritus in Patre, et in se mu­
tuo n Cyrill. dialog. VII. T. V. P. I. p. 641.
Nunc ex dictis respondetur in forma ad difficultatem
initio propositam, in qua dicebatur : tres perfectiones re­
lativae sunt inter se realiter distinctae; atqui tres simul
perfectiones sunt aliquid melius et perfectius quam una il­
larum. Ergo etc. Reap. Distinguo maiorem: sunt tamquam
relationes oppositae realiter inter se distinctae ita, ut in
una communi essentia quacum identificantur, unum sint
(h. e. ita, ut distinctio sit inadaequata), concedo M; sunt

— 249 —

distinctae absque unitate in communi essentia (h. e. ita, ut
distinctio sit adaequata), nego M. Pariter distinguo mino­
rem: tres perfectiones relativae distinctae turn inter se tum
ab essentia essent aliquid maius (inducta quaternitate et
subversa infinitate divini Esse), concedo m; tres perfectio­
nes relativae distinctae inter se per mutuam oppositionem
sed identificatae tum singulae tum omnes cum una eadernque infinita essentia, sunt aliquid maius et perfectius quam
una, nego m.
Si ulterius urgeatur: Pater non habet perfectionem re­
lativam, quae est proprietas Filii etc. ergo etc. distinguo
antecedens: Pater non habet illam rem seu potius non est
illa summa res , quae identice est Pater, Filius et Spiri­
tus Sanctus, nego Λ. Pater non habet illam rem sub for­
mali relationejiliationis, subdistinguo A.: non habet illam
tamquam constituentem ipsum Patrem, concedo A.; non ha­
bet illam ut convenit Patri, scilicet ut suum Verbum tam­
quam terminum immanentem necessarium suae vitalis intel­
lectionis, nego A. Huc spectat, quod ait s. Bonaventura:
«est naturae unitas et personarum pluralitas, et tantum est
in unitate quantum in pluralitate, sed non tot modis n 1.
dist. 19. P. II. q. 1. ad 3.
Scholion. Theologi nonnulli, inter quos Suarez 1. III.
c. 10., distinguunt in Deo perfectiones absolutas et perfec­
tiones relativas ita, ut priores quidem sint simpliciter sim­
plices et in sua formali ratione communes omnibus perso­
nis sicut una numero divina essentia; posteriores vero aiunt
non esse perfectiones simpliciter simplices, easdemque non
formaliter sed solum eminenter contineri in ipsa divina es­
sentia, atque ideo ulterius singulis personis singulas per­
fectiones relativas formaliter, eminenter vero omnes omni­
bus inesse; sicque putant satis explicari, quomodo una per­
sona non minus quam tres simul sit omnis perfectio. Hic
modus considerandi et loquendi erit forte necessarius , si
admittatur praecisio obiectina essentiae divinae a proprie­
tatibus personalibus, et hae concipiantur velut perfectio
superaddita essentiae ; nos vero neque illam praecisionem
neque hunc modum considerandi sequi possumus.
f

- 250 —

a Perfectum , cuius nihil est extra, n ut ex Aristotele
4

definire solent Scholastici; videlicet perfectum est, cui ni­
hil deest sibi convenientium: est igitur perfectio plenitudo
convenientium (vide de his Tract, de Deo th. XXIX.). Illa
omnia, quae re vel ratione distincta constituunt hanc ple­
nitudinem, dicuntur perfectiones, in creaturis quidem tam­
quam formae perficientes; in Deo autem illa singula sunt
realiter ipsa plenitudo. Nam in creaturis perfectiones tum
omnes tum singulae sunt tantum entitas aliquo gradu cum
negatione ulterioris possibilis realitatis, h. e. sunt perfec­
tione limitatae, et eatenus in comparatione cum entitate
illimitatâ (et hoc sensu absoluta) sunt perfectiones secun­
dum quid. Ideo quia ibi nulla perfectio includit totam ra­
tionem entis illimitati, possunt esse illae perfectiones rea­
liter distinctae; et quae etiam non distinguuntur realiter,
possunt concipi cum praecisione obiectiva ab aliis. Quam­
vis e. g. intellectus et voluntas in spiritu creato, haec na­
tura connaturaliter subsistens et hypostasis, haec realis es­
sentia et existentia supponantur realiter una res et una
perfectio, concipiuntur tamen intellectus, natura, essentia,
quin in formali ratione et perfectione ita concepta includatur voluntas, subsistentia, existentia, h. e. concipiuntur
cum praecisione obiectiva. At si ratio seu realitas concepta
esset realitas in se illimitata includens totam perfectionem
entis et proinde perfectionem etiam voluntatis, subsistentiae,
exsistentiae; talis praecisio obiectiva repugnaret. lam vero
in Deo omnino ita est. Quidquid realitatis divinae conci­
pitur, id prorsus est plenitudo realitatis infinitae includens
totam perfectionem et plenitudinem entis illimitati, cui nihil
adiici potest; nihil enim est extra, h. e. nihil perfectionis si­
ne imperfectione seu (ut dicunt) perfectionis simpliciter sim­
plicis seu perfectionis infinitae extra et ultra rationem il­
lius Esse plenissimi concipi potest. Ideo nihil ibi potest abs­
trahi praecisione obiectiva.‘Quaero enim, id quod conceptu
praecisivo abstrahi dicitur e. g. formalis ratio paternitatis,
habetne rationem entis divini an non habet? et formalis ratio
illa, a qua facta est talis praecisio, e. g. essentia (non so­
lum in re ipsa, sed ut est in conceptu) manetue ens divi•t

— 251

num? Si patemitaa ita praecisa non habet rationem entis
divini, haec non est paternitas divina; illa enim Deus est,

nec potest concipi tali praecisione, ut ipsa Deus non sit,
quin conceptus desinat esse conceptus paternitatis divinae.
«Credimus et confitemur solum Deum Patrem, Filium et
Spiritum Sanctum aeternum esse, nec aliquas omnino res,
sive relationes sive proprietates sive singularitates vel uni­
tates dicantur, vel alia huiusmodi adesse Deo, quae sint ab
aeterno et Deus non sint n (Symbol, traditum Eugenio III.

in Cone. Rhemensi et a Pontifice probatum contra (rilbertum Porretanuiu. Harduin. VI. P. II. p. 1299.). Sicut igitur
a relationibus non potest praecidi essentia, ut etiam Suarez
concedit, ita dicimus nec ab essentia, quatenus fide cognosci­
tur,^^ praecisione obiectiva abstrahi relationes internas.
Id quod nos concipimus expressa notione ut essentiam di­
vinam, est simul trina substantialis relatio, Pater et Fi­
lius et Spiritus Sanctus, non minus necessario ex intima
sui ratione, quam est immutabilis aeternitas, sapientia ,
bonitas et cetera attributa absoluta. Propterea quemadmo­
dum essentia divina , ut eam etiam solo lumine rationis
cognoscimus , non potest concipi praecisis attributis abso­
lutis , quin notio essentiae divinae pervertatur; ita eadem
essentia, ut eam fide cognoscimus, non potest concipi _pra<?ci.ds relationibus substantialibus, quin pariter recedatur
a notione essentiae, qualis obiective revera existit et nobis
per fidem est cognoscibilis. Unde sicut attributa absoluta
ita etiam substantivae relationes seu proprietates persona­
les non aliquid addunt essentiae, ac si eam velut comple­
rent ad plenitudinem perfectionis ; sed sunt ipsa essentia
divina sub alia et alia ratione seu functione. (Vid. Tract,
de Deo th. XIII.). Hinc etiam vicissim unaquaeque proprie­
tas personalis seu relatio substantiva seu persona (quae
omnia idem significant licet modo diverso) propterea quod
realiter est ipsa essentia divina, est etiam plenitudo entis
divini, ac perfectio infinita; et quia singulae personae sunt
eadem essentia ac plenitudo entis, sub ratione perfectio­
nis (sensu hoc proprio vocabuli) non sibi opponuntur, sed.
«tres unum sunt. » Sic igitur « summa illa res, » quae

— 252 —

Deus est, sive sub ratione expressa essentiae, sive sub ra­
tione expressa personae unius, sive sub ratione expressa
Trinitatis est una et eadem plenitudo infiniti Esse, atque
ideo una eademque perfectio sensu proprio huius nominis.
Dixi: non sibi invicem opponuntur personae sub ratione
perfectionis proprie dictae. Nam intelliqere notionale pro­
ducens Verbum est utique perfectio sed non alia quam
intelliqere absolutum , quod est commune tribus personis
estque ipsa essentia; pariter formalis ratio Verbi ut est
terminus immanens necessarius intellectionis paternae, sa­
ne est perfectio, sed non perfectio alia quam sapientia ab­
soluta, quae communis est tribus; idem valet de termino
expresso dilectionis Patris ac Filii seu de Spiritu Sancto.
Dices: haec omnia solum ostendunt, perfectionem abso­
lutam esse unam singularem et trium simul personarum;
sed nondum ostendunt, quomodo perfectiones relativae, quae
sunt tres inter se distinctae, non sint plus perfectionis
quam una. Respondeo: a) haec omnia ostendunt, perfectio­
nes relativas tres distinctas dici improprie. Perfectio enim
proprio sensu plenitudinis entis divini sunt singulae rela­
tiones seu proprietates personales, quatenus sunt ipsaemet
realiter essentia divina; haec autem non est trina sed una
trium et ideo una sensu proprio perfectio. Z>) Si epitheton
relativa restringit nomen perfectionis ad significandam pro­
prietatem relativam, sunt utique hoc sensu tres distinctae
perfectiones relativae, et tres sunt plures quam una, sed non
sunt plus perfectionis. Nam haec locutio plus perfections
exprimit augmentum perfectionis proprie dictae per addi­
tionem unius ad alteram, quod est in divinis absurdum, cum
singulae sint tota perfectio infinita, quia sunt realiter ipsa
infinita essentia. Contra quando sensu dicto improprio nomi­
nantur plures perfectiones relativae, non additio plurium ad
unitatem sed numeratio distinctarum proprietatum exprimi­
tur, quae sub ratione perfectionis sensu proprio acceptae unum
sunt non additione sed identitate cum essentia, c) Tres
relationes, tres res relativae, tria entia relativa, tres per­
fectiones relativae etiamsi inadaequato nostro conceptu spec­
tentur, non quatenus unum sunt, et unde proprie habent

— 253 —

totam rationem perfectionis, sed spectentur solum forma­
tter sub expressa ratione distinctorum, adhuc sic una re­
latio includit alias omnes licet diverso modo. Etenim intelligere notionale formaliter ut producens et relativum ad
Verbum in hac sua relativa perfectione includit Verbum,
non quidem ut formam constituentem sed ut terminum im­
manentem: u perfectionis plenitudo per Verbum attenditur
in dicente » (S. Th. contr. gent. IV. c. 45.). Eadem est ratio
in perfectione relativa Verbi et Spiritus Sancti seu Spirati,
ut in thesi declaratum est.
THESIS XVI.

De aequalitate et similitudine divinarum personarum.
« Cum aequalitas ac similitudo supponat distinctionem et significet
- aliquam unitatem , illa quidem perfectionis unitatem sine excessu ,
- haec vel unitatem eandem vel convenientiam inferiorem: divinae per- sonae sicut secundum essentiam identicae, ita simpliciter aequales
• praedicandae sunt; similes autem in uno quidem sensu possunt, in alio
■ non possunt dici. Unde ss. Patres orta iam haeresi Ariana et Semi■ ariana non professionem similitudinis simpliciter, sed similitudinis s·
f eundum essentiam et secundum aequalitatem (;·τα^αλλαζτ* ) admittere
' solebant, n

Theologi scholae cum Magistro l.dist. 19. et cum s.Tho­
ma 1. q. 42. doctrinae de circuminsessione coniungunt vel­
ut membrum connexum quaestionem de aequalitate per
sonarum. Et sane licet modus considerandi personas secun­
dum utramque illam rationem sit distinctus, fundamentum
tamen utriusque est idem, u Aequalitas in divinis, inquit
Aureolus (1. dist. 19. P. II. a. 1. propos. 2.), non est aliud
quam distinctorum, puta suppositorum, indistinctio in qua­
dam re omnimode indistincta (in essentia); haec autem in­
distinctio est idem quod identitas, secundum quam una
persona dicitur alteri ideutice immanere. Secundum hoc
circumincessio et aequalitas idem sunt, propter quod Ma­
gister in praesenti dist. 19. cum egit de aequalitate, statim
se transfert ad circumincessionem. Unde qui concipit indi­
viduam Trinitatem, seu Trinitatem distinctam (personis) in
quodam indistinguibili (essentia) indistinctam, habet omne

- 254 —

illud, quod important omnes habitudines illae» (identitas,
aequalitas, similitudo, circumincessio).
I. Identitas, aequalitas, similitudo generatim dicunt
a) aliquam distinctionem terminorum; 4) eorumdem termi­
norum aliquam unitatem seu convenientiam in ratione for­
mali, secundum quam identica, aequalia, similia intelliguntur. Plura enim u sunt eadem, quorum substantia una;
similia vero, quorum qualitas una; aequalia autem, quo­
rum quantitas una » (Aristoteles Metaphj-s. V. c. 15.).
Identitas itaque simpliciter dicta per se non includit
distinctionem realem sed solum distinctionem rationis, sicut
aliquid dicitur identicum sibi ipsi, persona divina identica
cum essentia; potest tamen distinctio realis terminorum
praesupponi praesertim addita ratione, secundum quam con­
sistat identitas. Ratio vero formalis identitatis est unitas
essentiae. Personae itaque divinae sunt una alteri identical
secundum naturam vel essentiam.
Aequalitas, quod idem valet de similitudine , includit
distinctionem realem terminorum, nec enim quidquam sibi

aequale est aut simile. Formalis vero ratio aequalitatis est
convenientia sine excessu unius prae altero seu unitas in
quantitate, eoque perfectior est aequalitas, quo (supposita
terminorum distinctione) maior unitas quantitatis. Quan­
titas non solum est molis et extensionis, de qua in Deo non
potest esse sermo, sed etiam nobilior quantitas virtutis sen
perfectionis: «in his quae non mole magna sunt, hoc est
maius esse quod est melius esse » Aug. Trin. VI. 8. In Deo
quantitas perfectionis est ipsa infinita indivisibilis essentia.
Haec cum sit in personis realiter distinctis una numero
tum singulis tum omnibus simul , patet perfectissima ae­
qualitas inter personas , uniuscuiusque ad alteram et ad
omnes simul.
Similitudo paulo maiori consideratione indiget, quia
latius patet et magis ambigua est nominis significatio. Sup­
posita terminorum reali distinctione formalis ratio simili­
tudinis dicitur esse convenientia vel unitas qualitatis.
Qualitas in Deo non potest intelligi perfectio superaddita
essentiae, sed intelligitur ipsa quidditas essentiae (ut

ta

ποιον idem sit ac zo τι -b twai)) vel essentia spectata se­

cundum essentialia sua attributa. In hoc quidem nulla ap­
paret difficultas, verum similitudo etiam in modo loquendi
Scripturae et in relatione ad Deum quandoque latius su­
mitur. Neque enim similitudo, sicut aequalitas, per se po­
stulat convenientiam sine excessu unius prae altero, imo
neque convenientiam in eodem ordine ; unde etiam adum­
bratio perfectionis et spiritalis naturae Dei in creaturis
rationalibus et maxime in elevatione per dona gratiae di­
citur similitudo cum Deo. Quare imprimis distingui debet
similitudo naturalis , et similitudo quae in comparatione
cuiu naturali dicitur analoga. Similitudo naturalis, de qua
sola nunc sumus solliciti, in hac distinctione non intelli­
gitur, quasi natura una et altera essent termini atque una
alteri similis aliqua qualitate, sed naturalis similitudo hic
dicitur, quod unitas naturae est formalis ratio similitudinis
distinctorum, sicut Apostolus ex forma seu natura humana
assumpta dicit Filium Dei « in similitudinem hominum
factum» (Phil. II. 17.). Possunt itaque personae divinae
sensu catholico dici similes similitudine naturali seu se­
cundum essentiam vel in essentia. Si quando vero etiam
veteres Doctores catholici dicunt naturam Filii similem na­
turae Patris, intelligi debet natura quatenus identificatur
cum Filio et quatenus identificatur cum Patre, h. e. hy­
postasis hypostasi similis secundum naturam; non vero na­
tura similis dicitur naturae nisi ab Arianis et Semiarianis.
Patet ex dictis, similitudinem inter divinas personas, ut
sensu catholico praedicatur, coincidere cum aequalitate, et
utramque esse tandem personarum identitatem secundum
essentiam (Aureol. 1. c. a. 1.).
II. Ex ipsa diversa significatione nominis intelligitur,
quomodo Ariani et Semiariani fraudulenter pro tessera ca­
tholica ό^οουσως substituerint alteram οροιουσιος, et quomodo
nihilominus hanc plures etiam ss. Patres sensu catholico
interpretari potuerint , praesertim cum addita determina­
tione, Filium esse Patri similem per omnia et sine ulla dis­
crepantia (cpoiGV τω πχτρι ζατα παντα και απαραλλαζτως). Haere­
tici enim significare volebant essentiam similem essentiae

- 256 atque ideo essentias distinctas tamquam terminos compara­
tionis, quorum similitudinis ratio formalis (si quidem alter
terminus est essentia divina, quae non nisi una esse potest)
constituenda necessario erat in quadam solum adumbratione
et participatione; atque adeo intelligebant similitudinem
analogam, quae in comparatione cum similitudine naturali
potius est dissimilitudo.
Hoc optime perspexerunt Ariani illi, qui cum Aëtio et
Eunomio impietatem sine fuco profitebantur , et ideo pro
fraudulenta illa similitudine, sine ambagibus Filium (lice­
bant Patri dissimilem (avc/zcicv, inde dicti Anomoei). Sic dis­
putat Eunoinius (apud s. Basii, contr. Eunom. 1. I. n. 21.
T. I. p. 233) argumentatione sane valida adversus fucatos
Arianos illos, qui Filium Patri similem non tamen aequa­
lem et consubstantialem profiteri volebant. Cum in Deo,
inquit, nulla sit sive qualitas, sive moles aut quantitas,
similitudo (perfecta et propria) Filii ad Patrem non pos­
set dici nisi secundum essentiam; « at quae secundum es­
sentiam est similitudo sive comparatio sive communio,
nullam praeeminentium vel differentiam relinquit, sed ae­
qualitatem manifesto efficit. r> Basilius in responsione (ib.
p. 234) veram rationem similitudinis inter Patrem et Fi­
lium declarat esse ipsam essentiam, quod scilicet una est
essentia Patris et Filii, sicut ratio aequalitatis est identi­
tas non molis (quae in Deo nulla est) sed perfectionis,
atque ideo verissime Filius Patri similis est vera similitu­
dine naturali hocque ipso Patri aequalis est. « Similitu­
dinem dico non secundum identitatem externae formae (wv
είδους) perspici, sed secundum ipsam essentiam. Quibus enim
forma figuraque circumiacet, iis secundum formae (του έιάίυς;
identitatem inest similitudo ; quae vero natura aliena est
a forma et figura (Filius Dei), reliquum est, ut in ipsa
essentia habeat similitudinem, atque aequalitatem non in
dimensione molis sed in identitate virtutis (εν τη ταυτοτχτι,
της άυναμεως). Ait Scriptura : Christus Dei virtus et Dei sa­
pientia, tota videlicet paterna virtute in ipso residente.»
Catholici itaque asserebant contra Anomoeos quidem si­
militudinem Filii cum Patre sed similitudinem naturalem

— 257 —

per identitatem naturae, atque ad hanc determinandam
coniungebant cum similitudine aequalitatem (1), et adde­
bant illa epitheta similitudinis per omnia et sine^ulla dis­
crepantia. U Ego vero, inquit Basilius, quod spectat simili­
tudinem secundum essentiam, dummodo adiunctum habeat
illud sine ulla discrepantia (το άπαραλλακτως), suscipio hanc
vocem, utpote quae eodem redit ac consubstantialitas iuxta
sanum videlicet sensum consubstantialis.... Si quis autem
a nomine similis illud alterum sine discrepantia abscindat,
ut Constantinopoli fecerunt (2), suspectum habeo vocabu­
lum ut imminuens unigeniti gloriam; nam in obscuris etiam
assimilationibus quae plurimum ab exemplaribus differunt,
simile non raro concipere solemus » Basii, ep. 9. (al. 41.)
n. 3. Vide Petav. 1. IV. c. 6.
Quamvis haec similitudo naturalis, ut ex dictis patet,
sit reciproca inter omnes tres personas, potest tamen adhuc
peculiarius similitudo sicut imago sumi pro proprietate
hypostatica, atque hoc peculiari sensu soli Verbo in rela­
tione ad Patrem convenit ratio similitudinis et (ut addit
Aureolus 1. c. a. 6.) aequalitatis. Quia sic ad rationem si­
militudinis non sufficit identitas naturae, sed insuper re­
quiritur origo a principio et exemplari eaque non quae­
cumque sei ita, ut modus processionis ex ipsa sua propria
ratione sit ad repraesentandum archetypum ; hoc autem
modo solum Verbum procedens per intellectionem paternam
est Patris imago et similitudo. De hoc alibi; interim confer
S. Th. 1. q. 35.; Petav. 1. VI. c. 5.; VII. c. 14.
'(1) u Non solum dicimus Filium similem Patri, ut excludatur error
Eunomii; sed etiam dicimus aequalem, ut excludatur error Arii » S.Th. 1.
q. 42. a. 1. ad 2.
(2) Aeacius, Eudoxius et alii Ariani conscriptores formulae Fidei, qua
etiam Ulphilas suos Gothos Arianismo infecit (Petav. 1.1.c. 9. n. 12.).

Franselin, de

DEO TRINO SEC. PERS.

17

— 258 —

SECTIO IL
DE ANALOGICO NOSTRO CONCEPTU MYSTERII SS. TRINITATIS

CAPUT I.
DE SUPERRATIONALI INDOLE MYSTERII

THESIS XVII.

In revelatione ipsa docetur,
dogma SS. Trinitatis esse mysterium. proprie dictum
excedens vim rationis humanae.
'
”
n
t
»
»
*
y>

«Dens revelans se trinum in personis, explicite etiam revelavit,
praeter notum Dei per ea quae facta sunt, intellectu conspiciendum,
esse profunda Dei, quae cum sint supra vim intelligendi humanam,
solus Spiritus Dei scrutatur, nobisque revelavit. Ad haec profunda Dei
imprimis pertinere internas processiones et Trinitatem personarum,
tum ex verbo Dei scripto tum ex perpetua professione et intellectu
catholico demonstratur, tum ex ipsa propria ratione huius dogmatis
in comparatione cum nostro modo intelligendi consequitur. Est ergo
SS. Trinitas mysterium proprie dictum, cuius veritas nec citra revelationem lumine rationis humanae cognosci, nec supposito revelatione
ex principiis mere rationalibus demonstrari potest, n

Ad sensum propositionis rite intelligendum oportet no­
tionem mysterii proprie dicti universim perspectam habere.
1'. Non sufficit dicere, rationem personae et consequenter
Trinitatis personarum in Deo supereminere nostrum con­
ceptum, ut sive ante sive post revelationem susceptam non
propria sed solum analogica notione eam apprehendere va­
leamus. Quamvis enim id sit quidem verissimum, attamen
commune hoc est essentiae omnibusque attributis divinis;
neque propterea existentia, omnipotentia, sapientia Dei etc.
simpliciter mysteria sunt superrationalia. Mysterium vide­
licet stricto sensu in veritatibus fidei duo includit, quod
neque existentia veritatis (an sit) solo lumine rationis intelligitur , neque interna eius ratio (quid sit) conceptu
proprio (ut proprium condistinguitur ab analogo) etiam
supposita fide a nobis apprehendi potest. Brevissime dice­
mus: in mysteriis tam notitia apprehensionis quam cognitio
consensionis, seu tam idea quidditatis quam indicium veri­

— 259 —

tatis est supra vires rationis. Hac in re non parum sibi

illuserunt Güntheriani, qui solo lumine rationis partam
intelligentiam vindicantes de SS. Trinitate quia est et quid
est (ut aiebant), nihilominus affirmabant indolem mysterii
superrationalis satis servari fatendo, quod Deum non co­
gnoscimus, quomodo est, et sicut Deus ipse se ipsum co­
gnoscit. Sed si solum non cognoscimus proprie, quomodo
est, non magis Trinitas , quam Dei unius existentia est
supra rationem ; hoc autem ipsum indolem mysterii sub­
vertit, qualem in Scriptura et a Patribus assertam vide­
bimus. Quod vero Deum non cognoscimus , sicut ipse co­
gnoscit se ipsum , id ad rationem mysterii nihil pertinet;
talis enim modus cognoscendi est comprehensio, quae crea­
turae etiam in quacumque elevatione supernatural! ad vi­
sionem beatificam omnino repugnat.
2n. Non tamen mysterium ita est, ut de eo supposita
revelatione nihil intelligamus, quid sit. Profecto nisi ali­
quo modo notionibus saltem analogicis apprehenderemus,
quid sit illud , quod revelatur et credendum proponitur,
neque fides explicita in talem veritatem locum habere pos­
set; non enim vocabula sed res seu veritates verbis signi­
ficatae sunt obiectum (materiale) fidei. Quoad ideam igitur
quidditatis, seu quam appellavimus notitiam apprehensio­
nis, videtur mysterium perinde se habere ac cognitio etiam
absolutorum attributorum Dei. At quamvis differentia po­
tissimum sit in iudicio veritatis, quod de SS. Trinitate est
omnino superrationale, de existentia Dei et attributis ab­
solutis non item; nihilominus manet adhuc magnum dis­
crimen in ipsa notitia apprehensionis. Ad analogicum con­
ceptum attributorum Dei ex adumbrationibus in creaturis
pertingimus lumine rationis per viam affirmationis, nega­
tionis, et transcensionis (της υπέροχης), adeoque ab analogo
inferiori ascendimus ad conceptum archetypi seu (ut aiunt)
primi analogi, qua in mentis operatione non ad solam no­
tionem analogam quidditatis, sed simul ad indicium verita­
tis pervenitur (Tract, de Deo th. ΧΠ.). Contra vero notio­
nem ipsam personarum, quae relationibus constituantur et
quae sub formali ratione, personarum realiter inter se di-

- 260 -

stinctae simul sint una numero essentia, numquam appre­
henderemus, nisi praecederet positiva doctrina et revelatio.
Proposita demum revelatione quaerimus analogias in creatis
ad aliquem efformandum conceptum; adeoque licet ratio hic
aliquid agat lumine proprio, seu ex ideis rationalibus, sem­
per tamen innititur positi vae revelationi, sicque ab obiecto
revelatione proposito ratio velut descendit ad investigandas
adumbrationes in creaturis, non ut demonstretur indicium
veritatis (an sit), hoc enim fide sola constat; sed ut for­
metur conceptus aliquis analogus rei credendae.
Radix et fundamentum huius discriminis est, quod Deus
creator et prima causa ad extra operans intelligendo ac
volendo et universim secundum attributa absoluta, haec
ipsa attributa « sempiternam virtutem et divinitatem» ex­
hibet «intellectu conspicienda per ea, quae facta sunt»
(Rom. I. 19. sqq. vide Tract de Deo Sect. I.); contra vero
personae relativae ad invicem interque se realiter distin­
ctae sunt relationes immanentes, nec generatio et processio
ad extra referuntur; adeoque personae operantur quatenus
sunt unus Deus, non autem quatenus ad se invicem refe­
runtur et relationibus distinguuntur. Sic ergo Deus se­
cundum absoluta ex operibus cognoscibilis est ut causa ab
effectu , quia est, et analogice quid est ; sed sub formali
ratione relationum ad intra non est causa operum ad extra,
atque ideo neque ut causa ex effectu cognoscibilis, an sit,
et quid sit.
Postquam revelatae sunt internae illae processiones et
personae distinctae, possumus quidem in creaturis maxime
in spiritu creato, reperire analogias ad efformandum ali­
quem conceptum processionum et personarum divinarum,
quid sint. Id vero inde est, quod spiritus creatus tamquam
imago Dei exhibet immediate analogiam divinae intellectio­
nis et volitionis (dilectionis); unde postquam ex revelatione
novimus processiones in Deo secundum intellectum et dilec­
tionem, possumus pervenire mediate per conceptum intellec­
tionis et dilectionis ad efformandum conceptum processio­
num. Proprie ergo dicendum esset: ex creaturis immediate
apprehendimus analogice absoluta attributa, et (supposita

'

— 261 —

revelatione relativorum) ex attributis absolutis (adeoque ex
creaturis mediate} apprehendimus analogice processiones et
relationes internas (cf. S. Th. 1. q. 32. a. 1. ad 1.). Si quando
igitur Patres, ut Athanasius orat. I. contra Arian, n. 11.12.,
videntur de distinctis personis interpretari illud Apostoli
Rom. I. 20.: u invisibilia ipsius a creatura mundi per ea
quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quo­
que eius virtus et divinitas »; haec Patrum accommodatio
intelligi debet de immediata cognitione absolutorum attri­
butorum ex creaturis, et de mediate deducto conceptu per­
sonarum supposita revelatione. Ita s. Cyrillus postquam in­
dicavit, sempiternam virtutem in illo textu Pauli posse
intelligi Filium, qui est Dei potentia et Dei sapientia, con­
tinuo hunc subiicit commentarium. «Scriptum est, nemo
novit Patrem nisi Filius, et cui Filius revelaverit. Si autem
soli Filio Pater cognoscitur, et per solum illum aliis revela­
tur, non ergo per creaturam neque ex iis intellectus quae
facta sunt, Pater conspicitur; sed creatura quidem clamat
suum creatorem Deum Verbum (non ut distinctum a Patre
sed ut creatorem); Verbum autem (iam per revelationem
cognitum ut persona distincta) in se ipso ostendit Patrem.
Idcirco Philippo dicenti : ostende nobis Patrem , non ex
creaturarum pulchritudine concludendo eum intelligere iubet (1), sed se ipsum ostendit dicens: qui vidit me, vidit
et Patrem » Cyrill. Thesaur. T. V. P. I. p. 20. 21.
His praenotatis ad demonstrationem theseos quaerimus,
quid revelatio ipsa et revelationis catholicus intellectus de
superrationalitate mysterii directe nos doceat; deinde quid
inspecto ipso dogmate ut revelatum est, et instituta com­
paratione cum nostro cognoscendi modo rationali, de eadem
superrationalitate concludendum sit.
I. Consideramus primum doctrinam Scripturae de superrationali mysterii eminentia.
1° Universim dari aliquas veritates supernaturales, qua­
rum notitia necessaria sit hominibus et quae tamen ratio(1) Όυκ εχ της ποιημάτων καλλονής άναλογως αυτο> θεωρειν ίπιταττει.
Sunt verba desumpta ex Sap. XIII. 5 : tx γαζ μεγέθους χαλλονης χτισμάτων
αναλογως ό γενεσιουργός αυτών θεωρείται. Vid. Tract, de Deo th. II.

— 262 —

nem superent, nec nisi per fidem in vita praesenti et per
supematuralem visionem in vita futura cognosci possint,
in revelatione ipsa testatissimum est. Hanc rem Paulus
1. Cor. II. toto capite data opera declarat.
Apostolus distinguit duplicem sapientiam obiectivam
h. e. duplicem seriem rerum et veritatum cognoscendarum.
Primum est u sapientia quam Apostoli loquuntur inter per­
fectos, » u sapientia quam nemo principum huius saeculi
cognovit,» «Dei sapientia in mysterio abscondita »; huic
dein opponitur u sapientia huius saeculi, » u sapientia quam
Graeci quaerunt » (ib. I. 22.). Utrique obiectivae sapientiae
respondet utique duplex eaque diversissima sapientia for­
malis seu subiectiva: una est u mens Christi, » per eam
homines sunt u spirituales » (πνεψατικ^); per alteram homo
est u sapiens (ac^oç); sed sapiens secundum carnem, scriba
(γρβφφιατενς litterator, ut vertit Testullianus contra idololatr.
c. 9.), conquisitor huius saeculi » (1) (ib. I. 20. 26.); homo
vi huius sapientiae manet adhuc « animalis » (ψυχιζβς) (2).
Hinc porro principium efficiens seu fons immediatus
utriusque sapientiae differt. Sapientiae quam Graeci quae­
runt, principium proximum est utique humana ratio, seu
melius principium est Deus per lumen rationis et per opera
creationis (Rom. 1.19. sqq.). At sapientiae alterius altioris
principium est Spiritus Sanctus longe alio modo; idque
dupliciter. Nam a) interne afficit aniftiam rationalem redditque homines « spiritales. » Hoc quidem fieri potest et
(1) Συζητητη; του αιωνος τουτου parallelum Sap. XIII. 9. τοσουτο»
ίσχυσαν siSevai , ί>α ίυνωνται στογασασΟαι τον αιώνα. Tract, de Deo th. II.
(2) Animale et spiritale ut naturale et supernaturalo comparantur
etiam 1. Cor. XV. 44-46. ; multo frequentius curo et spiritus hoc sensu
sibi opponuntur, sicut h. 1. « sapientes secundum carnem » et - sapien­
tes secundum spiritum n vel « spiritales. » Itaque homo animalis licet
supponat naturam rationalem bonam , semper tamen in oppositione ad
spiritale significat privationem boni in ordine praesenti necessarii. « Ani­
malem hominem appellat eum, qui est contentus solis propriis cogita­
tionibus rationalibus (λογισμοί,-), et Spiritus doctrinam non admittit,
sed neque illam potest intelligere » Theodoret. in h. 1. Ita etiam sed
multo fusius Chrysostomus in 1. Cor. horn. VII. n. 4. et cum ipso Oecumenius, Theophylactus, Suidas.

— 263 —

fit in ordine etiam ad veritates lumine rationis cognosci­
biles, ut modus cognitionis non sit animalis seu naturalis
sed spiritalis seu supernaturalis. Verum Z>) h. 1. Aposto­
lus agit de veritatibus, quae lumine rationis sunt omnino
non cognoscibiles. Quoad has veritates docet duplicem ne­
cessariam esse operationem Spiritus Sancti, vel potius ope­
rationem Spiritus Sancti ad duplicem effectum, ut primo
mysterium per se humanae rationi naturali omnino abscon­
ditum et inaccessum reddatur cognoscibile, quod fit revela­
tione interna vel externa; ut secundo cognoscatur, sicut
oportet, quod fit gratia interna reddendo homines u spiri­
tales. n Nos nunc de priori illo modo sumus solliciti, quia
in eo continetur veritatum eminentia superrationalis , de
qua quaerimus.
Ait itaque Apostolus : sapientia quam loquimur inter
perfectos, h. e. sapientia obiectiva, veritas, doctrina, res
illa, quae est obiectum sapientiae subiectivae, est sapientia
in mysterio. Hoc epitheton in mysterio declarat per aliud:
est sapientia abscondita idque ab aeterno; ab aeterno enim
Deus praedestinavit illam rem verificandam (quatenus con­
tingens est, et fit in tempore; nam Paulus prae oculis habet
incarnationem totamque oeconomiam redemptionis) et supernaturaliter revelandam ib. II. 6. 7. Unde hanc sapientiam
nemo principum huius saeculi cognovit. Principes huius sae­
culi sunt sine dubio illi, qui eminent inter homines prae­
rogativis huius saeculi seu donis naturalibus, et prae subiecta materia qui eminent sapientia, quam dixit v. 6. α sa­
pientiam principum huius saeculi », qui sunt u sapientes
'/ρααιχατεις, inquisitores huius saeculi » (ib. I. 20. 26.) (1).
Haec universalitas propositionis negativae u nemo princi­
pum huius saeculi cognovit», non restringitur per additum:
u si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae cruci­
fixissent»; sed solum ostenditur, etiam Pilatum eique si(1) Chrysostomus 1. c. η. 1. 2.; Theodoretus
saeculi v. 6. dicunt esse, - qui in dignitatibus,
qui huiusmodi rem praeclaram existimant, tum
scriptores, n Subinde v. 8. intelliguut Pilatum et
cerdotes ct scribas Judaeorum.

in h. 1. principes huius
in magistratibus sunt,
philosophos, oratores,
Herodem, vel etiam sa­

— 264 —

miles gentiles, nec minus ludaeos sapientes et scribas qui
reiecerunt revelationem Christi, comprehendi inter illos
omnes, qui sapientiam absconditam non cognoverunt. Por­
ro quomodo sapientia illa sit in -mysterio, abscondita, ne­
mini principum huius saeculi cognita, adhuc declarat Pau­
lus verbis Scripturae (Is. LX1V. 4.): « sed sicut scriptum
est: quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor
hominis ascendit, quae praeparavit Deus (cf. v. 7. quam
praedestinavit Deus) iis, qui diligunt illum » v. 9. Quae
Deus praeparavit, ex contextu (monentibus etiam Chrysostomo 1. c. n. 3, Theodoreto in h. 1.) sunt utique idem,
quod antea dixit sapientiam, quam praedestinavit Deus ante
saecula in gloriam nostram; sunt nimirum mysteria redemp­
tionis, horumque imprimis fundamentum Dominus gloriae
Christus,Verbum incarnatum; neque tamen ideo minus recte
in his ut finis et complementum redemptionis intelligi pos­
sunt ac debent inclusa bona beatitudinis coelestis. Phrasis
in cor hominis ascendit, est in modo loquendi biblico notis­
sima, significans idem ac in animum, in mentem, in intel­
lectum venire. Quando ergo dicitur: u in cor hominis non
ascendit », locutio universalis designat sapientiam illam
esse supra intellectum naturae humanae, u Loquitur de
universa natura humana... Unde manifestum est, quod prius
quam audirentur, nec in cor quidem hominis ascenderant;
nam postquam datus Spiritus fuerat, cor prophetarum non
erat cor hominis (viribus humanis naturalibus), sed cor
spiritale, quemadmodum ipse ait: sensum (vcov) Christi ha­
bemus » Chrys. ibi. u Quoniam oeconomiae (Incarnationis)
mysterium absconditum esse dixit, necessario adiecit: quae
neque ullus audivit neque vidit umquam, neque mens maxi­
me inexplebilis cogitavit » ycxt o όπ^στοτατος vjvjcr.at
Theodoret. ibi.
In hactenus dictis : sapientia in mysterio , abscondita,
nemo cognovit, neque in cor hominis ascendit, enuntiatur
quidem factum ignorationis, sed factum quod sit ex ipsa
rei natura , ex natura inquam mysterii cognoscendi et
mentis cognoscentis. Si de hoc adhuc dubitas, perge ad se­
quentia.

_ 265 —

Principium cognitionis mysterii unice est revelatio Dei
per Spiritum Sanctum : « nobis autem revelavit Deus per
Spiritum suum ». Unde animalis homo, quia principium co­
gnitionis videlicet principium supernaturale ei deest, « non
percipit ea quae sunt Spiritus Dei, stultitia enim est illi,
et non potest intelligere, quia spiritualiter examinatur» (1).
Igitur talis ignoratio omnimoda non solum est factum velut
per accidens, sed ex rei natura, ex intellectus naturalis improportione et ex supereminente ordine harum veritatum.
Pertinent enim veritates ad profunda Dei, quorum cognitio
Deo soli naturalis est. Nam sicut alibi creatio (vid. Tract,
de incarn. th. IV.), ita hic cognitio horum profundorum Dei
exhibetur velut attributum et nota divinitatis, u Spiritus
enim omnia scrutatur etiam profunda Dei. Quis enim ho­
minum scit, quae sunt hominis nisi spiritus hominis, qui in
ipso est? ita et quae Dei sunt, nemo cognovit nisi Spiritus
Dei n v. 10. 11. Est hic apostolicus commentarius ad locum,
quem citat, Isaiae. Quod dicit Apostolus: u nemo cognovit
nisi Spiritus Dei », hoc idem propheta ait aliis verbis: u a
saeculo non audierunt, neque auribus perceperunt, oculus
non vidit, Deus absque ten (2); i. e. nemo cognovit nisi Deus.
Eodem fere modo de creatione et gubernatione suprema
soli Deo propria loquitur idem propheta: u Ego sum Domi­
nus faciens omnia, extendens coelos etc. et nullus mecum n
Is. XL1V. 24. XXXVII. 16. XLV. 5. sqq.
Quare mysteria dicuntur esse non solum supra rationem
humanam, sed simpliciter supra cognitionem naturalem cu­
iuscumque intellectus creati. « Quod dicit (Apostolus) huius»
(1) Πνίϋ/ζατιχως αναχρνβται, verum indicium de illis non potest esse
nisi per principium supernaturale ; hoc namque sensu π^υ/χατιχον et
ψνχιχον opponi supra diximus,
(2) Apud Isai.im et Paulum in verbis est ea diversitas, quae con­
gruit diversitati utriusque Testamenti, et qualem etiam alibi citatio­
nes in novo Testamento ex veteri prae se ferunt (e. g. Matth. II. 6.;
Marc. I. 2. cf. Tract, de Incarn. th. VI.). Quod propheta de Messia et de
bonis temporis futuri novique Testamenti dicit expeetantibus te, Apo­
stolus de complemento praesenti dicit diligentibus te; quod propheta ait
obscurius: nemo cognovit, Deus absque te, id Apostolus explicat clarius
in sequentibus de revelatione per Spiritum Sanctum.

— 266 —

modi est: antequam Spiritu frueremur et ineffabilia disce­
remus, nec ex nobis nec ex prophetis quisquam ea cogitavit.
Quomodo enim, cum nec angeli quidem ipsa nossent? Quid
enim, inquit, dicendum est de principibus huius saeculi,
cum nullus homo, neque supernae potestates ea scirent?...
Quapropter illo opus habuimus doctore, qui haec clare sci­
ret. Spiritus enim omnia, inquit, scrutatur, etiam profun­
da Dei » Chrysost. 1. c. n. 3. 4.
Constat itaque non solum esse in infinito rationes supra
intellectum finitum, et nominatim supra intellectum huma­
num in tota perfectione naturali consideratum ; sed esse
huiusmodi superrationales veritates aliquas revelatas aSpiritu Sancto, qui solus eas naturaliter novit.
2° Hae res et veritates, quae ab Apostolo dicuntur « pro.
funda Dei» τα βο&Λ του 5‘ςου in oppositione ad «notum Dei »
το γνωστόν του Ζεου (Rom. I. 19.), in contextu directe et expli­
cite dicuntur mysteria redemptionis , in his autem primo
loco Christus ipse «Dei virtus et Dei sapientia » (ib. 1.24.),
ut iam satis declaravimus. Igitur profunda Dei quae solus
Spiritus scrutatur, non tantummodo sunt libera consilia et
opera sanctificationis ad extra; sed in intima radice ho­
rum consiliorum sanctificantium, profunda Dei, quae «in
cor hominis non ascenderunt », « quae a saeculo non au­
dierunt neque perceperunt, Deus absque te », « quae nemo
cognovit, nisi Spiritus Dei• », sunt * etiam et _quidem primo
loco ipsae relationes internae, Pater, Filius, et Spiritus
Sanctus.
Haec tam diserta doctrina Apostoli de improportione
intellectus creati ad mysteria prae oculis habenda est, ut
melius intelligatur ordo superrationalis in illis locis, ubi
directe de relationibus ac personis divinis sermo est:
Matth. XI. 25-27. cf. Luc. X. 21-22.
Confiteor tibi Pater, Domine coeli et y
l.Cor.1.19-22.
terrae, quia abscondisti haec a sapientibus^
26; II. 8.14.
et prudentibus (axe σο^ων και συνετών),
\
et revelasti ea parvulis. Ita, Pater, quo- Ί
1.Cor. 1.18.24.
niam sic fuit placitum ante te (crt όντως·
27.30;
11.4.5.
εγενετο ivocxia έμπροσθεν σου).
\

— 267 —

Omnia miki tradita sunt a Patre meo.
Et nemo novit Filium, nisi Pater; neque
Patrem quis novit, nisi Filius, et cui vo­ l.Cor. II. 9-11.
luerit Filetis revelare.

Sensu eodem s. loannes I. 18. concludit doctrinam de
Deo Verbo: « Deum nemo vidit umquam (1. Cor. II. 9. 11.);
unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit »
iv.ii'jo: εξγγησατο (1. Cor. II. 10.). Apertum est, per incisum
« nemo novit, nisi cui Filius voluerit revelare », sicut penes
Paulum per alterum parallelum: u nemo cognovit nisi Spi­
ritus Dei; nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum »,
ex scopo immediato quidem excludi cognoscibilitatem per
vires rationis humanae ; attamen ex indicatione scientiae
naturalis, quae sit soli Deo Patri, Filio, Spiritui Sancto
propria, et ex universalitate negationis ac oppositionis per­
sonarum divinarum ad creaturam universam manifesto ex­
cluditur cognitio naturalis cuiusvis intellectus creati. In
particula « nemo nisi Pater », u nemo nisi Filius n, u nemo
nisi Spiritus Dei » opponi Deum creaturis non vero personas
sibi invicem, per se patet ex unitate essentiae divinae in
personis. «Si simpliciter dixisset nemo, multi ex audito­
ribus id de natura tantum nostra dictum putassent; iam
vero cuiu postquam dixit nemo, addat nisi Filius, hac uni­
geniti adiectione omnem creaturam exclusit... Illud nemo
semper ad creaturarum tantummodo secretionem ponitur ;
nec si de Patre dicatur, Filium removet, nec si de Filio,
Spiritum Sanctum excludit » Chrysost. horn. V. n. 1. de
Incomprehens. T. I. p. 481.
II. « Profunda Dei » veritatemque revelatam distincta­
rum personarum quae sunt unus Deus, esse supra natura­
lem facultatem cuiusvis intellectus creati et nominatim su­
pra naturalem rationem humanam, ss. Patres quavis aeta­
te supposuerunt aut diserte vindicarunt velut certissimum.
1" SS. Doctores vindices veritatis adversus haereticos,
ipsique haeretici omnes consentiebant, doctrinam de Trini­
tate ut catholica Ecclesia eam proponit , humana ratione
intelligi non posse. Sicut vero Patres insistebant revela­
tioni, atque a Deo solo de se ipso loquente discendum esse

4

— 268 —

aiebant, ac fide credendum mysterium, quod est supra ra­
tionem nostram; ita vicissim haeretici, quod ratione intelligi non posset, traducebant velut contrarium rationi, et
propterea sensum revelationis accommodabant ad nonnam
notionum mere rationalium. Patres revelationi auctoritate
confirmatae, traditae, declaratae humanam rationem, phi­
losophiam professioni fidei subiiciendam esse consentiebant,
iuxta doctrinam Apostoli: u consilia (Zcyicpiovç) destruentes
et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam
Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in
obsequium Christi » (αιχααλωτιζοτες παν vor./xa εις vr.av.cw wv
Χριστευ) 2. Cor. X. 5. Haeretici sin minus verbis certe factis
contendebant ordine inverso subiicere revelationem et fidem
rationi ac philosophiae tamquam supremae normae inter­
pretationis , non solum sensu negativo postulatae non re­
pugnantiae, sed etiam sensu positivo perspectae congruen­
tiae.
Iam II. et III. saeculo monarchianis causa negandi tres
distinctas personas non erat alia , quam quod ratione intelligi non possit unitas Dei simul cum Trinitate persona­
rum. Patres vero non iam ratione sed unice appellando ad
revelationen^ in Scriptura, in tradito ab Apostolis symbolo,
in professione et consensione totius Ecclesiae manifestam,
demonstrabant utramque veritatem aeque credendam esse,
quia aeque a Deo revelata est. Concedebant vero, a nobis
non nisi Deo docente veritatem hanc cognosci, neque sup­
posita etiam revelatione intelligi in se ipsa posse. Sic e. g.
Patres synodi Antiochenae docebant contra Paulum Samosatenum. u Decrevimus fidem scripto edere, quam a prin­
cipio accepimus et traditam habemus ac custoditam in ca­
tholica sancta Ecclesia usque ad hodiernam diem secundum
successionem ab Apostolis... Quoniam Deus est ingenitus,
unus.... quem nullus hominum vidit neque videre potest;
cuius gloriam seu magnitudinem sicut est, digne veritate
cogitare vel enarrare humanae naturae est impossibile (ά>θρωπινη φύσει άνεφικτβν); notionem vero eius utcumque medio­
crem revelante Filio habere nobis sufficiat oportet, sicut
ipse dicit·, nemo novit Patrem nisi Filius, et cui Filius

— 269 —

revelaverit. Hunc autem Filium genitum... non praecogni­
tione sed essentia et hypostasi Deum, cum in veteri et novo
Testamento cognoverimus, confitemur et praedicamus. Qui
autem contradicit, credere se et confiteri Filium Dei non
esse Deum ante constitutionem mundi, dicitque duos prae­
dicari Deos, si Filius Dei Deus praedicetur , hunc indica­
mus alienum ab ecclesiastica regula » ep. ad Paul. Samos.
(Opp. Dionysii Alex. pag. 281.).
Maxime vero in diuturno bello totius Ecclesiae adversus
Arianos ac nominatim adversus Eunomianos, superrationalitas mysterii ass. Patribus tradita est et vindicata velut
fundamentum ad defensionem et genuinam explicationem
doctrinae revelatae de SS. Trinitate. Vidimus in Tractatu
de Deo (th. X.), quam acriter Eunomiani plenam cognitionem
et comprehensionem divinae essentiae sibi vindicaverint, et
quam sollicite Patres omnes contra hunc errorem demonstra­
verint ex ipsa rei natura, non nisi notionibus analogicis a
nobis concipi aliquatenus posse, quid Deus sit. Videri posset
haec disputatio nihil pertinere ad id, quod nunc agimus.
At vero scopus directus haereticorum erat exclusio mysterii
SS. Trinitatis. Ipsi haeretici non minus quam Patres catho­
lici perspectum habebant, a nobis intelligi non posse divi­
nam essentiam ita, ut tres simul personas inter se distinctas
et cum eadem simplicissima essentia identificatas ratione
intelligamus. Unde si ratione perfecte intelligeremus divi­
nam essentiam ut in se est, quemadmodum illi asserebant, eo
ipso divinae essentiae nihil aliud conveniret, nisi quod nos
in ea intelligeremus. Cum vero nullatenus ratione intelli­
gamus unam simplicissimam essentiam in tribus realiter
inter se distinctis personis, consequens erat, ut non modo
Trinitas negaretur, sed etiam haeretici ex eodem illo prin­
cipio perfectae comprehensionis divinae naturae sua repe­
terent argumenta ad demonstrandum , nec esse nec posse
esse personarum Trinitatem, qualem Ecclesia catholica pro­
fitetur.
Hinc Patres omnes s. Basilius et Gregorius Nyssenus
in libris contra Eunomium, Gregorius Nazianzenus in ora­
tionibus de Theologia (nominatim in 1 theologica, quae est

— 270 —

or. 28. al. 34.), Cyrillus Hierosol. Cateclies. VI., Epiphanias
haeres. LXXVL, Chrysostomus in homiliis quinque de in­
comprehensibili Dei natura, Cyrillus Alex, in Thesauro il­
lam assertionem de comprehensione divinae naturae tum
ex documentis doctrinae christianae tum ex ratione ipsa
absurdam esse convincunt, ut viam complanent ad expli­
cationem doctrinae revelatae de SS. Trinitate. Consentiunt
enim Patres, ut diximus, cum haereticis eatenus, quod fa­
tentur et imo impense contendunt, Trinitatem persona­
rum unius essentiae non posse lumine rationis intelligi.
Sicut ergo haeretici ex sua illa perfecta divinae essentiae
secundum totam rationem divini Esse intellectione nega­
bant veritatem Trinitatis utpote non comprehensae in illa
intellectione rationali, totamque disputationem non iam ad
doctrinam in Scripturis contentam et in perpetua traditione
ac professione Ecclesiae explicatam, sed, ut Patres conque­
runtur, u ad syllogismos » et ad philosophiam deducebant;
ita ss. Doctores subverso illo fundamento, et imperfectione
cognitionis nostrae relate ad ipsam divinam naturam ac
essentiam demonstrata effecerunt, ut superrationalitas my­
sterii SS. Trinitatis iam non posset adferri velut causa
negationis, nec amplius possent haeretici eo, quod est su­
pra intellectionem, concludere esse contra rationem. Ita de­
monstratio, quod nobis divina essentia non est intelligibilis ut in se est, simul erat demonstratio, non ex philo­
sophia et notionibus mere rationalibus cum haereticis, sed
unice ex revelatione Dei ipsius cum Ecclesia et ab Eccle­
sia discendum esse, quid de personis divinis non tam ra­
tione intelligendum quam fide credendum sit. Patribus ita­
que superrationalitas mysterii non modo certa est, sed ha­
bent eam ut necessariam praesuppositionem , sine qua in­
tegritas fidei et explicatio sincera dogmatis consistere ne­
queat.
2’. Ad abundantiam describo pauca testimonia specialia,
ut sententia Patrum ex dictis iam certissima distinctius
pateat, u Quia nemo novit Filium nisi Pater , neque Pa­
trem quis novit nisi Filius, et cui Filius revelaverit, id­
circo Sancti, quibus Filius revelavit, imaginem quamdaiu

— 271 —

nobis ex visibilibus tradiderunt, cum dicunt: splendor glo­
riae et figura substantiae eius; et iterum: apud te fons vi­
tae, in lumine tuo videbimus lumen... Haec autem exem­
pla licet levia sint et admodum obscura ad id quod cupi­
mus, exprimendum, potest tamen ex illis cognosci aliquid
quod sit supra humanam naturam, nec Filii generationem
nostrae esse similem... Cum Scriptura lias habeat imagi­
nes, absurdum est et valde impium, velle ex aliis de Do­
mino notitinm quaerere, quae nec scripta sunt nec ad pie­
tatem aliquem ordinem habent » Athan. de decret. Nie.
η. 12. « Haec veritas est sacramentum Dei, hoc imperspi­
cabilis naturae nomen in Patre. Deus invisibilis, ineffabi­
lis, infinitus, ad quem eloquendum sermo sileat, et in­
vestigandum mens hebetetur , et complectendum intelligentia coarctetur.... Soli Filio notus, quia Patrem nemo
novit nisi Filius... Et quia Patrem nemo novit'nisi Filius,
de Patre una cum revelante Filio, qui solus testis fidelis
est, sentiamus r Hilar, de Trin. 1. II. n. 6. cf. n. 9.10. « Deus
ingenitus, et ex ipso genitus, et Spiritus Sanctus proce­
dens... Neque cum rebus universis quidquam commune ha­
bet, neque quispiam cum ipso communicat dignitate; prae­
tervolant enim et cedunt omnia (si ratio ex iis velit intel­
lectionem colligere), et pro ratiociniis totam causam relin­
quunt verbo doctrinali in divina Scriptura, quo dicitur:
nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem nisi Filius, et
cui revelaverit. Revelat autem per Spiritum Sanctum non
iis, qui syllogismis ipsum intelligere volunt, sed sincere et
perfecte in ipsum credentibus » (1) Epiphan. haeres.LXXVL
ad cap. VII. Aëtii (T. I. p. 943.). u Quoties humanae con­
ditionis infirmitas, semetipsam protinus cognitura, fines
molitur aliquatenus suae paucitatis excedere, atque coele­
stis inluminationis praegnata conceptu (h. e. supposita re­
velatione et gratia) conditoris sui ac redemptoris inqui(1) Παντα γαθ παριπταται , χαι καταλι^ιττανπ κα,σαν αιτίαν συλλογιcrixrt> τω α~ο της Οίΐας γραφής διδασκαλική λογ*\ τω ου$έΐ? oiSt τον ύιον
u
i πατήρ. ουδί τον πατέρα ίι μ,η ο νιος, χαι ω αν αττοκαλυψρ* αττοκα·
λυζπι δί δι άγιου πνεύματος, ου τοις αυτόν συλλογιζομ'νοις άλλα τοις $ις
αντον γνησιως και τξλξίκς πιπιστζυν.οσι.

— 272 —

sitionem coeperit parturire , sola (non utique sola simpli­
citer, sed in comparatione cum Deo absolute spectato), quan­
tum arbitror, immutabilis illa sempiternitas Trinitatis reperietur incomprehensibilitatis digna miraculo , quae sic
excedit omne quod cogitare vel sapere possumus, sicut su­
perat omne quod sumus n Fulgent, ad Trasimund. 1. 11.

c. 1. « Sola vero se potest Trinitas revelare, quia sola se
plene potest ipsa Trinitas nosse , et quantum se dederit
agnoscendam, tantum se condonat revelandam n ib. c. 10.
Ad summam si de intelligentia propria quaeritur, Patrum
sensus huc redit: a de mysterio Trinitatis recta confessio est
ignoratio scientiae n s. Hieronym. Prooem. ad 1. XV11I. inis.
Cf. Athanas. in illud: omnia mihi tradita sunt n. 5.6.
(T. I. p. 107.); Basil, contr. Eunom. 1. I. n. 14.;Gregor.Naz.
or. 20. (al. 29.) η. 10-12.; or. 29. (al. 35.) η. 8.; or. 31. (al. 37.)
η. 33.; Cyrill. Hier.Catech.VI. n.6.; Chrysost. de Incom preh.
hom. V. n. 1.
Praeterea ne testimonia Scripturae et Patrum in alium
sensum deflectamus , accedit consensus veterum theologo­
rum, qui omnes cum Magistro 1. dist. 3.; et S. Th. 1. q. 32.
a. 1. non opinando sed velut principium certum et constans
defendunt mysterii huius eminentiam supra rationem.Vide
de hac re Suarez 1. I. c. 11.12; Vasquez in 1. P. disp. 133.
et ibi citatos theologos.
III. Praestructo fundamento theologico, possumus iam
ex ipso modo nostrae cognitionis et ex rei cognoscendae
indole ostendere superrationalitatem mysterii.
Divinas perfectiones, seu quid Deus sit, lumine rationis
cognoscere non possumus, nisi vel a posteriori concludendo
ex imperfectionibus et perfectionibus praecognitis creatu­
rarum (tum materialium tum spiritualium) ad Deum tam­
quam ab effectu ad causam, vel quodammodo a priori (1)
(1) Quia de divinis argumentum proprie et simpliciter a priori non
datur, ideo Raymundus Lullus appellavit hoc argumentum aequiparantiae seu ab cbqualibut, quod Suarez (1. I. c. 11. n.7.) non videtor in
genuino sensu Lulli intellexisse. Is enim non ex similibus, ut putat
Suarez, sed ex perfectione absolutae bonitatis progredi voluit ad co­
gnoscendam et demonstrandam Trinitatem personarum.

— 273 —

h. e. a praecognita in confuso absoluta perfectione Dei pro­
grediendo ad perfectiones explicite et distincte cognoscen­
das, aut (quod fere eodem redit) ab una perfectione prae­
cognita progrediendo ad cognoscendam aliam (ratione seu
cognitione nostra distinctam): « quidquid ratio naturalis
ostendit de Deo , habetur vel ex ratione principii (h. e.
quatenus est causa suprema), vel ex ratione summae per­
fectionis n (h. e. ex praeintellecta summa perfectione Dei
inconfuso, progrediendo ad intelligentiam perfectionum
singularum) Pallavic. Cars, theol. de Deo c. 1. n. 3. Hoc
principium est omnino evidens pro quavis mediata cogni­
tione Dei lumine rationis acquirenda, adeoque valet quoad
rationalem cognitionem Trinitatis in omni sententia, quamcunique sequaris de naturali cognitione Dei, nisi forte ab­
surde nostro intellectui naturalis diceretur immediata intuitio Dei, ut trinus est personis. Hoc enim secluso etiam
illi, qui ideam Dei congenitam nostro intellectui, vel im­
mediatam intuitionem Entis divini (1) sibi persuaserunt,
omnes fateantur oportet, uno vel altero ex duobus modis
indicatis , a praecognitis inquam creaturis vel a praeco­
gnitis perfectionibus Dei absolutis perveniendum esse ad
cognitionem Trinitatis personarum, si ad eam solo lumine
rationis perveniri potest. Immo idem principium universale
est et non solum prae humano sed prae quovis intellectu
aeque evidens, cui immediata intuitio internarum relatio­
num Dei non sit naturalis. Talis autem intuitio cum soli
intellectui divino naturalis sit, intellectui autem creato
saltem omni nunc existent! (angelico et humano), ut theo­
logice constat, ex sua natura non conveniat; immo ea vi­
deatur esse*supra naturam cuiusvis possibilis creaturae,
(1) Nobis quidem persuasum est, non posse consistere immediatam
intuitionem Entis divini in sc ipso , quin eadem esset intuitio etiam
personarum divinarum, et ideo (inter ceteras rationes) negamus illam
Entis divini intuitionem. Sed qui illam sibi vindicant, asserunt esse
intuitionem immediatam quidem, verum Entis divini cum abstractione a
perfectionibus et multo magis a distinctis personis. Consentiunt ergo illi
nobisenm ineo, quod cognitio naturalis personarum,si daretur, non posset
esse nisi mediata; hoc vero posito, nulla alia pateret via praeter alter­
utram, qnarn indicavimus. ( Cf. Tract, de Deo th. X. XXIV.).
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. FERS.
18

— 271 —

ut ex principiis certis deduci potest (Tract, de Deo th. XIV.
cf. s. Th. 1. q. 12. a. 4. ; verit. q. 8. a. 4. ; contr. gent. III.
c. 52.); consequitur, universim lumine naturali intellectus
creati cognitionem Trinitatis personarum divinarum vel
nullo modo vel alterutro ex modis indicatis assequendam
esse.
Atqui Γ. internae processiones in Deo et distinctae tres
personae non possunt lumine rationis cognosci et demon­
strari ex praecognitis creaturis seu a posteriori concludendo
ab effectu ad causam. Ex praecognita existentia contingente
creaturarum, ex earum perfectionibus et ordine ac direc­
tione ad finem ratio intelligit existentiam entis in sua
existentia necessarii, intelligentis et sapientis, volentis ac
boni, omnipotentis etc., quia existentia creaturarum con­
tingentium sine existente tali ente necessario intelligitur
repugnare. Unde ad Deum unum natura et trinum personis
intelligendum hoc modo ex consideratione creaturarum,
necesse foret in creaturis sive spiritalibus sive materia­
libus sive seorsum singulis sive omnibus simul consideratis
perspicere aliquid, quod intelligeretur repugnare, nisi tres
sint personae unus Deus. Atqui evidens est, nihil huiusmodi in creaturis esse aut esse posse. Creaturae enim quae­
vis actu sunt, quatenus et quomodo Deus omnipotens, in­
finite sapiens, infinite bonus eas vult existere ; nec ultra
attributa absoluta quidquam lumine rationis intelligi pot­
est in Deo necessarium, ut sit causa creaturarum. Attri­
buta vero absoluta sunt Dei quatenus unus est, aeque plena,
si consideretur una persona, ac quando supponuntur et con­
siderantur tres personae distinctae. Aliis verbis idem dici
potest. Deus ad extra operatur, quatenus unus est essentia,
non vero ut ad intra sunt processiones ac relationes mutuae
generantis, geniti, procedentis. Hoc autem ipso repugnat
ex creaturis tamquam effectu intelligere, causam esse tres
personas invicem distinctas non vero unam, sicut una est
essentia. « Omne illud, quod in divinis causalitatem habet,
ad essentiam pertinet, cum Deus per essentiam suam sit
causa rerum. Propria autem personarum sunt relationes,
quibus personae non ad creaturas sed ad se invicem rete-

— 275 —

runtur. Unde naturali cognitione in propria personarum
devenire non possumus » S. Th. de verit. q. 10. a. 13.; 1. q. 32.
a. 1.; 1. dist. 3. q. 1. a. 4.; in Boet. Trin. Prooem. q. 1. a. 4.
2‘. Remaneret ergo , ut a consideratione absolutorum
attributorum, quae u per ea quae facta sunt intellecta con­
spiciuntur, n adeoque quodammodo a priori ratio pertinge­
ret ad intellectionem et demonstrationem Trinitatis perso­
narum. Hoc modo ens necessarium est rationi fundamentum
intelligendi ac demonstrandi plenitudinem perfectionis ab­
solutae , atque inde ulterias infertur unitas Dei ac repu­
gnantia multiplicationis naturae divinae, et sic porro alia
attributa ex aliis praeintellectis possunt deduci et distincte
intelligi. At quamdiu divinam essentiam solum analogicis
notionibus derivatis ex praecognitis perfectionibus creatu­
rarum li. e. cognitione abstractiva, non autem ut in se est,
intelligimus, repugnat ut ex essentia una simplicissima Dei
et attributis absolutis, quae sunt ipsa eadem essentia sub
alio et alio conceptu nostro analogico apprehensa, perve­
niatur ad cognoscendas ac demonstrandas tres realiter dis­
tinctas personas unius essentiae. Hinc est, ut supra di• ximus, quod ss. Patres censuerunt eadem ratione, qua ad­
versus Eunomianos ostenditur essentia divina lumine ra­
tionis non intelligibilis ut in se est, simul demonstratam
esse superrationalitatem mysterii SS. Trinitatis. Haec enim
duo mutuo inferuntur: essentia divina cognoscitur imme­
diate in se ipsa , et ideo ut est in se ; ergo cognoscitur
personarum Trinitas, quae realiter sunt ipsa divina essen­
tia. Vicissim : essentia divina non cognoscitur ut in se est,
sed notionibus analogicis derivatis ex praeintellectis per­
fectionibus creatis ; ergo lumine rationis nec intelligitur
nec potest intelligi, unam essentiam absolutam simul esse
tres personas relativas inter se realiter distinctas.
Sane ad intellectionem trium personarum distinctarum
principium ac fundamentum cognitionis esse deberet essen­
tia divina praecognita vel sub formali ratione infiniti, vel
sub formali ratione imius aut plurium attributorum (puta
sapientiae, bonitatis etc.), vel sub formali ratione actuum
vitae internae (intellectionis et dilectionis), vel (ne accu-

t
— 276 —

sari possit defectus plenae inductionis) sub quavis tandem
formalitate lumine rationis in tell igibi 1 i. Atqui repugnat,
ut essentia sub aliqua vel sub omnibus his rationibus sit
principium cognitionis demonstrans distinctas personas,
quamdiu essentia non ut in se est > sed ex analogia crea­
turarum cognoscitur.
Etenim infinitum Esse et attributa quaevis absoluta
seu rationes formales, sub quibus illud idem Esse lumine
rationis concipi potest, intelligimus ut unum non multi­
plicabile , simplicissimum et indistinctum ; quod autem
idem Esse ex interna sua ratione exigat trinam eamque
relativam subsistentiam , h. e. ut eadem infinita essentia
sit Pater et Filius et Spiritus Sanctus solis relationibus
inter se distincti, et tres relativi subsistentes, id ex infi­
nitate vel quavis absoluta perfectione, ut lumine rationis
ex creaturis cognoscibilis est, deduci nullo modo potest,
Causa est, quia nulla datur aut a nobis intelligi potest
perfectio creata vel creabilis exhibens analogiam perfe­
ctionis absolutae, quae in se una exigat subsistentiam re­
lativam et multiplicationem subsistentium.
Quod dicimus de infinitate essentiae et de attributis
valet aeque etiam de actibus seu potius de actu intellec­
tionis et- dilectionis , qui utique est attributum divinum
ac proinde , ut diximus , non est aliud quam ipsamet di­
vina substantia seu absoluta essentia apprehensa a nobis
sub formali conceptu intellectus aut voluntatis. In creatis
intellectio et volitio actualis est quidem necessario aliquid
productum ab ipso spiritu intelligente et volente, inde
tamen solo lumine rationis nullatenus coniicere nedum de­
monstrare possemus in I)eo Verbum et amorem productum
cum reali distinctione trium , qui sint unus Deus. Quod
enim intellectio et volitio in creatis est producta a spiritu,
id consequitur ex limitatione perfectionis, quia substantia
spiritus non est ipsum intelligere et ipsum diligere; sed
spiritus est in potentia ad actum , et actus non est ipsa
substantia spiritus sed perficiens modificatio substantiae.
Ubi vero infinita et vi infinitatis omnino simplex essentia
est ipsamet intellectio et volitio sine ulla reali distinctione

— 277 —
actus et essentiae , ibi profecto non possumus lumine ra­
tionis intelligere Verbum et amorem esse tum unam sum­
mam rem absolutam h. e. realiter ipsam essentiam , tum
sub formali ratione , quatenus sint termini intellectionis
et dilectionis, esse Verbum genitum et amorem proceden­
tem processione reali ita, ut realis sit distinctio generan­
tis, geniti, et procedentis.
3‘0. Immo vero propterea, quod universus ordo creatus ex
quo ad divinas perfectiones analogice intelligendas ascen­
dimus , nullum praebet fundamentum , nullam analogiam
(revelatione non supposita) ad formandum conceptum sub­
stantiae unius absolutae subsistentis tiibus relationibus
ita, ut sint tres distincti unius numero essentiae; pro­
pterea, inquam, non solum rei existentia et obiectiva ve­
ritas ratione naturali est indemonstrabilis, sed neque con­
ceptum rei velut possibilis formare possemus.
Hinc consequitur magnum discrimen in modo, quo at­
tributa absoluta et quo, supposita etiam revelatione, con­
cipimus personas unius essentiae invicem relativas et inter
se distinctas. Deum sapientem, bonum etc. possumus con­
cipere notionibus analogicis ex praecognitis perfectioni­
bus creaturarum, atque ideo in modo nostri conceptus est
quidem imperfectio et velut quaedam compositio divinae
essentiae et eam afficientis attributi ; sed hanc conceptui
adhaerentem imperfectionem facile corrigimus iudicio ex
principiis certis etiam lumine rationis cognitis. At quando
personam divinam volumus concipere solo lumine rationis
ex praecognitis perfectionibus creatis , conceptus semper
erit ut personae absolutae, atque ideo ut unius non minus
quam una est essentia, nec ullum suppetit principium mere
rationale , quo modus hic concipiendi corrigatur iudicio
ex lumine rationis.

Quando vero ex revelatione novimus, tres esse realiter
distinctas personas unius essentiae absolutae , atque ideo
personas esse relativas, sola nimirum relatione non autem
aliquo absoluto distinctas , personam relativam numquam
sub una sed necessario sub duplici notione tum absoluti
tum relativi concipimus. Unde imperfectus hic modus con-

— 278 —

cipiendi sane indiget correctione per indicium, quo indi­
cemus, ipsum absolutum esse simul relativum, h. e. ipsam
essentiam realiter esse Patrem, Filium, Spiritum Sanctum.
At sicut notionem personae relativae habemus ex sola re­
velatione, ita et hoc indicium non est ex principiis mere
rationalibus, sed est indicium fidei ex iis, quae revelatione
sola nobis innotescunt.
·
Ex his omnibus satis constat, dogma SS. Trinitatis,
ut a Deo revelatum est, esse supra rationem tum quoad
veritatem existentiae (an sit), tum quoad ipsum analogicum
conceptum (quid sit). Hoc autem utrumque non solum ante
revelationem sed etiam supposita revelatione mysterii, ut
illa in praesenti vita conceditur , verum manet, u Quo­
niam divinae revelationis radius ad nos pervenit secundum
modum nostrum, hinc quamvis per revelationem elevemur
ad aliquid cognoscendum, quod alias nobis esset ignotum,
non tamen ad hoc, ut alio modo cognoscamus nisi per sen­
sibilia » (seu generalius secundum modum nostrum). 8. Th.
in Boet. lect. II. q. 2. a. 3.
THESIS XVIII.

De fallacia et periculo tentaminum ad demonstrationem
mere rationalem mysterii.
»
r
»
r
»

u Ex demonstrata proprietate mysterii consequitur, in ratiocinationibus omnibus, quae velut mere philosophicae mysterii demonstrationes iactantnr. saltem vim demonstrandi deficere, vel insuper dogma
ipsum revelatum perverti et in alienum sensum detorqueri, quod
vitium utrumque in recentiorum quorumdam speculationibus convincitur. »

Ex iis quae in superiori thesi demonstravimus, certum
est, revelatam veritatem SS. Trinitatis esse supra vim in­
telligendi humanam, ita ut nec cognitio veritatis. an sit
nec conceptus rei quid sit, ex sola ratione et principiis ra.
tionalibus hauriri possit, sed tum conceptus apprehensionis
tum indicium consensionis innitatur revelationi Spiritus
Dei, qui scrutatur profunda Dei. Hinc facile patet, quid
sit consequens , si homines negato vel neglecto hoc prin­
cipio methodico (si ita loqui fas est), negata nimirum emi­

— 279 —

nentia mysterii supra vim intelligendi, praesumant ipsi sua
ratione scrutari profunda Dei. Vel id instituitur ita , ut
vero conceptu rei demonstrandae ex revelatione supposito
praetendatur solummodo demonstratio existentiae , vel ita
ut tum conceptus rei tum veritas existentiae deducatur ex
solis principiis ratione perspectis. In priori hypothesi ne­
cessario vel fundamenta demonstrationis erunt veritates revelatae et ex sola revelatione cognitae, vel consequentia erit
saltem illegitima, quia nullae sunt veritates sive de Deo
sive de creaturis solo lumine rationis cognoscibiles, ex qui­
bus legitime inferatur, Deum esse unum et trinum. In altera
hypothesi necessario ipsa notio Trinitatis, ut a Deo revelata
est, pervertetur, quia ad conceptum personarum, quae solis
relationibus inter se realiter distinctae et cum una numero
essentia absoluta identificatae sint, solo lumine rationis
perveniri non potest. Hoc autem inde est, quia non solum
in omnibus, quae intellectu nostro percipimus, pro numero
personarum seu suppositorum multiplicantur essentiae sal­
tem numero distinctae; sed etiam quia nullum est principium
rationale, ex quo multiplicationem personarum in una nu­
mero essentia ut possibilem positive intelligere valeamus.
Quare ea, quae praetenditur demonstratio, vel non est
mere rationalis et philosophica sed demonstratio theologica
ex principiis revelatis , de qua inferius dicemus ; vel est
demonstratio nulla; vel insuper (ut semper necessario acci­
dit, si praesumitur demonstratio mere rationalis, h. e. tum
quoad conceptum quid sit, tum quoad veritatem an sit)
ipsum dogma revelatum pervertitur et in alienum sensum
detorquetur. Hoc utrumque allatis aliquot tentaminibus recentiorum ipsis oculis subiicere utile visum est, ut quod
universim constat ex doctrina et ex principiis theoreticis,
exhibeatur etiam spectabilius in factis licet solum singu­
laribus.
I. Vitium itaque minus sed ex rei natura inseparabile
in huiusmodi experimentis est inanitas demonstrationis. Inde
vero sequitur illud, quod ait s. Thomas: «qui probare ni­
titur Trinitatem personarum naturali ratione, fidei dupli­
citer derogat. Primo quidem quantum ad dignitatem ipsius

— 280 —

fidei, quae est (in mysteriis proprie dictis), ut sit de in­
visibilibus, quae rationem humanam excedunt; unde Apo­
stolus dicit... 1. Cor. II. 7. loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est. Secundo quantum ad utilitatem
trahendi alios ad fidem. Cum enim aliquis ad probandum
fidem inducit rationes quae non sunt cogentes, cedit in ir­
risionem infidelium n 1. q. 32. a. 1.

Sane mirum est, quomodo homines etiam assueti me­
ditationibus metaphysicis potuerint sibi persuadere et aliis
venditare pro u speculativa demonstratione » SS. Trinita­
tis rationes, quas induxerunt. De Raymundo Lullo legi pos­
sunt Vasquez in 1. P. disp. 33. et Suarez 1. I. c. 11. n. 7. sqq.
Demonstrationem quam ipse evidentem putavit, reperit Lul­
lus in actu Dei immanente. Deus est bonitas perfectissima.
Bonitas perfectissima necessario habet internum actum vi­
talem perfectissimum;.hoc appellat Lullus u bonificativum»
in Deo. Perfectissimum u bonificativum n necessario habet
terminum productum perfectissimum ; hunc terminum ap­
pellat u bonificabile » in Deo. Perfectissimum u bonificativum n producit « bonificabile n modo perfectissimo; modus
perfectissimus productionis est generatio; ergo «bonifica­
tivum n est Pater, « bonificabile n est Filius. Porro ubi est
u bonificativum et bonificabile » utrumque perfectissimum,
ibi necessario est perfectissimum « bonificare. » Hoc «boni­
ficare» active sumptum debet esse actus communis «bonificativo» et « bonificabili, n et talis actus debet habere pro
termino « bonificare » obiectivum seu terminativum seu pro­
cedens. Quia perfectissimum «bonificare» est «amare,»
hoc procedens « bonificare » est amor procedens, i. e. Spi­
ritus Sanctus. (Ita saltem Lullus deberet dicere ad evitan­
dum graviorem errorem, si, ut visum est Vasquezio, «bo­
nificare » sumeretur pro productione « bonificabilis » seu
Filii, et idem bonificare simul diceretur esse Spiritus San­
ctus). Sunt ergo necessario tres personae Pater, Filius,
Spiritus Sanctus. Nec possunt esse plures , quia « bonifi­
cativum » infinitum non potest esse uisi unum , ideinque
valet de infinito « bonificabili » et de eo, quod appellatur
infinitum « bonificare. » Haec ille.

— 281 —

Praescindendo ab inepta phraeeologia Lulliana quisque
per se sentit, quid sit de tali demonstratione indicandum.
Actum divinum esse absolutam intellectionem ac dilectio­
nem atque ipsam divinam essentiam, sub qua ratione utique
nullum habet terminum intrinsecus productum ac distin­
ctum, simulque esse intellectionem relativam qua produ­
catur Verbum distinctum , nullatenus lumine rationis intelligi ac demonstrari potest, sed sola revelatione constat.
Quod idem valet de dilectione. Si vero Lulli argumentatio
non benigne modificetur et reducatur ad bos terminos, id
quod ipse appellat u bonificativum, bonificabile et bonifi­
care, r ne Trinitas quidem erit, prout nobis revelata est;
adeoqne incidetur in errores graviores.
Recentiori tempore (ad finem elapsi et initio huius sae­
culi) Marcus Mastrofinius in suo Opere de Trinitate, quod
inscripsit Metaphysicam sublimiorejn, non unam solum sed
omnino tres exhibuit, quas ipse appellavit demonstrationes
SS. Trinitatis totis libris III. IV. V. Prima ducitur a ne­
cessaria existentia Dei in modum sequentem. Quidquid existit, habeat oportet rationem sufficientem seu principium
externum vel internum suae existentiae. Ergo in Deo ente
necessario debet esse principium non externum sed inter­
num, unde sit existentia Dei. Hoc principium existentiae
debet et ipsum existere; quidquid vero existit, existit modo
determinato; ergo principium existentiae in Deo habet
proprium modum existendi distinctum ab omni alio , seu
principium existentiae Dei est subsistens et hypostasis.
Existentia promanans a principio est aliquid distinctum a
suo principio, et propterea etiam eius est proprius deter­
minatus modus existendi , seu ipsa subsistit et est hypo­
stasis. Sunt ergo necessario duae hypostases, una princi­
pium (Pater), alia principiatum (Eilius). Porro in omni
substantia et nominatim in substantia spiritali et multo
magis in substantia infinite perfecta debet esse principium
actionis ; « unde consequens fiet , oportere etiam admitti
principium quoddam actionis in ipso Deo considerato iam
prout suam habet existentiam , nempe in primo illo inte­
riore et existente principio, spectato simul cum secundo

— 282 —

existendi modo , qni rationem habet existentiae vel tirincipiati relate ad primum illud principium, n Itaque hoc
actionis principium est commune Patri et Filio. Porro actio­
nis principium postulat sibi terminum proportionatum, ergo
principium actionis infinitum postulat terminum infinitum.
Hic terminus ut principiatum distinguitur a prima et se­
cunda hypostasi tamquam a suo principio; ergo est et ipse
divina hypostasis tertia procedens a prima et secunda tamquam ab uno principio, videlicet est Spiritus Sanctus. Ergo
existens principium existentiae, existentia inde promanans,
terminus actionis internae lumine rationis intelliguntur
tres divinae hypostases. Quod erat demonstrandum. Ita
1. III. Metaphysices sublimioris.
Si argumentatio haec logice spectetur, praeter formam
artificialem nihil videtur habere simile demonstrationi.Nolo
quaerere, quomodo sibi cohaereant haec, quod omnis exi­
stentia postulat principium distinctum, et quod nihilominus
principium existentiae est existens sine alio sui principio
distincto ; et quomodo tale fundamentum sine fundamento
h. e. deducens ad processum in infinitum non sit absurdum,
quando agitur de ente ex intima sui ratione ac essentia
necessario. Sufficit obvia rei consideratio, ut intelligatur
principium existentiae et existentiam Dei ne ratione qui­
dem (ratiocinata h. e. cum fundamento in re) multoque
minus realiter distingui, sed prorsus nihil esse aliud quam
divinam essentiam intrinsecus necessariam. Unde si demon­
stratio spectetur theologice, profecto principium existentiae
Dei, quae non potest esse nisi existentia absoluta atque
essentia, non est Pater; nec existentia illa est. aliquid pro­
manans vel resultans ex alio sive re sive etiam sola ra­
tione distincto, nec proinde est Filius. De u principio actio­
nis n sufficiunt, quae iam supra diximus et demonstravi­
mus, productionem ad intra non posse lumine rationis in­
telligi. Plura alia absurda in toto hoc modo demonstrationis
cuique consideranti facile patebunt.
Secundae demonstrationi, ut eam auctor appellare non
veretur, impenditur liber IV. Eam se deducere ait ex uquantitate vis creatricis, quam in se Deus continet; » re autem
4

— 283 —

ipsa fundamentum, cui tota argumentatio innititur, est
aequivocatio, qua infinitum perfectionis absolutae seu ab­
soluti Esse plenitudo (cf. Tract, de Deo Sect. III. c. 2.) in­
vertitur ad infinitum quantitatis mathematicae. Mirae ab·
surditatis disputatio ad hanc summam revocatur. Est in
Deo potentia creandi substantiam , haec vis creatrix est
infinita. Ulterius est in Deo potentia ad creandam seriem
infinitam specierum ; ergo vis creatrix non solum est sim­
pliciter infinita sed infinities infinita, seu est a infinitum
secundi ordinis.» Porro est potentia ad creanda in singulis
speciebus individua infinita numero ; ergo adhuc vis crea­
trix infinities infinita multiplicatur per infinitum; ergo vis
creatrix est « infinitum tertii ordinis » (1). Vis creatrix est
ipsa substantia Dei. Ergo u divina substantia in se est in­
finitum tertii ordinis. »
Non est necesse, ut persequamur aegri somnia in modo
declarandi, quomodo ex hoc fundamento intelligatur Tri­
nitas personarum, cum fundamentum ipsum sit undequaque
absurdum. Neque enim absolutum Esse seu perfectionis ab­
solutae plenitudo ullos admittit gradus ne consideratione
quidem multoque minus re distinctos; et formalis ratio omni­
potentiae est una absoluta et simplicissima essentia, qui­
cumque sit terminus externus, ad quem referatur. Neque
personae divinae sunt gradus diversi infinitatis, sed rea­
liter sunt tum singulae tum omnes simul una ac eadem
simplicissima essentia, inter se invicem distinctae non ut
gradus nescio qui quantitatis, sed ut tres relativi tamquam
principium et procedens a principio. Adeoque in mathema­
tica illa declaratione Trinitatis non solum demonstratio
nulla est, sed neque video quomodo integer conceptus in
revelatione propositus conservari possit, si logice dedu­
cantur ex illa omnes consequentiae.
(1) Verba Mastrofinii : u ut substantia quaecumque procreetur, infi­
nita vis requiritur. Ergo ut creatrix divina vis aestimetur, multipli­
canda erit quantitas iufinities infinita per infinitum, vel quod perinde
est, creatrix Dei vis est infinitum tertii ordinis. Iam si mathematicum
in modum loqui velimus, creatrix ea vis erit co 5 seu 1 Xoo Xco X» ·»
1. c. n. 377.

— 284 —

Demonstratio tertia et postrema libro V. ducitur « ex
manifestatione divinae gloriae, » Manifestatio divinae glo­
riae est bonum; ergo manifestatio gloriae infinita est bonum
infinitum; ergo ne desit Deo infinitum bonum, necessario
exstat infinita manifestatio gloriae. Infinita manifestatio
non potest esse ad extra per creaturas, sed solum ad intra.
Ergo in divina substantia debet esse aliquid, quod gloriam
Dei perfecte manifestat. Deus quatenus eius gloria mani­
festatur, «est subsistens, priusquam id consideremus, quod
cumulatam ipsius Dei gloriam in divina substantia mani­
festat. » Ergo id quod manifestat gloriam, est distinctum
ab eo, cuius gloria manifestatur. Ergo id quod manifestat
gloriam, est secunda divina persona distincta a prima, et
a prima velut eius imago procedens. Subsistit ergo Pater,
et Filius, qui est splendor gloriae Patris. Porro manife­
statio gloriae requirit tertium , cui gloria manifestetur,
«secus manifestatio prorsus manifestatio non esset, cum
deforet, cui manifestaretur.» Tertius requiritur distinctus;
nam Filius ut manifestatio gloriae « est medium ad finem,»
qui finis est cognitio gloriae; medium autem distinguitur
a fine, et manifestatio debet concipi ordine prior quam co­
gnitio ; «ergo Filius differre ab eo debet, per quem pri­
mario fiat huiusmodi cognitio, vel ad quam obtinendam
divinae gloriae expressio dirigitur.» Tertius ergo, per quem
primario est cognitio gloriae, est distinctus a Filio tam­
quam ab expressione gloriae, et est distinctus etiam a Patre.
« Nam Filius naturali ordine praecedit eum, per quem pri­
mario fiat cognitio divinae gloriae ad amussim repraesen­
tatae; atqui Pater Filium ipsum naturali ordine praever­
titur ; multo magis ergo Pater naturali ordine antecedit
eum , per quem primario fiat huiusmodi cognitio. / Ergo
tertius hic distinctus est tertia persona primario cogno­
scens manifestationem gloriae factam in secunda persona.
Haec persona tertia procedit a prima et secunda; nam «ter­
tia persona haec provenit ab exigentia ac naturali neces­
sitate , ut insit in Deo tertius quidam, qui referatur ad
agnoscendum, qualem se Pater quantumque praestiterit in
subsistente gloria sua i. e. in Filio producendo,» ergo prima

— 285 —

et secunda persona sunt principium , u cur sit tertia per­
sona. » Est ergo haec tertia persona Spiritus Sanctus, qui
omnia scrutatur etiam profunda Dei. Haec et his gemina
plura ibi 1. V.
Demonstrationis nulla est umbra; et quae de persona
praesertim tertia dicuntur, theologice falsa sunt. Gloria
Dei interna est ipsa infinita sibi sufficiens excellentia divi­
nae essentiae, huius gloriae manifestatio ad intra (saltem
quatenus ratione cognoscibilis est) est infinita comprehen­
sio huius infinitae excellentiae per divinum intellectum, et
in hac comprehensione infinita beatitas Dei (Tract, de Deo
th. XXVIII. XXIX.). Quod per intellectum ex intima sui
ratione producitur Verbum, atque ita est Pater et est Ver­
bum, figura, consubstantialis imago et splendor gloriae
Patris, atque adeo recte dici potest Eilius expressio pater­
nae gloriae, h. e. una gloria in Patre et Filio, sed a Patre
per generationem communicata Filio, haec verissima qui­
dem sunt, sed nullo modo lumine rationis cognoscibilia.
Quae igitur adtuli ex auctore de prima et secunda persona,
possunt quidem habere sensum sanum , sed hoc sensu ex
sola revelatione cognoscuntur et creduntur, non vero ra­
tione demonstrantur. At quidquid ab auctore dicitur de
tertia persona procedente , ne desit, cui gloria Dei mani­
festetur ; id non solum non potest demonstrari, sed saltem
supposita revelatione demonstratur esse falsum.
Postremo adhuc memorabo u speculativam cognitionem»
SS. Trinitatis, quam nostra aetate Güntheriani ex princi­
piis suae philosophiae se reperisse gloriabantur. Günthe­
riani universim docent, omnes veritates revelatas saltem
eas, quae sunt in se necessariae, esse lumine rationis de­
monstrabiles, an sint et quid sint (1). Nominatim id affir(1) De his passim Giintherns. « Ilevelationis theoreticae, inquit, est
tantum hypothetica necessitas; h. e. pendet haec necessitas a gradu cor­
ruptionis posterorum Adam... Aetas nostra novit, sc non a fide ad scien­
tiam, sed per novam scientiam ad intelligentiam obtectorum antiquae fidei
pervenisse, atque ideo non patitur, ut eius scientia in suspicionem vo­
cetur illa antiqua criminatione , per scientiam perire meritum fidei....
Si s. Thomas interrogaret nos, ubinam locum habere possit obedientia

— 286 —

niant de SS. Trinitate. Terminus a quo progrediendum est,
et ex quo repetitur «argumentum cogens,» ut ipsi aiunt,
h. e. demonstratio evidens pro existentia trium personarum
divinarum, ipsis est philosophice cognitus spiritus huma­
nus. Cum haec pertineant ad ipsa principia et ad medul­
lam ipsorum doctrinae, recurrunt eadem passim et multis
declarata in eorum libris. Sic e. g. Gunther in annalibus
philosophicis inscriptis Lydia 1852. p. 441.442. primo suum
conceptum « speculativum » Trinitatis exponit, videlicet
« processum vitae in ente absoluto (in Deo) ac manifesta­
tionem Dei ad intra ita perfici, ut Esse Dei tamquam prin­
cipium absolutum duplicetur; » tum vero ulterius, inquit,
« ex duobus membris oppositionis (Patre et Filio) prorum­
pit Esse, quod utrique aequale, neutri quomodocumque in­
aequale est » ( Spiritus Sanctus ). Indicatur deinde fons,
et inde meritum in tali fide excultae philosophiae , quando non est
amplius in libera potestate hominis admittere vel non admittere id, quod
er sua radice intima demonstratur necessarium , ad hanc interrogatio­
nem responderemus, essentiam obedientiae utique requisitae ad me­
ritum consistere in libera subiectione voluntatis propriae sub volunta­
tem divinam. » Inducitur ibi s. Thomas mirabundus de nova scientia
exclamans : « talem fidem , talem scientiam mea aetate non inveni in
Israël. int> lligitur ratione, quod in revelatione continetur, creditur tamen
factum revelationis ut factum historicum n Giinther in Opere <· lani Ca­
pita » Γ. II. p.272-279. cf. ib. p. 334-340. In mea philosophia, porro ait,
inveni, quae intelligentiam hactenus imperfectam u evehunt ad altitudi­
nem eam, quae destinata est filiis fidei illis verbis: vobis datum est nosse
mysteria regni, ceteris autem in parabolis n ib. p.412. Alibi scribit: post­
quam impugnata est scientia et philosophia (a Reformatoribus) prae­
textu verbi Dei revelati, et vicissim deinde revelatio impugnata a scien­
tia, nunc « veniet tempus, quo fides et scientia filiae iam adultae unius
Patris sibi amicas porrigent manus, ut omnis veritas in coelo et in terra
ab utraque affirmetur » in Op. « Euristens et Heracles » p. 587. cf. ib.
p. 251. 252. 267-269. 276-278. 283. 287. 342. 348. « Magnum munus theo­
logis nostrae aetatis impositum est, ut antiquam crucem intellectus
(immediate sermo erat in antecedentibus de intelligentia dogmatis de
Trinitate) commutent in insigne honoris pro libero spiritu, qui et ipse
a Deo habet ius et autonomiam ad inquisitionem et intelligentiam omnis
veri, quod propositum sit » Propaedeut. I. p. 122. cf. ibi p. 304. 347. 348.
393. 394. etc. « Thomas a scrupulis » p. 188. 193-197. 215-220. Ly­
dia 1849. p. 331-133. Lyd. 1851. p. 310. ». Aurora australis et borealis a
p. 131-135. etc.

— 287 —

unde derivetur huius rei demonstratio: « argumentum co­
gens ad admittenda tria haec momenta (tres personas) in
manifestatione Dei ad intra positum est in cogitatione pro
prii Ego, seu in personalitate spiritus nostri, n
Sine dubio in spiritu creato potest reperiri analogia
aliqua, secundum quam supposita ac proposita revelatione
intelligamus aliquatenus, quid sit nobis credendum. Scrip­
turae ipsae indicant, ss. Patres, prae ceteris s. Augusti­
nus et post ipsum s. Anaelmus, Hugo et Richardus Victorini , Lombardus , s. Thomas aliique theologi omnes
illustrarunt hanc analogiam. At tantum abest, ut ea pos­
sit esse medium demonstrationis, ut analogia ipsa non nisi
ex revelatione reperiri et intelligi possit ; idque supposita
etiaiu revelatione non ad demonstrationem existentiae Tri­
nitatis, sed solum ad efformandum aliquem paulo distinc­
tiorem conceptum veritatis creditae. Gtintheriani utrumque,
an sit et quid sit Trinitas personarum , independenter a
revelatione demonstrare voluerunt ex solis ideis rationali­
bus, et ideo in utroque lapsi sunt. Nullius valoris est eo­
rum u demonstratio speculativa n existentiae Trinitatis, et
in eorum conceptu Trinitatis quid sit, errorés sunt multo
graviores. Quod ad demonstrationem spectat, in ea paene
nihil est aliud quam studium clare concipiendi (ut puta­
bant) Trinitatem personarum ad analogiam personalitatis
creatae, hancque claritatem conceptus venditarunt velut
demonstrationem existentiae , eo fere modo, longe tamen
absurdius, quo alii conceptum entis necessarii dederunt pro
demonstratione existentiae eiusdem.
«Argumentum cogens» ductum «ex cogitatione pro­
prii Ego seu personalitatis spiritus nostri, » atque adeo
tota demonstratio Güntheriaua ad hanc summam revoca­
tur. Creatus spiritus est imago Dei, ex imagine autem co­
gnosci potest archetypum. Ergo ex personalitate spiritus
creati potest cognosci, quae et qualis sit personalitas di­
vina. Forma personalitatis seu id, quod substantiam for­
maliter constituit personam in actu, est conscientia sui (co­
gitatio proprii Ego}. Ergo imprimis, si elementa conscien­
tiae sui in spiritu creato rite intelligantur, possunt etiam

— 288 —

intelligi elementa conscientiae sui in spiritu absoluto, ex­
cludendo nimirum imperfectiones , quae consequuntur ex
ratione entis finiti et applicando perfectiones secundum exi­
gentiam ac naturam entis absoluti. Hoc ipso proinde intelligitur, quae et qualis sit personalitas divina. Hisce prae­
stitutis ita proceditur: spiritus creatus quia non est a se,
etiam non potest a se progredi ad cogitationem sui, sed
solum quatenus excitatur ab alio. Propterea idem spiri­
tus immediate solum percipit phaenomena in se, h. e. im­
pressionem quam recipit, et actionem quam elicit; non
autem potest intueri immediate ipsam suam substantiam,
sed huius substantiae suae fit conscius mediate tamquam
subiecti illorum phaenomenorum. Quia hoc est ex limita­
tione spiritus creati, haec imperfectio in spiritu absoluto
neganda est. Unde spiritus absolutus, quia est Esse a se
et propterea etiam scientia absoluta a se et de se, non ex­
citatus ab alio sed a se ipso, et non phaenomena sed im­
mediate ipsam suam substantiam reddit sibi obiectum suae
intuitionis.
Haec omnia nihil continent, quod non pridem fuerit no­
tissimum et ab omnibus veteribus theologis concessum ac
traditum (si excipias illud, quod Günther putat spiritum
creatum non posse exire in actum , nisi excitetur ab alio
spiritu iam sui conscio; sed hoc axioma a traditionalistis
derivatum in re praesenti argumentationem nec iuvat nec
impedit, adeoque potest tuto transmitti). Iam vero audia­
tur, quomodo ex notissima et evidenti veritate, quod Deus
suam ipsam substantiam intuetur, Güntherus ingenti saltu
speculativo accipiat «argumentum cogens n ad demonstran­
dum, non unam sed necessario imprimis duas personas di­
vinas lumine rationis intelligi. Ita ille prosequitur. «Quod
in Esse absoluto excluditur excitatio ab alio, hoc tamen
non impedit, quominus ipsum Esse absolutum se sibi ipsi
opponat, et in hac oppositione relationem ineat secum ipso.
Unde consequitur, quod Deus dum se ipsum immediate in
sua substantia comprehendit h. e. sui conscius fit, suum
proprium Esse sibi ipsi opponit h. e. iterum ponit. Aliis
verbis : solum eo nos possumus concipere Deum se ipsum

— 289 —

in sua essentia reddere obiectum immediatae intuitionis,
quod se in se ipso ut substantiam realem opponit, seu per
emanationem duplicat, n Miro liuic « argumento cogenti »
addit confirmationem ex analogia: «sic etiam mens hu­
mana suam cogitationem (directam) potest reddere obiectum
reflexionis non sine (nova) cogitatione , sed per secundam
aeque vivam cogitationem. Hic quoque cogitatio (reflexa) de
cogitatione (directa) non est solum quaedam adumbratio,
sed lumen de lumine, vita de vita. »
Si clausis oculis susciperetur haec argumentatio atque
adeo concederetur, lumine rationis duas demonstrari per­
sonas divinas, obvium videretur, ut prorsus eiusdem for• mae deductio institueretur ex voluntate, qua Deus se ipsum
vult et amat, sicque demonstraretur persona tertia. Güntherus tamen in sua « speculativa theologia » videre sibi
visus est, ad absolvendam in Deo conscientiam sui seu in­
tellectionem suae substantiae necessario consequi et intel­
ligi personam tertiam procedentem a prima et secunda. Unde
non apparet, cur post absolutam hoc modo conscientiam
sui, quam ipse dicit u compositam unam ex tribus momentis
seu elementis» i. e. ex conscientiis sui singularum perso­
narum (Propaed. II. p. 292.; 537.; Euryst. et Herae, p. 450.;
Lydia 1849. p. 240.); non apparet, inquam, cur Deus hoc
modo sui conscius iam volendo se ipsum seu ex phraseologia Güntheriana reddendo se ipsum obiectum volitionis, non
iterum opponat se ipsum sibi ipsi; sicque non solum «tri­
plicatam substantiam , » sed saltem quadruplicatam habe­
bimus , et ad minimum adhuc aliam quartam personam
procedentem ex tribus « speculative » intelligemus. Sed vi­
delicet quamvis auctor praetendat, suam « speculationem»
esse ex sola ratione et non ex supposita revelatione, voluit
tamen tres solummodo quas revelatione novit, reperire perso­
nas, sine revelatione certissime nec duas nec tres reperturus.
Interim his omissis videamus, quomodo ex divina conscien­
tia sui perveniatur ad intelligendam personam tertiam.
In omni intellectione (ita docet Günther) tria sunt di­
stincta, subiectum intelligens, obiectum intellectum, intel­
lectio tamquam unitas seu aequatio intelligentis et intelFranselin, DE DEO TRINO SEC. FERS.

19

— 290 —

lecti. Unde etiam in intellectione sui primum «momentum»
est, quod spiritus facit se ipsum obiectum intellectionis,
h. e. sibi intelligent! obiicit seu opponit se ipsum intelligendum, se intelligentem discernit a se intellecto. Secun­
dum analogiam huius primi momenti in conscientia sui
demonstratur prima et secunda persona Trinitatis modo
paulo ante descripto. At per hanc oppositionem nondum est
completa conscientia sui; ad completionem requiritur affir­
matio identitatis inter subiectum intelligens et obiectum
intellectum : ego sum ego. Hoc est secundum « momentum,»
quo conscientia sui absolvitur. Hinc etiam in conscientia
. sui, ut est absoluti spiritus seu Dei, ad primum «momen­
tum,» quo subiectum sibi opponit obiectum per «emana­
tionem» et «duplicationem substantiae, » accedat oportet
secundum « momentum, » quo subiectum et obiectum affir­
ment et exhibeant suam aequalitatem. Haec affirmatio ae­
qualitatis (dum subiectum obiecto, et obiectum subiecto se
aequale affirmat), «ponit praeter subiectum et obiectum
adhuc tertium elementum in absoluta conscientia sui, quod
aeque ac duo priora est absoluta substantia, et procedens
a subiecto et obiecto exhibet aequalitatem duorum mem­
brorum oppositionis. Sic ergo conscientia sui in Deo ut in
creatura est forma essentialis, ibi absoluti, hic finiti Esse,
eo solum discrimine pro diversa qualitate ipsius Esse, quod
in conscientia absoluti elementa formae seu momenta ac­
tuum principii absoluti non sunt mera phaenomena (ut in­
tellectiones creaturae), sed momenta realia h. e. νοούμενα
seu substantiae, n Propaedeutica I. p. 104. sqq. Habes to­
tam «demonstrationem cogentem» SS. Trinitatis ex solo
lumine rationis , quae a Günthero in omnibus fere suis
operibus quoad rei summam ubique eadem repetita, et ab
eius discipulis approbata est ac miris laudibus commen­
data. (Günther Propaed. T. p. 119. sqq.; Propaed. II. p.291.
sqq. 535-539. 553. sq.; Symposion Peregrini p. 149. 565; Euryst. et Heracles p.449, sq.508. sq.512. sqq.; Thomas a Scru­
pulis p. 177-181 ; Viae inediae in philosophia germanica
p. 358. sqq.; Lydia 1849. p.245. sq.; Lyd. 1851. p. 166. sqq.;
Lyd. 1852. p. 260. sq. etc.).

— 291 —

At vero non solum evidens demonstratio non est; sed
est undequaque evidens, demonstrationem esse nullam. Iam
in deductione distinctionis inter primam et secundam per­
sonam assumuntur velut certa , quae vel ratione non intelliguntur vel sunt manifesto falsa, a) Ex eo, quod non
excluditur oppositio in Ente absoluto, h. e. quod non intel­
ligitur repugnantia oppositionis (dicere debuisset relationis),
absurde infertur: ergo exstat talis oppositio, b) Est oppido
falsum, intuitionem qua Deus comprehendit suam essen­
tiam, a nobis lumine rationis intelligi velut realem ali­
quam distinctionem. Haec comprehensio, quantum ratione
intelligitur, est infinita intellectio, quae realiter estipsamet
divina substantia sine ulla distinctione reali; omnium vero
minime inducitur distinctio aut multiplicatio divinae sub­
stantiae seu essentiae, quod et fide constat et ratione evi­
dens est. Hinc c) tum fide constat esse falsum , tum ra­
tione intelligitur absurdum, quod dicitur uEsse absolutum
secum ipso inire relationem, et substantiam divinam per
emanationem duplicari, n Non est oppositio siye relatio
inter Esse absolutum seu inter essentiam et essentiam, ab­
solutam substantiam et substantiam ; haec enim est una
simplicissima non multiplicabilis «summa res, quae nec
generat nec generatur nec procedit,» quatenus est absoluta
essentia seu substantia ; eadem tamen habet rationem re­
lativi, et sic illa una summa res « est Pater qui generat,
et Filius qui gignitur, et Spiritus Sanctus qui procedit,
tres simul personae et quaelibet earumdem. » Id nec nos
nec Güntheriani ratione intelligimus ; sed nos quaerendo
notiones in ipsa revelatione, et his accommodando conceptus
analogos ratione praecognitos novimus, quid sit credendum;
illi in hoc ipso falluntur, quamdiu non vident, in revela­
tione distinctionem et proinde formalem rationem personae
divinae, ut una distinguitur ab altera, non in absoluto ali­
quo sed in relativo constitui. Hoc autem cum viderint, de
«demonstratione cogente» ex lumine rationis non amplius
cogitabunt.
Si tota illa demonstratio u oppositionis inter subiectum
et obiectum» fallax et falsa est, iam de rationali deduc-

— 292 —

tione personae tertiae seu u tertii elementi, » ut ille loqui­
tur, sermo esse non potest, quia haec altera deductio tota
fundatur in priori eamque supponit ut fundamentum ne­
cessarium. Sed supponamus distinctionem duarum persona­
rum demonstratam, demus etiam sine examine, quod auctor
dicit de «secundo momento in conscientia sui, «atque ita
inspiciamus deductionem tertiae personae in se. Quid est
illa « affirmatio seu obiectiva exhibitio aequalitatis, « quam
etiam appellat « aequipositionem duorum membrorum op­
positorum?» Aequalitas continetur in distinctione persona­
rum , et numerica unitate essentiae seu naturae; adeoque
si illa «affirmatio aequalitatis» seu aequipositio duarum
personarum sumitur sensu genetico seu activo reali, aequi­
positio nihil est aliud quam generatio Filii per communi­
cationem unius eiusdemque naturae, non autem productio
personae tertiae. Si «affirmatio» illa sumitur sensu ideali
pro intellectione aequalitatis iam positae; haec est absoluta
intellectio, seu divina essentia una in duabus distinctis
personis intelligens aequalitatem , nullatenus vero concipi
potest ut productio tertiae alicuius personae.
Günther ait: «in oppositione qua tali nondum contine,
tur perfecta identitas , quia emanatio posset esse solum
partialis h. e. non necessario est totalis ; et ideo oppositio
adhuc remanet exhibenda seu affirmanda tamquam aequi­
positio, hoc autem unice eo perficitur, quod ambo factores
per emanationem ponunt productum, in quo unusquisque
eorum se totum iterum reperit, neuter in eo producendo
alteri postponitur » (Propaed. II. 536.); et « Spiritus San­
ctus eatenus est obiectiva testificatio generationis paternae
(ut emanationis totalis), quatenus oppositio inter Patrem
et Filium fit in Spiritu Sancto obiectiva realis aequiposi­
tio » (Thom. a Scrup. p. 177.). At haec sunt verba inania
et absurda. De quanam quaeso oppositione et emanatione
sermo est, ubi de personis divinis agitur ? Filius a Deo
Patre non potest procedere nisi per communicationem totius
essentiae; neque enim aut produci aut dividi potest divina
essentia. Unde relatio oppositionis , quod alius est Pater
generans et alius Filius genitus non tamen aliud, includit
1

— 293 —
consubstantialitatem et perfectissimam aequalitatem ; nec
nisi absurdissime dici potest, per generationem nondum
constitui aequalitatem seu (ut Günther loquitur) aequipositionem, sed in relatione oppositionis exurgentis ex gene­
ratione divina esse adhuc inaequalitatem, quae supplenda
sit et ad aequalitatem provehenda per productionem tertiae
personae (1). Et talia commenta venditantur velut veritates
perspectae atque «cogentibus argumentis» demonstratae!
Consubstantialitas seu essentialis aequalitas Patris ac Filii
non consequitur demum per processionem Spiritus Sancti,
sed ordine inverso ex consubstantialitate Filii cum Patre
consequitur, quod si tertia persona procedat a Patre, ea­
dem etiam procedat a Filio, non ut inducatur aequalitas,
sed juia est aequalis Filius Patri, h. e. quia generatione
(1) Immo neque per productionem Spiritus Sancti Günthero visa est
oppositio adhuc satis reducta esse ad aequalitatem inter « membra op­
positionis. » Docet ipse inter alios errores etiam hunc, quo dicitur creatio
sicut processio personarum « fundari in ipsa natura absoluti, et utraque
habere unam ac eandem intrinsecam necessitatem , eo solum discrimine,
quod creatio praesnpponit emanationem (processionem personarum), non
vice versa haec illam. « Lyd. 1852. p. 260. sq. et saepius alibi. lam hanc
necessitatem creandi Deo intrinsecam non semper eodem modo explicuit.
Una cx eius declarationibus haec est. Filius non generat sicut Pater ,
et Spiritus Sanctus nullam aliam producit personam; ad hanc inaequa­
litatem inter personas in manifestatione
ad intra exaequandam necest
saria est creatio : « creatio exaequat inaequalitates in emanatione, quia
per creationem pro singulis coeflicientibns divinae Triadis ( i. e. pro
personis) aequalis scientia de suo Esse absoluto inducitur. - Putares,
ergo saltem operationem ad extra esse communem tribus personis. At
ue id quidem admittitur. Cum enim tres personae non sint una numero
substantia sed substantiae tres, operatio unius abunde sufficit nec aliis
personis potest esse locus in una eademque operatione. Quaenam ergo
persona creatrix est? Respondet Günther: quia « ille defectus pater­
nitatis in Filio , est primum momentum negativum , » propterea solus
Filius creat ad tollendam illam negationem, et sic per creationem in­
ducitur in Deo conscientia aequalitatis inter tres personas. Thomas a
Scrupulis p. 177-181.; Viae mediae in philosophia p. 358-362. Quot et
quanti sint hic errores , Catcchismus docet. Sed quoniam nunc adhuc
loquimur de vi demonstrationis rationalis, quae iactatur, adverte haec
commenta, quae et ex revclationo ct cx ratione sunt evidenter absurda,
induci velut probationes philosophicas mysterii SS. Trinitatis 1 !

— 294 —

accipit omnia quae sunt Patris (sola excepta formali ra­
tione Paternitatis).
Sicut igitur iam ipsum fundamentum, rationalis inquam
demonstratio generationis Filii a Patre non sibi constat,
ita haec altera demonstratio processionis tertiae personae
etiam per se spectata prorsus nulla est. Quis iam vero
coram spectans hanc «theologiam speculativam,» quae
principium ss. Patrum et theologorum : « credo ut intelligam,» «fides quaerit intellectum,·’ voluit convertere in
oppositum: « intelligo veritatem, ut credam factum histori­
cum revelationis» (Lydia 1852. p. 348-350.; lani Capita
P. II. p. 272-279.), quis inquam experimento ipso doctus non
sentiat veritatem illius sententiae s. Thomae : « qui pro­
bare nititur Trinitatem naturali ratione, fidei derogat....
Cum enim aliquis ad probandum fidem inducit rationes, quae
non sunt cogentes (multo magis, si absurdae dantur velut
cogentes), cedit in irrisionem infidelium» 1. q. 32. a. 1.
II. Altera fidei derogatio initio a nobis commemorata
etiam gravior est, quod, si ipse rei conceptus constituitur
solo lumine rationis independenter a revelatione , veritas
ipsa et genuinus sensus dogmatis necessario pervertitur,
quia conceptus ipse personarum , quae sint tres relativi
subsistentes inter se distincti simulque tum singulae tum
omnes una absoluta essentia, superrationalis est nec nisi
ex revelatione derivari potest. Hinc vidimus, in omnibus
tentaminibus demonstrationis recessum a genuino sensu dog­
matis esse in ratione directa cum abstractione a positiva
revelatione ; eo enim magis deflectitur a vero conceptu, quo
strictius servatur quod praetenditur, independentia scilicet
demonstrationis a positiva revelatione. Haec independentia
infausta maior est penes Güntherum quam penes reliquos,
de quibus egimus; ideo etiam eius conceptus seu explicatio,
quid sit Trinitas, pari gradu est a veritate remotior.
1°. Affirmat ille, personam divinam, quatenus formaliter
personae sunt distinctae, non ut relativum sed ut absolu­
tum concipiendam esse. Hinc docet, « unitatem divinae na­
turae nullatenus intelligendam esse sensu numerico reali,
sed tantummodo sensu formali, h. e. tamquam trium prin·

— 295 —

cipiorum realium absolutam relationem ad invicem r> Pro­

paed. II. 298. Sane enim qui personam in Deo sicut in
creatis statuit esse absolutum , admittendo tres distinctas
personas admittit u tria principia absoluta » ( 1. c. 299.).
Pariter qui conceptu partim falso partim inadaequato (vid.
Tract, de Incarnat.) statuit, formam qua substantia integra
singularis constituitur persona , esse u conscientiam sui »
ita, ut, quot sint personae, totidem inducantur distinctae
substantiae absolutae, et distinctae u sui conscientiae n (seu
intelligentiae et voluntates) ; is admittendo tres personas
divinas hoc ipso admittit tres substantias absolutas, et in
singulis distinctum intellectum ac voluntatem distinctam.
Trium autem huiusmodi «principiorum realium,» exclusa
numerica unitate naturae, affirmatur unitas formalis, qua­
tenus per formam personalitatis h. e. per sui conscientiam
singulae personae ad invicem referantur. Per hanc deinde
mutuam relationem dicitur « ex tribus sui conscientiis tam­
quam singulis momentis componi una absoluta conscientia
sui» (Propaed. II. 292.; Lyd. 1849. p. 240), atque singulae
personae divinae dicuntur «singula momenta unius perso­
nalitatis absolutae » (Propaed. II. 537). Habes , quid sit
atrium principiorum realium absoluta relatio ad invicem,»
et quid inde exsurgens « unitas formalis » opposita « numericae reali unitati » naturae divinae.
Talem unitatis conceptum esse falsissimum, probatum
est in tota nostra tractatione ex documentis revelationis;
Günther vero post exortum lumen « theologiae speculati­
vae » profitetur, eum sibi esse charissimum. « In memoriam
revocetur, inquit, locus ex systemate theologico Leibnitii:
sunt ergo tres substantiae singulares, relatio una absoluta
quae illas complectitur. Hic locus, si oliin in eum incidis­

sem, fateor, mihi difficultatem creasset; nunc autem mihi
est charissimus et acceptissimus, quia illustrat locum ali­
quem Augustini de Trin. VII. c. 4., ubi quaerit, cur non
dicamus tres Deos sicut dicimus tres personas divinas, et
causam reperit in paedagogica ratione Ecclesiae, quae hunc
loquendi usum necessitate compulsa induxerit et retineat »
Propaed. I. p. 119.

— 296 —

Sane si is esset conceptus Trinitatis, quod sunt tres
substantiae divinae , quarum unitas consistit, in relatione
mutua, non apparet ratio, cur non aeque tres Dii ac tres
tales personae dicantur. At secundum doctrinam revelatam
conceptus est plane inversus : relationes divinae sunt tota
ratio distinctionis non vero unitatis; unitas personarum est
in ipsa una et realiter singulari substantia absoluta: adeo­
que quod Günther dicit distinctum, est omnino unum sin­
gulare; in quo autem ipse collocat unitatem, in eo ipso
constituta est realis distinctio.
Si Leibnitius dixisset quod adfertur, errasset ante Gtintherum, re tamen vera numquam illud dixit (1) nec etiam
sine insania potuit dicere ; secundum usum enim loquendi
veterum theologorum, quo Leibnitius utitur nominatim in
u systemate theologico, « relatio absoluta esset contradictio
in adiecto.
Ad Augustinum quod spectat, nihil potest dici magis
falsum et contrarium sensui s. Doctoris , quam quod censuerit, ut Günther indicat, per se et ex propria rei ve­
ritate posse dici tres Deos , nisi usus obstaret ex ratione
paedagogica et externa inductus ac retentus. Imo in loco
illo, qui ut intelligatur totus legendus est Trin. 1. VII.
n. 7. usque ad 12. (in quo numero 12. continetur vera dif­
ficultatis solutio), diserte docet, esse omnino unum, quod
in Deo absolutum est, et ideo nullo modo esse aut dici
posse tres Deos vel tres essentias, sed unum Deum qui est
Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Unde consequitur et ab
Augustino docetur, hos tres esse inter se distinctos, non
quatenus sunt unum absolutum et unus Deus, sed quate­
nus sunt relativi.
Tota difficultas Augustino est tantummodo de nomine
persona et hypostasis. Ultima vero solutio huc redit : si
nomen persona sumeretur ut in creaturis tamquam absolu­
tum, non posset in divinis pluraliter dici; sed necessitate
quadam, ut in promptu esset nomen unum commune, quo
(1) Verba Leibnitii (System, theol. p. 13. cd. La Croix) sunt longe
diversa: « Sunt ergo tres substantiae relativae; una absoluta, quae il­
las complectitur. »

— 297 —

tres distincti cognominarentur , Latini personam , Graeci
hypostasin adhibuerunt ad designandum id, quod in Deo
relativum est; et sic Pater, Filius, Spiritus Sanctus di­
cuntur
tres personae aut hypostases (1).
%
2'. Quia a Günthero naturae divinae unitas numerica
realis simul cum Trinitate personarum non cognoscebatur
nec ex conceptu mere rationali potuit cognosci, hinc ul­
tra illam mutuam relationem trium substantiarum absolutarum ad invicem, de qua dictum est, non aliud potuit
admittere fundamentum unitatis, quam identitatem ratio­
nis et aequalitatem in tribus essentiis distinctis, quae tan­
dem est unitas specifica. Hanc Günther appellat identitatem
essentiae, eamque opponit unitati, affirmans identitatem et
diserte negans unitatem, (numericam) essentiae. Ait enim,
affirmandam esse trium personarum uparilitatem non uni­
tatem in essentia seu in Esse divino (Einerleiheit, Identitaet nicht Einheit, in dem Wesen, Sein) n Propaed. 11.537.
Huic sensui absurde accommodantur verba Praefationis
liturgicae : u non in unius singularitate personae sed in
unius Trinitate substantiae, n ubi auctore Günthero ανοχ
unius secundo loco non eodem sensu accipienda est sicut
priori loco, sed euphoniae causa dicitur unius substantiae
pro eiusdem substantiae; nam hic de ternaria seu triplicata
substantia sermo estn ib. p. 539. Commentarium addit Güntheri discipulus Dr Knoodt (in editis epistolis T. I. p. 145):
u in Praefatione non dicitur in unius singularitate substan­
tiae , sed in unius Trinitate substantiae , quibus verbis
singularitas essentiae negatur , quia Trinitas et proinde
pluralitas (substantiae) ajfirmatur. r At quando substantia

non sumitur pro persona sed pro substantia absoluta, quem­
admodum in liturgica hac' professione fidei opponitur sub­
stantia personis et non una persona sed una substantia
praedicatur, ex fide catholica certissimum est, divinam sub(1) Si Günthero credimus , ex revelatione minime constat, qualis
sit unitas Dei: « in novo Testamento Deus se revelavit ut unum in
tribus personis, quin simul declaraverit, utrum ea unitas sensu formali
an reali, et hic iterum utrum mathematice an dynamice intelligenda
sit » Propaed. II. 390.

I

— 298 —

stantiam esse unam singularem non multiplicabilem (vid.
th. I. VII. IX. X.); adeoque in ipsa hac oppositione omnino
evidens est, eodem sensu nuinerico reali quo negatur unitas
personae , affirmari unitatem substantiae. Proinde nomen
Trinitas non numerat substantias , ut Güntheriani puta­
runt, sed personas. Unus Deus, unus Dominus non in sin­
gularitate unius personae sed in Trinitate unius substan­
tiae, idem est ac si dicatur: unus Deus est non sensu Sabelliano, quod una sola sit persona ; nec sensu Ariano, quod
solus Pater sit Deus supremus, Filius et Spiritus Sanctus
sint substantiae inferiores; nec sensu tritheitarum, quod
sicut non una persona ita nec una substantia sed tres sint
pares substantiae; verum ad has omnes haereses excluden­
das praedicatur a unus Deus non in singularitate unius
personae, sed in Trinitate personarum, quae sunt unius sub­
stantiae. n

Quae adtulimus satis sunt, ut intelligatur, quod Sum­
mus Pontifex Pius IX. declaravit in litteris ad Card, de
Geissel Archiepiscopum Coloniensem (15. lunii 1857.): «no­
scimus in iisdem libris (Gtintherianis) non pauca legi, quae
a catholica fide sinceraque explicatione de unitate divinae
substantiae in tribus distinctis sempiternisque personis non
minimum aberrant » (Acta Pii IX. P. I. T. II. p. 587). Si­
mul vero ex dictis omnibus ob oculos sistitur id, quod in
tota hac expositione potissimum spectavimus, nimirum sin­
ceritatem ipsius dogmatis conservari non posse, si negatâ
superrationalitate ei intestina, suscipiatur conformatio con­
ceptus et demonstratio veritatis ex solis notionibus et prin­
cipiis rationis independenter a revelatione. Atque in^e ul­
terius elucet, cur tanti sit momenti, ut indoles mysterio­
rum superrationalis a philosophis christianis et a theologis
sincere et practice agnoscatur.
Scholion. Quaeri solet de Platone et Platonicis, utrum
illi aliquam, et qualem et unde Trinitatis speciem in sua
philosophia assecuti sint. At in primis hic distinguatur
oportet doctrina Platonis ipsius a posteriorum Platonicorum
commentariis ; pariterque in diiudicanda doctrina ipsius
Platonis seponemus libros a Neoplatonicis ei suppositos vel

— 299 —
saltem suspectos , cuiusmodi a recentioribus criticis com
muniter censentur epistolae Platonis nominatim 2*. ad Dio­
nysium et 6*. ad Coriscum.
Iam ad ipsum magistratum quod spectat, interpretatio
eius theologiae pendet ab interpretatione doctrinae de ideis.
Sententia autem eius de ideis et hoc ipso de Deo, in mul­
tis forte ipsimet Platoni non clara, certe aliis omnibus
hominibus doctis quam obscura sit et semper fuerit, con­
stare potest vel ex sola ingenti diversitate interpretatio­
num tum penes antiquos sive Peripateticos sive Platonicos
ipsos, tum penes commentatores recentiores usque ad hanc
nostram aetatem. Quae in Platone ad rem praesentem per­
tinent , haec fere sunt. Incommutabilis quaevis veritas,
quae est obiectum intellectus , appellatur et est idea vel
essentia intelligibilis (idea, νοτ,ζτη ουσία) in oppositione ad
res existentes sensibiles, mutabiles, et etiam ad ipsas ani­
mas ac mentes mutabiles. Quare tum sensibilium omnium
seu materialium tum spiritualium substantiarum quae hoc
universo continentur, suae sunt ideae et essentiae intelligibiles. Totus complexus idearum seu totus ordo metaphysicus essentiarum est id, quod appellatur mundus intelligi­
bilis (ν.οσρος νοητος) in oppositione ad hunc mundum concre­
tum, qui est mundus sensibilis (κοσγζος oaa^r.zcT . In ordine illo
metaphysico veritatum ac mundo intelligibili est utique
mutuus nexus, harmonia et unitas, qua constituitur summa
quaedam pulchritudo ac bonitas. Essentiae intelligibiles ac
ideae quo sunt universaliores et superiores, eo plures or­
dines idearum inferiorum sub se complectuntur et ad uni­
tatem coniungunt. Sicut iam in hoc mundo sensibili solae
mentes sunt quae intelligunt et comprehendunt ideas, ita
in mundo intelligibili mens ipsa (c νους), cuius mentes in
mundo sensibili sunt participationes, complectitur omnes
ideas easque in se unit, atque ideo mens illa est fastigium
totius mundi intelligibilis, pater et causa omnium idearum.
Attamen mente ipsa adhuc superior et omnium suprema
est idea boni (ιαεα του αγαθού, zàyaScv), in qua et idea mentis
et proinde aliae omnes comprehenduntur. Bonum est Deus,
est Deus etiam mens, est Deus etiam mundus intelligibilis.

- 300 —

Porro ad mundum sensibilem quod spectat, in illo ipso
oportet distinguere id, quod est mente intelligibile, et quod
est materia. Intelligibilia omnia sunt ideae et essentiae intelligibiles ac incommutabiles. His omnibus abstractis re­
manet principium mutabilitatis , quod nec formam habet
nec qualitatem nec in se intelligibile est, hocque appellatur
materia (άρχοφον και αποιον). Ergo accedentibus ideis et iunctis cum materia oritur hic mundus sensibilis. Ergo hic
mundus tum in complexu spectatus, ut comprehendit omnia
singularia, est participatio et imago expressa mundi intelli­
gi bilis, tum singularia omnia sunt participatio specialium
idearum seu essentiarum; singuli homines e. g. sunt parti­
cipatio hominis idealis, qui est c άνθρωπος. Unde mundus
sensibilis quoque Deus est et filius Dei et unigenitus
( iv.yc'jaç , μονογενής ).
Tota haec theoria Platonica sine dubio satis est anceps
et obscura, ut multiplices admittat interpretationes; cla­
rissime tamen apparet, eam nihil prorsus habere commune
cum doctrina revelationis christianae de SS. Trinitate. Recentiores plures eruditi etiam apprime catholici propendent
ad intepretationem in sensu pantheistico. Elementa multa
pantheismi subesse , negari vix potest; neque tamen ideo
concedendum est , Platoni Bonum et Mentem sicut totum
mundum intelligibilem fuisse ideas mere abstractas, quae
extra mundum sensibilem nullam habeant concretam con­
sistentium et existentiam actualem. Quod si Bonum supre­
mum intelligatur sensu theistico ( in oppositione ad pan·
theismum) Deus, spiritus substantialis intelligens ac volens,
quem sensum etiam ss. Patres, quoties Platonis meminerunt,
admisisse videntur ; tum duplici adhuc vel triplici inter­
pretationi locus manet.
Potest enim primo mens suprema (3 νους) intelligi mens
divina, ita ut Bonum sine reali distinctione sit attributum
Dei, et rerum ideae intelligantur ideae in mente divina,
atque idcirco sola sit distinctio rationis et considerationis
circa unum Deum supremam causam exemplarem et effi­
cientem et finalem, quo sensu Patres plerique et prae ce­
teris vulgatus Dionysius Platonem interpretati sunt vel

— 30) —

correxerunt. Hoc sensu admisso sane nullum est vestigium
distinctionis personarum , nisi quod supposita et cognita
iam revelatione possit quis a consideratione mentis divinae
progredi ad aliquam analogam illustrationem Verbi pa­
terni, prout ex revelatione cognoscitur , eo modo quo su­
perius iam diximus th. XVII. et distinctius dicemus infra
in thesi XXVII.
Hoc perinde adhuc valet, etiamsi iuxta Aristotelis ex­
plicationem sive veram sive falsam supponatur, ideas seu
rerum essentias ideales ac universales a Platone habitas
fuisse velut extra mentem Dei per se consistentia rerum
exemplaria, dummodo Bonum et Mens (τάγαΖω v.ai c νους)
non realiter sed sola considerationé distinguantur.
Altera sensus Platonici interpretatio potest esse, in qua
sicut ideae generatim supponantur per se consistentes, ita
Mens velut idea suprema assumatur per se consistens et
a Bono seu a Deo supremo, distincta. Si hic verus est sen­
sus Platonis, sine ullo dubio habuit Bonum et Mentem velut
duas essentias, unam supremam et alteram inferiorem, eritqueeius doctrina paradigma erroris Ariani, ut aliqui Patres
indicarunt. Cf. Cyrill. AI. contr. Iui. 1.1. p. 34. T. VI. Sed
sic multo magis distaret a veritate revelata de distinctione
personarum in una et indistincta essentia. Revera si Plato
habuit rerum essentias ideales tamquam totidem exemplaria
objective realia et per se consistentia, vix potest dubitari,
quin eadem ratione posuerit supremam mentem idealem,
sicque illa, quam diximus, prodibit essentiarum distinctio.
Haec autem profecto non est rationalis cognitio aliqua Tri­
nitatis vel saltem dualitatis personarum , ut in dogmate
christiano revelatae sunt, sed esset ex erroneo principio
deductus novus error.
S. Thomas 1. q. 32. a. 1. ad 1. inter alterutram interpre­
tationem vel monotheisticam vel Arianam relinquit optio­
nem, Maranus (Praefat. ad Opp. s. lustini P. II. c. 1.) cum
multis recentioribus priori sensu, Petavius (de Trin. 1. I.
c. 1.) cum aliis sensu altero intellexerunt. Re tamen vera
hi posteriores in suo iudicio magis Platonicorum commen­
taria quam ipsius Platonis doctrinam prae oculis habuerunt.

— 302 —

Si dimisso Platone spectemus doctrinam Neoplatonicam
Philonis ludaei et ceterorum, qui dici solent Neoplatonici,
illi suam philosophiam de Deo rebusque divinis non iam
solo ductu ac lumine rationis constituebant. De Philone res
est compertissima, fundamentum speculationis philosophicae
ei semper esse res et facta et doctrinam, ut in Scripturis
veteris Testamenti prostant. In distinctione, de qua agi­
mus , Philo ob oculos habuit theophanias , doctrinam de
Angelo Domini , de Filio Dei genito, de genita Sapientia
(vid. th. VI.); atque haec sunt, ex quibus ille ad intelligendum τον 'ioycv seu procedentem a Deo rationem tamquam
personam distinctam pervenit, si tamen eo pervenit. Ille
qui apparuit Abrahamo , Agari , lacobo , Moysi in rubo,
populo Israel in Sina, in nube etc., Philoni est c Ζειος ).cyc:.
Vocatur idem Archangelus, Angelus summus, interpres et
minister Dei, summus sacerdos in hoc universo, primoge­
nitus Dei, imago Dei, alter Deus, medius inter Deum in­
genitum et creaturas (1), idea idearum, locus mundi intel·
ligibilis, idea archetypa etc.
Ex omnibus Philonis theoriis illud est clarissimum,
quod distinctionem inter Deum cuius est Verbum, et inter
Verbum in Scripturis quidem reperit, sed eius rationem
ac modum ex principiis philosophiae graecae et maxime
ex ideis Platonicis explicare instituens theologiam confor­
mavit, quae Gnosticis et deinde Arianis paradigma esse
poterat ad sua φιλοσοφουμενα. Videtur sane validis probatum
argumentis sequens iudicium Grossmanni in suis u Quae­
stionibus Philoneis n ( Lipsiae 1829. ). u Esse θειον Zc/cv
Philonis naturam non corpoream, et a Deo diversam quam­
quam proximam, sed eandem tamen Deo inferiorem, a Deo
prognatam et a Deo pendentem, quae quum earum rerum,
quas τα ακόλουθα και ρετα θεόν Philo appellare solet, princi­
patum obtineat, inter Deum utpote mentem rerum univer(1) Τω 5: άργα,γγ’).u χαι ττζίσβυτατω Koyu δωςεαν ίξαφετον e'Suxsv i
τα άλα γτ/>ησας ττατηρ, ίνα /xsOoçioç στας το ysvo/zÊvov διαχςηη του ττιττοιηζοτος ... Πασχών (ό λογος)' ζαγω «ιστηζέΐν άνα /xs<707 x’jçîgv χαι ορών,
ot/τι αγοχητος ως ο 0»ος ων ot/τί γινητος ως ία.% άλλα μίσος των αχρων
«x/zÇoTéçoG ομ^υων. 1. Quis rer. divin, heres, p. 509 ed. Hoeschel. 1691.

— 303 —

sitatis (τον των όλων νουν causaliter ) et mundum medium
quemdam locum occupet, perinde ut in hominis του βραχέος
χοσρου natura individua λογος inter νουν et άίσθτίσιν interposi­
tus est, hoc plenissime constare arbitror. Sed quemadmodum
ipsa Philonis theologia diversis ex elementis conflata est, ita
rcu θειου λογβυ quam notionem exhibuit, illa pro auctorum
quos sequitur varietate, varios subinde colores duxit.» (1)
In libris enim divinis sese offerebat doctrina de Angelo Do­
mini; in Philosophia Platonis idea idearum, rerum omnium
exemplar; in sententia Stoicorum anima mundi κοινος λογος
c λα πάντων ερχόμενός (quamquam haec duo corrigere et ad
sensum sanum reducere potuisset ex ipsis libris divinis, si
fidem traditam ludaeus sequi maluisset quam consectari in­
terpretamenta ex Academia et Porticu); denique ex Cabbalae Judaeorum decretis λογος ei videbatur «princeps trium
illarum aut septem aut decem Sephirarum (ουναμεων) (2),
(1) Vide etiam Drem Lichtenstein in Fol. theol. trimestr.Tubing. 1843.
p. 386. sqq.
(2) Theosophia Cabbalae i. e. traditionis occultae, quam inde a Moyse
vel etiam ab Abraham aut omnino a Noe et origine prima ab Adamo
derivatam fabulantur, ab aliis aliter indicatur. Nonnulli, ut cl. Paulus
Drach vir non minus fide catholica ac pietate quam eruditione prae­
sertim in rebus rabbinicis insignis, reperiunt in Cabbala pleraque my­
steria Christiana et nominatim mysterium SS. Trinitatis; aliis videtur
tota illa sapientia omnino afiinis doctrinae Philonis, Neoplatonicorum,
Gnosticorum; permixtio videlicet quaedam philosophiae Indicae, Per­
sicae, tum Alexandrinae cum veritatibus revelatis, in quo negotio textns Scripturae non tam fundamentum quam occasionem praebeant ad
philosophicas speculationes ex principiis et fontibus alienis. Interpre­
tatione probabili inxta Cabbalam primum est infinitum absconditum
(φΒ pN)· Eius velut attributa distincta, quibus se manifestat et in
quibus tamquam in speculo est cognoscibile, sunt decem emanationes,
quae vocantur Sephiroth (DÎTOD numerationes), secnndum triplicem
ordinem intellectualem, moralem, et physicum. Tres primae emanationes
sunt: Corona (ΊΓΟ principium primum manifestationis, Esse simplex );
ex Corona prodeunt et in ca comprehensae sunt Sapientia et Intelli</ί7ΐησ(ΠΌ0Π et nD,’2)«IIis gemina Gnosticorum (SvSo; et σιγή, ex qui­
bus procedunt ό vow; et αληθίΐα. Ex illis tribus prodennt aliae septem
Sephiroth: in classe secnnda Gratia et lustitia (ΠΟΠ et
aliter et­
iam Magnitudo et Fortitudo Γ0Π3 et ÎTl^Ûà); harum unitas est Pul-

— 304 —

quas perpetuo flumine ex Deo emanare Deoque in rerum
omnium sive creatione sive administratione inservire, faina
erat» Grossman 1. c. p. 68.
Neoplatonici ab ineunte saeculo ΙΙΓ. usque ad VI, sibi
succedebant Numeniua , Pythagoreus dictus a veteribus,
Ammonias Saccas qui Neoplatonicae huius scholae auctor
haberi solet, Plotinus, Porphyrins, Amelins, Iamblichus,
Aedesius, Maximus Ephesius, lulianus Apostata, Proclus,
Isidorus Gazaeus , Damascius , sub quibus postremis phi­
losophorum scholae religioni christianae adversantes tan­
dem per edictum lustiniani anno 529 proscriptae sunt.
Iam vero his omnibus Platonicis non modo Philonis meletemata sed Christianorum Scripturae et doctrina perspectae
erant, aliqui eorum etiam fuerant Christiani , ut de ipso
Animonio traditum est. Nullum itaque dubium , quin ex
doctrina Christiana aliqua plus minus ve detorta in suam
philosophiam eclecticam susceperint. Unde nihil mirandum,
si penes istos de processione Verbi non nihil occurrat paulo
magis affine doctrinae christianae, quam apud ipsum Plachritudo (ΠΊΝ2Μ);
tnm in tertia classe Victoria et Gloria (ni‘3· ct Π*Ϊ1Π)
• · · *
T
et Fundamentum rerum omnium (“']□'>), et postremo horum trium har­
monia est Regnum (ΠΊ3^Ό, ætiam nUOvi)· Complexus istorum omnium
constituit intelligibilem mundum emanationis
apud Gnosticos
ιτλτ^ιψα). Mundo emanationis velut exemplari supremo respondent in
diversis gradibus tres mundi inferiores , mundus creationis mentium

purarum (ΠΝ'ΊΞ); mundus formationis angelorum ministrantium et ho­

minum (n'T,ù“!); mundus fabricationis seu materialis (i“pyV)·
Non miror, haec a pseudo-mysticis et nostra aetate a Pantheistis
in suum usum converti; sed omnino mirandum, qnomodo aliqui catholici
SS. Trinitatem fidei christianae reperire voluerint in tribus Sephiroth
Kether, Tiphereth et Schechina, qnae vocantur columna medietatis, eo
quod sint fundamentales, in quibus reliquae emanationes trium classium
(ordinis intellectualis, moralis, physici) contineantur et uniantur. Ne­
que video, cur alii (licet minus absurde) in tribus primis Sephiroth
supponant tres designari divinas personas; cum potius haec omnia ad
emanationes Gnosticas pertinere, et cognata esse videantur genealogiis
ac ludaicis fabulis, * quas Paulus Apostolus devitandas esse monet Coloss. II. 18. sq.; 1. Tim. I. 4-7.; IV. 7.; VI. 20. 21.; Tit. I. 14.; III. 9.

tonem. Sane rem etiam Patres adverterunt. Sic Theodoretus, ubi a Plutarcho , Numenio, Plotino , Amelio u qui
scholae Porphyrii princeps fuit, » et « ab aliis eiusdem
sectae » nonnulla analoga dogmati christiano dicta comme­
morat , declarationem addit : « hi namque cum post ad­
ventum Redemptoris nostri exstiterint, multa christianae
theologiae suis sermonibus commiscuerunt » (Theodoret. de
graec. affect, curat. Serm. II. T. IV. p. 500.).
Ceterum Patres agentes cum gentilibus quadam oeco­
nomica disputandi ratione et velut ad hominem argumen­
tando libenter assumebant ea, quae sive apud Platonem
sive apud Platonicos de Mente et de Verbo secundum ali­
quam similitudinem cum dogmate revelato dicta reperiuntur. Tum vero duo monent, a) integram veritatem apud
Christianos reperiri, quia a Deo ipso edocti sunt; apud
philosophos vero esse particulam aliquam veritatis commix­
tam multis erroribus. Z>) Facto discrimine inter ea quae per
se sunt rationi pervia , et inter veritates superrationales,
de his secundis concedunt quidem modo, quo diximus, non­
nihil reperiri indicatum penes Platonicos et Platonem ipsum,
cuius tamen doctrinam Patres IV. et V. saeculi fere ex
Neoplatonicorum commentariis aestimare solent; simul vero
hanc qualemcumque notitiam haustam esse affirmant ex
revelatione, quae ab Hebraeis ad Aegyptios , atque inde
ad Pythagoram et Platonem pervenerit, ita ut quod in eo­
rum libris est veritatis circa huiusmodi mysteria, sit ad
revelationem tamquam ad fontem revocandum, admixti vero
errores sint ipsorum philosophorum. Cf. lustin. Cohortat,
ad Graec. p. 8-13. 29; Clem. Alex. Strom. VI. p. 768. (ed.
Potter); Euseb. Praep. Evang. 1. XI. p. 557. et passim;
Theodoret. de affect, graec. curat. Serm. II. p.498. 505; Cyrill. Alex, contr. Iulian. 1.1. T.VI. p. 35. et alibi; Augustin.
Doctr. Christ. 1. II. n.43. (cf. Civ. Dei 1.VIII. c. 11. et alibi).
Quae Augustinus Confess.VII. n. 13. sqq. celebrat de Verbo,
non ad Platonem sed ad Platonicos referuntur; dictis Au­
gustini conferenda, quae de Amelio Plotini vel Porphyrii
discipulo habet Theodoretus 1. c. p. 500.
Multum tribuunt vetusti illi scriptores ecclesiastici
Franzelin, de DEO TRINO SEC. PERS.

20

— 306 —

sententiae Numenii Pythagorici (saec. III. ineunte): τι γαρ
εστι Πλάτων ή Μώύσης άττικιζωυ. Theodoretus gentilibus loqiiena de Trinitate: a haec, inquit, exacte percipi nequeunt
nisi ab eo, qui in sacris litteris versatus fuerit, scientiae­
que lumen a divina gratia acceperit. Qui theologiae vete­
ris et novi Testamenti concordiam viderit.... Platonis et
Platoni similium ea, quae illi e divinis surripuerunt Scripturis, deprehendet et laudabit; quae vero falsa admiscue­
runt, abradet et vel ut sordes respuet. Furtorumque latibu­
lis deprehensis, Pythagorico Nuraenio credet dicenti: quid
enim aliud est Plato quam Atticus quidam Moyses? His
enim verbis aperte ostendit Numenius, quaecumque pie Plato
dixit, e Moysis illum theologia surripuisse... Ita vos decet
Anaxagorae et Pythagorae et Platonis atque deinceps Nu­
menii et Plutarchi et Plotini ceterorumque auditis ser­
monibus , fontem perquirere, ex quo illi pauca quaedam
divinorum fluentorum haurientes libros suos exornarunt,
atque horum neglecta paupertate abyssum complecti sapien­
tiae» Theodoret. 1. c. p.505. cf. Euseb. Praepar. Ev. 1. XI.
p. 527.
Ex omnibus dictis certum omnino est, Platonis doctri­
nam de ideis et de mente divina nihil pertinere ad myste­
rium Dei, qui sit unus essentia et trinus personis. Si quae
vero de distinctione personarum apud Philonem et post
Evangelium longe lateque iam propagatum apud Neoplatonicos occurrunt (1), ea ex revelatione ad hos philosophos
(1) Nihil dicendum est de Mercurio Trismegisto, nec magis ad rem
pertinent oracula Sibyllina. Tum enim 1[οι//.α>δρη; sub Mercurii seu Her­
mae nomine, quem sacerdotem Aegyptium Moyse antiquiorem ct Abrahae aequalem faciunt, tum octo, nunc (ex editione Card. Mai) quatuordecim libri Sibyllini, ut nobis prostant, vel scripti vel interpolati sunt
ab homine christiano, cui Scripturae veteris ct novi Testamenti erant
perspectissimae. Libri Sibyllini si genuini essent, continerent non iam
naturali ratione cognitas sed per revelationem communicatas veritates;
at vero editi sunt Saeculo secundo , cui aetati etiam Poemandrum cri­
tici adseribunt. Patres aliqui antiquissimi lustinus, Athenagoras, Theo­
philus Antiochenus etc. adversus gentiles appellant ad haec opera velnt
argumentando ad hominem; quae tamen supposititia vel interpolata
esse non modo recentiores critici norunt, sed iam saeculo IV. com­
pertum erat:

— 307 —

pervenerunt, et adhuc ab eis interpretatione ex principiis
mere philosophicis in sensum falsum detorta sunt.
Obiter etiam hic animadverti potest, quid de sic dicto
Platonismo Patrum sentiendum sit. Patres profecto, ut saepe
alibi ostendimus, non verbum revelatum philosophiae sub­
jecerunt, aut illud theoriis philosophorum accommodare
umquam in animum induxerunt, sed ordine inverso verita­
tibus revelationis secundum traditionem et fidem univer­
salem intellectis subiecerunt et ex eis iudicarunt philoso­
phiam; atque non raro praesertim cum gentilibus agentes
ex praecognita veritate revelata ad sensum aliquem verum
vel tolerabiliorem inflectebant theorias quasdam philoso­
phorum.
CAPUT II.
DE NON REPUGNANTIA MYSTERII SS. TRINITATIS.

THESIS XIX.

Supernaturalis eminentia mysterii non impedit,
quominus illud supposita revelatione conceptu analogico
apprehendi possit.
■
•
»
»
•
«
»

«Quamvis tum veritas existentiae (an sit) tum veritas essentiae
(quid sit) in mysterio SS. Trinitatis ex dictis censeri debeat supra
humanam rationem; nihilominus 1°. ex fide praesupposita quaeri potest
aliquis intellectus et distinctior analogus conceptus easentiae mysterii, quid ait; pariterque 2°. ex u radice veritatis » revelata et credita
perveniri potest ad aliquam intelligentiam exiatentiae mysterii, cur
ita sit. Unde haec intellectio et demonstratio theologica est progrediens ex principiis fide creditis iisque tota innixa, non autem philosophiea ex principiis rationis lumine perspectis. »

I. Ut quae Deus nobis revelat, possimus fide explicita
credere, non requiritur quidem rerum credendarum propria
notio, ut in se sunt ; attamen omnino necessarium est seu
potius in ipso actu explicite credendi continetur, quod aliΊ’γ/ζης ό τζίσαοιστος f/xoïç ίπείσσι* αρηγοι *
Όυδ*
σταυρόν S*
μ«τροισι ΐΧιβυλλα...
Ου SeoSr/, βίβλων Se παραχλίψαντκ (al. τταραβλίψαντ^ς) ίμ,ίΐο
Gregor. Naz. Sect. II. carni. VIL v. 245. sq. p. 1084. (al. carm. 62.).
Vide Petav. Trin. I. c. 2.; Gallandi Bibi. T. L Prolegom. et auctores ibi
citatos.

— 308 —

quam rei creditae saltem analogam notionem concipiamus.
Hoc autem (praescindendo a manifestatione rei per intuitionem immediatam et in se ipsa, ubi iam non esset fides
sed visio) peragitur tripliciter, vel scilicet solo superna­
tural! lumine intellectuali per ideas et intellectiones infu­
sas; vel per visionem propheticam exhibendo signa rerum
(sive realia, sive verbalia, sive extrinsecus etiam sensibus
sive solum intrinsecus imaginationi percipienda), ex quibus
intellectus sub illustratione divina perducatur ad concipien­
das rerum significatarum notiones, et ad formandum de ve­
ritate indicium; vel denique ab ipso Deo Verbo incarnato,qui
subsistens in sinu Patris quod videt, hoc testatur (Ιο. 1.18;
III. 11.), aut saltem per homines Dei legatos (sub neces­
saria et opportuna ostensione missionis et auctoritatis) ex
trinsecus verbo et doctrina proponuntur res ac veritates
credendae, et intrinsecus gratia illuminat, excitat, et ele­
vat ad supernaturalem fidem concipiendam (cf. S. Tb. 2.2.
qq. 173. et 174.; de Veritate q. 12. a. 7. sq. ). Quamvis
de primo et secundo modo revelationis, qui sunt modi prophetici, ad rem praesentem quod spectat, cum proportione
fere idem valeat, quod dicturi sumus de tertio modo; nunc
tamen solum de hoc tertio revelationis modo agimus, qui
in praesenti Dei providentia ordinarius est. Considerabimus
ergo primum, quomodo intelligentia quaerenda ad revela­
tionem et ad fidem se habeat; tum praeeuntibus ss. Doctoribus hoc ipsum aliquot exemplis illustrabimus.
1°. In modo revelationis, quem diximus, lumen gratiae
internum per se non pertinet ad ipsos conceptus menti in­
fundendos, sed supponit propositionem rerum credendarum
externam indoli mentis humanae congruam : « fides ex au­
ditu, auditus autem per verbum Christi » Rom. X. 14. sqq.
At verbum a nobis non auditur, seu doctrina nobis non est
intelligibilis, nec ullas possemus ex ea proposita concipere
rerum ideas, et puoinde etiam nullum praestare consensum
explicitum in veritatem propositam, nisi revelatio aliquo
modo connecteretur cum mentis nostrae notionibus iam praehabitis et cum veritatibus praecognitis. Valet etiam hic
quod Augustinus ait (ep. 120. n. 3.): u etiam credere non

— 309 —

possemus, nisi rationales animas haberemus. » Quoad hanc
igitur idearum connexionem, ut a cognitis perveniatur ad
incognita , mens nostra se habet in çonceptione idearum
de rebus revelatis superrationalibus modo consimili ac in
assecutione cognitionis Dei per lumen rationis.
Nimirum notiones perfectionum, sapientiae, bonitatis etc.
primum ex creaturis informamus, atque inde concludendo
ab effectibus ad causam cognoscimus perfectiones Dei per
viam negationis et supereminentiae (zr,ç υπέροχης) removendo
imperfectionem, qua in creaturis perfectiones limitantur;
nec nisi hac via conclusionis sicque per similitudinem
^χ).ογως Sap. XIII. 5.) velut in speculo et aenigmate divi­
narum perfectionum ideam et cognitionem lumine rationis
assequi possumus. Hoc ipso evidenter quidem cognoscimus
Deum, si quaeritur, an sit ; at solum ideis aliunde derivatis
ac per comparationem adeoque notionibus analogicis , non
autem ideis ex intuitione obiecti in se ipso formatis; ad­
eoque non notionibus propriis concipimus, guid sit Deus
(Tract, de Deo sect. II. c. 1.). Ita etiam dum non iam ex
operibus Dei visibilibus invisibilia Dei intellecta conspi­
cienda sunt, sed per verbum Dei credenda proponuntur,
haec Dei verba oportet esse signa idearum , quarum ana­
logas notiones aliquas primitus ex creaturis derivatas iam
mente praeconcepimus ; secus enim verba nobis non essent
signa ad concipiendas ideas significatas per illa sed merus
vocabulorum sonus. In re praesenti dum docetur Pater,
Filius, Spiritus Sanctus unus Deus, una deitas et tres inter
se distincti, qui et singuli et tres simul sunt Deus unus:
praesupponuntur in mente nostra notiones multiplices sal­
tem confusae perfectionum, sine quibus Deus concipi non
potest; tum notiones essentiae, personae, generationis seu
originis unius ab altero, identitatis, distinctionis etc., sine
quibus mens non poterit et quibus praehabitis poterit efformare aliquem saltem confusum conceptum rei ad cre­
dendum propositae, removendo (ut de conceptibus rationa­
libus dictum est) per viam negationis et supereminentiae
imperfectiones, quae hisce ipsis sive absolutis perfectioni­
bus sive relationibus in creaturis adhaerent,

— 310 —

Discrimen igitur inter conceptus rationales et superrationales de Deo, ut superius iam indicavi (th. XVII.), non
est in eo, quod superrationales veritates nullo modo, vel
quod rationales ideis propriis , superrationales analogicis
concipiamus; utrimque enim conceptus sunt analogici ef.
formati ex praeintellectis perfectionibus, ut sunt in crea­
turis; sed discrimen aliud est illudque duplex.
Etenim a) in veritatibus rationalibus de Deo quoad con­
ceptus ipsos progredimur per viam causalitatis, qua intelligimus de Deo , quia est ; tum per viam negationis et
supereminentiae, qua paulo distinctius concipimus, quid
est, quamvis solum analogice et non proprie, ut Deus in
se est. At vero in veritatibus superrationalibus locus non
est conclusioni ab effectibus ad causam , et ideo pro via
caxLsalitatis ibi necessaria est positiva revelatio per ver­
bum Dei, sine qua ad illos conceptus numquam pertinge­
remus. Quia vero revelatio modum cognoscendi nobis connaturalem non immutat, ipsamet exhibet perfectiones ac
internas relationes Dei superrationales secundum analogiam
et ex analogia notionum rationalium , quas ex creaturis
praeconcepimus (1). Quare supposita revelatione (sicut in
rationalibus supposita via causal itatis), possumus iam uti
et necessario utimur via negationis et supereminentiae ad
(1) «De substantiis illis immaterialibus secundum statum viae nullo
modo possumus scire; quid est (notionibus propriis), non solum perviam
naturalis cognitionis, sed nec etiam per viam revelationis, quia divinat
revelationis radius ad nos pervenit secundum modum nostrum, ut Dio­
nysius dicit. Quamvis enim per revelationem elevemur ad aliquid cogno­
scendum, quod alias esset nobis ignotum, non tamen ad hoc, quod alio
modo cognoscamus nisi per sensibilia. Undo Dionysius (Coolest. Hierarch,
c. 1.) dicit, quod impossibile est nobis aliter superlueere divinum ra­
dium nisi circumvolatum varietate sacrorum velaminum. Via autem quae
est per sensibilia, non sufficit ad ducendum in substantias supernatorales secundum cognitionem, quid est. Et sic restat, quod formae imma­
teriales non sunt nobis notae cognitione quid est, sed solum cogni­
tione an est, sive naturali ratione sive etiam ex revelatione, quae est
per similitudines a sensibilibus sumptas. Est tamen sciendum , quod de
nulla re potest sciri an est, nisi quoquomodo dc ea sciatur quid eit,
vel cognitione perfecta vel cognitione confusa n s. Thom, in Boet, de
Trin. Leet. II. q. 2. a. 3.

— 311 —
aliquem superrationalis veritatis seu obiecti revelati di­
stinctiorem analogum conceptum, quid sit.
J) Ut iam ex dictis patet, discrimen est quoad indi­
cium consensionis (an sitJ. Hoc enim indicium quatenus
Deus ratione intelligitur, exsurgit ex perspecta connexione
effectuum cum suprema sua causa; in veritatibus autem superrationalibus revelatis unice nititur auctoritate Dei re­
velantis. Attamen sicut in rationalibus notionibus de Deo
modus analogice concipiendi, quid sit, refertur ad perfec­
tiones non abstrahendo ab earum existentia sed formaliter
ut intellectas in necessaria existentia ; ita in ipsis superrationalibus obiectis fidei modus concipiendi versatur circa
illa, quatenus de eorum existentia fide constat certissime.
Hinc motus et conatus ex analogiis distinctius res conci­
piendi non tendit ad intelligentiam rerum ut possibilium
sed ut existentium, et ideo etiam ad aliquatenus intelligendam rationem intimam necessariae existentiae.
Uno verbo possumus dicere : quod notum est Dei (veri­
tas rationalis Rom. I. 19.) ex perfectionibus creatis ratione
potest intelligi, quia est, et analogice, quid est; profunda
Dei (veritates superrationales 1. Cor. II. 10.) revelantur a
Spiritu Dei, quia sunt, et in hac ipsa revelatione exhibe­
tur spiritui nostro analogia ex perfectionibus creatis, ut
analogice apprehendamus, quid sunt, et qua intrinsecus ne­
cessarii ratione sunt.

Sic igitur in his veritatibus omnino certissimum est
principium ss. Patrum: «nisi credideritis, non intelligetis » (ex Is. A7II. 9. iuxta LXX.). Quamvis enim fides ipsa
(explicita) esse non posset, nisi aliqua intelligentia prae­
cederet , non solum motivorum credibilitatis , de quibus
nunc nihil quaerimus, sed ipsius rei credendae (1); huius
tamen praeviae intelligentiae obiectum ipsa revelatio ex(1) « Est autem semen huius agriculturae verbum Dei, imo non ver­
bum, sed sensus qui percipitur per verbum; vox namque sine sensu ni­
hil constituit in corde... Quod autem dicit (Apostolus) fidem esse ex
auditu, intelligendum est, quia fides est ex hoc , quod concipit mens
per auditum , neque ita ut sola conceptio mentis faciat fidem in ho­
mine, sed quia fides esse nequit sine conceptione - s. Anselm. De Con­
cord. grat. et lib. arb. q. III. c. 6.

— 312 —

hibet, et (in superrationalibus) non nisi ipsa exhibere pot­
est. Porro fide iam supposita, fides ipsa, quatenus in ea
includitur summa religiosa veneratio et intimus amor rei
creditae, ulteriorem quaerit, velut inter fidem et visionem
medium intellectum (1), cuius radix et semina iam in modo
ipso revelationis et in ipsa fide continentur.
Consentius postulaverat a s. Augustino, ut « quaestio­
nem Trinitatis h. e. de unitate divinitatis et discretione
personarum caute prudenterque discutiens, nebulam men­
tis ita abstergeret, ut quod cogitare prius non poterat,
intelligentiae lumine declaratum oculis quodammodo videre
posset. » Ex altera vero parte idem Consentius statuerat:
« non tam ratio requirenda quam auctoritas est sequenda
Sanctorum ; si enim fides sanctae Ecclesiae ex disputatio­
nis ratione et non ex credulitatis pietate apprehenderetur,
nemo praeter philosophos atque oratores beatitudinem pos­
sideret. r> Iam Augustinus in responsione sua ostendit, haec
duo a Consentio posita , si absolute acciperentur , se 'mutuo excludere. Quare , inquit, cum utrumque sit verissi­
mum, et fidem ex auctoritate esse sequendam et nihilomi­
nus intelligentiam creditorum esse quaerendam, accipi illa
duo ita debent, ut fides praecedat et ex fide contendatur
ad aliquam rei creditae intelligentiam, quae tamen perfe­
cta non erit, usque dum pervenerimus ad visionem facie
ad faciem. « Si rationem a me vel a quolibet doctore non
irrationabiliter flagitas, ut quod credis intelligas, corrige
definitionem tuam, non ut fidem respuas sed ut ea, quae
fidei firmitate iam tenes , etiam rationis luce conspicias.
Absit namque ut hoc in nobis Deus oderit, in quo nos reli­
quis animantibus excellentiores creavit. Absit, inquam, ut
ideo credamus, ne rationem accipiamus, sive quaeramus,
cum etiam credere non possemus , nisi rationales animas
haberemus. Ut ergo in quibusdam rebus ad doctrinam sa­
lutarem pertinentibus, quas ratione nondum percipere va(1) < Quoniam inter fidem et speciem intellectum, quem in hac vita
capimus, esse medium intelligo, quanto aliquis ad illum proficit, tanto
eum propinquare speciei, ad quam omnes anhelamus, existimo - 8. An­
selm. De fide Trin. Praefat.

— 313 —

■

■

I
;

lenius sed aliquando valebimus, fides praecedat rationem,
qua cor mundetur, ut magnae rationis capiat et perferat
lucem, hoc utique rationis est. Et ideo rationabiliter dic­
tum est per prophetam: nisi credideritis, non intelligetis.
Ubi procul dubio discrevit haec duo, deditque consilium,
quo prius credamus, ut id quod credimus, intelligere va­
leamus. Proinde ut fides praecedat rationem, rationabiliter
visum est... Si iam fidelis rationem poscat, ut quod credit
intelligat, capacitas eius intuenda est, ut secundum eam
ratione reddita sumat fidei suae, quantum potest, intelli­
gentiam ; maiorem , si plus capit , minorem , si minus ,
dum tamen quousque ad plenitudinem cognitionis perfectionemque perveniat, ab itinere fidei non recedat... Iam
ergo si fideles sumus, ad fidei viam pervenimus, quam si
non dimiserimus, non solum ad tantam intelligentiam re­
rum incorporearum et incommutabilium, quanta in hac vita
capi non ab omnibus potest, verum etiam ad summitatem
contemplationis, quam dicit Apostolus facie ad faciem, sine
dubitatione perveniemus » Aug. ad Consent, ep. 120. n. 2-4.
Eadem principia tum aiibi saepe apud Augustinum tum
apud Patres alios et theoretice enuntiantur et practice in
usum deducuntur. Immo vero hisce principiis tota genuina
theologia, quatenus speculativa est, eiusque expolitio in­
nititur. Quare sicut penes Patres, Gregorium Naz. et Nyssenum,Basilium, Cyrillum Alexandrinum, Augustinum etc.
ita penes Anselmum , Victorinos , Petrum Lombardum ,
Alexandrum, Albertum, Thomam, Bonaventuram et ceteros omnes magistros scholae tam aliorum dogmatum trac­
tatio quam nominatim doctrina de Trinitate (de qua nunc
nobis agitur), non minima ex parte constituitur in inqui­
sitione intellectus ex fide. Sic Anselmus mysterium Trini­
tatis Christiano non ratione probandum esse ait, sed fide
credendum ; a fide vero et in fide , quantum fieri potest,
proficiendum ad intellectum, u Audio, quia Roscelinus Cle­
ricus (1) dicit, in Deo tres personas esse tres res ab in­
vicem separatas, sicut sunt tres angeli, ita tamen ut una
(1) Contra hunc Anselmus scripsit librum de Fide Trinitatis et de
Incarnat. Verbi.

— 314 —

sit voluntas et potestas... Quicumque blasphemiam, quam
supra posui me audisse a Roscelino dici, pro veritate as­
seruerit, sive homo sive angelus, anathema est... omnino
enim Christianus non est. Quod si baptizatus et inter Chri­
stianos est nutritus, nullo modo audiendus est; nec ulla
ratio aut sui erroris est ab illo exigenda aut nostrae ve­
ritatis illi est exhibenda (quia scilicet fidei propositio est
clarissima)... Insipientissimum enim et infrunitum est,
propter unumquemque non intelligentem , quod supra fir­
mam petram solidissime fundatum est, in nutantium quae­
stionum vocare dubietatem... Nam Christianus per fidem
debet ad intellectum proficere, non per intellectum ad fidem
accedere, aut si intelligere non valet, a fide recedere. Sed

cum ad intellectum valet pertingere, delectatur; cum vero
nequit, quod capere non potest, veneratur» Anselm. 1. II.
ep. 41. ad Fulconem Episc. Belovac. u Non tento Domine
penetrare altitudinem tuam , quia nullatenus comparo illi
intellectum meum, sed desidero aliquatenus intelligere ve­
ritatem tuam, quam credit et amat cor meum. Neque enim
quaero intelligere ut credam, sed credo ut intelligam. Nam
et hoc credo, quia nisi credidero, non intelligam » Id. Pros-

log. c. 1.
2’. Analogiae sub quibus in Scripturis ipsis et deinceps
in universa praedicatione ecclesiastica mysterium SS. Tri­
nitatis nobis concipiendum exhibetur, tres potissimum sunt.
Quando a) docetur Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus
Sanctus qui est Spiritus Patris et Filii, procedens a Pa­
tre et (quia omnia quae sunt Patris sunt etiam Filii) ac­
cipiens a Filio ; hic includitur analogia fundamentalis (1),
sine qua nullum possemus informare conceptum, et sub qua
secundum notiones praehabitas ex creaturis concipimus tres
(1) Supponimus hic ci Tract, de Deo (sect. II. c. 1.) doctrinam ge­
neralem de nominibus Dei. Si videlicet res ipsa per se sicnt aliis ita
nominibus Patris, Filii, Perii expressa spectetur, maxime propria si­
gnificatio est in divinis, analogica in creatis. Ordine inverso haec pro­
prie dicuntur de creatis, analogice do divinis, si res significata, ut eam
nos primo concipimus, et proinde prima nostra impositio nominum spe­
ctetur. S. Th. 1. q. 13. aa. 3. 5. 6.

— 315 —

distinctas personas et unitatem naturae. Tum concipimus
originem secundae personae a prima immo et modum origi­
nis per generationem , seu processionem in similitudinem
naturae, seu ex interno principio vitali communicationem
naturae divinae ita , ut inde existens persona secunda vi
modi processionis sit substantialis imago personae primae;
id enim nominibus Patris, Filii, generationis, imaginis,
figurae seu characteris substantiae Patris, sub quibus my­
sterium revelatur, intelligimus expressum. Pariter conci­
pimus tertiae distinctae personae processionem a prima et
secunda , quatenus habent omnia communia seu quatenus
sunt unum principium, et saltem negative intelligimus mo­
dum processionis esse diversum a generatione, quia tertia
persona non est Filius. Porro notionem unitatis naturae
et distinctionis personarum, ut eam ex creaturis praeconcepimus, discimus corrigere ex altero dogmate, quod tres
sunt unus Feus non tres Dii distincti. Inde enim intelli­
gimus , naturae totiusque perfectionis absolutae unitatem
non esse specificam sicut in creatis , sed numericam ; et
distinctionem personarum non esse secundum substantiam
absolutam, sed secundum formales rationes relativas, quae
nominibus Patris et Filii et Spirati exprimuntur. Deus
spiritus est, imperfectiones ergo omnes , quae in creatis
adhaerent notionibus patris, filii, generationis, negandae
sunt, u Neque filius neque generatio proprium deitatis est,
sed ex humana similitudine assumptum; similiter et spiritus
appellatio. Hac igitur in divino Spiritu usa est divina
Scriptura , aliter ( quam Filium ) ex Deo esse ostendens ;
quandoquidem , ut prius dictum est, non oportebat hunc
etiam per eandem similitudinem significari. Tu vero (hae­
reticus)... contemptui habens (καταφανών al. περιφροων) hu­
mana exempla (παραδείγματα) subvertis divina quae ex eis
iutelliguntur dogmata... Generat Deus non ut homo; ge­
nerat tamen vere , et genimen ex se ipso edit, Verbum
εξ άυτβυ «ζφαινει, Zcycv) non humanum; edit autem Verbum
vere ex se ipso. Et Spiritum per os emittit (εκπεμπει), non
quasi humano more, cum neque os Dei corporeum sit; ex
ipso autem est et Spiritus, non aliunde » Basil, cont. Eu-

- 316 —

nom. 1. V. p. 306. Modus itaque positive haec concipiendi
exhibetur in anâlogia altera desumpta ex ordine spiri­
tali et intellectuali.
Nam J) idem qui Filius , est Verbum Deus ô Icycç.
Dum haec analogia cum priori coniungitur, sese mutuo veluti perficiunt, et quod in una deest, ex altera suppletur.
In priori distinctius exhibetur tum substantialitas tum
rea lis distinctio personarum ad invicem; in altera clarius
concipitur tum modus generationis intellectualis, immanen­
tis, necessariae, aeternae, tum unitas essentiae et mutua
personarum immanentia seu περιχωρτ,σις. u Joannes ipse, cum
docturus esset, hoc Verbum esse unigenitum Filium Dei,
ne quis generationem passibilem suspicaretur , praemissa
Verbi appellatione omnem tollit iniquam suspicionem, Fi­
lium ex ipso (Patre) esse et impassibiliter esse declarans...
Quod si neque hae adumbrationes (παραοείχ/ζατα) sufficiunt
ad rem totam exhibendam, noli mirari ; de Deo enim sermo
est, quem nec edicere nec cogitare secundum dignitatem
possumus » Chrysost. in Io. horn. II. n. 4. Ita et alii Patres
communi consensu. « Cum de unigenito loqueretur, Ver­
bum ipsum dixit... Cur Verbum? ut perspicuum sit, ipsum
processisse ex mente. Cur Verbum ? quia citra passionem
genitum est. Cur Verbum? quia imago est genitoris,
totum in se ipso genitorem ostendens , nihil inde sepa­
rans , et per se ipsum perfectum existens ; quemadmo­
dum et verbum nostrum totius nostrae cogitationis refert
imaginem... Verbum igitur dixit, ut tibi ostendat Patris
generationem passioni non subiici, teque doceat Filii, qui
videlicet Deus est, perfectam existentiam (subsistentiam),
et ut aeternam Filii cum Patre coniunctionem per haec com­
monstret. Nam et verbum nostrum mentis foetus citra pas­
sionem generatur ; neque enim secatur neque dividitur ne­
que fluit, sed mens tota in sua propria substantia perma­
nens, verbum totum et perfectum producit ; atque verbum
procedens omnem mentis generantis virtutem in se complec­
titur. Postquam igitur tantum ad unigeniti theologiam ex
nomine Verbi desumpseris , quantum pium fuerit , tum
quidquid alienum esse ac dissentaneum repereris, id devita

— 317 —

et omni studio praetergredere’» Basil, horn, in illud : a in
principio erat» etc. n. 3. T. II. p. 136. Ex hoc conceptu ori­
ginis ac relationis inter primam et secundam personam
secundum analogiam mentis ac verbi procedentis pronum
est progredi ad notionem personae tertiae ut termini seu
amoris producti per dilectionem , quatenus dilectio una
communis est Patri ac Filio.
c) Analogia tertia potest dici aliquo modo media inter
utramque praecedentem, desumpta nimirum ex processione
materiali quidem splendoris ex lumine seu lucis de luce, quae
tamen ipsa est sensilis imago processionis intellectualis.
Exhibetur ea in Scripturis Heb. I. 3. (άπαυ·/ασρ.α της dc;zç);
Sap. VII. 25. (ή σοφία άτμις ττ.ς του θεού ίυνα/χεως, και άπορόοια
της του παντοκρατσρος οοςης ειλικρινής). A ss. Patribus eadem
excolitur multipliciter. Vide Athanas. de decretis Nic.n.23.,
et ibid. n. 25. doctrinam Theognosti; Gregor. Naz. ep. 143.
ad Evagr. (al. or. 45.) T. II. p. 199.; Basii, contr. Eunom.
1. II. n. 16.; 1. IV. η. 1.; Cyrill. thesaur. T. V. P. I. p. 47.;
Dialog. II. ib. p. 453.; Damascen. Fid. orth. 1.1. c. 8. p. 134.
136. Qui tum rem ipsam tum Patrum testimonia consi­
deraverit , facile videbit magnum discrimen huius analo­
giae a praecedentibus. Sicut in homine et nominatim in
spiritu est imago Dei, in rebus vero materialibus solum lon­
ginquior adumbratio et vestigium Dei (S. Th. 1. q. 93.), ita
Pater, Filius, Verbum, Spiritus Sanctus, quae nomina ana­
logiam habent in homine et in spiritu intelligente ac vo­
lente, sunt ac dicuntur proprie in divinis, si perfectio signi­
ficata per se spectetur; contra vero lux, splendor etc., quae
desumuntur ex rebus materialibus, numquam proprie sed
solum metaphorice de divinis dici possunt. Unde in hac ul­
tima analogia non aliud exhibetur quam comparatio et me­
taphora ad iuvandum intellectum nostrum re aliqua sen­
sibili , cui metaphorae supponitur per se propinquior et
longe expressior (quia spiritualis) imago SS. Trinitatis su­
premi spiritus ducta ex spiritu creato , ut ex ea ascen­
damus ad distinctiorem aliquem ineffabilis mysterii con­
ceptum (1). Cf. S. Th. contr. gent. 1. IV. c. 12.
(1) Sunt aliae non pancae comparationes, quibus ss. Patres in ex-

— 318 —

Itaque tum Patrum aliorum tum maxime s. Augustini
et ex Augustino theologorum subsequentium s. Anselmi,
Victorinorum, Lombardi, Alexandri Halensis, s. Thomae,
s. Bonaventurae ceterorumque theologia speculativa de Tri­
nitate fere tota innititur revelatae processioni intellectuali
Verbi et amoris, prout conceptus hic profundorum Dei a
Spiritu Sancto revelante propositus ex analogia spiritus
creati a nobis apprehendi potest. Secundum eandem quippe
analogiam et intra limites cognitionis analogicae habendo
prae oculis principia revelata , intellectus internarum re­
lationum , distinctionum, et unitatis profecit et proficit,
quantum Deus ss. Doctores Ecclesiae et ex eorum doctrina
nos singulos lumine externo et interno illustrare dignatur.
II. Nunc etiam patet, quo sensu sint et quo non sint
u rationes necessariae » ad probandam veritatem existentiae
mysterii. Ad rationes enim u necessarias » appellare viden­
tur nominatim s. Anselmus et Richardus Victorinus non
minus in probanda SS. Trinitate, quam in demonstranda
veritate rationali existentiae Dei et attributorum absolutoplicatione mysterii (fide supposita) utuntur. In omnibus vero adtendendum. quod PP. saepe monent, ut comparatio non ultra scopum ex­
tendatur , atque ita, ubi e. g. solum origo unius ab altero et realis
distinctio declaratur, non etiam modus sive originis sive distinctionis
a creatis ad divina transferatur. Huiusmodi Trinitatis vestigia sunt generatim in omni creatura, quod et est et se manifestat et inter esse ac
manifestationes eius est harmonia; seu ut Augustinus (Trin. VI. c. 10.
n. 12.) hoc exprimit: <· omnia quae arte divina facta sunt, et unitatem
quandam in se ostendunt, et speciem , et ordinem, n Speciales simili­
tudines apud Patres sunt: una aqua secundum triplicem modum existendi in scaturigine, fonte, fluvio; una natura in radice, trunco, ra­
morum corona ; iridis fulgor in distinctione colorum unius lucis etc.
Vide Didac. Ruiz disp. 44.
Postrema haec ex iride similitudo a s. Basilio adhibita cp. 38.
al. 43. n. 5. (etiam inter Opp. Gregorii Nyssen. T. II. p. 466.) magni­
fice illustrata est a Dante Aligherio Parad. Cant. 33. v. 115. sqq.
Nella profonda e chiara sussistenza
Dell’alto lume , parvemi, tre giri
Di tre colori e d’ una continenza ;
E l’un dall’altro, come Iri da Iri,
Parea reflesso, e Ί terzo parea fuoco
Che quinci e quindi igualmente si spiri.

— 319 —

rum. Illi , quorum rogatu s. Anselrnus Monologium scrip­
sit, «hanc formam praestituerunt, quatenus auctoritate
Scripturae nihil penitus in ea meditatione persuaderetur;
sed quidquid per singulas investigationes finis assereret
(h. e. quidquid demonstrare propositum esset et in conclu­
sione contineretur), id ita esse plano stilo et vulgaribus
argumentis simplicique disputatione et rationis necessitas
breviter cogeret , et veritatis claritas patenter ostenderet n

Praefat. ad Monolog. Richardus vero in suis libris de Tri­
nitate haec profitetur. « Erit intentionis nostrae in hoc
opere ad ea quae credimus, in quantum Dominus dederit,
non modo probabiles verum etiam necessarias rationes ad­
ducere, et fidei nostrae documenta veritatis enodatione et
explanatione condire. Credo namque sine dubio , ad quo­
rumlibet explanationem, quae necesse est esse, non modo
probabilia imnio etiam necessaria argumenta non deesse,
quamvis illa interim contingat nostram industriam latere r
De Trin. 1. I. c. 4. Et sane uterque, Anselrnus non minus
quam Richardus , in re ipsa et in modo tractationis vi­
dentur constanter prosequi mere rationalem demonstratio­
nem, Neque videtur ad verum sensum Richardi sufficere
interpretatio s. Thomae, qui ait: «intellectus illius verbi
(de necessariis argumentis ad omnes necessarias veritates
demonstrandas) apparet ex hoc, quod sequitur ( penes Richardum): quamvis contingat nostram industriam latere »
S.Th. in Boet. Trin. Prooem. q. 1. a. 4. ad 7. Quamvis enim
aliquos et aliquando lateant argumenta necessaria , non
tamen sentit Richardus , ea inveniri ratione humana non
posse, aut in mysterio Trinitatis sibi ipsi ea deesse; imnio
ait, suae intentionis esse « necessarias rationes adtfucere n
ad ea, quae credimus de SS. Trinitate. Unde solent etiam
theologi Richardum (idemque et eodem iure potuissent di­
cere de Anselmo) citare pro sententia eorum, qui dixerint
veritatem mysterii revelatione supposita posse necessariis
rationibus demonstrari- Vide Suarez Trin. 1.1. c. 12. n. 8. 9;
Ruiz disp. 41. sect. 2.
Quid iam sibi vult, quod supposita tantum fide non
autem oitra revelationem possunt « adduci rationes neces-

— 320 —

sariae », et potest ostendi «cogens rationis necessitas?»
Rationes necessariae possunt hic accipi dupliciter, primo
ita, ut tantummodo notitia historica Trinitatis suppona­
tur, ceterum vero unice ex principiis rationalibus, quin ne­
cessario supponatur aliquod principium demonstrationis ex
sola revelatione cognitum, demonstretur Trinitas distinc­
tarum personarum, nempe ex praecognita imagine, puta
spiritus creati eiusque actuum immanentium, concludendo
ad Deum spiritum increatum atque ad immanentes proces­
siones personarum divinarum. Hic error erat Güiitherianorum, Frohschammeri aliorumque (S. P. Pius IX. ep, ad
Archiep. Monae. 11. Dec. 1862.); at s. Anselmus et Richardus
hunc sensum non minus diserte quam alii omnes Patres
antecedentes et theologi subséquentes excludunt. Disertis­
sime enim postulant fidem praecedentem , ut ad aliquem
intellectum perveniatur eorum, quae credimus (1). Rationes
itaque necessariae penes hos Doctores alio sensu intelligendae sunt.
Si videlicet supponitur tamquam principium veritas re­
velata, quod sicut mens nostra producit immanens verbum
intellectuale et immanentem volitionem, ita in spiritu in­
finito est vera immanens productio, et proinde realis pro­
cessio tum sub ratione intellectionis tum sub ratione volitionis; hoc inquam supposito principio revelato sane non
solum pçobabiles sed necessariae rationes etiam nobis intelligibiles demonstrant, processiones illas immanentes esse
non ex libera productione sed ex necessaria intima perfec­
tione intellectus et voluntatis in Deo, adeoque esse aeternas;
ê

(1) u Supra rationem sunt, ait Richardus, quae per revelationem
discimus, vel sola auctoritate probamus... Deum in una substantia per­
sonaliter trinum , et in tribus personis substantialiter unum nec nilus
sensus corporeus docet, nec aliqua humana ratio plene persuadet; sed
hoc utique alii per revelationem discunt , alii autem sola auctoritate
convincunt et credunt... Et omnino in eorum (quae snpra et praeter
rationem sunt, inter quae expresse recensetur SS. Trinitas) investi­
gatione , discussione , assertione nihil facit ratio humana, niti fuerit
fidei admixtione subnixa" Richard. Victorin. de contempt. l.lV.c.2.3.
et alibi. Cf. cl. Denzinger de cognit. religios. T. II. p. 107. sqq. Vide
paulo superius citata cx s. Anselmo.

— 321 —

porro Verbum genitum in Deo non esse accidens sed esse
substantiale (quae de Verbo dicuntur, aeque valent de amore
procedente); pariter esse distinctionem inter principium a
quo generatur Verbum, et inter Verbum genitum, adeoque
etiam esse distinctas personas, et reliqua ad unitatem ac
distinctionem personarum pertinentia. At vero haec non
est demonstratio Trinitatis ex solo lumine rationis; sed
est theologica deductio ex veritate revelata, eiusdemque veritatis analogica aliqua paulo distinctior intel­
lectio ex analogia spiritus creati. Sic s. Thomas plenius
explicat sensum, quo Richardi Victorini «argumenta ne­
cessarian ad demonstrandam Trinitatem intelligenda sint.
«Ad aliquam rem dupliciter inducitur ratio; uno modo ad
probandam sufficienter radicem... alio modo inducitur ra­
tio, non quae sufficienter probet radicem, sed quae radici
iam positae ostendat congruere consequentes effectus... Primo
ergo modo potest induci ratio ad probaftdum Deum esse
unum, et similia; sed secundo modo se habet ratio, quae
inducitur ad manifestationem Trinitatis, quia scilicet Tri­
nitate posita congruunt huiusmodi rationes, non tamen ita
quod per has rationes sufficienter probetur Trinitas perso­
narum... Et inde est, quod... per fidem venitur ad cogni­
tionem et non e converso» 1. q. 32. a. 1. ad 2.

Frantelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.

21

— 322 —
THESIS XX.

Mysterium SS. Trinitatis quod est supra rationem, non
tamen potest convinci esse contra rationem.
n
»
»
«
»
»
»
»

u Mysterium SS. Trinitatis, licet sit supra rationem et vim intelli·
gendi humanam, non tamen esse contra rationem, divina revelatione
supposita utique evidens est. Adversus cos autem, qui revelationem
negant, dupliciter ostendi potest, nullam esse evidentem repngnan·
tiam contra rationem, 1° videlicet indirecte ex eo ipso, quod intima
ratio divinae essentiae et divinae personae (ut in se est) superat vim
nostram intelligendi; 2’ directe ostendendo, nullam esse veritatem
evidentem, quae intelligatur evidenter repugnans huic dogmati, quo
seqsu revelatum est et fide credendum proponitur. »

Λ

Quando ostendendum est, non repugnare rationi doctri­
nam revelatam, quod unus Deus est Pater et Filius et
Spiritus Sanctus, tres realiter inter se distincti, id intelligi
potest tripliciter. Vel enim a) postulatur, ut ratione perspiciatur et demonstrari queat ipsa rei veritas, naturam sci­
licet divinam ex ipsa infinita sua perfectione necessario
subsistere in tribus distinctis personis , quemadmodum
Gatntheriani dixerunt, non repugnantiam esse congruentiam
cum ratione; et ideo illam ostendi non posse, quin simul
demonstretur haec altera, idque ita, ut perspiciatur ipsa
interna rei veritas (1). Hoc modo demonstrationem rationa­
lem mysterii fieri non posse, hocque sensu veritatem esse
supra rationem superius a nobis probatum est (th. XVII.).
Vel 6) postulatur demonstratio non repugnantiae ita, ut ratio
positive perspiciat et evidenter intelligat internam rei pos­
sibilitatem. At unam simplicissimam indistinctam essentiam
simul posse esse tres relativos subsistentes realiter inter se
distinctos, comparatione cum ideis et veritatibus rationa­
libus ex creaturis praeintellectis demonstrari non potest;
adeoque talis possibilitas solum intelligi posset immediate
cognoscendo essentiam illam et illas hypostases in se ipsis,
ut in se sunt. Tum vero non iam sola possibilitas, sed ipsa
(1) Cf. Güntheri Propaedcut. 1. p. 347. sq. ; Thomas a Scrupulis
p. 215. sq. ; Lydia 1849. p. 292.

— 323 —

veritas et necessaria exsistentia intelligeretur. Itaque
c) aliud est ex internis rationibus positive demonstrare don
repugnantiam, et aliud quod negative etiam ratione intel·
liginius,non posse demonstrari repugnantiam. Ad illud prius
requireretur intrinsecus perspexisse veritatem, quod in my­
steriis superrationalibus fieri nequit; ad alterum sufficit
ostendisse rationes, quae tamquam demonstrantes repu­
gnantiam opponuntur, vel non esse veritates evidentes, vel
non evidenter repugnare vero sensui mysterii.
Hoc ultimum ostendi semper potest. Profecto enim ve­
ritati revelatae veritas rationalis obiective et in se repu­
gnare nequit; secus idem simul esset verum et falsum. Unde
impossibile est, ut ratio intelligat quidpiam tamquam veri­
tatem evidentem et evidenter oppositam revelationi in suo
genuino sensu intellectae; secus ratio intelligeret ut verita­
tem evidentem id, quod est falsum; adeoque ipsum lumen
rationis factae ad veritatem, ex sua natura inclinaret, et pro­
inde Deus ipse auctor rationis induceret ad indicandum ve^
rum, quod est falsum. Haec autem sunt evidenter contradic
toria. Hoc igitur ipso quod fide infallibili nobis certa est
veritas mysterii, non minus certum est, id quod ei repugnare
dicitur, vel non esse veritatem, vel non vere repugnare, vel
repugnare solum sensui dogmatis alieno, quo mysterium
nec revelatum nec verum est. « Dona gratiarum hoc modo
naturae adduntur, quod eam non tollunt sed magis perfi­
ciunt. Unde et lumen fidei quod nobis gratis infunditur,
non destruit lumen naturalis cognitionis nobis naturaliter
inditum. Quamvis autem naturale lumen mentis humanae
sit insufficiens ad manifestationem eorum quae per fidem
manifestantur, tamen impossibile est, quod ea quae per
fidem nobis traduntur divinitus, sint contraria his quae
per naturam nobis sunt indita; oporteret enim alterum (al­
terutrum ) esse falsum: et cum utrumque sit nobis a Deo,
Deus esset nobis auctor falsitatis, quod est impossibile...
Sicut autem sacra doctrina fundatur super lumen fidei, ita
philosophia super lumen naturale rationis. Unde impossibile
est, quod ea quae sunt philosophiae, sint contraria iis quae
sunt fidei; sed deficiunt ab eis. Continent tamen quasdam

— 321 —
similitudines eorum et quaedam ad ea praeambula, sicut
natura praeambula est ad gratiam. Si quid autem in dictis
philosophorum inveniatur contrarium fidei, hoc non est philo­
sophiae, sed magis philosophiae abusus ex defectu rationis.
Et ideo possibile est ex principiis philosophiae huiusmodi
errorem refellere, vel ostendendo omnino esse impossibile, vel
non esse necessarium. Sicut enim ea quae fidei sunt, non pos­
sunt demonstrative probari, ita quaedam contraria his non
possunt demonstrative ostendi esse falsa, sed potest ostendi
non esse ea necessaria. Sic igitur in sacra doctrina philo­

sophia possumus tripliciter uti: primo ad demonstrandum
ea, quae sunt praeambula fidei... secundo ad notificandum
per aliquas similitudines ea, quae sunt fidei... tertio ad re­
sistendum his, quae contra fidem dictentur, sive ostendendo
esse falsa, sive ostendendo non esse necessaria n S. Th. in

Boet. Trin. Prooem. q. 2. a. 3. cf. 1. q. 1. a. 8.
I. Iam ut ostendatur, rationes oppositas esse falsas aut
• non necessarias, per se et absolute loquendo non opus est singillatim comparare illas rationes cum dogmate revelato; sed
sufficit generalis quaedam comparatio divinae eminentiae et
perfectionis infinitae cum imperfectione et limitatione no­
stri intellectus. Quae quidem generalis difficultatum solutio
erit solum indirecta; nec tamen ideo per se minus valida.
Ex hac enim ipsa generali comparatione evidens omnino
est, multa esse posse in essentia infinita, quae lumine ra­
tionis finitae et intra certos limites veritatum restrictae,in­
telligi non possint. Multa ipso lumine rationis intelligimus
in Deo, quia sunt; non tamen intelligimus, quomodo sint et
quomodo sibi invicem non repugnent; puta quod essentia ipsa
est una volitio incommutabilis et tamen libera in operationi­
bus ad extra, et alia plura. Si ergo propter infinitatem essen­
tiae huiusmodi praedicata non repugnant, quae in naturis
finitis evidentem contradictionem involverent; sine absurditate asseri non potest, talem communicationem naturae infi­
nitae, ut sint plures inter se distincti unius numero essen­
tiae, evidenter repugnare, quia talis distinctio et unitas re­
pugnaret in naturis et hypostasibus finitis. Quamvis enim
quis assereret, sibi ita perspectam esse intimam rationem

— 325 —
essentiae et hypostasis finitae, ut evidenter intelligeret
metaphysicam repugnantiam unitatis naturae in distinetis
personis, nemo sine ingenti arrogantia et ignorantia sibi
‘vindicare potest talem evidentem intellectionem essentiae
et hypostasis divinae. Quia scilicet essentia divina eminet
super totam rationem entis creati et finiti, nec eam ut in
se est intelligimus, lumini rationis non potest esse evidens,
utrum sit vel non sit alia formalis ratio infinitae illius
spiritalis naturae et alia hypostaseos divinae ita, ut natura
manens una exigat sui communicationem per internos ac­
tus vitales, atque ideo sub formali ratione naturae quidem
sit unitas, sub formali autem ratione hypostaseos sit plu­
ralitas.
Hoc sensu intelligi potest, quod ait Suarez 1. I. c. 12.
n. 20: u illud principium, quae sunt eadem uni tertio, sunt
eadem inter se, licet in rebus finitis sit universaliter verum,
in re autem infinita demonstrari non potest per rationem
naturalem; et ideo eo modo, quo est evidens, non est con­
trarium huic mysterio n. Videlicet in rebus finitis numquam sunt duo sub aliqua ratione realiter inter se distincti,
et sub alia ratione realiter ac numero unum , sed solum­
modo sunt unum specie. At veritas est revelata, essen­
tiam infinitam ita identificari cum uno relativo, ut ex sua
infinita eminentia et communicabilitate simul identificetur
cum relativo altero, atque ideo sint duo realiter distincti sub
ratione relativorum, et iidemsint unum sub ratione absolutae
essentiae (quod totum, ut patet, perinde etiam valet de per­
sona tertia ). In tali vero communicabilitate infinitae essen­
tiae, cuius intimam rationem, ut in se est, non intelligi­
mus, evidentem repugnantiam asserere est evidenter absur
dum. «Si, quoniam hoc in aliis rebus non videt, nec in L)eo
intelligere valeat, sufferat paulisper aliquid, quod intel­
lectus eius penetrare non possit, esse in Deo» s. Anselm,
de fide Trin. c. 7. Ceterum illud principium, « quae sunt
eadem uni tertio etc.», habet metaphysicam veritatem, adeo­
que in quovis ordine valet de infinitis non minus quam de
finitis, dummodo in vero suo sensu inteliigatur, de quo mox
dicemus.

— 326 —

Haec quodammodo indirecta solutio difficultatum, qui­
bus adversarii fidei velint demonstrare contradictionem,
non est appellatio ad superrationalitatem mysterii, ut de­
clinentur demonstrationes evidentis contradictionis, quem­
admodum Baylius subdolis sed satis claris verbis in suo
Dictionario (1), et post istum alii increduli dixerunt; sed
est ex ipsis rerum naturis deducta ostensio impossibilitatis
evidentem contradictionem demonstrandi inter Trinitatem
hypostaseon relativarum et unitatem essentiae seu perfectio­
nis absolutae, quando et hypostaseos et essentiae divinae
propria interna ratio supereminet intel ligentiam nostram,
nec ut in se est, a nobis intelligi potest. Si euim evidens
esset contradictio inter Trinitatem hypostaseon et unitatem
essentiae, ut a te hypostases atque essentia concipiuntur.hoc
ipso non erit nec potest esse evidens, illum tuum conceptum
esse genuinum et in revelatione propositum; imo Christianis
sin minus immediate, certe mediate ex veritate revelata erit
evidens, talem conceptum tuum vel unum vel alterum vel
utrumque esse alienum-a revelatione et esse falsum. Vicis­
sim si conceptus est genuinus ut in revelatione continetur,
saltem mediate ex fide infallibili evidens est, probationem qua
praetenderetur ostensio contradictionis, necessario esse fal­
lacem, et ideo posse etiam lumine rationis ostendi vel falsam
vel non evidentem, hocque ipso prorsus inanem ad scopum
ad quem inducitur. «Cum fides infallibili veritati innitatur,
impossibile autem sit de vero demonstrari contrarium, ma­
nifestum est probationes quae contra inducuntur, non esse
demonstrationes sed solubilia argumenta S. Th. 1. q. 1. a.8.
Indirectae huiusmodi solutiones satis quidem ostendunt,
obiectioues non esse validas, non autem ostendunt, ex ratione
intestina, cur validae non sint. Occurrunt autem illae fre­
quenter apud Patres, quia sunt aptissimae tum in se tum
ad praeparandos animos pro solutionibus directis, et quia
his posterioribus capiendis plerique non sunt idonei, u Ali­
quando afferimus eis rationem , non quam petunt cum de
(1) T. III. sub v. Pyrrhonisme, et T. IV. Eclaircissement sur le
Pyrrhonisme. Vide de hac re Leibnitimn in Dissertatione de conformitate fidei cnm ratione (Opp. T. I.) n. 39. sqq.; n. 72. sqq.

— 327 —

Deo quaerunt, quia nec ipsi eam valent sumere, nec nos for­
tasse vel apprehendere vel proferre; sed qua demonstretur
eis, quam sint inhabiles minimeque idonei percipiendo, quod
exigunt» s. Aug. Trin. I. n. 3.
II. Attamen in theologia, ubi fides quaerit intellectum,
conandum est, quod ibidem prosequitur Augustinus, u ut
quantum possumus, reddamus rationem, quod Trinitas sit
unus et solus verus Deus». Haec autem ipsa ratio reddita,
ut Augustinus loquitur, distinctior nimirum conceptus licet
solum analogus SS. Trinitatis ex revelatione deductus sup­
peditat solutionem directam omnium difficultatum, quibus
vellent adversarii demonstrare contradictionem in conceptu
mysterii. Plenior itaque huiusmodi obiectionum solutio di­
recta inferius ex ipsa genuini conceptus explicatione sponte
sua sequetur. Hic solum generalis aliqua consideratio suf­
ficiet.'
1°. Non potest demonstrari evidens repugnantia, quod in
Deo spiritu infinito per intellectionem realiter procedat, seu
aeternaliter vere producatur Verbum imiftanens. Huiusmodi
enim repugnantia non est evidens ex ipsa natura intellec­
tionis universim spectatae, immo intellectionem in actu sine
verbo immanente difficilius concipimus quam intellectionem
cum verbo ut termino immanente. Non est evidens repu­
gnantia ex intellectione, quatenus est divina et infinita;
inde enim solum evidens est, Verbum non posse esse acci­
dens, sed si quod est, necessario esse substantiale, quia
intellectio divina est substantia. Non denique est evidens
illa repugnantia ratione unitatis non multiplicabilis divinae
essentiae; inde enim solum est evidens, principium intel­
lectione producens Verbum et Verb^ni ut huius intellectio­
nis immanentem terminum esse unam essentiam absolutam.
Repugnat utique productio divinae essentiae; haec enim es­
set et multiplicatio essentiae et eius productio ex nihilo:
at non potest ostendi evidens repugnantia, quod ex insita
perfectione intellectus divini exigatur aeterna necessaria
processio Arerbi immanentis, quod sub formali ratione Verbi
quidem seu relativi distinguatur a principio producente
itidem spectato sub formali ratione producentis ac relativi,

— 328 —

sed ita ut formalis ratio deitatis ac essentiae absolutae sit
una communis in generante suum Verbum et in Verbo sui
genitoris.
Veritas itaque productionis Verbi divini est quidem supra
rationem, quia ratione non potest intelligi ac demonstrari,
in intellectu divino tamquam immanentem terminum esse
et necessario esse Verbum productum (th. XVII.); sed non
est doctrina contra rationem, quia nulla est nec esse potest
notio rationis evidenter vera et evidenter repugnans huic
doctrinae. Quando autem Spiritus Dei, qui scrutatur pro­
funda Dei, revelavit nobis, et unigenitus qui est in sinu
Patris, ipse enarravit hoc mysterium: u in principio erat
Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum»;
quando, inquam, constat revelatione divinq, de processione
immanentis Verbi, ex hoc. posito principio et ex hac «ra­
dice veritatis» (S- Th. 1. q. 32. a. 1.), ut in superiori thesi
dictum est, reliqua consectaria intelligimus per « necessa­
rias rationes »; videlicet Verbum genitum distinctum esse
a generante, esse substantiale, ac proinde (secundum ana­
logiam personae in creatis comparatae cum communi na­
tura) esse subsistentem personam distinctam a Patre, di­
stinctionem vero non esse secundum essentiam sed secundum
formalem rationem relativi. Haec enim omnia (supposita
reali processione Verbi ) necessario connexa sunt cum infi­
nitate, unitate, simplicitate Dei, quae attributa etiam lu­
mine rationis intelliguntur. Porro haec eadem valent de
reali productione termini immanentis per actum volitionis
seu dilectionis ac proinde de persona tertia, cuius notio
eodem modo ostenditur esse supra rationem, sed non contra
rationem.

2’. Iam fiat iudicium de foeno Sociniano, quod Rationalistae nostra aetate iterum ruminare pergunt (Christianus
Baur, Fridericus Strauss, Fridericus Schleiermacher aliique
apud Drem Ioan. Kuhn de Trinit. p. 522, seqq.). Unum, in­
quiunt, non est aequale tribus; evidenter intelligimus re­
pugnare 1=3. Evidens est axioma mathematicum: quae non
distinguuntur ab uno tertio, non distinguuntur inter se;
A=B: B=C; ergo A=C. Personae divinae iuxta dogma

- 329 —

Christianum non distinguuntur ab essentia; ergo non distin­
guuntur inter se.
Respondemus: haec axiomata mathematica sunt eviden­
tia, et eorum omnino necessaria veritas adeo non repugnat
mysterio revelato Dei unius secundum naturam et trini
secundum personas, ut nisi istorum axiomatum veritas
absolute certa nobis constaret, nec ipsam revelationem
mysterii intelligere, nec quid credendum sit, scire posse­
mus. «Nisi enim rationales animas haberemus, nec credere
possemus » (Aug.). Revelatio quippe ipsa supponit et nos
supponimus in credendo revelationi evidenter verum, unum
non esse tria; secus revelatio et fides Trinitatis proponens
unam essentiam et tres personas, non redderet nos certos,
utrum non sint tres essentiae et una persona. Generatim
sicut de nulla veritate, ita nec de veritate revelata certi
esse possemus, quia rationales animas non haberemus.
Pariter revelatio et fides Dei unius secundum natu­
ram et trini secundum personas supponit evidenter verum
axioma alterum: ubicumque duo dicuntur non distincta ab
uno tertio, ibi sub hac formali ratione, sub qua non sunt
distincta ab illo dicto tertio, realiter nec esse duo nec ter­
tium sed omnino unum indistinctum. Sine hoc evidenti
principio non intelligeremus unam indistinctam divinita­
tem, dum revelatur et creditur Pater Deus et Filius Deus
et tamen unus Deus. Dum enim revelatur Pater Deus et
Filius idem Deus, duo sub formali ratione deitatis dicun­
tur unum seu non distincta ab uno tertio (ut obiicitui),
scilicet a deitate; atque ideo ex evidenti illo principio intel­
ligimus duos non distingui inter se sed omnino esse unum
deitate, quamvis simul revelentur distincti inter se sub alia
ratione formali (scilicet sub formali ratione relativorum ,
seu Patris et Filii): u Kgo et Pater unum sumus; tres
sunt qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et
Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt. » Veritas igitur
evidens enuntiata in utroque illo principio mathematico
nullatenus opponitur mysterio fidei catholicae, sed imo in
eo supponitur; repugnant vero illa axiomata dumtaxat
haeresi, qualis nec umquam exstitit nec mente, concipi

— 330 —

potest, si diceretur, Deum unum esse tres Deos; et tres
personas quae sub ratione deitatis unum sunt et indistinc­
tum, nihilominus sub eadem ratione, deitate inquam, inter
se real iter distingui (1).
Teneant ergo Rati-onalistae, qui in verba stultissima
Socinianorum iurare pergunt, responsionem simplicissimam:
unum sub ea ratione sub qua est unum, evidenter non est
tria, et ideo una essentia divina, unus Deus non est tres
essentiae et non tres Dii; et vicissim tres personae non
sunt una persona, unus Pater non tres Patres, unus Filius
non tres Filii etc. Pariter quae sunt sub aliqua ratione rea­
liter unum, sub hac ratione evidenter non sunt multa, seu
(1) Concedimus plenissime Leibnitio, quod ait de illo principio metaphysico; sed non aeque convenimus in modo loquendi de SS. Trinitate.
u Omnium opinor partium theologi, inquit, si discesseris a solis fana­
ticis , saltem conveniunt, nullum fidei articulum involvere posse con­
tradictionem... Unde sequitur, nimiam esse facilitatem quorumdam scri­
ptorum concedentium, sanctam Trinitatem repugnare grandi isti prin­
cipio, quod effert, quae sunt eadem uni tertio, eadem etiam esse inter
se, h. e. si A = B et C = B, necesse esse ut A et C sint quoque eadem
inter se. Hoc namque principium immediate consequitur ex principio
contradictionis, estque totius logicae basis ac’fundamentum ; id si ces­
sat, ratiocinandi cum certitudine via nulla superest (cf. si vacat Scho­
lasticorum quorumdam dubia circa hoc penes Ruiz Trin. disp. XV. sect.4.
et apud alios passim). Itaque cum dicitur, quod Pater sit Deus, quod
Filius sit Deus, et quod Spiritus Sanctus sit Dens, et quod tamen nnus
tantum sit Deus, quamvis hae tres personae inter se diversae sint,
judicandum est. hanc vocem J)eus non eandem utrobique et in initio ct
inline significationem obtinere; et certe iam substantiam divinam iam
unam Deitatis personam significat » Leibnit. Dissert, de Conformit. fidei
cum rat. n. 22. T. 1. p. 81; Remarques sur le livre d’un Antilrinitaire Anglais ibid, p! 24. 25. Nos vero cum s. Thoma distinguendo «ignijîeationein ct auppositionem nominis dicimus, vocem Deus ntrobique
omnino idem signijicnre, divinam scilicet naturam subsistentem; sed
dum de una determinata persona praedicatur, adsignificare determina­
tum hunc modum subsistendi, seu supponere pro hac persona; dum ab­
solute enuntiatur, supponere vel in confuso pro persona sine determi­
natione huius aut illius, vel pro tribus personis. Pater est divina natura
subsistens sub formali hac ratione Patris, Filius est eadem divina natura
subsistens sub hac formali ratione Filii etc., et ideo unus est Deus seu
una natura divina subsistens, quamvis subsistat ut Pater et Filius et
Spiritus Sanctus. Vide supra th. IV. declarationem textus Io. 1. 1.

4

— 331 —

ut verbis minus idoneis in obiectione dicitur: quae sunt
sub aliqua ratione idem cum uno tertio, sub hac ratione
sunt idem inter se. Propterea Pater, Filius, Spiritus Sanctus
quia unum sunt sub ratione deitatis seu quatenus Deus ,
non sunt tres Dii sed unus Deus; seu quia sunt idem cum
deitate et sunt una deitas, ideo sub ratione deitatis inter
se non distinguuntur.
Mysterio fidei repugnans sententia esset longe alia, quae
nullo modo est evidens, nec potest demonstrari vera, imo
generating enuntiata est evidenter falsa. Dici nempe debe­
ret: quae sunt plura realiter inter se distincta sub una ra­
tione, non possunt esse unum sub alia ratione; et quae
sub aliqua ratione sunt unum (seu minus proprie loquendo,
quae sub aliqua ratione sunt idem cum uno tertio), ea sub
omni ratione sunt idem inter se, seu sub nulla ratione inter
se distinguuntur. At quis non videt, ubi in uno sunt plures diversae rationes et functiones, absurdum esse dicere,
id quod verificatur in eo secundum unam rationem, neces­
sario etiam verum esse secundum aliam rationem diversam?
In homine vita est rationalis et animalis et vegetativa;
numquid ergo secundum eamdem rationem, secundum quam
cibos digerit et vegetat, etiam cogitat et libera voluntate
vult ac eligit? Ad rem de qua agimus s. Thomas ita re­
spondet. « Argumentum illud tenet, quod quaecumque uni
et eidem sunt eadem, sibi invicem sunt eadem, in his quae
sunt idem re et ratione, sicut tunica et’; indumentum, non
autem in his quae differunt ratione... Licet paternitas sit
idem secundum rem cum essentia divina et similiter filia­
tio, tamen haec duo important oppositos respectus; unde di­
stinguuntur ab invicem n S. Th. 1. q. 28. a. ‘3. ad 1. Vide­
licet non ideo distinguuntur inter se realiter, quia ab
essentia distinguuntur secundum rationem; ita enim etiam
attributa absoluta distinguuntur tum ab essentia tum inter
se invicem solum ratione. Sed quod infinita divina natura
habet rationes diversas absoluti et relativi, seu quod na­
tura et hypostasis in Deo ratione et virtualiter distinguun­
tur, haec est conditio, sine qua non posset esse distinctio
realis hypostasium inter se. Actu autem . sistentis huius di-

— 332 —

stinctionis ratio formalia est, quia hypostases divinae sunt
relativae relationibus originis, et ideo sibi invicem oppo­
nuntur ut principium et realiter procedens a principio.
Formulae mathematicae huc non pertinent; ibi enim ter­
mini non possunt esse sub una ratione idem cum tertio et
sub alia ratione non idem inter se, quia quantitates abs­
tractae unam tantum, non aliam et aliam habent rationem.
In ordine physico et metaphysico substantiarum finitarum
est distinctio sub ratione hypostaseos (alius et alius), et
aliqua unitas sub ratione naturae (non aliud et aliud) licet
solum unitas specifica. Petrus formaliter ut hic unus, est
alius a Paulo; si formaliter spectetur natura quae definitione
continetur, habet Petrus unitatem cum Paulo maiorem quam
cum animali (in genere), et cum animali maiorem quam cum
substantia in genere (e. g. cum saxo); maxima vero et numerica esset unitas secundum rationem hominis, si ut ali­
qui philosophi et etiam theologi catholici putarunt, huma­
nitas seu formalis ratio naturae a parte rei realiter et
numero una Petrum et Paulum constituerent hominem
(vide supra Scholion ad th. IX.).
Ia"m vero si divinus intellectus realiter producit Verbum
immanens, evidenter essentia seu natura una numero est
producentis et Verbi (idemque valet de termino immanente
volitionis seu dilectionis). Tum vero sub formali ratione
producentis Verbum et Verbi producti sunt duo relativi
realiter inter se distincti, sub formali autem ratione na­
turae seu deitatis est unum numero atque adeo unus Deus.
Haec et unitas sub ratione absoluti et distinctio sub alia
ratione relativorum evidenter consequitur ex supposita
productione Verbi. Ridicula ergo sophismata ex axiomate
mathematico dimittenda sunt, si Rationalistae nolunt evi­
denti rationi repugnare; sicque reliquum eis erit, ut vires
incredulitatis experiantur unice in demonstranda evidenti
repugnantia, quod intellectio infinita producat Verbum ut
immanentem terminum intellectionis. Conatus huiusmodi
omnes necessario in irritum cadent, quia, ut diximus, nec
ex intellectione per se, nec ex intellectione quatenus substan­
tialis est et infinita, nec ex natura divina ullum suppetit

evidens principium evidenter repugnans huic revelatae ve­
ritati. Neque aliunde huiusmodi repugnantia deduci potest;
quin immo tum lumine rationis ex ipsa infinitate divinae
intellectionis est evidens tum fide revelata certissimum ,
nullum posse esse huiusmodi evidens principium repu­
gnans.
O
I
310. Ex his iam etiam responsum est ad reliquas diffi­
cultates, quas iidem Rationalistae, Schleiermacher, Strauss
et reliqua huiusmodi negotia perambulantia in tenebris
(vide Fol/trimest. Theolog. Tubing. 1843. fasc. 1.) repetunt
ex antiquis haereticis ad demonstrandam contradictionem
in conceptu trium personarum, quae sint unus Deus. Aiunt
scilicet: tres personae necessario essent tres essentiae, quia
persona a substantia intellectiva singulari (a substantia
prima) non distinguitur. Praeterea si personae realiter dis­
tinguuntur, necessario aliqua perfectio est in una quae non
est in altera, et proinde etiam tres personae essent aliquid
perfectius quam singulae. Postremo si una persona est prin­
cipium alterius, haec altera pendet a prima, et hoc ipso
est inferior et imperfectior.
In recoquendis huiusmodi difficultatibus, quae ab istis
rabulis exhibentur velut nova lumina in ipsorum philoso­
phia exorta, unum est clarissimum, quod vel insignis igno­
rantia propria vel praesumptio ignorantiae in lectoribus
homines reddit stulte praefidentes. Sunt enim obiectiones
inde a saeculo III ab antiquis haereticis fere iisdem
verbis propositae, a ss. Patribus confutatae, ab omnibus
theologis scholasticis contritae, quae nec ruinam haeresis
Sabellianae, Arianae, Tritheitarum, Roscellini, Abaelardi,
Gilberti Porretani, Abbatis loach ini, Socinianorum impe­
dire, nec fidem universalem totius Ecclesiae in Deum unum
et trinum aut theologicam dogmatis illustrationem a doctoribus catholicis promotam vel minimum labefactare value­
runt; immo ad ampliorem simul et subtiliorem explicationem
catholicam externa erant occasio, u Ex haereticis asserta
est catholica... cum praecisi essent haeretici, quaestionibus
agitaverunt Ecclesiam Dei; aperta sunt quae latebant, et
intellecta est voluntas Dei... Numquid enim perfecte de

— 334 —

Trinitate tractatum est, antequam oblatrarent Ariani? »
Aug. in Ps. 54. n. 22.
a) Concedimus nos, etiam in creatis et finitis hypostasin
connaturaleni non realitate aliqua superaddita differre a
singulari et integra substantia, sed dicimus distingui ra­
tione cum fundamento in re; h. e. quod res eadem sub alia
ratione est substantia singularis et integra (substantia pri­
ma), quatenus est haec talis ουσία seu entitas, et sub alia
ratione est hypostasis, quatenus est tota in se non autem
sive ad modum partis est alterius sive natura communis
pluribus. Propter hanc diversam rationem unius et eiusdem
rei, natura creata quin desinat esse substantia singularis
ac integra, potest non esse in se hypostasis, idque sola
unione ad modum partis cum hypostasi superiori, cuius
fiat natura propria, adeoque non detractione sed superadditione realitatis, quod de natura humana Dei hominis
multis suo loco demonstratum est (in tractatu de Incarna­
tione th..XXXI.). Multo magis non modo concedimus sed
fide tenemus, divinam essentiam peu substantiam ipsam
realiter esse hypostasim: a summa quaedam res, quae rea­
liter est Pater qui generat, Filius qui generatur, Spiritus
Sanctus qui procedit λ. At res eadem sub alia ratione est
absolutum, et ita una numero non multiplicabilis essen­
tia; et sub alia ratione est relativum, et ita tres sunt
hypostases. Cum enim relatio sit unius ad alterum, qua­
tenus unus procedit ab altero per actum immanentem, quo
Verbum exprimitur ut immanens terminus intellectionis
substantialis, et Spiritus Sanctus procedit ut immanens
terminus dilectionis substantialis, sub hac formali ratione
relativorum ad invicem seu producentis et procedentis per
modum intellectionis et dilectionis sunt tres relativi inter

se distincti, entitas vero absoluta seu divinitas trium est
una numero.
Iam secundum analogiam ex creaturis derivatam, unum
absolutum commune dicimus essentiam, naturam seu sub­
stantiam; tres distinctos unius intellectualis naturae dici­
mus personas (hypostases intellectuales). Nemo nostrum
affirmat, hanc trium distinctionem sola ratione demonstrari;

— 335 —

sed imino sicut earn fide credimus, quia Deus ipse revelavit,
ita etiam credimus, eam lumine rationis demonstrari non
posse (th. XVII.). Sed si iam constat, per intellectionem
et dilectionem realiter produci terminos immanentes Ver­
bum et Spiritum Sanctum, reliqua de unitate et distinctione
ex hoc ipso dogmate processionum aper necessarias ratio­
nes » demonstrantur. Ergo iterum revocamus adversarios
ad illud unum, ut evidenter demonstrent repugnantiam
in eo, quod intellectus infinitus producat Verbum, et vo
luntas infinita producat amorem velut terminum immanen­
tem; quam repugnantiam non solum negamus posse demon­
strari, sed demonstramus, demonstrari non posse.
ό) Qui immanentes relationes et relativa in Deo fingunt
instar trium hominum velut absoluta et personas invicem
separatas, quarum cuique sua numerice distincta sit natura,
ii utique evidentem reperient contradictionem in notione
Dei unius et trini; sed tali conceptui non minus revelatio
quam ipsa ratio repugnat. Atqui ab isto conceptu falsissimo
progreditur obiectio secundo loco commemorata. Si enim
una infinita essentia simul habet rationem absoluti et re­
lativi, et si eadem essentia infinita identifientur cum tri­
bus relativis , repugnat ut plus perfectionis iutelligatur
sub ratione sive unius sive plurium relativorum, quam
sub ratione infinitae essentiae absolutae. De hac re satis
diximus th. XV.
c) In eo etiam quod obiiciunt de dependentia, ex qua
sequatur inaequalitas personarum, supponitur productio
naturae, atque inde distinctio hocque ipso diversitas na­
turarum, et ex his ulterius productio per actionem, quae
producens alteram naturam est verissima productio ad
extra. Uno verbo supponitur sententia Ariana de produ­
ctione Eilii, in qua sane evidens est dependentia et in ea
inclusa inaequalitas Filii. At doctrina revelata omnino est
alia. Infinitus actus intellectionis divinae ex intima per­
fectione et exigentia suae naturae intelligendo se producit
Verbum sui ut terminum immanentem intellectionis, ita ut
in Verbo sit tota eadem numero perfectio absoluta com­
municata, quae est in producente. «Oportet igitur, quod

— 336 —

Deus in se ipso sit ut intellectum in intelligente; intel­
lectum autem in intelligente est intentio intellecta (conce­
ptus) et verbum. Est igitur in Deo intelligente se ipsum
Verbum Dei quasi Deus intellectus n S. Th. contr. gent. IV.
c. 11. Ex eâdem vero exigentia necessariae perfectionis,
qua Deus est intelligendo exprimens Verbum , est etiam
Verbum ut Deus intellectus.
Si igitur dependentia dicitur improprie, quod unum
non potest esse sine altero ex insita exigentia perfectionis,
hoc sensu dependentia est mutua, quia intellectio paterna
non potest esse sine immanente Verbo producto, et Verbum
non potest esse sine intellectione producente. At haec non
est dependentia includens imperfectionem et proprie (licta,
sed est interna necessaria perfectio, ut unus Deus sit sicut
necessario existens infinita intellectio sui exprimens Ver­
bum, ita necessario existens Verbum infinitae intellectio­
nis: u in principio Verbum erat apud Deum, et Deus erat
Verbum n.
Dependentia proprie dicta est negatio necessarii Esse
atque necessariae perfectionis, et affirmatio alicuius Esse
et alicuius perfectionis per influxum alterius tamquam
causae (in aliquo genere causalitatis materialis, formalis,
finalis, efficientis). Haec dependentia est indigentia et ne­
gat Esse necessarium ac proinde negat Esse divinum (1).
(1) Hinc patet, quid sentiendum sit de ratione et praedicatione es­
sentiali entis a se. Particula a se negat productionem ac prodncibilitatem a causa externa sen ab alio ente, et affirmat exigentiam ac neesssitatem existentiae ex ipsa interna ratione essentiae ; nihil autem
per se negat aut affirmat de productione et processione immanente per
necessariam communicationem unius necessariae essentiae. Porro ens de
Deo simpliciter dictum intelligitur absolutum Esse, potest tamen cum
addito etiam dici ens relativum et accipi hypostatice, sicque dici possnnt
tria entia relativa. Unde ens a se simpliciter dictum est praedicatum
absolutum significans intrinsecus necessariam existentiam divinae essentiae , et sic ratione subiecti negat omnem productionem ; essentia
enim nec generat nec generatur nec procedit; non tamen negat commu­
nitatem huius essentiae et unius absoluti Esse in tribus relativis. Si
dicitur ens relativum a se, h. e. si praedicatur de hypostasi sub for­
mali ratione hypostaseos , ens a se affirmat de singulis hypostasibus
internam necessitatem existendi , et negat productionem ab alio ente

— 337 —

Processio ergo Verbi necessaria ex necessaria perfectione
divinae naturae non est dependentia indigentiae et imper­
fectionis; sed est insita exigentia perfectionis in spiritu
infinito, ut unus idemque spiritus in una non multiplica­
bili attamen communicabili essentia sit et producens Ver­
bum et Verbum. Quod totum, ut patet, aeque valet de
processione amoris, seu de necessario immanente termino
infinitae dilectionis Patris ac Filii. Haec necessaria processio
secundum naturalem exigentiam perfectionis intelligenda
est, quando Patres dicunt pendere Filium a Patre, Spiri­
tum Sanctum a Patre et Filio. Vide Didac. Ruiz disp. X.
sect. 1. 2. 3; Suarez 1. II. c. 2.

CAPUT III.
DE MODO NOSTRO CONCIPIENDI MYSTERIUM S3. TRINITATIS

PER DISTINCTIONEM ABSOLUTI AC RELATIVI.

THESIS XXI.

De identitate reali et distinctione in SS. Trinitate
per distinctionem absoluti ac relativi,
»
•
■>
»
»

u Una summa res quae Dens est, simul habet tum rationem absoluti,
quod est una essentia divina, tum rationem relativorum ad invicem,
qui realiter inter se distinguuntur; internae enim relationes divinae
tum omnes tum singulae ex doctrina fidei sunt realiter ipsa infinita
essentia Dei. Nihilominus mysterii revelata veritas postulat, ut easentia et relatio divina, quemadmodum a nobis inaedaequate solum
concipi possunt, ratione cum fundamento in re ac virtualiter distinctae intelligantur. n

Ad explicandum conceptum distinctarum personarum in
una essentia primum fundamentum unde progredimur, nobis
est definitio Concilii Later. IV. cap. Damnamus. «Una quae­
dam summa res est, incomprehensibilis quidem et ineffa­
bilis, quae veraciter est Pater et Filius et Spiritus Sanctus,
(diverso); « sicut Pater habet vitam in semetipso , sic dedit et Filio
habere vitam in semetipso; » sed processionem immanentem et neces­
sariam hypostaseon iu una necessaria essentia non negat, nisi ratione
subiecti in prima hypostasi, cuius proprietas est -ή dysvroaia·.
Franzelin, de dbo TRINO SEC. l’ERS.
22

— 338 —

tres simul personae ac singillatiin quaelibet earumdem; et
ideo in Deo solummodo Trinitas est, non quaternitas, quia
quaelibet trium personarum est illa res, videlicet substan­
tia, essentia, seu natura divina, quae sola est universorum
principium... Et illa res non est generans, neque genita,
nec procedens, sed est Pater qui generat, et Filius qui gi­
gnitur, et Spiritus Sanctus qui procedit; ut distinctiones
sint in personis et unitas in natura, n
Secundum hanc itaque definitionem a) divina essentia
ipsa realiter est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, tres
simul personae et quaelibet earumdem, seu divina essentia
identificatur cum tribus inter se distinctis personis et cum
earum singulis, δ) Quatenus ea summa res formaliter est
essentia seu natura divina, est omnino una non multipli­
cabilis , quamvis eadem identificetur cum tribus inter se
distinctis, seu (ut dici solet) sit communis tribus per­
sonis inter se distinctis. Ergo hoc ipso quia una est non
multiplicabilis , sub hac formali ratione naturae commu­
nis nec generat nec generatur nec procedit. At c) eadem
summa res est Pater, et sub hac formali ratione ut Pater
generat Filium; eadem est Filius, et sub hac formali ra­
tione ut Filius generatur a Patre; eadem est Spiritus San­
ctus, et sub hac formali ratione ut Spiritus Sanctus pro­
cedit a Patre Filioque. Ergo d) evidenter eadem una summa
res habet formalem rationem absoluti (ut absolutum dicitur
in oppositione ad relativum) (1), quia sub formali ratione
essentiae nec generat nec generatur nec procedit adeoque
nullam habet distinctionem, hocque ipso nullam relationem
(1) Absolutum dicitur dupliciter de Deo, primo ens absolutum qua­
tenus est ens solutum a limitatione, seu ens simpliciter sine negatione
entitatis ulterioris, quae adhuc possibilis concipi posset, adeoque ut
infinitum ac independens in oppositione ad ens participatum ac crea­
tum vel creabile; deinde absolutum ut solutum a relatione, quod rea­
liter non refertur ad alterum, adeoque in oppositione ad relativum. Hoc
altero sensu semper intelligitur, ubi essentia et personae divinae com­
parantur. « Substantia prima dicitur absoluta quasi ab alio non depen­
dens. Relativum autem in divinis non excludit absolutum, quod est ab
alio non dependens; sed excludit absolutum, quod ad aliud non refer­
tur b S. Th. Potent, q. 9. a. 4. ad 10.

(realem) ad intra ; simul vero eadem una summa res habet
formalem rationem relativi, seu melius relativorum (neque
enim realiter relativum sine reali distinctione et multipli­
catione relativorum esse aut concipi potest), et sub hac ra­
tione est ipsamet Pater generans et Filius genitus et Spi­
ritus Sanctus procedens ; adeoque summa res , quae sub
formali ratione absoluti, est unum, una essentia, unus Deus,
eadem sub formali ratione relativorum est tres , qui tres
unice sub hac formali ratione relativorum inter se distin­
guuntur. Relationes autem hae distinguentes vi rea'ium
processionum, immanentium sunt relationes originis expres­
sae in revelatione nomine ac re Patris, Filii, Spiritus
Sancti.

Doctrina eadem continetur in Scriptura, in symbolis,
in definitionibus Conciliorum , in declarationibus Patrum
et in universa praedicatione ecclesiastica, ex quibus demon­
stravimus doctrinam revelatam, unum Deum esse Patrem,
Filium et Spiritum Sanctum; unam numero essentiam non
multiplicari, sed esse communem tribus distinctis relativis
ad invicem; Patrem, Filium, Spiritum Sanctum non esse
aliud et aliud, sed unum idemque omnino, licet sit alius
et alius sicque non unus sed tres ; hoc igitur sensu tres>
personas esse perfectissime consubstantiales. «Neque Filius
est Pater, quippe unus est Pater, sed hoc est quod Pater;
neque Spiritus Sanctus est Filius t eo quod ex Deo est;
unus est enim unigenitus; sed hoc est quod Filius. Tria
haec sunt renum deitate, et unum hoc est tria proprietatibus*
bm τρία $εοτητι, y.ai το εν τρία ταις ΐοκττ,σι Gregor. Naz. or. 31

(al. 37) η. 9. Proprietatibus sunt tres , videlicet sub for­
mali ratione Patris gignentis, Filii geniti, Spiritus Sancti
procedentis, quae rationes ad invicem relativae sunt, ut
paulo ante dixerat Gregorius: «differentia relationis mu­
tuae differentem ipsorum fecit appellationem.* In formula
baptismi Salvator « demonstrat satis esse, si in Patris et
Filii et Spiritus Sancti appellatione permaneamus, ad eius
quod essentialiter est, perceptionem; quod quidem et unum
est et non unum. Nam essentiae ratione est unum; ideo in
unum nomen (baptizantes in nomine Patris et Filii et Spi-

— 310 —

ritus Sancti) respicere Dominus lege sua constituit; sed
proprietatibus notionalibus Tiypostaseon in Patris et Filii
et Spiritus Sancti fidem discernitur indivise distinctum et
inconfuse unitum n (1) Gregor. Nyss. contr. Eunom. 1.1.

T. II. p. 3. At doctrina tum Patrum tum Scripturae huc
pertinens ex superioribus repetenda est; hic solum de de­
ducendo ex illa et declarando conceptu sumus solliciti.
Ut patet, tota haec doctrina et nominatim Lateranensis
definitio ad duplex dogma revocari potest. Unum,quod vehit
fundamentum supponitur, tum lumine rationis tum revela­
tione innotescit, nimirum dogma unitatis et simplicitatis
Dei, quod infinita essentia divina necessario una est, tum
unitate quae opponitur multiplicationi , tum unitate quae
opponitur cuivis compositioni non solum physicae ex par­
tibus realibus, sed etiam metaphysicae, quae exsurgat ex
. diversis gradibus entitatis cum obiectiva praecisione inter
se distinctis. Dogma alterum ex sola revelatione cognoscibile
directe enuntiatur, quod unus Deus est Pater et Eilius et
Spiritus Sanctus, tres personae realiter inter se distinctae.
Simplicitas divini Esse in definitione Lateranensi velut
fundamentum supponitur ad declarandum, quod divina
essentia ipsa est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, at­
que ideo non essentia absoluta a personis inter se relativis,
sed tantummodo personae inter se realiter distinguuntur.
Propter hanc identitatem essentiae unius cum tribus per­
sonis docet Concilium non esse quaternitatem (ut loachim
Florensis Abbas obiecerat Lombardo), sed Trinitatem tan­
tummodo personarum. Ex eadem infinita simplicitate, ut in
universa doctrina Scripturae et Patrum et a Concilio ite­
rum proposita est, porro consequitur, non posse a nobis
consideratione mentis distingui ullam Dei perfectionem aut
formalem rationem, quin eadem obiective et ut in se est,
includat seu melius ipsamet sit realiter infinitum Esse di­
vinum ac entis absoluti plenitudo.
Itaque tenendum est, non aliam rem esse essentiam et
(1) Τω
γαρ λογω tîjç άυσιας ίν ιστι.. τοις Ss γνωριστιχοιζ των tiffoîiifitytâcny et? ττατρος τε ζα: υιου ζαι άγιου πνεύματος πιστιν ίινρ
ρνταΡ άοιαστατως τε μεζίζομενον ν.αι άσυγγυτως ενουμενον.

— 341 —

aliam relationem in Deo sed omnino rem eandem; attamen
alia est formalis ratio essentiae et alia relationis’, haecqne
distinctio est cum fundamento in re. Haec primum distin­
ctio rationis, quid sit et quae sit eius veritas, tum eiusdem
necessitas indiget declaratione.
1. Quia nos imperfecto nostro modo cognoscendi non
possumus uno conceptu complecti totam plenitudinem entis
nisi omnino confuse, ideo ad distinctiorem aliquam intelle­
ctionem Dei efformandam ipsum unum simplicissimum Esse
infinitum conamur assequi veluti per partes sub diversis
inadaequatis conceptibus essentiae, intellectus, voluntatis,
sapientiae , bonitatis ceterarumque perfectionum , quibus
omnibus conceptibus respondet unum Esse infinitum; rea­
liter enim illud est et essentia et intellectus et voluntas
et omnis perfectio. At haec omnia non est aliis et aliis realitatibus in Deo ipso distinctis; sed est una infinita entitas
secundum diversas velut functiones aequivalens his omni­
bus perfectionibus. Quod concipimus sub idea e. g. sapien­
tiae infinitae revera est in Deo et est Deus ipse; seu eadem
res obiectiva respondens huic conceptui sapientiae est et­
iam divina essentia, bonitas, omnipotentia, iustitia etc.,
quia illa res est ipsa entis absoluti plenitudo. Iam quod
explicite concipimus sub ideis sapientiae, bonitatis, omni­
potentiae et ceterorum attributorum, id appellamus for­
males rationes obiectivas ; operationem vero mentis nostrae
in hac distinctione dicimus distinctionem rationis (subiectivae). Formales illae rationes, ut iam patet, non sunt in
Deo realiter distinctae, sed sunt una entitas simplicissima
a nobis distinctis et inadaequatis conceptibus perfectionum
apprehensa. Attamen ipsa infinitas perfectionis divinae aequivalens et supereminens in uno suo simplicissimo Esse
hisce omnibus perfectionibus, ut a nobis consideratione seu
ratione (επίνεια) distinguuntur, fundamentum praebet cur
ex rei veritate possimus divinum Esse sub formalibus ra­
tionibus diversis concipere ; et hoc est, quod dicitur di­
stinctio rationis cum fundamento in re. Cf. S. Th. 1. dist.33.
q. 1. a. 1. ad 3. (De his recole, quae disputavimus in Tract,
de Deo th. XII. XIII. XXVI. XXVII.).

— 313 —
- 342 -

Tain vero ex eodem principio infinitatis et inde simplici­
tatis divini Esse intelligitur pari omnino modo, quo dictum
est de attributis absolutis, nullam esse distinctionem realem
inter idem Esse sub formali ratione absoluti et sub formali
ratione relativi. Eadem quippe entitas et absolutum est et
relativum; nos vero nonnisi distinctis conceptibus diversas
has rationes formales apprehendere possumus, haecque no­
stra distinctio est sane cum fundamento in re, quoniam
obieetive et realiter una infinita entitas simul est et absolutum et relativum, habetque functiones tum absoluti
tum relativi. Tino verbo dici potest:, multarum rationum
adeoque etiam absoluti et realitivi distinctio non est realis;
sed quod respondet illis multis lationibus ipsumque abso­
lutum et relativum est realitas in Deo, verum realitas una
in se simplicissima.
Tota haec quam dedimus, definitionis Lateranensis explicatio est Doctoris Angelici, u Alia est ratio substantiae
et relationis, et utrique (rationi nostrae subiectivae seu
conceptui) respondet aliquid (ratio obiectiva) in re quae
Deus est, non tamen aliqua res diversa sed una et eadem...

Licet relatio non addat supra essentiam aliquam rem sed
solum rationem (i. e. res eadem revera est sub alia ratione
essentia et sub alia ratione relatio, et proinde sub duplici
ratione concipitur cum fundamento in re), tamen relatio
est aliqua res, sicut etiam bonitas est aliqua res in Deo,
licet non differat ab essentia nisi ratione, et similiter est
de sapientia. Et ideo sicut ea, quae pertinent ad bonitatem
vel sapientiam, realiter Deo conveniunt, ut intelligere et
alia huiusmodi; ita etiam id, quod est proprium realis re­
lationis scilicet opponi et distingui (i. e. ut relativi refe­
rantur realiter ad se invicem, et hoc ipso sub formali ra­
tione relativorum sint inter se distincti) realiter in divinis
invenitur n S. Thom. de Potent, q. 8. a. 2. ad 2. 3. et 1.
q. 28. a. 2.
Hoc idem lucidissime , quantum mysterii profunditas
patitur, expressit Cardinalis Caietanus in 1. q. 39. a. 1. <Ju
Deo, ait, secundum rem sive in oidine reali est una res
(ut omnes Catholici debent fateri), non pure absoluta nec

pure respectiva nec mixta aut composita aut resultans ex
utraque, sed eminentissime et formaliler habens quod est
respective, imo multarum rerum, respectivarum (tiium reali­
ter relativorum ad invicem et hoc ipso realiter inter se
distinctorum) , et quod est absoluti. Ita in ordine formali
seu rationum formalium secundum se (ut in Deo est), non
quo id nos loquendo (qui unum illud concipimus multis
distiuctis notionibus inadaequatis), est in Deo unica ratio
formalis non pure absoluta nec pure respectiva , non pure
tommunicabilis nec pure incommunicabilis , sed eminentis­
sime ac formaliter continens et quidquid absolutae perfec­
tionis est et quidquid Trinitas respectiva (relativa) exi­
git (1). Pater non intelligit essentiam et paternitatem
ut duo obiecta formalia secundum se, sed ut unum formaliter et multa virtualiter, non ita quod in illa summa re

atque ratione formali paternitas et essentia sint (solum)
virtualiter, sed ita quod sint formaliter et realiter (h. e.
quod una res et una ratio formalis estreipsa tum essentia
absoluta tum paternitas relativa ad Filium ut ad terni i.
num), sed distinctio earum est virtualiter, quia ita ibi sunt,
ac si essent distinctae, et rursus quia ita (una res et ratio
formalis) exercet munus utriusque, ac si essent distinctae.v
Haec ibi.
Paucis sed claris verbis hoc ipsum dicit Suarez. «Est
ibi una res vere absoluta et vere relativa sine distinctione
inter se, quia ut sic (ut absolutum et simul relativum)
non involvunt oppositionem nec repugnantiam ; quia non
est de ratione rei absolutae, ut secundum nullam rationem
possit habere respectum, sed solum ut, quatenus absoluta,
eum non dicat n Suarez de Trin. 1. IV. c. 3. n. 19. Cf. Didacuin Ruiz disp. XI; Molinam in 1. q. 28. disp. III.
(1) Haec disputat Caietanus contra illos Scotistas , qui inter di­
versas rationes in Deo et nominatim inter absolutum ac relativum non
quidem realem distinctionem admittunt ( quod esset haereticum ) , sed
tamen maiorem quam est distinctio rationis; undo eam appellant di­
stinctionem mediani vel formalem, h. e. qnae sit obieetive in Deo iuter
diversas formalitates, et non solum ex imperfecto nostro modo intelligendi concipiatur.

— 344 —

2° Apparet facile, fundamentum esse diversum et neces­
sitatem longe maiorem distinctionis inter formalem ratio­
nem absoluti et relativi, quam inter formales rationes abso­
lutorum attributorum. Posterior enim haec distinctio nec
fundatur in aliqua distinctione reali, nec realis distinctio
eam consequitur; sed solum est necessaria, ut inadaequatia
nostris notionibus unum absolutum Ease di vinum paulo di­
stinctius concipiamus (Tract, de Deo). At non ita se res habet
in distinctione absoluti et relativi. Verissimum quidem est,
non minus unam summam rem absque ulla distinctione
actuali in re ipsa esse et absolutam essentiam et relativum
(Patrem et Filium et Spiritum Sanctum), quam una res sit
essentia et absoluta sapientia ac bonitas; sed absoluta a
nobis distinguuntur vel unice vel certe potissimum secun­
dum diversas relationes rationis et functiones infiniti Esse
ad extra, quin inde ulla sequatur distinctio realis: contra
vero distinctio inter absolutum et relativum est secundum
diversam functionem ad intra ita, ut sub formali ratione
absoluti maneat unum indistinctum, sub formali autem ra­
tione relativi sint tres realiter inter se distincti. Ita ergo
una summa res in se continet utramque rationem absoluti
ac relativi , et realiter habet functiones utriusque , ac si
duae illae rationes essent res distinctae. Propterea haec
distinctio inter absolutum ac relativum sicut etiam inter
intellectum et voluntatem in oidine ad diversas processio­
nes Filii ac Spiritus Sancti magis proprie quam altera inter
attributa absoluta, dicitur virtualis, h. e. cum fundamento
secundum diversas functiones unius eiusdemque rei infini­
tae , non secus ac si essent duae res distinctae, ut paulo
ante vidimus declaratum a Caietano. Hoc etiam sensu de­
bent intelligi illi theologi , qui dicunt maiorem distinctio­
nem esse inter essentiam et personam quam inter essentiam
et attributa (cf. Petav. de Deo 1.1. c. 10. n. 10).
Supposita itaque simplicitate et unitate Dei, sicut realis
distinctio personarum inter se evidenter ostendit unam sum­
mam rem simplicissimam non solum conceptu nostro sed
in se simul esse absolutum et relativum ; ita eadem realis
distinctio non solum fundamentum praebet sed omnino ne-

— 315 —
cessariuin reddit, ut eandem summam rem distinctis notio­
nibus absoluti et relativi concipiamus.
Haec necessitas tanta est, ut sublata distinctione utriusque formalis rationis ipsum dogma Trinitatis personarum
in una simplicissima et non multiplicabili essentia subver­
tatur. Dogma enim in hoc ipso positum est, quod Deus
secundum rationem jEsse absoluti et omnis perfectionis ab­
solutae , quam nos mentis consideratione distinguere pos­
sumus, est unum simplicissimum Esse infinitum; secundum
rationem vero relativorum ad invicem per relationes ori­
ginis seu processionis unius ab altero idem illud unum
Esse est Pater, Filius, Spiritus Sanctus, qui inter se sunt
realiter distincti. Hinc haeretici tam illi , qui in unitate
essentiae unam tantummodo admittebant personam vere di­
vinam (ut Ariani), quam Tritheitae qui in tribus perso­
nis tres inducebant essentias divinas (ut etiam Abbas loachim), ad doctrinam catholicam impugnandam assumebant
negationem diversae rationis et affirmationem exaggeratae
identitatis inter essentiam absolutam et proprietates rela­
tivas; atque ideo ss. Patres vicissim non minimam partem
defensionis catholicae collocabant in demonstranda diversa
ratione formali essentiae absolutae et personae proprieta­
tisque relativae, utiuxta revelationem disertissimam unitas
et realis communitas secundum formalem rationem essentiae,
realis distinctio et incommunicabilitas secundum formalem
rationem relativorum seu personarum sarta esset ac tecta.
Prolixae disputationes de distinctione secundum duplicem
rationem essentiae et proprietatum relativarum sunt apud
ss. Basilium et Gregorium Nyssenum fratrem in libris con­
tra Eunomiu.ni, apud Gregor. Xazianz. or. 29. al. 35, apud
Epiphaniam haeres. 76, Cyrillum in Thesauro, Augustinum
praesertim 1. V. de Trin. aliosque, ubi respondent perpe­
tuae Arianorum cavillationi , quam u haereticorum arcem
ac murum « appellat Gregorius Nazianz. (or. 31. n. 23), Au­
gustinus (Trin. V. c. 3) «callidissimum machinamentum, n
quod scilicet ingenitum et genitum diversa sunt atque ideo
diversa sit Patris ac Filii essentia; quidquid enim de
Deo dicitur, secundum essentiam dici statuebant, reiecta

— 316 —

distinctione virtuali inter essentiam et hypostasin. Unde
ad obiectionem Arianam cum aliis Gregorius Naz. respon­
det or. 29. n. 16: u Pater non est nomen essentiae, o viri
acutissimi, nec actionis, sed relationem eam indicat, quam
habet Pater ad Filium vel Filius ad Patrem. Ut enim apud
nos (in humanis) haec nomina germanam necessitudinem
(το γνγ,σιον r.ai civ.ucv) significant, sic et ibi indicant habitudi­
nem geniti ad generantem in communitate naturae » (ro
cpc^utav). Pariter Augustinus Trin. 1. V. ponit illam Aria­
nam difficultatem : u quidquid de Deo dicitur vel intelli­
gitur, non secundum accidens sed secundum substantiam
dicitur; quapropter ingenitum esse Patri secundum sub­
stantiam est, et genitum esse Filio secundum substantiam
eat. Diversum est autem ingenitum esse et genitum esse;
diversa est ergo substantia Patris et Filii.» Summa satis
prolixae responsionis Augustini continetur hac conclusione:
«quamvis diversum sit Patrem esse et Filium esse, non
est tamen diversa substantia (essentia absoluta), qui hoc
non secundum substantiam dicuntur sed secundum relativum,

quod tamen relativum non est accidens, quia non est mu­
tabile.» Eadem declarando prosequitur de ingenito etgenito:
«sicut genitus non ad se ipsum dicitur sed quod ex genitore
sit, ita cum dicitur ingenitus , non ad se ipsum dicitur,
sed quod ex genitore non sit, ostenditur. In eodem tamen
praedicamento quod relativum vocatur, utraque significatio
(sicut geniti ita et ingeniti) vertitur; guod autem relative
pronuntiatur, non indicat substantiam: ita guamvis diversum sit genitus et ingenitus, non indicat diversam sub­
stantiam u Aug. ib. c. 3-7. Vide Petav. de Deo 1.1. c. 7-11;

Trin. 1. V. c. 1-3.

— 317 —

THESIS XXII.
Relationes divinae sunt reales et ideo substantiales.
»
?
»
v
»
-

» Ex dictis consequitur, has divinas relationes non solnm esse respectus secundum modum considerandi , sed esse relatione» rente».
Propterea 1° sunt relationes sub st anti ale», quia in Deo nullum est accidens; eas tamen considerare oportet non velut realitates superaddita»
essentiae , sed ut ipsam realitatem essentiae sub formali ratione ac
functione relativorum. Quod utrumque 2’ ex doctrina s. Thomae confirmatur et illustratur, »

I. Si ex demonstratis et nominatim ex definitione Late­
ranensi sicut una sumina res est absolutum, sub qua furmali
ratione dicitur una divina essentia, ita etiam eadem sum­
ma res est relativum , sub qua formali ratione sunt tres
inter se distincti; iam patet, tum divinas relationes esse
substantiales, tum eas nihil realitatis superaddere infinitae
essentiae.
Relatio realis in creatis est accidens in subiecto , vi
cuius sublectum habet ordinem ad alium terminum realem.
Si itaque relatio dicitur ipse ordo ad alterum , quem re­
spectum ita abstracte consideratum veteres appellant rela­
tionis esse ad (terminum), ille respectus non est entitas di­
stincta a termino (ad quem refertur) et ab accidente quod
fundat talem ordinem, et quod ideo dicitur relationis fun­
damentum vel a veteribus etiam relationis esse in (subiecto).
Hinc relationes spectatae secundum suum fundamentum seu
secundum esse in subiecto sunt inhaerentes, secundum merum
esse ad terminum spectatae dicuntur assistentes, i. e. nihil
realitatis ponentes in subiecto. Hinc porro evidens est,
omnes relationes reales necessario habere suum esse in sub­
iecto; hoc enim nihil aliud significat, quam quod sunt realitas seu fundantur in realitate inhaerente subiecto relato.
Contra vero relationes quae concipiuntur mere tamquam
esse ad terminum sine realitate fundamenti in subiecto, seu
quae sunt mere assistentes et nullo modo inhaerentes, non
sunt vera realitas; sed solum ut realitas concipiuntur (ve­
teres aiebant: sunt ens non primae intentionis sed secun-

— 348 —

dae intentionis), atque ideo sunt relationes rationis et non
reales.
lain secundum hanc probabiliorem theoriam de relatio­
nibus in creatis, quam paulo post confirmabimus etiam ex
doctrina s. Thomae, aliquomodo declarantur a nobis rela­
tiones divinae.
Illae sine dubio sunt reales (loquimur de relationibus
internis), adeoque sunt entitas aliqua in ipso termino qui
refertur, non autem sunt merus respectus et extrinsecus
assistentes, ut aiebat Gilbertus Porretanus. Hoc enim si ita
esset, personae ipsae divinae vel non distinguerentur rea­
liter vel distinguerentur non solis relationibus sed etiam
absolutis; quorum prius ad Sabellianorum, alterum ad Arianam vel Tritheitarum haeresim pertinet. Supposita vero
realitate divinarum relationum , utrumque quod in thesi
dicimus, tam scilicet earundem substantialitas quam iden­
titas cum divina essentia post ea quae in superioribus
probata sunt, non novam demonstrationem sed tantummodo
declarationem postulat.
1Λ Illa entitas seu relatio secundum esse in subiecto,
non est in Deo accidens inhaerens subiecto, sed est ipsaiuet
divina substantia formaliter ut relativa. Ipsa videlicet di­
vina substantialis intellectio non modo est intellectio ab­
soluta, sed habet ex intima sua natura necessarium ordinem
ad suum Verbum ut ad terminum aeternaliter et necessario
productum; pariter Verbum est ipsa eadem absoluta intel­
lectio substantialis , sed quae sub formali ratione Verbi
producti habet necessarium ordinem ad producentem. Idem
valet de Spiritu Sancto ut substantiali amore et imma­
nente termino dilectionis Patris et Filii. Quare entitas re­
lationis est ipsa substantia divina , non quidem ut haec
formaliter est absoluta, s$d formaliter ut ex intestina sua
perfectione ordinem dicit producentis ad immanentem ter­
minum productum; terminus ergo uterque tum producens
tum productus , utpote non alia existens entitas seu non
aliam habens realitatem quam divinae substantiae, profecto
substantialis est.
2°. Kespectum seu ordinem ad terminum, sive (ut aiunt)

— 319 —

esse ad possumus quidem abstracte considerare per se, et

relationem velut assistentem; at sic consideratus respectus
seu formale esse ad nihil entitatis superaddit ultra realitatem relationis spectatae secundum esse in. Non dico rela­
tionem secundum esse ad non esse realitatem, quod Ruiz
disp. IX. sect. G. η. 14. dicit periculosum et proximum er­
rori; sed dico cum s. Thoma, Card. Palla vicino locis mox
citandis, et cum Card. Cienfuegos, esse ad non aliquam rea­
litatem etiam sola ratione distinctam superaddere realitati,
quam habet relatio secundum esse in. u Conceptus relationis
ut superadditae realis esse nequit sed pure rationis (in divi­
nis), quamvis, si formalitas ad non concipiatur ut superaddi­
ta, sit per se simpliciter realis seu idem formaliter entitative
cum praedicato absoluto divino. Est igitur realis si conci­
piatur ea formalitas ad secundum se et prout existit a
parte rei, est tamen rationis tantum , si concipiatur ut
accrescens absolutis vel addita n Cienfuegos Aenigm. theol.
disp. V. sect. 3. η. 9. Manet ergo entitas relationis secun­
dum esse in, haecque entitas ipsa non est alia quam entitas
essentiae absolutae, quae propter suam eminentiam habet
in suo simplicissimo Esse rationem tam absoluti quam re­
lativi. Ergo infinitae essentiae, tum quod haec necessario
comprehendit omnem divinam realitatem absolutam et re­
lativam, tum spectata ipsa indole relationum, per relatio­
nes nihil realitatis superadditur.
Paucis ut totum complectamur, a) sicut in creatis re­
latio realis est accidens inhaerens subiecto, ita in Deo (quo­
niam Deus est Esse simplicissimum) relatio est substantia
divina. Z>) Ut in creatis relatio non est accidens quomodo­
cumque, sed accidens quo subiectum habet ordinem ad ter­
minum realem ; ita in Deo relatio est substantia, formaliter
quatenus haec intrinsecus habet ordinem ad terminum rea­
lem. At c) in creatis hoc ipso quod relatio est accidens,
termini mutuo referendi supponuntur inter se distincti ut
substantiae; in Deo contra, quia relatio est substantia,
relatio ipsa est terminus, qui se ipso habet ordinem ad
alterum, sive se ipso refertur; et quia absolutum in Deo
omnino unum est, termini sub sola formali ratione relatio­
num substantialium distinguuntur inter se.

— 351 —

— 350 —

II. Doctrinam hactenus expositam de substantialibus re­
lationibus divinis et de modo considerandi secundum esse
in et esse ad disertissime tradit s. Thomas 1. q. 28. a. 2;
Potent, q. 8. a. 2.; 1. dist. 33. q. 1. a. 1. Describam verba
de Potent. 1. c.
u Supposito quod relationes in divinis sint, de neces­
sitate oportet dicere, quod sint essentia divina, alias opor­
teret ponere compositionem in Deo , et quod relationes in
divinis escent accidentia, quia omnis res inhaerens alicui
praeter suam substantiam est accidens; oporteret etiam, quod
aliqua res esset aeterna, quae non erit substantia divina;
quae omnia sunt haeretica. Ad huius ergo evidentiam scien­
dum est, quod inter novem genera quae'continentur sub
accidente (1), quaedam significantur secundum rationem
accidentis; ratio enim accidentis est inesse, et ideo illa dico
significari per modum accidentis, quae significantur ut
inhaerentia alteri, sicut quantitas et qualitas... Ad aliquid
vero (categoria ποσς τι seu relationis) non significatur se­
cundum rationem accidentis; non enim significatur ut ali­
quid eius in quo est, sed ut ad id quod extra est... Unde
quidam attendentes modum significandi in relativis, dixe­
runt ea non esse inhaerentia substantiis, scilicet quasi eis
assistentia, quia significantur ut quoddam medium inter
substantiam quae refertur, et id ad quod refertur. Et ex
hoc sequebatur, quod in rebus creatis relationes non sunt
accidentia, quia accidentis esse est inesse. Unde etiam qui­
dam theologi scilicet Porretani huiusmodi opinionem usque
ad divinam relationem extenderunt dicentes, relationes non
esse in personis, sed eis quasi assistere. Et quia essentia
divina est in personis, sequebatur quod relationes non sunt
essentia divina; et quia omne accidens inhaeret, sequeba­
tur quod non essent accidentia... Sed ad hanc opinionem
sequitur, quod relatio non sit res aliqua, sed solum secim. dum rationem; omnis enim res vel est substantia vel acci­
dens. Unde etiam quidam antiqui posuerunt, relationes esse
(1) Noveni notissimae categoriae Aristotelis:
ιτασχιο, 5:.·;σδαι,
τι.

toiov,

zrcao», rjt/,

tgti,

de secundis intellectis (entia rationis, seu secundae inten­
tionis). Et ideo oportet hoc etiam f^orretanos dicere, quod
relationes divinae non sunt nisi secundum rationem; et sic
sequetur, quod distinctio personarum non sit realis, quod
est haereticum. Unde dicendum est, quod nihil prohibet
aliquid esse inhaerens, quod tamen non significatur ut in­
haerens.... Licet ad aliquid (relatio) non significetur ut
inhaerens, tamen oportet ut sit inhaerens, et hoc quando
relatio est res aliqua, quando vero est secundum rationem
tantum, tunc non est inhaerens. Et sicut in rebus creatis
oportet quod sit accidens, ita oportet quod sit in Deo sub­
stantia, quia quidquid est in Deo, est eius substantia. Opor­
tet ergo relationes secundum rem esse divinam substantiam,
quae tamen non habent modum substantiae , sed habent
alium modum praedicandi n S. Th. 1. c.
Ad meliorem declarationem Anglicus sibi obiicit: a) nulla
substantia est relatio ; 3) si relatio est substantia divina
secundum rem ipsam, et solum est alia eius ratio formalis,
relatio nihil reale esse videtur. Unde si relatio nihil reale
superaddit substantiae, ulterius consequi videtur, personas
divinas cum non nisi sub formali ratione relationum dis­
tingui queant, non distingui realiter inter se, quae haeresis est Sabelliana.
Respondet s. Doctor ad primum. «Nulla substantia quae
est in genere (i. e. finita et secundum esse limitata, inclu­
dens solum certum aliquem gradum entis), potest esse re­
latio, quia est definita ad unum genus... Sed essentia di­
vina non est in genere substantiae (restricta), sed est supra
omne genus comprehendens in se omnium generum per­
fectiones (ac proinde etiam relativorum); unde nihil prohi­
bet, id quod est relationis, in ea inveniri » (ib. ad 1""’).
Ad alteram difficultatem responsio lucidissima haec est.
u Licet relatio non addat supra essentiam aliquam rem sed
solum rationem , tamen relatio est aliqua res sicut etiam

bonitas est aliqua res in Deo, licet non differat ab essentia
nisi ratione, et similiter est de sapientia. Et ideo sicut ea
quae pertinent ad bonitatem vel sapientiam , realiter Deo
conveniunt, ut intelligere et alia huiusmodi, ita etiam id

— 352 —

quod est realis relationis scilicet opponi et distingui, rea­
liter in divinis invenitur τη (ib. ad 2um et 3lum). Porro ait:
«nullo modo concedendum est, quod aliud sit esse relatio­
nis in divinis et aliud essentiae. Ratio autem non signifi­
cat esse, sed esse quid, id est quid aliquid est. Unde duae
rationes unius rei non demonstrant duplex esse eius, sed
demonstrant quod dupliciter de illa re potest dici quid est,
sicut de puncto potest dici quid est, sicut principium et ut
finis propter diversam rationem principii et finis»(ib.ad 11"·).
Habes hanc doctrinam s. Thomae etiam declaratam apud
Card. Pallavicinum (Curs, theolog. 1. VIII. c. 52), ex quo
pauca citabo speciminis gratia, u Si praedicatum illud,
quod inter producens et productum est principium distinc­
tionis (paternitas, filiatio etc.) addatur enti infinito, nihil
entitatis illi adiungit; nam ens infinitum habet per se
omnem entitatem et omnem perfectionem (h. e. essentia in­
finita includit omnem realitatem, etiam quae sub formali
ratione relationis concipi potest). Quare, ut acutissime vidit
s. Thomas 1. q. 28. a. 2, nihil superaddit pertinens ad com­
plementum ipsius et ad esse in, sed addit purum esse ad
h. e. respectum ad alium. Qui respectus secundum se et
supra esse in non dicit ullam entitatem; nam ens vel est
aliquid absolutum h. e. substantia, vel aliquid inhaerens
ipsi absoluto h. e. accidens; id vero quod neque est sub­
stantia neque inhaeret substantiae sed est merus respectus
ad aliquid aliud, non habet rationem entis... Sed respectus
qui datur in Deo producentis ad productum vel producti
ad producentem , non potest realiter et identice non esse
ens, quia... hic respectus constituit et9 distinguit formaliter
unum ab altero; ergo est ens reale. Non tamen hic respectus
distinguitur realiter ab ipsa essentia diviha (quia, ut de­
claravimus, ipsa essentia praeter rationem absoluti habet
rationem relativi)... Cum nullum relativum possit esse tan­
tum relativum sed debeat vel recipi in aliquo absoluto vel
cum eo identificari, et cum relatio recepta sit accidentalis,
relatio divina tamquam substantialis et non accidentalis
debet proinde non recipi sed identificari cum essentia ab­
soluta n Pallavicin. 1. c. n. 385. 386.

— 353 —
THESIS XXIII.

Declaratio, quomodo divinae personae relationibus
const itu i in teli igan tur.
• Supposita notione hypostaseos ac personae , ei demonstratis de
- identitate rcali et distinctione virtual» inter absolutum ac relativum
» in Deo declaratur, divinas personas formaliter constitui relationibus.
» Si enim Γ invicem comparentur essentia et relationes , sola relatio
- distinguit habentes unam communem essentiam, et propterea relatio
n eadem est formalis ratio divinae hypostaseos seu personae; si vero
·» 2’ relatio substantialis spectetur plenius , ipsamet divina relatio ut- pote identij&ata. cum substantia est divina persona. Porro 3” in com'
• paratione originis ac relationis propter rei identitatem personae dif vinae aeque originibus ac relationibus constitutae intelligi possunt ;
- est tamen ratio in nostro modo concipiendi . cur potins relationibus
« quam originibus formaliter constitui dicantur. ·■»

I. In primis hic omnino necessarium est prae oculis ha­
bere, quae de propria ratione hypostasis ac personae in
comparatione cum substantia seu natura amplissime de­
monstrata sunt in Tractatu de Incarnatione (sect. III. c.3.).
Hypostasis est u individua substantial quatenus appositum
individua determinat substantiam non modo singularem in
oppositione ad universalem (cuiusmodi sunt genera et spe­
cies), non modo substantiam integram in oppositione ad
partem (cuiusmodi est corpus vel anima in homine), non
modo substantiam totam in se contradistiuctam a substan­
tia, quae licet singularis et integra sit per modum partis
facta natura alterius hypostaseos (cuiusmodi est humana
natura Christi) ; sed individua dicitur substantia etiam,
quatenus est tota in se incommunicabilis in oppositione ad
communicationem realem seu idcntificationem cum pluribus
realiter inter se distinctis. Prioribus tribus modis etiam
lumine rationis deitas seu divina essentia absoluta intelligitur esse essentialiter substantia individua ( ποωττι
cvaca); per se ipsam nimirum ex intima sua absoluta per­
fectione est haec una substantia distincta imo et infinite
diversa ab omnibus aliis, quae praeter ipsam sunt aut esse
possunt (indivisa in se, divisa ab omnibus aliis, ut ratio
Franselin, DE DEO TRINO SEC. FERS.

23

— 3ί)4 —·

individui declarari solet). Hoc sensu substantiae primae
Patres complures dixisse in Deo unam hypostasin, vidimus

in th. IX. η. II; ac sensu eodem theologos aliquos schola­
sticos unam subsistentiam absolutam in Deo docuisse osten­
demus inferius (th. ΧΧΙλ7.). At vero hanc unam numero
essentiam absolutam simul esse tres inter se distinctos,
Patrem, Filium et Spiritum Sanctum, id sola revelatione
novimus; revelatum est enim, Patrem, Filium, Spiritum
Sanctum tres distinctos esse unum Deum. Hoc ipso quidditas qua Deus est, seu deitas , seu absoluta essentia est
realiter communis tribus inter se distinctis, qui tum sin­
guli tum tres simul sunt unus Deus utpote una non mul­
tiplicabilis essentia infinita. ,
Unde hac revelata veritate supposita intelligimus, abso­
lutam essentiam sub hac formali ratione absoluti non esse
substantiam individuam eo sensu, quo in notione pleniori
hypostaseos concipitur substantia individua ; neque enim
sub ea formali ratione absoluti essentia est incommunica­
bilis, sed immo est natura Patris ita, ut simul sit natura
Filii qui est alius a Patre, et simul natura Spiritus Sancti
qui iterum est alius a Patre et Filio. Contra vero sub for­
mali ratione, quatenus eadem essentia est hic relativus e. g.
Pater, est substantia individua; ipsa enim substantia di­
vina habet formalem rationem relativi, unde relatio est
substantialis, ut vidimus; et hic relativus Pater identifi­
catus cum divina essentia, seu (ut modo nostro concipiendi
loqui solemus) habens divinam naturam, est sub hac for­
mali ratione relativi unus in se et distinctus ab omnibus
aliis eiusdem naturae (a Filio et Spiritu Sancto), atque
adeo est substantia individua in sensu incommunicabilita·
tis. Haec ipsa incommunicabilitas seu sub conceptu positivo
hoc esse totum in se (totietas in se) est formalis ratio, qua
substantia singularis et integra intelligitur in se subsistere
seu, quod perinde est, intelligitur esse hypostasis (vide
omnino Tract, de Incarnat.).
In creatis res est evidens; quidditas enim hominis seu
humanitas spectata ut communis vel communicabilis plu­
ribus, non est hypostasis sed est communis natura; idque

— 355 —

non solum propterea, quod eo modo spectata humanitas ut
species non est substantia singularis, sed vi ipsius commu­
nitatis non haberet rationem hypostaseos, etiamsi univer­
salis humanitas esset obiective realiter existens una (ut
aliqui philosophi et etiam theologi quamvis errando censuerunt): hypostasis autem est hic homo Petrus, cuius
quidditas est humana natura, et qui est distinctus ab omni­
bus aliis eiusdem naturae; sive hypostasis est haec singu­
laris humanitas in concreto identificata cum hoc homine
Petro. Ad hunc modum et ad hanc analogiam in divinis
essentia quatenus spectatur sub formali ratione absoluti,
sub qua ratione realiter communis est tribus inter se dis­
tinctis, intelligitur ut communis natura et non ut hypo­
stasis; quatenus vero eadem essentia sub formali raticne
relativi est hic unus Pater in necessaria aeterna relatione
ad Filium et sub hac formali ratione relativi distinctus a
Filio et Spiritu Sancto, sic est et intelligitur Pater ut hypo­
stasis, et proinde (ratione naturae intellectualis) ut persona.
Eodem modo sentiendum est de Filio sub formali ratione
Filii relativo ad Patrem atque distincto a Patre et Spiritu
Sancto, pariterque de Spiritu Sancto (seu spirato), qui sub
formali ratione spirati seu procedentis est relativus ad Pa­
trem et Filium et ab utroque distinctus. Quia scilicet unus
est Deus et proinde una non multiplicabilis divina essen­
tia, distinctio trium inter se non potest esse sub formali ra­
tione absoluti, secundum quod tres unum sunt; sed necessario
est solum sub formali ratione relativorum, quae ratio ipsis
nominibus revelatis Patris, Filii, Spiritus Sancti mani­
festatur.
Itaque persona divina est ipsamet divina essentia tub
formali ratione relativi ad intra, sub qua ratione sunt tres
inter se distincti; non autem sub formali ratione absoluti,
sub qua ratione est una indistincta essentia seu natura. In

hunc sensum disputat Augustinus. « Omnis essentia quae
relative dicitur, est etiam aliquid excepto relativo.... Si
non esset homo , id est aliqua .substantia, non esset qui
relative dominus diceretur.... Quapropter si et Pater non
est aliquid ad seipsum (si est relatio abstracta nihil in-

— 356 -

eludens absoluti), non est omnino qui relative dicatur ad
aliquid... Pater et Filius, utrumque substantia et utrum­
que una substantia (absoluta)... Kt haec duo cum dicuntur,
id est nata sapientia, in uno eorum eo quod est nata, et
Verbum et imago et Filius iutelligatur, et in bis omnibus
nominibus non ostendatur essentia (absoluta et communis),
quia relative dicuntur; at in altero quod est sapientia,
quoniam et ad se dicitur, se ipsa enim sapiens est, etiam
essentia demonstretur... Quapropter non quia Pater non est
Filius et Filius non est Pater, aut ille ingenitus ille autem
genitus, ideo non una essentia, quia his nominibus relativa
eorum ostenduntur. Uterque autem simul una sapientia et
una essentia, ubi hoc est esse quod sapere (utrumque est
absolutum et ideo unum citra multiplicationem aut distin­
ctionem realem) ; non autem simul uterque Verbum aut
Filius , quia non hoc est esse quod Verbum aut Filium
esse, sicut iam satis ostendimus ista relative dici » (h. e.
formalis ratio absoluti Esse a formali ratione relativa Pa­
tris et Verbi seu Filii virtualité! distinguitur, ita ut sub
ratione relativorum inter se realiter distinguantur, sub ra­
tione vero absoluti sint unum Esse, una essentia, una sa­
pientia) s. Aug. Trin. VII. n. 2. 3.
Hac iam doctrina supposita possumus personam divi­
nam et personae constitutionem concipere dupliciter; pri­
mum quidem complexius et secundum nostrum modum intelligendi quadam velut compositione, deinde vero simpli­
cius et, quantum a nobis fien potest, recedendo ab illa
compositione in conceptu. Utro vis autem modo personae
divinae relationibus constitutae intelliguntur.
II. Quoniam in persona divina duplex est ratio formalis
virtualiter distincta, ratio scilicet absolutae essentiae et
ratio relativi, quae utraque duplici nostro inadaequato con­
ceptui respondet, secundum nostrum modum omnia per com­
positionem intelligendi possumus personam concipere ut
hunc unum sub ratione relativi distinctum ab aliis eiusdem
naturae, qui habeat naturam, seu cuius sit natura divina
velut forma metaphysics (εν μοργη θεού ύπαρχων Phil. II. 6);
sic concipitur relativum in recto, absolutum in obliquo. Vel

— 357 —

quod eodem redit, possumus concipere essentiam, quae velut
affecta sit relatione sive paternitatis sive filiationis sive
processionis, et ita formaliter ut affecta tali determinata
relatione est hic unus per relationem distinctus ab aliis,
seu est subsistens distinctus; sic spectatur essentia in recto,
relatio velut afficiens in obliquo. Ex ipsa vero infinitate
essentiae et simplicitate personae divinae evidens est. re­
lationem non esse aliquam realitatem distinctam et super­
additam essentiae, vel essentiam non esse proprie formam
nec realiter distinctam a relativo; sed solummodo rem sim­
plicissimam sub duplici ratione absoluti et relativi appre­
hendimus, cui utrique vere respondet una et eadem res,
liancque duplicem rationem secundum notiones ex creaturis
praehabitas per modum compositionis coni angimus. Hunc
concipiendi modum in Concilio Florentino loannes theolo­
gus Latinorum ita declaravit, u Nos vero dicimus, essentiam
(cuffezy) et personam sive hypostasin esse idem re, differre
autem nostro modo intelligendi, ita ut persona constet ex
essentia et proprietatibus. Nunc igitur quoniam intelligentia et ratione distinguuntur, essentia quidem communicatur
personis, personae vero nullo modo communicantur, idque
provenit ex vi relationis.... Est vero secundum doctores
tam graecos quam latinos sola relatio, quae multiplicat
personas in divinis productionibus, quae vocatur relatio
originis, ad quam duo tantum spectant, a quo alius et qui
ab alio» ib.sess.XVIII (Harduin. T. IX. p. 202.203.). Vide
ss. Patres qui ita personas considerant, apud Didac. Ruiz de
Trin.disp. 86-90; Petav. de Deo 1. II. c. 3; Trin. l.lV.c.10.
Iam si secundum hunc nostrum intelligendi modum de
constitutione personae divinae loquamur , persona divina
intelligitur quidem relativus velut informatus essentia, vel
essentia velut affecta relatione , non autem persona est
tantummodo relatio concepta ita abstracte et cum distinc­
tione rationis ab essentia. Sed formaliter persona est, qua­
tenus est hic unus subsistens i. e. incommunicabilité!’ totus
in se et distinctus ab aliis eiusdem naturae , non autem
aliquid commune pluribus; quare cum incommunicabilis et
distinctus atque ideo subsistens sit tantum sub formali ra-

— 359 —

— 358 —

tione relativi, essentia vero et quidquid absolutum est, sit
omnino unum commune tribus distinetis et nullo modo di­
stinguens, recte dicitur persona divina formaliter constitui
relatione. Licet enim, ut dixi, in hoc modo concipiendi per­
sona divina non sit sola relatio, ratio tamen distinguens
et proinde formalis ratio personae (1) non est absolutum
sed sola relatio; Pater non est distinctus a Filio et Spiritu
Sancto ratione divinitatis seu essentiae sed sola ratione pa­
ternitatis ; hoc ipso ergo paternitas est formalis ratio con­
stituens personam.
Clare haec explicavit Card. Bessarion in oratione habita
ad Graecos suos in Cone. Florentino, u Quia in quibusque
pluribus, in quibus est aliquid commune, est etiam aliquid
distincti vum, in hac etiam divinarum personarum Trinitate,
quae sibi in unitate essentiae conveniunt, quaerendum est
illud, quod eas distinguit. Et cum id non sit essentia, in
hac enim summe conveniunt; in divinis autem praeter es­
sentiam et relationes atque diversum processuum modum,
quem Latini originem nominant, nihil aliud intelligere sit,
relinquitur ut vel origo vel relatio vel utrumque divinas
personas distinguat. Cum vero relatio et origo etsi secundum
modum intelligendi differant, siquidem origo significatur
per modum actus ut generatio, relatio vero per modum for­
mae ut paternitas, re tamen non differunt; ideo utroque qui­
dem modo distinguuntur divinae personae, prius tamen et
principaliter secundum modum intelligendi per relationes,
per quas etiam constituuntur divinae personae* (2) (Hard.
T. IX. p. 347). Vide S. Th. 1. q. 29. a. 4.
III. At quamvis haec ita sint, illa tamen nostra di­
stinctio inter essentiam et relationem divinam, et illa nostra
(1) Per se patet, hic non quaeri rationem cur nou solum sit hypo­
stasis velut generice sed hypostasis nobilissima, quae dicitur persona.
Quaestio est unice de formali ratione hypostaseos, quam esse in divi­
nis nobilissimam i. e. naturae intellectualis infinitae, per se evidens
est. (Vide Tract, de Ineam, ih. XXVIII).
(2) Versio latina ab ipso Bessarione postea adornata paulo quidem
liberior est, sed etiam explicatior quam textus graecus; sic e. g. in­
cisum ultimum citatum de constitutione personarum solum iu versione
latina expressum est.

quodammodo compositio hypostaseos divinae ex utraque ra­
tione solum est secundum inadaequatos nostros conceptus
et imperfectum modum intelligendi, licet distinctio habeat
fundamentum in re, quae in se simplicissima simul est ab­
solutum et relativum. Immo quamvis nos concipiamus re­
lationem, quin eam expresse concipiamus ut substantiam,
tamen res concepta sub notione relationis divinae essentia­
liter est substantia; atque ideo ex rei veritate relatio di­
vina non potest concipi cum praecisione obiectiva ab essentia
(vide th. XV. η. III.). Persona enim Pater est essentia di­
vina non quidem sub formali ratione absoluti, sed quatenus
essentia ut intellectio habet ex intima necessaria exigentia
rationem relativi ad Verbum productum; similiterque sen­
tiendum de Verbo et de Spiritu Sancto. Hanc rem egregie
notavit Card. Pallavicinus. Postquam locutus est de modo
concipiendi personam divinam ut substantiam in recto cum
relatione in obliquo, vel ut relativum in recto cum essentia
in obliquo, subdit: «ceterum haec doctrina valet solum
de conceptu secundo intentionali, h. e. quatenus a nobis con­
cipitur illud simplex, quod ex parte obiecti respondet huic
notioni persona divina, modo per aenigma es&entiae creatae
(per ideam essentiae derivatam ex creatis) modo per aenigma
relationis creatae. At primo intentionaliter (h. e. si conci­
piatur res ipsa, ut est objective), cum relatio divina ne
obiective quidem possit praescindere ab identitate cum essen­
tia, utique persona divina dicit integrum conceptum rela­
tionis (h. e. ipsa relatio est simul substantia divina et ideo
relatio substantialis) tamquam quid simplex et perfectum*

Pallav. Curs, th eoi, 1. VIII. c. 54. n. 412.
Secundum has notiones paulo aliter concipi potest con­
stitutio divinae personae per relationem. Dummodo enim
ex principiis positis nomina recte intelligantur , persona
divina non est aliud quam realis relatio divina. Non dico,
non esse aliud quam relationem, sed aio non aliud quam
relationem divinam. Relatio enim divina non est accidens
neque aliquid abstractum a divina substantia, sed est ipsamet divina essentia vel substantia, substantia inquam non
quidem sub formali ratione absoluti sed sub formali ratione

— 361) —

relativi ; quandoquidem, ut saepe iam hoc principium fun­
damentale enuntiavimus, ipsamet simplicissima divina entitas habet simul tum rationem absoluti (sub qua est ac
dicitur essentia una et communicabilis) tum rationem re­
lativi, et quidem trium sub hac formali ratione invicem
distinctorum relativorum. Sic vero essentia sub formali ra­
tione substantialis relationis est divina persona ; sub ra­
tione unius determinatae relationis substantialis est una
persona, sub ratione alterius determinatae relationis sub­
stantialis est altera persona: Pater,Filius, Spiritus Sanctus.
Regreditur scilicet tota declaratio ad principium fidei defi­
nitum, unde progressa est : u essentia (sub formali ratione
essentiae) non est generans nec genita nec procedens, sed
(sub formali ratione relativi) est Pater qui generat, et Fi­
lius qui gignitur, et Spiritus Sanctus qui procedit.» Quamobrem cum persona divina non sit aliud quam divina re­
latio substantialis, seu relatio identificata cum essentia, seu
essentia sub formali ratione relationis, sane persona divina
recfe dicitur constitui relatione (1).
Hunc modum concipiendi ipsi rei propinquiorem vix alibi
reperies melius declaratum quam apud s. Thomam 1. q. 28.
a. 2; Potent, q. 8. a. 2; 1. dist. 33. q. 1. a. 1., ad quae loca
iam etiam superius th. XXII. η. II. appellavimus. Demonstrat ibi Angelicus, relationem in Deo secundum rem esse
ipsammet divinam essentiam, quamvis nos eandem rem con­
cipiamus sub duplici diversa ratione essentiae absolutae et
relativi, seu relationis, quia significatum per abstractum
et per concretum in Deo idem est (2). Doctrina nominatim
1. q. 28. a. 2. haec est. Relatio secundum suum esae reale in
creatis est accidens, et sic inest substantiae, quod quidem
commune habet cum omnibus accidentibus. Secundum pro(1) u Proprietates personales (relationes) non sic intellignntnr ad­
venire divinis hypostasibus, sicut forma subiecto, sed ferunt secum sua
supposita, in quantum sunt ipsae (relationes) personae subsistentes·
8. Thom. 1. q. 40. a. 3.
(2) « Sicut essentia in Deo idem est et habens divinam essentiam,
ut Deitas et Deus ; ita idem est relatio et quod per relationem refertur.
Unde sequitur, quod idem sit relatio et distinctum in natura divina
subsistens n S. Th. Potent, q. 9. a. 4.

— 361 —

priam vero rationem, qua est tale accidens distinctum ab
aliis generibus accidentium , relatio dicit respectum ad
alium terminum. Adeoque in creatis quoque omnis relatio
realis praeter respectum ad aliud est etiam aliquid abso­
lutum, quatenus inest substantiae. Relatio vero quae nullo
modo inest, solum concipitur ut respectus ad aliud, in re
vero ipsa obiective nihil est reale, adeoque est relatio ra­
tionis tantum, ut dexterum vel sinistrum in columna. Iam
vero in Deo relationes sunt reales, ut fide certum est; est
eniiu realiter Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Sunt
ergo relationes divinae res aliqua cum respectu ad termi­
num. At non possunt esse accidens nec res aliqua super­
addita essentiae; in Deo enim ob summam simplicitatem
nullum est accidens, et infinitae essentiae quae ut pleni­
tudo entis comprehendit omnem rationem perfectionis, nulla
realitas potest superaddi ; ergo necessario relationes secun­
dum rem sunt ipsamet essentia divina. Verum essentia sub
formali ratione essentiae absolutae non dicit respectum
realem ad terminum immanentem ; est enim sub ea ratione
omnino una indistincta : ergo illa eadem res simplicissima
quae habet rationem essentiae, ex intima sua natura habet
etiam rationem relativi, a Quidquid in rebus creatis ( in­
quit) habet esse accidentale, secundum quod transfertur
in Deum, habet esse substantiale; nihil enim est in Deo ut
accidens in subiecto, sed quidquid est in Deo, est eius es­
sentia. Sic igitur ex ea parte, qua relatio in rebus creatis
habet esse accidentale in subiecto, relatio realiter existens
in Deo habet esse essentiae divinae, idem omnino ei exi­
stens.... Et sic manifestum est, quod relatio realiter exi­
stens in Deo est idem essentiae secundum rem, et non dif­
fert nisi secundum intelligentiae rationem (cum fundamento
in re), prout in relatione importatur respectus ad suum
oppositum , qui non importatur in nomine (et formali ra­
tione) essentiae. Patet ergo, quod in Deo non est aliud esse
relationis et essentiae, sed unum et idem» S. Th. 1. c.
Quare non sunt ibi duae res vel saltem duae rationes
cum praecisione obiectiva distinctae, absolutum ac relati­
vum, quae concurrant ad unam rem componendam; sed una

— 362 —

summa res quam concipimus sub ratione relationis divinae
e. g. paternitatis vel in concreto Patris, reipsa est simul
essentia absoluta; sicut vicissim eadem res dum concipitur
sub ratione essentiae, est simul tres relativi et quilibet
eorumdem, qui non sub ratione essentiae sed sub ratione
relativorum inter se distinguuntur. Noster vero conceptus
relativi ex creaturis derivatus non exprimit simul absolu­
tura , sicut conceptus absoluti non exprimit simul relati­
vum ; ideo duplex illa ratio, quam summa res in sua emi­
nentia habet secundum functionem tum absoluti tum rela­
tivi , a nobis sub duplici inadaequata notione concipitur.
Attamen sicut id quod sub notione attributi e. g. divinae
sapientiae apprehendimus, a parte rei est ipsum absolutum
esse infinitum in omni linea perfectionis et proinde verus
Deus, ita id quod apprehendimus inadaequata notione sub
ratione relationis e. g. paternitatis, a parte rei simul est
tum paternitas tum absolutum esse, et verus Deus subsi­
stens in natura absoluta.
Respondens ad obiectionem , quod iuxta Augustinum
u omnis res quae relative dicitur, est etiam aliquid excepto
relativo,» ita loquitur s. Thomas. «Sicut in creatis, in
illo quod dicitur relative, non solum est invenire respectum
ad alterum, sed etiam aliquid absolutum, ita et in Deo;
sed tamen aliter et aliter. Nam id quod invenitur in crea­
tura praeter id, quod continetur sub significatione nominis
relativi, est alia res (videlicet substantia, cui inest relatio
ut accidens); in Deo autem non est alia res sed una et ea­
dem (simuj absoluta et relativa) , quae non perfecte ex­
primitur relationis nomine quasi sub significatione talis
nominis comprehensa. Dictum est enim, cum de divinis no­
minibus agebatur, quod plus continetur in perfectione
divinae essentiae, quam aliquo nomine significari possit.
Unde non sequitur , quod in Deo praeter relationem sit
aliquid aliud secundum rem (alia res quam illa, quae re­
spondet notioni relationis divinae), sed solum considerata
nominum ratione » (solum quod una res sub diversis ratio­
nibus concipitur, quae rationes diversae a nobis conceptae
diversis etiam nominibus exprimendae sunt) S.Th. ib. ad 2.

— 363 —

Considerat porro Angelicus in divina relatione haec
duo, quod tum substantia est tum relatio ad alterum. Qua­
tenus relatio identificatur cum essentia, est relatio sxibstantialis; quatenus refertur et respectum habet ad alterum
terminum relativum, est hic unus distinctus ab aliis rela­
tivis eiusdem essentiae. Sicque ipsamet divina relatio iden­
tificata cum essentia, et sub utraque ratione absoluti et
relativi una res simplicissima intelligitur esse persona di­
vina subsistens. «Relationes in divinis, inquit, etsi con­
stituant hypostases et sic faciant eas subsistentes , hoc
tamen faciunt, in quantum sunt essentia divina (in quan­
tum sunt relationes substantiales). Relatio enim, in quantum
est relatio (abstracte spectata), non habet, quod subsistat
vel subsistere faciat; hoc enim solius substantiae est. Di­
stinguunt vero relationes, in quantum relationes sunt (non
sub formali ratione ut sunt communis essentia , sed sub
formali ratione relationis ad terminum alterum); sic enim
oppositionem habent » S. Th. Potent, q. 8. a. 3. ad 7. Ni­
mirum cum hypostasis sit individua substantia, sive hic
unus substantialis distinctus ab omnibus aliis etiam eius­
dem essentiae, duplex ratio requiritur ad hypostasin, sub­
stantialitas et distinctio; unde nisi relationes divinae essent
simul substantia seu essentia divina, deesset ipsum funda­
mentum hypostaseos; nisi essent formaliter relationes, sub
qua sola ratione opponuntur et distinguuntur, deesset for­
malis ratio hypostaseos (1). Hinc porro ait : « in divinis
relationes sunt subsistentes , ideo secundum quod habent
oppositionem ad invicem, possunt distinguere supposita
(seu ipsaemet ut substantiales et subsistentes sunt suppo­
sita distincta 1. q. 40. a. 3); neque tamen distinguitur es­
sentia, quia relationes ipsae non distinguuntur ab invicem,
secundum quod sunt realiter idem cum essentia » (non di­
stinguuntur sub formali ratione essentiae) id. 1. q. 39. a. 1.
ad. 1. Cf. Card. Cienfuegos disp. V. sect. 3. §. 1; Franc, de
Lugo disp. XI. c. 3. η. 8.
>
(1) Ei praeclarissima hac doctrina s. Thomae non rite intellecta
aliquos Scholasticos derivasse theoriam de una absolnta subsistentia in
Deo praeter tres subsistentias relativas, inferius videbimus.

— 361 —

Ex hac igitur doctrina s. Thomae ipsamet relatio di­
vina, non quidem sub communi conceptu relationis ex crea­
turis derivato sed formaliter ut divina relatio (1), h. e. ut
relatio substantialis seu identificata cum essentia et ideo ut
subsistens, intelligitur esse persona divina; simpliciter ergo
personae divinae constituuntur divinis relationibus. Patet
vero per se, nomen constitutionis hic sumi in eo sensu metaphysico, quo concrete significatum dicitur constitui tota
formali ratione sui, quae significatur in abstracto, ut Deus
deitate, homo humanitate constitui dicitur; non autem sumi­
tur nomen in sensu physico, quo ex duobus distinctis concur­
rentibus dicitur constitui unum tertium, ut homo constitui­
tur ex anima et corpore. Cf. Ruiz disp. 86. sect. 4. n.o.seqq.
IV. Ad complendam doctrinam adiungimus hic quaestio­
nem, quae magis ad modum loquendi pertinet quam ad rem ,
ipsam, utrum et quomodo personae divinae sicut relatio­
nibus ita et originibus constitui dici queant. Certe si at­
tenditur ad identitatem originis et relationis (realis) in
Deo, non magni interest, utrovis modo loquamur. Quatenus
tamen attenditur ad modum diversum, quo nos originem ώ
relationem concipimus, personae magis proprie relationibus
quam originibus constitutae intelliguntur.
Origo in divinis ad rem praesentem quod spectat, dici­
tur tum origo activa [generare et spirare seu generatio et
spiratio activa, qui etiam sunt et dicuntur actus notiona­
les (2) cf. Suarez 1. VI. c. 1. n. 2. 3), tum origo velut passiva
[gigni et spirari seu nativitas et processio) (3); adeoque
origo idem est ac productio sensu activo et passivo, seu
(1) « Licet relatio accidat (sit accidens) ei, quod communiter signi­
ficatur hoc nomine persona, non tamen accidit personae divinae n S. Th.
Potent, q. 9. a. 4. ad 7.
(2) Sicut notio est proprium in oppositione ad commune, quatenus
per illud innotescit persona distincta, ita actus notionalis est ipsamet
notio velut activa , et itidem notionalis dicitur actus , quia per illuni
innotescit personarum distinctio.
(3) Notanda est aliqua ambiguitas significationis in hisce nomini­
bus spiratio activa, spiratio passiva, processio, quao penes ipsos Scho­
lasticos formalem rationem nunc originis nunc relationis significant. Cf.
Ruiz disp. 84. sect. 2. n. 2. 10; vide S. Th. 1. q. 36. a. 1.; q. 37. a. 1.

—— 30» > —

producere ac produci divinarum personarum. Quoniam de
constitutione personarum loquimur, seposita spiratione acti­

va quae personam non constituit, ut postea declarabimus,
hic in considerationem venit generatio (origo activa), na­
tivitas et processio (duplex origo passiva).
Γ. Iam quod diximus, originem et respondentem rela­
tionem in divinis realiter esse omnino idem , facile intel­
ligitur. Divinus intellectus non est potentia distincta ab
actu, sed est ex intima sua natura purus actus et substan­
tialis intellectio ; proinde etiam intellectus quatenus pro­
ducens Verbum ut suum terminum internum, non est po­
tentia exiens in actum productionis Verbi, sed est purus
actus substantialis intellectionis ex sua natura (et hoc sensu
essentialiter) productivus Verbi. Unde hoc aeternum neces­
sarium producere seu generare, cuius terminus immanens
aeque necessarius est Verbum, non est actio labens sed est
ipsamet substantialis aeterna immutabiliter permanens et
subsistens intellectio relativa ad suum Verbum. Sicut ergo
divina relatio paternitatis non est aliquid abstractum, sed
est ipsum hoc substantiale intelligere productivum Verbi
et ideo ex sua natura relatum ad Verbum; ita origo activa
quae nihil est aliud quam hoc intelligere productivum Verbi,
est ipsamet aeterna incommutabiliter permanens relatio pa­
ternitatis ad Verbum ut suum terminum immanentem.
Vicissim, ut iam ex descripta formali ratione intelle­
ctionis producentis patet, aeternum produci seu generari
Verbi immanentis non est aliquid labens; sed est ex sua
intestina exigentia necessario et aeternaliter permanens
produci ab intellectione paterna. Sicut videlicet substan­
tiale intelligere divinum absolute spectatum est una indis­
tincta essentia divina, sumptum vero relative et velut ac­
tive, quatenus intelligere est intelligenda exprimere suum
Verbum, est subsistens Pater distinctus a Verbo expresso
seu producto ; pari ratione intellectum Deo immanens ab­
solute spectatum est essentia divina , sensu autem velut
passivo, ut intellectum dicitur intellectione paterna expres­
sum, est Verbum a Patre producente distinctum (1), quod
(1) <* Intelligere in Deo et velle non est aliud quam eius este. Quia

— 366 —

intrinsecus constituitur relatione ad Patrem producentem,
quatenus productum est , et constituitur origine passiva,
quatenus concipitur aeterno actu produci. Ad summam
quia in Verbo aeternum productum esse et aeternum pro­
duci est unum idemque, illud autem relationem fundat, hoc
alterum originem dicit, ideo sicut Pater ita et Filius non
minus aeterna origine quam relatione constitutus intelligi
potest. Eadem repetenda sunt, si spectetur aeternum pro­
duci et productum esse seu aeterna origo et relatio Spiritus
Sancti, qui ut terminus immanens aeternaliter spiratur
spiratus est per dilectionem communem in Patre et Filio.
Vide SS. PP. apud Ruiz disp. 84. sect. 2.
2°. Nihilominus constat, quod altero loco diximus, per­
sonas divinas aptius relationibus quam originibus consti­
tutas intelligi, si spectetur modus, quo nos distinctis con­
ceptibus relationem et originem apprehendimus. Etenim,
ut argumentabatur Bessarion in Cone. Florentino (Hard.IX.
p. 347), u relatio et origo etsi secundum modum intelligendi
differunt, siquidem origo significatur per modum actus (zara
το της ενεργειας τροπον) ut generatio (fi γεννησις), relatio vero
per modum formae (permanentis χ'ατα το του είδους τροπον), re
tamen non differunt; ideo utroque quidem modo distinguun­
tur divinae personae, prius tamen et principaliter, secun­
dum modum intelligendi, per relationes, n Scilicet, utrem
explicemus verbis Didaci Ruiz disp. 87. sect. 5. n. 5, u secun­
dum rectum modum intelligendi rei permanentis in facto
esse sive in esse producto constitutivum concipi debet ut
forma permanens et quasi in facto esse, habens iam esse
fixum, non quasi via et tendentia ad illud esse. Haec au­
tem conditio non convenit origini; concipitur enim ut via
tendens ad esse et velut i fieri (1), est enim ipsum aclualiter
▼ero Dens se ipsnm intelligit, omne autem intellectum in intelligente
est, oportet Deum in se ipso esse sicut in intelligente. Intellectum au­
tem prout est in intelligente, est vorbum quoddam intellectus... Oportet
ergo in Deo ponere Verbum ipsius» s. Thom. Compcnd. theol. c. 37.
(1) Per se patet, fieri non dici sensu, quo de creaturis significat pro­
duci ex nihilo seu transitum a non esso ad esse ; sed ob penuriam
vocabulorum a nonnullis theologis adhibetur ad significandum ipsum

— 367 —

produci. Ergo non potest origo formaliter et intrinsece con­

stituere personam productam , sed tantum relatio. » Haec
quidem immediate intelliguntur solum de origine passiva;
neque enim prima persona ullo modo producitur. Nihilomi­
nus ratio adducta, quod origo nostro modo intelligendi, quo
solo distinguitur a relatione et secundum quem tota haec
quaestio tractatur, non concipitur ut forma permanens, ae­
que valet de origine activa, ut est generatio. Recte ergo
ex eadem ratione concipitur prima quoque persona relatione
constitui et non origine secundum eum modum , quo nos
originem apprehendimus ut aliquid fluens et ratione dis­
tinctum a relatione. « Pater debet constitui per formam
fixam et permanentem, qualis est paternitas, non vero per
formalitatem viae fluentis atque tendentis ad aliquem ter­
minum constituendum (qualis concipitur generatio) » Ruiz
ib. n. 7. cf. S. Th. 1. q. 40. a. 2; Suarez 1. VII. c. 6. n. 12.
Omissa vero hac distinctione inter formam permanentem
et actum conceptum per modum fluentis, quae velut postli­
minio correctione indiget, ne errorem contineat; potest idem
alio modo declarari. Distinctio inter originem et relationem
ex creatis ad Deum transfertur, ut aliquo modo concipia­
mus processionem et realem distinctionem personarum. In
creatis vero relatio non quidem constituit personam, sed
tamen incommunicabilitatem et distinctionem unius perso­
nae ab altera sine relatione non concipimus; origo vero
nec constitutionem nec conceptum incommunicabilitatis per­
sonae creatae ullo modo ingreditur; propterea si iam ori­
ginem et relationem in persona divina secundum analogiam
aeternum produci Filii ex substantia Patris, et Spiritus Sancti ex sub­
stantia Patris ac Filii. Sic Vasquez ad 1. q. 42. a. 1. n. 39. dicit « filia­
tionem in fleri. * Rniz vero disp. 83. sect. 3. n. 10. monet, ut non di­
catur simpliciter in fieri, sed cum addito aliquo temperamento «Fi­
lias in produci et nelut in fieri. » Scilicet, ut rem declarat Suarez 1. VI.
c. 1. n. 4., u origo passiva nihil aliud est quam via ad terminum pro­
ductum, quatenus ad illmn tendit; haec autem via etiam in rebus crea­
tis nihil aliud est quam ipsemet terminus , ut est in fieri; ad eundem
ergo modum divina concipimus, hac tamen observata differentia... quod
ibi non est proprium fieri, quantum ad imperfectionem quam importat,
sed ita concipitur, ac si esset. -

— 368 —

personae creatae distinguimus, aptius relatione quam ori­
gine personam constitutam concipimus. Explicatio haec est
Card. Pallavicini. u Inveniendum est, quisnam sit ille con­
ceptus fundamentalis, a quo maxime formaliter desumatur
in divinis personis incommunicabilitas secundum nostrum
modum cognoscendi, conceptus ne relationum an originum...
Quantum spectat ad veritatem, et uterque idem est in di­
vinis atque adeo constituit personas, et neuter in nobis
pertinet ad substantiam et constitutionem personarum ;
quare ex istis capitibus sunt aequales. Nihilominus id non
obest aptitudini huius aenigmatis (huius conceptus scilicet
relationum, qui derivatur ex creaturis distinctus a conce­
ptu originum), quale per nos haberi potest. Quippe inter
creaturas non possumus concipere ipsam incommunicabilitatem et distinctionem sine conceptu relativo, cum tamen
origines neque realiter neque secundum conceptum perti­
neant in creaturis ad constituendam incommunicabilitatem
personarum; et ideo conceptus relationum est magis ac­
commodatus n Pallav. Curs, theol. 1. VIII. c. 54. n. 414.
Corollarium. Ex declaratis in hac thesi consequitur,
quid sehtiendum sit de prioritate rationis inter actus no­
tionales seu origines, et inter personas seu proprietates per­
sonales. Potest haec quaestio iterum, sicut praecedentes,
haberi dupliciter; videlicet vel quaeritur de re ipsa, ut in
se est, quantum a nobis intelligi potest, vel de ordine in­
ter notiones velut partiales, quibus nos modo nostro imper­
fecto eandem rem per multiplices distinctiones secundum
analogiam ex creaturis derivatam solemus concipere.
1° Secundum priorem illam considerationem, facillime
intelligitur, nullam esse prioritatem ne rationis quidem
inter actum notionalem et proprietatem personalem. Aeterna
quippe generatio activa et paternitas, nativitas item seu
aeterna processio per generationem et filiatio, ac rursus
aeterna processio per spirationem et spiratum esse, a parte
rei sunt omnino idem absque ulla distinctione atque ideo
absque ulla prioritate. Constant haec ex dictis in thesi de
identitate originis et relationis divinae.
Nominatim ad primam personam quod attinet, de qua

- 369 maior solet esse difficultas, non prius ratione Pater est, et
proinde etiam non prius ratione persona constituta, quae
deinde in signo posteriori generet; constituitur enim Pater
et proinde persona per ipsum aeternum necessarium actum
relativum generationis, seu loquendo adhuc pressius ipsemet necessarius hic actus substantialis, intellectio inquam
substantialis ex intima sua natura aeternaliter producens
et productum habens Verbum immanens, ipsamet Pater est.
Adeoque etiam vicissim non prius ratione est generatio et
deinde in signo posteriori paternitas; ipse enim Pater, sub
formali ratione ut Pater et haec persona est, generat, et
per hunc ipsum aeternum necessarium actum relativum
generationis est persona distincta, scilicet Pater; non au­
tem nescio quae persona indeterminata praecedit, quae actu
generationis deinde constituatur Pater et haec persona de­
terminata. Aliis verbis idem dicit Didacus Ruiz (disp. 91.
sect. 2. η. 1): u paternitas et generatio sub pleno et expli­
cita conceptu simul sunt, ita ut neutra possit intelligi quasi
prior ratione quam altera. Idem intellige de filiatione com­
parata cum nativitate, et de relatione Spiritus Sancti com­
parata cum sua origine passiva, videlicet cum processione ».
Dummodo rite prae oculis habeatur declarata realis identitas actus notionalis seu originis cum relatione personali,
facile apparebit inanitas obiectionis, qua quispiam probare
vellet priorem ratione personam Patris prae actu notionali
generationis, vel ex opposito priorem actum generationis
prae paternitate. Dici quippe solet ex una parte: actiones
sunt suppositorum, ergo repugnat ut concipiatur actus ge­
nerationis, quin ratione prior praeintelligatur persona; quod
si non ita esset, non iam persona sed natura esset generans,
contra ac definitum est in Cone. Lateranensi (cap. Damna­
mus). Ex parte altera opponitur: prima persona non potest
intelligi in formali ratione Patris, nisi quia generat; neces­
sario ergo praeintelligitur generatio activa, et ex hac intelligitur paternitas seu formalis ratio Patris.
Respondemus : in utraque hac obiectione conceptus per­
sonae Patris primum assumitur inadaequatus et in confuso,
cui deinde additur notio paternitatis explicita, quo in modo
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.

24

h.Fi

— 370 —

considerandi instituto secundum analogiam in personis crea­
tis repertam non negamus, posse spectari prius ratione
obiectum repraesentatum conceptu inadaequato, et ratione
posterius obiectum idem repraesentatum sub notione expli­
cita paternitatis, de quo mox dicemus. Nunc vero loqui­
mur de persona Patris et de actu notionali secundum per­
fectionem, prout a parte rei in se esse praelucente fide intelligere possumus. Sic imprimis intellectio producens Verbum
non est actio elicita alicuius suppositi, ut est intellectio in
creatis; sed intellectio divina est actus purus substantia­
lis, qui, formaliter ut ex sua necessaria perfectione est re­
lativus ad Verbum aeternaliter productum, est Deus Pa­
ter; unde ille actus relativus non est velut inhaerens ali­
cui personae praeintellectae, sed est ipsemet haec determinata
persona divina distincta a Verbo et a Spiritu Sancto.
Ad priorem igitur obiectionem dicimus : non solum non
repugnat, ut actus relativus substantialis concipiatur, quin
ratione prior praeintelligatur persona, cui inhaereat vel a
qua eliciatur; sed immo imperfectus ille modus secundum
analogiam creaturarum concipiendi velut actum elicitum,
indiget hac correctione, ut actus ipse relativus substantia­
lis intelligatur esse persona divina. Hinc ulterius utique
persona sub formali ratione personae, h. e. sub formali ra­
tione relativi distincti, non autem natura sub ratione abso­
luti et communis generat; at persona divina non est sup­
positum eliciens actum a se distinctum, sed (ut dixi) actus
ipse relativus substantialis est persona.
Ex quibus etiam patet responsio ad alteram obiectionem
contrariam priori. Generatio activa ut est in Deo, est actus
relativus ex insita necessitate semper completus, ut ter­
minum internum habens Verbum aeternaliter productura.
Unde non ratione prior est completus ille actus generatio­
nis ita, ut ex eo consequatur paternitas; sed omnino actus
ille relativus ipsemet absque prior itate rationis, sed etiam
mentis consideratione simul, est paternitas. Potest utique
dici: Pater est quia generat, et vicissim generat quia est
Pater; non quasi unum prius prae altero concipiendum es­
set, sed quia conceptus unus includit alterum ut formalem

— 371 —
suam rationem, sicut definitum includit definitionem, et vi­
cissim definitio includit definitum.
2° Quamvis haec ita sint, possumus tamen secundum
analogiam creaturarum tum personam, tum relationem,
tum actum notionalem spectare in confuso, et sic conceptas
forraalitates invicem comparando possumus utique unam
concipere ut ratione priorem altera.
Imprimis quoad personas procedentes i. e. Filium et
Spiritum Sanctum, si generari seu nativitas et spirari seu
spiratio passiva spectatur, ut s. Thomas loquitur, velut
via ad personam, cum contra persona Filius et Spiritus
Sanctus sit terminus et persona ipsa; sine dubio prius ra­
tione origo (generari et spirari) atque ratione posterius
persona genita et spirata concipitur.
Quoad personam Patris deinde, circa quam potissimum
versatur praesens quaestio, possumus concipere personam
generantem ita, ut ratione prius concipiatur persona prima
seu ingenita in confuso absque explicito conceptu paterni­
tatis, et ratione posterius intelligatur haec persona ut ge­
nerans : sic notio confusa personae ratione prior est, actus
notionalis posterior. Alio iterum modo possumus spectare
paternitatem mere ut relationem praescindendo ab eo, quod
divina rélatio ipsamet est substantia divina et propterea
persona. Unde quia in creatis relatio paternitatis sequitur
ad generationem, secundum hanc analogiam concipere pos­
sumus in Deo generationem ut fundamentum relationis pa­
ternae, adeoque ratione priorem prae paternitate sic inadaequate spectata.
Hic modus analogus concipiendi licet imperfectus et cor­
rectione indigens, ne indicemus, re ipsa prius esse perso­
nam, deinde actum generationis, quo demum Pater consti­
tuatur, notandus tamen est, quia ei innititur usus loquendi
frequens et satis commodus, et quia Scholastici fere ex illo
comparationes instituunt inter personas et origines perso­
narum. Vide S. Th. 1. q. 40. a. 4. et praesertim de Potent,
q. 10. a. 3. Cf. Suarez 1. VII. c. 7. n. 11; Ruiz disp. 91.
sect. 2.

— 372 THESIS XXIV.

De modo significandi, quem habet nomen persona,
et de opinione theologorum
asserentium in Deo subsistentiam absolutam.
»
”
r
r
»

u Nomen persona subsistentem in natura rationali seu intellectuali
significat. Unde 1°. persona non quidem ex modo significandi exprimit
relationem, sed in Deo propter rem significatam supponit pro relativis,
atque ideo personae in plurali de Deo praedicandae sunt; qna cum
doctrina disputatio s. Augustini (Trin. VII. c. 4. sqq.) optime conciliatur. 2*. Propterea in Deo subsistentia absoluta nulla admittenda
est, si nomen subsistentiae in pleniore et cx nsu ecclesiastico propria
significatione accipiatur. »

I. Ex dictis in superiori thesi expediri potest primum
quaestio illa, quam post s. Augustinum (Trin. 1. VII.
c. 4. seqq.) s. Thomas 1. q. 29. a. 4; Potent, q. 9. a. 4;
1. dist. 23. a. 3. et alii plerique Scholastici discutiunt, quid
nomen persona in Deo proprie significet; et quomodo fiat,
ut nomen quod non ad alterum relative sed ad se dicitur,
adeoque videtur significare absolutum, nihilominus dicatur
de Deo pluraliter.
1° Nomen persona significat subsistentem in rationali
seu intellectuali natura distinctum ab aliis eiusdem etiam
naturae; adeoque si ad Deum transfertur, significat distinc­
tum subsistentem in natura divina. Porro revelatione con­
stat, subsistentes in natura divina esse tres sub formali
ratione relativorum ad invicem distinctos, qui vero sub for­
mali ratione absoluti sint omnino una indistincta essentia.
Unde in illis tribus distinctis duo consideranda sunt,
quod a) singuli sunt aliquid realiter distinctum ab invicem,
et sic incommunicabile, ac proinde in se subsistens : hoc
exprimitur nomine persona, b) Considerandum est, quod
ita distincti et per se subsistentes non sunt, nisi sub for­
mali ratione relationis substantialis. Haec ratio relativi
nomine persona explicite non exprimitur ; neque enim ex
modo significandi designat relativum. Itaque nomine per­
sonae divinae formaliter significatur subsistens distinctum
in divina natura; hoc tamen distinctum in Deo revera est
relativum, quamvis ratio relativi illo nomine ex modo si­

— 373 —

gnificandi (ut dixi) non exprimatur. Brevissime dici pot­
est: nomen personae in Deo formaliter significat subsistens
distinctum, materialiter significat relativum; vel etiam:
sigiiificat subsistens distinctum, supponit relativum (cf.
supra p. 31.).
u Propria ratio nominis est (ait s. Thomas), quam si­
gnificat nomen; id autem cui attribuitur nomen, si sit recte
sumptum sub re significata per nomen, sicut determinatum
sub indeterminato, dicitur supponi per nomen (ut per no­
men homo potest supponi Petrus)... Sed sciendum, quod
aliquid significat dupliciter, uno modo formaliter et alio
modo materialiter. Formaliter quidem significatur per no­
men id, ad quod nomen est principaliter impositum, quod
est ratio nominis; sicut hoc nomen homo significat aliquid
compositum ex corpore et anima rationali. Materialiter vero
significatur per nomen illud, in quo talis ratio salvatur;
sicut hoc nomen homo significat aliquid habens cor et
cerebrum, et huiusmodi partes, sine quibus non potest esse
corpus animatum anima rationali. Secundum hoc ergo di­
cendum est, quod hoc nomen persona communiter sumpta
nihil aliud significat quam substantiam individuam ratio­
nalis naturae. Et quia sub substantia individua rationalis
naturae continetur substantia individua id est incommu­
nicabilis et ab aliis distincta tam Dei quam hominis quam
etiam angeli, oportet quod persona divina significet subsi­
stens distinctum in natura divina, sicut persona humana
significat subsistens distinctum in natura humana; et haec
est formalis significatio tam personae divinae quam per­
sonae humanae... Distinctum vero incommunicabile in na­
tura divina non potest esse nisi relatio, quia omne abso­
lutum est commune et indistinctum in divinis... Patet ergo,
quod persona communiter sumpta significat substantiam
individuam rationalis naturae, persona vero divina formali
significatione significat distinctum subsistens in natura di­
vina; et quia hoc non potest esse nisi relatio vel relativum
(quae in Deo idem sunt), ideo materiali significatione si­
gnificat relationem vel relativum n S. Th. Potent, q. 9. a. 4,
cf. 1. q. 29. a. 4.

— 374 —

Quamvis itaque etiam in Deo nomen persona aliquo sensu
dicatur ad se, et non dicatur relative ad alium, illud tamen
quod designatur hoc nomine, non est absolutum sed est re­
lativum. Dici ad se sumitur in duplici sensu, vel ita ni­
mirum, ut significetur formalis ratio absoluti, quo sensu
ad se dicuntur essentia, sapientia, bonitas et omnia attri­
buta absoluta; vel dicitur ad se ito., ut significetur aliquid
in se esse incommunicabile atque adeo subsistens, quin ne­
getur eiusdem formalis ratio relativi ; hoc sensu ad se di­
citur et est persona divina. Profecto enim Pater est in se
hic unus incommunicabiliter et proinde realiter distinctus
a Filio et Spiritu Sancto (quod idem valet de persona se­
cunda ac tertia); hoc autem est sub formali ratione relativi.
Discrimen itaque inter appellationem propriam uniuscuius­
que trium distinctorum, inter nomina inquam Pater, Filius,
Spiritus Sanctus, et inter nomen commune persona illud est,
quod propria illa nomina tum subsistentem tum rationem
relativi, et quidem singula subsistentem et relativum unum
determinatum exprimunt: unus Pater non tres Patres, et
Pater Filii ; unus Filius non tres Filii, et Filius Patris etc.;
nomen vero persona ex sese et ex modo significandi sub­
sistentem tantummodo indeterminate significat, unde et de
singulis dici potest, et quia subsistentes tres sunt sub for­
mali ratione subsistentium realiter inter se distincti, pos­
sunt connumerari pluraliter personae. Formalem autem ra­
tionem relativi seu relationem originis unius ab altero, ut
diximus, nomen hoc non significat sed supponit, adeoque
Pater est persona in se i. e. in se subsistens, non autem
est aut dici potest persona Filii; id enim significaret sub
formali ratione subsistentis Patrem et Filium esse unum
et eumdem, qui error est Sabellianus. Paucis nomen per­
sona in Deo non significat absolutum, sed distinctum in se
subsistentem ; in se subsistentes autem in Deo sunt relativi
et sunt tres, ideo nomen persona in Deo non quidem ex
modo significandi designat relativum, sed propter rem si­
gnificatam supponit pro relativo, et pluraliter tres personae
dicendae sunt.
2° Quoad rei summam haec ipsa doctrina s, Thomae vi­

— 375 —

detur nobis tradita a s. Augustino in loco celebri Trin. VII.
n. 7-12. Quaerit ibi Augustinus, cur cum tres essentiae
divinae nec sint nec dici possint, quia Deus unus est, di­
cantur tamen a Graecis tres substantiae i. e. hypostases,
a Latinis tres personae? Difficultas quam s. Pater urget,
ita se habet. In Deo quidquid absolutum est et hoc sensu
ad se dicitur, est omnino unum indistinctum; distincti vero
tres sunt tantummodo sub formali ratione relativorum ad
invicem, Pater, Filius, Spiritus Sanctus. Iam vero si per­
sona creata consideretur, ea est aliquid absolutum, substan­
tia scilicet singularis et integra naturae rationalis tota in
se; unde ibi tot semper sunt personae, quot singulares
integrae naturae rationales connaturaliter subsistentes, et
personae distinctae singukie habent etiam aliam et aliam
numero essentiam. Si igitur hoc sensu persona de Deo di­
ceretur, non minus una numero persona quam una essentia
dicenda foret; est enim una substantia singularis, integra,
intellectualis. Quare, inquit Augustinus, cum nomen ali­
quod commune quaereretur, quo non iam absolutum unum
in tribus significaretur, sed quo tres quatenus distincti con­
numerarentur, nomen i^ersonae usurpatum est non in illa
significatione absoluti sed ad designandos plures relatione
distinctos, quamvis nomen ipsum ex se non habeat formam
relativae significationis, ut habent nomina Pater, Filius,
Spiritus Sanctus (1).
(1) Haec eadem interpretatio doctrinae Augustini data iam est a
S. Anselmo, α Licet possim dicere Trinitatem propter Patrem et Filium et
utriusque Spiritnm, qui sunt tres; non tamen possum proferre uno no­
mine, propter quid tres; velut si dicerem propter tres personas... Non
enim putandae sunt tres personae , quia omnes plures personae sic
subsistunt separatim ab invicem, ut tot necesse sit esse substantias,
quot sunt personae; quod in pluribus hominibus, qui quot personae,
tot individuae sunt substantiae, cognoscitur. Quare in summa essentia
sicut non sunt plures substantiae, ita nec plures personae (si intclligatur persona ut in creatis tamquam absolutum)... Nisi quis forte in­
digentia nominis proprie convenientis coactus elegerit aliquod ex illis
nominibus, quao pluraliter de summa essentia dici non possunt ... ut
si dicat, illam admirabilem Trinitatem esse unam essentiam vel natu­
ram, et tres personas sive substantias» s. Anselm. Monolog, c. 78,

— 376 —

u Cum conaretur humana inopia loquendo proferre ad

hominum sensus, quod in secretario mentis pro captu te­
net de Domino Deo creatore suo... timuit dicere tres essen­
tias, ne intelligeretur in illa summa aequalitate aliqua
diversitas; rursus non esse tria quaedam, non poterat di­
cere, quod Sabellius quia dixit, in haeresim lapsus est.
Certissime quippe de Scripturis cognoscitur... et Patrem
esse et Filium et Spiritum Sanctum; nec Filium esse eumdem, qui Pater est.... Quaesivit quid tria diceret, et dixit
substantias (hypostases) sive personas, quibus nominibus
non diversitatem intelligi voluit, sed singularitatem no­
luit; ut non solum ibi unitas intelligatur ex eo quod di­
citur una essentia, sed et Trinitas ex eo quod dicuntur
tres substantiae vel personae....»Atque ita dicat unam es­
sentiam, ut non existimet aliud alio maius vel melius vel
aliqua ex parte diversum; non tamen ut Pater ipse sit et
Filius et Spiritus Sanctus, et quidquid aliud ad alterutrum
(relative) dicuntur.... propter quod et pluralem numerum
admittunt, sicut scriptum est in Evangelio: ego et Pater
unum sumus... Aut si iam placet propter disputandi neces­
sitatem, etiam exceptis nominibus' relativis, pluralem nu­
merum admittere, ut uno nomine respondeatur, cum quae­
ritur, quid tria, et dicere tres substantias (hypostases) sive
tres personas, nullae moles aut intervalla cogitentur, nulla
distantia quantulaecumque dissimilitudinis..... ut neque
personarum sit confusio, nec talis distinctio, qua sit im­
par aliquid » Aug. ib. n. 9. 12.
Augustinus itaque non solum non dicit, ut Güntherus
hunc locum detorsit, posse praedicari tres Deos et tres
essentias, nisi rationes externae obstarent; sed immo ait,
quia omnino unus est Deus et una essentia, neque posse
dici tres personas in significatione absoluti, sed solum per­
sonas tres numerari, quatenus id quod hoc nomine in Deo
designatur, est relativum (cf. supra p. 295. 296.).
Putamus etiam, secundum haec quae diximus, tempera­
tione aliqua indigere, quae scripsit Petavius 1. IV. c. 11.,
ubi sententiam Augustini refellere studuit, quam ipse ita
interpretatus est, ac si s. Pater simpliciter docuisset, in

— 377 —

Deo u personam ad se dici non ad alterum, quod ipsum est
absolute ac secundum essentiam vel substantiam dici non
secundum relationem, n ut Petavius loquitur. Ait quidem
Augustinus: u ut substantia Patris ipse Pater est, non quo
Pater est, sed quo est; ita et persona Patris non aliud
quam ipse Pater est: ad se quippe dicitur persona, non ad
Filium vel Spiritum Sanctum ; sicut ad se dicitur Deus
et magnus et bonus et iustus » 1. c. n. 11. At vero hoc
ipso quod dicitur u persona Patris esse ipse Pater », non
negatur, eum pro quo nomen persona supponit, esse rela­
tivum ad Filium et Spiritum Sanctum ; sed solum dicitur,
nomine persona significari subsistentem in se ipso non autem
subsistentiam alterius, quod etiam patet ex addita expli­
catione Augustini, quo sensu persona ad se dicatur et non
relative ad alterum : u quid ergo, inquit, num placet, ut
dicamus Patrem personam esse Filii et Spiritus Sancti?»
Quae tandem omnia ad sensum s. Thomae praeclarissimi
interpretis Augustini reducuntur.
II. Quaestio de subsistentia absoluta Dei, de qua ali­
quando Scholastici litigabant, ex dictis ita liquida est, ut
inter Catholicos controversia fere non nisi de nomine esse
possit. Durandus in 3. dist. 1. q. 2. a. 7. et alii nonnulli
veteres Thomistae docebant, a subsistere in divinis esse
unicum et absolutum competens omnibus personis ratione
essentiae. » Etenim, aiebant, in divinis u ratio formalis
suppositi (hypostaseos) non est per se subsistentia sed est
aliud; est enim suppositum formaliter per proprietatem
relativam, subsistit autem non per proprietatem relativam
sed per essentiam vel substantiam » ibid. Affirmabant alii
nonnulli, inter quos primus Caietanus (in 1. q. 39. a. 4.;
3. q. 2. a. 2. ad 3.; q. 3. aa. 2. 3.) et deinceps Suarez
(de Incarnat. T. I. disp. XI. sect. 3.; de Trin. 1. III.
c. 4.; 1. IV. c. 11.), in Deo esse unam subsistentiam abso­
lutam et tres relativas. Modus vero communis sentiendi et
loquendi, Patrum et Conciliorum consensione firmatus, is
est, ut dicantur tres in Deo subsistentiae sub formali ra­
tione relativorum, non autem subsistentia aliqua absoluta
tribus personis communis. A^ide Vasquez in P. 1. disp. 125.;

— 378 —

Gregorinm de Valentia de Trin. (T. I. disp. IT.) q. 13. punc­
to 3.; Ruiz disp. XXXIV.; Franc, de Lugo Trin. disp. XL;
Petav. 1. IV. c. 12. n. 1-4.
Nomen subsistentiae in significatione propria usu eccle­
siastico ex multis saeculis consecrata, non aliam habet no­
tionem nisi quam diximus; nimirum subsistens (unde sub­
sistentia derivatur) est hic incommunicabilité!'existens in
se, et hoc ipso distinctus ab omnibus aliis etiam eiusdem
essentiae seu naturae. Tria ergo requiruntur ad rationem
propriam subsistentiae, ut sit substantia singularis inte­
gra, ut non sit ad modum partis, seu ad modum naturae
habitae in alia superiori hypostasi (sicut humana natura
in Verbo), ut non sit communis seu identificata cum plu­
ribus inter se distinctis. Hoc itaque sen®u tum etymolo­
gice tum usu ecclesiastico Patrum et Conciliorum subsi­
stentia prorsus idem est, quod graece dicitur hypostasis;
neque enim subsistentia apud Patres et antiquos theologos
abstracta significatione, sed concrete eodem modo ut hypo­
stasis sumitur. Si vero, ut post Caietanum (1) penes Scho­
lasticos invaluit, accipitur abstracte, subsistentia erit illa
formalis ratio incommunicabilitatis in se, sub qua intelligitur substantia esse hypostasis. Utrovis modo spectes sub­
sistentiam, nulla absoluta, sed tres relativae subsistentiae
in Deo praedicandae sunt; quidquid enim ibi absolutura
est, est unum commune seu identificatum cum tribus di­
stinctis; distincti autem sunt tantummodo sub formali ra­
tione relativorum. Hoc ipso absolutum non est subsistens
i. e. incommunicabile sub formali ratione absoluti, sed sub
formali ratione trium relativorum et uniuscuiusque eorumdem.
Si vero subsistentia sumitur in duplici diversa signifi­
catione; primo laxius sub duabus tantummodo prioribus
notis, ut sit substantia singularis integra existens, et non
assumpta ad modum naturae ab hypostasi superiori; deinde
(1) u Primus fuisse dicitur Caietanus, qui in 1. q. 3. a. 2. subsi­
stentiam accepit in abstracto pro ipsa ratione subsistendi formaliter
constitutiva subsistentis, quem moderni secuti sunt" Franc, de Lugo
disp. XI. c. 1. n. 2.

— 379 —

strictius cum addita nota teri ia incommunicabilitatis : sic
sane illa priori minus plena significatione poterit divina
absoluta essentia dici subsistentia, vel (sumendo nomen abs­
tracte) essentiae poterit adscribi subsistentia absoluta, ut
a pluribus veteribus ante saeculum IV. labens in Deo prae­
dicabatur una hypostasis, i. e. una singularis perfectissima
realiter existens substantia absoluta in tribus distinctis per­
sonis (vide supra th. IX. η. II. et de Incarnat, th. XXVI.
XXVII.). Unde si dicantur in Deo esse una subsistentia
absoluta et tres subsistentiae relativae sumendo nomen se­
cundum duplicem illam diversam significationem, ut Sua­
rez II. cc. mentem suam explicavit, nihil quidem dicetur
quoad rem ipsam absonum a veritate ; sed absque ullo fru­
ctu nomen a sua significatione solemni deflectitur ad alium
sensum; atque ita dum illud in uno eodemque mysterio
explicando usurpatur sensu ancipiti, certe non consulitur
claritati, sed conceptuum perturbationi occasio datur non
modo in doctrina de SS. Trinitate sed etiam in explicatione
mysterii Incarnationis.
Qui vero per illam absolutam subsistentiam aliquid am­
plius intelligunt quam quod dictum est, ii sine dubio etiam
quo..d rem ipsam falluntur. Sic Caietanus 11. cc. insistit,
quod praescindendo a personis est et intelligi debet non
modo Deus sed (ut ait) hic Deus, videlicet unus habens na­
turam divinam; unde putat, Deum sic conceptum esse
suppositum et personam licet non omnino complete, quia
est aliquid commune tribus distinctis personis. At vero sive
dicatur Deus sive hic Deus, is non est alius quam Pater,
Filius, Spiritus Sanctus tres simul personae et quaelibet
earumdem. Adeoque assumpta revelatione trium personarum
divinarum nomen Deus sive hic Deus non significat aliud
quam divinam naturam unam non multiplicabilem cum adsignificatione subsistentiae vel indetermitate et in confuso ,
vel subsistentiae trinae, vel determinate subsistentiae unius
ex tribus. Quovis vero modo adsignificetur subsistentia, ea
semper habet formalem rationem relativi; discrimen solum
est aliquod in nostro modo concipiendi, quod in secundo
et tertio modo expresse concipimus subsistentiam ut rela-

— 380 —

tivam, in primo modo possumus eam concipere confuse sine
expressa notione relativi ; attamen etiam in confuso non
potest secundum rei veritatem concipi subsistentia divina
cum exclusione relativi et sub expressa ratione absoluti,
cum obiective et a parte rei non sit nisi sub ratione for­
mali relativi.
Quod Durandus affirmat subsistentiam absolutam unam,
et negat subsistentias relativas, id ortum habuit ex prae­
postera interpretatione doctrinae s. Thomae, quam supe­
rius descripsimus, de substantia ut fundamento subsisten­
tiae. u Relationes in divinis, ait Angelicus, etsi constituant
hypostases et sic faciant eas subsistentes, hoc tamen fa­
ciunt, in quantum sunt essentia divina; relatio enim in
quantum est relatio, non habet quod subsistat vel subsi­
stere faciat, hoc enim solius substantiae est» Potent, q. 8.
a. 3. ad 7. Unde Durandus et alii nonnulli ita concludebant:
essentia absoluta tribuit relationibus subsistentiam, non
autem relationes subsistentiam tribuunt essentiae; et ideo
dicenda est una subsistentia absoluta tribus communis, nulla
autem est subsistentia relativa. At ex dictis constat, hanc
illationem in se esse absurdam, si subsistentia in sensu ple­
niori incommunicabilitatis secundum usum Conciliorum et
Patrum accipiatur. Ad doctrinam s. Thomae quod spectat;
id unum dicitur sane verissimum, relationes non posse esse
subsistentes, nisi quatenus sint substantiales; adeoque re­
lationes subsistentes sunt, non quia relationes sunt in com­
muni significatione, sed quia sunt tales relationes, identi­
ficatae scilicet cum essentia et ideo substantiales.
Modo concipiendi et loquendi magis proprio, nec es­
sentia relationibus nec relationes essentiae subsistentiam
tribuere dicendae essent; neque enim aut relationes ab
essentia realiter distinguuntur, aut subsistentia est realitas
superaddita sive essentiae sive relationibus; sed essentia
simplicissima et infinita ex interna exigentia et per se
ipsam realiter est subsistens Pater, Filius, Spiritus Sanc­
tus; et vicissim relatio e. g. paternitas est per se ipsam
Deus Pater, filiatio Deus Filius, spiratus (spiratio passiva)
Deus Spiritus sanctus. Magis igitur proprie dicetur essen-

— 381 —

tia una simplicissima simul habere formalem rationem abso­
luti et relativi ita, ut sub ratione absoluti intelligatur es­
sentia communis tribus distinctis, sub ratione relativi sit
Pater distinctus a Filio, Filius distinctus a Patre etc., et
ideo incommunicabilité!· subsistens ut Pater, ut Filius, ut
Spiritus Sanctus. Nihilominus quia essentia et relationes
ratione distinguuntur, et alia est functio sub form. Ii ratione
essentiae alia sub formali ratione relativi, modo nostro con­
cipiendi inadaequato possumus dicere: essentia tribuit rela­
tionibus ut sint substantiales, quae ratio substantiae est
necessarium fundamentum ad rationem subsistentiae; rela­
tiones tribuunt summae rei quaé est essentia, incommunicabilitatem, quae est formalis ratio subsistentiae proprie
dictae (1). Unde subsistentia significatione concreta nec est
sola formalis ratio essentiae nec sola formalis ratio rela­
tionis in communi, sed est complexe relatio substantialis
seu relativum substantiale; proinde subsistentia in significa­
tione abstracta, concipitur ut modus, quo est relativum
substantiale (vide supra p. 363.).
Coroll. Nomen persona non significat universale vel no­
tam abstractam pluribus individuis sensu proprio commu­
nem, sed designat etiam in Deo indeterminate hunc unum
distinctum ab aliis, Patrem vel Filium vel Spiritum Sanc­
tum; adeoque non est nomen speciei comprehendentis sub
se individua, sed se habet ut denominationes individui
vagi, aliquis unus, aliquis homo. Contra hoc inepta est
obiectio, quod his appellationibus non potest adhuc addi
partitivum aliquis, cum tamen possit dici aliqua persona.
Nam imprimis optime posset dici: aliquis, qui est aliquis
homo; deinde licet individuum vagum iam indeterminate
expressum per particulam aliquis non posset admittere huius
(1) Hoc sensu docent ss. Patres, illud quod est natura et commune.
proprietatibus circumscribi et velut determinari, ut sit hypostasis. « Hy­
postasis est, quae commune et incircumscriptum in hac re aliqua per
proprietates in ea lucentes sistit et circumscribit « η ύποστανις ουγ
άπιστος της ου-πας έννοια . αλλα το xoivoy re χαι àfrsgi γραπτόν sv τω τι><
ττζζγματι δια. των ίτι Çar/o/zewv ιδιωμάτων τταζίστωσα και ττβζΐγζαÇot/σα
8, Basilins ep. 36. al· 43.

- 382 —

particulae repetitionem, potest tamen particulam admittere
nomen per se designans individuum indeterminatum, cuiusmodi est nomen persona. Vide S. Th. 1. q. 30. a. 4.
THESIS XXV.

De notionibus spirationis activae et ingeniti.
»
»
»
»
*

u Spiratio activa et esse ingenitum (innascibilitas η αγί»η<πα) non
constituunt personas. Spiratio enim non realiter sed ratione tantum
distincta a paternitate in Patre et a filiatione in Filio, in ipso pleniori conceptu paternitatis et filiationis includitur. Pariter esse ingenitum ut notio personae primae includitur in conceptu pleniore paternitatis divinae. »

Cum ex demonstratis in thesi XXIII ipsae relationes
substantiales, quatenus sunt realiter inter se distinctae et
ideo subsistentes, sint personae divinae, seu formaliter con­
stituant personas, evidens est, tot esse relationes consti­
tuentes realiter distinctas, quot sunt divinae personae: sunt
scilicet formalis ratio Patris, et altera Filii, et tertia Spi­
ritus Sancti, sive paternitas, filiatio, et processio.
Verum quoniam relationes internae in Deo sunt relatio­
nes originis, eo ipso in omni processione necessario duplex
est relatio opposita et per oppositionem distincta, relatio
inquam principii et procedentis a principio. Adeoque quo­
niam duae sunt distinctae processiones, Filii per genera­
tionem a Patre, Spiritus Sancti per spirationem a Patre
Filioque , quatuor relationes sint oportet ; sicut nimirum
Filio Pater seu filiationi paternitas, ita spirato spirator,
processioni seu spirationi passivae (ut aiunt) spiratio activa
respondet et opponitur ut principium relate ad proceden­
tem a principio. Praeterea tum ex generali doctrina de
mysterio SS. Trinitatis consequitur’ tum in specialibus de­
clarationibus Patrum et omnium theologorum diserte propo­
nitur innascibilitas seu esse ingenitum (ή αχεννησια) tamquam
notio uni tantum personae propria et minime communis.
Declarandum ergo est, quomodo praeter tres proprietates
seu relationes constituentes se habeant primo relatio spira­
tionis deinde innascibilitas.

I — I

— 383 —

I. Quoad primum itaque quaeritur, cur haec relatio spi­
rationis (activae) seu formalis ratio spiratoris, opposita et
realiter distincta a processione seu a formali ratione spi­
rati, non sit per se subsistens et constituens personam ?
1". Secundum nostrum imperfectum modum concipiendi
responsio obvia, et (ut videtur) facilis esse posset: spiratio
activa supponit personas Patrem et Filium iam constitutas,
et illis tamquam actus communis velut supervenire conci­
pitur (1). Porro ipse actus seu ipsa activa spiratio non rea­
liter procedit a Patre et Filio, adeoque nec habet opposi­
tionem ad personas quarum est actus, et ideo nec realiter
ab eis distinguitur; sed per hunc actum spirationis a Pa­
tre et Filio realiter procedit Spiritus Sanctus, atque ideo
Pater et Filius per hunc suum actum communem secundum
formalem rationem spiratoris ut principium referuntur ad
Spiritum Sanctum, et ab eo realiter distinguuntur. Spira­
tor itaque non dicit personam distinctam a Patre et Filio,
sed significat unam vim spiratricem seu unum actum et
unam relationem spirationis duabus personis communem, et
adsignificat in confuso has personas, quarum est actus et
relatio; eo fere modo, quo nomen creator significat unam
divinam essentiam sub formali ratione actus creantis, et
adsignificat in confuso personas, quarum est essentia (2).
(1) Proprietates concipiantur esse in personis dupliciter , inquit
s. Thomas, « vel ut constituentes, et istae sunt proprietates personales
(paternitas, filiatio, spiratum esse), vel sicut illud quod advenit post
tsse constitutum, sicut albedo est in Socrate; et ita secundum intellec­
tum (nostrum) proprietates non personales ut innascibilitas et communis
spiratio sunt in personis » 1. dist. 33. q. 1. a. 3.
(2) Hinc vides, ut id interim obiter notetur, cur unum dici debeat
principium spirationis , unus spirator , licet duae sint personae , quae
uno actu communi spirant , et ideo una relatione communi referuntur
ad Spiritum Sanctum, sicut «unum est universorum principium, creator
omnium n (cap. Firmiter), quamvis tres sint personae, quae secundum
unam essentiam communem creant. Substantiva enim illa principium,
spirator, creator significant formam, per quam (ut loquitur s. Thomas),
seu principium, quo spirant et creant, personas autem in confuso adsignificant vel supponunt; i.deoque quia forma significata una est, unus
est spirator et unus creator sicut unus Deus. Adiectiva autem ereans,
spirans, omnipotens, aeternus utroque modo possunt significare. Gram-

— 384 —

2°. Verumtainen cum spiratio in Patre realiter sit idem
cum paternitate, et eadem spiratio in Filio sit realiter idem
cum filiatione, et solum ratione distinguatur a paternitate
et filiatione, ille conceptus, quo spiratio secundum imper­
fectum nostrum modum intelligendi per compositionem, co­
gitatur superveniens personis constitutis, expoliri potest,
ut simplicitati divinae paulo magis respondeat, sicut dixi­
mus de conceptu constitutionis personae per relationem et
essentiam. Itaque ut duae relationes non sibi oppositae
paternitatis et spirationis intelligantur una persona, pariterque persona una intelligatur relatio filiationis cum
eadem non sibi opposita spiratione, sequens iuvabit consi­
deratio.
a) Illa u summa res, videlicet essentia seu natura divina »
sub formali ratione intellectionis exprimentis Verbum est
Deus Pater; summa res eadem sub formali ratione intellec­
tionis expressae, seu ut immanens terminus productus in­
tellectionis paternae, est Verbum seu Deus Filius. Iam vero
intellectio, tam ut exprimit Verbum quam ut est Verbum ex­
pressum , est simul dilectio producens seu spirans suum
immanentem terminum, qui est Spiritus Sanctus. Nam inmatice in recto designant supposita, quorum est forma; significant ta­
men simul formam, quae est una identificata cum pluribus personis di­
vinis, et proptcrea ad hanc unitatem vindicandam, cnius defensio magis
erat necessaria, singulari numero praedicantur e. g. in symbolo Athanasiano , postquam realis distinctio personarum satis erat expressa.
Omnino verum est, quod ait Pallavicinus : « grammaticaliter et quate­
nus adiectiva sunt, deberent praedicari per modum nominum acciden­
talium , adeoque multiplicari ad multiplicationem suppositorum ; qua­
tenus vero dinina sunt (cum in Deo nullum sit accidens, sed quidquid
inesse concipitur, realiter sit essentia divina), significant perfectionem
substantialem constitutivam illius de quo praedicantur, quae cum sij
una, deberent singulariter praedicari, ct utrnmqne est in usu Ecclesiae
et Patrum » Pallav. Curs, theol. 1. VIII. c. 54. n. 413. Cf. S. Th. 1. q.36.
a. 4.; q. 39. a. 3; Petav. Trin. 1. III. c. 9. n. 8. 9.; 1. VIII. c. 9. n. 14.15. Lis
intentata a Petavio Scholasticis, qui docere solent, adiectira in plurali,
eubttantioa non nisi in singulari de distinctis personis praedicari posse,
et vicissim huius scholastici axiomatis acrior defensio contra Petavium
suscepta a B. M. de Rubeis ( Dissert. XXVII. c. 1. n. 4. de script, et gest.
s. Thomae) ex dictis in hac nota amice componi poterit.

— 38» > —

tellectio paterna habet simul rationem formalem dilectionis
spirantis, ut sub una ratione referatur ad Verbum, sub al­
tera ratione referatur ad spiratum. Sed quia in omni spiritu
etiam in infinito dilectio praesupponit intellectionem, non
autem intellectio dilectionem; et quia intellectio exprimens
Verbum ex intima rei natura communicat Verbo essen­
tiam sub omnibus formalibus rationibus (excepta formali
ratione expressionis Verbi, cuius Verbum ipsum est termi­
nus realiter distinctus); ideo exprimitur Verbum commu­
nicando essentiam sub formali etiam ratione dilectionis spi­
rantis. Hinc intellectio paterna habet formalem rationem
dilectionis spirantis non nisi supposita (ordine originis) ex­
pressione Verbi, et Verbum exprimitur habens eandem for­
malem rationem dilectionis spirantis, seu Pater fecundus
Spiritus Sancti exprimit generatione Verbum fecundum
Spiritus Sancti.
Unde sicut essentia et paternitas (formalis ratio intel­
lectus exprimentis Verbum) non sunt duo re -liter distincta,
sed una summa res sub duplici formali ratione absoluti
et relativi : ita paternitas et spiratio non sunt duo rela­
tiva', sed sub duplici formali ratione unus relativus ad
duplicem realiter distinctum terminum. Quia nempe du­
plex illa formalis ratio non habet oppositionem una ad al­
teram, ideo inter eas non est distinctio realis et est unus
relativus; attamen quia ille unus habet ordinem sub for­
mali ratione gignentis et spirantis ad duplicem realiter
distinctum terminum (ad Filium et Spiritum Sanctum), pa­
ternitas et spiratio sunt duae relationes, distinctae ratione
cum fundamento in re. Relationes, inquam, sunt duae non
ratione oppositionis mutuae, quae nulla est; sed ratione
terminorum ad quos est relatio. Si oppositione mutua inter
se realiter distinguerentur, essent duae personae; sed quia
sola ratione inter se distinguuntur, sunt una persona.
«Relationes oppositae sunt personae, et sunt duae personae
sicut duae relationes ; sed relationes quae sunt in eadem
persona non oppositae , sunt quidem duae relationes vel
proprietates sed non duae personae, imo una persona »
S. Th, 1. dist. 33. a. 2. ad 1.
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. VERS.

25

— 386 —

Similiter dicendum esse patet de eiusdem spirationis,
ut Filio communicatur, distinctione rationis et identitate
reali cum relatione filiationis. Filius enim ex ipso modo
processionis a Patre per intellectionem generatur ut unum
cum Patre principium fecundum Spiritus Sancti. «Nam in
Verbo infinito repraesentati vo infiniti boni quidditative con­
tinetur virtus (et cum virtute identificatus actus), ut si­
mul cum suo principio loquente producat amorem eiusdem
boni. Unde persona producens Verbum, eo ipso quod est
productiva Verbi, est etiam simul cum Verbo productiva
amoris n Ruiz disp. XVII. sect. 6. n. 8. Sicut ergo in Patre
paternitas et spiratio, ita in Filio relatio filiationis seu
esae genitum et spiratio sunt « duae relationes sed non duae
personae, imo una persona ».
Z>) Ex his porro intelligitur, quomodo spiratio (activa)
pertineat ad rationem interiorem et ad conceptum adaequa­
tum (quantum nos intelligere valemus) personae Patris ac
Filii.
Nam a) paternitas et filiatio si plenius spectentur, ex
intestina exigentia includunt spirationem, et sine hac non
plene concipiuntur; proinde ad paternitatem et filiationem
divinam, ut sit talis qualis necessario est, pertinet spi­
ratio activa. Hinc recte ait Dominicus Viva de Filio, quod
pari modo valet de Patre: «Filius in hypothesi chimaerica
quod non spiraret, haberet conceptum Filii inadaequate,
ita tamen ut repugnaret secundum huiusmodi conceptum
inadaequatum usquam reperiri n de Trin. disp. V. q. 6. n. 9.
Propterea β) quia paternitas et filiatio ex intima sua
ratione necessario simul sunt spiratio activa, et quia per
hanc formalem rationem spirationis Pater et Filius con­
stituuntur ut principium distincti a persona tertia pro­
cedente; quoad rem ipsam indubitata est et quoad modum
loquendi solidum habet fundamentum doctrina theologo­
rum, qui supposita distinctione rationis et identitate reali
spirationis cum paternitate et filiatione dicunt, consti­
tutionem Patris et Filii in pleno suo conceptu intelligi
per formalem rationem paternitatis et filiationis, quatenus
haec utraque spirationem activam includit, u Pater et Fi-

— 387 —

lius distinguuntur a Spiritu Sancto eadem ipsa proprietate,
qua constituuntur. Quapropter sicut radicaliter tantum a
Spiritu Sancto distinguuntur per paternitatem et filiatio­
nem, ita etiam non plene et integre constituuntur explicito
conceptu paternitatis et filiationis, quousque intelligatur
explicite spiratio activa, per quam sicut formaliter distin­
guuntur a Spiritu Sancto, ita etiam ultimate et plene con­
stituuntur n Didac. Ruiz disp. XVII. sect. 6. cf. disp. 106.
sect. 2. n. 1; sect. 3. n. 6. Ita etiam Dominicus Viva: u illud

per quod Filius distinguitur ab omni non ipso, non est ge­
neratio passiva quomodocumque, sed generatio passiva ut
imbibens spirationem... In ea autem hypothesi (quod Fi­
lius non esset cum Patre principium spirationis), non rema­
neret huiusmodi generatio passiva, ergo non haberet id, per
quod Filius nunc ultimo constituitur et primo distinguitur
ab omni non ipso » Viva disp. V. q. 6. n. 8-10. Vide etiam

Aureolum 1. dist. 11. a. 3. Neque veritati huius plenioris
considerationis repugnat axioma certissimum, quod spiratio
activa est relatio non constituens personam, sed solum dis­
tinguens Patrem et Filium a Spiritu Sancto. Negatur enim
hoc axiomate constitutio personae distinctae a Patre et Fi­
lio; quod vero spiratio pertineat ad rationem personae Pa­
tris ac Filii in pleno suo conceptu exhibendam, non solum
non negatur sed implicite affirmatur, quia spiratio activa
dicitur relatio distinguens personam primam et secundam
a Spiritu Sancto.
II. Accedimus ad considerationem innascibilitatis seu
rr,; ά/ε^ησιας, quam praeter quatuor relationes quintam ali­
quam notionem uni tantum personae propriam esse diximus.
1 . Ad vim nominis quod spectat, ingenitum 'zo àyewv.zcv)
triplici praesertim significatione sumi potest, a) Ita, ut op­
ponatur creato, et idem sit ac increatum. In hac signifi­
catione scribendum potius esse ά/ενητον, adverterunt ss. Pa­
tres, ut Epiphanius haeres. 64. n. 8. et Damascenus de Fid.
orthod. 1. 1. c. 8. (1), estque attributum absolutum divinae
(1) « Sciendum est, vocem
cum scribitur unico > increatum
significare sive non factum , etymqrov vcro Per ^uo ** scriptum , indi­
care id, qaod non est generatum. Priore ergo significatione essentia ab

— 388 —

essentiae et proinde tribus personis commune, quo negatur
impertectio entis creati, et lioc ipso affirmatur absoluta per­
fectio entis necessarii. Hunc sensum supponebant Ariani in
suis perpetuis cavillationibus, quibus Filii Dei divinitatem
impugnabant, eo quod solus Pater sit ingenitus.
A) Ingenitum seu innascïbilitas sumitur hypostatice in
oppositione ad genitum (1). Oppositio vero potest accipi du­
pliciter: si ingenitum opponitur genito praecise secundum
modum processionis per generationem, non solum de Patre
sed etiam de Spiritu Sancto negandum est esse genitum
(S. Th. opusc. J. contr. errores Graecor, c. 8); adeoque hoc
sensu generaliori ingenitum non est proprium Patri. « Pa­
ter a nullo est nec factus nec creatus 'àyzvhxcç) nec genitus
(αχενντιτβς); Filius a Patre solo est, non factus nec creatus
(à/c’z/ircç) sed genitus (γινντιτοζ) ; Spiritus Sanctus-a Patre
et Filio, non factus nec creatus ( άγενητος ) nec genitus
(αγέννητος) sed procedens n. At licet in comparatione cum
Filio genito Spiritus Sanctus dici possit non genitus; nihilo­
minus compositum ingenitus (άγνΜ.τος) in sua stricta signi­
ficatione non tantum opponitur modo processionis per ge­
nerationem, sed simpliciter processioni et origini ex prin­
cipio. SS. Patres in disputationibus adversus Arianos ex­
plicite quidem commemorare solent tantummodo ingeniti
oppositionem ad genitum Filium, quia directa controversia
cum illis haereticis restringebatur ad dogma de divinitate
et consubstantialitate Filii (cf. supra p. 57), implicite tamen
semper includunt oppositionem etiam ad processionem per­
sonae tertiae; siquidem ~c χγεννρ^ον habent ut proprium Pa­
tris, atque hoc ipso simpliciter ut negationem originis.
Itaque c) ingenitum in significatione hypostatica directe
quidem ut negatio opponitur genito, sed inclusa simul neessentia differt; alia est enim essentia increata seu dy >ητο,· per nnum>.
alia 7
seu creata. Secundo autem significandi modo non inducitur
discrimen essentiae » Damasc. 1. c. T. I. p. 135.
(1) <· Jnfectnm et factum το dyr/orov και γιτν^τοκ nnico > scriptum,
quod increatum et creatum significat, naturae est; ingenitum autem et
genitum το dy
και y θνητόν, quod duplici
effertur, non est na­
turae ssd hypostaseos r> Damasc. 1. IV. c. 7. p. 257.

— 389 —

gaiione cuiusvis processionis; sicque est proprium soli Pa­
tri. Dicitur itaque Pater ingenitus secundum oppositionem
directam, ut intelligatur eius distinctio a Filio, et secundum
significationem inclusam, ut eum distinguamus ab utraque
persona procedente. Unde praeclare omnino monet s. Basilius, si nullus esset et hoc ipso nec posset esse proprius Fi­
lias Dei, numquam futurum fuisse, ut Deus diceretur inge­
nitus; sed potius nominaretur increatus: siquidem in ea hypothesi non Pater a Filio nobis distinguendus foret, quod
fit oppositione ingeniti ad genitum, sed solum opus esset
discriminare Deum increatum a creatura. «Si ingenitus Pa­
ter, quoniam genitus non est, genitus autem Filius, quo­
niam est generatus; ergo posterius intelligitur ingenitum
quam genitum, non enim haberet (si nullus esset genitu.-),
prae quo diceretur ingenitus; comparationes enim instituun­
tur eorum quae sunt, non eorum quae non sunt.... Filius
si creatura est non genitura, et si omnia qu e sunt, crea­
turae sunt, frustra Pater dicitur ingenitus, cum omnino nul­
lus genitus existât, cuius respectu appelletur ingenitus; igi­
tur potiori iure increatus quam ingenitus diceretur n Basii,
contr. Eunom. IV. Tom. I. p. 283.
2’. Reliquum est, ut propriam rationem ingeniti explice­
mus, quatenus est notio hypostatica Patris.
a) Quatenus nomen ingenitus non naturam sed hypostasin designat, in divinis non significat absolutum, sed
revocatur ad significationem relativam, sive ut ait s. Tho­
mas, est relatio per reductionem. Quod quomodo sit, explicat
s. Augustinus Trin. 1. V. c. 7. Nomina negativa sunt in
eodem ordine, in quo sunt nomina opposita affirmantia,
quod ostendit ibi s. Doctor per omnes decem categorias.
u Sicut secundum substantiam aio, homo est; sic secundum
substantiam nego, cum dico, non homo est; et cum quaeritur
quantus sit, et aio, quadrupedalis est i. e. quatuor pedum,
secundum quantitatem aio; qui dicit, non quadrupedalis
est, secundum quantitatem negat, n Unde ad rem praesen­
tem : « si substantialiter (praedicatione absoluti) aierem
dicendo, Filius; substantialiter negarem dicendo, non Fi­
lius. Quia vero relative aio, cum dico, Filius est, ad Pa-

— 300 —

trem enim refero; relative nego, si dicam, non Filius est,
ad parentem enim eandem negationem refero volens osten­
dere, quod ei parens non sit. At tantumdem valet... quod
dicitur non genitus, quantum valet, quod dicitur non Fi­
lius. Relative autem negamus dicendo, non Filius; relative
igitur negamus dicendo, non genitus. Ingenitus porro quid
est, nisi non genitus? Non ergo receditur a relativo prae­
dicamento , cum ingenitus dicitur» Aug. 1. c. cf. S. Th.
1. q. 33. a. 4. ad 3.
δ) Iam vero negatio in divinis non potest esse negatio
perfectionis; sed solum est aliquis noster modus concipiendi
id, quod in Deo positivum est et perfectio. Aliter tamen
atque aliter se habet negatio in ordine absolutorum, et in
ordine relationum internarum.
In absolutis negatio exhibet perfectionem absolutam ex­
cludendo imperfectionem seu, quod eodem redit, negando
perfectionem defectu ulterioris perfectionis limitatam, cuiusmodi est perfectio creata; adeoque est negatio negationis
ac proinde affirmatio perfectionis absolutae, quae inadaequate et confuse a nobis concipitur per comparationem cum
perfectionibus limitatis; cuiusmodi attributa sunt infinitum,
increatum seu ingenitum in significatione absoluta primo
loco a nobis indicata, aeternitas, immensitas etc. (Vide de
attributis sic dictis negativis Tract, de Deo th. XXI). Abso­
luta autem de se invicem quoad rem ipsam negari non
possunt, quia realiter inter se non distinguuntur. Unde
falsum est, si dicatur : in Deo iust itia non est misericor­
dia; quamvis alius sit conceptus iustitiae et alius miseri­
cordiae, atque ideo dici possit ac debeat: conceptus iustitiae
divinae non est conceptus misericordiae divinae.
At relativa sub formali ratione relativorum realiter in­
ter se distinguuntur, realiter enim alius est Pater et alius
Filius, alius Spiritus Sanctus; unde de se invicem negan­
tur. Pater non est Filius et non Spiritus Sanctus; sicque
Filius non est Pater et non Spiritus Sanctus etc. Unde
cuipiam videri posset, non minus quam notionem ingeniti,
notiones negativas alias plures ponendas esse, quod Pater
non est Filius et non Spiritus Sanctus; Filius non est Pater

1

- 391 -

nec Spiritus Sanctus; Spiritus Sanctus nec Pater est nec
Filius. Verum negationes ita conceptae non aliam exhibent

notionem et formalem rationem personae, quam affirmatio,
quod est unus Pater i. e. hic unus sub formali ratione Pa­
tris relatus ad Filium et distinctus a Filio, et sub formali
ratione spirantis inclusa in paternitate relatus et distinc­
tus a Spiritu Sancto; pariterque dicendum de Filii relatione
ad Patrem et de relatione Spiritus Sancti ad Patrem et
Filium. In Filio igitur et Spiritu Sancto praeter has alia
nulla reperitur notio ratione distincta, qua uterque perso­
nis aliis per negationem opponatur; in Filio nempe filia­
tio h. e. esse genitum atque in filiatione inclusa communis
cum Patre spiratio activa; in Spiritu Sancto processio seu
esse spiratum, sunt solae formales rationes realiter distin­
guentes, ut sit alius et alius. At in prima persona nega­
tio processionis ab alio, qua dicitur ingenitus in opposi­
tione ad Filium genitum et ad Spiritum procedentem habet
aliam formalem rationem consideratione mentis distinctam
a paternitate et activa spiratione.
Porro ad significationem illius negationis quod attinet,
processio ex principio utique non est imperfectio in Filio
et Spiritu Sancto; sed processio esset imperfectio atque adeo
negatio et destructio primae personae Trinitatis. Unde ne­
gatio relationis geniti et procedentis in Patre est affirma­
tio perfectionis relativae seu personalis, quod sicut Deus
essentialiter est Esse ingenitum significatione absoluta h.e.
ens a se, ita prima persona Trinitatis est ex interna ne­
cessitate naturae persona a se, quam hypostaticam perfec­
tionem concipimus et explicamus negatione originis, u Pa­
ter ingenitus, non enim est ab aliquo; a se ipso enim habet
ut sit, nec eorum quae habet, quidquam ab altero habet;
sed ipse potius principium est et causa omnibus, ut sint et
naturaliter certo modo sint» Damasc. F. 0.1.1. c. 8. cf. alios
PP. apud Petav. 1. V. c. 5. n. 14. Negatione nobis opus est
sicut in aliis conceptibus simplicissimis explicandis, ita et in
hoc conceptu primi et a se subsistentis, u Ratio primi quae
simplicissima est, a nobis absque negatione non explicatur.
Prima ergo persona in ratione primi producentis ad intra

— 392 —

non explicatur nisi per negationem productionis termina­
tae ad ipsam , et haec negatio est innascibili tas τη Suarez
1. V. c. 10. η. 4.
c) Attamen haec proprietas ingeniti non realiter· distin­
guitur a paternitate, quod iam ex eo patet, quia non est
ibi origo unius ab altero et nulla oppositio. Facile autem
potest intelligi, quomodo haec ratio primae personae Tri­
nitatis et ideo personae a se idem sit sub conceptu minus
pleno, quod est paternitas inconclusâ spiratione sub con­
ceptu pleniore. Quod enim est prima persona Trinitatis et
ideo persona a. se. hoc ipso ex insita rei natura est prin­
cipium reliquarum personarum , h. e. Pater Filii et cum
Filio spirator Spiritus Sancti. Hanc connexionem notionum
ingeniti et Patris indicat s. Basilius, et multis vindicat
eius germanus s. Gregorius Nyss. 1. I. contr. Eunom.
(ed. Gretzer p. 136. seqq.), apud quem Basilius ita loquitur.
u Qui enim vere (ά>τως) et solus Pater est (modo divino), a
nullo est; qui autem a nullo est, ingenitus est». Optime
Suarez: «per illam negationem (per ingenitum} explicare
intendimus primae personae dignitatem. Dicimus autem,
hanc dignitatem non esse aliam a paternitate ipsa, quae
nostro modo concipiendi ex vi suae rationis duo includit.
Unum est, quod per se seu a se sit per immediatam coniunctionem cum essentia (quia absque real i productione perso­
nae natura immediate secum affert talem personalitatem),
et hoc declaramus per hanc negationem (ingenitum). Alte­
rum est esse constitutivam principii generandi, quod Pater
nominatur» Suarez 1. VIII, c. 2. n. 12. cf. 1. V. c. 10. n.2.4.
Scholion. Ad rei ipsius, et maxin e ad modi loquendi de­
clarationem possumus nunc postea quae dicta sunt, paucis
complecti, quae tradi solent comparando proprietates, rela­
tiones, et notiones divinarum personarum.
Proprium hic non solum opponitur alieno vel superad­
dito, quo sensu sunt etiam proprietates absolutae commu­
nes tribus personis (cf. Tract, de Deo th. XXI. n. 3.); sed
proprium in sensu quo nunc loquimur, opponitur communi.
Sensu igitur strictiori proprietates sunt illae rationes for­
males, quae uni tantum personae conveniunt, et non sunt

communes pluribus. Sic quatuor erunt proprietates pater­
nitas, innascibilitas, filiatio, spiratio passiva seu spiratum
esse. S. Th. 1. q. 32. a. 3. Si vero paulo laxius dicitur pro­
prium , quod non est commune omnibus tribus personis ,
etiam activa spiratio communis Patri ac Filio sed non Spi­
ritui Sancto, proprietatibus accenseri potest.
Relationes reales sunt quatuor paternitas, filiatio, spira­
tio activa, spiratum esse. Attamen ingenitum reductive, ut
dici solet, eis adnumerari potest, tum quia est negatio relatio­
nis tum quia designat personam, quae in divinis non potest
esse nisi relativum S. Th. 1. q. 33. a. 4. ad 3. Itaque omnis
proprietas est relatio vel reducitur ad relationem, et vicissim omnis relatio est proprietas sensu saltem laxiori, quod
non est aliquid commune omnibus personis. Ratio est evi­
dens, quia quidquid in Deo non ad ordinem relativi sed
ad absolutum pertinet, est commune tribus personis.
Notio personarum (γνοφισμα) est character seu formalis
ratio, qua nobis innotescit persona ut distincta ab aliis. Unde
patet, quamvis notionem necessario esse proprietatem sensu
saltem laxiori, et hoc ipso pertinere ad ordinem relativorum;
neque enim per id, quod est commune et unum in tribus
personis, potest nobis innotescere persona distincta. Quoad
numerum notionum possemus quidem etiam hic dicere, sensu
strictiori esse quatuor tantum notiones sicut quatuor pro­
prietates; spiratio enim activa eo ipso, quod est communis
Patri et Filio, neque inter se distinguit nec proinde mani­
festat has personas ut inter se distinctas. Nihilominus quia
per illam relationem hae duae personae
licet non inter se,
*
tamen a persona tertia distinguuntur et innotescunt ut ab
ea distinctae, theologi omnes etiam illi, qui quatuor tan­
tum numerant proprietates, consentiunt, notiones esse quin­
que (cf. Suarez 1. V. c. 9. n. 5).
Supposita itaque distinctione inter sensum strictiorem
et minus strictum dicemus cum s. Thoma: « sunt quinque
notiones in divinis, scilicet innascibilitas, paternitas, filia­
tio, communis spiratio, et processio. Harum autem tantum
quatuor sunt relationes; nam innascibilitas non est relatio
nisi per reductionem. Quatuor autem tantum proprietates

— 394 —

sunt (sensu stricto); nam communis spiratio non est pro­
prietas, quia convenit duabus personis. Tres autem sunt
notiones personales i. e. constituentes personas, scilicet pa­
ternitas , filiatio et. processio. Nam communis spiratio et
innascibilitas dicuntur notiones personarum non autem per­
sonales τη (1) S. ΤΓι. 1. q. 32. a. 3.
Proprietates seu relationes seu notiones constituentes sunt
tres, ut superius ostensum est, et modo audivimus a s.Thoma
dictum. Aureolus huic communi et certae doctrinae non­
nihil adversari videtur, quamvis differentia non sit de ipsa
re, sed potius in modo considerandi rem eandem. « Filia­
tio, inquit, non praecise constituit Filii personalitatem, quia
secundum hoc spiratio activa esset adventitia et extra per­
sonalitatem Filii tamquam aliquid extrinsecum, et sine quo
remaneret persona; ergo impossibile est ponere, quod sola
filiatione personaliter distinguatur... Tam essentia quam
activa generatio et similiter activa spiratio ad personali­
tatem Patris intrinsece concurrunt; generari vero et spirare
atque essentia ad personalitatem Filii; spirari autem et
divina essentia tantum ad personalitatem Spiritus Sanctis
Aureol. 1. dist. 11. a. 3. In hac doctrina verum quidem il­
lud est, quod a parte rei et secundum pleniorem conceptum
paternitas involvit spirationem et esse ingenitum (pariterque plenius concepta filiatio includit spirationem), ut in
thesi declaravimus; sed quando formales hae rationes men­
tis consideratione distinguuntur, et tum quaeritur, sub
quanam ex illis primum concipiamus Patrem et Filium ut
personas distinctas; sine dubio respondendum est, ut for­
malem rationem Patris concipi paternitatem, quae persona
deinde intelligitur simul ut ingenita et spirans Spiritum
Sanctum; idem dic de filiatione comparate ad spirationem.
Simpliciter ergo cum S. Th. et iuxta communem consensum
(1) Ut patet appositum u personales notiones * a s. Th. hic snmitur
sensu activo, ac si (licerentur proprietates personific.ae seu, ut Petavius
appellat, σνστατιχαι et substantificac, intclligendo substantiam pro hy­
postasi (Petav. 1. VII. c. 11. n. 13). Ceterum nihil impedit, quominus
notiones et proprietates relativae omnes dicantur personales, ut pro­
priae personarum in oppositione ad perfectiones essentiales.

— 395 —
theologorum dicendum est, proprietates constituentes esse
tres, quas commemoravimus. «Oportet igitur intelligi, quod
plurium proprietatum seu notionum uni personae convenien­
tium, illa quae procedit (praecedit?) secundum ordinem na­
turae, personam constituit, aliae vero intelliguntur ut per­
sonae iam constitutae inhaerentes. Manifestum est autem,
quod innascibilitas non potest esse prima notio Patris...
Communis autem spiratio ordine naturae praesupponit pa­
ternitatem et filiationem, sicut processio amoris processio­
nem Verbi. Unde nec communis spiratio potest esse prima
notio Patris, sed nec Filii. "Relinquitur ergo, quod prima
notio Patris sit paternitas, Filii autem filiatio, Spiritus au­
tem Sancti sola processio notio est. Relinquitur igitur, quod
tres sunt notiones constituentes personas, scilicet paterni­
tas, filiatio et processio» S. Th. Compend. Theol. (opusc.III.
al. II) c. 60.
CAPUT IV.
DISTINCTIOR CONSIDERATIO DIVINARUM PROCESSIONUM
PER INTELLECTUM ET VOLUNTATEM

THESIS XXVI.

Modus processionis Verbi per intellectum,
Spiritus Sancti per voluntatem ex Scriptura et Patrum
doctrina demonstratur.
»
»
»
K

a Fundamenta ad paulo distinctius concipiendum modum processionum ac relationum divinarum in revelatione continentur eo, quod in
Scripturis et in Patrum ac theologorum explicatione docetur Filius seu
Verbum per formalem rationem intellectus, Spiritus Sanctus per formalem rationem voluntatis seu dilectionis procedere. »

I. Dissertissime in Scripturis et in Patrum omnium doc­
trina proprius character personalis Dei Filii declaratur, ut
sit Verbum Patris (c λο/ος). Verbum autem est sensu pro­
prio non metaphorico, quoniam haec ratio Uerii in universa
revelatione exhibetur ut proprium nomen Filii, quo formalis
et distinguens eius character designetur (cf. Ruiz disp. 55.
sect. 4.), quamvis utique in comparatione cum verbo in spi­

— 396 —

ritibus creatis significatio sit analogica ita, ut quoad rem
significatam perfectissime Filio JDei conveniat ratio Verbi,
analogice et secundum adumbrationem verbo creato; quoad
nominis impositionem vero et prae cognitione nostra ordine
inverso prius dicatur de verbo creato, et ex hoc transferatur
ad divinum archetypum. Quae quidem communia sunt omni­
bus ideis ac nominibus, quibus divina cognoscimus et expri­
mimus (supra th. XIX.).
Porro in creatis non verbum prolatitium sed verbum
mentis concipiendum est, ut ex analogia imaginis deducamur
ad aliquam intelligentiam archetypi. «Cor tuum attende...
quando concipis verbum quod proteras, rem vis dicere, et
ipsa rei conceptio in corde tuo iam verbum est; nondum pro­
cessit, sed iam natum est in corde, et manet ut procedat...
Quomodo tu verbum quod loqueris, in corde habes, et apud
te est, et ipsa conceptio spiritualis est; nam sicut anima
tua spiritus est, ita et verbum quod concepisti, spiritus est,
nondum enim accepit sonum, ut per syllabas dividatur, sed
manet in conceptione cordis et in speculo (al. spectaculo)
mentis: sic Deus edidit Verbum, h. e. genuit Filium. Et tu
quidem ex tempore gignis verbum etiam in corde, Deus
sine tempore genuit Filium, per quem creavit omnia tem­
pora r> s. Aug. in Io. tract. XIV. n. 7. et tum Augustinus
ipse alibi saepe tum alii Patres.
Si quando Patres verbum etiam extrinsecus prolatum
considerant, id fit ut adversus Sabellianos evidentius appa­
reat distinctio verbi et producentis; ceterum etiam ibi spec­
tant verbum, quatenus est imago et expressio rei intellectae,
ut foetum mentis, adeoque incluso simul verbo interno.
Namque, ut ait s. Thomas (1. q. 34. a. 1), « ex hoc dicitur
verbum vox exterior, quia significat interiorem mentis con­
ceptum ; sic igitur primo et principaliter interior mentis
conceptus verbum dicitur, secundario vero ipsa vox inte­
rioris conceptus significativa. » Praeclare ex verbo prolatitio et insito simul connexis analogiam considerat s. Cyril]us Alexandrinus. «Verbum prolatitium (c Àcyoç ό πρεψοριζ^ς)
quo utimur , in mente (εις νουν cf. supra p. 230. 231.) et ex
mente gignitur, atque aliud quidem videtur esse abeo quod

— 397 —

in corde versatur, quatenus extra os velut e profundo in lu­
cem emittitur; est autem rursus in illo (in verbo interno)
et illi per omnia simile. Cernere enim est in verbo (prolato)
cogitationem cordis, et rursum in mente verbum adhuc ta­
citum ; ita etiam Filius Dei indivise ex Patre procedens
character est et similitudo pioprietatis eius, À’erbum cum
sit hypostaticum et vivens ex vivente Patre. Ita genuit ex
se Pater Filium indivise, ac si sapiens quis gignat sapiens
cogitatum, mechanicae scientiam vel geometriae vel aliquid
huiusmodi. Videntur enim talia sapientiae quodammodo
fructus esse, et hoc ex sua natura sunt. Sed non dividitur a
sapientia ars, quam sapientia excogitat; sed est ex illa et
in illa genitricis suae imaginem exhibens, et tamen absque
divisione videtur esse alterum ab illa: sic etFilii generatio,
cum sit indivisa ex Patre, in propria hypostasi servatur,
longe tamen huius similitudinis vim excedens » s. Cyrill.
Thesaur. T. V. P. I. p. 47. 48. Vicissim ss. Poctores ali­
quando Filium dicunt rationem Patris vel rationem in mente
paterna, ut expressius unitas essentiae declaretur; quamvis
ratio ut procedens a mente sicque a mente distincta non
sit aliud, quam sapientia expressa seu verbum.
Porro sicut Verbum ita sapientia genita tum in Scrip­
turis (supra th. VII ) tum frequentissime a Patribus tam­
quam propria notio Filii exhibetur, qui est a Patre alius
non tamen aliud.
Si igitur quaeritur de modo processionis Filii a Patre,
in revelatione ipsa continetur doctrina, quod Pater Filium
gignit intellectu alit er ut suum Verbum et ut genitam sa­
pientiam. Hoc autem perinde est, ac si dicatur: Pater sub
formali ratione intellectus, intelligendo producit Verbum;
seu intellectio paterna‘ex sua intima necessaria ratione
producit Verbum tamquam suum terminum immanentem.
Intellectio formaliter ut producens Verbum et ideo relativa
ad Verbum constituit Patrem, seu est ipsamet Pater; unde
est intellectio notionalis, h. e. quae sub hac formali ratione
producentis Verbum propria est Patris, et per quam Pater
nobis innotescit ut persona distincta (supra p. 393). Ipsum
producere per intellectionem ex eadem ratione est actus no-

— 398 —

tionalis, et solet appellari dictio ad intra; dicere ergo ra­
tionale in Deo nihil est aliud quam intelligere velut acti­

vum ad intra h. e. productivum Verbi.
II. Transitum facimus ad processionem personae tertiae,
quantum ad hunc locum pertinet, ubi unum tantummodo
quaerimus, utrum haec processio sit per voluntatem h. e.
per formalem rationem volitionis seu dilectionis (1). Hic de­
monstratio paulo difficilior est per deductionem ex testimo­
niis minus dissertis; unde aliqui theologi non reperientes
Spiritum Sanctum in Scripturis exhibitum tamquam amo­
rem, sicut Filius exhibetur ut Verbum, putant argumentum
biblicum ad hoc restringi, ut ex processione Verbi per in­
tellectum iam demonstrata, deducamus processionem Spiri­
tus Sancti per voiuntatem. Est vero deductio huiusmodi.
Processiones spiritales nou possunt esse nisi per intellec­
tum et voluntatem; processio Verbi est per intellectum, ut
demonstrant Scripturae; processio autem tertiae personae
est alia ita, ut Spiritus Sanctus non sit Verbum; ergo ea
est per voluntatem (Ruiz disp. 73. sect. 1. n. 7. seqq.). Alii
censent, hanc deductionem non esse convincentem; sed opor­
tere auctoritate et positiva doctrina demonstrare proprium
characterem Spiritus Sancti, quod tamquam amor subsi­
stens procedit, sicque est terminus immanens productus
dilectionis , quemadmodum Verbum est terminus intellec­
tionis (Franc, de Lugo disp. II. c. 2. n. 6. sqq.). Sane ad
demonstrandum hunc modum processionis an sit, illa ratio
théologica non videtur satis efficax, nisi innitatur doctri­
nae positivae Scripturarum ac Patrum de charactere per­
sonali Spiritus Sancti; hac autem doctrina supposita pos­
sumus, quantum natura mysterii patitur, per eam rationem
internam et velut a priori proficere in intelligentia modi
processionis, cur ita sit.
1’ Scripturae de modo processionum divinarum seu de
(1) « Quia ostensum est, quod operatio Dei sit ipsa eius essentia,
et essentia sit cius voluntas (cf. Tract, de Deo), sequitur quod in Deo
non est voluntas secundum potentiam vel habitum sed secundum actum.
Ostensum est autem, quod omnis actus voluntatis in amore radicatur »
S. Th. contr. gent. IV. c. 19.

— 399 —

propria ratione characterum personalium nos edocent per
appropriationes, quod scilicet quasdam operationes ad extra
licet communes toti Trinitati certa lege adseribunt uni per­
sonae , quatenus operationes istae peculiarem habent ana­
logiam cum charactere proprio personae (vid. th. XIII). Iam
vero Spiritui Sancto in Scripturis peculiariter attribuitur
primo opus ipsius incarnationis, quod ex infinita charitate
Dei est, et ex quo est origo omnis gratiae et sanctitatis in
nobis; adtribuitur ei unio humanitatis cum Verbo et ita
(efficienter) eiusdem humanitatis sanctificatio substantialis,
pariterque unctio sanctissimae humanitatis per gratiam
creatam Luc. I. 35; Matth. XVIII.20; Act.X.38; Luc.IV.18
(vide Tract, de Incarn. th. XLI.).
Turn quoad membra Christi a Spiritu Sancto est diffu­
sio charitatis in cordibus fidelium: « charitas Dei diffusa est
in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est no­
bis » Rom. V. 5. Unde non modo operatio charitatis creatae,
sed charitas increata ei specialiter appropriate: « obsecro
vos per charitatem Sancti Spiritus v ib. XV. 30. Summa
felicitas quam apprecatur Apostolus fidelibus, est « gratia
D. N. lesu Christi et charitas Dei et communicatio Sancti
Spiritus » 2. Cor. XIII. 13. Omnis sanctitatis , pietatis et
dulcedinis auctor est Spiritus Sanctus: « fructus autem Spi­
ritus est charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bo­
nitas,longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia,
castitas» Gal. V. 22. 23. Distributio omnium charismatum
est per Spiritum Sanctum 1. Cor. XII. 4. 8· 11; Heb. II. 4.
In uno corpore Ecclesiae membra singula baptizantur, sanc­
tificantur in Spiritu Sancto; regeneratio est u renovatio Spi­
ritus Sancti » Ιο. I. 33; III. 5.8; Act. 1.5; XI. 16. XIX. 2-6;
1.Cor.XII.13; Tit. III. 5; Heb. VI.5.Transformantur «a cla­
ritate in claritatem tamquam a Domini Spiritu» 2.Cor.III.18.
Spiritus Sanctus est u Spiritus adoptionis filiorum, in quo
clamamus Abba (Pater) » Rom. VIII. 14-16; Gal.IV. 6. Spi­
ritus Sanctus habitat in sanctificatis suis sicut in templo,
ipse est unctio et pignus in cordibus eorum: « membra ve­
stra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem
habetis a Deo... Glorificate et portate Deum in corpore ve-

— 400 —

stro» 1. Cor. XIX. 20; a qui unxit nos Deus qui et signavit
nos,et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris» 2.Cor.l.22.
(vid. Rom.VIII. 9. 11; 1. Cor. III. 16; 2. Cor. V.5; Epii .1.13;
V. 18; 1. Thess. IV. 8; 2. Tim. I. 14; 1. Ιο. III. 24; IV. 13).
«Spiritu Dei aguntur filii Dei» Rom.VIII. 14. Ipse «postulat
pro nobis gemitibus inenarrabilibus » (στεναγμοί; αλαλητας)
Rom. VIII. 26. Ecclesia «consolatione (παραζζχσει) Spiritus
Sancti repletur » Act.IX. 31; Rom.XIV. 17; discipuli «re­
plentur gaudio et Spiritu Sancto» Act.XIH.52; 1.Thess.1.6.
Peccatis « contristatur Spiritus Sanctus» Eph. IV. 30 (cf.
Matth. XII. 31 ; Act. V. 3 ; VII. 5 ; Heb. X. 29). Munia
item et gubernatio corporis Ecclesiae , maxime infallibilitas Ecclesiae est a Spiritu Sancto Paracleto, quem mun­
dus non potest accipere, qui mittitur et manet in Eccle­
sia in aeternum Act. XIII. 2; XX. 28; Ιο. XIV. 16. 17.26;
XV.26; XVI.13-15. Symbola sensibilia Spiritus Sancti missi
sunt halitus Verbi incarnati , quo datur ad remissionem
peccatorum et ad sanctificationem Ιο. XX. 22; columba ma­
nens super Filium Patris dilectum Mattii. III. 16. 17; igni­
tae linguae sedentes super Apostolos consecratos Act. II.
3. 4. (1).
Haec certe omnia ita comparata sunt, ut Spiritus Sanctus
manifestissime exhibeatur secundum suum proprium chara­
cterem tamquam amor, quod non potest intelligi de amore essentiali seu absoluto; sic enim amor est communis tribus per­
sonis ut absoluta essentia: «Deus charitas est» (1. Ιο. IV. 8);
(1) « Ad horam quippe apparuerunt illa, quae Spiritum Sanctum
significando monstrarent visibiliter invisibilem, columba propter amo­
rem sanctum, ignis autem propter charitatis lumen atque fervorem - Aug.
contr. Maximin. 1. I. c. 19.
“ Insufflavit eis et dixit: accipite Spiritum Sanctum. Osculum pro­
fecto fuit. Quid ? corporeus ille flatus? Non, sed invisibilis Spiritus,
qui propterea in illo dominico flatu datus est, ut per hoc intelligcretur et ab ipso pariter tamquam a Patre procedere tamquam vere o«c«lum, quod osculanti osculatoque commune est. Nempe si recte Pater
osculans, Filius osculatus accipitur, non erit abs re osculum Spiritum
Sanctum intelligi, utpote qui Patris Filiique imperturbabilis par sit,
gluten firmum, individuus amor, indivisibilis unitas n s. Bernard, in
Cant. serm. VIII. n. 2. cf. Petav. 1. VII. c. 12. n. 7.

— 401 —

sed amor ut character proprius uni personae necessario est
relatio originis, atque adeo intelligitur secundum modum
processionis per actum dilectionis, cuius terminus imma­
nens est amor productus.
Hoc etiam exprimit ipsum nomen revelatum Spiritus
proprium tertiae personae (1). Quia est nomen hypostati­
cum, necessario est relativum , ut Spiritus (πνεύμα) sensu
grammatice passivo sit idem ac spiratione productus; spi­
ratio autem ad intra cum distinctione (virtuali) ab intel­
lectione producente Verbum in natura pure spiritali quid
est nisi dilectio producens amorem ut terminum internum?
Magis adhuc determinatur haec significatio per constans
epitheton u Spiritus Sanctus. » Quia nomen est relativum,
ut diximus, non sanctitas essentialis et communis tribus,
sed processio per modum sanctitatis declaratur; unde etiam
hoc sensu Patres frequenter sanctitatem vel virtutem sanctificatricem dicunt proprium characterem tertiae personae
(Basilius, Cyrillus, Damascenus, Augustinus aliique apud
Petav. 1. II. c. 15. n. 2; VII. c. 12. n. 11; c. 13. n. 21. 22. cf.
1. VIII. c. 6.n. 7). Formalis autem ratio sanctitatis divinae
est infinitus amor boni infiniti (vid.Tract, de Deo th.XXIX.);
unde processio per modum sanctitatis idem valet ac proces­
sio per amorem.
2' Doctrinam Scripturarum in hunc sensum, quem dici­
mus, intellexerunt ss. Patres et luculentissime declararunt,
ut si quid maneret dubii , id omne Patrum interpretatio
excluderet.
g) Descriptionibus tum per verba propria tum per me­
taphoras aptissimas declarant notionem Spiritus Sancti,
(1) Animadvertit Athanasius (ep. I ad Serap. n. 4.), tertiam per­
sonam numquam dici simpliciter
sed semper cnm addito Spiri­
tum vel Dei, vel Patrie, vel Filii, vel Christi, vel veritatis, vel cnm
articulo το ryw/zu, vel Spiritum Sanctum (cf. Augustin, ad Simplic. 1. II.
q. 1. n. 5.). Ad rem praesentem Augustinus: - cnm sit Pater spiritus,
ct Filius spiritus, çt Pater sanctus, et Filius sanctus, proprie tamen
ipse vocatur Spiritus Sanctus, tamquam sanctitas substantialis (hyposta­
tica) et consubstantialis amborum » Ang. Civ. Dei. XI. c. 24. Vide Didymum de Spirit. S. n. 15. (cx versionc s. Hieronymi); cf. S. Th. 1.
q. 36. a. 1.
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.
26

- 402 —

quod est sanctitas, suavitas, bonitas, u Spiritus, ait Atha­
nasius, unguentum et sigillum est, in quo omnia ungit et
signat Verbum.... Unguentum quidem odorem et fragran­
tiam (έυωοιαν γ.αι nvory) ungentis retinet... Unguentum et
sigillum non creatae sed naturae Filii est, qui nos per Spi­
ritum, qui in ipso est, Patri coniungit « Ath. ad Serap,
ep. I. n. 23. 24. Paulo inflexa repetit eadem ep. III. Rursum
«hoc unguentum (Spiritus Sanctus) est fragrantia (seu
spiramen) Filii (το γοισροι τούτο πνοή εσπ του υίου)... Τη Tri­
nitate precabatur Apostolus (2. Cor. XIII. 13): gratia D. N.
I. C. et charitas Dei et communicatio Sancti Spiritus sit
cum omifibus vobis. Nam cum participes sumus Spiritus,
gratiam habemus Verbi, et in ipso Patris charitatem » ib.
n. 3. 6. Sine metaphoris quibus hic utitur Athanasius, lo­
quitur alter insignis praeco Spiritus Sancti Basilius. «Via
ad Dei cognitionem est ab uno Spiritu per unum Filium
ad unum Patrem. Et ordine opposito naturalis bonitas et
essentialis sanctimonia et regalis dignitas ex Patre per
unigenitum in Spiritum permanat» Basil, de Spiritu Sancto
n. 47. « Spiritus Sanctus cum essentialiter sanctus sit, fons
appellatur sanctitatis n id. ep. 8. n. 10. «Sive dixeris an­
gelos sive archangelos sive coelestes omnes potestates, per
Spiritum sanctimoniam accipiunt ; Spiritus autem ipse na­
turalem habet sanctitatem, non gratia acceptam sed essen­
tialem, unde et singulariter appellationem Sancti obtinet»
ep. 159. n. 2. cf. ep. 38. n. 4. Pariter Gregor. Nazianzenus
tradit sanctitatem velut characterem Spiritus Sancti. «De­
finias nostram piam fidem, docens... Patrem vere Patrem..,
Filium vere Filium.... Spiritum Sanctum vere Sanctum;
neque enim alius talis est nec taliter, neque ex accessione
sanctitas sed est ipsa sanctitas» (άυτοαγιοτης) Naz. or. 25. al. 23.
n. 16. Consentit cum his s. Cyrillus non solum in re sed
etiam modo loquendi et argumentandi. Spiritus, inquit, ex.
Filio est, sicut u dulcedo ex meile, calor ex igne, refrige­
ratio ex aqua... Dicant nobis, qui Spiritum ex participa­
tione audent dicere sanctum et non naturaliter, quidnam
igitur ipse per se et in propria hypostasi est Spiritus? At
nihil aliud quam Sanctum ex Scripturis audivimus ; non

— 4 03 —

igitur participatione vel compositione sanctus, sed est es­
sentia et natura sanctificans, atque sanctitatis Dei ac Pa­
tris, ut ita loquar, qualitas, sicut dulcedo ex meile et bo­
nus odor ex flore... Haec ipsius appellatio, quid secundum
essentiam sit, significat; Sanctus enim appellatur * Cyrill.
Thés. T. V. P. I. p. 350, 351. « Tale quid imo vero supra
id de Deo et Sancto Spiritu cogites : est enim velut odor
quidam substantiae eius; vivens et efficax, qui quae a Deo
sunt, creaturae transmittit, et supremae omnium substan­
tiae per se ipsum participationem inserit » id. in Io.*l. XI.
T. IV. p. 930-932. Pertinent huc Patrum dicta omnia, qui­
bus velut propria notio Spiritus Sancti ex ipso processionis
modo vel vis sanctiflcatrix (άγιαστr/.r, ουναρις) vel formalis ra­
tio doni exhibetur (vid. Petav. 1. VIII. c. 3; Ruiz disp. 75 ).
Ad vim harum circumscriptionum penes Patres intelligendam iuverit conferre explicationem Augustini. «Spiritus
Sanctus in eadem unitate et aequalitate (cum Patre et Filio)
consistit, sive enim sit unitas amborum, sive sanctitas, sive
charitas, sive ideo unitas quia charitas , et ideo charitas
quia sanctitas, manifestum est (ex revelatione), quod non
aliquis duorum est, quo uterque coniungitur » Aug. Trin.
l.VI. c. 5. n. 7.
Adversus argumentum , quod ex hisce omnibus Scrip­
turae et Patrum dictis deducitur ad demonstrandum mo­
dum processionis Spiritus Sancti per formalem rationem
voluntatis seu dilectionis, cuius ipse sit immanens termi­
nus ut amor expressus , sola difficultas inde peti potest,
quod imprimis tertia persona a Christo Domino ipso desi­
gnatur ut Spiritus veritatis, qui testimonium perhibet et qui
docet omnem veritatem (Ιο. XIV. 17.26.; XV. 26.; XVI.
13. sq.), non minus quam ut Spiritus Sanctus et Spiritus
gratiae. Antiquissimi deinde Patres aliqui Irenaeus, Theo­
philus Antiochenus, Tertullianus (supra p. 113. 151. 180.)
expresse designant Spiritum Sanctum nomine sapientiae,
quae alias, ut paulo ante diximus, solet esse appellatio
Verbi , atque adeo intellexisse videntur processionem per
modum intellectus in tertia persona aeque ac in secunda.
Respondeo: ad textum Scripturae quod spectat, ss. Pa-

— 401 —

tres qui nomine veritatis hic intelligunt appropriationem
secundum modum processionis , veritatem dicunt esse Fi­
lium (1). u Spiritum veritatis appellat (Christus), ut suum
significet, ipse enim est veritas » s. Cyril 1. (Caten. In Io.
ed. Corderi p. 394. ex 1. IX. in lo.Opp.T.IV. p. 810). Haec
vero interpretatio frequentissime, et nonnullae aliae licet
minus commodae, quibus Spiritus veritatis explicatur Spi­
ritus novi Testamenti, Spiritus fi del is ac, constans etc., ma­
nifestum reddunt, quam certo persuasum fuerit Patribus,
non tertiae sed secundae personae proprium characterem
esse secundum modum procedendi, quod sit veritas. Ceterum
in contextibus Evangelii Spiritus veritatis dictus intelligi­
tur aptissime tum origine ex veritate quae est Filius; tum
dono veritatis (2), quatenus missus a Patre et Filio Apo­
stolis revelavit et in Ecclesia per suam assistentiam sem­
per conservat doctrinam fidei, quae omnia pertinent ad
distributionem charismatum et gratiarum ; unde appellatio
Spiritus veritatis continetur sub altera Spiritus gratiae, si
haec in ampliori significatione sumitur.
Quod deinde de Patribus dicitur, qui Spiritum Sanctum
designaverint nomine sapientiae, illi paucissimi suntetin
hoc modo loquendi singulares, cum usu communi Patrum
et Ecclesiae totius sapientia approprietur Verbo ex eius
procedendi modo per intellectum, imo sapientia genita sit
nomen hypostaticum omnino synonymum cum appellatione
Verbi; neque sane illi pauci vetusti doctores in hac no­
minis usurpatione cogitarunt de peculiari modo processio­
nis Spiritus Sancti. Est nihilominus aliqua significatio,
in qua sine dissensu ab aliis Patribus poterant Spiritui
Sancto appropriare sapientiam. Potest scilicet sapientia spec­
tari non solum quatenus ad intellectum, sed etiam maxime
quatenus ad voluntatem pertinet; sicque sapientia est unum
(1 Πνιυμα τη; αληθίΐα; cum articulo.
(2) « Sicut in nobis ex veritate concepta et considerata sequitur
amor ipsius veritatis, ità in Deo concepta veritate, quae est Filios,
procedit amor; et sicut ab ipsa procedit, ita in eius cognitionem
ducit... Est enim amor, qui facit secretorum revelationem » s. Thom.
in Ιο. XIV. lect. IV.

»

— 40o —

ex septem donis Spiritus Sancti (is. XI. 2.). Immo animad­

vertit. s. Augustinus, quae in Scripturis vera sapientia di­
citur, esse Ζεοσεβειαν, u quod nomen nostri volentes et ipsi
uno nomine interpretari , pietatem dixerunt...... juia vero
uno verbo perfecte non potest, melius duobus interpreta­
tur, ut. dicatur potius Dei cultus n Aug. Trin. XIV. c. 1.
«Et quis cultus eius nisi amor eius, quo nunc desidera­
mus eum videre, credimusque et speramus nos esse visu­
ros, et quantum proficimus , videmus nunc per speculum
in aenigmate, tunc autem in manifestatione? r id. 1. XII.
c. 14. n. 22. Strictius rem definit s. Thomas, u Sapientia
iiuport.it quandam rectitudinem indicii secundum rationes
divinas... Sed rectum indicium de rebus divinis habere se.
eundum quandam connaturalitatem ad ipsas , pertinet ad
sapientiam, secundum quod donum est Spiritus Sancti....
Huiusmodi autem conntituralitas ad res divinas fit per charitatem, quae unit nos Deo » S. Th. 2. 2. q. 45. a. 2. Si igi­
tur ut huius pietatis seu sapientiae causa Spiritus Sanctus
dicitur sapientia, ad eandem fere rationem revocatur , ac
quando dicitur sanctitas vel char itas. Vide Petav. 1- VII.
c. 12. n. 16.
δ) Diserte Augustinus et post Augustinum Patres alii
docent velut rationem certissimam, qua liceat aliquem «ex
fide quaerere intellectum, n quod Spiritus Sanctus est amor
seu bonitas seu sanctitas Patris et Filii , quatenus per
mutuam et unam dilectionem amborum procedit. August.
Trim 1. VI. c. 5. (ex h. 1. Fulgentius ad Ferrand. ep.l4.q.4.
n. 38.); 1. IX. X. XL XIII. c. 20. (n. 26); 1. XIV. c. 7. 8.
10. 12.; 1. XV. c. 17.; c. 19. (n. 37.); c. 27. (n. 50.); Pseudo
Hieronymus in Ps. 17.1. (Opp. Hieron. ed. Vallarsi T. VII. ap­
pend, p. 39.); Ambrosius (vel alius) de Trin. al. in Symbolum
Aposto). c. 1. (T. II. append, p. 321.); Greg. AT. homil. 30.
n. 1. (in Pentecost. Opp. T. I. p. 1574.); Isidorus Etymolog.
1. VII. c. 3. n. 5. 18-20. (T. III. p. 306. 308. ) ; Anselmus
Monolog, c. 50-60.; Bernard, in Pentecost, serm.3. n. 2.; in
Cantio, serm. 8. n. 1. 2. 4; Guitmundus in Confess. Trin.
(Bibl. Max. T.XVIII. p. 466.); Hugo Victor. Erudit. Theol.
1. VII. c. 21.; Sent. Tract. I. c. 6.; Richard. Victor. Trin.

1. VI. c. 10.; Cone. Toletan. XI. (anno 675.) in Profess, fidei
(Hard.III.p.1020.). Idem deinde supponunt ac docent omnes
Scholastici tam veteres inde a Magistro (1. dist. 10.) quam
recentiores (cf. Ruiz disp. II. sect. 2. 5. 6.), si Durandum
excipias (1), cui aliqui addunt Gregorium Ariminensem,
et Nominales Okamum ac Gabrielem Biel.
Itaque ex modo, quo Scripturae ipsae personam Filii et
Spiritus Sancti describunt, ex sensu et consensu Patrum
ac doctorum certum maneat fundamentum alicuius nostrae
analogae intelligentiae, qua SS. Trinitatem concipere pos­
simus. Sicut videlicet in spiritu creato procedit verbum
internum ut terminus intellectionis, et amor immanens ut
terminus activae dilectionis, ita in spiritu increato Verbum
substantiale, et substantialis amor Spiritus Sanctus pro­
cedunt per formalem rationem intellectionis et dilectionis.
u Non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei nisi
Filius, nec Donum Dei nisi Spiritus Sanctus... Hinc factum
est, ut proprie (hypostatice) Dei Verbum etiam Dei sapien­
tia diceretur, cum (essentialiter) sit sapientia et Pater et
Spiritus Sanctus. Si ergo proprie aliquid horum trium cla­
ritas nuncupanda est, quid aptius quam ut hoc sit Spiritus
Sanctus.... Sicut ergo unicum Dei Verbum proprie voca­
mus nomine sapientiae, cum sit universaliter (communi es­
sentia) et Spiritus Sanctus et Pater ipse sapientia, ita Spi(1) Durandum Scholastici recentiores solent non sine censura acriori
citare, quod docuerit, processionem Filii et Spiritus Sancti non esse
per formalem rationem intellectionis ct volitionis (dilectionis), sed per
formalem rationem naturae, quatenus principium producens est tale ens
perfectum et perfectione fecnndum (vide Suarez 1.1. c. 5 ; Ruiz disp. II.
sect. 3. n. 11). u Intclligere et velle non sunt productiones personarum,
ait Durandus, nec principia productionum, sed exclusis a Deo per intel­
lectum (nostrum) intellectu et voluntate cum omnibus actibus suis adhuc
esset in divinis generatio Filii et spiratio Spiritus Sancti, ita quod
haec sunt in divinis ex fecunditate naturae radicaliter, quam fecundi­
tatem habet ex sua infinitate, et non ex hoc quod est intelligens et
volens» 1. dist. 6. q. 2. n. 10, vide ibi reliqna n. 3-13. Quando vero di­
citur Filius procedere per intellectnm, Spiritus Sanctus per voluntatem
hoc ait debere intelligi unice secundum analogiam illam, quod in crea­
tis intellectus praecedit volitionem, sicut in Deo generatio praesupponitur spirationi ibid. n. 18.

— 407 —

'

<

ritus Sanctus proprie nuncupatur vocabulo charitatis, cum
sit universaliter charitas et Pater et Filius ( probatur
utrumque ex 1. Cor. I. 24.; 1. Ιο. IV. 7.)... Video me de
Spiritu Sancto in isto libro secundum Scripturas hoc dis­
putasse , quod fidelibus sufficit scientibus iam Deum esse
Spiritum Sanctum... De creatura etiam quam fecit Deus,
quantum valuimus, admonuimus eos, qui rationem de rebus
talibus poscunt, ut invisibilia eius per ea quae facta sunt,
sicut possent, intellecta conspicerent, et maxime per ra­
tionalem vel intellectualem creaturam, quae facta est ad
imaginem Dei, per quod velut speculum, quantum possent,
si possent, cernerent Trinitatem Deum in nostra memoria
(intellectu informato ideis habitualibus cf. supra p. 231) (1),
intelligentia (actu intellectionis), voluntate.... Sane Deum
Patrem et Deum Filium, id est Deum genitorem qui omnia
quae substantialiter habet, in coaeterno sibi Verbo suo
dixit quodam modo, et ipsum Verbum eius Deum, qui nec
plus nec minus aliquid habet etiam ipse substantialiter,
quam quod est in illo , qui Verbum non mendaciter sed
veraciter genuit, quemadmodum potui, non ut illud iam
facie ad faciem sed per hanc similitudinem in aenigmate
quantulumcumque coniiciendo videretur, in memoria et in­
telligentia mentis nostrae significare curavi ; memoriae
tribuens omne quod scimus , etiamsi non ind-e cogitemus,
intel 1 igentiae vero proprio modo quodam cogitationis (actua­
lis) informationem... ubi et gignitur intimum verbum, quod
nullius linguae sit, tamquam scientia de scientia, et visio
de visione, et intelligentia quae apparet in cogitatione, de
intelligentia quae in memoria iam fuerat sed latebat... De
Spiritu autem Sancto nihil in hoc aenigmate quod ei si­
mile videretur ostendi , nisi voluntatem nostram vel amo­
rem seu dilectionem (expressam), quae valentior est volun­
tas.... Quamvis memoria hominis et maxime illa , quam
pecora non habent, id est qua res intelligibiles ita çonti(1) Ubi de cogitatione sui ipsius agitur, Augustinus mentem ipsam
appellat memoriam; « quod sibi est mens, memoria sine absurditate di­
cenda est, qua sibi praesto est, ut sua cogitatione possit intelligi; et
utrumque sui amore coniungi » Trin. 1. XIV. n. 14.

— 408 —

nentur, ut non in eam per sensus corporis venerint, habeat
pro modulo suo in hac imagine Trinitatis incomparabiliter
quidem imparem* sed tamen qualemcumque similitudinem
Patris; itemque intelligentia hominis, quae per intentio­
nem cogitationis inde informatur, quando quod scitur, di­
citur (in mente) et nullius linguae verbum est, habeat in sua
magna disparitate nonnullam similitudinem Filii; et amor
hominis de scientia procedens et memoriam intelligentiamque coniungens tamquam parenti prolique communis, unde
nec parens intelligitur esse nec proles, habeat in hac ima­
gine aliquam licet valde imparem similitudinem Spiritus
Sancti; non tamen , sicut in ista imagine Trinitatis nou
haec tria unus homo sed unius hominis sunt, ita in ipsa
summa Trinitate cuius haec imago est, unius Dei jsunt illa
tria, sed unus Deus est, et tres sunt illae non una per­
sona n Aug. Trin. 1. XV. n. 29. 31. 39. 40. 41. 43. Vide re­
liqua locis Augustini supra citatis.
THESIS XXVII.

Supposita revelatione deducitur aligna analogica intellectio
processionum divinarum.
n
»
»·
»

u Supposita fide de reali processione Verbi et Spiritus Sancti atque
supposito modo processionum per intellectum ac voluntatem, potest
praeeuntibus ss. Patribus et Doctoribus reperiri in spiritu creato analogia et imago, ex qua fides quaerat intellectum et distinctiorem aliquem conceptum SS. Trinitatis. »

Supponendo fundamentum quod in thesi antecedenti prae­
struximus, et praelucente revelatione contendimus ad ali­
quam licet imperfectam et solum analogicam intelligenliam
processionum internarum in spiritu infinito, quomodo sint
concipiendae.
In spiritu infinito productiones et processiones internae,
de quibus quaerimus, necesse est respondeant naturae spi­
ritali. Processiones autem in spiritu non possunt esse nisi
per actus vitales immanentes ; sed tales actus in spiritu
perfecto et eo magis in spiritu infinito sunt necessario in­
tellectio veri, et volitio boni seu dilectio, nec possunt esse

— 409 —

alii (1), quia omnes alii actus vitales includunt imperfec­
tionem (Pallavic. Curs, theol. 1. VIII. c. 51. n. 376.). Sicut
ergo revelatio docet duas processiones, ita etiam ex natura
spiritus infiniti intelligitur, si sint, non posse esse alias
quam per intellectum et voluntatem, seu melius per intel­
lectionem et volitionem S. Th. 1. q. 27. aa. 1. 3. 5.; contr.
Gent. IV. cc. 11. 19. 26.; Compend. theolog. c. 52. 56.; de
Potent, q. 9. a. 9. Considerabimûs utrumque processionis
modum.
I. Divinus intellectus imprimis non est facultas super­
addita essentiae, sed est ipsamet divina essentia; deinde
non est intellectus in potentia vel in habitu ad actus, sed
est ex intima sua natura actus purus, substantialis scili­
cet actualis intellectio infinita. Obiectum intellectionis est
Deus ipse seu diyina essentia quacum intellectio identifi­
catur, et in divina essentia omne verum. Hinc intellectio
divina non perficitur, ut in creatis, multiplicibus actibus
elicitis, sed est ipsamet unus actus substantialis compre­
hendens se verum infinitum et in se omne verum. Hucus­
que etiam lumine rationis pertingimus, et inultis haec de­
clarata habes in Tractatu de Deo (sect. IV. c. 1.).
Iam vero infinitus intellectus substantialis intelligendo
se producit Verbum sui, ut sola revelatione novimus. Nunc
autem ex hac fide quaerimus aliquem intellectum huius
productionis. Spiritus creatus, imago Dei spiritus infiniti,
intelligendo se producit in se verbum sui, id est sui in­
tellectualem expressionem seu, ut veteres loquuntur, inten­
tionem (2). Haec itaque intellectualis expressio sui, hic con­
ceptus mentis etiam in nobis est quaedam similitudo et, ut
aiunt, esse intentionale rei quae intelligitur; et proinde
dum spiritus intelligit se ipsum, verbum seu intellectualis
(1) Quomodo omnis volitio habeat principium in amore ct ad amorem
boni revocetur, vido apud S. Th. contr. Gent. IV. c. 19.
(2) u Dico autem intentionem intellectam id, quod intellectus in se
ipso concipit de re intellecta, quae quidem in nobis neque est ipsa res
quae intelligitur, neque est ipsa substantia intellectus, sed est quaedam
similitudo concepta intellectu de re intellecta, quam voces exteriores
significant, unde et ipsa intentio verbum interius nominatur, quod est
exteriori verbo significatum * S. Th. contr. Gent. IV. c. 11.

— 410 —

expressio spiritus est in spiritu substantiali velut spiritu»
intellectus in spiritu intelligente.

Porro est eo perfectius verbum , quo plenius et adaequatius exprimit rem intellectam , quo proinde magis ac­
cedit ad identitatem cum re intellecta, et quo perfectior
est res intellecta atque expressa verbo. In nobis verbum
semper deficit a plenitudine perfectionis, quia primo res,
quo sunt in se perfectiores, eo minus eas verbo exprimi­
mus secundum totam rationem et intelligibilitatem; quia
secundo quae perfectius exprimimus verbo mentis, sunt in
se ipsis imperfecta (1); quia tertio etiam quatenus res per­
fectius exprimimus, verbum nostrum est accidens et intentionalis dumtaxat similitudo, non autem substantia et ipsa
res intellecta. Nominatim (quod hic maxime spectamus) dum
mens seipsam exprimit verbo, verbum deficit a perfectione
secundum omnes tres rationes.
In Deo sicut ipsum intelligere infinite perfectum est, ita
Verbum infinita intellectione expressum est infinite perfec­
tura. Deus quippe intelligit se ipsum , adeoque res intel­
lecta est infinita ; intelligit seu comprehendit se secundum
totam rationem infinitam intelligibilitatis ; hac sui intel­
lectione non tantummodo imaginem intentionalem sui pro­
ducit quae esset accidens, sed intelligendo se secundum
totam infinitam intelligibilitatem et proinde secundum to­
tum infinitum Esse producit immanens Verbum sui sub­
stantiale. Nimirum substantia intelligens se substantiali in­
tellectione expressiva Verbi non multiplicat sed intelligendo
communicat ac irradiat (iuxta modum loquendi s. Basilii)
eandem numero substantiam ut intellectam. Unde intellectio
substantialis intelligendo producens Verbum substantiale,
et immanens Verbum productum unum sunt essentià, quia
(ut diximus) intelligens se secundum totum suum Esse in­
finitum , non solum intentionaliter exprimit Verbum, sed
substantialiter communicando totum suum Esse. Nihilo ta(1) Ex perfectione rei intellectae et amatae repetendum est, quod
s. Augustinus docet, pleniorem esse analogiam SS. Trinitatis in mente
humana, dum Deum intelligit et amat, quam dum intelligit et amat
seipsam Aug. Trin. 1. XIV. n. 11. 15. cf. S. Th. 1. q. 93. a. 8.

— 411 —

men minus substantialis intellectio exprimens se ipsam in
Verbo substantiali , hocque Verbum expressum sunt duo
ad invicem relativi relatione originis unius ab altero, quia
realis est processio unius ab altero.
« Omne intellectum in quantum intellectum, oportet esse
in intelligente; significat enim ipsum intelligere apprehen­
sionem eius, quod intelligitur, per intellectum; unde etiam
intellectus noster seipsum intelligens est in seipso non so­
lum ut idem sibi per essentiam, sed etiam ut a se appre­
hensum intelligendo. Oportet igitur quod Deus in se ipso
sit ut intellectum in intelligente; intellectum autem in in­
telligente est intentio intellecta et verbum. Est igitur in
Deo intelligente se ipsum, Verbum Dei quasi Deus intel­
lectus... Cum intellectus noster se ipsum intelligit, aliud
est esse intellectus et aliud ipsum eius intelligere... Unde
oportet quod in homine intelligente se ipsum, verbum in­
terius conceptum non sit homo verus naturale esse homi­
nis habens, sed sit homo intellectus tantum, quasi quaedam
similitudo hominis veri ab intellectu apprehensa. Ipsum vero
Verbum Dei ex hoc ipso quod est Deus intellectus, est ve­
rus Deus habens naturaliter Esse divinum, eo quod non
est aliud Esse Dei naturale et aliud intelligere... Est au­
tem de ratione interioris verbi quod est intentio intellecta,
quod procedit ab intelligente secundum suum intelligere,
cum sit quasi terminus intellectualis operationis; intellec­
tus enim intelligendo concipit et format intentionem sive
rationem intellectam, quae est interius verbum. Oportet igi­
tur quod a Deo secundum ipsum suum intelligere procedat
Verbum ipsius. Comparatur igitur A7erbum Dei ad Deum
intelligentem , cuius est Verbum, sicut ad eum a quo est;
hoc enim est de ratione Verbi. Cum igitur in Deo intelli­
gens , intelligere , et intentio intellecta sive Verbum sint
per essentiam unum , remanet sola distinctio relationis,
prout Verbum refertur ad concipientem , ut a quo est n
S. Th. contr. Gent. IV. c. 11.
II. Sicut in Deo infinitum verum est infinitum bonum,
ita intellectio sui ut veri infiniti est simul necessario di­
lectio sui ut infiniti boni. Porro sicut intellectio sui ex

■■■ΜΜΜΙ

— 412 —

intima sua ratione et fecunditate exprimit Verbum ut ter­
minum immanentem modo, (pio dictum est; ita dilectio est
actus producens amorem ut terminum suum internum. Quam­
vis vero ipsamet divina essentia habeat tum formalem ra­
tionem intellectionis tum alteram dilectionis, seu potius
essentia ipsa sit tam intellectio quam dilectio, et proinde
etiam intellectio realiter ac identice sit dilectio; attamen
alia est functio sub formali ratione intellectionis et alia
sub formali ratione dilectionis non solum ad extra, sed in
ipsis productionibus ad intra. Verbum enim procedit per
formalem rationem non dilectionis sed intellectionis, et vicissim amor (Spiritus Sanctus) procedit per formalem ra­
tionem dilectionis et non intellectionis. Est itaque inter
intellectionem et dilectionem distinctio virtualis, quia func­
tiones sunt distinctae in ordine ad duplicem realiter dis­
tinctum terminum immanentem , non secus ac si ipsamet
intellectio et dilectio realiter distinguerentur.
Iam quod hic maximi est, non intellectio dilectionem
sed dilectio intellectionem necessario praesupponit, non uti­
que tempore sed insito ordine rationum formalium. Ex in­
terna enim formali ratione intellectionis et dilectionis ca­
tenas bonum est amatum quatenus cognitum, non eatenus
cognitum quatenus amatum. Equidem sicut esse nequit di­
lectio absque intellectione, ita neque potest esse perfecta
intellectio boni infiniti absque dilectione; sed discrimen est,
quod dilectio ex sua propria ratione formali praeexigit in­
tellectionem , ad intellectionem vero perfectam boni infi­
niti necessario consequitur dilectio propter naturam boni
intellectione comprehensi. Quamobrem ex intima necessa­
ria natura rei etiam Deus spiritus infinitus intelligendo
se amat se, non autem ordine inverso amando se intelligit
se. Proinde formalis ratio dilectionis sui fundatur in for­
mali ratione intellectionis sui; et dilectio ordine necessario
praesupponit actum intellectionis sui. Haec autem intellec­
tio in ente divino (1) sive in spiritu infinito ex necessaria
(1) Res est per se clara et paulo post adhuc distinctius dicetur.
Entis divini intellectio esse nequit quin producat Verbum, sed non ideo
quaevis persona cuius est illa eadem intellectio, producit Verbum,- immo

— 413 —

exigentia suae naturae habet Verbum aeternaliter produc­
tum ut terminum immanentem. Quapropter formalis ratio
actus dilectionis cuius terminus productus est amor seu
Spiritus Sanctus , praesupponit formalem rationem actus
intellectionis cum suo termino producto, qui est Verbum,
sine quo Verbo intellectio in actu, utpote ex necessaria exi­
gentia suae perfectionis aeternaliter productiva Verbi, nec
esse nec plenius (ut ex revelatione innotescit) concipi posset.
Cum igitur dilectio et proinde dilectio productiva amo­
ris ex dictis praeexigat intellectionem habentem Verbum
productum, idcirco ipsa dilectio productiva amoris neces­
sario exprimitur et communicatur Verbo; adeoque ipsa di­
lectio producti ix amoris et proinde processio amoris con­
cipi nequit nisi simul a genitore Verbi et a Verbo, u Quo­
niam de concentu volitionis est esse actum vitalem adeoque
produci (si scilicet rwlitio spectatur ut terminus actus vi­
talis), et non solum produci utcumque sed etiam trahere
originem ex cognitione producta (quae est « intentio intel­
lecta et verbum « S. Th. supra) , ideo datur in Deo alia
cum Verbum non possit esso nisi unum, et cum idem Verbum ordine
praesupponatur processioni Spiritus Sancti qui procidit ab illo, repu­
gnat ut Verbum aut Spiritus Sanctus producat Verbum. In hanc rem
Pallavicinus ita loquitur. - Non possumus concipere aliquem intelligentem aut volentem nisi per talem intellectionem et volitionem. quae ha­
beant essentialiter produci ab illo eodem ente, ita ut ens intelligens
et volens non possit concipi nihil agere physice sed mere recipere. Dixi
ens intelligens et volens et non dixi persona intelligens et volens; nam
licet actiones sint suppositorum, et ideo omnis actio qnae convenit na­
turae ut quo, conveniat ut quod supposito (alicui) habenti illam natu­
ram, non tamen est necesse quôd conveniat omni tali supposito, si eiusmodi natura habeat plura supposita per hoc ipsum, quod est producere
vel produci. Sicut enim producens et productum non possunt esse idem,
ita quod est constitutivum producentis et quod est constitutivum pro­
ducti, non potest esse commune utrique. Quocirca cum plura snpposita
naturae divinae constituantur per productionem activam vel passivam,
non possunt einsmodi productiones esse in omnibus suppositis naturae
divinae. Sed ad hoc ut unumquodque ex illis suppositis dicatnr cogno­
scere et vello, satis est, si in unoquoque ex illis sit ea cognitio et
volitio, qnae est producta ab eodem ente, .quod est tale suppositum;
omnia enim supposita divina sunt unum ens - 1’allavic. Curs. theoE 1. VIII.
c. 51. n. 380.

— 414 —

— 415 —

productio (praeter productionem Verbi) posterior origine, et
manans non solum a producente Verbum sed ab ipso Verbo»
Pallavic. 1. c. n. 378. Cf. S. Th. Compend. theolog. c. 49.
Quod attinet substantialitatem , et realem distinctionem
amoris producti a suo principio producente , facile appli­
cantur omnia, quae de substantialitate et distinctione Verbi
paulo ante dicta sunt. Quod enim amatur est bonitas sub­
stantialis infinita, ipsa scilicet essentia divina secundum
totam rationem infinitae bonitatis, et actus amans est ea­
dem divina essentia, proinde non accidens sed actus sub­
stantialis; unde terminus productus immanens huic actui
substantiali est amor substantialis. Pariter huic termino
seu amori producto per actum, quo amatur infinita bonitas
substantialis secundum totam rationem amabilitatis, com­
municatur ac inest tota infinita bonitas substantialis seu
ipsamet una numero essentia divina.
Sicut igitur modo, quo diximus, est Deus intellectus
in Deo intelligente se, ita in Deo amante se est Deus ama­
tus ; non tres Dii, quia una numero est essentia absoluta,
sed tamen alius quatenus intellectione producit seu dicit
immanens Verbum sui, alius Verbum quatenus intellections
productum, et alius amor quatenus productus una communi
dilectione dicentis Verbum et Verbi. Tres igitur sunt rea­
liter inter se distincti, quatenus unus procedit ab alio ut
a principio processione reali licet immanente, adeoque tres
quatenus relativi ad invicem; et tres sunt substantiales,
quia hi inter se distincti singuli tamen et omnes simul sunt
intellectualis essentia divina, quae sane est maxime sub­
stantia. Sed distinctus ab aliis qui est substantia intellec­
tualis, seu (quod perinde est) subsistens distinctus in na­
tura intellectuali est persona; sunt ergo tres divinae per­
sonae unius essentiae. Tres distincti non essent, nisi essent
relativi ex reali processione unius ab altero; singuli per­
sona non essent, nisi essent substantia seu essentia divina.
Fundamentum igitur personalitatis est intellectualis sub­
stantialitas , formalis ratio qua sunt distinctae personae,
est relatio (supra p. 363. 380.).
Declaratio haec tota desumpta est ex s. Thoma, u Sicut

intellectum est in intelligente in quantum intelligitur, ita
et amatum esse debet in amante in quantum amatur... Deus
autem sicut intelligit se ipsum , ita necesse est quod se
ipsum amet; bonum enim intellectum secundum se amabile
est. Est igitur Deus in se ipso tamquam amatum in aman­
te... Sicut autem intelligere Dei est suum Esse, ita et eius
amare. Non igitur Deus amat seipsum secundum aliquid
suae essentiae superveniens, sed secundum suam essentiam
(tam obiectum amatum quam actus amans ed ideo etiam
terminus procedens per hunc actum identice est divina es­
sentia non autem accidens). Cum igitur amet seipsum se­
cundum hoc, quod ipse in seipso est ut amatum in amante,
non est Deus amatus in Deo amante per modum acciden­
talem, sicut res amatae sunt iu nobis amantibus accidentaliter ; sed Deus est in seipso ut amatum in amante sub­
stantialiter. Ipse ergo Spiritus Sanctus, quo nobis insinua­
tur divinus amor, non est aliquid accidentale in Deo, sed
est res subsistens in essentia divina, sicut Pater et Fi­
lius... Est commune in omni intellectu, quod oportet id quod
in intellectu concipitur, ab intelligente quodam modo pro­
cedere in quantum intelligens est, et sua processione ab
ipso quodam modo distinguitur , sicut conceptio intellec­
tus quae est intentio intellecta, distinguitur ab intellectu
intelligente; et similiter oportet quod affectio amantis per
quam amatum est in amante, procedat a voluntate amantis
in quantum est amans. Sed hoc proprium habet intellectus
divinus, quod cum intelligere eius sit Esse ipsius, oportet
quod conceptio intellectus quae est intentio intellecta, sit
substantia eius; et similiter est de affectione in ipso Deo
amante. Relinquitur ergo, quod intentio intellectus divini,
quae est Verbum ipsius , non distinguitur a producente
ipsum in hoc quod est Esse secundum substantiam, sed so­
lum in hotf quod est secundum rationem processionis unius
ex alio; et similiter est de affectione amoris in Deo amante,
quae ad Spiritum Sanctum pertinet... Ex omnibus quae dicta
sunt, colligi oportet, quod in divinitate quemdam terna­
rium ponimus, qui tamen unitati et simplicitati essentiae
non repugnat. Oportet enim concedi, Deum esse ut existen-

- 416 —

tem in sua natura (ut primam personam a nullo proceden­
tem et ut fontem Trinitatis), et intellectum, et amatum a
se ipso. Aliter autem hoc accidit in Deo et in nobis. Quia

enim in sua natura homo substantia est, intelligere autem
et amare eius non sunt eius substantia, homo quidem se­
cundum quod in natura sua consideratur, quaedam res sub­
sistens est; secundum autem quod est in suo intellectu,
non est res subsistens sed intentio quaedam rei subsisten­
tis; et similiter secundum quod est in seipso ut amatum in
amante. Sic ergo in homine tria quaedam considerari pos­
sunt, id est homo in natura sua existens, et homo in in­
tellectu existens, et homo in amore existens. Et tamen hi
tres non sunt unum, quia intelligere non est eius esse, si­
militer autem et amare; et horum trium unus solus est res
quaedam subsistens, scilicet homo in natura sua existens.
In Deo autem idem est esse, intelligere, et amare. Deus ergo
in Esse suo naturali existens , et Deus existens in intel­
lectu, et Deus existens in amore suo, unum sunt, unus­
quisque tamen eorum est subsistens. Et quia res subsisten­
tes in intellectuali natura personas Latini nominare con­
sueverunt, Graeci vero hypostases, propter hoc in divinis
Latini dicunt tres personas, Graeci vero tres hypostases,
Patrem scilicet et Filium et Spiritum Sanctum » S. Th.
Compend. theol. c. 45. 48. 50. 52. Cf. supra thés. XIV.
THESIS XXVIII.

De intellectione et dilectione nbtionali comparata
cu>r, attributis absolutis, et de numero processionum in Deo.
»
«
*
»

« Qnamvis intellectio et dilectio absoluta sit una communis tribus
personis; attamen intellectio, tantummodo quatenus est Patris, et ii·
lectio quatenus est Patris ac Filii, relativa est seu notionalis et feeunda ad producendum adaequatum terminum immanentem. Ex ipsa
autem infinitate tum actus tum termini declaratur, cur Verbum non
nisi nnum, ct amor procedens non nisi unus esso possit. »

Ex declarata iam processione Verbi per intellectionem
et processione Spiritus Sancti per dilectionem possumus
paulo ulterius progredi in cognoscendo modo intellectionis
et dilectionis fecundae. Consequuntur enim ex hactenus dic-

— 417 —

tis solutiones nonnullarum quaestionum, quae paulo dif­
ficiliores, necessariae tamen sunt tum ad intelligentiam
dogmatis, quantum scilicet nobis ex fide ad illam pertin­
gere licet, tum ad ipsam defensionem mysterii contra ad­
versarios. Horum capitum explanatione in aliquot theses
distincta totam hanc partem de intelligentia dogmatis con­
cludemus. Earum vero quaestionum prima est illa, quam
in hac thesi posuimus, quomodo intellectio et dilectio fe­
cunda et ideo relativa se habeat ad intellectionem et di­
lectionem absolutam et ideo communem tribus personis; ubi
simul quaeritur, qui fiat, ut cum Verbum sit intelligens
eàdem intellectione et Spiritus Sanctus amans eodem amo­
re, non tamen sint plures processiones in Deo.
I. Ex superioribus constat, formalem rationem intellec­
tionis esse, qua Verbum, et formalem rationem dilectionis,
qua Spiritus Sanctus producuntur ut termini immanentes
intellectionis et dilectionis. Intellectio autem et dilectio est
una omnino communis tribus personis; quomodo ergo ni­
hilominus non est communis sed propria Patii productio
Verbi, Patri ac Filio productio Spiritus Sancti? Solet tri­
bui Scoto (1. dist. 2. q. 7. n. 22. 26; quodlib. q. 2. n. 8), quod
propter hanc difficultatem censuerit in telligere et dicere in
Patre, ac rursum dilectionem, et spirationem (activam) in
Patre et Filio distingui ita, ut intellectio in Patre et dic­
tio Verbi, pariterque dilectio in Patre Filioque et spiratio,
sint binae formalitates distinctae; atque adeo haec duo in­
telligere omne verum, ac dicere Verbum in Patre concipi de­
beant velut actus paralleli; quod eodem modo intelligendum sit de actibus dilectionis et spirationis in Patre et
Filio (Suarez 1. I. c. 6. cf. Ruiz disp. 59. sect. 4). Quo po­
sito Verbum non per formalem rationem intellectionis sed
dictionis seu locutionis, Spiritum Sanctum non per forma­
lem rationem dilectionis sed spirationis procedere, dicen­
dum foret. At sane dictio mentalis tam in creata mente
quam in Deo non est aliud quam intellectio velut activa,
qua producitur verbum mentale, nec potest praeter intel­
lectionem veri alius* actus concipi , quo verbum mentale
producatur, et qui proinde sit dictio verbi. Intellectio auFranzelin, DE DEO TRINO SEC. FERS.

27

— 418 —

tem in Deo est unus substantialis purissimus actus, quo
divina essentia primum verum et in essentia omne verum
secundum totam in tel 1 igi bi litatem comprehenditur. Haec
ergo intellectio secundum formalem suam rationem quate­
nus est intellectio, et nullus alius actus ratione distinctus
est dictio Verbi. Quae consideratio applicanda etiam est ad
dilectionem velut activam, qua spiratur amor seu Spiritus
Sanctus ut terminus dilectionis intrinsecus productus. Ma­
net ergo tota difficultas, quomodo productio non sit commu­
nis sicut communis est intellectio et dilectio.
Potest difficultas expediri ex superius demonstratis
(th. XXI-XXIII), quod absolutum in Deo habet simul ra­
tionem relativi ita, ut sub formali
ratione
absoluti
sit
unum
r
commune tribus distinctis, sub formali ratione relativi sit
proprium et non comniunicabile, atque ideo sub hac formali
ratione trium relativorum sint personae distinctae. Unde
etiam ipsum intelligere est absolutum ut comprehensio
omnis veri, et sic est commune tribus personis; et idem in­
telligere simul habet rationem relativi (ad intra), sicque
producit Verbum et est in oppositione relationis ad Verbum,
ut producens ad productum, unde sub hac formali ratione
relativi est proprium; intelligere enim substantiale relati­
vum ad intra ut exprimens Verbum est ipsamet persona
Pater. Hoc modo distinguitur intelligere essentiale com­
mune tribus et intelligere notionale proprium uni Patri,
non quasi in Patre duplex esset actus intellectionis sed quod,
ut diximus, unum idemque intelligere simul est absolutum
et relativum, seu intellectio omnis veri et per hoc ipsum
simul expressio Verbi (supra p. 396).
II. Quamvis haec ita sint, manet tamen quaestio non­
dum satis liquida, cur intellectio substantialis cum sit ea­
dem in tribus personis, in solo Patre, et dilectio in Patre
et Filio non autem in Spiritu Sancto sit fecunda , atque
ita cur duae tantummodo sint processiones in Deo. Ratio
huius rei est in infinitate perfectionis, quae potest consi­
derari tum in actu intellectionis et dilectionis, tum in ter­
mino immanente producto, in Verbo inquam et in amore
procedente.

— 419 —

Γ. Intellectus divinus non multis actibus sed uno actu
simplici et infinito comprehendit essentiam divinam et in
ea omne verum secundum omnes rationes intelligibiles, seu
potius intellectus divinus est ipsemet unus actus infinitus
comprehensionis. Hic unus infinitus et ideo non multipli­
cabilis actus exprimit ut terminum immanentem Verbum
adaequatum, adeoque infinitum in formali ratione quatenus
est Verbum, u Tamquam se ipsum dicens Pater genuit Ver­
bum sibi aequale per omnia; non enim seipsum integreperfecteque dixisset, si aliquid minus vel amplius esset in eius
Verbo quam in ipso n Aug. Trin. XV. c. 14. n. 23. Unde

acutissime Gregorius Naz. (or. 30. al. 36. η. 20) dixit: «Fi­
lius se habet ad Patrem sicut definitio ad definitum. « Et
secundum declarationem Angelici : « manifestum est, quod
si Deus se intelligit , oportet quod tota plenitudo ipsius
contineatur in Verbo n S. Th. contr. gent. IV. c. 14. (cf. Ruiz

disp. 28. sect. 2. n. 2). Ex his intelligitur, tam repugnare
ut plura sint Verba in Deo , quam repugnat pluralitas
Deorum.
a) Nam ex parte actus, si unus est non multiplicabilis
actus infinitus infinite intelligens omne verum , et si ex
natura huius intellectionis necessario totum quod intelli­
git, exprimit Verbo, repugnat ut Verbum non sit unum,
sicut unus est actus intelligens et dicens Verbo adaequato.
δ) Idem liquet ex parte Verbi. Quia enim Verbum est
infinitum in formali ratione Verbi, seu adaequata et ideo
infinita expressio divini intellectus; hoc ipso complectitur
totam possibilem expressionem , praeter quam alia nulla
esse potest , nisi tantummodo ut ipsius infinitae internae
expressionis imitatio ac adumbratio ad extra. Quisque vi­
det ex eadem ratione, ex qua repugnat multiplicatio entis
absoluti (infiniti), repugnare multiplicationem Verbi infiniti
procedentis per intellectum infinitum. Ratio scilicet est,
quod duo iniinita sicut in ratione suprema entis ita in qua­
vis formali ratione repugnant. Sicut vero unitas necessa­
ria entis infiniti non modo non excludit sed imo includit
possibilitatem entium, quae ut adumbrationes ad extra prae
illo sunt analogice entia; ita et Verbum infinitum non ex-

— 420 —
eludit sed includit, quod possibiles sunt ad extra imita­
tiones et adumbrationes Verbi infiniti. (Vide Tract, de Deo
sect. III. c. 2.).
Patet igitur ex infinitate unitas Verbi divini , et ex
hac singularitas fecunditatis ad producendum Verbum in
solo Patre. Nimirum intellectus divinus unus numero in
tribus personis ita , ut sit non communicatus in Patre,
communicatus a Patre in Filium et ab utroque in Spiritum
Sanctum, supposita iam expressione Verbi infiniti intelli­
gitur non esse adhuc veluti bis fecundus sive ad idem sive
ad aliud Verbum producendum. Non primum, nam intel­
lectus quatenus est non communicatus in prima persona
necessario intellectione sui producit Verbum, Verbum au­
tem productum non potest producere seipsum , nec tertia
persona cuius principium (cum Patre) est ipsum Verbum,
potest esse principium sui principii. Non alterum, quia ex
dictis intellectus divinus est fecundus unius tantum Verbi,
quae ipsa unitas consequitur ex infinitate fecunditatis h. e.
ex eo, quod ratione infinitatis intellectus divinus est unus
actus purus exprimens Verbum adaequatum et ideo infini­
tum et ideo unum.
2< Eodem modo loquendum est de uno actu dilectionis et
de huius actus termino producto, qui est Spiritus Sanc­
tus. u Deus uno simplici actu omnia intelligit et similiter
omnia vult; unde in eo non potest esse processio Verbi ex
Verbo, neque amoris ex amore, sed est in eo solum unum
Verbum perfectum et unus amor perfectus; et in hoc eius
perfecta fecunditas manifestatur» S. Th. 1. q. 27. a. 5.ad3.
Distincte rem explicat Suarez (1. I. c. 7. n. 11. 12). «Pater
aeternus producit Filium per illudmet intelligere, quod est
commune omnibus personis, quatenus illud a se habet et
non per generationem; hoc enim satis est, ut Pater per
illud intelligere producat et non Filius nec Spiritus Sanc­
tus. Quia cum Pater illud habeat a se et ante omnem
productionem, recte potest communicare illud alteri perso­
nae; communicat autem ex virtute et fecunditate ipsiusmet actus intelligendi... In Filio autem et Spiritu Sancto
iam non habet intellectus illam veluti virtutem, quia iam

habuit actum sibi adaequatum, qui multiplicari non potest...

Atque hoc modo et cum eadem proportione philosophandum
est de amore seu dilectione, quantum ad rem spectat.. ..
In voluntate autem ob penuriam nominum solemus eadem
voce significare actum amandi, productionem, et terminum,
scilicet nomine amoris vel dilectionis... Proprie tamen amor
essentialis est et communis, et per illum producunt Pater
et Filius Spiritum Sanctum, quatenus illum amorem absque
emanatione voluntatis habent, vel a se ut Pater vel per
generationem ut Filius (i. e. in Patre et Filio actus amoris
seu dilectio est non iam supposita emanatione seu produc­
tione sui termini , sed imo ut producens suum terminum
adaequatum, qui est Spiritus Sanctus seu procedens)·, et
ideo licet ipsi per illum amorem producant, SpiritusSanctus
nihilominus amando eodem amore nihil ad intra producit,
quia iam supponit productionem (adaequatam) amoris. »
THESIS XXIX.

De obiectis, quorum intellectione et dilectione
sint processiones divinae;
et quomodo Pater Verbo sapiens,
Pater et Filius Spiritu Sancto amans dici possit.
s’
•
’
r
»
»
»

“ Verbum procedit per intellectionem tum essentiae tum personarum
divinarum tum omnis veri necessarii; pariterque Spiritus Sanctus pro­
cedit per dilectionem boni necessario amati. Quamvis igitur nec Verbum per visionem creaturarum contingentium, nec Spiritus Sanctus per
dilectionem earnmdem procedat; nihilominus Verbum ut Sapientia procedit cum respectu ad creaturam faciendam, et Spiritus Sanctus ut
amor cum respectu ad creaturam amandam. Hinc porro Pater sapiens
Verbo, Pater et Filius amans Spiritu Sancto dici potest non formaliter sed terminative, quatenus Verbum et amor expressus sunt terminus necessarius , sine quo sapientia et dilectio divina esse non
potest. r>

In quaestione, quarum rerum intellectione exprimatur
Verbum, et quarum dilectione producatur Spiritus Sanctus,
nonnulla est opinionum diversitas inter theologos, prout
scilicet vel magis solliciti sunt de nostro modo intelligendi
secundum analogias ex creaturis desumptas, et distinguendi
quae in Deo omnino unum sunt, vel magis conantur has

— 422 —
analogias transcendere et, quantum fieri potest, rem con­
cipere ut obiective est. In modo considerandi imprimis opor­
tet prae oculis habere, quae in Tractatu de Deo demon­
strantur de divina simplicitate, de scientia ac voluntate et
de obiectis utriusque.
I. Ad productionem Verbi quod spectat, quia divinus
intellectus est unus necessarius actus substantialis com­
prehendens ex sua infinita perfectione omne verum secun­
dum omnes rationes intelligibiles , hoc ipso obiecta, quae
isto uno simplicissimo actu comprehenduntur, sunt inter se
valde diversa. Quod ad rem praesentem pertinet, obiecta
sunt vel in se necessaria vel non necessaria seu contingen­
tia. Obiecta necessaria sunt in ordine existentiae solus Deus
tum secundum rationes absolutas in se (secundum essentiam
et attributa), tum secundum rationes relativas (ad intra),
tum essentia secundum imitabilitatem ad extra, quam essen­
tiae imitabilitatem aliis nominibus dicere possumus divinas
ideas obiectivas, rationes rerum aeternas, esse eminens crea­
turarum in Deo. Unde ex hoc ultimo ad obiecta necessaria
pertinet totus ordo metaphysicus possibilium , quae in se
ipsis nihil sunt actu, sed possent esse secundum actu existentem et necessariam divinae essentiae imitabilitatem ad
extra. Obiecta deinde non necessaria sunt omnia praeter
Deum existentia (formaliter ut existentia) pro quavis tem­
poris differentia, ad quae, ut patet, quoad contingentiam
revocantur omnia illa conditionata, quae libera creaturis
sub quavis hypothesi actu forent. Hinc ulterius obiecta
necessaria divinus intellectus comprehendit necessario, ita
ut, si quidquam eorum non comprehenderet, defectus esset
ex parte ipsius intellectus, et iam non esset actus infinite
perfectus. Contra vero licet in hypothesi quod contingen­
tia pro aliquo tempore existant, divinus intellectus ea ne­
cessario comprehendat ut existentia, maneret tamen aeque
perfectus , si illa numquam existèrent atque ita intelligerentur ut mere possibilia. Haec igitur visio existentium creaturarum nihil est in Deo aliud quam ipsamet
intellectio essentiae divinae secundum omnes rationes so­
lum nostro modo considerandi distinctas cum connotatione

— 423 —
non necessaria existentium creaturarum , quae eidem infi­
nito actui, comprehendenti omnes veritates necessarias,
absque ulla eius mutatione subduntur, si existant, seu ad
quas idem unus actus infinitus intellectionis absque ulla
sui mutatione se velut extendit. S.Th. de verit.q.3.a. 3.ad8.
Hisce brevissime ex altero tractatu in memoriam adduc­
tis, demonstratur prima pars theseos propositae.
Ie. Infinitus actus intellectualis ex interna sua neces­
saria perfectione intelligendo producit Verbum sibi adae­
quatum, sub qua formali ratione producentis Verbum est
intellectio relativa seu actus notionalis, et realiter Deus
Pater. Iam vero iuxta dicta actus ille infinitus ex interna
necessaria perfectione intelligit perfectissime seipsum tum
ut essentiam divinam (cum omnibus attributis, quae nos ra­
tione distinguimus); tum in se comprehendit productionem
Verbi, sive se ipsum ut Verbi fecundum, et in hoc ipso
intelligit Verbum ut terminum immanentem; tum porro
comprehendit intellectionem ut simul est dilectio et dilec­
tio fecunda Spiritus Sancti, et in hac iterum comprehen­
dit Spiritum Sanctum ut eius terminum; tum denique com­
prehendit essentiam secundum totam imitabilitatem ad extra
seu secundum omnes rerum rationes aeternas et in hoc ipso
omnia possibilia, tam per simplicem intellectionem quam
per sapientiam in actu primo practicam (Tract, de Deo
th. XLII. η. ΓΙ.). Porro hic unus simplicissimus necessa­
rius actus intellectionis se ipso, seu ut talis intellectio,
producit Verbum sibi adaequatum; atqui Verbum adaequa­
tum non esset, nisi exprimeretur secundum omnes rationes
intellectas. Ergo Verbum exprimitur intellectione tum es­
sentiae (cum omnibus attributis absolutis), tum trium per­
sonarum divinarum, tum totius ordinis metaphysici possi­
bilium ad extra, fundati in imitabilitate divinae essentiae
seu in ideis divinis, u Pater intelligendo se et Filium et
Spiritum Sanctum et omnia alia quae eius scientia conti­
nentur, concipit Verbum, ut sic tota Trinitas Verbo dica­
tur (1), et etiam omnis creatura» S. Th. 1. q. 34. a. 1. ad 3.
(1) Hoc vocabulum dici usurpatur dupliciter, vel pro eo quod est
intellectione produci, et sic dicitur solum Verbum; vel pro eo quod est

— 424 —

«In Deo ad hoc quod Verbum eius perfectum sit, oportet
quod Verbum eius exprimat, quidquid continetur in eo ex
quo oritur, et praecipue cum Deus omnia uno intuitu vi­
deat. non divisim. Sic igitur oportet, quod quidquid in
scientia Patris continetur, totum hoc per unum ipsius Ver­
bum exprimatur, et hoc modo quo in scientia continetur,
ut sit verum Verbum suo principio correspondens per scien­
tiam, et Verbum ipsius exprimat ipsum Patrem principa­
liter et consequenter omnia alia, quae cognoscit Pater co­
gnoscendo se ipsum. Et sic Filius ex hoc ipso quod est
Verbum perfecte
exprimens Patrem, _exprimit omnem crea•
turam... . Verbum respicit directe Deum, qui primo per
Verbum exprimitur, et ex consequenti creaturas; et quia
creaturae secundum quod in Deo sunt, unum sunt (una
essentia divina imitabilis ad extra), creaturarum omnium
est uniim Verbum» (1) S. Th. de verit. q.4.a,4. corp, et ado.
Difficultatem aliqui sentiunt insuperabilem, quomodo
concipi possit Verbum procedere per intellectionem ipsius
Verbi, et multo magis per intellectionem Spiritus Sancti,
quia, aiunt, in eo signo in quo concipitur intellectio pro­
ducens Verbum, nondum existit Verbum adeoque solum
intelligi posset ut futurum, non autem cognitione intuitiva
ut existens; quae ipsa difficultas ipsis adhuc maior et evidentior videtur quoad cognitionem Spiritus Sancti, cum
haec tertia persona sit origine posterior Verbo utpote pro­
cedens a Verbo. Explicationes huius rei plures et non omnes
consentientes dantur a diversis theologis; sed tota difficul­
tas nititur falso vel certe nimis imperfecto conceptu prio­
ris et posterioris in originibus divinarum personarum, ut
intelligi intellectione producente Verbum, et sic dicitur tota Trinitas;
« uni soli personae convenit dici eo modo quo dicitur verbum, eo vero
modo quo dicitur res in verbo intellecta, cuilibet personae convenit
dici ", ut ibi explicat s. Thomas.
(1) Verbum creaturarum non est quasi ab eis procedens, nt patet;
sed quod procedit per intellectionem essentiae divinae, quatenus in ea
continentur ideae seu rationes aeternae omnium creaturarum possibi­
lium, et quod creaturae actuales, ut mox dicetur, per Verbum ut per
expressionem idearum divinarum libere educuntur in ease, seu ideae per
creaturas manifestantur S. Th. ibi ad G. et 7.

* ·

— 425 —

patet vel ex ipsa proposit ione obiectionis, ubi loquuntur de
Verbo nondum existente et de Verbo ut futuro (apud Vas­
guez disp. 142. c. 2. n. 6; c. 4. n. 15). Correctione ergo huius
conceptus rein explicare oportet.
Intellectio producens Verbum non est actio proprie di­
cta velut egrediens a potentia, sed est purus actus neces­
sarius aeternus habens internum terminum necessarium
aeternum , qui est Verbum ; adeoque illud producere est
aeternum habere actu completo terminum intrinsecus neces­
sarium, est aeterna substantialis relatio quae sine suo ter­
mino aeterno correlato nec esse nec vere concipi potest.
Vicissim illud produci est aeternum actu productum esse
tam necessarium, quam necessarium est divinum intelligere (1). Si igitur de priori et posteriori originum sermo
sit, non est prioritas, quasi intelligere paternum relativum
posset concipi sine Verbo, sicut e. g. concipi potest Deus
sine voluntate creandi.aut operandi ad extra, quae dicitur
prioritas in quo ; sed quod prius et posterius in divinis
‘originibus dicimus, unice est in eo, quod relativum I? puta
Verbum necessitate interna aeternaliter est et existit a re­
lativo A scilicet ab intellectione paterna necessario et
aeternaliter exprimente Verbum; non autem vicissim rela­
tivum A est a relativo B. Haec appellari solet prioritas a
quo (vide Franc, de Lugo disp. II. c. 5. n. 6. sq.). Est igitur
(si ita loqui fas est) relativorum simultaneitas in quo, et
sola unius ad alterum prioritas a quo. Unde intellectus
paternus, actus purus, intelligit se ut in actu secundo
completo fecundum Verbi, atque hac sui intellectione est
principium Verbi in actu completo aeternaliter procedentis
et semper producti. Atqui Pater intelligendo se in actu se­
cundo fecundum Verbi intelligit Verbum non iam ut pro­
ducendum aut futurum (quod aliqui absurdissime dicunt),
sed ut aeternaliter actu procedens et necessario existens.
(1) u Generatio Verbi non est secundum exitum de potentia in actum
sed sicut oritur ex actu actus, ut splendor ex luce, ut ratio intellecta ex
intellectu in actu. Unde etiam... magis necesse est ipsum esse coaeter­
num Deo cuius est Verbum, quia intellectus in actu numquam est sine
Verbo » S. Th. contr. gent. IV. c. 14.

— 426 —

Ergo intellectio paterna intelligendo se et a se procedens
Verbum, est principium Verbi procedentis. Qui ordo adeo
non repugnat, ut sit omnino necessarius; siquidem infinita
intellectio producens, et Verbum procedens ac immanens e
intellectioni non solum realiter sed etiam ratione simul
sunt simultaneitate in quo, et sola est intellectionis pro­
ducentis ad Verbum coaeternum prioritas a quo (1).
Ex eodem fundamento solvenda est difficultas contra
processionem Verbi per intellectionem etiam Spiritus Sancti.
Intellectio actu aeterno producens et Verbum aeternaliter
productum et dilectio actu aeterno producens et amor ut
internus terminus productus simul sunt simultaneitate in
quo, h. e. unum sine altero ut a parte rei est, nec esse
nec concipi potest; prioritas vero nominatim inter Verbum
productum et amorem productum est unice prioritas a quot
quod amor spiratus aeterna relatione est a Verbo ut a
principio cum Patre, non autem est Verbum ab amore ut
a principio. Simultaneitas illa in quo satis est, ut haec
omnia simul et proinde sicut Verbum ita et Spiritus Sanc­
tus intelligantur uno simplicissimo actu, quo Pater est
aeternum principium Verbi. Intelligendo scilicet Pater se
ut principium Verbi intelligit et Verbum, atque simul se
et Verbum intelligit ut dilectionem aeternaliter producen­
tem terminum immanentem qui est Spiritus Sanctus, hacque ipsa una simplicissima intellectione est principium
exprimens Verbum sibi adaequatum.
2°. Remanet quaestio, cur non sit dicendum Verbum
procedere per intellectionem seu visionem creaturarum existentium. Ne in statu quaestionis fallamur, Verbum proce­
dit utique per eam intellectionem, quae est etiam intel(1) u In divinis dicitur principium secundum originem absque prio­
ritate; unde oportet ibi esse ordinem secundum originem absque prioritate; et hic vocatur ordo naturae secundum Augustinum, non quo alter
sit prius altero, sed quo alter est ex altero (prioritas a qtio).... Relativa
sunt simul natura et intellectu, in quantum unum est in definitione al­
terius. Sed in divinis ipsae relationes sunt subsistentes personae iu
una natura. Unde neque ex parte naturae neque ex parte relationum
una persona potest esse prior alia neque etiam secundum naturam et
intellectum * (i. e. non prior prioritate in quo) S. Th. 1. q. 42. a. 3.

— 427 —

lectio creaturarum existentium, cum intellectio divina in
se una sit, non alia quae habeat pro obiecto Deum, alia
cuius obiectum sint creaturae; sed eadem omnino qua Deus
intelligit se, intelligit omnia intelligibilia. Solum dicimus,
Verbum non procedere per intellectionem, formaliter qua­
tenus haec refertur ad creaturas existentes. Ratio est potis­
simum duplex: a) quod Deus subsistens est in tribus personis
prius ratione prioritate in quo, quam concipi possit decre­
tum operandi ad extra; seu aliis verbis: quod actus notionales necessarii ad intra secundum quos procedunt perso­
nae, sunt priores prioritate rationis in quo, quam actus
liberi ad extra, sine quibus nulla potest esse intellectio
existentium creaturarum (S. Th. 1. q. 33. a. 3. ad 1). b) Ra­
tio altera est, quod Verbum procedi! per intellectionem
absolute necessariam, intellectio autem creaturarum exi­
stentium seu potius relatio intellectionis ad creaturas exi­
stentes non est in se necessaria, sed solum in hypothesi crea­
turae pro aliqua temporis differentia existentis.
3°. Nihilominus potest dici, procedere Verbum cum re­
latione ( rationis ) ad creaturas, quem respectum Augusti­
nus putavit adsignificari in ipso nomine Verbi. Melius ,
inquit, dicitur Verbum quam ratio, u ut significetur non
solum ad Patrem respectus, sed ad illa etiam quae per Ver­
bum facta sunt, operativa potentia n 1. qq. 83. q. 63. Ex­
primitur enim Verbum, ut diximus, per paternam intellec­
tionem divinae essentiae etiam formaliter ut haec est imi­
tabilis ad extra et causa exemplaris continens rationes
aeternas, secundum quas sunt possibilia quaecumque sunt
possibilia, et secundum quas proinde accedente libera vo­
luntate omnia creantur. Hinc Verbum quod exprimitur hac
intellectione, non solum quasi materialiter quatenus ei
communicatur essentia divina, sed formaliter ex ipso modo
procedendi per intellectum ut sapientia genita continet
ideas et rationes aeternas (1) omnium creabilium et totius
(1) « Verbum differt ab idea; idea enim nominat formam exemplarem
absolute, sed Verbum creaturae (h. e. Verbum quo Pater dicit creaturam)
in Deo nominat formam exemplarem ab alio deductam; et ideo idea in
Deo ad essentiam pertinet, sed Verbum ad personam n S. Th. de verit.
q. 4, a. 4. ad 4.

— 128 —

ordinis creati α tamquam Verbum perfectum cui non desit
aliquid, et ars quaedam omnipotentis atque sapientis Dei,
plena omnium rationum viventium incommutabilium, et
omnes unum in ea (arte), sicut ipsa unum de uno, cum
quo unum; ibi novit omnia Deus, quae fecit per ipsam»
Aug. Trin. 1. VI. c. 10. n. 11. Itaque licet expressio Verbi
non sit per visionem creaturae factae, est tamen ut expres­
sio sapientiae et artis subsistentis cum respectu velut ra­
dical! ad creaturam faciendam. Vide Suarez 1. IX. c. 4-7.
II. Quaestio de Spiritu Sancto, per quorum bonorum di­
lectionem procedat, post ea quae dicta sunt de processione
Verbi, nihil atoplius habet difficultatis.
1°. Pater et Filius una communi infinitae bonitatis di­
lectione producunt amorem ut terminum immanentem, qui
est Spiritus Sanctus. Adeoque dilectio per quam procedit
Spiritus Sanctus, est dilectio divinae essentiae (cum omni­
bus attributis); hoc ipso quatenus est in Patre, est dilec­
tio sui et Filii; in Filio est dilectio sui et Patris. Hoc sibi
volunt Patres, quando aiunt, dilectione mutua Patris ac
Filii produci Spiritum Sanctum. Neque enim hanc doctri­
nam licet ita intelligere, ac si duplex diceretur dilectio,
quae velut conspirando produceret amorem ut unum ter­
minum; sed intelligi debet, personas duas distinctas diligere
substantiali dilectione, quae est una numero utriusque
tamquam subiecti , et habet utrumque pro obiecto, tum
quatenus unum sunt essentia tum quatenus distinguuntur
hypostasi. Insuper non minus eadem dilectio complectitur
velut reflexe dilectionem ipsam ut producentem, simulque
ut eius terminum internum Spiritum Sanctum aeternali­
ter procedentem. Dilectio enim est essentiae divinae, ut iu
se est, secundum omnes rationes amabilitatis; sic autem es­
sentia est et omnis perfectio absoluta et tres simul perso­
nae Pater, Filius et Spiritus Sanctus.
Difficultas quoad, hoc ultimum, oboriri solita ex imper­
fecto nostro modo intelligendi, quo concipitur prior ratione
dilectio producens quam amor productus, ex superius dic­
tis expedienda est. Sicut enim intellectio producens ac
Verbum productum, ita et dilectio relativa et aeternum

— 429 —

correlatum, i. e. amor aeternaliter actu completo procedens,
non solum duratione sed etiam ratione simul sunt simultaneitate in (pio, et ordo est unice secundum originem a
quo. Unde quod de intellectione diximus, adhuc facilius
concipere possumus de dilectione; dilectio scilicet substan­
tialis, actu completo fecunda amoris aeternaliter proceden­
tis, diligendo se et in se amôrem procedentem est princi­
pium amoris procedentis.
2’. Eadem dilectio formaliter ut producens amorem est
etiam dilectio essentiae, quatenus haec est bonitas communicabilis ad extra per bonum participatum, maxime per
participatam sanctitatem, quae proxime imitatur bonitatem
et sanctitatem substantialem divinam. Unde sicut Verbum
per intellectionem procedit cum respectu ad extra radicali
(si licet dicere) et in actu primo, tamquam sapientia ge­
nita et «ars plena idearum»; ita amor Spiritus Sanctus
ex ipso modo processionis suae per talem dilectionem, est
bonitas procedens ac donum velut in actu primo, videli­
cet ut donabilis creaturae rationali per sanctificationem et
ad sanctificationem eius, atque ita procedit cum respectu
(radicali) ad extra, u Sicut Pater dicit se et omnem creatu­
ram Verbo quod genuit, in quantum Verbum genitum suf­
ficienter repraesentat Patrem et omnem creaturam; ita di­
ligit se et omnem creaturam Spiritu Sancto, in quantum
Spiritus Sanctus procedit ut amor bonitatis primae, secun­
dum quam Pater amat se et omnem creaturam. Et sic etiam
patet, quod respectus importatur ad creaturam et iu Verbo
et in amore procedente quasi secundario, in quantum sci­
licet veritas et bonitas divina est principium intelligendi
et amandi omnem creaturam » S. Th. 1. q. 37. a. 2. ad 3.
cf. q. 38. a. 2.
3° Denique ex proxime dictis oritur quaestio, utrum
Spiritus Sanctus procedat non modo per dilectionem boni­
tatis divinae ut communicabilis ad extra per participa­
tionem analogicam , de quo diximus, sed etiam per dilec­
tionem creaturarum sive possibilium, sive actu producenda­
rum vel productarum. Hoc ultimum negandum esse cense­
mus eodem modo et ex eisdem rationibus, ex quibus

— 430 —
negavimus Verbum procedere per intellectionem creatura­
rum existentium.
Quoad ordines possibilium, quae diximus comprehendi
in intellectione per quam Verbum exprimitur, hic respon­
sio pendet ab alia quaestione, utrum possibilia, sicut non
modo secundum esse eminens in essentia divina sed formaliter secundum suum esse possibile certissime sunt obiec­
tum necessarium intellectionis divinae, ita possint etiam
dici obiectum dilectionis necessariae. Ad hanc quaestionem
dicendum est: si amor Dei ad extra sumitur sensu quo
est voluntas conferendi bonum (actuale), evidenter nullus
est huiusmodi amor Dei erga possibilia, eo ipso quod sunt
et relinquuntur in statu mere possibilium. Si vero amor
sumitur pro complacentia et approbatione bonorum possi­
bilium, sic est imprimis amor infinitus et necessarius es­
sentiae divinae ut imitabilis et participabilis ad extra, de
quo amore essentiae paulo ante dictum est; quatenus vero
consideratur simplex approbatio bonorum possibilium in se
ipsis, sic est potius intellectio quam dilectio boni. Conse­
quitur ergo, proprie dictum amorem Dei erga creaturas in
se ipsis nullum esse absolute necessarium, quamvis sit ne­
cessarius amor bonitatis divinae, etiam quatenus haec bo­
nitas ad extra imitabilis et per analogas perfectiones com­
municabitis continet supremam rationem omnis boni possi­
bilis. Haec igitur posterior non autem dilectio creaturarum
possibilium pertinet ad dilectionem, qua exprimitur amor
ex interna necessaria perfectione procedens, qui est Spi­
ritus Sanctus. Vide Suarez 1. XI. c. 2. cf. Ruiz disp. 63.
sect. 5.
III. Sequitur quaestio, utrum et quo sensu Pater intelligat Verbo, et ambo diligant Spiritu Sancto.
SS. Patres tum graeci tum ad eorum imitationem latini
disputantes adversus Arianos frequentissime affirmant, Pa­
trem sine Verbo fore expertem iutelligentiae et sapientiae
( àZoycv καί àrcyov ). Lege Patrum sententias apud Ruiz
disp. 74. sect. 4; Petav. 1. VI. c. 9. Ex iis s.-Thomas non
uno in loco eandem doctrinam tradit et explicat, u Aliud
operationis genus (praeter operationem ad extra) Deo attri’

— 431 —

buimus, in quantum ipsum intelligente™ et volentem dici­
mus, in quo ipsius perfectio significatur; non enim esset
perfectus, nisi esset intelligens et volens actu, et inde est
quod confitemur eum viventem.... secundum hoc operationis
genus dicimus in divinis processionem Verbi et amoris; et
haec est processio personae Filii a Patre, qui est Verbum
ipsius, et Spiritus Sancti qui est amor eius et spiramen
vitae. Unde Athanasius in quodam sermone dicit, quod
Ariani ponentes Filium et Spiritum Sanctum non esse coessentiales Patri, per consequens videbantur dicere Deum non
viventem et intelligentem sed mortuum et sine mente n S. Th.
de Potent, q. 10. a. 1.
At haec accipi possunt duplici diverso sensu. Si dicatur
Pater formaliter sapiens per Verbum, Pater et Filius for­
maliter amans per Spiritum Sanctum, sensus est falsus et
absurdus. Neque enim persona divina formaliter sapiens
aut amans esse potest per alium realiter a se distinctum;
sed intelligit et amat per ipsam suam essentiam, quae est
absoluta sapientia et absoluta voluntas seu dilectio, atque
ideo una numero est sapientia ac voluntas absoluta trium
personarum.
Sensus itaque illius dicti ss. Patrum alius est. Divina
intellectio (ut est Patris) ex interna sua perfectione tam
necessario intelligendo producit Verbum, quam necessario
est intellectio divina, nec potest esse divinum intelligere
(Patris), quin eius terminus intrinsecus productus sit Ver­
bum; pariterque non potest esse divina dilectio (Patris et
Filii), quin ut terminum immanentem habeat amorem pro­
ductum ; u quia (ut ait s. Th. contr. gent. IV. c. 14) in­
tellectus in actu numquam est sine Verbo, » et eâdem ratione
dilectio in actu numquam est sine amore producto. Unde
rectissime infertur, quod si quando Verbum aut Spiritus
Sanctus non erat, ut aiebant Ariani, neque intellectio et
dilectio divina fuisset in actu, et ita simpliciter negaretur
divinus intellectus et divinus amor sicque vita divina ,
quae necessario semper sunt in actu perfecto. Vide Ruiz
disp, 111.
De re ipsa itaque satis constat. Pater formaliter intelli-

— 432 —

gens, Pater et Filius formaliter amans est per essentiam,
quae ipsamet est sapientia et dilectio absoluta; attamen Pa­
ter intelligendo necessario producit Verbum, nec posset sine
hoc esse intelligens ; et ambo diligendo necessario produ­
cunt amorem (Spiritum Sanctum), nec sine amore producto
posset esse dilectio divina. Pater itaque sapiens est Verbo
non formaliter sed tamquam termino immanente necessario
suae fecundae sapientiae, sine quo ipsa sapientia non es­
set ; eademque ratione Pater et Filius amans est Spiritu
Sancto tamquam interno termino necessario amoris, sine
quo ipse amor non esset.
Solummodo remanet dubium de modo loquendi, utrum
simpliciter Pater dici possit intelligere Verbo, Pater et Fi­
lius diligere Spiritu Sancto. Differunt theologi non parum
opinionibus et modis explicandi has locutiones; paucis res
ita expediri potest. Distingui debent verba, quae tantum­
modo actum absolutum, et quae etiam actum notionalem h.e.
productionem termini ad intra significant. Priora illa non
possunt construi cum huiusmodi ablativis personarum di­
stinctarum. Hinc quia intelligere simpliciter positum signi­
ficatione absoluta tantummodo adhiberi solet,9 minus
recte
·
diceretur: Pater intelligit Verbo; hoc enim videretur signifi­
care, Patrem formaliter sapientem seu intelligentem consti­
tui per Verbum, quod falsum esse ex superioribus constat.
Vocabulum notionale designans productionem Verbi est di­
cere. Porro diligere non solum absoluta sed etiam notionali
significatione adhibetur , in qua posteriori idem valet ac
diligendo producere amorem ut terminum immanentem.
Iam in hoc sensu notionali ea, quae Pater dicit (h.e.

intelligit et intelligendo exprimit seu repraesentat Verbo),
et quae Pater ac Filius diligunt, possunt significari ut
obiectum (in accusativo) , et quia talis dictio et dilectio
est velut in actu completo per terminum intrinsecus pro­
ductum , sine quo dictio et dilectio non esset, recte hic
terminus in ablativo additur ut productus dictione ac di­
lectione. Sic igitur Pater se et alia omnia quae dicit (h.e,
quae intellectione producente Verbum comprehendit), Verbo
dicit; Pater et Filius se (et quaecumque complectuntur di­

— 433 —

lectione producente amorem immanentem), diligunt Spiritu
Sancio. His enim verbis, ait Ruiz, significatur a diligere,
Spiritu Sancto tamquam termino producto simpliciter neces­
sario, ut operatio diligendi possit versari circa oliecta di­
lecta. n Vide Ruiz disp. 74. sect. 2; disp. 111. sect. 2 6. Cf.

S. Th. 1. q. 37. a. 2 ; Suarez 1. IX c. 10 ; 1. XI. c. 3.
THESIS XXX.

De modo quo processio secundae personae ut generatio,
processio vero tertiae personae
ut alia distincta manifestatur in revelatione.

»
··
e

u Ex divina revelatione constat, secundam personam procedere per
generationem, processionem vero personae tertiae esse aliam a generatione distinctam. Est autem secundae personae processio credenda
sensu proprio intellectualis et perfecta generatio seclusis imperfectionibus, Quae sunt in generationibus creaturarum. »

Antequam fides quaerat aliquem intellectum diversita­
tis, qua processio secundae non autem tertiae personae est
proprie generatio , ac proinde secunda persona est Filius
unigenitus, tertia autem non est Filius, oportet inspicere
modum, quo in revelatione res’ ipsa, quia est, nobis mani­
festetur; ex revelatione enim aliqua quantumvis imperfecta
intellectio, quomodo sit, deducenda est. Praesumptionem
quippe solius rationis lumine investigandi tum alia mysteria
tum nominatim profunda Dei in modo et in diversitate
processionum, de qua nunc loquimur, ss. Patres unanimes
condemnarunt, quando haeretici ex principiis philosophicis
mysterium ipsum impugnabant, aut ex illis principiis ra­
tionem fidei postulabant a Catholicis. Piam vero ac humi­
lem inquisitionem alicuius intellectus ex fide praesupposita
et ex fidei principiis iidem ss. Patres tum verbis dissertis
commendarunt, tum exemplo suo ac meditationibus profun­
dissimis nos docuerunt (vide Didac. Ruiz disp. V).
Primum itaque rem ipsam considerabimus in Scripturis
revelatam, quod secunda non autem tertia persona proprie
generatur ; tum praelucente revelatione proprias rationes
Franzelin, DE DEO TKINO SEC. PERS.

28

— 434 —

generationis divinae, quantum licet, inquiremus. Haec enim

sunt fundamenta, ex quibus deducendum est, cur processio
Spiritus Sancti generatio non sit , de qua re in thesi se­
quenti dicemus.
I. Diversitas illa in processione secundae ac tertiae per­
sonae non minus quam processio ipsa ac distinctio perso­
narum in Scripturis revelata est.
1‘. Continetur haec revelatio in ipsis propriis nomini­
bus personarum. Constanter enim inter primam et secun­
dam personam non solum indeterminate relatio principii et
procedentis a principio , sed determinate relatio Patris et
Filii esse docetur. Dicitur in Scripturis Pater proprius
Filii Ιο. V. 18; Filius proprius Patris Rom. VIII. 32; Fi­
lius verus 1. Ιο. V. 20; Filius unigenitus
unige­
nitus a Patre Ιο. I. 14; III. 16. (cf. supra th. II). Pater non
est nisi ut principium, Filius ut terminus productionis il­
lius singularis ab omnibus aliis modis productionum di­
stinctae , quae dicitur generatio. Animadvertatur autem,
quod ratio haec Patris primae, ratio Filii secundae per­
sonae ita propria est, ut hac sola inter se realiter distin‘ guantur , quod in toto hoc tractatu saepe demonstratum
est. Porro hac ipsa ratione Patris ac Filii distinguuntur
a tertia persona , quae nec Pater est nec Filius, licet et
ipsa sit procedens. Hinc tum ubi singillatim nominatur,
tum in connumeratione trium personarum designatur ut
procedens quidem, sed non procedens tamquam Filius, ad­
eoque modo distincto a generatione, u In nomine Patris et
Filii et Spiritus Sancti n Matth. XXVIII. 19. cf. III. 16.17;
1. Ιο. V. 7; u ego (Filius) mittam vobis a Patre Spiritum
veritatis, qui a Patre (meo) procedit Ιο. XV. 26; u Spiritus
Patris vestri n Matth. X. 10; u misit Deus Spiritum Filii
sui n Gal. IV. 6; « Spiritus Domini super me n Luc. IV. 18;
u Spiritus Dei n Rom. VIII. 14; a Spiritus Christi n Rom.
VIII. 9; 1. Pet. I. 11; « Spiritus lesu n Act. XVI. 7.
2’. Sicut sola secunda persona est terminus generatio­
nis h. e. Filius, ita etiam disserte in Scripturis modus pro­
cessionis solius secundae personae praedicatur esse genera­
tio. Haec disserta praedicatio continetur iam in appellatione

propria, qua designatur notio distinguens Filii unigeniti,
unigeniti a Patre. Tum expresse declaratur Filius Dei pro­
prius, quia est per aeternam semper completam generationem. u Novissime diebus istis locutus est nobis (Deus) in
Filio, quem constituit heredem universorum, per quem
fecit et saecula; qui cum sit splendor gloriae et figura
substantiae eius (χαρακττ,ρ τ/,ς ϋτχστασεως άυτβυ)... sedet ad
dexteram maiestatis in excelsis, tanto melior angelis effec­
tus (ytvog.evcç),.. Cui enim dixit aliquando angelorum: Fi­
lius meus es tu, ego hodie genui te; et iterum; ego ero
illi in Patrem, et ipse erit mihi in Filium... Ad Filium au­
tem (dicit); thronus tuus, Deus, in saeculum saeculi...
Et: tu in principio, Domine, terram fundasti, et opera ma­
nuum tuarum sunt coeli n Heb. 1. 2-10. Tam in Psalmis
II. 7; XL1V. (XLV). 7; CI. (CII). 26, ex quibus verba de­
sumpta sunt, quam ab Apostolo haec dicuntur de Christo
Filio incarnato ; is autem non est alius quam Filius aeter­
nus, quamvis in tempore factus sit homo. Unde hic homo
i. e. haec persona quae est etiam homo, est Filius Dei ge­
nitus ab aeterno, est Deus creator coeli et terrae. Quibus
positis verba: «Filius meus es tu, ego hodie genui te, »
necessario intelligenda sunt de hac persona, quae est Deus
homo. Secundum incisum explicat rationem, qua sit Filius,
videlicet quia est genitus a Patre. Qui est splendor gloriae
Dei Patris, Deus creator coeli et terrae, Filius non potest
esse nisi aeternus, ergo et generatio aeterna est. Particula
igitur hodie non initium generationis sed incommutabile
nunc aeternitatis exprimit, quo generatio semper est in
actu completo. Ad hunc hominem tamen specificative ut homo
est, verba pertinent in tempore, non quia genitus est in
tempore, sed quia genitus ab aeterno incipit in tempore
esse homo. Unde primum in incarnatione verificatur de
homine·, a ego hodie (i. e. aeterno incommutabili actu)
genui te, » ut verba sumuntur Heb. V. 5; et eodem modo
vera sunt de hoc homine in resurrectione , simulque ra­
tionem continent resurrectionis, quo modo verba sumun­
tur Act. XIII. 33. (Cf. cl. P. Patrizi de Interpret. SS. SS.

Adhuc magis definite declaratur generatio ex substantia
Patris Ps. CIX (CX). 3. (1), ut hic Scripturae locus communi
(1) Psalmus nemine Christiano diflïtento est do Messia; constat enim
id praeter evidentiam internam, ex citationibus ipsius Christi Domini
et Apostolorum Matth. XXII. 44; Act. 11. 34.35; Heb. 1.13; V. 6; VII. 17. cf.l.
Cor. XV. 25; Heb. X. 13. Commatis 3" de quo agitur, verba hcbraica snnt:
^5 ΊΠ*ς?Ώ orno
oioi γοτι ψζν
117 \î-

In nostra Vulgata legitur ita: « Tecum principium (i. e. principa­
tus) in dic virtutis tuae, in splendoribus Sanctorum ex utero ante
luciferum genui te ». Eodem modo habent LXX. et versio syrica, quae
fluxerunt immediato ex textu hebraico. Μίτα σου ή άςχη èv ψΐία u;
δονα/ζΐ^ί σου, ΐν ταις λαμπζοτίισι των άγιων σου' Ικ γαστζος προ «iffÇtfW
ΐγ;ννησα σι. Illud 5θ
videntur Ajcxandrini non habuisse in suo
textu; in reliquis legerunt aliis vocalibus
ΊΠ'&Ο···
j'l’,’
Syrus habet: « ab antiquo (ab aeterno) te filium genui. » Legit ergo
et ipso ΊΠύΏ ot nomen 5θ sumpsit pro affini in sua lingua
Quoad sensum concordant veteres versiones aliae, Hieronymi, Aquilae.
Symmachi, Theodotionis, sic dicta V’ et VI*, de quibus consule Epiphanium (haeres. G5. n. 4. T. I. p. G10). Hieronymus vertit: « qnasi de
vulva orietur tibi ros adolescentiao tuae », et eodem fere modo habent
reliquae commemoratae (apud Epiphan. 1. c.). Hieronymus certe ipsemet
in Mich. V. 2. (T. VI. p. 489.) cum ceteris Patribus locum Psalmi in­
terpretatur absqno ulla ambiguitate dc aeterna generatione Filii Dei.
Patres qui hoc loco aeternam ex substantia Patris generationem Filii
enuntiari certum ac ratum habuerunt, adfert Petavius 1. c. viginti gra­
vissimos, quibus alii plures facile addi possent. Nec puto ullum ex Pa­
tribus Ecclesiae reperiri, qui huic communi interpretationi contradicat.
Quodsi enim pauci aliqui uterum hic Virginis intclligunt, ut sensus
sit: ego (Pater aeternus) ex utero Virginis (in incarnatione) genui te.
non est putandum, eos quoad rei summam a reliquis dissentire. Gene­
ratio quippe Verbi aeterna est, quae sicut numquam incepit ita nnmquam desinit, non quidem sicut in humanis tamquam actus imperfectus
tendens ad terminum, sed ut actus perpetuo completus habens immanen­
tem terminum semper productum. Unde in ipsa incarnatione Deus-homo
generatur ab aeterno Patro per communicationem divinae naturae. Ergo
illi doctores interpretando uterum Virginis nondum propterea locum iutelligunt do geneiationo Christi secundum humanam naturam, sed intelligunt generationem aeternam a Deo Patre ; vorumtamen eam considerant
in Verbo incarnato, quemadmodum re ipsa in Psalmo Messias, Verbum
scilicet incarnatum, dicitur ante luciferum genitus. Veteres ita hoc loco
intelligentes Virginis uterum nominari possunt lustinus dial, cum Tryph.

— 437 —

Patrum consensu semper intellectus est, et nominatim adhi­
bitus per plura continenter saecula in demonstrationibus
dogmaticis adversus Arianos. (Vide ss. Patres apud Petav.
de Trin. 1. V.c. 7. n. 4. 5; L)idac. Ruiz disp. IV. sect. 1). Cum
n. 63; Tertullianus contr. Marc. V. 9; Jlesychius in h. 1. Pevera ab
hisce doctoribns non excludi sed includi generationem aeternam, ostendit
etiam interpretatio a Tertulliano alibi data (contr. Praxeam c. 7. et 11),
ubi in textu Psalmi simpliciter intelligit descriptam generationem di­
vinam « de vulva cordis » Patris aeterni. Imo ipse Eusebius, qui in
commentario h. 1. videtur intellexisse generationem ex matre, in Demonstr. Evangclica 1. IV. c. 14. p. 176. coli. 179. sequitur communem
interpretationem de generatione divina. Consensus itaque Patrum et
traditio excgetica ita constans est et universalis, ut secundum principia
hermeneuticac catholicae (Cone. Trid. sess. IV. decret, de usu ss. libro­
rum) falsa haberi debeat interpretatio rccentiornm, qui textui subiiciunt
sensum omnino alium, ut in eo de generatione Filii Dei nulla amplius
sit mentio. Quod aiunt, verba hebraica sensum Vulgatae nostrae non
pati, id antiqui interpretes non viderunt, nec inspectis verbis demon­
strari potest. Ad litteram verba hebraica verti possunt: u populus tuus
spontanea oblatio (cf. Pom. XV. 16) in die virtutis tuae (quando scilicet
manifestas et demonstras virtutem tuam in redemptione et sublectione
omnium gentium); in splendoribus sanctis ex utero matutino tibi ros
nativitatis tuae. » Alterum hoc incisum enuntians generationem aeter­
nam continet rationem victoriae, quae describitur in inciso priori, eodem
modo ut Act. XIII. 33. generatio aeterna continet rationem resurrectionis
Christi Filii Dei. Ceterum cum metaphora illa « ex utero matutino (vel
cx utero aurorae) tibi ros nativitatis tuae (aut veluti ros nativitas
tua)-, conferri possunt loca realiter et vcrbalitcr saltem quadamtenus
•
·
parallela. «Quasi diluculum praeparatus est egressus ciijs
2 ΊΪΤώ'3
ΊΧλΊΌ ct veniet quasi imber nobis temporaneus et serotinus terrae®··
'*% - ^3 '· *1
Os, VI. 3. « Rorate coeli desuper, ct pubes pluant iustum » Is. XLV. 8.
Utique in his locis directe sermo est de generatione secundum huma­
nam naturam ; nihilominus tamen cx cis apparet, metaphoras « aurorae ct «roris de coelo» non esse a describenda nativitate Messiae alienas,
ct insuper in cis generatio aeterna implicite continetur. Utraque ex­
plicite coniungitur Mich. V. 2. 3. « Et tu Bethlehem... cx te mihi egre­
dietur qui sit dominator in Israel (cf. tccum principium in die virtutis
tuae), ct egressus cius ab initio a diebus aeternitatis - (cf. ante lucife­
rum genui te). Quod in hoc loco prophetae Vulgata dicit «ab initio-,
hcbraice est
quam vocem eandem habet Syrus in Psalmo pro
co, quod latino est « ante luciferum - ct hcbraice « ex utero matutino, »
adeo ut ille vetustissimus interpres in versione Psalmi omnino locum
hunc Michacao respexisse videatur.

— 438 —

verbis Psalmi: u ex utero ante luciferum genui te,n paral­
lela est declaratio loannis: uunigenitus Filius, qui est in sinu
Patris n c pcvcywfii νιος c ω-j εις zco v.ckno'j zcv ~ζτρ:ς Ιο. I. 18.
a Ubi uterum de Deo audieris , dic vim generatricem Dei
(το γευνητικον του θεού) manifesto tibi revelatam esse n Basii,
contr. Eunom. V. p. 316. Porro conferenda sunt illa loca,
in quibus Sapientia hypostatica ab eo cuius est Sapientia
expressa, dicitur ab aeterno parturiri, generatione possi­
deri, concepta esse, primogenita ante omnem creaturam

Prov. VIII. 22. sq.; Ecclessi. XXIV. 5. (vide thés. VII).
II. Supponimus, quod alibi demonstratum est de nostro
modo cognoscendi divina. Perfectiones in creaturis sunt
adumbrationes et imagines perfectionum divinarum. Unde
cum nos in hac vita Deum non immediate in se ipso co­
gnoscamus, sola nobis via patet ad cognitionem Dei con­
cludendo a magnitudine speciei et creaturae ad creatorem:
εκ '/αο ρεγε^ους ya'Ù.cvr.ç γ.ζισρατωυ àva/.oytùç c ~/ευεαιοορ/ος Àmn
θεωρείται Sap. XIII. 5. Absque praehabitis notionibus per­
fectionum, quas notiones ex consideratione creaturarum
haurimus, Deus nobis maneret ignotus, nec revelationem
de Deo, divinis attributis, ac personis ullatenus intelligere
possemus. (Loquor de via ordinaria in praesenti ordine et
praescindendo ab infusione intellectualis luminis prophetici,
guod est participatio aliqua et imitatio luminis gloriae).
Hinc divina revelatio descendit ad nos secundum modum
nostrum, ut*fex Dionysio s. Thomas et reliqui Scholastici
loqui solent; h. e. revelatio supponit in nobis multiplices
perfectionum ideas, atque cum his connectit et ex his intelligibilem nobis reddit doctrinam coelestem de Deo re­
busque divinis (videthes. XIX.). Perfectiones itaque quas
secundam analogiam creaturarum in Deo vel ratione vel
revelatione cognoscimus, verissime sunt in Deo licet alio
modo quam in creaturis; in Deo scilicet secundum exigen­
tiam divini Esse sunt in actu purissimo absque limitatione
aut imperfectione originaliter et exemplariter, in crea­
turis sunt earum adumbrationes imperfectione circum­
scriptae. Sic igitur res ipsa quae nomine generationis et
nomine Filii de Deo nobis revelatur, proprie et citra omnem

— 439 —
imperfectionem, quam hae rationes in creaturis implicitam
habent, in Deo esse credenda est. Unde supposita revela­
tione quod duplex est processio in divinis, utraque quidem
per communicationem naturae sed ita, ut altera sit proprie
generatio altera non sit, possumus etiam pertingere ad ali­
quam intelligentiam huius differentiae, quoniam ratio pro­
pria generationis, qua ab aliis omnibus processionibus dis­
tinguitur, est nobis in creaturis satis comperta; haec autem
processio quae in creaturis est ac dicitur generatio, respon­
det generationi in Deo non quidem secundum rationem
identicam (univoce), attamen secundum similitudinem ac
imitationem (analogice) ita, ut quoad rem significatam ge­
neratio perfectissime et maxime proprie sit in Deo, secun­
dum aliquam divini exemplaris adumbrationem in creaturis.
«Cum omnis cognitio nostra de Deo ex creaturis sumatur,
si non erit convenientia nisi in nomine tantum ( quando
eodem nomine praedicamus perfectiones in Deo et in crea­
turis) , nihil de Deo sciremus nisi nomina tantum vana,
quibus res non subesset. Sequeretur etiam , quod omnes
demonstrationes a philosophis datae de Deo essent sophi­
sticae... Et ideo dicendum, quod de Deo et creatura nihil
praedicetur univoce; non tamen ea quae communiter (de
Deo et de creatura) praedicantur, pure aequi voce prae­
dicantur sed analogice n S. Th. de Potent, q. 7. a. 7. cf. 1.
q. 13. a. 5.
His suppositis seiungendae imprimis sunt omnes imper­
fectiones, quas generatio quaevis in creatis implicitas habet,
quae tamen non pertinent ad propriam rationem generationis
per se spectatae. Modum huius ^praecisionis imperfectionum
revelatio ipsa nos docet non solum generali doctrina de
infinita perfectione Dêi, sed etiam speciatim declarando ge­
nerationem ut intellectualem. Duplici enim sub appellatione
nobis exhibetur in universa revelatione ratio propria se­
cundae personae Trinitatis , quod est Filius et Verbum
(blcyoç) Patris. Utrumque nomen unam eandemque rationem
designat (1) sed sub diversa analogia (th. XIX. η. I. 2°).
(1) « Eo quippe Filius, quo Verbum; et eo Verbum, quo Filius »
Aug, Trin. VII. c. 2.

— 440 —

Filius designat hypostasin et hypostasin procedentem

ab alio ea speciali communicatione naturae, quae est ge­
neratio. At vero in creatis generatio et proinde filius non
potest esse in puris spiritibus, sed est solum in corporeis;
neque generatio est per communicationem totius substantiae
quae est in principio generante, sed per aliquam separatio­
nem et decisionem vitalem ex substantia generantis; unde
naturae unitas inter patrem et filium solum est unitas spe­
cifica non num erica, et praeterea pater ut hypostasis est
prior filio. Inde ulterius hypostases patris et filii sunt non
solum distinctae sed separatae in alia atque alia numero
natura cum reliquis diversitatibus, quae ex distinctione
naturae consequuntur; proinde etiam similitudo non potest
esse absoluta, quae coincidit cum unitate numeriça naturae
(th. XVI.). Hae autem omnes imperfectiones adhaerentes
generationi in finitis atque corporeis repugnant in Deo spi­
ritu infinito (1).
Hinc rationem generationis intellectualis, cuiusmodi
sola puro spiritui convenire potest, divina revelatio disserte
exprimit sub nomine Verbi. Creatus etiam spiritus intelligendo se producit verbum sui, de quo in superioribus satis
dictum est. Secundum hanc analogiam facile in tel ligantur
excludi omnes illae imperfectiones generationis corporeae,
quas paulo ante commemoravimus. Unde Patres tam sollicite
commendant comparationem Verbi cum appellatione Filii
ad aliquam rei iptelligentiam assequendam. Vide quae ci­
tavimus supra p. 316. cf. S. Th. Compend. theolog. c.40. At
verbum in creatis deficit a perfectione , quoniam non est
substantia, et proinde producens et verbum productum ne­
que sunt duae hypostases, neque nisi improprie in creatis
verbi generatio dici potest (cf. S. Th. Compend. theolog.
c. 38). Utraque ergo analogia coniungenda est, ut una sup­
pleat alteram, et quod utroque nomine Filii ac Verbi per­
fectum exprimitur, in Deo intelligatur perfectissimum;
quod vero includitur imperfectionis in significatione alter(1) Quomodo secundum diversitatem entium et naturarum sit di­
versus modus emanationis ab inanimatis corporibus usque ad supremum
spiritum Deum, vide apud S. Th. contr. gent. IV. c. 11.

— 441 —

utri ns, prout ex creaturis desumitur, corrigatur per signi­
ficationem 'alterius (1).
Iam possemus dicere: sicut in emanationibus corporeis
non quaevis productio etiam viventium, et etiam quae sunt
ex substantia principii producentis, sed una tantummodo
specialis suisque propriis characteribus determinata pro­
cessio proprie dicitur et est generatio, ita in processioni­
bus spiritalibus , quae substantiales sunt tantum in Deo
spiritu infinito, sola processio per formalem rationem in­
tellectus et proinde processio Veriti proprie generatio est et
ut talis nobis revelatur. Verum adulteriorem aliquem intel­
lectum analogicum necesse nobis est non quidem mere ex
analysi notarum essentialium generationis, ut has ex crea­
turis perspectas habemus, sed tamen has notas praecisis
imperfectionibus simul comparando cum praesupposito dog­
mate revelato considerare perfectionem infinitam sub for­
mali ratione generationis in hac intellectuali processione
Verbi.
Ipsa essentia generationis proprie dictae includit impri­
mis triplicem notam : ut <z) sit processio viventis a vivente.
Quamvis enim etiam in inanimatis productio unius per vir­
tutem et operationem alterius soleat dici generatio, ut ignis
generat ignem etc.; ea est tamen impropria et essentialiter
diversa a generatione propria viventis a vivente. Et qui­
dem eo est generatio nobilior, quo nobilior est natura et
(1) Ex dictis patet, nullo modo fus esse impropriam existimare ap­
pellationem Filii in SS. Trinitate, innuo posse subessc suspicionem ne­
gatae distinctionis realis hypostascon, si quis utramque appellationem
revelatam comparando Verbum tantummodo, non autem Filium proprie
nominari contenderet. Hoc est quod Pins VI. (Bulla - Auctorem Fidei in epilogo) improbat in Pistoriensibus inter ea, quae - si non pravo ani­
mo, imprudentius certe synodo exciderunt -, videlicet quod (pseudosynodus) dc ipsismet tribus divinis personis tradit, eas secundum ca­
rum proprietates personales et incommunicabiles exactius loquendo ex­
primi seu appellari Patrem, Verbum, et Spiritum Sanctum, quasi minus
propria et exacta foret appellatio Filii tot Scripturae locis consecrata...
ac non potius retinendum esset, quod edoctus ab Augustino Angelicus
praeceptor vicissira ipse docuit. (1. q. 34. a. 2. ad 3), in nomine Verbi
eandem proprietatem importari, quae in nomine Filii dicente Augustino:
eo dicitur Verbum, quo Filius ».

— 4 12 —

vita generantis ac geniti. Nobilior itaque et specie diffe­
rens (licet generice conveniens) est generatio in viventibus
vita animali quam in viventibus vita solum vegetali; item
nobilior in hominibus vitae rationalis quam in brutis ani­
malibus. Attamen quia virtus propagationis et efficacia
generationis etiam in animalibus rationalibus non est a
natura formaliter ut rationalis est sed ut est animalis, di­
versitas potissimum constituitur in natura propagata et in
relatione quae ex generatione oritur. Hinc quamvis proprie
dicatur generatio tam in brutis animalibus quam in homi­
nibus, attamen in hominibus magis proprie est pater et
filius. Ulterius ergo adhuc nobilior esset generatio in puris
spiritibus viventibus vita intellectuali ; sed in spiritibus
finitis id quod actu intellectuali producitur, non produci­
tur per propagationem seu communicationem naturae atque
adeo non est substantia, et propterea ibi nulla est gene­
ratio. In Deo autem spiritu infinito et puro actu, qui est
ipsa vita essentialiter (·/< αυτοζωη), actu intellectuali produ­
citur Verbum substantiale, ut superius ostensum est; adeo­
que ex hac primum ratione, quatenus est processio viventis
a vivente, generatio in Deo est infinite perfecta, ut infinite
perfecta est vita ipsa Dei. u Sicut Pater habet vitam in semet ipso, ita dedit et Filio vitam habere in semet ipson
Ιο. V. 26; «Christus Filius Dei vivi » Matth. XVI. 16.
δ) Continetur in ratione generationis, ut productio sit
ex substantia generantis; «quod enim ex natura alicuius
gignitur et non extrinsecus comparatur, id pro filio agno­
scit natura, et haec est nominis significatio » Athanas. de
decret. Nicaen. n. 10.
c) Requiritur, ut productio non solum sit ex substantia
ac natura producentis, sed ut per insitura principium, quod
dicere possumus principium fecunditatis, propagetur seu
communicetur natura producentis in productum. Hoc est,
quod tamquam ultima differentia ab aliis productionibus
distinguens constituitur in definitione, in qua generatio
dicitur processio viventis a vivente principio in similitu­
dinem naturae. Unde productio Hevae ex costa Adami, licet
forte dici queat processio viventis a vivente, ex substantia

— 443 —

Adami et etiam in similitudinem naturae, non tamen erat
generatio , quia non per connaturale principium fecundi­
tatis tamquam per causam ex sese, sed per solam opera­
tionem Dei creatricem producta est, ubi costa Adami nullo
modo connatural iter efficiens sed mere materialis causa
erat, eaque non per se et secundum legem institutam natu­
rae, sed per accidens et praeter legem naturae.
Iam vero sicut prima, ita etiam haec secunda et tertia
ratio generationis in creatis reperitur quidem, sed est in
eis imperfecta, ut consideranti facile patebit. Est enim haec,
generatio annexa materialibus et corporeis , et per actus
vitae sensitivae ac animalis perficitur, qui eo ipso perti­
nent ad ordinem inferiorem et essentialiter imperfectum.
At in communicatione naturae divinae omnes istae im­
perfectiones excluduntur opposita perfectione infinita. Ge­
neratio ibi est intellectualis, actu purissimo, absolute ne­
cessario intellectionis substantialis, et ideo non est transi­
tus a potentia in actum, sed aeternus necessarius actus
completus cum termino aeternaliter producto sibi imma­
nente. Hic ipse actus ut terminum immanentem productum
habens Verbum, est principium fecunditatis; adeoque prin­
cipium fecunditatis non est in potentia vel habitu, sed est
ipse actus ex necessaria sua perfectione semper completus.
Unde generatio, ut superius ex PP. et s. Thoma recitavi­
mus, tam necessario est in actu, quam necessario Deus est
intelligens se ipsum et ipsa vita intellectualis. Porro es­
sentia divina est ipsamet substantialis intellectio, adeoque
processio ibi est secundum totam essentiam seu substan­
tiam producentis, quod alioquin evidens est, cum substantia
divina simplicissima non habeat partes. Hinc in À’erbo pro­
ducto per intellectionem qua Pater perfecte comprehendit
se ipsum, non alia numero essentia producitur, sed eadem
numero essentia communicatur ac velut irradiatur: Filius
est ex substantia Patris ita, ut sit Patri consubstantialis
iz της ουσίας ομοουσιος (th. VIII. n. IL).
Ex dictis igitur ita concludendum est. Quo perfectior
est vita in generatione, quo perfectior productio ex sub­
stantia producentis, quo perfectior communicatio et unitas

— 444 —

naturae in utroque, quo principium fecunditatis magis est
essentiale et perfectius in actu , eo plenius et perfectius
habetur id, quod significatur nomine generationis. Atqui

in creatis generationibus, ex quibus nos primum derivamus
cognitionem talis specialis productionis et ex quibus est
prima nominis impositio, omnes illae rationes insunt qui­
dem sed imperfecte ; in Beo secundum rem significatam
sunt perfectissime. Eodem igitur modo ut de perfectionibus
divinis alibi diximus, etiam de generatione censendum est,
et consequenter de appellationibus Patris ac Filii. Secun­
dum nominis impositionem primum a nobis cognoscuntur
et dicuntur de creaturis; secundum rem significatam pri­
mum sunt in Deo perfectione infinita, et in creaturis so­
lum analogice per aliquam participationem et adumbratio­
nem derivatam a Deo creatore. Quo ergo sensu Deus solus
potens, solus sapiens , ea significatione plenissima in solo
Deo dici potest generatio, paternitas, filiatio, u Illud scien­
dum est, nomina paternitatis, filiationis, processionis non
a nobis ad beatam Deitatem translata esse , sed contra
illinc nobis communicata, quemadmodum Apostolus ait
(Eph. III. 15): flecto genua ad Patrem... a quo omnis pa­
ternitas in coelo et in terra nominatur » Damasc. Fid.
orthod. 1. I. c. 8.
THESIS XXXI.

De ratione, cur processio tertiae personae
non sit generatio.
« Si generalis notio generationis ex ipso revelato mysterio expolia» tur, modns processionis qnem in revelatione doceri demonstravimus,
» snppeditat rationem internam , cur processio personae secundae sit,
» tertiae vero non sit generatio. *

Licet ex iis quae in thesi superiori diximus, iutelligatur
Verbum esse proprie genitum et proprie Filiujn, si compa­
ratio fiat cum generatione in creatis et nominatim cum
generatione nobilissima, quae est in natura humana; non­
dum tamen liquet, cur processio personae tertiae non sit
generatio. Sane tres rationes propriae generationis in su-

— 445 —

periori thesi commemoratae non minus huic processioni per­
sonae tertiae quam secundae competere videntur. Hic ego
fateor, quamvis a theologis id non reperio animadversum,
rationalem nostrum conceptum de propria ratione genera­
tionis profecisse ex revelatione mysterii ad pleniorem in­
telligentiam, eodem fere modo, quo alibi (Tract, de Incar­
nat, th. XXVI.) necessarium esse demonstravimus, mere
rationalem conceptum de hypostasi in comparatione cum
natura singulari et integra expolire ex veritatibus sola re­
velatione cognitis.
In processionibus substantialibus corporeis, quae solae
sunt in creatis, si sint per communicationem eiusdem (spe­
cificae) naturae ex insito principio viventis, nulla datur
quae non eo ipso sit generatio. At in processionibus spiri­
talibus, quae sunt in Deo, revelatio nos docet, processio­
nem personae tertiae, licet sit productio viventis a vivente
ex principio intimo fecunditatis per communicationem eius­
dem (numero) naturae , non tamen esse generationem (1);
sed esse vere ac proprie generationem solam illam personae
secundae. Necesse est ergo ut generationi propriae praeter
tres notas commemoratas essentialis sit aliqua alia nota,
qua secundae personae processio tamquam generatio distin­
guatur a processione altera, qnae generatio non sit.
1' Ulterior nota essentialis ad propriam rationem gene­
rationis est in ipsa interna indole actus producentis, ut
nimirum actus ex natura sua directus sit ad exprimendam
similitudinem substantialem producentis; seu aliis verbis,
requiritur ad veram rationem generationis, ut ex ipso modo
processionis producatur substantialis'imago producentis. Si
haec nota essentialis est, debet utique inveniri in omni ge­
neratione etiam in creatis ; sed in processionibus creatis
(1) Propterea quod in creatis nulla Uniusmodi processio repcritnr,
nt monet s. Thomas, pro hac tertiae personae productione non habemus
nomen speciale. «Deum nominare non possumus nisi ex creaturis; et
quia in creaturis communicatio naturae non est nisi per generationem,
processio in divinis non hahet proprium vel speciale nomen nisi gene­
rationis. Unde processio quae non est generatio, remansit sine speciali
nomine; sed potest nominari spiratio, qnia est processio Spiritus 1. q. 27. a. 4. ad 3.

— 447 —

— 446 —

productio viventis a vivente per communicationem naturae
ex principio insito fecunditatis semper habet actum ex na­
tura sua ordinatum ad producendam substantialem imagi­
nem producentis ; et ideo numquam fuisset animadversum,
hanc ultimam notam esse distinctam et separabilem a prio­
ribus, atque adeo posse esse productionem secundum omnes
tres notas priores, quin sit expressio imaginis et generatio;
hoc inquam numquam fuisset animadversum, nisi revelatio
nos docuisset, revera in Deo esse talem processionem, quae
licet tres illas notas habeat intimas , non tamen est gene­
ratio, nec proinde terminus procedens est Filius. Eodem
modo vidimus (Tract, de Incarnatione 1. c.), in conceptu
hypostaseos, quae est substantia singularis, integra, tota
in se, ultimam hanc notam non solo lumine rationis sed
praelucente revelatione de mysterio SS. Trinitatis et Incar­
nationis intelligi distinctam et separabilem a prioribus.
Quamobrem in definitione generationis tradi solita, quod
est u productio viventis a vivente ex principio coniuncto
in similitudinem naturae n (cf. S. Th. 1. q. 27. a. 2.), ultima
particula debet accipi in sensu formali (ut aiunt) non solum
sensu materiali; h. e. oportet non solum esse similitudinem
aliunde, sed ex ipso modo processionis.
Iam vero evidens est haec differentia inter expressio­
nem verbi per intellectionem, et inter processionem amoris
per volitionem. Intellectus ex ipsa natura sui actus intel­
ligendo producit expressam similitudinem rei intellectae;
voluntas volendo ex natura sui actus non similitudinem
rei amatae producit, sed inclinationem àd rem amatam et
complacentiam in illa. Itaque prima persona divina intel­
ligendo se infinita intellectione substantiali ex ipsa natura
talis actus exprimit substantialem adaequatam sui imagi­
nem ; et ideo haec est verissime et proprie generatio, et
proinde proprie est Pater ac Filius. Sed Pater et Filius
diligendo se dilectione substantiali producunt immanentem
terminum amorem substantialem , qui quidem ut substan­
tialis et ideo identificatus cum essentia divina est verus
Deus, unum cum Patre et Filio; at dilectio in Patre et
Filio ex sua formali ratione dilectionis non tendit ad ex­

primendam imaginem, nec amor ( ut diximus ) ex formali
sua ratione, quatenus amor est, potest intelligi imago rei
amatae; quamvis amor in Deo procedens, quatenus sub­
stantia est divina, sit unum cum Patre et Filio. «Sicut
Spiritus Sanctus quamvis sua processione accipiat naturam
Patris sicut et Filius, non tamen dicitur natus; ita licet
accipiat speciem similem Patris (licet sit unius naturae et
perfectionis cum Patre), non dicitur imago; quia Filius
procedit ut Verbum, de cuius ratione est similitudo spe­
ciei ad id a quo procedit, non autem de ratione amoris;
quamvis id conveniat amori qui est Spiritus Sanctus, in
quantum est amor divinus n S. Th. 1. q. 35. a. 2. Propterea
igitur, quod formalis ratio dilectionis non refertur ad ex­
primendam similitudinem amantis, et formalis ratio amo­
ris non est repraesentatio et imago producentis, productio
amoris non est generatio ; sed habet aliam a generatione
distinctam rationem , quae potest et solet dici spiratio (ut
alibi declaravimus). Ab Augustino appellatur datio i. e. pro­
cessio Spiritus Sancti per amorem ut donabilis: « exiit
(Spiritus Sanctus) non quomodo natus, sed quomodo datus;
et ideo non dicitur Filius n Trin. V. c. 14.
In hac re quomodo differat a generatione processio ter­
tiae personae Augustinus fatetur se maximam reperisse
difficultatem (Trin. XV. n. 45). Plerumque solam eam ra­
tionem proponit, quod Spiritus non ab uno Patre sed a Pa­
tre simul et Filio procedat (in Io. tract. 99. n.9; contr.
Maximin. II. c. 14. n. 1; Trin. XV. n. 47. 48. et alibi). Ve­
rum ipsemet persensit inde non satis intelligi differentiam,
et manere « difficillimum generationem a processione dis­
tinguere » (1. c.). Tandem vero indicavit, rationem intimam
quaerendam esse in eo, quod Veritum ut imago Patris atque
ideo generatione ut Filius; amor autem qui est Spiritus
Sanctus, non secundum formalem rationem imaginis et id­
circo non per generationem procedat. Quod quidem decla­
ravit ex analogia spiritus creati, ubi ex memoria cogi­
tante procedit cogitatio expressa seu verbum ut perfecta
imago ipsius mentis seu memoriae cogitantis; dilectio vero
procedit ex memoria cogitante et ex cogitatione formata
a

— 448 —

seu verbo, non tamen procedit ut cogitantis et cogitationis
imago, quoniam cogitatione conspicere, et appetere vel perfrui voluntate per se minime sunt similia, seu non habent
inter se rationem archetypi et imaginis expressae, u 0 tu
anima mea adtolle oculos in ipsam lucem et eos in eam
fige, si potes; sic enim videbis, quid distet nativitas Verbi
Dei a processione Doni Dei... Unde cum sit communio quae­
dam consubstantialis Patris et Filii amborum Spiritus, non
amborum, quod absit, dictus est filius. Sed ad hoc dilucide
perspicueque cernendum non potes ibi aciem figere; scio,
non potes... Ipsa tamen (lux illa) tibi ostendit in te tria
illa, in quibus tu summae ipsius quam fixis oculis contem­
plari nondum vales, imaginem Trinitatis agnosceres. Ipsa
ostendit tibi verbum verum esse in te, quando de scientia
. tua gignitur, i. e. quando ex illo quod novimus... cogitatio
nostra formatur, sitque in acie cogitantis imago simillima
cogitationis quam memoria continebat, ista duo velut pa­
rentem ac prolem tertia voluntate sive dilectione iungente.
Quam quidem voluntatem de cogitatione procedere, nemo
enim vult quod omnino quid vel quale sit nescit, non ta­
men esse cogitationis imaginem, et ideo quamdam in hac re
intelligibili nativitatis et processionis insinuari distantiam,
quoniam non hoc est cogitatione conspicere quod appetere
vel etiam perfrui voluntate, cernit discernitque qui potest.

Potuisti et tu, quamvis non potueris nec possis explicare
sufficienti eloquio, quod inter nubila similitudinum corpo­
ralium , quae cogitationibus humanis occursare non desi­
nunt, vix vidisti » Augustin. Trin. XV. c. 27. n. 50. Vide.
S. Th. 1. q. 27. a. 4.; contr. gent. IV. c. 19.; Suarez 1. XI.
c. 5. 6.; Petav. 1. VII. c. 14. ci'.l.V.c. 18.; Pallavicin. Curs.
theolog. 1. VIII. c. 47. n. 432. sqq.
2°. Adhuc superest ad huius disputationis conclusionem,
ut declaremus rationem imaginis. In Scripturis ipsis ratio
imaginis substantialis sine dubio exhibetur ut proprietas
Filii, u Imago Dei invisibilis n Coloss. I. 15.; 2. Cor. IV. 4.;
u splendor gloriae et figura substantiae eius » Heb. I. 3.;
u vapor virtutis Dei et emanatio quaedam claritatis omni­
potentis Dei sincera... candor lucis aeternae, et speculum

— 4 19 —

sine macula Dei maiestatis , et imago bonitatis illius »
Sap. VII. 25. 26. Eadem proprietas imaginis quae a filia­
tione, ut ex dictis iam constare potest, non aliter differt
quam definitio a definito, deinde a Patribus et theologis
Filio vindicata est et multipliciter declarata. Nihilominus
Patres graeci non pauci, quos vide apud Petavium 1. VII.
c. 7, Spiritum Sanctum dixerunt imaginem, sigillum, ima­
ginem naturalem Filii. Quod si eadem proprietate dicere­
tur de Spiritu Sancto, qua Filio convenit ratio imaginis,
iam ostendi non posset, cur Spiritus Sanctus non et ipse
sit Filius. Animadvertendum itaque est, ad rationem ima­
ginis proprie dictam tria postulari.
a) Requiritur, ut sit similitudo ad eum, cuius dicitur
imago. Haec prima ratio necessaria quidem est, sed nullo
modo sufficit. Imagini enim tamquam suum correlatum re- ·
spondet exemplar seu archetypus; inter haec duo autem
est relatio derivationis imaginis ab archetypo, imitationis
quippe ratio inest imagini; unde nec. unum alterius imago
dici potest, ubi inter duo similia nulla est huiusmodi re­
latio derivationis, inulto vero minus archetypus potest dici
imago prae simili a se derivato.
b) Igitur postulatur, ut imago sit derivata a suo ar­
chetypo h. e. ab eo, cuius dicitur imago. «Omnis imago
similis est ei, cuius imago est; nec tamen omne quod si­
mile est alieni, etiam imago est eius; sicut in speculo et
pictura, quia imagines sunt, etiam similes sunt; tamen si
alter ex altero natus non est, nullus eorum imago alterius
dici potest. Imago enim tunc est, cum de aliquo exprimi­
tur » Augustin, de Gen. ad litt. imperfect, n. 57. Haec igi­
tur duo (similitudo et derivatio) si adsint, poterit simile
derivatum ab altero significatione minus stricta appellari
huius sui principii imago. Rectissime ergo ex illo modo lo­
quendi Patrum graecorum, quo Spiritum Sanctum dicunt
imaginem et imaginem naturalem ac sigillum Filii, demon­
stratur eorum fides de processione Spiritus Sancti etiam
a Filio.
c) Attamen ad propriam rationem imaginis non sufficit
quaevis derivatio ; sed opus est, ut modus ipse derivatioFranaelin DE DEO TRINO SEC. PERS.

29

»

— 450 —

nis seu processionis ex sua formali ratione tendat ad ex­
primendam similitudinem. Unde ex iis quae degeneratione
diximus, evidens est, proprio sensu imaginem naturalem
seu secundum naturam non posse esse nisi per generatio­
nem. Spiritus Sanctus ergo non est proprio sensu imago
Patris ac Filii, praesertim si comparetur cum ratione, qua
Filius est imago Patris. Est enim Filius Patris imago non
solum similitudine perfectissima, quae salva distinctione
personarum consistit in identitate numerica naturae et to­
tius perfectionis absolutae (supra th. XVI.), sed etiam ex
modo processionis, quod Verbum exprimitur formaliter ut
substantialis similitudo Patris. Cf. S. Th. 1. q.35. (1).
3'°. Affine appellationi imaginis est, quod Spiritus Sanc­
tus a Patribus nonnullis Verbum Filii, a s. Basilio (cont,
Eunom. 1. V. p. 305) et a s. Cyrillo (Thesaur. T. V. P.I.
p. 344.) mens Filii dicitur. Haec nomina dupliciter accipi
possunt : a) ita, ut significetur processio et modus proces­
sionis per formalem rationem intellectus, et propterea ex
ipso modo processionis comprehensio et repraesentatio om­
nium rationum et idearum aeternarum. Hoc proprio sensu
solus Filius est Verbum, et in eadem significatione relativa
mens expressa Patris ( supra thés. XXVI.).
b} Verbum et mens (procedens) dici potest solum ad si­
gnificandam processionem sine determinatione modi, h.e.
ita ut appellatio non desumatur ex modo processionis sed
ex annuntiatione veritatis ad extra. Ita Patres illi Spiri­
tum Sanctum appellant Verbum ac mentem (expressam)
Filii, quoniam et ab illo procedit et docet omnem verita­
tem et non loquitur a semetipso (velut existens sine prin­
cipio producente); sed quaecumque (procedendo) audit, lo­
quitur. u Cum Spiritus Sanctus mens sit ipsius (Filii) iuxta
(1) Nemini puto indo orietur di-fficultas , qnod videamur declarare
generationem ex ratione imaginis, et vicissim propriam rationem ima­
ginis naturalis ex generatione. Haec enim duo mntno sese inferunt, et
prout alterutrum supponitur notius, unum demonstratur ex altero. Ce­
terum non iam simpliciter unum ex altero, sed utrnmque declaramus
ex modo processionis in sua formali rationo tendentis ad exprimendam
similitudinem.

— 451 —

beatum Paulum dicentem : nos mentem Christi habemus;
> w <
omnino ea loquetur et ordinabit, quae et ipse (Filius), cuius
mens est. Idcirco affirmavit Spiritum nihil ex se locutu­
rum, ac si dixisset: ego rursus sum, qui loquor; perinde
fere ac si mens in homine diceret de procedente in se verbo:
non loquetur a se ipso, sed quaecumque audierit, loquetur..,
Idem fere de Spiritu Sancto sentiendum est. Cum enim sit
mens Christi, omnia quae in ipso sunt, discipulis loquitur
non voluntate sibi propria, neque docens in voluntate alienâ
ab eo, in quo et ex quo est, sed tamquam ex eius essentia
naturaliter procedens (ώς εκ ζτ.ς ευσιας avzev ζυσικω: zpcio)
et totam eius habens voluntatem sicut et operationem n
s. Cyrill. 1. c. Vide Petav. 1. VII. c. 7. n. 5. sqq.
Quae de personis singulis dicenda erant, complexi iam
sumus in hac tractatione; neque enim sine illis Trinitas in
complexu, et processiones modusque processionum explicari
poterant. Unum tamen caput superest tum per se tum ob
rationes polemicas momenti gravissimi , quod nunc aggre­
dimur.

— 452 —

— 453 —

:c rrJtvpa της αλήθειας docens omnem veritatem, est ipsemet

SECTIO HI.
DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI EX PATRE ET FILIO

CAPUT I.
DE IMMANENTE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI

A PATRE FILIOQUE REVELATA

IN

SS. SCRIPTURI!

THESIS XXXII.

Processio Spiritus Sancti etiam a Filio demonstratur
ex disserta doctrina Scripturartim.
u Processio Spiritus Sancti a Filio aeque ac a Patre demonstrator
n ex manifesta doctrina ipsius Filii in Scripturis consignata Ιο. XVI,
» 13. sqq.; tum ex indicata multis in locis relatione Spiritus Filii, non
» secus ac est Spiritus Patris. »

I. Manifestissime Filius non solum relationem Spiritus

;

Sancti ad se ipsum, sed etiam rationem huius relationis
declarat Ιο. Χλ7Ι. 13-15. ita , ut hoc ipso quod Spiritus
Sanctus procedit a Patre, dicatur aeque procedere a Filio,
quia quamvis Pater non sit Filius, omnes tamen perfectio­
nes et formales rationes (praeter esse Patrem et esse Fi­
lium, seu quod perinde est, praeter generationem Verbi et
formalem rationem Verbi) omnino communes sunt et unum
in Patre atque in Filio, et proinde etiam in utroque uua
est virtus seu unus actus spirandi personam tertiani per
communicationem unius essentiae.
«Cum venerit ille Spiritus veritatis (èzeivcç, το πνευρα
της αλήθειας), docebit vos omnem veritatem; non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet (1), loquetur;
et quae ventura sunt, annuntiabit vobis. Ille me clarifica­
bit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia
quaecumque habet Pater, mea sunt. Propterea dixi: quia
de meo accipiet (2), et annuntiabit vobis.» Spiritus veritatis
(1) Aliqui PP. habent audit, alii audierit. Vide Sabatier Vers. I tai.
Etiam textus graecus patitur versionem audierit.
(2) Sicut Vulgata habet etiam textus graecus receptus post Henricum Stephanum λτΐψέται in futuro; sed habent λα/zpcmi in praesenti

absoluta veritas ή αλήθεια, de quo nunc dicere non est opus;
divinitas enim personae tertiae hic supponitur.
Γ. Iam Spiritus veritatis « non loquetur a semet ipso,
sed quaecumque audiet, loquetur; » imo haec datur velut
ratio et declaratio, cur sit absoluta veritas: docebit omnem
veritatem , non enim loquetur a semetipso. Haec dicta de
persona divina evidenter non possunt habere alinm sensum,
quam quod locutio, doctrina, absoluta sapientia non est
huic personae a semet ipsa h. e. non incominunicata ; sed
est ei communicata ab alia persona divina, quae sit prin­
cipium eius originis. Neque enim hoc audire et discere in
persona divina potest significare aliud quam communica­
tionem sapientiae, quae identificatur cum essentia divina.
Eodem prorsus modo Filius suam processionem a Patre de­
monstrat: «qui me misit, verax est; et ego quae audivi
ab eo, haec loquor in mundo: et non cognoverunt, quia
Patrem eius dicebat Deum; » « a me ipso facio nihil, sed
sicut docuit me Pater, haec loquor» Ιο. VIII. 26. 28. cf. VII.
16; XII. 49. 50.; «non potest Filius a se facere quidquam,
nisi quod viderit Patrem facientem; quaecumque enim ille
fecerit, haec et Filius similiter facit; Pater enim dili­
git Filium , et omnia demonstrat ei, quae ipse facit »
ib. V. 19.
2° Si certum est nec nisi pervertendo divinitatem per­
sonae ac totam mysterii oeconomiam negari potest, perso­
nam a qua dicitur Spiritus Sanctus audire, esse princi­
pium processionis communicans essentiam, solum inquiren­
dum est, quaenam sit illa persona.
At a) evidens est, h. 1. Filium esse, a quo Spiritus ve­
ritatis, nihil loquens a semet ipso, dicitur audire. Id quam­
vis non disserte diceretur, constaret iam ex ipso scopo ora­
tionis; istis enim incisis Christus dat rationem, cur et
Codd. plurimi (inter quos Vaticanus B, Sinaiticus, et Cantabrigensis D);
PP. graeci plures; versio latina antehieronymiana in Cod. Vercell. Tum
hoc versiculo 15. tum v. 14. habent tempus praesens versiones, syriaca
simplex Λ /. -X·. Çc- gothica: us meinamma nimith; auglosaxonica;
he nimith of minum.

— 454 —

quomodo sua doctrina et doctrina Spiritus Sancti necessario
sit una, ut praeclare animadvertit s. Cyrillus Alex. (Thesaur. T. V. P. I. p. 350. cf. in Io. 1. XI. T. IV. p. 930). «Ne
quis suspicaretur, doctrinam Spiritus Sancti aliquando non
fore secundum eius mentem, ostendit manifesto, quod cum
ipsius (Filii) sit Spiritus, etiam verba ex ipso (Filio) ad·
ministrabit... ac si mei de qualitate naturali quae sibi inest, dicat: nihil ex se ipsa gustantium sensui immittet, sed
ex meo accipiet, n
b) Verbis etiam dissertis Filius seipsum declarat esse, a

quo audit Spiritus Sanctus, et audit procedendo ab ipso.
u Ille me clarificabit, quia de meo accipiet. » Hic in primis
explodenda est recentiorum Graeculorum absurda detorsio,
qui εκ xg'j ερου interpretantur: a Patre meo. Talis sensus
iam per se non posset subesse particulae, cum nomen Pa­
tris non praecesserit, et evidenter excluditur sequentibus.
Nam meum xc epov vel rs ερου repetitur in numero plurali
u mea sunt (ερα εσχι), propterea dixi, quia de meo accipiet»
(ί·/. χου ερευ Ι.αρβανει) ; ubi evidenter illud mea et meum non
ad Patrem refertur, sed designat id, quod inest Filio com­
municatum a Patre (1).
c) Insuper omnes Patres etiam graeci intellexerunt si­
gnificari in genere neutro id, quod inest Filio, non autem
in genere masculino ad Patrem referri posse. « Spiritus ex
Filio accipit (εκ nu υίου λαρβανεί), namque de meo, inquit,
accipiet» Athanas. ad Serapion.ep. I. n. 20. «Non Spiritus
coniungit Verbum cum Patre; sed potius Spiritus a Verbo
accipit (άλλα ραλλο xo άνευρα τ.αρα χου hcycv λαρβανει)... Ipse
(Filius) dat Spiritui (όιόωσι τω πνευραχι al. xo itvlvpa), uti
dictum est, et quaecumque habet Spiritus, a Verbo habet»
(και έσα εγει χο πνευρα, παρα χου ).ογου έχει) Id. orat. III. contr.
Arian, n. 24. « A me Spiritus procedit (πdp èpcv cppodat)}
cum autem dico a me, etiam a Patre significo, mea enim
sunt ea quae Patris; ad hunc ergo modum intellige illud:
de meo accipiet n Apollinarius (in Catena Corderii p. 396.),
(1) Vide in Opusculis aureis Bessarionis dissertationem de Proces­
sione Spiritus Sancti p. 241, ubi ostendit, etiam sola spectata Gramma­
tica pronomen iv. too t^coo non posse referri ad Patrem.

— 455 —

«De meo accipiet, id est quae ego dixi, et ille dicet.,, mea
loquetur» Chrysost. in Io. hom. ^8. al. 77. n. 2. «Quoniam
(Spiritus) consubstantialis est Filio, et modo Deo congruente
per ipsum procedit (’/.αι προεισι θε^πρεπως ot àvrcv) , omnem
eius perfectissimam in omnibus operandi vim atque ejjicaciam habens, idcirco ait : quia de meo accipiet... extra re­
prehensionem ergo et calumniam omnino est, si ab uni­
genito quidquam accipere dicitur Spiritus eius; nam cum
per ipsum naturaliter procedat, utpote qui eius est proprius
Spiritus, cum omnibus C divinis attribut is ) quae perfecte ha­
bet, accipere dicitur quae sunt eius » t.gcïc'j γαρ 3i άυτιυ ©υσιζως, ώς ίδιον (πνευαα) avzcv, μετά. πάντων ών ί/ει τελείως, λαριβα>ctv λε/εταί τα αυτόν Cyrill.'in Ιο. T. IV. p. 929. 930. Citra
omne itaque dubium verba illa: de meo accipiet, signifi­

cant accipere de iis quae sunt Filii.
31U Non solum accipit de iis, quatenus sunt in Patre,
quae est altera schismaticorum cavillatio, sed formaliter
quatenus sunt in Patre et in Filio.
Nam a) eaedem rationes , quae probant significari ac­
ceptionem de iis qu e sunt Filii, etiam probant significari
acceptionem de iis, formaliter quatenus sunt Filii. Agitur
enim de iis quae sunt interna personae, ubi si de meo ac­
cipere non significat accipere de eo quatenus meum est et
accipere a me, sed licet intrudere huiusmodi glossas nul­
lum habentes fundamentum in verbis ipsis, quae adhuc
tuta manebit sive Scripturae sive humani sermonis inter­
pretatio ? b) Quamvis Spiritus Sanctus aeque Patrem ac
Filium et se ipsum clarificet, lamen h. 1. per incisum «quia
de meo accipiet » datur ratio immediata, cur clarificet Fi­
lium; adeoque necessario debet intelligi accipere a Filio,
c) Christus dat rationem, cur Spiritus Sanctus ab ipso ac­
cipiat, quamvis paulo ante dixerat eum procedere a Patre
(XV. 26.). Hoc ipso videlicet quod procedit a Patre, eodem
modo accipit atque adeo procedit a Filio. Quia enim omnia
quae sunt Patris (excepta sola formali ratione Patris), sunt
eadem numero Filii, inter haec omnia communia Patri acFi·
lio disserte docet contineri virtutem et actum communicandi
omnia Spiritui Sancto, i. e. per communicationem essentiae

— 456 —

cum omnibus perfectionibus absolutis spirandi Spiritum
Sanctum, u Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; pro.
pterea dixi, quia de meo accipiet. » Quae sententia Christi
Domini in forma enthymematis, resolvi potest in syllogis­
mum: quaecumque habet Pater, mea sunt; atqui Pater ha­
bet virtutem principii, ut Spiritus Sanctus accipiat de eo
quod est Patris; ergo etiam mea est eadem virtus principii,
ut Spiritus Sanctus de meo accipiat, u De Filio ergo acce­
pit, et omnia quae habet Pater, Filii sunt, quae Spiritus
Sanctus accepit, quia non de solo Patre, nec de solo Filio,
sed simul de utroque procedit Fulgent, contr. Fabian,
fragm. 27. p. 612. Hinc rf) ss. Patres ubi characterem per­
sonalem Spiritus Sancti ipsis verbis Scripturae efferre pro­
positum habent, solent haec duo ex Ιο. XV. XVI. coniungere: «Spiritus Sanctus, qui a Patre procedit, et accipit
a Filio (vel ab iis quae sunt Filii, vel ea quae sunt Filii)’!
Athanas. ad Serap. ep. I. n. 20; Cyrill. Hieros. cat. XVI.
n. 24; Epiph. ancorat. n. 67. 73; haeres. LXIV. n. 4; Didymus Alex, de Sp. S. (ex versione s. Hieronymi) n. 37;
Hilar. Trin. VIII. n. 20; Ambros. in Luc. 1. VIII. n. 66;
lacobus Sarugens. (apud Asseman. B. Ο. T.I. p.302); liturgiae syriacae ss. Dionysii, Maruthae, Xysti (Renaudot liturg. orient.); Patres alii.
4°. Una remanet difficultas, qua velut suo argumento
praecipuo utuntur haeretici Photiani ad huius et aliorum
testimoniorum vim eludendam. Potest quippe dici, hocloco
neque sermonem esse de processione immanente et aeterna
Spiritus Sancti; sed de operatione in tempore et ad extra.
Neque enim dicitur Spiritus Sanctus communicatam acci­
pere essentiam, sed accipere de doctrina Christi, idque in
futuro , pro tempore scilicet inspirationis in Apostolis
et assistentiae in Ecclesia proindeque secundum operatio­
nem ad extra.
Huiusmodi obiectiones, quibus missio, promanatio, ac­
ceptio quaecumque unius divinae personae ab altera (nisi
forte de Filio incarnato agatur secundum humanitatem as­
sumptam) proponuntur seclusa processione interna, istae
inquam schismaticorum obiectiones demonstrant, ab iis

— 457 —

ipsam notionem totumque mysterium SS. Trinitatis per­
verti. Uno verbo itaque respondere possemus, quodcumque
et quomodocumque una persona divina (cuius una tantum
sit natura) a persona divina altera accipere seu potius re­
cipere dicatur, id nec dici nec concipi potest sine perver­
sione totius mysterii nisi supposita processione interna.
Deus enim nihil potest sibi accipere ab alio, nisi quatenus
persona una per originem relativa est ad alteram ; haec
vero origo est per communicationem ipsius divinae essen­
tiae. Nihilominus verba Christi Domini singillatim con­
sideremus.
«) Evidenter non est sermo solum indeterminate de
operatione ad extra, sed saltem enuntiatur operatio Spiri­
tus Sancti ita, ut haec sit communicata a Filio. Id demon­
strat tum locutio negativa : non loquetur a semetipso; tum
affirmatio : quaecumque audiet loquetur, de meo accipiet
et annuntiabit vobis. Atqui sicut actio in personis divinis
non est aliud quam ipsa divina essentia (cum respectu ad
extra), ita communicatio operationis ab una persona ad
aliam non est nisi communicatio essentiae seu naturae di­
vinae. Unde etiam Filius suam processionem a Patre de­
monstrat ex unitate actionis, quae a Patre in ipsum Filium
communicatur, ut paulo ante diximus.
6) Quid sit illud meum, de quo Spiritus Sanctus dici­
tur accipere, quaeri potest dupliciter: quid sit formaliter
atque secundum distinctionem rationis, et quid sit identice
ac realiter. In significatione formali iterum distingui debet,
quod est internum ac communicatum ipsi personae divinae,
et prout inde est aliquid transiens in creatura. In ultima
hac significatione illud meum est doctrinae annuntiatio et
ipsa doctrina: « quae ventura sunt annuntiabit vobis;·» ude
meo accipiet, et annuntiabit vobis. » Actioni huic transeunti
respondet et supponitur in persona divina immanens sapien­
tia et scientia, et hanc sapientiam immanentem dicitur Spi­
ritus veritatis accipere a Filio veritate; tali enim solummodo
acceptione una persona divina potest audire ab altera per­
sona. Igitur in significatione formali illud meum, quod Spi­
ritus veritatis dicitur accipere communicatum a Filio, est

— 458 —
absoluta sapientia cum respectu ad extra, ad doctrinam
scilicet inspirandam et annuntiandam. At profecto sapien­
tia absoluta identice ac realiter est ipsamet essentia divina.
Vide Ioan nem theologum in Cone. Florent. Harduin IX.
p. 255. 258.
Hinc pariter yidimus , a Filio suam processionem de­
clarari per communicatam sibi scientiam et sapientiam a
Patre. « Hoc est, docuit me Pater (Ιο. VIII. 26.), quod est,
scientem me genuit Pater.... quemadmodum illi gignendo
dedit ut esset, sic gignendo dedit ut nosset » Aug. in Io.
tract. XL. η. o. Sic ergo etiam Spiritui Sancto hoc est
nosse per auditionem a Filio,, et accipiendo de eo quod Pa­
tris et Filii , quod est procedendo a Patre et Filio esse,
u Non loquetur a semet ipso, quia non est a semet ipso;
sed quaecumque audiet loquetur : ab illo audiet, a quo pro­
cedit. Audire illi scire est, scire vero esse; sicut superius
disputatum est. Quia ergo non est a semet ipso, sed ab illo
a quo procedit, a quo illi est essentia, ab illo scientia; ab
illo igitur audientia, quod nihil est aliud quam scientia..,

A quo autem habet Filius ut sit Deus, est enim de Deo
Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spi­
ritus Sanctus; ac per hoc Spiritus Sanctus ut etiam de
Filio procedat sicut procedit de Patre, ab ipso habet Pa­
tre n August, in Io. tract. XCIX. n. 4. 8. cf. contr. sermon.
Arianor. c. 23. Dignissimus est qui legatur Didymus de
Spir. Sanet, n. 36. 37. ex versione s. Hieronymi.
c) Ex dictis patet, quomodo sit intelligenda forma fu­
turi temporis audiet, accipiet. Auditio et acceptio imma­
nens personae divinae est aeterna cum respectu ad effec­
tum temporarium ad extra. Si igitur spectatur ut immanens
et aeterna, sine successione semper erat, est, et erit; sic­
que omne temporarium tum quando existit, ei coexistit.
Quo sensu diximus alibi , Filium aeternaliter generari a
Patre etiam tum, quando secundum humanitatem nascitur
ex Virgine, et quando resurgit a mortuis. Unde de aeter­
nitate nullum tempus proprie, et aliquo sensu praeteritum,
praesens, et futurum potest enuntiari, prout scilicet tem­
pora in sua successione coexistant incommutabili aeterni-

— 459 —

tali (1). (Vide Tract, de Deo th. XXXI. XXXII.). Sic ergo
etiam de aeterna immanente acceptione sapientiae et essen­
tiae cum respectu ad effectum in tempore futurum ad extra
potest adhiberi tempus futurum: audiet, accipiet et an­
nuntiabit; quo non significatur auditio et acceptio tum in­
cipiens, sed quod etiam tum audit et accipit, quando effec­
tus ad extra primum realiter existit. Uno verbo: Spiritus
Sanctus aeternaliter audit et accipit a Filio cum respectu
ad effectum in tempore, qui tum quando Christus loquebatur,
promittebatur adhuc futurus; ideo auditio et acceptio quae
aeternaliter et ideo etiam tunc est, quando existit effectus,
potuit propter hanc operationem et propter hunc effectum
futurum ad extra enuntiari in forma temporis futuri.
Patres graecos qui ex hoc testimonio Ιο. XVI. docent
processionem Spiritus Sancti etiam a Filio, vide interim
apud Petav. 1. VII. c. 5.
II. Spiritus Sanctus relative dicitur ad personam aliam,
alicuius Spiritus; in significatione enim absoluta nomen
spiritus et sanctus non est proprium uni sed prorsus com­
mune tribus personis (Aug. Trin. V. c. 11). Necessario ergo
quatenus nomen proprium est tertiae personae eam distin­
guens a personis aliis, relative sumitur, sicut cetera omnia
nomina personalia in SS. Trinitate, ut Spiritus -'Jivpa idem
sit ac spiratus seu spiramen πνοή (cf. supra p.401.), adeoque
exprimat relationem originis ad eam personam, et processio­
nem seu spiratum esse ab ea persona, cuius dicitur Spiritus.
Athanasius in libro de Trin. et Spir. S., qui editus est
etiam velut 1. XII. de Trin. inter Opera Vigilii Tapsensis
in antiqua latina versione nobis servatus, et a Maurinis
(1) « Nec moveat, quod verbum futuri temporis positum est... quae­
cumque audiet, loquetur. Illa quippe audientia sempiterna est, quia
sempiterna scientia. In eo autem, quod sempiternum est sine initio et
sine fine, cuiuslibet temporis verbum ponatur, sive praeteriti sive prae­
sentis sive futuri, non mendaciter ponitur... Semper itaque audit Spi­
ritus Sanctus, quia semper scit; ergo et scivit et scit et sciet, ac per
hoc et audivit et audit et audiet; quia, sicnt iam diximus, hoc est illi
audire quod scire, et scire illi hoc est quod esse. Ab illo igitur audivit,
audit et audiet, a quo est; ab illo est a quo procedit» S. Aug. in Io.
tract. XC1X. n. 5; contr. Sermon. Ariauor. c. 24.

•

— 460 —

incunctanter indicatur genuinus Athanasii foetus, prae­
clare hanc significationem relativam explicat, u Misit Deus
Spiritum Filii sui in corda nostra. Videntes autem etiam
unigenitum insufflantem in faciem Apostolorum et dicen­
tem : accipite Spiritum Sanctum, spira t ion em Filii in pro­
pria vita et substantia manente (forte manentem) Spiritum
esse doceamur , et neque genitum neque creatum esse a
Filio sapiamus.... Propterea vero non est genitus ab eo
Spiritus, quia non est Verbum eius; creaturam vero di­
cere Spiritum , absit ! Verumtamen spirationem Filii Dei
eum ex sanctis Scripturis docti sumus, et fontem Spiritus
et Filium dicimus n Athan. 1. c. n. 19. Ab eodem Spiritus
dicitur « spiramen et bonus odor Filii n (πύον, ευωοια :cv
wcu) ep. 1. ad Serap. n. 23. 24; ep. 3. n. 3. Dissertissime rem
declarat Augustinus. «Fides nostra est, Patrem, Filium et
Spiritum Sanctum unum Deum credere et confiteri; nec
tamen eum qui Filius est, Patrem dicere ; nec eum qui
Pater est, Filium; nec eum qui Spiritus Patris et Filii
est, aut Patrem aut Filium nuncupare. His enim appella­
tionibus hoc significatur, quo ad se invicem referuntur, non
ipsa substantia, qua unum sunt. Nam et Pater cum dici­
tur, non nisi alicuius Filii dicitur, et Filius non nisi ali­
cuius Patris intelligitur, et Spiritus secundum id quod ad
aliquid refertur, spirantis alicuius est, et spirans utique
Spiritum spirans est... Proprio autem modo quodam (hy­
postatice) dicitur Spiritus Sanctus, secundum quod refertur
ad Patrem et Filium, quod eorum Spiritus Sanctus sit n

Aug. ep. 238. al. 164. n. 14. 15. ad Pascent. «In eo quod
proprie (hypostatice) dicitur Spiritus Sanctus, relative di­
citur, cum et ad Patrem et ad Filium refertur, quia Spi­
ritus Sanctus et Patris et Filii Spiritus est n Id. de Trin.V.

n. 12. Eodem modo Fulgentius. « Pater a nullo est genitus,
Filius a Patre est genitus, Spiritus Sanctus a Patre Filio­
que procedens est. Pater non sibi est sed Filio; Filius non
sibi est sed Patri ; Spiritus alicuius est adspirantis; ergo
ad Patrem Filiumque refertur. Ista itaque relativa nomina
Trinitatem faciunt; essentialia vero nullo modo triplican­
tur n Fulg. ad Felicem notarium de Trin. c. 2; ep. 14. n.9.

— 461 —

<

ad Ferrand, diacon. In professione fidei Concilii Wormatiensis (1) hoc Jpsuin proponitur, u Spiritum Sanctum cre­
dimus... a Patre Filioque procedentem amborum esse Spi­
ritum..,. Nec Patris tantum nec Filii tantum , sed simul
Patris et Filii Spiritus dicitur. In relativis personarum no­
minibus Pater ad Filium, Filius ad Patrem, Spiritus Sanc­
tus ad utrosque refertur n Mansi T. XV. p. 868.

Immo penes Patres veritas, quod Spiritus Sanctus di­
citur alterius personae Spiritus unice, quatenus ab ea pro­
cedit, ita extra omne dubium est, ut unum explicent per
alterum. Sic Athanasius : u Patris est Spiritus qui dictus
est Filii, siquidem ipse Filius ait: Spiritus veritatis, qui
a Patre procedit n ep. 3. ad Serap. n. 1. Eodem modo argu­
mentatur Augustinus. « Quod sit ipse Spiritus Patris, ipse
Filius dicit: de Patre procedit ; et alio loco: Spiritus Patris
vestri, qui loquitur in vobis » Serui. 71. n. 29. Et Gregor.
Nyssenus serm. 3. in oration, dominicam: « Spiritus Sanc­
tus et ex Patre dicitur et ex Filio esse attestatione confir­
matur (2); si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit
(Apostolus), hic non est eius. Igitur Spiritus ex Deo et Dei
Spiritus est; Filius autem cum sit ex Deo (Patre), non
iam Filius ipsius Spiritus (rcu πνίυματοζ) est aut dicitur, ne­
que relativa haec consecutio convertitur » (quia scilicet
cuius personae dicitur Filius aut Spiritus, ab ea intelligitur procedere). Basilius: u Spiritum Sanctum per Filium
effulgere Apostolus manifestum fecit, Spiritum Filii ipsum
nominans sicut et Dei; et mentem Christi appellavit, sicut
et Spiritum Dei n (1 Cor. II. 11) contra Eunorn. 1. V. T. I.
(1) Habitum est hoc « Concilium generale, · totius nempe Germaniae
anno 868; nec videntur l atres haeresim Photii quamvis hoc tempore
anno 867 promulgari coeptam , polemice respexisse, sed simpliciter pro­
fessionem fidei catholicae edidisse.
(2) Graeci catholici Beccus, Bessarion (opusc. aur. p. 141. 245.),
Hieronymus Donatus (Mai SS. VV. nova Collect. T. VII. P. II. p. 39. )
omnes habent: «z του πατρος λβγιται χαι sx του υιου ti*eu τ(»ο»μ«ρτυριτ3ΐ·
De hac lectione dicemus inferius; interim adverte, praeposterum esse ar­
gumentum Petavii, qui (l.VII. c. 3. n. 12.) praeferendam esse putavit
lectionem του ώου hxai προσμαρτυρείται, quia sequitur citatio ex Apostolo :
si quis Spiritum Christi non habet.

— 462 —

p. 305. Cyrillas item : u sicut proprius est Filii Spiritui»
naturaliter et in ipso existens et per ipsum procedens, ita
et Patris (est Spiritus) n Cyrill. in Io. 1. X. p. 910; ep. 17.

synod, ad Nestor. T. V. P. II. epp. p. 74. Tum s. Maximus:
u Spiritus Sanctus sicut natura secundum essentiam est
Dei et Patris, ita etiam secundum essentiam est Filii, utpote essentialiter ex Patre per Filium genitum procedens»

Maxim, in Script, quaest. 63‘* Opp. T. I. p. 238. 239. (ci­
tatus etiam a Becco, Opusc. aur. p. 117). Augustino syn­
onyma sunt, sive Spiritus Filii dicatur, sive a Filio pro­
cedere. u Nec possumus dicere quod Spiritus Sanctus et a
Filio non procedat ; neque enim frustra idem Spiritus et
Patris et Filii Spiritus dicitur n Aug. Trin. 1. IV. n. 29;
XV. n. 47; contra Maxim. 1. II. c. 14. n. 1. et saepe alibi.
u Cum et Spiritus Sanctus Patris Filiique sit Spiritus, non
sicut quaecumque creatura quae et Patris et Filii est, sed
sicut cum utroque vivens et potens, et sempiterne ex eo
quod est Pater Filiusque, subsistens n s. Leo M. in Pente­
cost. sermon. 1. c. 3. cf. serin. 2. c. 2; ep. 15. ad Turrib.
c. 1. et Vigil. Tapsens, (vel alium) contr. Varimadum 1. II.
c. 12. Ita etiam s. Fulgentius: «Firmissime tene et nulla­
tenus dubites, eundem Spiritum Sanctum qui Patris et Filii
unus Spiritus est, de Patre et Filio procedere. Dicit enim
Filius : cum venerit Spiritus veritatis, qui a Patre proce­
dit; ubi suum Spiritum esse docuit ; quia ipse est veritas»
Fulg. de fide ad Petrum c. 11 ; de Incarn. ad Scaril. n. 3.
Sane nemo nisi absurdissime negare posset, ipsique
Photiani fateantur oportet, locutionibus Spiritus Dei Mattb.
III. 16; Rom. VIII. 9. 11. 14; 1 Cor. II. 10. 11; Spiritus
Domini Luc. IV. 18; Act.V.9; VIII. 39; 2 Cor. III. 17.18;
Spiritus Patris Mattb. X. 20. significari spiratum a Deo, a
Domino, a Patre. Si hoc quoque negare isti auderent, ex
Scripturis ipsis convincerentur, ubi significatio huius ap­
pellationis Spiritus Dei explicatur per definitionem : Spi­
ritus qui ex Deo est, το πνευρα του θεου=το πνευρα το εκ του θεόν
1 Cor. II. 11. 12. Atqui non minus quam Spiritus Dei et
Spiritus Patris propria personae tertiae designatio est in
relatione ad Filium: « Spiritus Filii n Gal. IV. 6; « Spiritui

— 463 —

Christi» Rom.Vni. 9; 1. Pet. I. 11; u Spiritus Pesu Christi»
Phil. I. 19; u Spiritus Pesu» Act. VI. 7. Et vero haec ap­

pellatio ut aeque propria et in eadem loquendi forma con­
jungitur cum altera Spiritus Dei. u In carne non estis sed
in spiritu, si tamen Spiritus Dei habitat in vobis; si quis
autem Spiritum Christi non habet , hic non est eius »
Rom. VIII. 9.
Si conferantur inter se tres designationes, in prima
(Spiritus Dei vel Spiritus Domini) nomine Dei et Domini
exhibetur ut principium Spiritus Sancti omnis persona di­
vina, quae non est ipsa Spiritus Sanctus; unde propositio
complexa resolvitur in duplicem aliam distinguendo perso­
nas comprehensas nomine Dei ac Domini: Spiritus Patris,
Spiritus Filii. Pari ratione creatio nunc indistincte Deo ac
Domino adscribitur, nunc per distinctionem personarum
Patri aut Filio aut Spiritui vel coniunctim personis tribus
(vide thes.XII.). Sicut ergo tres personae sunt unus crea­
tor, quia ad extra operantur non ut distincti, sed ut unum
sunt una virtute creatrice , quae est divina essentia; ita
Pater et Filius unus sunt spirator , quatenus unum sunt
essentia sub formali ratione virtutis spiratricis , i. e. di­
lectionis producentis amorem. Quando dicitur Spiritus Dei,
significatur unum principium quo spirationis, et supponitur
distinctio personarum quae spirant, seu quae sunt princi­
pium quod spirationis ; quando seorsum dicitur Spiritus
Patris, et Spiritus Filii significatur explicite una persona
spirans et altera supponitur implicite. Est enim Spiritus
Patris ut communicantis spiratricem virtutem etiam Filio,
et Spiritus Filii ut habentis communicatam spirationem a
Patre, eodem modo quo alibi diximus, adscribendo adtributum absolutum vel operationem ad extra uni personae
non excludi sed includi personas reliquas. Locutio ergo
Spiritus Dei resolvenda est in duas coniunctim non divisim : Spiritus Patris et Spiritus Filii, vel in copulativam
propositionem: Spiritus Patris et Filii, u Spiritus Sanctus,
qui ex Beo pariter et Deus est; Spiritus enim Dei, et Spi­
ritus Patris et Spiritus Filii non secundum compositionem
aliquam, ut in nobis est anima et corpus, sed medius inter

— 464 —
Patrem et Filium, ex Patre et Filio (1) appellatione ter­
tius n Epiphan. ancorat. n. 8. « Quandoquidem Spiritus

Sanctus in nobis habitans reddit nos Deo conformes, et vero
etiam procedit ex Patre et Filio; manifestum est, ipsum
divinae essentiae esse, essentialiter in ipsa (ut sua) et ex
ipsa (ut Patris et Eilii, et ut principio quo) procedentemn (2)
Cyrill, Thesaur. p. 345.
THESIS XXXIII.

Eiusdem veritatis demonstratio ex necessario personarum
ordine originis et ex missione Spiritus a Filio.

•■v

»
n
»
r>

u Eadem processio Spiritus Sancti etiam a Filio demonstratur ex
revelato interno personarum ordine , qui non potest esse nisi ordo
origini»; pariterque ex missione Spiritus Sancti, quae internam pro·
cessionem personae missae a mittente necessario supponens, sicut a
Patre ita est a Filio. »

I. Ordo divinarum personarum in Scripturis ipsis tra­
ditur omnino fixus ac ratus, ubicumque connumerantur tres
divinae personae secundum earum internas necessarias re­
lationes : u in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti »
Matth. XXVIII. 19; u Pater Verbum et Spiritus Sanctus»
1. Ιο. V. 7 ; et incipiendo a persona tertia velut ab alte·

,
•
'

(1) Πνεύμα γαζ Seoo, και πνεύμα του πατρο; και πνεύμα όιοο ... εν
TraTçof ν.αι ύιοο εν. του πατρο; και του υ'ιοο.
(2) Ότε τοινυν το πνεύμα το άγιον... συμμορ;ου; άποξειχνυει Seou, ffço.'ioi
Je και εν. πατ^ο; και ΰιου, πρόδηλό·/ οτι τ·η; θίΐα; ίστιν ουσία;, ouainSu; h
αυτή και εξ αυτή; προϊον. Advertendum interim , quamvis nunc de PP.
doctrina non agitur , ab Epiphanio et Cyrillo sub una particula poni
προϊεναι εν. πατζο; και ΰιου . et verbum ipsum πζοΐεναι sumi atque ex­
presse declarari pro processione essentiali h. e. in essentia et ex esientia
divina; utique ex essentia quatenus est Patris et Filii, ex quibus Spi­
ritus procedere dicitur , et in essentia, quatenus est in ipso Spiritu
communicata a Patre et Filio. Ita PP. Nicaeni dixerunt, Filium esse
ex essentia Patris et propterea esse in essentia divina sibi communica »
a Patre, seu esse όμοουσιον Patri ( cf. th. VIII. η. II.). Profecto ergo
ridiculum est illud commune Photianorum effugium , quo dicere solent
verbum πγοΰναι huicque similia significare solam missionem Spiritus
Sancti ad extra, non vero internam processionem.

— 465 —

ro extremo : «idem Spiritus, idem Dominus, idem Deus»
1. Cor. XII. 4 6. Ad hunc locum Apostoli s. Basilius ani­
madvertit, non ordinem ontologicum inversum tradi, sed
exhiberi u nostram habitudinem; nam cum dona accipimus,
primum nobis occurrit distribuens, tum cogitamus mitten­
tem (Filium), dein cogitationem perducimus ad fontem et
causam bonorum » (ad personam primam, quae non est ab
alia et a qua sunt aliae personae) Basil, de Spiritu Sancto
c. 16. n. 37. « Proinde via ad Dei cognitionem est ab uno
Spiritu per unum Filium ad unum Patrem. Et vice versa
essentialis bonitas et secundum naturam sanctitas et re­
galis dignitas ex Patre per Unigeni tum ad Spiritum per­
manat (1) ibid. c. 18. n. 47. cf. s. Iren. 1. V. c. 36. n. 2.
Ceterum de hoc ordine ontologico et intrinsecus neces­
sario personarum dubitare non sinit professio christiana
expressa in omnibus symbolis, in solemnibus formulis liturgicis, in universa praedicatione ecclesiastica. «.Discant,
Spiritum eodem modo pronuntiari cum Domino (Filio), quo­
modo et Filius pronuntiatur cum Patre. Nomen enim Patris
et Filii et Spiritus Sancti similiter editum est. Itaque quem­
admodum se habet Filius ad Patrem, ita et ad Filium sese
habet Spiritus secundum traditum in baptismo verborum
ordinem. Quod si Spiritus Filio iunctus est, Filius autem
Patri, liquet ipsum etiam Spiritum Patri adiungi... Unus
autem est Spiritus Sanctus ipse quoque singulariter enun­
tiatus, per unum Filium uni Patri copulatus ac per se
complens glorificandam super omnia ac beatam Trinita­
tem » s. Basil, de Spiritu Sancto c. 17. 18. n. 43. 45. «.Qui
Patrem intellexit, tam ipsum in se intellexit quam Filium
simul intelligentia complexus est ; qui autem Filium ap­
prehendit, a Filio Spiritum non seiunxit; sed fidem iden­
titate essentiae unitam in se ipso expressit trium secundum
ordinem quidem consequenter, secundum naturam vero unite
se habentium (2). Et qui Spiritum Sanctum dixit, hac pro(1) Και ανατταλιν η φυσική αγαθοτη; και ό κατα fwiv αγιασμό; και το
βασιλικόν αξιψα /κ ττατ^ο; δια του /χονογίνου; sm το mtoua. διηχίΊ.
(2) *0 τον ττατιρα νόησα;, αυτόν τί ίψ'ιαυτου ί’νοησί και τον υιόν τη
διανοια συμτταρεδ^ς ατο. ό Ss τούτον λαβών, του υιου το ττνιυμα ουκ dxsptFramelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.
30

— 466 —

fessione simul complexus est eum cuius est Spiritus; atque
quia Spiritus est Christi et ex Deo iuxta Pauli effatum
(Rom. VIII. 9), quemadmodum ex catena unum extremum
apprehendens etiam alterum simul attraxit, ita qui Spiri­
tum attraxit, ut loquitur Propheta (Ps. CXVIII. 131), et
Filium et Patrem per ipsum simul attraxit. Item si quis
secundum veritatem Filium apprehenderit, habebit eum
simul adducentem utrimque hinc quidem Patrem suum illinc
vero proprium Spiritum (έχατερω^εν πη ρεν χον εαυτόν πατέρα
τη 0£ το ίδιον πνευρχ συυεπαγερενον) ; neque enim a Patre di­
vidi poterit semper in Patre existens, neque disiungi a Spi­
ritu suo proprio omnia operans in ipso (Filius in suo Spi­
ritu). Similiter etiam qui Patrem apprehenderit, virtute si­
mul complexus est Filium et Spiritum Sanctum» Id.ep. 38.
al. 43. n. 4.
1° Iam in hoc ordine «consequentiae» interno et neces­
sario personarum azsIcvSta κατα την ταξιν, ut Basilius lo­
quitur, per sese spectato simul cum unitate numerica na­
turae et omnium perfectionum absolutarum iu tribus per­
sonis, continetur implicite revelata processio personae ter­
tiae sicut a prima ita a secunda. Realis enim ordo u con­
sequentiae » in Deo duo dicit, realem distinctionem per re­
lationes originis , et determinate originem consequentis a
praecedente eo modo, quo praecedens et consequens in Deo
dici potest. Namque a) si nulla est realis distinctio , non
potest concipi realis ordo, qui dicit plurium distinctorum
connexionem secundum aliquod unitatis principium; in Deo
autem ex pridem demonstratis realis distinctio nulla est
nisi secundum relationes originis. Hinc Z>) ordo in divinis
personis, quia est ordo originis, est analogus successivo.
Quod ne praepostere accipiatur, intelligendum est, non ita
esse tres, ut perinde sit quae persona prima dicatur, quae
secunda, et quae tertia; sic enim iam non esset relatio
originis unius personae ad alteram tamquam ad suum prin­
cipium, et proinde tolleretur realis distinctio et consequen­
ter ipse ordo. Sed prima persona est Pater, secunda Filius,
giffsv, άλλ αχολοϋδωί /^8» ζατα την ταξιν, αννηρμ,ίνως δε ζατα τη» Çt/σι»,
των τςιων κατα ταυτον συγζδκςα/Λ6νην ίν ίαυτω την πιστιν ανέτυττωσατο.

— 467 —

*·

tertia Spiritus Sanctus; non vero aut Filius et Spiritus
Sanctus sunt duae personae secundae, aut Spiritus secunda
et Filius tertia persona dici potest (1). At internus hic
ordo, ut Filius sit persona secunda, Spiritus tertia, non
potest esse nisi ex modo processionis, quia ex hoc solo est
ordo in personis divinis. Ergo aliquo modo prior est pro­
cessio secundae quam tertiae personae; nulla autem potest
esse prioritas inter divinas personas nisi prioritas α quo,
h. e. nisi relatio principii et procedentis a principio (supra
p. 425). Ergo in hoc ipso quod Spiritus Sanctus in Scrip­
tura exhibetur ut ordine tertia persona, continetur primam
et secundam esse priorem prioritate a quo (quae sola datur
in divinis), h. e. primam et secundam esse principium ter­
tiae personae (cf. S. Th. 1. q. 48. a. 3).
Aliis verbis hoc ipsum explicatur. Nimirum ex interno
necessario ordine in Scripturis tradito generatio Filii praeintelligitur processioni Spiritus Sancti; atqui Filius na­
scendo habet a Patre communicatas omnes perfectiones et
rationes formales excepta paternitate, et in omnibus unum
est cum Patre excepta formali ratione Patris et Filii, qua
sola duae personae inter se distinguuntur; ergo habet Fi­
lius a Patre communicatam naturam etiam sub formali ra­
tione vis spiratricis (seu dilectionis producentis amorem ut
terminum immanentem) , et proinde non minus est unum
(1) « Propter eos qni omnia perturbant et non custodiunt doctrinam
Evangelii, necesse est hoc quoque declarare, fugiendos esse etiam eos
qni consecutionem personarum ( την àx.oKou3iav) a Domino nobis tradi­
tam invertunt aperte cum pietate pugnantes, et Filium ante Patrem,
Spiritum Sanctum ante Filium collocant. Immota enim et inviolabilis
custodienda est consecutio , quam ab ipsa Domini voce accepimus di­
centis: euntes... in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » s. Basii,
ep. 125 (al. 78) n. 3.
Quando PP. vetant numerari in Deo primum, secundum, tertium, ut
ipsemet Basilins de Spir. Sancto n. 45, eo ipso in loco, ubi maxime
defendit fixum personarum ordinem, solum excludunt adversus Arianos
numerationem primi, secundi et tertii secundum distinctionem et diver­
sitatem naturae vel secundum prioritatem rationis in quo, h. e. si con­
cipiatur una persona e. g. Patei' cum praecisione obiectiva personae im­
manentis alterius e. g. Filii, ut declaravimus supra. Vide s. Basii, con­
tra Eunom. 1. I. n. 20. T. I. p. 234.

Y

η

168 —

cum Patre principium Spiritus Sancti , quam unus cum
Patre Deus.
2’. Ad hoc ipsum ss. Patres , nominatim etiam graeci,
reduxerunt fixum illum ordinem personarum, quod scilicet
sicut persona secunda ad primani, ita tertia ad secundam
habet relationem originis. S. Athanasius ordinem Trinita­
tis ita declarat: iuxta analogias in Scripturis traditas Pa­
ter est lux, Filius splendor, Spiritus Sanctus illuminatio,
unde « etiam licet in Filio perspicere Spiritum Sanctum,
in quo illuminamur;» item Pater fons, FiliusSpi­
ritus Sanctus aqua; Pater sapiens, Filius sapientia, Spi­
ritus Sanctus Spiritus sapientiae etc. u Cum igitur ea sit in
SS. Trinitate ordinata coniunctio (συστειχια) et unitas, quia
iam vel Filium a Patre vel Spiritum a Filio aut ab ipso Pa­
tre separare audeat ? » Si ergo quaeratur, u quomodo cum
Spiritus in nobis est, Filius in nobis esse dicatur, et sijniliter
cum Filius in nobis est, Pater in nobis esse itidem dicatur;

vel quomodo cum plene sit Trinitas, in uno tamen desi­
gnetur Trinitas?... huiusmodi haesitatio fide sanari poterit,
tum etiam praedictis exemplis imaginis, splendoris, fontis,
fluvii, substantiae et figurae. Quemadmodum enim Filius
in Spiritu tamquam in propria imagine est, ita et Pattr
in Filio... ut credamus unam esse sanctificationem quaesit
ex Patre per Filium in Spiritu Sancto... Quia enim unus

est Filius qui et vivens est Verbum , unam quoque esse
necesse est perfectam et plenam, sanctificantem et illumi­
nantem, viventem eius virtutem et donum (ενεργειαν àvrev na
οωρεαν), quod ex Patre procedere dicitur, quia a Verbo piod
ex Patre esse conceditur, effulget, et mittitur, et datur
εκ πατρος λεγεται εχ,πορευεσΖαι , εττειοη παρα του Ιογου τη έζ
πατρος οροίογουρενου εν.'λ&ρ-ει, ν.αι άποστεΡλεται, /.ai aiderai'! 1 .
(1) Sicut Filius est Verbum Patris, ita Spiritus Sanctus est eirtvi
et donum Filii. Profecto non solum charismata Spiritus Sancti, sed ipsi
eius persona dicitur et est virtus et donum Filii, ut ex toto contextu
et nominatim ex epithetis sanctificant, illuminant, vivent virtus evidens
est. Porro sicut Filius dicitur Dei virtus (1. Cor. I. 24. ct apud PP. fre­
quenter) et Verbum Dei ratione processionis aeternae a Deo Patre cum
relatione ad extra (Aug. qq. 83. q.63); ita Spiritus virtus ct donum Filii
est ratiouo processionis aeternae cum relatione ad extra (Ang. Trin. 1. V.

— 4GC —
Filius quippe a Patre mittitur: sic enim, inquit, Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum mitteret (άπεσπιίεν); Filius autem mittit Spiritum Sanctum*, si enim,
inquit, ego abiero, mittam Paracletum; Filius item Patrem
clarificat, dicens: ego te clarificavi ; Spiritus vero clari­
ficat.Filium: ille enim, inquit, me clarificabit; praeterea
Filius ait: quae audivi a Patre, haec loquor in mundo;
Spiritus autem a Filio accipit : de meo enim, inquit, acci­
piet et annuntiabit vobis; insuper Filius venit in nomine
Patris; pariter etiam de Spiritu Sancto ait Filius: quem
mittet Pater in nomine meo. Cum igitur eundem ordinem
et eandem naturam (eandem proprietatem ac relationem na­
turalem) habeat Spiritus ad Filium, qualem habet Filius
ad Patrem, quomodo qui Spiritum dicit creaturam, non idem
necessario de Filio sentiat? Si enim Spiritus Filii est crea­
tura, consequens erit, ut et Verbum Patris creaturam di
eant n (1) Athanas. ep. I. ad Serap. n. 19-21.
c. 14. 15.). Hine Athanasius relationes, qnarnni secunda sine prima esse
non potest, ambas coniungit, effulget aeternaliter, haecque relatio manifestatur in miasione ot don nt i one temporali. Sane s. Ductor inteliigens
internam processionem Spiritus Sancti a Filio, rectissime inde adversus
Arianos concludit, eo ipso quod Filius omnia habet communicata a Patre,
Spiritum procedere etiam a Patre. Haec autem illatio esset absurdis­
sima, si sensu schismaticornm intellexisset missionem temporalem citra
processionem a Filio; perinde enim hoc esset, ac si quis diceret: quia
Apostoli a Verbo qnod ex Patre esse conceditur, mittuntur, propterea1
iidem ex Patre procedere dici possnnt. In hac illatione proceaaio ex
Patre, non posset significare aliud quam miaaionem temporalem a Patre
sicut a Filio; atque ita Athanasius illud ipsum qnod adversus Arianos
demonstrare voluit, processionem nempe Spiritus etiam ex Patre et ex
essentia Patris, suo argumento subvertisset, cum ex mera missione a
Filio aliud inferri nequeat quam eadem missio etiam a Patre. Praeterea
advertatur, ipsum verbum quo utitur Athanasius .vaga τοο λογοο ,χλαμ7fi, vi sua significare processionem internam, quemadmodum etiam a
Patribus de generatione Filii usurpatur ( e. g. «χλαιχπιν apud Basii,
ep. 38. al 43. n. 4; 'χ^αχσις apud Naziunz. or. 5. n. 9. et Cyrill. in Io.
p. 987.; ατολα/zr iv apud Basil. Spir. S. n. 19.; ixrr/z-rH» apud eundem
contr. Eunom. 1. V. p. 300.) Certo missionem seorsim a processione interna
spectatam, nt Photiani eam in solo opero ct effectu externo considerant,
nomo intellexerit, dum divina persona a persona dicitur ίχλα/ζν·>.
(1) Totus locus et nominatim ultimum hoc incisum patefacit absur-

■

— 470 —

Similiter g. Basiling 1. V. contra Eunom. statuit banc
propositionem : « quod sicut Filius ad Patrem, ita Spiritus
se habet ad Filium, n In declaratione s. Doctor non solum
processionem Spiritus Sancti a Filio sed etiam modum pro­
cessionis eundem , qui est Filii a Patre , affirmare videri
posset; sed attendendus est eius scopus, qui erat demon­
strare processionem Spiritus Sancti a Filio, et hoc ipso a
Deo i. e. a Patre et Filio, ut unum sunt ; non autem necesse habuit intimam dare rationem , cur haec processio
non sit generatio, atque ita cur Spiritus Sanctus non sit
Filius Filii. Ad hanc propositam quaestionem, in qua evi­
denter ut doctrinam catholicam supponit processionem Spi­
ritus Sancti a Filio per communicationem naturae, solum
duo respondet: «) in Scripturis non dici Filium Filii, quam­
vis Spiritus Sanctus sit ex substantia Filii; Z>) non dici
Filium sed Spiritum, ut processiones in interna vita Dei
intelligantur conclusae per processionem Spiritus, ne si
procedens a Filio esset Filius, etiam hic secundus Filius
ditatem schismaticorum, qui in Scriptura et PP. Spiritum Filii dici aiunt
ratione dumtaxat consubstantialitatis. Athanasius enim a) arguit, eodem
sensu dici Spiritum Filii, quo dicitur Verbum Patris ; a'qni Feriim
Patris dicitur relative ratione originis , videlicet Verbum procedens a
Patre; ergo eodem sensu relativo dicitur Spiritus Filii. Unde si desi­
gnatio haec Spiritus Filii non significat processionem per communica­
tionem naturae divinae, consequens erit, ut neque appellatio Verbum
Patris significet processionem per communicationem naturae. Athana­
sius ergo ex paritate nominum Spiritus Filii, Verbum Patris, quo utro­
que ordo ac relatio personae ad personam ut ad suum principium si­
gnificatur, argumentatur, vel utroque vel neutro significari processionem
per communicationem substantiae divinae: Pneumatomaclti id negant
de Spiritu Filii quem dicunt creaturam , ergo nec possunt profiteri de
Verbo Patris; vel vicissim id profitentur de Verbo Patris, ergo nec pos­
sunt nisi absurde negare de Spiritu Filii. Itaque ex processione imma
nente Spiritus a Filio, quae significatur nomine Spiritus Filii, Athana­
sius demonstrat consubstantialitatem , non autem consubstantialitatem
citra processionem hoc nomine significari, umqnam ei in mentem venit.
J) Denique sicut alii Patres ita et Athanasius assumit, quod Pnenmatomachi maxime contendebant, Filium esse principium Spiritus Sancti:
sed dum illi contenderent esse principium per creationem, Athanasios
cum ceteris insistit dogmati, Spiritum Sanctum non minus procedere ex
substantia Filii, quam Filius ipse est ex substantia Patris.

— 471 —

Filium tertium , et sic in infinitum postulare videretur.
a Sicut Filius ad Patrem, ita Spiritus se habet ad Filium.
Propterea Dei (Patris) quidem Verbum Filius est, Verbum,
autem Filii est Spiritus... et cum Verbum sit Filii, pro­
inde Dei est (1). Verbum autem et Sermo Dei vivens est
et operans... Cur et Spiritus non dicitur Filius Dei? Non
quod ex Deo non sit per Filium (έζ
ot ùcv), sed ne Tri­
nitas putetur multitudo infinita, quasi Filios ex Filiis, ut fit
in hominibus, habere videretur. At dicis: si Dei quidem
imago est Filius et imago Filii Spiritus, item si Filius
Verbum Dei et Spiritus Verbum Filii, cur Spiritus dictus
non est Filius Filii? Quod si tacuerimus, ut qui ea quae

Dei sunt, curiose inquirere nolimus, divini Spiritus glo­
riam victam arbitraris, propterea quod Filii appellatio de
ipso adhibita non est, quasi non idem possit ex te quaeri.
Nam si confitearis per Spiritum fieri filios adoptionis in­
numeros, cur Spiritus ne adoptione quidem Filius appel­
latur?... Nos porro etiam de hoc nobis ipsis pro virili re­
spondemus... Dicimus ergo, quod si quis dixisset Filium
ex Filio, Trinitatem deitatis adduxisset in multitudinis su­
spicionem apud homines, qui hoc audivissent (2). Pronum

namque erat suspicari, si Filius ex Filio genitus esset,
etiaip ex hoc alium rursus genitum fuisse et rursus alium...
(1) Vides eandem illationem adversos Pneuniatomachos sicut penes
Athanasium ; qood scilicet Spiritus Sanctus procedens a Filio (Verbum
Filii), ut adversarii aliquo sensu concedebant, hoc ipso procedit etiam
a Patre, quia omnia quae sont Filii, sunt etiam Patris.
(2) Quoniam ex revelatione novimus, solam Verbi non autem Spi­
ritus processionem in Deo esse generationem , hoc ipso discimus , non
omnem processionem viventis a vivente ex principio interno et per
communicationem naturae esse proprio sensu generationem, et hinc ex
mysterio Trinitatis expolitiorem habemus conceptum generationis, ut
supra th. XXXI. declaratum est. IIoc sensu potest admitti, quod ait
Didacus Ruiz: u si s. Scriptura et theologi (dicere debuisset : ss. Patres
et universa praedicatio ecclesiastica) quibuslibet hominibus permisis­
sent accommodationem ad res theologicas significandas per has voces
generatio et filius, fortasse licuisset ampliare nomen filiationis et gene­
rationis ad minus propriam acceptionem , inxta quam etiam spiratio
vocaretur generatio, quoniam affert similitudinem in natura, licet non
ex ratione formalissima ?» disp. VII. sect. 3. n. 8.

— 472 —

Propterea Spiritum ex Deo esse Apostolus aperte quidem
praedicavit dicens, quoniam Spiritum qui ex Deo est, ac­
cepimus (1. Cor. II. 12); et quod per Filium effulsit (pix into
πεφηνεναί), manifestum reddidit, Spiritum Filii ipsum nomi­
nando sicut Spiritum Dei, et appellando mentem Christi
sicut Spiritum Dei, quemadmodum etiam est spiritus ho­
minis (1. Cor. II. 11.); Filium autem Filii dicere cavit »
Basil. 1. V. contr. Eunom. T. I. p. 304. sq.
Iam quaeso quis umquam consentiens haeresi Photianae tam anxie quaesivit aut quaerere possit rationes sub­
tiles, cur Spiritus Filii non sit aut dicatur Filius Filii!
Ratio in illa sententia unica est eaque prorsus evidens,
quia Spiritus non habet originem ex Filio. At ss. Patres sine
dubitatione tenentes fixum personarum ordinem per relatio­
nes originis, atque adeo per communicationem naturae Spiri­
tum consubstantialem procedere a Patre et Filio, sentiebant
difficultatem non levem et necesse habebant vel simpliciter
fateri nobis incompertum esse, vel subtilius conquirere
rationes, cur Spiritus non sit Filius Filii, qua de re sicut
heic Basilius, ita Augustinus aliique saepe disputant. Imo
Ariani ipsi, nisi perspectam habuissent doctrinam Eccle­
siae catholicae de processione Spiritus a Filio per commu­
nicationem naturae, illam quaestionem ne proponere qui­
dem potuissent; in sententia enim Photiana quaeri tantum
poterat, cur Spiritus non sit frater Filii, nullo autem
modo cur non sit Filius Filii?
Disertissime s. Gregorius Nyssenus Basilii frater ex
ipso ordine, quod ratione prius intelligendus est Filius
quam Spiritus Sanctus, declarat prioritatem in Deo non
posse esse aliam nisi ratione principii ac procedentis a prin­
cipio, atque ideo sicut ordine principii Pater praesupponitur
Filio, ita Filium (cum Patre) eadem ratione principii (prioritate a quo} praesupponi Spiritui Sancto ab eo procedenti,
seu (ut Gregorius loquitur) ab eo pendenti. Postquam de­
monstravit, per generationem Filii a Patre non excludi ae­
ternitatem Filii, quia non duratione sed sola ratione princi­
pii aeternaliter generantis Pater prior est Filio aeternaliter
genito, descendit ad hoc idem declarandum de Spiritu Sane-

— 473 —

to. u Eadem est nostra doctrina de Spiritu Sancto, in solo
ordine differentiam (inter personas) agnoscens. Sicut enim
coniungitur Patri Filius, et ex illo esse habens non tamen
existentiâ posterior est; sic pariter ab unigenito pendet
Spiritus Sanctus, ita ut sola cogitatione secundum rationem
principii Filius praeintelligatur hypostasi Spiritus (1).
Temporales enim dimensiones in aeterna vita non habent
locum, ita ut excepta ratione principii SS. Trinitas nulla
re in se ipsa discernatur n Nyss. contr. Eun. 1. I. p. 164.
Adhuc luculentius idem Gregorius ex communi catho­
lica doctrina tradit ordinem personarum ita, ut secunda
sit ex sola prima, ubi supponit significationem nominis uni­
geniti velut ab uno geniti; cum vero prima et secunda per­
sona praesupponantur, hoc ipso, ait, tertiam esse quidem
etiam ex prima, sed non nisi per secundam, atque ideo
solum Filium esse ex solo Patre, Spiritum Sanctum vero
secundum rationem principii et procedentis a principio esse
ex Patre per Filium, adeoque non ab una sed a duabus
personis. « Differentiam secundum principium etprincipiatum (κατα το αίτιον ν.αι άιτιατον) non negamus, in quo solo
unum ab altero distingui admittimus, eo quod aliud quidem
credimus esse principium, aliud vero ex principio. Et eius
quod ex principio est, rursus aliam differentiam considera­
mus ; unum enim est proxime (et sine medio) ex primo,
alterum vero per illud, quod est proxime ex primo, ut et
in Filio sine ambiguitate maneat proprietas unigeniti, et
Spiritum ex Patre esse non sit dubium, dum Filii inter­
positio (inter Patrem et Spiritum) et ipsi servat proprie­
tatem unigeniti, et Spiritum a naturali habitudine ad Pa­
trem non removet » (2) Nyss. ad Ablav. quod non tres
Dii T. II. p. 459 (cf. supra p. 176).
(1) ω; yag συναπτιται τω ττατρ ό ύιο;... Ô’jtu τταλι> χαι του /χοχογίνου;
'
fl
1
r/^ται το πνίυ/ζα το άγιον, εττινοια μονή Kara τον ττ,ς αίτιας λογον προθιωρυ^ηου της του π·/£υ/ζατος υποστάσεις.
(2) Εν ω μονω Staxfnvsaèai του ίτ£ρου το ίτιρον χαταλα/χβανο/zev, τω το
αίτιον πιστευειν είναι το Ss ιχ του αίτιου* χαι του ίζ αίτια; όντος παλιν
αλλ,ηγ ciaÇogav ίννοου/xsv, το /zev γαρ προσιχως ex του πρώτου το Si δια του
«ροσ^χως «κ του πρώτου, ωστ£ χαι το /ζονογ£νι·ς ανα/Ζγίβολον <πι του υ:ου
fxneiv, και το £χ του πατρος mai το π>£υ/χα /χη αμ^ιβαλλαν, της του υιου

— 474 —
II. Spiritus Sanctus dicitur mitti sicut a Patre ita a
Filio, u Ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vo­
bis.... Spiritum veritatis;» α Paraclitus Spiritus Sanctus,
quem mittet Pater in nomine meo » Ιο. XIV. 16. 26. u Cum
venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spi­
ritum veritatis, qui a Patre procedit ; » u si non abiero,
Paraclitus non veniet ad vos, si autem abiero, mittam eum
ad vos » ib. XV. 26; XVI. 7. Verba Christi ita manifesta
sunt, ut neque ipsi Photiani negent Spiritum Sanctum
mitti etiam a Filio, sed nolunt agnoscere in ipsa missione
necessario supponi aeternam processionem personae missae
a mittente; imo hac distinctione inter processionem aeter­
nam secundum esse personae, et inter missionem ac proces­
sionem in tempore secundum effectum ad extra abutuntur
ad falsam interpretationem ss. Patrum, ubi de processione
Spiritus Sancti loquuntur.
Ut tenebrae malis artibus obfusae dispellantur , effec­
tum ad extra et nominatim collationem donorum supernaturalium oportet distinguere a missione ipsius personae di­
vinae. Quamvis enim missio personae includat effectus supernaturales ad extra et collationem donorum (si sit mis­
sio ad animas sanctificandas), non tamen haec effectio et
collatio donorum simpliciter et per sese spectata est missio
personae. Quatenus effectus consideratur Dei ut Deus unus
est, vel per appropriationem ut est Dei Patris, nulla potest
concipi missio personae; sed ut haec intelligatur, necesse
est effectum sunernaturalem referri ad personam proce­
dentem ab alia, a qua dicitur mitti. Itaque missio perso­
nae divinae necessario determinatur ad personam cum adsignificatione duplicis respectus, scilicet relationis primo
realis et aeternae ad personam mittentem tamquam ad
principium personae missae, et deinde respectus ad actua­
lem existentiam effectus supernaturalis in tempore (cf.S.Th,
supra p. 210).
Adversus Arianos ad demonstrandum, missum non esse
minorem mittente, Augustinus aliquando solani quidem efμ:σιτξΐα;

y.ai

αυτω

Trçoç roy ττατίθα

το

μονογοιης

σχεσεως

^υλαττουση;,

μη ζίττει^γουσης.

και

το

T’/rtz/xa

τη;

ÇwiMtf

‘ J

ΒβΗ

— 475 —
ficientiam ad extra considerat, atque hoc modo incomplete
spectatam missionem improprie appellans, dicit personam
mitti etiam a se ipsa, quia e. g. assumptionem carnis effecit
Filius una operatione cum Patre et Spiritu Sancto, speciem
columbae Spiritus Sanctus una operatione cum Patre etFilio.
Sed nos agimus de proprie dicta missione, ut inScripturis
exhibetur, et per quam etiam Augustinus priorem illam con­
siderationem complet aut corrigit. Ad praesentem enim cau­
sam solum declaratione indiget, quod diximus de relatione
reali missi ad mittentem.
In primis dum persona a persona mitti dicitur, demon­
stratur realis distinctio inter mittentem et missum ; nemo
enim proprie a se ipso mittitur. Unde etiam Patres hac
doctrina de missione personarum frequenter utuntur ad
Sabellianos confutandos (Petav. 1. VIII. c. 1. n. 1.). Porro
missio in creatis, ex quibus sicut alia ita et hoc nomen primo
desumptum est, includit aliquam mittentis in missum auc­
toritatem, sive proprio sensu imperii, sive sensu improprio
consilii, sive generatim voluntatis transmissionem ab uno
in alterum. Unde necessario etiam in translatione ad per­
sonas divinas nomen retinet non quidem eandem sed ana­
logicam significationem; seclusa enim omni analogia* re­
velatio de missione unius divinae personae ab altera nobis
prorsus maneret sine sensu intelligibili (cf. th. XIX.). Iam
vero auctoritas, superioritas, dignitas (αξίωμα) unius perso­
nae prae altera, voluntatis transmissio seu, ut Basilius
loquitur, irradiatio (έμφασις) in divinis unice est et concipi
potest secundum originem ut principii prae procedente a
principio, nisi forte spectetur persona incarnata secundum
naturam suam assumptam formaliter ut homo est.
Hinc est, quod Pater qui a nulla persona procedit
(άναρχος, άχενν-ητας), numquam dicitur nec potest dici mis­
sus ab alia persona (1), Filius secundum divinitatem spec­
(1) « Solus Pater non legitur missus, quoniam solus non habet
auctorem, a quo genitus sit vol a quo procedat. Et ideo non propter
naturae diversitatem, quae in Trinitate nulla est, sed propter ipj-am
auctoritatem solns Pater non dicitur missus. Non enim splendor ant
fervor ignem, sed ignis mittit sive splendorem sive fervorem » Aug.

ie H

— 476 —

tains non nisi a Patre, supposita vero incarnatione for­
maliter ut homo ad munia redemptoris etiam a Spiritu
Sancto mitti dicitur: Spiritus Domini super me.... evangelizare pauperibus misit me Luc. IV. 18. «Quis autem
Christianus ignorat, quod Pater miserit missusque sit Fi­
lius? Non enim genitorem ab eo quem genuit, sed genitum
a genitore mitti oportebat; verum haec non est inaequalitas
substantiae sed ordo naturae (nativitatis), non quod alter
prior esset altero, sed quod alter esset ex altero... Sed si
non vultis huic regulae acquiescere, ut ubicumque legeritis
in auctoritate divinorum eloquiorum, quo minor Patre Fi­
lius videatur ostendi, aut ex forma servi dictum accipia­
tis in qua vere minor est Patre, vel ideo dictum, qno de­
monstretur esse alter ex altero; si huic inquam rectissimae
regulae non vultis acquiescere, certe tamen verum Dei Fi­
lium nulla ratione dicetis, si non eiusdem substantiae, cuius
Pater est, eum esse dicatis n Aug. contr. Maxim. Arian.
1. II. c. 14. n. 8.
Itaque quoad significationem relationum personalium
eodem fere modo intelligendum est, quando persona a per­
sona dicitur mitti , ac quando Christus Filius Dei ait:
« quia Pater maior me est η Ιο. XIV. 28. Docent videlicet
Patres, dupliciter posse accipi hanc appellationem maioris,
vel ut dicatur Pater maior Filio spectato secundum hucont. serm. Arianor. c. 4. Quod Photius ait cod. 277. p. 1542, a Chry­
sos tomo horni), de Spiritu Sancto dici Patrem missum a Filio et Spiritu
Sancto, oppido falsum est. Homilia illa nec Chrysostomi est, ncc ab
auctore, quisquis sit, Pater a Filio et Spiritu, sed Filius Christus nempe
secundum quod homo est, mitti dicitur a Patre et Spiritu Sancto inita
Is. XLV1II. 16. u Dixit: fundavi terram et feci coelum; quando facta
sunt, illic aderam ; et nunc Dominus misit mc et Spiritus eius. Qui fe­
cisti coelum et terram, qui dixisti astris: Dominus misit me et Spiritus
eius, (e (Dominus seu Pater) genuit secundum deitatem, misit (Domi­
nus et Spiritus eius) secundum carnem η σε ε’γεννησε χατα την θίοτητα
άπεστειλε χατα την σαρζα. Inter Oper. Chrysostomi Τ. III. p. 809. 810.
Gemina habet Augustinus contra serm. Arianor. c. 19. Discrimen mis­
sionis Filii nondum supposita natura humana atque adeo secundum na­
turam divinam spectati, quae missio a solo Patre est, et inter missio­
nem formaliter ut Christus est homo, praeclare explicat idem Angustinus
Trin. 1. IV. c. 20. n. 27.

— 477 —

manam naturam, sicque non modo Patrem sed etiam Spi­
ritum Sanctum maiorem Filio, imo et ipsum Filium se­
cundum divinam naturam maiorem esse se ipso, quatenus
homo est et seipsum exinanivit (Aug. in Io. tract. 79.n.2.);
vel ita ut Pater maior dicatur Filio spectato secundum
divinam naturam, sicque non posse intelligi aliud nisi ra­
tionem principii in Patre prae Filio genito (cf. supra p. 173).
Iam secundum eandem rationem missio, siquidem refera­
tur ad Christum ut homo est, exprimit auctoritatem pro­
prie dictam, et tribui potest tum Patri tum Spiritui Sancto,
imo aliqua significatione minus propria etiam ipsi Filio ;
si vero referatur ad personam spectatam secundum divi­
nam naturam , necessario indicat άξιωρ.α principii in per­
sona mittente et relationem processionis in persona missa.
Quamobrem dum Spiritus Sanctus qui divinae est tantum
naturae, aeque a Filio atque a Patre missus exhibetur,
non utique seorsum a Patre et seorsum a Filio sed ab
utroque quatenus unum sunt, hoc ipso Filius cum Patre
praedicatur principium immanentis et aeternae processionis
Spiritus Sancti, quia processio personae missae a persona
mittente est prima praesuppositio et veluti radix missionis.
Ideo Athanasius, ut Paulo ante vidimus, coniungitprocessionem (εκλαριψιν) et missionem Spiritus Sancti a Filio.
Pariter Cyrillus, u necesse est fateri, inquit, Spiritum essen­
tiae Filii esse; nam ut ex ipso naturaliter existens et in
creaturam al) ipso missus (εξ άυτου χαζα. ψυση* vnapycv v.od
itu την y-τισιν παρ' àvxcv πεμπομενον) renovationem operatur »

Thesaur. p. 358. Luculentissime hanc connexionem inti­
mam missionis cum processione post Augustinum explicant
Patres latini. a Filius est a Patre missus non Pater a Fi­
lio, quia Filius est a Patre natus, non Pater a Filio; si­
militer etiam Spiritus Sanctus a Patre et Filio legitur
missus, quia a Patre Filioque procedit » Fulgent, contra
Fabian, [fragm. 29. u Ecce hic Paracletum quem mittit
Pater in nomine Filii, ipsum mittit Filius a Patre. Mittit
autem a Patre Spiritum veritatis; mittit ergo a Patre Spi­
ritum suum, ipse enim est veritas. Mittit eum Pater in no­
mine Filii, quia unus Spiritus est Patris et Filii; mittit

— 478 —

eum Filius a Patre, quia sic procedit a Filio sicut proce­
dit a Patre; idem quoque Spiritus Patris, qui Spiritus
est veritatis n Ibid, fragm. 27.
Imo vero exactius loquendo missio ad extra dici debet
manifestatio processionis ad intra. Discrimen hoc unum est,
quod missio intelligitur processio aeterna cum connotations
termini et supernaturalis operationis ad extra; processio

autem per se hanc connotationem non habet. Potest itaque
esse processio aeterna sine missione, sed non potest esse
nec concipi missio personae secundum divinam naturam
sine aeterna eiusdem processione a mittente. Ita potuit
Verbum esse aeternaliter genitum a Patre, quin Pater crea­
ret per Verbum, et quin Verbum mitteret in mundum; sed
nulla operatio Patris per Verbum, nec missio Verbi (secun­
dum divinam naturam) concipi potest, quin intelligatur ae­
terna Verbi processio a Patre; siquidem illae locutiones
nihil aliud dicunt quam ipsam aeternam processionem cum
connotatione manifestationis ad extra, quae fit in tempore.
Eadem valent de processione Spiritus Sancti ut doni et
donabilis, u Sicut ergo Pater genuit, Filius genitus est;
ita Pater misit, Filius missus est.... Sicut enim natum esse
est Filio a Patre esse, ita mitti est Filio cognosci quod ah
illo sit. Et sicut Spiritui Sancto donum Dei esse (proprie­
tate sua esse donabilem), est a Patre procedere, ita mitti
est cognosci quia ab illo procedat. Nec possumus dicere,
quod Spiritus Sanctus et a Filio non procedat; neque enim

frustra idem Spiritus et Patris et Filii Spiritus dicitur.,.
Quod ergo ait Dominus: quem ego mittam vobis a Patre,
ostendit Spiritum Patris et Filii... Non ideo minorem Fi­
lium quia missus est a Patre, nec ideo minorem Spiritum
Sanctum quia et Pater eum misit et Filius, sufficienter
quantum arbitror demonstratum est. Sive enim propter vi­
sibilem creaturam (propter effectum ad extra) sive potius
propter principii commendationem, non propter inaequali­
tatem vel imparilitatem vel dissimilitudinem substantiae
in Scripturis haec posita intelliguntur; quia etiamsi vo­
luisset Deus Pater per subiectam creaturam visibiliter ap­
parere, absurdissime tamen aut a Filio quem genuit, aut

%

— 479 —

ά Spiritu Sancto qui ab illo procedit, missus diceretur n
s. Aug. Trin. 1. IV. n. 29. 32. u Spiritus Sancti missio
ipsa processio est, qua de Patre procedit et Filio. Sicut
igitur Spiritus mitti dicitur quia procedit, ita et Filius

non incongrue mitti dicitur, quia generatur n s. Gregor. M.
in Evangel. Io. horn. XXVI. n. 2. Hanc unitatem pro­
cessionis et missionis, ut in Deo ipso est, declarat Hugo
Etherianus ex aeternitate et incommutabilitate Dei. « Li­
cet Apostoli et prophetae in tempore a Christo Spiritum
acceperint, Dei tamen Filius non in tempore Spiritum ha­
bere coepit, neque idem Spiritus a Filio exire initium
sumpsit per tempus aliquod. Sane a diebus aeternitatis ,
sicut Filius a Patre generatur, ita Spiritus Sanctus ab utro­
que exit, ab utroque mittitur aeternaliter... Quantum ad
ipsos (Patrem et Filium in se ipsis) spectat, ante omnia
saecula mittunt et donant (spirantes mittendum et donan­
dum Spiritum); existentibus autem dono missioneve dignis
incipere dicuntur mittere vel donare (incipit existentia
termini ad extra)... Quare forsitan non sit inconveniens,
si processio Spiritus Sancti aeternaliter de Patre ac Filio
manans, penes suscipientes creaturas missio, usitatius do­
natio et si quid aliud huiusmodi nuncupetur n Hug.
Ether, cont. Graec. 1. III. c. 18. Pulcherrime argumen­
tum concludit Bessarion Cardinalis, u Vis ista mittendi
quae inest Patri et Filio, secundum quam ambo mittunt
Spiritum Sanctum, quemadmodum et nostrates (Graeci)
fatentur, vel eadem est in Patre et Filio vel alia et alia.
Sed si alia et alia, erit scilicet maior et minor et conse­
quenter missiones erunt diversae, igitur neque una viset
potentia neque una ipsorum erit operatio.... Ergo non alia
atque alia sed eadem est (virtus mittendi). At vero in Pa­
tre virtus mittendi Spiritum simul est cum virtute spirandi
ipsum; semper enim Pater spirat Spiritum Sanctum et spi­
rans eum mittit. Ergo et Filius una cum virtute spirandi
et producens eum mittit, igitur et Filius est Spiritus Sancti
productor » de Process. Sp. S. (inter Opusc. aurea p. 237).
Quamvis igitur Photiani obtinerent, locutiohes Patrum
graecorum quibus Spiritum Sanctum profundi, scaturire,

»

— 480 —

prodire, effulgere, apparere (πραχειάαι, άναβίυζειν, itpciwai,
i/.Actu-zw, πεγηυευαι) ex Filio vel per Filium dicunt, signi­
ficatione immediata designare missionem et processionem
ad extra, nihil tamen proficerent; haec enim processio ad
extra includit ut fundamentum processionem ad intra, seu
potius, si theologice loquamur, missio est ipsamet processio
ad intra cum adsignificatione efficientiae supernatural]*» ad
extra (vide Hieronym. Donatum 1. IV. c. 4. apud Eïïi. Mai
SS. vv. nova Collect. T. VII. P. II. p. 125 sqq.). Eodem
fere modo superius vidimus (p. 184-187), Patres aliquos ve­
tustos sermonem habere de generatione Filii in creatione
universi, h. e. de manifestatione Filii ab aeterno geniti. Ce­
terum Patres etiam graeci multis in locis ita loquuntur,
ut verba illa necessario intelligenda sint sensu immediato
de aeterna et immanente processione Spiritus Sancti a Fi­
lio. Docent enim processionem Spiritus Sancti ita, ut phy­
sice, essentialiter, secundum naturam effulgeat, appareat,
scaturiat, procedat a Filio vel per Filium, vel ex essentia
Filii (φυσικως, συσιωίως, ψυσει, κατα φυσιν, εκ της ουσίας τβυ ύιου)
Epipban. Haeres. 62. η. 4; Aneor, η. 7; Cyrill. de adorat.
1. I. p. 9; Thesaur. p. 345. 354. 358; in Io. p. 126; Maxim,
q. 63. in Scriptur. Opp. T. I. p. 238. 239. (citatusetiam
a Becco patriarcha inter Opusc. aurea p. 117). Sed de PP.
inferius dicendi locus erit.
THESIS XXXIV.

Explicatio dogmatis affirmantis , quod Spiritus
a Patre procedit.
n
«
»
>»

«Ex superioribus consequitur, in verbis Christi afiirniantibusIo.XY.26.
Spiritus veritatis gui a Patre procedit, non solum non excludi sed coilata Scripturarum integra doctrina manifestissime includi Filium ut
unum cnm Patre principium Spiritus Sancti, quod insuper hoc ipso loco
expressius indicatur, dum Paraclitum dicitur mittere Filius a Patre. -

I. Si sola per se consideretur locutio, qui a Patre pro­
cedit , ea affirmans est et enuntiat processionem Spiritus
Sancti a Patre, quam utique omnes Catholici credimus et
confitemur; non autem est locutio excludens processionem
etiam a Filio, sed imo eam includens.

— 481 —

I9 Si verba « Spiritus a Patre procedit » abstrahendo
a tota reliqua doctrina de oeconomia SS. Trinitatis velut
materialiter sola per se spectentur, docent Patrem esse
principium Spiritus Sancti, non tamen docent, sub qua
formali ratione sit principium, utrum spirator sit, quate­
nus Pater est unum cum Filio, an quatenus a Filio distin­
guitur. Sic verissime dicitur u Spiritus Patris; n at Spi­
ritus est Patris, non quatenus Pater distinguitur a Filio,
sed quatenus unum est cum Filio; adeoqufe relatio expressa
his verbis Spiritus Patris non est propria soli Patri, sed
communis Patri et Filio , non autem communis Spiritui
Sancto, cui per illam Pater et Filius opponuntur. Unde non
minus vere nec alio sensu dicitur Spiritus Filii quam Spi­
ritus Patris (th. XXXII). Quemadmodum igitur ex eo ,
quod dicitur Spiritus Patris, inepte inferretur esse Patris
solius ita, ut non aeque sit Spiritus Filii; eadem ratione
absurde arguunt Photiani, Spiritum Sanctum eo quod prae­
dicatur et creditur procedere a Patre, non aeque procedere
a Filio. Innuo, ut recte animadverterunt s. Thomas (1. q. 36.
a. 2. ad 1.), patriarcha Beccus (de Process. Spiritus Sancti
c. 12. ed. Allatii p. 331. sqq. ; et in dictis Sanctorum in­
ter Opusc. aur. ed. Arcudii p. 155) et Bessarion (ep. ge­
neral. ad Graecos ibid. p. 341), etiamsi scriptum esset,
quod nullibi est scriptum, Spiritum Sanctum a solo Patre
procedere, neque ita intelligi deberet exclusa processio a Fi­
lio. Est enim principium generale saepe a Patribus incul­
catum, exceptis relationibus originis sibi invicem oppositis
et ideo realiter distinctis, per huiusmodi particulas exclu­
dentes non personam divinam unam alteri sed Deum crea­
turis opponi, u Multa dicuntur inesse soli Patri, tametsi
Filius iis omnibus non careat, siquidem scriptum est: solus
verax Deus Pater,... et Paulus alicubi dicit : immortali,
invisibili, soli sapienti Deo... Filius itaque nihilominus erit
naturaliter eadem quae Pater, licet aliqua de Patre solo prae­
dicentur; omnia enim quae Patri insunt naturaliter et neces­
sario, ea pariter communicantur Verbo ab illo procedenti»
8. Cyrill. Thes. p. 142. (cf. th. III. coroll. 2; et vide princi­
pium generale verbis Chrysostomi, quae citavimus p. 267).
Franaelin, DE DEO TRINO SEC. FERS.

31

— 482 —

2" Si prae oculis habeatur doctrina revelata de unitate
et distinctione quae est inter divinas personas, processio
personae tertiae sive a prima sive a secunda necessario
includit processionem ab utraque. Quidquid enim inest uni
personae, id commune intelligitur omnibus personis divi­
nis propter essentiae unitatem et omnimodam simplicitatem,
excepta sola formali ratione relativa, secundum quam una
persona est principium alterius: « omnia unum, ubi non
obviat relationis oppositio» (supra p. 207). Atqui Pater
spiratione non est principium Verbi; seu aliter: Pater sub
formali ratione generantis refertur ad Filium ut princi­
pium ad procedentem ab ipso, sub formali autem ratione
spirantis Spiritum Sanctum seu diligendo producentis amo­
rem non ad Filium sed ad solum Spiritum Sanctum habet
relationem principii; hoc ergo ipso Pater ut spirator non
a Filio sed a Spiritu Sancto distinguitur. Ergo quando
nominatur Pater, a quo procedat Spiritus Sanctus, intel­
ligitur Pater principium Spiritus Sancti non proprietate
qua distinguatur a Filio, sed quatenus Pater et Filius
unum sunt virtute spiratrice seu dilectione productrice
amoris subsistentis; sicut quando Pater dicitur creator,
intelligitur creator quatenus virtute creatrice est unum
cum Filio et Spiritu Sancto.
II. In verbis ipsis: u quem ego mittam vobis a Patre,
Spiritum veritatis, qui a Patre procedit n, exhibetur Filius
ut unum cum Patre, quatenus Pater est principium Spiri­
tus Sancti procedentis ab ipso. Demonstratur id primo ex
dictis in thesi superiori, ubi ostendimus, missionem perso­
nae divinae unius ab altera esse manifestationem proces­
sionis personae missae a mittente, et processionem ad intra
esse necessarium fundamentum missionis ad extra. Tum
vero verba proposita speciatim expendantur.
1°. In priori inciso: u ego mittam vobis a Patre», ex­
primitur missio Spiritus Sancti ad extra, huiusque missio­
nis principium enuntiatur Pater et Filius, Filius in recto,
Pater in obliquo: ego mittam a Patre; sicut alibi ponitur
in recto Pater, in obliquo Filius: u quem mittet Pater in
nomine meo η Ιο. XIV. 26. Item alibi exprimitur solus Pa-

- 483 —

ter. alibi solus Filius mittens: u Pater alium Paraclitum
dabit vobis » ib. XIV. 16; « si abiero , mittarn eum ad
vos » ib. XVI. 7. In his igitur locis cum Patre intelligi­
tur Filius, cum Filio Pater principium missionis, Pater ut
communicans Filio, Filius ut communicatam habens a Pa­
tre virtutem et actum missionis. Hinc propositiones: Pater
mittit, Filius mittit, Pater mittit in nomine Filii, Filius
mittit a Patre, contrahuntur in propositionem complexam:
u Deus dedit Spiritum suum. Sanctum in nobis r l.Thess.IV.8;
2. Cor. I. 22; V. 5; sicut vidimus appellationes Spiritus Pa­
tris, Spiritus Filii simul comprehendi per alteram Spiri­
tus Dei.

Igitur Filius mittit a Patre Spiritum Sanctum una vir­
tute, una missione communi Filio cum Patre, atque ideo
Pater et Filius sunt unum principium missionis. Iam vero
cur haec sit missio a Patre, definitiva declaratio et neces­
sarium fundamentum datur in secundo inciso: qui a Patre
procedit. Non ergo esset nec posset esse missio personae di­
vinae a Patre, nisi ea a P^tre procederet. Atqui una et
eadem est missio Spiritus Sancti a Filio. Ergo etiam fun­
damentum necessarium, sine quo missio esse non posset,
unum est in Filio mittente sicut in Patre, virtus scilicet
et actus quo spirant spiritum mittendum et missum una
missione utrique communi.
Ubi dicitur: u Pater dabit vobis Paraclitum », intelli­
gitur Pater ut simul communicans Filio actum missionis,
quod ipsi Photiani sine haeresi Ariana negare non possunt.
Haec communicatio missionis explicite exprimitur in primo
nostro inciso: «ego mittam a Patrer. Ergo dum in secun­
do inciso: u qui a Patre procedit », declaratur fundamen­
tum missionis, Pater necessario intelligitur ut communi­
cans Filio idem ipsum fundamentum missionis, quam Filius
in primo inciso dicitur habere a Patre, h. e. Spiritus Sanc­
tus procedit a Patre ut communicante Filio sicut missio­
nem ita virtutem et actum spirationis. Adeoque Spiritus
a Patre procedit formaliter ut ab habente Filium, eoque
ipso ut communicante Filio actum spirationis (1). « Non
(1) Non desunt viri eruditi, qui putent alium subesse modum si-

— 484 —

dixit, quem mittet Pater a me, quemadmodum dixit, quem
ego mittam a Patre; videlicet ostendens, quod totius divi­
nitatis, vel si melius dicitur, deitatis principium Pater est.
Qui ergo a Patre procedit et Filio, ad eum refertur (ut ad
principium primordiale), a quo natus est Filius » Aug.
Trin. IV. n. 29.
2'. Suppositis iis quae in thesi antecedenti diximus de
significatione relativa nominis Spiritus Christi, Spiritus
Filii, possumus ostendere , eo modo quo hic connectitur
Spiritus Sancti missio a Filio cum processione a Patre,
alibi ordine inverso coniungi missionem a Patre cum pro­
cessione a Filio, u Misit Deus (Pater) Spiritum Filii sui
in corda vestra n Gal. IV. 6. Evidenter penes Paulum in
subiecto Deus Pater includitur Filius; una enim est utriusque donatio seu missio activa; pariter in praedicato Spi­
ritum Filii sui includitur relatio Spiritus ad Patrem; sic­
ut enim Filii ita Patris est Spiritus. Plenus ergo sensus
verborum Apostoli est : Deus Pater et ideo Filius cum Pa­
tre misit Spiritum Filii sui eoque ipso Spiritum Patris.

Unde etiam in verbis Christi penes loannem priori quidem
inciso disserte exprimitur Filius cum Patre unum missionis
principium, seu exprimitur missio per Filium a Patre;
in altero autem inciso explicite enuntiatur relatio Spiritus
ad Patrem (qui a Patre procedit), et includitur relatio ad
Filium ; sicut apud Paulum vicissim explicite enuntiatur
relatio ad Filium (misit Spiritum Filii sui), et includitur
relatio ad Patrem (1).
Quoad consignificationem, ut ita loquar, Filii cum Patre
conferri potest cum nostro loco aliud dictum Christi licet in
re diversa, u Ut cognoscant te solum Deum verum, et quem
gnificandi, quando dicitur processio τζαζ» too πχτζος ac quando dicitur
i'z tou TzxTÇQç. Hoc ergo loco, aiunt, processionem zzccça του jrarçoî esse
processionem ab eo, quod est in Patre et apud Patrem; hoc autem est
etiam Filius. Ites quae dicitur, est utique vera, sed modum demonstran­
di ex diversa particula ταοα ct εξ non puto esse solidum.
(1)
Ιο. XV. 26.
Gal. IV. 6.
o> tyw ]Γί^ζψΑ> ϋ/Λΐν ζζαρα τζου τατρος εξαπκττίίλβν ό θεοί ειςτας 7.α(ώιαςΰμ.ν'ΐι
το îr»eujza ττ)ζ αλήθειας
το πνεύμα
ο παςα του πατζος εκπορεύεται
του ύιου αυτού

— 485 —

misistilesuin Christum. » Hic in appellatione solus Deus verHjnoii excluditur sed includitur Filius ut solus Deus verus
(cf. supra th. HI. coroll. 2), nihilominus tamen ad maiorem
claritatem adhuc coniungitur in eodem ordine Filius cum
Patre (1). Eodem modo etiam in verbis, de quibus agimus:
« Spiritus a Patre procedit» , iam includitur Filius cum
Patre ut principium Spiritus, idque adhuc expressius si­
gnificatur iungendo Filium cum Patre in eadem relatione
ad Spiritum Sanctum: u ego mittam vobis a Patre ».
Quando itaque dicitur: revelatio affirmativa, quod Spi­
ritus procedit a Patre, aequivalet exclusivae, quod a nullo
alio procedit; distinctione opus est: affirmatio illa est ex­
clusio omnium, qui non sunt unum cum Patre, concedo; est
alterius divinae personae exclusio a ratione principii Spi­
ritus Sancti, subdistinguo: est exclusio personae,’quae per
spirationem procedit h. e. Spiritus Sancti, concedo; est ex­
clusio personae praeintellectae, quae spiratione non distin­
guitur a Patre, h. e. Filii, nego. Hoc nisi ita esset, et si
valeret illa obiectio schismaticorum, dicendae essent aliae
personae divinae excludi, quoties Pater singillatim appel­
latur Deus, aut quodvis attributum divinum de eo praedi­
catur ; sicque tandem tota haec sapientia schismatica re­
vocatur ad principium Arianum (2).
Cur Filius processionem Spiritus Sancti explicite re­
ferat ad Patrem, quamvis ratio principii sit Filio communis
cum Patre, causa est eadem, propter quam sua omnia ad
(1) « Solum ac verum Deum uomiuat Patrem commentitiis et falso
nuncupatis diis eum opponens ut Deum verum; hic enim est orationis
scopus. Opportunissime vero unum et solum cum dicit Patrem , suam
quoque gloriam commemorat aiens: et quem misisti lesum Christum.
Nec enim aliter quis perfectam Patris notitiam accipiat, nisi simul et
coniunctim interveniat cognitio geniti h. e. Filii. Nam simul ac aliquis
cognoverit, quid sit Pater, omnino etiam Filium novit. Unum igitur
et verum dicens Patrem ac Deum, non exclusit se ipsum; nam cum in
illo sit et ex illo secundum naturam, verus etiam ipse est et solus in
solo » s. Cyrill. in Io. 1. XI. c. 5. T. IV. p. 952.
(2) Omniuo recte se habet argumentum Concilii Wormatiensis (an­
no 868), dum ex aequalitate personarum et communione omnium attri­
butorum deducit processionem Spiritus Sancti ex Patre et Filio, de qua
re cl. Hefele Hist. Cone. T. IV. p. 353. dubitare videtur.

— 486 —

Patrem referre solet; ut scilicet Pater intelligatur princi­
pium sine principio (àrrnz π^καταοζπζη;, originalis fons Tri­
nitatis, a quo etiam Filius sicut essentiam cum omnibus
perfectionibus ita et vim spiratricem (seu essentiam sub for­
mali ratione vis spiratricis et dilectionis producentis amo­
rem) Labet generatione communicatam, u Si ergo de Patre
et de Filio procedit Spiritus Sanctus, cur Filius dixit, de
Patre procedit? Cur putas, nisi quemadmodum ad Patrem
solet referre, et quod ipsius est? Unde illud est quod ait:
mea doctrina non est mea, sed eius qui me misit. Si igi­
tur intelligitur hic eius doctrina, quam tamen dixit non
suam sed Patris; quanto magis illic intelligendus est et de
ipso procedere Spiritus Sanctus, ubi sic ait de Patre pro­
cedere, ut non diceret: de me non procedit? A quo autem
habet Filius ut sit Deus, est enim de Deo Deus, ab illo ha­
bet utique ut etiam de illo procedat Spiritus Sanctus; ac per
hoc Spiritus Sanctus ut etiam de Filio procedat, sicut pro­
cedit de Patre, ab ipso habet Patre n Aug. in Ioann, tract.99.

n. 8. Rationem ipsam adhuc dissertius explicat alio loco.
u Non frustra in hac Trinitale non dicitur Verbum Dei
nisi Filius, nec donum Dei nisi Spiritus Sanctus, nec de quo
genitum est Verbum et de quo procedit principaliter Spi­
ritus Sanctus, nisi Pater. Ideo autem addidi principaliter,
quia et de Filio Spiritus Sanctus procedere repetitur: sed
hoc quoque illi Pater dedit, non iam existent! et nondum
habenti; sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo de­
dit. Sic ergo eum genuit, ut etian de illo donum commune
procederet, et Spiritus Sanctus Spiritus esset amborum »
Aug. Trin. l.XV.c.17. n. 29. Vide etiam ibid. c.ï6.n.47;
contra Maximin. 1. II. c. 5.

— 487 —

CAPVT II.
DE EADEM PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI

DECLARATA IN TRADITIONE.

THESIS XXXV.

Demonstratio ex disserta doctrina Patrum.
9
. Constans fides et praedicatio antiquitatis christianae de proces• sione Spiritus Sancti a Patre et Filio tamqnam ab uno principio de? monstratur ex disdterta doctrina et catholico intellectu ss. Patrum tum
* occidentalium tum orientalium. »

Usque ad medium saeculum IV oppugna!io ex parte hae­
reticorum et propterea etiam defensio, industrior expositio,
et instantior praedicatio Ecclesiae catholicae circa myste­
rium SS. Trinitatis ita habebatur, ut fere restricta vide­
retur ad personam Patris et Filii; de persona autem Spi­
ritus Sancti simplex fides secundum doctrinam Scripturae
et traditionis apostolicae in Ecclesia obtineret absque di­
recta controversia, et ideo etiam absque subtilioribus expli­
cationibus. Quamvis enim haeretici pugnantes contra Ver­
bum Patris necessaria consequentia omnes etiam blaspbemi
essent contra Spiritum Patris et Filii, directa tamen et
expressa oppugnatio ac defensio versabatur circa Verbum,
aeternum Patris Filium; persuasum enim erat tam catho­
licis doctoribus quam haereticis, fide catholica circa Filii
distinctionem personalem, generationem ex substantia Pa­
tris et consubstantialitatem expugnata (si fieri potuisset),
simul subversam esse uuiversim totam doctrinam de SS. Tri­
nitate et speciatim de persona Spiritus Sancti ; vicissim
vero confirmata fide tradita de Patre et Filio tutam fore
fidem in Spiritum Patris et Filii, vel certe ex principiis
in priori controversia universali consensione stabilitis fa­
cillime contra haereses defendi posse.
In symbolo a Patribus Nicaenis opposito haeresi Arianae post distinctam expositionem doctrinae de Patre et Fi­
lio subnectitur simpliciter professio fidei in Spiritum Sanc­
tum: a πιστευο^εν ...και εις πνεύμα το άγιον η 1 absque alia decla-

— 488 —

ratione. Unde s. Basilius de definitione Nicaena ait: u hic
cetera quidem plene et accurate definita sunt, partim ad
emendanda quae laesa fuerant, partim ad praecavenda quae
suboritura praevidebantur; doctrina autem de Spiritu Sancto
transeunter posita est (εν
κειταε), nec ullam disqui­
sitionem visa requirere, eo quod tunc nondum haec mota
esset quaestio, sed sine insidiis insita esset credentium
animis de eo (Spiritu Sancto) sententia ( ανεπιβίυλευτεν
ένυπαρχειν -aie τζιστευενζων ψυχαις vw περί àvzcv dtavct^v). Paulatim vero progressu impietatis mala semina, quae pri­
mum quidem ab Ario liaeresis auctore sparsa, deinceps au­
tem ab iis, qui eius errores improbe susceperant, in per­
niciem Ecclesiarum enutrita sunt , atque consequentia
impietatis (ζαι rt ày.olctâia ττ.ς ασέβειας) in blasphemiam con­
tra Spiritum eruperunt» Bas. ep. 125. (al. 78).η.3.Ita etiam
Gregorius Naz. profitetur fidem Nicaenam, sed distinctius
explicando «quae illic obiter (έλλιπω;) dicta sunt de Spiritu
Sancto, eo quod tunc haec nondum mota esset quaestio»
ep. 2. ad Cledon. T.II. p. 94 (1). Ceterum recte monet Athana­
sius, pro simplici fide , quam nondum adversus impugna(1) De profectu intelligentiae circa doctrinam de Spiritu Sancto
loquitur etiam Gregorius Naz. or. 31. ai. 37. « Vetus Testamentum, in­
quit, Patrem aperte praedicabat, Filium obscurius, novum Testamentum
vero Filium aperte ostendit, Spiritus divinitatem subindicavit; nunc
autem Spiritus nobiscum versatur clariorem nobis exhibens sui mani­
festationem » ib. n. 26.
Sed ne Gregorius praepostere intelligatur, duo animadvertenda sunt.
1". S. Doctor post adventum Christi tria tempora distinguit, ante Chri- ,
sti resurrectionem seu (ut ait) initium Evangelii, post resurrectionem
usque ad ascensum in coelum , post ascensionem. Nomine novi Testa­
menti, in oppositione ad vetus Testamentum siniulque ad statum Christi
iam glorilicati ad dexteram Patris, hoc loco intelligit tempus Christi
conversantis in terra cum suis Apostolis; unde ait, revelationem de
Spiritu Sancto non fuisse claram pro intellectu discipulorum et fidelium
ante Christi ascensum in coelum, haneque esse doctrinam ex iis, quae
Apostoli nondum poterant portare (ib. n. 27). 2°. Gregorius loquitur in
hypothesi adversariorum, quam deinde ( n. 29.) falsam ostendit, quod
doctrina de Spiritus Sancti divinitate non contineatur in Scripturis ;
quod si verum esset , nihilominus dogma demonstraretur· ex praedica­
tione ct traditione apostolica.

— 489 —

tores tueri propositum sit, suflicere illam professionem in
symbolo apostolico ex ipsis Scripturis transumptam, qua
credimus in unum Deum Patrem et Filium et Spiritum
Sanctum: u neque etiam Spiritum Sanctum (Nicaeni PP.)
a Patre et Filio alienum credi permiserunt, sed imo illum
conglorificaverunt cum Patre et Filio in una Sanctae Tri­
nitatis fide, quia una est in Sancta Trinitate deitas »
Athanas. ep. ad lovin. Imperat, n. 4. T. I. p. 782.
I. Iam in huc stadio simplicis fidei in Spiritum Sanctum
personam tertiam conglorificandam cum Patre et Filio, Spi­
ritum Patris et Filii, qui a Patre procedit et a Filio acci­
pit, quoniam omnia quae sunt Patris sunt Filii, qui mit­
titur a Patre et Filio; mirandum non esset, si distinctior
explicatio modi processionis nondum reperiretur, cum ad­
versarius adhuc nullus instaret. Certe non est expectanda
a instantior praedicatio » et velut polemica defensio proces­
sionis a Patre et Filio; adeoque circa hoc caput facile ad­
mitti potest profectus aliquis catholici intellectus (cf. supra
p. 1C3), «ut quod antea simpliciter credebatur, hoc idem
postea diligentius crederetur, quod antea lentius praedica­
batur, hoc idem postea instantius praedicaretur, quod antea
securius colebatur, hoc idem postea solicitius excoleretur »
(Vine.Lirin. Commonit. η. 32). Nihilominus saeculo iam III.
in doctrina de distinctione personarum divinarum nominatim
a Patribus graecis explicite declaratur processio Spiritus
Sancti a Patre per Filium, in significatione videlicet αιτιατική
particularum εξ seu παρα et cha, sicut etiam operationes ad
extra dicuntur esse a Patre per Filium.
Origenes (torn. 2. in Io. n. 6.) sicut omnia, inquit, a Deo
Patre per Verbum facta dicuntur, ita et Spiritum Sanctum
non esse àycwnzov sed esse yevopuvcv et /εννητον per Verbum,
licet emineat supra ordinem omnium, quae facta sunt; ideo
quia non a solo Patre procedit, Spiritum Sanctum non esse
Filium ; « sed solus unigenitus (genitus ex solo Patre ut
Gregorius Thaumaturgus, Basilius, Nyssenus etiam inter­
pretantur nomen unigeniti) a principio est natura Filius,
ad quem necessaria relatione refertur Spiritus Sanctus,
cum Filius hypostasi Spiritus Sancti subministret, non so-

— 490 —

Ium ut sit, sed ut sit sapiens et intellectualis et iustus et
quidquid eum esse intelligere oportet secundum communica­
tionem notionum Christi, quae paulo ante commemoratae
sunt n (1). Obiicit deinde sibi ipse, doctrinae quaSpiritus
Sanctus dicitur per Verbum exsistentiam habere (το πνζυρα
yzvr^ov ου dia του λογου yzycvevat') , videri repugnare, quod

aliquando in Scripturis Spiritus Sanctus praeponitur Chri­
sto, et Christus missus dicitur a Spiritu Sancto. Responsio
Origenis est eadem, quam supra (p. 477.) dedimus, in his
locis sermonem esse de Christo secundum humanam suam
naturam (2). Origen. Opp. Tom. IV. p. 60-63.
Item Dionysius Alex, discipulus Origenis: «Filius, in­
quit, non separatur a Patre... in manibus autem illorum est
'Spiritus, qui neque a mittente (Patre) neque a ferente (Fi­
lio) (3) separari potest n (apud Athanas. de sentent. Dionys.
n. 17. T. I. p. 255). Tum Apollinarius: u confitemur unum

Deum verum... et unum Filium Deum de Deo vero... et
unum natura et veritate Spiritum Sanctum omnes sanctifi­
cantem et deificantem, qui existit ex substantia Dei per Fi­
lium (πνεύμα ύπαρχου έζ της ουσίας του $εου di υιου)... omnia
vero profitemur creata a Deo per Filium (di ύιου) in Spiritu
(1) Moot? toi/ /zovoyivotzi Çt/σίΐ υίου oigyobev τυγχα,νονιος, ού χρρζειι
( opns habtre, pendere) ioixi to àyiov πνιν/ζα, oiaxovct/vrof αυτοί» τ-η
υπαστασει ου μονον εις το είναι, αλλα ν.αι σοΖον είναι y.ai λογιχον y.ai ci·
xaiov. y.ai παν ότιποουν χζη αυτό νοειν τυγγανειν ν.ατα μετογην των πξθ·
ειρημεναν ·ημιν Χρίστου επίνοιαν (hoc alii ΡΡ. dixerunt, Spiritum S. esse
perfectam imaginem Filii perfecti).
(2) Eusebius Praeparat. Evang. 1. VII. c. 15. et Theolog. Eccl. 1. III.
c. 6. docet quidem Filium esse principium Spiritus Sancti; sed si in
Praep. Evang. posset adhuc sensu catholico intelligi, in posteriori loco
Theologiae Ecclesiasticae apparet Ariana sententia Eusebii, quod Filios
creatione produxerit universa et in his creaturam excellentiorem Spiri­
tum Sanctum. Origenem eodem sensu nonnulli etiam PP. intellexerunt
et erroris damnarunt. Quidquid vero de hoc sentias, certe haeresis illa
ipsa Ariana de Spiritu Sancto procedente a Filio per creationem non
est nisi detorsio sensus et consensus Doctorum Ecclesiae catholicae de
processione Spiritus Sancti ex Filio, h. e. ex substantia Patris et Filii
seu ex substantia Patris per Filium.
(3) Suis verbis Athanasius hoc ita exprimit: « Spiritus Sanctus qui
est emanatio (Ιχποξευμα) Patris, semper est in manibus Patris mittentis
et Filii ferentis « Exposit. fidei n. 4.

— 491 —

Sancto » (penes Leont. in Spicileg. Rom. Card. Mai T. X.
P. II. p. 148. 149).
Expressius adhuc doctrinam exponit alter Origenis disci­
pulus Gregorius Thaumaturgus in symbolo divinitus tradito,
cuius supra p. 156 meminimus, quantumvis schismatici ge­
nuinum sensum aut tegere aut pervertere connitantur. Pri­
mum in symbolo declarantur characteres personales Patris
et Filii. «Perfectus pertecti genitor, Pater Filii unigeniti;
unns Dominus, solus ex solo, Deus de Deo, figura et imago
deitatis, n Si hic est proprius Filii character, quod solus ipse
est ex solo Patre, consequitur Spiritum Sanctum non esse
ex solo Patre, sed ex Patre per Filium, ut antea Gregorii magister Origenes et postea luculentius Basilius ac
Nyssenus magni illi cultores Thaumaturgi et Epiphanius
(haeres. 73) argumentati sunt. Re ipsa symboli Gregoriani
doctrina de Spiritu Sancto haec est. « Unus Spiritus San­
ctus, ex Deo substantiam habens, et qui per Filium apparuit;
imago Filii perfecti perfecta ... Trinitas perfecta ... Neque
itaque defuit umquam Filius Patri, neque Filio Spiritus
Sanctus, sed invertibilis et immutabilis eadem Trinitas sem­

per. » Ita symbolum habemus ex versione saeculo IV. a Rufino adornata (H. E. 1. VII. c. 25). Varians lectio ut nunc
graece exstat, non ipsam doctrinam sed eius modum dumta­
xat immutat (1). Illud nempe qui per Filium apparuit, nunc
in graeco assumentum habet, quod Lequienio haud immerito
a simplicitate antiquae illius aetatis alienum, et Graeculi
schismatici obscuritatem aliquam ingerere satagentis inge­
nium sapere visum est: ma υιου πεγηυος, dr,).ad-rt τοις άυΖρωποις.
Verba πεφηνεναι, έκφανσις, έζλοφφς, et his gemina a Patribus
adhibentur de ipsa aeterna generatione Filii, atque adeo
simpliciter dicta de processionibus immanentibus intelligi
debent, eoque magis, quod haud raro de Spiritu Sancto
praedicantur cum addita determinatione ούσιωοως , φυσιζως,
i/, της ουσίας (th. XXXIII). Hoc tamen non impedit, quo(1) Nunc textus graecus habet: και iv πνεύμα άγιον, «x Ssov rrt>
ύπαρξιν εχον' και Sia ύιου πζ^ηνος, δηλαδή τοις άν^ρωποις* ειχων του υιου
τελίίου Τίλίΐα’... Ι'ζίας τελεία... ούτε ουν άνελιπε ποτέ υιός πατ^ι, υυτ: ύιω
7Q πνεύμα' άλλ' άτ^επτος χαι αναλλοίωτος η αυτή τριας άει.

— 492 —

minus eadem verba possint etiam adhiberi et ex epithe­
tis aut contextu intelligi de missione ad extra, quae emis­
sionem internam supponit eamque manifestat. Si igitur
cum Rutino et cum Hadriano I (qui versionem Rufini re­
citat ep. ad Carolum M. Mansi T. XIII. p. 760) legatur:
εν πνευρα άγιον l·/. Stcv ~rtv ύπαρξιν εχον, y.cu όια vicv πεγ/ιροζ.
Filius sumitur secundum divinam naturam , adeoque no­
men Deus supponit pro Patre ; tum vero sensus directus
clarissimus hic est : Spiritus a Patre , ut principio pri­
mordiali subsistentiam habet ita, ut simul per Filium ef­
fulgeat. Si vero additamentum graecum admittitur, alius
quidem modus significandi, sed significatio ipsa processionis
non minus luculenta erit. In hac quippe lectione primum in­
cisum de processione, alterum directe de missione agit. Iam
vero istam apparitionem Spiritus Sancti hominibus praesti­
tam per Filium, vel in tell i gis per Filium secundum eius divi­
nitatem vel per Filium secundum humanitatem, per eius
merita nimirum et interpellationem, sicut ipse dixit: «ego
rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis.» Si primum
dicitur, in secundo inciso intelligitur Spiritus apparuisse
seu missus esse per Filium, ut Filius est unum cum Patre;
aeque enim a Patre mittitur. Unde etiam in primo inciso
Spiritus dicitur existentiam habere ex Deo Patre, quatenus
unum est cum Filio; eo vel magis, quod missioni a persona
processionem ab eadem persona secundum PP. doctrinam
supponi, demonstratum est (th. XXXIII). Si vero assumas,
in secundo inciso Filium induci secundum humanitatem, tum
in inciso priori ipsum nomen Deus ex antecedentibus intelli­
gitur Pater et Filius unus Deus. Haec enim professio imme­
diate antecessit, Filium Deum de Deo esse cum Patre unum
Deum, et continuo sequitur: u unus Spiritus ex Deo (sicut
antea descriptus erat Deus Pater et Filius) existentiam ha­
bet. » Ceterum quomodocumque duo incisa interpreteris, in
eis processionem a Filio includi, manifestum est tum ex an­
tecedentibus, quia solus Filius est ex solo Patre, tum multo
magis ex consequentibus. Sicut enim generatio Filii a Patre
confirmatur, quod est u imago deitatis, » Patris nempe ima­
go per communicationem deitatis; ita qua ratione Spiritus

— 493 —

effulserit per Filium, declaratur, quod Spiritus est Filii
perfecti imago perfecta, ut Gregorii magister Origenes di­
xerat, omnes notiones seu perfectiones Filii, ab ipso Filio
habere Spiritum Sanctum. Et quod Patres deinceps, Athana­
sius, Basilius aliique dixerunt, eum esse ordinem eamque
relationem Spiritus Sancti ad Filium, qualis est ordo et re­
latio Filii ad Patrem; hoc Gregorius expressit, quando ait:
sicut Filium Patri, ita Spiritum Filio numquam defuisse.

At demonstratio luculentior fidei Ecclesiae circa hoc
caput doctrinae petenda est ex aetate subséquente, quando
« multa ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum
callida inquietudine exagitabantur, ut adversus eos defendi
possent, et considerabantur diligentius, et intelligebantur
clarius, et instantius praedicabantur», ut loquitur Augu­
stinus Civ. Dei XVI. 2. Quamprimum a-mpliores illae decla­
rationes et defensiones non quidem processionis per sese,
sed processionis ex substantia et in substantia Dei ad vin­
dicandam divinitatem et consubstantialitatem Spiritus San­
cti cum Patre et Filio adversus haereticos necessariae fieri
coeperunt, videmus penes doctores non minus orientis quam
occidentis doctrinam de interno ordine relationum inter per­
sonas, de unitate Patris et Filii quatenus sunt principium
Spiritus Sancti, de relatione originis Spiritus Sancti ad Pa­
trem et Filium, uno verbo doctrinam de processione Spiritus
Sancti a Patre et Filio explicatissimam et sine ambiguitate
certam; idque, ut dixi, diu antequam haeresis directe oppo­
sita postulasset specialem inquisitionem circa hoc dogma.
Ideo universa illa expositio doctrinae tradita absque scopo
polemico , eo evidentius exhibet argumentum universalis
consensionis et communis fidei.
II. De explicita universali et instanti praedicatione
dogmatis penes Patres latinos, praesertim ex quo tempore
ampliora supersunt monumenta, ex saeculo inquam IV et
V atque deinceps abunde constat.
1° Iam vetustissimus inter scriptores ecclesiasticos qui
latine scripserunt, Tertullianus saec. IL et ineunte III. doc­
trinam hanc exponit. « Omne quod prodit, non ideo tamen est
separatum. Secundus autem ubi est, duo sunt. Et tertius ubi

— 494 —

est, tres sunt. Tertius enim est Spiritus a Leo et Filio, sic­
ut tertius a radice fructus ex frutice, et tertius a fonte
rivus ex flumine, et tertius a sole apex a radio (1). Nihil

tamen* a matrice sua alienatur , a qua proprietates suas
ducit. Ita Trinitas per consertos et connexos gradus a Pa­
tre decurrens et monarchiae nihil obstrepit et oeconomiae
statum protegit » contr. Prax. c. 8. u Filium non aliunde
deduco sed de substantia Patris... Hoc mihi et in tertium
gradum dictum sit, quia Spiritum non aliunde puto quam
a Patre per Filium n ibid. c. 4.
2’ Post medium saeculum IV. Hilarius licet insuislibris de Trinitate fere unice spectans consubstantialitatem
Filii, de Spiritu Sancto brevissime et non nisi per incidens
agat, nihilominus cum divinitate Spiritus Sancti pari modo
processionem a Patre et Filio in Scripturis traditam et creden­
dam esse, disserte docet. «De Spiritu autem Sancto nec tacere
oportet nec loqui necesse est... qui Patre et Filio auctoribus
confitendus est. » Allatis testimoniis Scripturae, in quibus
dicitur Spiritus Dei, Spiritus qui ex Deo est^ SpiritusFilii, Spiritus Christi solvit triplicem quaestionem Arianorum. « Cum dicunt, per quem sit, et ob quid sit, vel qualis
sit (Spiritus) ? si responsio nostra displicebit dicentium :
per quem omnia, et ex quo omnia sunt (ex eo esse Spiritum
Sanctum i. e. ex Filio per quem omnia, et ex Patre ex
quo omnia) (2), et quia Spiritus est Dei (qualis sit), donum
9

(1) Facile damns, illud « tertius Spiritus a Deo et Filio » imme­
diate non processionem sed ordinem significare. At ordinem in SS. Tri­
nitate Tertullianus unice constituit in origine unius ab altero: - quod
prodit ex aliquo, secundum sit eius de quo prodit, n Insuper disserte
declarat, Spiritum esse tertium, quia supposita generatione Filii pro­
cedit ex Patre et Filio, sicut fructus ex radice et frutice etc. (cf.
Petav. VII. c. 8. n. 2.).
(2) Auctorem dicit Hilarius eum, qui est principium ad intra. Di­
stinctio personarum Patris et Filii per particulas er quo ct per quem
notissima est in Scripturarum ct Patrum doctrina ( cf. supra p. 220).
Utrumque habes apud Hilarium 1. II. n. 1. « Baptizare inssit in nomine
Patris et Filii et Spiritus Sancti , id est in confessione ct auctoris et
unigeniti et doni. Unus est enim Deus Pater er quo omnia , ct unus
unigenitus Dominus noster lesus Christus per quem omnia, et unus Spi­
ritus donum in omnibus ... una potestas er qua omnia , una progenies

«

— 405 —

fidelium (ob quid sit in relatione ad extra), displiceant et
Apostoli et Prophetae » 1. II. n. 29. « Patrem te nostrum,
Filium tuum una tecum adorem, Sanctum Spiritum tuum,
qui ex te per unigenitum tuum est, promerear n 1. XII. n.57.
cf. n. 55.
Data opera ostendit processionem Spiritus a Patre et
Filio, ut inde demonstret consubstantialitatem Patris ac
Filii 1. VIII. n. 20. Primum n. 19 inter se comparat illa
duo: u qui a Patre procedit » et u quem ego mittam a Pa­
tre,» ubi «potestatem suam (Filius) in eo, quod mit­
tit, ostendit n. Tum prosequitur, nullatenus liberam esse
quaestionem sed a Christo ipso definitam doctrinam de pro­
cessione Spiritus Sancti a Patre ac Filio. « Neque in hoc
nunc calumnior libertati intelligentiae, utrum ex Patre an
ex Filio Spiritum Paracletum putent esse, non enim in in­
certo Dominus religuit (1). Nam sub iisdem dictis haec ita
locutus est: cum venerit ille Spiritus veritatis... non enim
loquetur a semetipso... quoniam de meo accipiet et annun­
tiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt;
propterea dixi : de meo accipiet et annuntiabit vobis
per quam omnia, perfectae spei munns unum. » Cf. ibid. n. 4. Ita etiam
Augustinus concedit, Patrem dici auctorem, quia est principium Filii,
et quia gignendo dedit Filio , ut sicut a Patro ita a Filio procedat
Spiritus Sanctus, ubi nomen auctoris sumitur pro principio primordiali,
sicut Nazianzenus το αίτιον et Basii ius ττςοκαταρχτιχην αιτίαν praedicant
de Patre. « Si auctorem propterea dicis Patrem, quia de ipso est Filius ...
et quia de illo et Filio sic procedit Spiritus Sanctus, ut ipse hoc de­
derit Filio gignendo , ut etiam de ipso procedat Spiritus Sanctus ...
ista tua etiam nostra sint verba » Aug. cont. Maximin. 1. II. c. 5; c. 14.
η. 1. cf. Serm. 71. n. 18.
(1) Videlicet: non per iniuriara et meo arbitrio impedio libertatem
intelligentiae, quam Ariani sibi arrogant, sed Dominus ipse clara sua
doctrina hanc libertatem tollit. Sic paulo inferius appellat « impiae in­
telligentiae libertatem. « Ex superius dictis abunde constat, Arianos
sibi liberum putasse negare processionem Spiritus Sancti a Patre, ct
ideo processionem per communicationem naturae a Patre et Filio; unde
nescio quae causa haesitationis fuerit editori Coustantio , quod ( ut in
nota textui snbiecta ait) u ex his ac sequentibus dictis Hilarii videri
posset, iam tum motam esse de Spiritus Sancti processione controver­
siam. » Mota sane erat controversia , sed sensu Ariano de processione
ex substantia Patris, non sensu Photiano de processione a Filio.

— 496 —

(Ιο. XVI. 12-15). A Filio igitur accipit, qui et ab eo mit­
titur et a Patre procedit. Et interrogo, utrum id ipsum
sit a Filio accipere, quod a Patre procedere. Quod si dif­
ferre credetur inter accipere a Filio et a Patre procedere;
certe id ipsum atque unum esse existimabitur accipere a
Filio, quod sit accipere a Patre (1). Ipse enim Dominus
ait: quoniam de meo accipiet et annuntiabit vobis; omnia
quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, de meo
accipiet. Hoc quod accipiet, sive potestas est sive virtus sive
doctrina est, Filius a se accipiendum esse dixit, et rursum
hoc ipsum significat accipiendum esse de Patre. Cum enim
ait, omnia quaecumque habet Pater , sua esse et idcirco
dixisse se, de suo accipiendum esse; docet, etiam a Patre
accipienda a se tamen accipi, quia omnia quae Patris sunt,
sua sunt. Non habet haec veritas diversitatem, nec differt
a quo acceptum sit, guod datum a Patre datum referatur
a Filio.... Quod unum ambo sunt (Pater et Filius), eius­
dem in utroque per generationem nativitatemque divinita­
tis significatio est, cum id guod accipiet a Patre Spiritus
veritatis , id Filius dandum a se esse fateatur (2). Non
permittenda itaque ad impiae intelligentiae libertatem hae­
retica perversitas est n Hilar. 1. c.
3 ‘ Simili ratione ex verbis Christi « de meo accipiet ■»,
Patres alii docent et inculcant communicationem naturae
sicut a Patre ita a Filio in Spiritum Sanctum, Marius
Victorious (synchronus Hilario) contr. Arian. 1. I. Bibi.
Max. T. IV. p. 257; Ambros. de Spir. Sancto 1. II. c. 12,
n. 134; Leo M. in Pentecost, serm. I. c. 3; II. c. 5.
u Si non discedo, Paracletus non veniet ad vos. Duo
(1) Sensus Hilarii est: accipere ab alio et procedere in divinis idem
significat. Si tamen ab adversariis id in dubium vocetur, probat alio
modo, in verbis Christi enuntiari communicationem substantiae a Patre
et Filio in Spiritum Sanctum : quoniam Spiritus Sanctus dicitur acci­
pere a Patre sicut accipit a Filio , idque propterea quod omnia , quae
sunt Filii, sunt Patris ; adeoque Spiritus accipit a Patre ct Filio, qua­
tenus unum sunt.
(2) Hoc quod Filius dicit « omnia mea « et « omnia Patris * et
u de meo accipiet, » esse ipsam divinam essentiam ostendit Hilarius
iterum 1. IX. n. 73.

— 497 —

ergo et isti, ex alio alius, ex Filio Spiritus Sanctus, sicut
tx Deo Filius; conrationaliter et Spiritus Sanctus ex Pa­
tre. Quod omnia tria unum, Pater non silens silentium, sed
vox in silentio (h. e. Pater non sterilis sed fecundus Ver­
bi), Filius iam vox, Paracletus vox vocis: cum venerit Spi­
ritus veritatis, praeibit vobis in omni veritate; non autem
verum dicit a semet, Christus enim veritas; sed quaecum­
que audiet, loquetur.... Quoniam ex meo accipiet... Dicit
ergo: ex meo accipiet, quod una motio hoc est actio agens
(vita divina) Christus est et Spiritus Sanctus; et primum
est vivere, et ab ipso quod est vivere, intelligere : vivere
quidem Christus, intelligere Spiritus (1); ergo Spiritus a
Christo accipit, ipse Christus a Patre, et idcirco et Spi­
ritus a Patre. Omnia igitur unum sed a Patre » Marius
Vietorin. 1. c.
4U Quoniam s. Augustino propositum fuit universam
doctrinam de SS. Trinitate secundum fidem catholicam di­
stinctius explicare, eo solum differt ab antecessoribus suis,
quod ipse instantius et industrius adductis argumentis ex
verbis Scripturae et rationibus ex interna oeconomia my­
sterii proponit et illustrat traditam fidem et catholicum in­
tellectum de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio.
Opus non esset hic testimonia citare s. Doctoris, cum
.satis multa iam superius descripta sint, et alioquin eius
doctrina in hoc capite sit notissima. Non enim solum sin­
gularibus forte textibus docet processionem a Patre et Filio;
sed relatio Patris et Filii, quatenus sunt unum principium
Spiritus Sancti, generatio Filii per communicationem sicut
essentiae ita vis spiratricis unius numero, unitas dilectio­
nis in Patre et Filio ad productionem amoris subsistentis
ut termini immanentis, haec inquam apud Augustinum
constituunt essentiale elementum in ipsa notione Trinita­
tis, sine quibus origo, distinctio, consubstantialitas perso­
narum divinarum rite intelligi nequeat; et ab ipso repe­
tuntur in omnibus locis, ubi catholicum conceptum mysterii
(1) Vides hic Spiritum Sanctum exhiberi ut Verbum Filii, quod
occurrit etiam apud Patres alios , et declaratum habes supra p. 404.
405. 450. 470. 471.
Franzelin, DE DBO TRINO SEC. FERS.
32

— 498 —

per sese exponit. Sicut autem Patres alii ita et Augusti­
nus quandoque specialem pertractat controversiam contra
Arianos Pneumatomachos, qui negantes tres esse divinas
personas consubstantiales, quoad personam tertiam solebant
suam haeresim exprimere ita, ut quamvis Filium conce­
derent esse ex Patre, negarent tamen ex Patre procedere
Spiritum Sanctum, quem a Filio creatum esse aiebant. In
hac itaque speciali controversia Augustinus, sicut alii Pa­
tres et sicut ipsum Concilium II., ad vindicandam divini­
tatem Spiritus Sancti in directa oppositione contra istam
haeresim insistit huic articulo fidei catholicae, quod non
minus quam Filius etiam Spiritus Sanctus procedit a Patre.
Iam vero appellando ad hanc doctrinam Augustini et
aliorum Doctorum de processione a Patre tamquam a prin­
cipio , fonte et radice SS. Trinitatis (άρχη, πρ^ζαταρχτιζη
atna, zcpvçr,, πη/η , ρίζα της S-ecr/.rcc ), quae sane omnibus
Catholicis communis est et sine qua processio a Filio sensu
catholico intelligi non posset, Macarius Bulgakow suis Rus­
sis praefracte audet scribere, Patres illos omnes negasse et
nominatim Augustinum et Fulgentium directe reiecisseboctrinam catholicam (1), qua credendus est Spiritus Sanctus
procedere a Patre etFilio. Ut sub conspectum ponatur,quam
inaudita impudentia hic homo, inter suos Episcopus et eru­
ditionis theologicae fama celebratus , ignorantiae suorum
sectatorum illudat, compendio aliquo colligamus doctrinam
Augustini licet ex superioribus iam satis perspectam.
a) Spiritus Sanctus, quatenus nomen est proprium tertiae
(1) «.Augustin et Fulgentius rejettent directement cette doctrine»
Macarius p. 412. Non minus fraudulentas ipsa hac assertione reperies citationes locornm Augustini, in quibus dicitur contineri haee
directa rciectio doctrinae catholicae. Remittit enim ad testimonia ab
ipso truncata (de Trin. 1. IV. c. 20. n. 29; contra Maximin. 1. II. c. 14.
n. 1 ; Trin. 1. II. c. 3; ep. 170. al. G6. n. 5.), in quibus si sola spe­
ctentur veiba a Macario allegata, nihil alind dicitur, quam Patrem esse
fontem totius deitatis, Spiritum S. procedere ex Patre ; si vero legantor
integra, disserte maxime in duobus prioribus declaratur, quomodo Pater
sit fons et quomodo Spiritus Sanctus procedat a Patre, « quia nimirnm
Pater talem Filium genuit, et gignendo ei dedit, ut etiam de ipso pro­
cederet Spiritus Sanctus, »

— 490 —

personae, nomen est relativum significans spiratum ab ea
persona divina, cuius dicitur Spiritus. In divina reve­
latione Scripturarum continetur , Spiritum esse sicut Pa­
tris ita et Filii; adeoque credatur oportet, Spiritum Sanc­
tum procedere a Patre et Filio. Haec doctrina ab Au­
gustino inculcatur inultis in locis , quorum aliqua ex
ep. 238. ad Pascentium, ex 1. IV. n. 29. de Trin. descri­
psimus th. XXXII. η. II. Repetit eadem de Trin. 1. V.
c. 11. n. 12; 1. XV. c. 26. n. 45; Serm. 214. (qui est tertius
de redditione symboli) n. 10; in Io. Tract. 99. n. 6-8. In ul­
timo hoc loco, ut solet in sermonibus ad populum , velut
dialogum instituit cum suis auditoribus, u Hic aliquis for­
san quaerat, utrum et a Filio procedat Spiritus Sanctus?
Filius enim solius Patris est Filius, et Pater solius Filii
est Pater; Spiritus autem Sanctus non est unius eorum Spi­
ritus sed amborum.n Probat hoc ex Scripturis Matth.X. 20;
Gal. IV. 6; Rom. VIII. 11. «Et multa alia sunt testimonia,
quibus hoc evidenter ostenditur, et Patris et Filii esse
Spiritum, qui in Trinitate dicitur Spiritus Sanctus... Cur
ergo non credamus, quod etiam de Filio procedat Spiritus
Sanctus, cum Filii quoque ipse sit Spiritus? n Tract. 99. in

Io. 1. c. Hoc ipsum sine illa forma dialogica exprimit Trin.
1. IV. n. 29, quem locum mox describam.
b) Spiritus Sanctus hypostatice seu ut s. Doctor loqui
solet, proprie est ac dicitur communis bonitas, sanctitas ,
charitas Patris et Filii , vel etiam « Patris Filiique com­
munitas, n atque hoc eodem suo charactere personali donum
est h. e. aeternaliter donabilis a Patre et Filio. Haec autem
omnia multis in locis Augustinus disserte explicat, nec nisi
ex processione a Patre et Filio intelligi possunt. Serm.71.
n. 18. 29; Civ. Dei XI. c. 24; de Trin. V. n. 12; VI. n. 7. 11;
XV. n. 27. 29. 31. 37. 50. « Spiritus Sanctus secundum Scri­
pturas sanctas nec Patris solius est nec Filii solius, sed
amborum, et ideo communem qua invicem se diligunt Pater et
Filius, nobis insinuat charitatem (ut per unam communem

Patris et Filii dilectionem producta charitas subsistens)...
Non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum nisi Fi­
lius, nec Donum Dei nisi Spiritus Sanctus... Sic ergo eum

- 501 -

— 500 —

(Pater Filium) genuit, ut etiam de illo Donum commune
procederet, et Spiritus Sanctus Spiritus esset amborum... Si
ergo proprie aliquid horum trium charitas nuncupanda est,
quid aptius quam ut hoc sit Spiritus Sanctus? » Trin. XV.
n. 27. 29. Confer reliqua loca citata.
c) Ad aliquem huius processionis intellectum ex fide
quaerendum, eam illustrat ex actibus spiritus creati, qui
supposita fide nobis exhibent quamdam imaginem SS. Tri­
nitatis. Sicut enim ex memoria et intelligentia (ex mente
informata iam scientia habituali et ex verbo mentis) tam­
quam ex parente et prole procedit dilectio, ita aliquatenus
intelligitur ex Patre et Verbo procedere amor substantia­
lis, Spiritus Sanctus. Lege de Trin. 1. XV. n.41.43.47.50.
u Amor hominis de scientia (de mente et de cogitatione iam
formata) procedens (1), et memoriam intelligentiamque con­
jungens , tamquam parenti prolique communis, unde nec
parens intelligitur esse nec proles, habet in hac imagine
aliquam, licet valde imparem, similitudinem Spiritus Sanc­
ti r> n. 43. Vide citata in th. XXVI. XXXI.
d} Diligentissime Augustinus declarat unitatem Patris
et Filii in spiratione tertiae personae , quod nempe sicut
divina essentia omnisque perfectio ita etiam vis spiratrii
et (quod in Deo idem est) ipsa spiratio in Patre sit incommunicata, in Filio autem eadem numero una vis spiratrix etspiratio a Patre communicata per generationem. Ideo
Pater fons est Trinitatis, a Patre «principaliter procedit Spi­
ritus Sanctus » h. e. tamquam a principio primordiali,
quod Augustinus saepius etiam appellat auctoritatem vel
rationem auctoris i. e. primordialis originis in Patre. Haec
doctrina Augustino communis cum ceteris Patribus, sine
qua processio tertiae personae a prima et secunda ut ab
uno principio consistere non posset, sane ad fidem catho­
licam pertinet, cum nihil tandem aliud contineat, quam
quod Filius persona secunda generatur a prima persona
Patre in unitate essentiae et vis spirantis personam tertiam
(1) Hoc ibid. n. 47, dicitur « amor fruentis, qui iam de utroque, ii
est de gignente mente et genita notione, tamguam de parente ac proh
procedat, n

Spiritum Sanctum, seu ut Augustinus loquitur, quod «Fi­
lius a quo habet ut sit Deus, est enim de Deo Deus, ab
illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus Sanc­
tus. » Iam vero hoc caput doctrinae catholicae quod Pater
est fons Trinitatis, et quod non solum Filius sed et Spi­
ritus Sanctus procedit a Patie, Macariana peifidia a ce­
teris connexis capitibus avellit suppressisque contextibus
proclamat, Augustinum aliosque Patres processionem Spi­
ritus Sancti a Filio « directe reiicere. » Audiamus s. Doctorem Ecclesiae.
Quaestionem Maximini Ariani, cur Spiritus Sanctus non
sit Filius, si iuxta doctrinam catholicam est ex substantia
Patris, Augustinus dissolvit hac una ratione, quod Spiritus
procedit non a solo Patre sed etiam a Filio, ac propterea
eius processio non est per generationem; hoc tamen ipsum
Filius habet a Patre.
«De Patre est Filius, de Patre est Spiritus Sanctus,
sed ille genitus, iste procedens; ideo ille est Filius Patris
de quo est genitus, iste autem Spiritus utriusque, quoniam
de utroque procedit. Sed ideo, cum de illo Filius loque­
retur, ait, de Patre procedit , quoniam Pater processionis
eius est auctor, qui talem Filium genuit, et gignendo ei
dedit, ut etiam de ipso procederet Spiritus Sanctus. Nam

nisi procederet et de ipso, non diceret discipulis: accipite
Spiritum Sanctum, eumque insufflando daret, ut a se quo­
que procedere significans aperte ostenderet flando , quod
spirando dabat occulte (1). Quia ergo si nasceretur, non
tantum de Patre nec tantum de Filio, sed de ambobus uti-·
que nasceretur, sine dubio Filius diceretur amborum; ac
per hoc, quia Filius amborum nullo modo est, non oportuit
nasci eum de ambobus (2). Quid autem inter nasci et pro(1) Duo distinguit Augustinus, spirare et dare seu mittere. Spiratio
est aeterna, et ideo etiam tum spirat, quando mittit in tempore; nec
nisi spirando mittit, quia (ut Augustinus cum aliis Patribus docet cf.
th. XXXIII. η. II.) missio in tempore ipsa est manifestatio processionis
aeternae. Ceterum de spiratione et processione aeterna hic agi manife­
stissimum est, tum per sese tum ex iis, quae continuo ab Augustino
subduntur.
(2) Hanc rationem, cur processio non sit generatio, saepe comme-

— 502 -

cedere intersit, de illa excellentissima natura loquens ex­

plicare quis potest ?.... Satis sit ergo nobis, quia non est
a se ipso Filius, sed ab illo de quo natus est; non est a
se ipso Spiritus Sanctus, sed ab illo de quo qirocedit; et quia
ab utroque procedit, sicut iam ostendimus, unde et Spiritus
Patris dictus est (citat Rom. VIII. 11.) et Spiritus Filii

(Rom. VIII. 9) (1); non enim duo sunt Spiritus Sancti,
tamquam singuli singulorum, sed unus potius Patris et
Filii r contr. Maximin. 1. II. c. 14. n. 1.
Quis crederet, unquam ausum esse quempiam Photianum appellare ad hunc locum ? Nihilominus Macarius bis
hoc ipsum citat testimonium, ex quo demonstret Augusti­
num directe reiecisse doctrinam catholicam de processione
Spiritus Sancti a Filio. Verum describit primam tantum
periodum usque ad illa: iste procedens; tum interiectis pun­
ctulis reliqua supprimens concludit suam citationem verbis
postremis; non est a se ipso Spiritus Sanctus, sed ab illo, de
quo procedit; in quibus sollicite adnotat, dici in singulari
ab illo, non autem pluraliter ab illis (2); sequentia vero
iterum expungit. Deum bonum ! hic homo multis in locis
morat Augustinos , quod nempe generatio concipi nequit nisi ab uno
Patre, Spiritus Sanctus vero non a Patre solo sed a Patre et Filio pro­
cedit. In sententia Photiana si fuisset s. Doctor, de huiusmodi ratione
discriminis inter nativitatem et processionem no cogitare quidem po­
tuisset. Vide citata in th. XXXI.
(1) Duo haec ponit ut aeque certa et aequo necessaria: satis est,
quod Spiritus Sanctus a) non est a se sed procedit ab altero; quod δ)
procedit ab utroque, a Patre scilicet et Filio.
(2) En totam citationem Macarianam. - C’est du Père qu’est le Fils;
c'est aussi du Père qu'est le Saint-Esprit; mais le Fils est engendré
et l’Esprit procède ... ce n'est pas de Ini-mOme qu'est le Saint-Esprit;
il est de Celui (et non de Ceux) de qui il procède. Contra Maximin.
1. II. c. 14. η. 1: sed ab illo de quo procedit. » Ita Alacarius p.380.412,
Quod attinet numerum singularem, non solum Augustinus inter ma­
gnos theologos maximus vidit, sed facile etiam omnes tirones intelligent,
in contextu magis theologice dici singulariter ab illo de quo procedit,
nt exprimatur Pater et Filius unum principium Spiritus Sancti; sicut
in operibns ad extra (quam comparationem mox videbimus ab Augusti­
no usurpatam) propter unitatem principii theologice loquentes dicimus:
mundus creatus est a Patre et Filio et Spiritu Sancto; non est ergo a
s< , ted ab illo a quo est creatus. Ut ad extra unus creator non tres

— oÛ3 —

audet occidentales doctores fraudis accusare in citandis
testimoniis I!
Eadem prorsus doctrina ut in loco citato repetitur 1. IV.
n. 29. de Trin., Patrem esse principium non Filii dumtaxat
sed etiam Spiritus Sancti atque hoc sensu totius deitatis;
quamvis enim Spiritus una et eadem processione procedat
etiam a Filio sicut a Patre, manet tamen Pater u princi­
pium totius deitatis,» quia vis spiratrix Filio non est a se,
sed communicata a Patre eadem quae in ipso Patre est a
se et originaliter.
«Sicut natum esse, est Filio a Patre esse; ita mitti ,
est Filio cognosci quod ab illo sit. Et sicut Spiritui Sancto
donum Dei ease, est a Patre procedere; ita mitti, est cognosci quia ab illo procedat (1). diec possumus dicere , quod
Spiritus Sanctus et a Filio non procedat; neqzie enim fra­
isa idem Spiritus Patris et Filii Spiritus dicitur. Nec vi­

deo, quid aliud significare voluerit cum sufflans in faciem
discipulorum ait: accipite Spiritum Sanctum. Neque enim
flatus ille corporeus... substantia Spiritus Sancti luit, sed
demonstratio per congruam significationem, non tantum a
Patre, sed et a F dio procedere Spiritum Sanctum... Quod
ergo ait Dominus, quem ego mittam vobis a Patre, osten­
dit Spiritum Patris et Filii; qui etiam cum dixisset, quem
mittet Pater, addidit, in nomine meo. Non tamen dixit,
quem mittet Pater a me, quemadmodum dixit, quem ego
mittam vobis a Patre; videlicet ostendens, quod totius dicreatores, ita ad intra nnus spirator, non duo spiratores. Cetorum ut
sentiatur tota perfidia , legatur contextus Augustini : « ab illo de quo
procedit; ct quia ab utroque procedit. »
(1) De connexione inter processionem et missionem tamquam inter
relationem aeternam et temporalem eius manifestationem, ut missio per­
sonae a persona in SS. Trinitate ex ipsa rei natura et iuxta doctrinam
Patrum demonstret processionem missi a mittente, vide th. XXX1I1. n. 11.
Quod deinde dicitur , « Spiritui Sancto donum Dei esse , est a Patre
procedere,* intelligitur ex communi Patrum ct nominatim Augustini de­
claratione, rationem doni esse characterem personalem Spiritus Sancti,
quia procedit per dilectionem ut donabilis, non quemadmodum secunda
persona per intellectum ut genitus. « Exiit non quomodo natus sed quomodo
datus, et ideo non est Filius; » sempiterne Spiritus donum, temporaliter
autem donatum n Aug. Trin. V. 14.17. De his dicemus inferius th. XLVl.^

— 505 —

— 504 —

dit de Filio, de Patre esse Filio. Si enim quidquid habet,
de Patre habet Filius; de Patre habet utique, ut et de illo
procedat Spiritus Sanctus.... Quomodo ergo non absurdis­

vinitatis vel, si melius dicitur, deitatis principium Pater
est (1). Qui ergo a Patre procedit et Filio, ad eum refertur
a quo natus est Filius n Aug, 1. c.

Plenissime dogma catholicum de Spiritu Sanctos. Doctor
describit postremis capitibus (c. 17-27) libri XV. de Trin.,
in quibus absurdae exceptiones, quas Macarius testimoniis
dissertissimis opponere solet , ne a Photiano quidem con­
fingi possunt, sermonem apud Patres esse vel de consub­
stantialitate dumtaxat vel de processione temporali h. e.
de missione Spiritus Sancti, non vero de processione aeterna
eiusdem Spiritus a Filio sicut a Patre. Quod deinde homo
candidissimus consuevit de omnibus fere testimoniis suspi­
cari, ea esse a Latinis corrupta et interpolata, potius di­
cat, Patres et nominatim Augustinum numquam in orbe
terrarum exstitisse; neque enim magis insulsum nec Popis
minus credibile hoc erit quam illud. Interim audiamus
Augustinum.
u Qui potest intelligere sine tempore generationem Fi­
lii de Patre, intelligat sine tempore processionem Spiritus
Sancti de utroque. Et qui potest intelligere in eo quod ait
Filius, sicut habet Pater vitam in semet ipso , sic dedit
Filio vitam habere in semet ipso (Ιο. V. 26).... ita eum
sine tempore genuisse, ut vita quam Pater Filio gignendo
dedit, coaeterna sit vitae Patris qui dedit: intelligat sicut
habet Pater in semet ipso ut de illo procedat Spiritus Sanctus,
sic dedisse Filio ut de illo procedat idem Spiritus Sanctus,
et utrumque sine tempore; atque ita dictum Spiritum Sanc­
tum de Patre procedere, ut intelligatur, quod etiam proce(1) Macarins 1. c. profert hoc etiam testimonium, quo demonstret,
Augustinum directe reiecisse processionem Spiritus S. a Filio. Persoasum vero habens , suos alumnos numquam lecturos esse librum ipsius
Augustini, incipit citationem ab illis verbis: Quod ergo ait Domintu,
quem ego mittam vobis a Patre, eamque concludit his postremis: totiui
divinitatis vel, si melius dicitur, deitatis principium Pater est, resectis
non modo omnibus antecedentibus sed etiam immediate sequentibus,
qui ergo a Patre procedit et Filio, ad eum refertur a quo natus est
Filius, in quibus nemo non videt clarissime explicatam et propugna­
tam illam ipsam doctrinam, cuius negationem Photianus audet suis frau­
dibus s. Doctori obtrudere.

sime Filius diceretur amborum, cum sicut Filio praestat
essentiam sine initio temporis, sine ulla mutabilitate natu­
rae de Patre generatio, ita Spiritui Sancto praestet essen­
tiam sine ullo initio temporis, sine ulla mutabilitate natu­
rae de utroque processio?...... Pater enim solus non est de
alio... Filius autem de Patre natus est, et Spiritus Sanctus
de Patre principaliter, et ipso sine ullo temporis intervallo
dante, communiter de utroque procedit... Non igitur ab
utroque est genitus, sed procedit ab utroque amborum Spi­
ritus n Aug. Trin. XV. n. 47. Transcribit deinde n. 48.

1

ipsemet Augustinus plura ex suo tractatu XCIX. in Io. seu
ut ait, u quod in sermone quodam ad aures populi christiani
per Scripturarum sanctarum testimonia docuit de utroque
procedere Spiritum Sanctum; sed fidelibus, non infidelibus
loquens, n ex quo tractatu superius th. XXXIV. et alibi
plura citavimus.
e) In his quae descripsimus, iam lucidissime declaratum
habemus, qua ratione Pater communicans et Filius com­
municatam habens spirationem unam , eo ipso sint unum
principium Spiritus Sancti. Nihilominus id Augustinus
adhuc disserte totidem verbis docet. Inquisitio et quaedam
velut haesitatio apparet apud s. Doctorem non de re sed de
nomine principii. Dicitur enim principium ratione creatio­
nis; ita tres personae sunt unum principium creaturae. Si
deinde appellatur principium in' Trinitate etiam ratione
generationis, Pater est principium Filii. Sed cum Spiritus
Sanctus nec creatus sit nec genitus, quaeritur utrum no­
men principii recte etiam dicatur ratione huius processio­
nis, quae non est per generationem sed per spirationem ,
quam Augustinus dationem appellat, quatenus Spiritus
Sanctus procedit ut donum seu (quod alibi explicat) ut
charitas. u Ab aeternitate procedit, sed quia sic procedebat
ut esset donabile, iam donum erat, et antequam esset cui
daretur... Nam sempiterne Spiritus donum, temporaliter
autem donatum, n Iam si Pater ratione huius processionis

— 506 —

Ï
M

U

H

sen sempiternae dationis dicitur principium Spiritus Sancti,
eo ipso principium hoc unum est Pater et Filius.
u Unum principium ad creaturam dicitur Deus, non duo
vel tria principia. Ad se autem invicem in Trinitate , si
gignens ad id quod gignit, principium est, Pater ad Fi­
lium principium est, quia gignit eum. Utrum autem et ad
Spiritum Sanctum principium sit Pater , quoniam dictum
est, de Patre procedit (Ιο. XV. 26.), non parva quaestio
est. Quia si ita est, non iam principium ei tantum rei erit
quam gignit aut facit, sed etiam ei quam dat. Ubi et illud
elucescit, ut potest, quod solet multos movere, cur non Fi­
lius sit etiam Spiritus Sanctus, cum et ipse a Patre exeat,
sicut in Evangelio legitur. Exiit enim non quomodo natus,
sed quomodo datus; et ideo non dicitur Filius , quia ne­
que natus est sicut unigenitus, neque factus ut per Dei
gratiam in adoptionem nasceretur, sicuti nos... Si ergo et
quod datur, principium habet eum a quo datur, quia non
aliunde accepit illud quod ab ipso procedit (1), fatendum
est Patrem et Filium principium esse Spiritus Sancti, non
duo principia; sed sicut Pater et Filius unus Deus, et ad
creaturam relative unus creator et unus Dominus, sic re­
lative ad Spiritum Sanctum unum principium ; ad creatu­
ram vero Pater et Filius et Spiritus Sanctus unum principium, sicut unus creator et unus Dominus n Aug. Trin. V.

n. 14 17. cf. contra sermon. Arianor. n. 19.
5’ S. Fulgentius eandem doctrinam secundum omnia ca­
pita, quae ex Augustino adnotavimus, clarissime traditae
propugnat. Verum hic totum in pauca conferemus, ita tamen
ut satis appareat, qua fide ilacarius affirmaverit, Fulgentium
directe reiicere processionem Spiritus Sancti a Patre et
Filio (2). Ex multis testimoniis seligemus tria, in quibus
9

■

(1) Pater et Filius non aliunde sed ex sua substantia dant adeoque
spirant Spiritum Sanctum; sunt ergo principium, a quo Spiritus pro­
cedit.
(2) Probat Macarius 1. c. boc suum assertum nullis aliis quam hisce
verbis Fulgentii : « Apostolicae fidei regulam retinentes .... Sanctum
quoque Spiritum non aliud fatemur esse quam Deum , nec a Filio neca
Patre diversum (Macarii interpres sensum redditSabellianum;non distinet

·

— 507 —

s. Doctor Ruspensis proponit seriem quamdam articulorum
fidei, 1. de Fide ad Petr.; 1. de Trin. ad Felicem c. 2; 1. X.
contra Fabian, fragm. 36. Jn libro ad Petrum exponit u qua­
draginta capitula ad regulam verae fidei firmissime perti­
nentia, ut si quis non solum omnibus sed etiam singulis
voluerit contraire, haereticus et fidei christianae inimicus,
atque ex hoc omnibus Catholicis anathematizandus appa­
reat» ibi n. 85. Iam inter haec fidei capitula undecimum
hoc ipsum est. u Firmissime tene et nullatenus dubites,
eundem Spiritum Sanctum qui Patris et Filii unus Spiri­
tus est, de Patre et Filio procedere. Dicit enim Filius, cum
venerit Spiritus veritatis, qui a Patre procedit, ubi suum
Spiritum esse docuit, quia ipse est veritas. De Filio quo­

que procedere Spiritum Sanctum, prophetica atque apostolica nobis doctrina commendat » 1. c.n. 52. In libro contra
Fabianum continetur explicatio singulorum articulorum
fidei, ut propositi sunt credendi u in christianae fidei sym­
bolo (apostolico), in cuius brevitate totius credulitatis chri­
stianae summa consistit; ubi tamen necessarius est rectus
credentis animus, ne quod audit ad salutis effectum, ipse
sibi velit ad mortis retorquere supplicium. » Iam in arti­
culo: credo in Spiritum Sanctum, quid fideles catholici cre­
dant et profiteantur, Fulgentius ita Ariano declarat, u Con­
fitemur nos credere in Spiritum Sanctum , qui est unus
Spiritus Patris et Filii, de Patre Filioque procedens , in
Patre Filioque naturaliter manens (processio immanens), de
Patre ac Filio habens divinitatis originem (habens origi­
nem in sua divina hypostasi peFcomuiunicationeni divinae
naturae), cum Patre ac Filio unius deitatis habens natudu Fils et du Père), nec in Filio nec in Patre confusum. Unus est enim
atque idem Patris et Filii Spiritus, totus de Patre procedens, totus in
ntroque consistens, nec est divisus in singulis, quia inseparabiliter est
utrisque communis » 1. cont. obicctiones Arianor. ad calcem p. 63. Fulgentio synonyma esso haec duo <* Spiritus Patris et Filii » vel - Spi­
ritus procedens a Patre Filioque, » iam vidimus in th. XXXII, idemque
ex sequentibus iterum patebit. Processionem autem a Patre quae di­
recte hic a Fulgcntio sicut ab aliis Patribus contra Arianos vindicatur,
non posse a catholicis intelligi, nisi processionem a Patre , quatenus
Pater cum Filio unum est, mox ab ipso Fulgentio audiemus.

i

— 508 —

raliter veritatem λ 1. c. p. 655. Felici notario catholico de• clarat, u quomodo de sancta Trinitate, quae Deus est, cre­
dere debeat, vel qualiter possit fidem catholicam atque
orthodoxam contra haereticorum errores defendere, n Ad
hunc scopum non sane aliud exponit, quam quod a catho­
licis necessario credendum est. «Accipe fidem, inquit, in
qua olim renatus es credens in nomine Patris et Filii et
Spiritus Sancti. » Haec iam fides a Fulgentio enarrata ver­
bis simillimis, ut in symbolo Athanasiano habentur, sicut
consubstantialitatem Spiritus Sancti cum Patre et Filio, ita
non minus complectitur eiusdem a Patre Filioque proces­
sionem , cuius professionem inter paucas periodos quater
repetit et inculcat. « Pater a nullo est genitus , Filius a
Patre est genitus, Spiritus Sanctus a Patre Filioque pro­
cedens est.... Non est diversa Patris et Filii et Spiritus
Sancti essentia; quod si esset, nec veraciter Filius a Patre
gigneretur, nec Spiritus Sanctus a Patre Filioque procede­
ret. Sed quia verus est Filius, id est de essentia Patris
genitUs, verus est et Spiritus Sanctus a Patre Filioque pro­
cedens. Quodsi Filius aut Spiritus Sanctus alterius generis
(naturae) sunt quam Pater, nec Filius veraciter Patris est,
quem extraneum facit differens essentia; similiter nec Spi­
ritus Sanctus a Patre Filioque procederet, quod dementis
est dicere, quia sancta Scriptura et Filium a Patre geni­
tum, et Spiritum Sanctum a Patre procedentem fideli ma­

nifestat narratione» (1) 1. c. p. 330.
(1) Praeclarius nihil dici potuit, quam quae hic ex intimis theolo­
giae medullis deprompta a Fulgentio praedicantur ut necessaria et uni­
versalis fidei professio. Eo ipso, inquit, quod Spiritus Sanctus Patri et
Filio consubstantialis creditur, credendus est etiam a Patre Filioque pro­
cedere; in Trinitate namque personarum consubstantialitas nequit esse
aliunde , quam quod una essentia a Patre per generationem communi­
catur Filio, a Patre et Filio consubstantiali genito communicatur per­
sonae tertiae Spiritui Sancto. In consubstantialitate Filii cnm Patre
continetur , quod Spiritus Sanctus procedens a Patre procedit etiam a
Filio, quia Filius non habens communicatam a Patre eandem vim spiratricem iam non esset eiusdem naturae cum Patre , non esset Patri
consubstantialis. Quia verus est Filius, inquit, de essentia Patris genitus
adeoque habens totam Patris essentiam, idcirco Spiritus Sanctus non a

Vide alia non minus lucida apud eundem Fulgentium
contra Fabian. fragm.XVIII. p. 602; XXV. p.610; XXVII.
p. 611. 612; XXIX. p. 626; XXXV. p. 652; ep. 14. ad Fer­
rand. diacon, n.9. 28; de Incani. ad Scarilam n. 3. 4.
6". Hormisdas Pontifex post exstinctum schisma Acacianum Justino imperatori exposuit fidem universalem de my­
sterio Trinitatis et Incarnationis. In doctrina de Trinitate
haec sunt credenda. « Deus Pater, Deus Filius, Deus Spi­
ritus Sanctus, Trinitas indivisa. Et tamen notum est, quia
proprium est Patris, ut generaret Filium, proprium Filii
Dei ut ex Patre Patri nasceretur aequalis, proprium Spi­
ritus Sancti ut de Patre et Filio procederet sub una sub­
stantia deitatis. Proprium quoque Filii Dei, ut iuxta id

quod scriptum est, in novissimis diebus Verbum caro fieret
et habitaret in nobis » (1) Hormisd. ep. 79. ad lustin. Au­
gustum.
iolo Patre sed a Patre Filioque procedit. Unde qui credit Filium Patri
consubstantialem, is intelligit Patrem cum Filio esse unum principium
Spiritus Sancti; adeoque etiam intelligit, quando in Scripturis vel in
professione catholica dicitur Spiritus procedere a Patre, hoc ipso dici
a Patro quatenus unum est cum Filio, nempe a Patre et Filio Spiritum
procedere. Hoc est quod ait Fulgentius: Spiritum Sanctum non procedere
a Patre Filioque, dementis est dicere, quia Scriptura Spiritum Sanctum
a Patre procedentem fideli manifestat narratione.
(1) Mansi (T. VIII. p. 521) in uno codice Lucensi reperit duas
ultimas periodos ab illis verbis proprium Spiritus Sancti etc. manife­
sto sphalmate librarii ita perturbatas, ut sensus omnis et contextus
pervertatur. Prima enim manu in illo scriptum erat: «notum etiam
quod sit proprium Spiritus Sancti; proprium autem Filii Dei, ut in­
ita id quod scriptum est » etc. Merito ergo in eo ipso codice - manus
antiqua et fere aequalis » restituit lectionem genuinam , quam in textu
dedimus et quam eandem saec. IX. inennte iam habuit Theodolphus
Aureliancnsis 1. de Spir. S. et saeculo eodem Aeneas Parisiensis cont.
Graec. c. 54. (Migne T. CV. p. 269.CXXJ. p. 711.). Res est per se tam
liquida , nt hoc sphalma amanuensis mentionem non mereretur , nisi
schismaticus Macarius heic quoque, nt in aliis innumeris locis, ridenda
spectacula suis Popis exhibere voluisset. Traducit ipse fraudis reos
theologos catholicos, qui citant locum Hormisdae, nec attendunt, inquit,
«ad animadversionem magni momenti a Mansio faciam, qui locum con­
tulit cnm codicibus manu scriptis » Macar. p. 398. Atqui Mansius illam
perturbationem textus non in codicibus sed in uno codice Lucensi re­
perit, nec animadversio eius ullius est momenti, nisi forte ad notitiam

- 510 —

7°. Episcopi Africae in professione fidei ad Hunericum
regem, dp qua diximus supra p. 55, itidem declarant: «in­
genitum Patrem et de Patre genitum Filium et de Patre
et Filio (1) procedentem Spiritum Sanctum unius credimus
aliquam codicis exhibendam, quatenus a ceteris discrepet. Quod subdit
Macarius , Adainum Czernicovium vidisse in uno codice Hamburgensi
«eundem textum primitivum (nempe illnm sensu vacuum) restaura­
tum, » nihil moramur, cum homo iste pro Photiana haeresi, ad quam
ab altera Lutherana devolutus erat, omnia arripiens misccnsque quadrata
rotundis non maiorem Macario fidem mereatur, nec proinde scire pos­
simus, unde et quomodo illa restauratio in codice Hamburgensi acci­
derit, ac denique, quomodocumque irrepserit, textus manifestum prae­
ferat errorem librarii.
(1) Testatur B.uinart hoc incisum et Filio exstare tum in editis tum
in manuscriptis codicibus Historiae de persecutione Vandalica, si exci­
pias unum codicem Laudunensem et alterum Colbertinum, in quo scri­
ptum est alia manu, nec non editionem Rhenani. Hinc mirum profecto,
quomodo ex ista (ut videtur) editione irrepserit lacuna eadem in editiones
Conciliorum (Harduin. II. p. 858; Mansi VII. p. 1143). In Africa sane
anno 484. triginta annis post obitum Augustini professio processionis a
Patre et Filio non poterat non esse communis, cum sanc'us Doctor cu­
ius tanta erat tum in Ecclesia universa tum maxime in Africa aucto­
ritas, hanc fidem non modo singulis testimoniis vindicaverit, sed etiam
cum tota oeconomia mysterii Trinitatis intime complexam esse in omni­
bus suis explicationibus profundioribus demonstraverit. Unde Vigilium
Tapsensem qui unus erat ex 461 Episcopis subsignatoribus professionis
ad Hunericum regem, videmus diserte eundem consensum fidelium de­
clarare. Ad obiectionem Arianam : « ostende Spiritum Sanctum , unde
trahat originem, quem nec ingenitum sicut Patrem, nec genitum sicut
Filium profiteris ; Vigilius respondet: u certa et manifesta origo Spi­
ritus Sancti Vater et Filius, qui nec ingenitus cum iugenito, neque ge­
nitus cum unigenito a fidelibus creditur; sed Spiritus Patris (et Filii)
esse Scripturarum sacrarum eloquiis comprobatur (sequuntur testimonia
promiscua, ubi dicitur modo Spiritus Patris modoFilii Gal. I V.6; Phil. 1.19;
1 Pet. I. 10)... et multis Scripturae divinae locis Patris et Filii appel­
latur n J. II. c. 12. contra Varimad. (cf. th. XXXII. n.II. ). Non minus
disserte in libris de Trin. Vigilius eadem inculcat. <* Quomodo duo ligna
coniuncta, missa in fornacem ignis, et de duobus lignis procedit flamma
inseparabilis; sic de Patris et Filii virtute procedit Spiritus Sanctus,
ipsam virtutem deitatis habens « Vigil. Trin. 1. VIII. p. 268. Ipso hoc
tempore persecutionis Vandalicae, ut censent Maurini, habitus est sermo
ad catechumenos (inter Opp. Augustini T. VI. de symbol, serm. 2.), in
quo n. 18. eadem est expositio articuli de Spiritu Sancto: « idem ipse
Spiritus Patris et Filii procedens a Patre et Filio. » Paulo post haec

— 511 —

esse substantiae vel essentiae » Victor. Vitens. de persec.
Vandal. 1. III. η. 1. ed. Ruinart. p. 43.
8°. Anno 447 celebratum est Concilium Toletanum (II)
Jubente Pontifice Leone M. contra Priscillianistas, quorum
unum inter ceteros errores a Turribio Episcopo Asturicensi
sibi delatos sic designat Pontifex: « Patris et Filii et Spi­
ritus Sancti unam atque eandem asserunt esse personam,
tamquam idem Deus (scilicet idem hypostasi) nunc Pater
uunc Filius nunc Spiritus Sanctus nominetur; nec (ut fide
catholica credendum est) alius sit qui genuit, alius qui
genitus est, alius qui de utroque processit n s. Leo ep. Io.
c. 1. Porro in eo Concilio edita est a regula fidei catholicae
contra omnes haereses et quam maxime contra Priscillianos, quam Episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, Lusi­
tani et Baetici fecerunt, et cum praecepto Papae Urbis
Romae Leonis ad Balconium Episcopum Galliciae trans­
miserunt. n In hoc symbolo disserta est professio : « credi­
mus in unum Deum Patrem et Filium et Spiritum Sanc­
tum... Patrem non esse ipsum Filium, sed habere Filium
qui Pater non sit... Spiritum quoque Paracletum esse, qui
nec Pater sit ipse nec Filius, sed a Patre Filioque procetempora Huncrici s. Fulgentius (ut vidimus) in eadem Africa tradidit pro­
fessionem fidei firmissime tenendam et communem omnibus Catholicis,
Spiritum Sanctum a Patre Filioque procedere. Hocque ipsum eadem aetate
pluribus locis epistolarum suarum repetit Ferrandus diaconus Carthaginensis. Ubi fidem catholicam opponit doctrinae Arianae, u Catholici,
inquit, e contrario Deum Patrem, Deum Filium, Deum Spiritum Sanctum
unius esse essentiae .... confitentur ; et nemini alterum praeponere cu­
pientes, de Patre tamen Filium natum, de Patre et Filio Spiritum San­
ctum procedere sentiunt » Ferrand, ep. 4. n. 1. ad Eugipp. vide ep. 5. n. 2.
ad Sever.; ep. 7. n. 12. ad Regin. Quamvis itaque difficultas dogmatica
in eo nulla fingi posset, si Africani Episcopi in sua defensione fidei
catholicae ad Hunericum et Vandalos Arianos tantummodo processionem
a Patre directe nominassent ad demonstrandam Spiritus Sancti divi­
nitatem, de qua erat praecipua disputatio, sicut ab aliis PP saepe et
ab his ipsis Episcopis inferius n. 2. factum esse videmus; attamen com­
munis fides et instans praedicatio dogmatis praesertim in Africa, modus
disputandi quem ibidem ab aliis Patribus eadem tempestate contra Aria­
nos observatum esse constat, codicum denique auctoritas demonstrant,
cam quam Ruinartius retinuit, genuinam esso lectionem.

— 512 —

dens. Est ergo ingenitus Pater, genitus Filius, non genitus
Paracletus sed a Paire Filioque procedens » (1) Hard. I.

p. 993.
In Concilio deinde Toletano III. Episcoporum Hispaniae
et Galliae Narbonensis sub Reccaredo rege anno 589 est
professio fidei contra haeresim Arianam proposita a rege,
in qua dicitur: « Spiritus aeque Sanctus confitendus a nobis
et praedicandus est a Patre et a Filio procedere, et cum
Patre et Filio unius esse substantiae. » In symbolo ipso
Constantinopolitano, quod cum formula Nicaena et defini­
tione Chalcedonensi rex sua manu subscriptum dedit, in­
serta est declaratio fidei «in Spiritum Sanctum... ex Patre
et Filio procedentem. » Laetis acclamationibus suscepta est
regis professio ab universo Concilio, eademque cum 23 anathematismis repetita et subscripta ab Episcopis, Clericis et
senioribus gentis Gothorum ab Ariana haeresi conversis.
In anath. III. edicitur: « si quis Spiritum Sanctum non
credit, aut non crediderit a Patre et Filio procedere, eumque non dixerit coaeternum esse Patri et Filio et coaequa­
lem, anathema sit. n Insuper postulante rege statuit Con­
cilium, «ut omnes Hispaniarum et GalliciaeEcclesiae hanc
(1) Symbolum hoc cum particula Filioque adoptatum fuisse a Patri­
bus Concilii anno 447. nullum est dubium, nec video, cur cl. Hefele (Hist.
Concil. T. II. p. 289) dicat id a Ceillierio negari (T. XIV. p.625.). Dubium
indicatum a Ceillierio et aliis solummodo est, utrum haec formula fuerit
iam edita in Cone. Tolet. I. anno 400 et anno 447 repetita, an vero pri­
mum hoc anno posteriori conscripta (vide Ballerinios Opp. s. Leonis T. II.
p. 1374. sqq.). Idem symbolum olim adscribebatnr s. Augustino et erat
sermo 129. de Tempore, in ed. Maurina reiectus in appendicem (T. V.
serm. 233.)'. In codice canon, et const. Sedis Apostolicae edito a Qnesnello
exstat cap. 40. (Opp. s. Leonis ed. Ballerin. T. III. p. 282.) hoc titulo:
u Libellus Augustini de fide catholica contra omnes haereses. » In hac
editione codicis Constitutionum illud Filioque omittitur; at lectio in
Cone. Toletano non habet dubitationem , et eodem modo additum Fi­
lioque exstat in edd. Serm. Angustini. Cum hoc etiam congruit ► sym­
bolum Damasi » inscriptum (de quo vide Constantium epp. RR. Ponti­
ficum append, p. 102.). Ballerinii suspicantur, symbolum fuisse primum
editum in Cone. Tolet. I. anno 400 sine declaratione illa Filioque, et
hanc praeeunto Leone Pontifice anno 447 fuisse additam (Opp. Leonis
T. III. p. 951.).

— 513 —

regulam servent, ut omni sacrificii tempore ante commu­
nicationem corporis Christi vel sanguinis iuxta orientalium
partium morem unanimiter clara voce sanctissimum fidei
recenseant symbolum » (utique iuxta formulam ibi recita­
tam) Hard. III. p. 469. sqq.
Huc referenda est etiam professio disserta Concilii Hedefeldensis omnium Episcoporum Angliae sub Theodoro Cantuariensi (natione G raeco) anno 680 (Mansi XI. p. 176.); tum
symbolum Athanasianum, quod saeculo iam VII. publico in
usu fuisse constat ex canonibus Augustodunensibus editis sub
s. Leodegario anno 676 vel 677 (1) , et saeculo VI. ineunte
iam exstitisse certis argumentis probarunt eruditi (2). Quis­
quis igitur sit auctor huius symboli, certe diu ante ortam
controversiam publica erat Cleri et populi catholici profes­
sio fidei, qua dicitur u Spiritus Sanctus a Patre et Filio
non factus nec creatus nec genitus sed procedens, n

Patres alios latinos Gregorium M., Eucherium , Vigi­
lium Tapsensem, Gennadium, Avitum Viennensem, Paschasium diaconum (nisi is sit Faustus Regiensis) aliosque
vide apud Petav. 1. VII. c. 8. n.5. sq.; Lequien dissert. Damasc. I. n.· 4. 10. et apud ceteros.
Consensus certe talis est in disserta professione doctri­
nae, ut is iuxta principia de traditione catholica quae alibi
demonstravimus, non aliunde quam ex revelatione scripta
vel tradita et ex legitima explicatione revelationis deri­
vari potuerit. Adeoque etiam secundum eadem principia vel
ex solo consensu Patrum occidentalium certum haberi de­
bet, fieri non potuisse ut ecclesiae et Patres orientis con­
sensu communi sequerentur doctrinam oppositam (cf. supra
p. 163.164). Quodsi orientalium doctrina non esset explicita,
et modus loquendi ambiguus atque obscurior; hoc unum
(1) In canone Γ. edicitur: α si quis presbyter, diaconus, subdiaconus
vel Clericus symbolum quod Sancto inspirante Spiritu Apostoli tradi­
derunt, et Fidem s. Athanasii Praesulis irreprehensibiliter non rccensuerit, ab Episcopo condemnetur, n
(2) Vide loseph. Antelmium de Symb. Athan., Ballerinios Observ.
ad dissert. XIV. Quesncllii (Opp. S. Leonis T. III. p. 954. sq.); Meratium
(in Thesauro Zachariae T. III. p. 413. sq.); cf. Papebrochium (Respons. ad
exhibit, error. T. II. art. 13. §. 4).
Franzelin, DE DEO TRINO SEC. PBRS.
33

— 511 —

consequeretur, quod illorum sententiam ex disserta, clara
et communi doctrina occidentalium explicare sicque ad in­
tellectum catholicum redigere oporteret. Quae principia si
negent schismatici , ipsis orientalibus ss. doctoribus maxi­
mis contradicunt, viam sibi occludunt conciliandi inter se
Patres orientales nominatim etiam in doctrina de consub­
stantiali Trinitate, et quod omnium perniciosissimum est,
totam oeconomiam traditionis catholicae subvertunt. Cf. Bessarion. opusc. aur. p. 213.; et quae confessi sunt Episcopi
Graecorum in Concilio Florent. Hard. IX. p. 390.
TIL At Patrum graecorum doctrina de processione Spi­
ritus Sancti non minus disserta est et constans quam occi­
dentalium; quod quidem iam ex testimoniis superius obiter
adductis constare posset, est tamen seorsim demonstran­
dum. Hic vero nos continebimus in iis tantummodo testi­
moniis, quibus totidem verbis docent processionem ex Paire
et Filio, processionem ex Filio sicut ex Patre, acturi postea
de aliis principiis et explicationibus eorumdem Patrum,
quibus hoc ipsum dogma non solum enuntiant sed etiam
declarant distinctius et illustrant.
1°. S. Athanasius adversus Arianos, qui negantes con­
substantialitatem Filii nondum directe disputabant de na­
tura Spiritus Sancti, demonstrat divinitatem Verbi ex ipsa
revelata processione Spiritus Sancti a Verbo, u Filius non
fit Spiritus particeps, ut sit in Patre ; neque ipse Spiritum
accipit, sed eum potius omnibus impertit. Neque Spiritus
coniungit Verbum Deo Patri, sed immo Spiritus accipit a
Verbo.... Aliter Filius est in Patre, aliter nos ut in illo
simus, consequimur. Nisi forte, ut semper, etiam nunc au­
deant dicere, Filium participatione Spiritus et recte factis
assecutum esse, ut sit in Patre. Atqui hoc vel in cogita­
tionem admittere nimis impium est. Ipse enim, sicut dictum
est, dat Spiritui (al. dat Spiritum), et quaecumque habet'
Spiritus, a Verbo habet... Nos vult Spiritum accipere, ut
per Spiritum Verbi quod est in Patre, videamur et nos
unum fieri per Spiritum in Verbo, et per ipsum (Verbum)
in Patre.... Censebimur unum fieri in Patre et Filio per
habitantem in nobis Spiritum, qui est in Verbo, quod (Ver-

— 515 —

bum J eut in Patre n (1) Athan. contr. Arian, serm. III.

n. 24. 25. Demonstrat itaque Athanasius divinitatem Verbi
ex eo, quod secundum Scripturas non Spiritus Sanctus
sanctificat Verbum illudque Deo Patri coniungit ea par­
ticipatione divinitatis, ex qua Ariani Filium concedebant
Deum appellari; sed quod ipse Spiritus Sanctus, quem ad­
versarii Deum esse nondum saltem explicite negare aude­
bant, omnia quae habet, adeoque ipsam suam divinam na­
turam habet a Verbo , quae est ipsa definitio processionis
per communicationem naturae. Unde non Verbum accipit a
Spiritu Sancto, ut sit Deus sensu illo Ariano, sed Spiri­
tus Sanctus Deus est de Deo Verbo, atque hoc sensu Spi­
ritus est in Verbo ut in suo principio, et Verbum in Patre
itidem ut in suo principio per communicationem naturae,
quod Athanasius alibi dicit, «eandem esse proprietatem Spi­
ritus Sancti ad Filium, quae est proprietas Filii ad Patrem.n
Ordine quodammodo inverso in epistolis ad Serapionem
argumentatur Athanasius contra illos Semiarianos , quos
ipse tropicos appellat. Isti enim concedebant Filium esse
Deum verum ; sed Spiritum Sanctum aiebant esse creatu­
ram Filii, non vero per communicationem divinae naturae,
ac propterea non a Patre procedere. Unde contra eos s. Doc­
tor ostendit, Spiritum procedere a Filio per communica­
tionem omnium perfectionum quae sunt Filii , adeoque si
Filius verus Deus est, etiam Spiritum Sanctum esse Deum
verum ; atque idcirco sicut a Filio ita etiam a Patre pro­
cedere, quoniam omnia quae sunt Filii, sunt Patris.
Quamvis Serapion postulasset doctrinam dumtaxat de
Spiritu Sancto, nihilominus Athanasius totam epistolam
secundam impendit demonstrandae divinitati Filii. Huius
rei rationem reddit initio epistolae tertiae. Quia nimirum
Spiritus omnia habet a Filio, sicut Filius omnia habet a
ως ειρηται, τω πνευματι (al. το π>ευμ.α) SiS^iri,
χαι όσα ε/ει το πνεύμα παρα του λογον εχει. .. επειίν) yap ό λογος εστιχ εν
τι; πατρι t το δε πνεύμα εχ του λογου διδοται,
λαβειν ημάς το πνεύμα y
Ινα... εχοντβ^ 70 πνεύμα του λογου του οντος εν τ& πατςι δοξχ'|Χ:> χαι τίμεις
ξια το πνεύμα εν γενε<τ$αι εν τω λογω, χαι δΐ άυτου τω πατρι ... νομισ$-ησομε^α εν ύιφ
πατζΐ εν γεγενησΟαι, δια το εν -ημιν είναι πνεύμα y οπές
ίστιν εν τω λογω τω ον τι εν τω πατζί.
(1) αατος γοφ (ο λογος)

— 516 —

Patre, idcirco divinitas Filii est fundamentum, ex quo de­
monstratur divinitas Spiritus Sancti. Quantumvis enim
ostendas ex Scripturis Spiritum esse Spiritum Filii; nis1
constiterit Filium esse Deum , neque constabit Spiritum
Filii esse Deum. Contra vero si Filius est verus Deus, quod
quidem adversarii non negabant, eo ipso Spiritus eius de­
monstratur verus Deus, quia a Filio accipit omnia quae
sunt Filii. «Quoniam Dominus ait: Paracletus non loquetur a semet ipso, sed quaecumque audiet loquetur, quia de
meo accipiet et annuntiabit vobis; quoniam item cum insufllasset, ex se ipso dedit eum (άεϋωχεν ίς àvzcv zcvzc) disci­
pulis, atque ita effudit eum Pater, sicut scriptum est, super
omnem carnem : idcirco iure ac merito ante a me de Filio
Dei actum scriptumque est, ut ex cognitione Filii (a quo
nempe Spiritus audit et accipit, et ex quo datur) valeamus
et Spiritus Sancti rectam assequi notitiam. Qualem enim
cognovimus proprietatem esse Filii ad Patrem, eandem Spi­
ritum ad Filium habere reperiemus. Et quemadmodum Fi­
lius dicit: omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; ita
haec omnia per Filium etiam in Spiritu esse deprehendemus.
Ac sicut Pater ostendit Filium his verbis: hic est Filius
meus dilectus, in quo mihi bene complacui ; ita Spiritus est
Filii: misit enim, ait Apostolus, Spiritum Filii sui n Qf

Sequuntur deinde testimonia, in quibus sicut Filii ita et­
iam Patris Spiritus appellatur. « Sane ergo si Filius ob
suam proprietatem ad Patrem et quia eius substantiae est
proprium genimen, non est creatura, sed Patri consubstan(1) In praecedenti nempe epistola cognovimus, inquit, Filium pro­
cedere a Patre non per creationem sed per communicationem aeternam
unius naturae: « si fons, si lux , si Pater est Deus , nefas certe dictu
est, Vel fontem esse aridum, vel lucem sine splendore, vel Patrem sine
ratione [χωρίς λογου)... quaecumque in Patre esse intellexerimus, non
est dubitandum quin eadem sint in Filio, cum ipse Dominus dicat:
quaecumqnc habet Pater, mea sunt » ep. 2. n. 2. Iam eamdcm proprie­
tatem dicit esse Spiritus Sancti ad Filium: sicut nempe omnia quae
habet Pater, sunt per communicationem in Filio a Patre; ita haec ea­
dem omnia per communicationem a Filio sunt in Spiritu Sancto. Unde
sicut ratione originis aeternae dicitur et est Filius Patris, ita dicitur
et est Spiritus Filii.

— 517 —

tialis: sic nec Spiritus Sanctus creatura fuerit ob suam
proprietatem ad Filium, et quia ex ipso datur omnibus, et
quae habet, Filii sunt n (1) ep. 3. η. 1.

Rursum paulo inferius alio modo processio declaratur.
«Unguentum et signaculum Spiritus Sanctus est et dici­
tur... JIoc unguentum spiramen est Filii... Porro quatenus
est signaculum, exprimit Filium, ita ut quod signatur, Chri­
sti formam habeat... Quodsi Spiritus bonus odor et forma
Filii est, constat Spiritum non esse creaturam, quando­
quidem etiam l· ilius cum in forma Patris sit, non est crea­
tura » (2) ib. n. 3. Alio loco : u Filius insufflavit Spiritum
in faciem Apostolorum, dicens: accipite Spiritum Sanctum;
ut discamus, ex plenitudine divinitatis esse Spiritum , qui
discipulis datur ; in Christo enim, inquit Apostolus, inha­
bitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. n In Scriptu­

ris Spiritus Sanctus dicitur aqua multis in locis. « Propterea ait David : quoniam apud te est fons vitae, et in lu­
mine tuo videbimus lumen. Noverat enim , apud Patrem
Filium esse fontem Spiritus Sancti n (3) 1. de Incarn. contr.
Arian, n. 9.
(1) Οιαν γαρ ίγνωμιν ίίιοτητα του ύιου προ; τον πατιρα, ταυτ·ην ίχειν ~ο
πνεύμα προς τον υιόν εύρησομει, χαι ώσπερ ο υίος λεγει, παντα όσα εχει ο
εμα εστιν, ούτως ταυτα ζταντα δια του υίου εύρησομεν δντα χαι εν
7« π'.ευματΓ χαι ως ο πατης έδειξε τον υίον λεγων, ούτος εστιν ο υίος μου
ο αγαπητός , εν φ ευδόκησα, ούτως του ύιου εστι το πνεύμα... Ούχουν ει ό
υίος cia την προς τον πατέρα ιδιότητα, χαι Sia το είναι αύτου της ουσίας
iSiov γέννημα, ούχ εστι χτίσμα, άλλτ 6/χοουσιος του πατρος' ούτως ούχ αν ειη
ουδέ το πνεύμα το άγιον χτίσμα, άλλα χάν ασεβής δ λεγων τούτο, Sia την
προς τον υιόν ιδιότητα άυτου, χαι ότι εξ άυτου διδοται πασι, χαι ά εγει
του ύιου εστι.
(2) Χρίσμα χαι σφραγις λεγεται χαι εστι το πνεύμα .... χαι γαρ το
χρίσμα τούτο πνοή εστι του υίου ... χαι η σ^ραγις δε τον υίον εχτυποί ... ει
δε το πνεύμα ευωδία χαι μορφή του υίου εστιν. ευδηλον ως ουχ αν ειη το πνεύμα
χτίσμα , επειδή χαι ο υίος εν μοργ? πατρος ύπαρχων, ούχ εστι χτίσμα.
(3) Όιδε γαρ παρα τω 5εω πατρι όντα τον υίον την πηγην του άγιου πνεύ­
ματος. Advertatur , haec omnia in 1. de Incarn. ab Athanasio adferri
ad demonstrandum, u Spiritum esse cum Patre et Filio eiusdem deita­
tis, eiusdem potentiae. * Atqui haec argumenta probant divinitatem Spi­
ritus Sancti, si esse ex plenitudine divinitatis Filii et
ex Filio tam­
quam ex fonte significant processionem internam per communicationem
naturae, ut verba praescierunt,· sed nihil omnino probant, si significant
tantummodo missionem ad extra, ut a Photianis detorquentur.

— 518 —

2°. S. Epiphanias in Aucorato, quem librum potissimum
scripsit ad declarandam fidem catholicam de Spiritu Sancto,
saepe hoc dogma proponit, u Pater ingenitus... Filius ge­
nitus... Spiritus Sanctus aeternus, non genitus, non crea­
tus, non frater, non patruus, non avus, non nepos, sed ex
eadem essentia Patris ac Filii Spirits Sanctus; spiritus
enim est Deus... Non nomine Filii nec nomine Patris ap­
pellatus, ut nomina quae uni tantum competunt, non sint
communia, excepto nomine Deus (quod est commune tribus);
enim vero in Patre nomen Deus, in Filio ;iomen Deus, iu
Spiritu Sancto nomen Dei et Deus (1) , est enim Spiritus
Dei et Spiritus Patris et Spiritus Filii, non secundum ali­
quam compositionem, ut in nobis est anima et corpus (quasi
Spiritus Patris et Spiritus Filii diceretur velut anima Pa­
tris et Filii), sed est in medio Patris et Filii, ex Patre et
Filio, tertius appellatione (2) (ut distincta hypostasis);
euntes enim, inquit, docete... in nomine Patris et Filii et
Spiritus Sancti n Ancorat. n. 7. 8.
Eadem doctrina dissertissime repetitur ibidem n. 70.
71.72., quem locum iterum Epiphanius ipsemet exscripsit
in Haeres. LXXIV. n. 7. 8. « Si lux est Deus et Pater, lux
de luce est Filius... Sapientia totus est Deus; igitur Filius
Sapientia ex Sapientia... Spiritus vero ab ambobus, Spiri­
tus ex spiritu; spiritus enim est Deus... At dicet aliquis:
igitur duos statuimus Filios, et quomodo unigenitus est?
Imiuo vero tu quis es, qui contradicas Deo ? Si enim (Pater)
Filium vocat , qui ex ipso est , Spiritum Sanctum autem
qui ex ambobus , quae quidem fide tantummodo intellecta
a sanctis, lucida, illuminantia, lucidam vim habent, et
in fide luminis consonantiam servant cum ipso Patre (cum
fidei doctrina de Patre). Audi, quisquis es, quod Pater
vere est Filii Pater, totus lux ; et Filius vere Patris, lu­
men de lumine;.... et Spiritus Sanctus est Spiritus verita(1) Ita certissime locus interpungendus et intelligendus est, quam­
vis in ed. etiam Petavii intersectio et interpretatio sit diversa.
(2) IlvfUfxa το σ'γιο cui, οι» γίννητο» , όυ κτιστόν... «λλ* Ικ tijç cÎutijç
ουσίας ττατρος και ύιου ττν£υ/χα άγιον.../v μεσω πατρος χαι ώου, /χ του
ττατςος χαι ύιου, τρίτον τη ονομασία.

— 519 —

tis lumen tertium (hypostasi) a Faire et Filio» (1) Haeres.
LXXIV. Le.
Praeterea idem s. Doctor verba Scripturae u de meo ac­
cipiet n Ιο. XVI. 14. 15. expresse explicat de processione
Spiritus Sancti ex Filio, u Christus ex Patre creditur Deus
de Deo , et Spiritus ex Christo seu ab utroque , sicut ait
Christus ipse : qui a Patre procedit, et hic de meo acci­
piet » Aneor, n. 67. 72.; Haeres. LXXIV. n. 10. « Semper
Spiritus cum Patre et Filio.... a Patre procedens et quod
Filii accipiens, non alienus a Patre et Filio, sed ex eadem
essentia et ex eadem deitate, ex Patre et Filio, cum Patre
et Filio subsistens semper Spiritus Sanctus» Haeres. LXII.
n. 4. Eodem modo interpretatur appellationes Spiritus Chritti, Spiritus Filii Aneor, n. 8. 72.
Epiphanius itaque sine ullo dubio habuit inter dogmata
«a Sanctis per fidem intellecta» processionem Spiritus
Sancti a Patre et Filio : rc àyicv πνευρια l·/. κυ πατρος και του
vicu Ane. 8. ; εκ της αυτής ουσίας πατρος και υΐου ib. 7. ; παρα
πατρος και υίου ib. 71. ; àr.c πατρος και viev ib. 72. ; παρα του
πατρος και εκ του υΐου Haer. 74. η. 10.; παρ αμφοτερω^ ib. η. 7.;
ιζ του Χρίστου η παρ αμφοτερων Ane. 67. etc. Hanc fidem reperit in professione Ecclesiarum orientalium , ut insuper
constat ex symbolo, quod ab Epiphanio relatum describe­
mus inferius loco opportuniori.
3'° S. Cyrillus frequenter modis loquendi ac argumentis
multiplicibus eandem doctrinam tradit. Nunc tamen solum
ipsa verba disserta quaerimus. Postquam dixit, Spiritum
esse veritatis h. e. Spiritum Filii, qui est veritas, et Fi­
lium dare Spiritum Sanctum ut suum proprium Spiritum,
subiungit declarationem. « Numquid ergo non summo iure
putabit aliquis, imo recte credet, Filium utpote cui natu(1) ’Ei ie Çw; o Sso; και τταηφ, Çw; ίκ Çûjtoç 6 υιο;... το is άγιον zrvsu/xa
zap ά^φοτερων, ττνιυμα ί'κ Trvw/xaroç... η γαρ τον /z£v υιόν καλπ τον ις άυτου
το δί άγιον πνιυ/χα το παρ
q τερών [aqvov πιστει νοου/xfva υ,το των άγιων ...
7>fUua άγιον ττνίυμα αληθίΐας <στι, Çw; τρτον παρα πατρο; και υιού.
Qnod hic recto legitur ττνιυμα άγιον παρ άμψοτίρων, ττνιυ/ζα ίκ imoματο;; in Ancorato η. 70. unde totum locum Epiphanius ipse transumpsit, nostris in editionibus Basileensi ct Petaviana erratum est: πν^υ/χα
άγιον τταρ’ά/Xyοτιρων, πνζυ/χα ικ ττατρος.

*

·

— 520 —

ralia bona Dei Patris essentialiter sunt communia, habere
Spiritum Sanctum eodem modo, quo Pater habere intelligi­
tur ; non extrinsecus accitum, stultum enim et furiosum

est ita sentire; sed sicut unusquisque nostrum suum pro­
prium spiritum in se continet et ex intimis visceribus foras
profundit? Propterea enim Christus corporaliter insufflavit,
significans, quemadmodum ex ore humano corporaliter spi­
ritus procedit, sic ex divina essentia deitati convenienter
profundi Spiritum, qui ex ipso (Christo Filio) est n (1) in
Io. p. 810. Eadem fere, si fieri potest, adhuc clarius repetit
in Thesauro, u Quem Spiritum beatus Moyses insufflasse
Deum homini affirmat, eundem Christus renovans in nobis,
post resurrectionem a mortuis insufflavit discipulis suis...
Cum igitur Spiritus Sanctus in nobis inhabitans conformes
nos Deo reddat, procedat vero is ex Patre et Filio, mani­
festum est divinae essentiae eum esse, essentialiter in ipsa
(sibi communicata) et ex ipsa (quatenus est in Patre et
Filio ut principium quo) procedentem (2); sicut halitus ex
humano ore prodiens , etsi humile et non dignum tanta
re hoc sit exemplum; Deus enim omnia excedit » Thesaur.
p. 345. u Spiritum veritatis hoc est suum appellat (Filius)
Paracletum ; non enim Spiritus Sanctus alienus intelligitur
ab essentia unigeniti f sed ex ea naturaliter procedit, non
aliud quam ille existens quoad naturae identitatem, quam­
vis intelligatur esse in propria subsistentia... Non loquetur
a semet ipso... siquidem Spiritus et veluti mens mea est..,
Et futura annuntiabit vobis; ac si diceret: hoc vobis erit
signum, Spiritum omnino ex mea substantia esse, et veluti
mentem meam n (3) in Io. p. 925. 92ό. u Indefectibilem per
(1) Ότι των του Scou και πατρο; φυσικών αγαδων όυσιωδω; ύπαρχον
κοινωνο;, ό υίο; syji το πνεύμα κατα τούτον τ<> τροπον, καδ’ονπεζ αν vgoito
και πατήρ. ουκ επακτόν ούδε ε*ξω$εν ... αλλ’ω/περ ημών έκαστο; το ίδιον εν
εαυτω πνεύμα συνεχει, και εκ των ενδοτάτων στλαγχνων εις το ε’ξω προχεει.
Διο γαρ τοι τούτο σωματικω; ε’νε^υσησεν ο Χρίστο;, δεικνυ; ότι καθαπερ έχ
στοματο; του ανθρωπίνου προεισι το πνευρ,α σωματιν.ως, ούτω και εκ τη; ()ίΐα;
ουσία; Οεοπρεπω; ττροχείται το εξ α’υτου.
I
(2) προεισι δε και εκ πατρος και υίου , πρόδηλόν on της 3εια; εστιν
ουσία;, ουσιωδω; εν αυτή και εξ αυτή; ττ^οίον.
(3) Ου’ γαρ αλλοτριον της ουσία; του μονογενούς το άγιον vosirai πνεύμα,

omnia infert (loannes) aequalitatem Filii cum Spiritu, qui
est eius proprius Spiritus et ab ipso secundum naturam pro­
funditur η ( το lOic'J άυτου y.cti τ.ο/.c άυτου ν.ν.τσ. γυσιν προχεφενον
Kiivwx cf. supra p. 469. 480) in Io. p. 126. (1). «Sic dicimus
Spiritum accipere ex Patre et Filio quae ipsorum sunt
().Λαβοι>ειν το πνεύμα εν. τε του πατρος ν.αι υ'ιου τα αυτών ζ , non

quasi aliquando non habuisset scientiam et virtutem quae
illis inest, et tum demum inciperet habere, quando cogi­
tatur accipere ; semper enim sapiens et potens est Spiritus,
imo vero ipsa sapientia et potentia, non ex aliqua partici­
patione sed natura sua. » Sequitur dein familiaris Cyrillo
comparatio processionis Spiritus Sancti a Patre et Filio
cum processione fragrantiae ex aromatibus (cf. supra p.403.)
in Io. p. 931. Habes hic sicut apud Athanasium non modo
assertionem dogmatis sed etiam lucidam declarationem, quid
sit processio ; communicatio videlicet omnium quae sunt
Dei, i. e. essentiae cum perfectionibus absolutis ex Patre
et Filio in Spiritum Sanctum. «Si Filius per Spiritum
habitat in nobis... quomodo non sicut ipse et ab ipso Spi­
ritus eius (ο*)ζ ουτος τε y.at παρ άυτου το πνευ/χα άυτου) , omnem
eius habens virtutem? n Dial. VI. de Trin. T.V.P. I. p. 598.
«Quatenus (Christus) Deus est et ex Deo et Patre, Spiri­
tus est eius proprius, et in ipso, et ex ipso (totev άυτου τε, ν.αι
εν αυτω, ν.αι ες άυτου το πνεύμα εστι ') , sicut nempe id intelligitur etiam de Deo et Patre. Quatenus vero homo fac­

tus est et similis nobis, impertitum dicitur habere Spiri­
tum » in loel. T. III. p. 228.
Postquam sensus, quo Cyrillus in anathematismo IX. di­
xerat Spiritum Sanctum proprium Filii, a Theodoreto fuerat
ΐτθΟΗσι δε ψυσιχω; ίζ άυτη;, ου’δεν ότερον srap α’υτον υ’τταρχον, όσον Ιις ταυ­
τότητα (ρυσεω; , εΊ και νοοιτο τυχόν ιδιοσύστατα:; ... ση/ζειον τούτο εσται υ/ζιν,
ότι δη ταντω; εκ τη; f/ζη; ουσία; το ττνευ/ζα εστι, και όιοκ ε’/ζο; <στι νου;.
(1) Fraudulenter Macarius illud παρ άυτου π^οχ^ομ^νογ vertit, L’Es­
prit se répand par le Fils p. 361. 405. At Cyrillus non dixit δί άυτου
ίχχεο/ζενον; sed dixit Spiritum a Filio, a Patre ct Filio, ex essentia Fi­
lii profundi, profundi secundum naturam. Non minus absurde Photianus iste explicat illud ίδιον του υίου. allié du Fils, son parent p. 371.
Sed Patres declarant, Spiritum h. e. spiratum proprium esse Filii, quia
ab illo, ct ex cius essentia est, habens ab ipso omnem perfectionem.

r>oo

in calumniam vocatus, s. Doctor in ipso Concilio Ephesino
verba ilia anatliematismi declaravit ita: u unigenitum Dei
Verbum homo factum mansit tamen Deus, et est omnia quae
et Pater, sola excepta paternitate, Spiritum Sanctum ha­
bens proprium, qui ex ipso est et ei essentialiter inest »
(quia nempe processio est immanens, ίδιον εγων το εξ άυτβν
και ευσιωοως ε^πεφυκος α'υτω πνεύμα άγιον) Mansi T. V. ρ. 16.

Eadem explicatio iam continebatur clarissime in ipsa epi­
stola cum anathematismis ad Nestorium. u Etsi Spiritus
(ibi dicitur n. 10) sit in propria hypostasi, et in se ipso
consideratur, quatenus Spiritus est et non Filius; attamen
non est ab eo (Filio) alienus. Spiritus enim veritatis nomi­
natur; Christus autem est veritas; et ab ipso (Christo Fi­
lio) sicut utique etiam ex Deo Patre profunditur (1)... Cum
illius qui est virtus et sapientia Patris, hoc est Filii sit
Spiritus, ipse quoque (Spiritus) in se est sapientia et vir­
tus u Mansi T. IV. p. 1079. Nimirum ab eo qui est virtus
et sapientia Patris per generationem, hoc est a Filio
sicut a Patre ita profunditur Spiritus Sanctus , ut ipse
quoque sit eadem virtus et sapientia, atque adeo una sit
virtus et sapientia a Patre in Filium, a Patre et Filio in
Spiritum Sanctum communicata. Quae omnia sicut non mis­
sionem sed generationem Filii, ita non missionem Spiritus
Sancti, quemadmodum Macarius cum ceteris Photianis com­
miniscitur , sed eius immanentem processionem evidenter
enuntiant. Cum vero explicationes anathematismorum de­
derit Cyrillus postulantibus Patribus, et iidem auditis
declarationibus fuerint ab ipso Concilio (2) ac deinceps a
(1) Πνίυ/ζκ γαρ άληΟ'ΐα; ωκο/ζασται, και έστι Χωστός ή «λτ,0·ια· χαι
ΤΓξΟχηται παο' αυτόν,
ά/ζίλίΐ και ex του 0«ου και ττατρο;.
(2) Epist. 3““.Cyrilli cam anathematismis approbatam fuisse a Conc.V.
et ceteris deinceps, constat; in Conciliis vero III. et IV. non hanc
3,‘a. sed 2‘“. synodicam Cyrilli fuisse receptam , contendit Garneries
.(Opp. Marii Mereat. T. II. p. 340.). Sed certe in Cone. V. videtnr fuisse
persuasio, anathematismos ipsos tam ab Ephesinis quam a Chalcedonensibus Patribus fuisse approbatos (vide Mansi T. IX. n. 329. 341.).
Cone. Later, sub Martino I. eos simpliciter appellat « symbolum apud
Ephesum ducentorum Patrum » (Mansi X. p. 1039.). Unde etiam testimo­
nium Ibae in ep. ad Marin (Mansi VII. p. 243) conquerentis, quod a con-

— 523 —

Cone. IV. V. VI. oecurnenicis et Lateranensi sub Martino I.
et ab omnibus Patribus approbati et habiti velut symbo­
lum ipsius Concilii Ephesini (vid. Tract, delncarn. th.XX.),
non nisi impudenter negari potest, magnum pondus aucto­
ritatis accessisse doctrinae alioquin communi de processione
Spiritus Sancti etiam ex Filio; quamvis Concilium utique
non huius sed alterius dogmatis de unitate hypostatica
Verbi incarnati definitionem directe intenderit.
4’. Celebre est testimonium s. Basllii, ex quo tum in
Concilio Florentino tum alias semper a Graecis catholicis
adversus schismaticos clara veterum Patrum graecorum
doctrina demonstrata est. Initio libri III. contra Eunom.
Basilius adfert dictum haeretici: u a Sanctis cum didice­
rimus Spiritum Sanctum dignitate et ordine (άξιωραπ και
Wi) tertium, natura etiam tertium esse credimus, n In con­
futatione Basilius, ut quidem a catholicis Graecis legitur,
haec habet. « Quae enim necessitas, ut, si dignitate et or­
dine tertius est Spiritus, tertius etiam natura sit? Digniαςιωμαπ) enim secundum eum esse a Filio, ut qui ab
ipso esse habet, et ab ipso accipit et annuntiat nobis, atque
omnino ab illa causa (a Filio) pendet, tradit doctrina pie­

tatis (1); tertiam vero naturam dicere neque ex ss. Scri­
pturis edocti sumus, neque id ex praedictis (quod ordine
et dignitate originis tertius est) consequenter colligi potest.
Quemadmodum enim Filius ordine quidem secundus est a
Patre, quoniam ab ipso est; et dignitate, quia principium
eius est et causa, eo quod ipsius est Pater, et quia per
ipsum aditus est et accessus ad Deum ac Patrem; natura
vero neutiquam secundus est, quoniam deitas in utroque
una est: ita nimirum etsi Spiritus Sanctus ordine ac di­
gnitate secundus a Filio est, non tamen recte inde demondemnatoribus Nestorii suscepta sint capitula Cyrilli, non tam facile pot­
est cum Garnerio mendacii accusari.
(1) Ti; yajj αχαγχη, u
ταςπ *%· ru άζιαματι rgiroy
το zr>éü“
jxa, τοιτοχ èixai àoro ζαι τη ÇOtTfi j αςιω/zari /x.z yaç iîOTîpuiiy too Uioo,
jrap àtiTOU το «ιχαι <X0Sr» χαι τταρ α,υτοο Xaupaxov ζαι α.αγγίλλο η/xiy, και
ολω; ίΖϊίκη; τη; αίτια; «ςη/Λ/ΧΟΟΧ , ττα^αοιδ^σιν 6 τη; L,-f|3fia; λογο;. Cf.
Basil, ep. 38. al. 43. n. 4.

— 524 —

stratur, quasi consequens foret, alienae illuni esse naturae»
Basil. 1. III. contr. Eunom. n. 1.
Recentiores codd. et editiones omittunt verba, quae sub­
signavimus, uut qui ab ipso esse habet...... ab illa causa
pendet.» Lectio ista recentior habet: «Dignitate enim se­
cundum eum esse a Filio, tradit fortasse (ίσως) doctrina
pietatis, n Inferius quoque ubi dicitur: «etsi Spiritus Sanc­
tus ordine ac dignitate secundus a Filio est, r> addunt
restringentem particulam: u ut id etiam omnino concedamus»
(iva και D.w; συ^χοφησω/ζεν). Lectionem, ut eam descripsimus,
genuinam esse et consequenter alteram corruptam, tum ar­
gumentis internis tum auctoritate codicum demonstrarunt
Patriarcha Beccus 1. de Spiritu Sancto η. 1. 2.3. (Graec. Or­
thodox. T. I. p. 226. sq.); c. 2. ib. p. 252.; Bessarion de Pro­
cess. Spiritus Sancti (opusc. aurea p. 169. sqq.); Allatius de
Consens. 1. III. c. 1. p. 891.; Petav. 1. VII. c.3. n. 14. sqq.;
Maranus Praefat. in III. T. Opp. S. Basilii §. 3. (1).
Bessarion narrat, in Cone. Florentino, cuius ipse ma­
gna pars fuerat, productos fuisse sex codices, quorum tres
erant Archiepiscopi Mitylenensis, unus Latinorum (Constantinopoli advectus a Card. Cusano), unus imperatoris Grae­
corum, ultimus Patriarchae. In quinque prioribus lectio
exstabat integra, ut eam defendebant Catholici, in ultimo
solum et quidem recentius scripto erat lectio altera, quae
praeplacebat Marco Ephesio. Tum vero, pergit Bessarion,
« peracta sacrosancta synodo post reditum nostrum Constantinopolim cum sacrorum illorum monasteriorum fere
omnes codices examinare statuissem , quoscumque recentiores et post magnam illam controversiam (post schisma
confirmatum) scriptos reperi, hi omnes habebant senten­
tiam intercisam; qui vero manus antiquioris essent et mu­
tua pugna vetustiores, hi omnes, non pauciores corruptis,
sani et integri manent, n In monasterio Christi Salvatoris
reperit « aliquid lacrymis et admiratione dignum. » In
codice vetustissimo « homo animo quidem audax sed manu
(1) Maranus inre conqueritur, quod ab editoribus ct sane imprimis a
Garnierio suo antecessore in adornanda editione Maurina Opp. Basilii
locus tam certo genuinus non fuerit restitutus.

adhuc audacior adversus membranam ferro utens veritatem
abraserat (1), minus tamen res illi processit ; cum enim
locus vacuus sit, ipsaeque syllabae dimidiae adhuc appa­
reant, et audaciam illius arguunt et veritatem ipsam ni­
hilominus clare exprimunt. » In codice altero locus atra­
mento obliteratus erat, sed postmodum Demetrii Cydonii
manu restitutus.
5’. Alter locus Gregorii Nysseni ab omnibus apologetis
graecis adferri solitus (ex serm. III. in orat, dominie.) is
est, quem descripsi supra p. 461. Graeci catholici Beccus,
Bessarion ac ceteri ita legunt: u cum commune sit Filio
et Spiritui Sancto non esse ingenitum, ne qua confusio in
haere cogitetur, rursum oportet ostendere inconfusam diffe­
rentiam in eorum proprietatibus, ut tum commune serve­
tur (quod non sunt αχετντιτως) tum proprium non confun­
datur (quod aliter Filius aliter Spiritus Sanctus procedit
ex principio). Nam unigenitus Filius ex Patre a s. Scrip­
tura nominatur , et in hoc doctrina fidei sistit eius pro­
prietatem; Spiritus Sanctus vero et ex Patre dicitur et ex
Filio esse testimonio confirmatur f/.αι εκ zcv τταζρος λεγεται
χαι έζ rcu ùccu είναι προσμαρτυρείται). Etenim si quis, inquit,
Spiritum Christi non habet, hic non est eius. Igitur Spi­
ritus dum ex Deo est, etiam Christi Spiritus est; at Fi­
lius qui ex Deo est, non iam est aut dicitur Spiritus Sancti;
neque haec consecutio relativa mutua est » (apud Beccum
inter opusc. aur. p. 141.). In nostris editionibus Opp. Nys­
seni (T. I. p. 739. ed. Paris. 1615) totus locus excidit;
nunc habemus lacunam suppletam a Card. Mai (SS. VV.
T. VII. p. 6.). Lectio in codicibus etiam iis, quos Maius
in lucem protraxit, varia est. Recentiores libri excisa
particula ΈΚ zcv υιόν habent: το δε άγιον πνεύμα ν.αι εκ τον πατοος λεγεται, και zcv viev είναι προσμαρτυρείται, quam lectionem
etiam Petavius praeferendam esse censuit (1. VII. c. 3.n. 13).
At vero lectio '/.ai ΈΚ zcv % vîcv είναι προσμαρτυρείται exstat
in codice Vaticano, qui iudice Maio duobus saeculis ante(1) Aliquid simile a Graecis quibusdam tentatum fuisse in Concilio
Florentino, losephus Methoncusis exprobrat Marco Ephesio (apud Allalium de Consensu p. 892).

— 526 —

cedit aetatem Photii; in alio codice saeculi XI. particulam
ΈΚ quae primitus fuerat scripta, observavit litura deletam
(Card. Mai Nova Bibl. VV. PP. T. IV. p. 40. sqq.).
Graeci catholici, ut dixi, Beccus, Calecas, Bessarion, Grae­
cis scribens Hieronymus Donatus etc. non modo constan­
ter legunt εκ του ΰιου, sed Bessarion (opusc. aur. p. 245.)
etiam testatur, particulam ΈΚ in vetustioribus Codd. ha­
beri et solum in recentioribus deesse. Insuper exstat in­
strumentum coram Patriarcha Becco aliisque novem Episco­
pis, et adstantibus principibus authentice confectum, quo
Referendarius Ecclesiae Constantinopolitanae fassus est, se
ex Cod. magni oeconomi Xiphilini particulam ΈΚ του ύιου
ferro abrasisse. Non consideravit ille, ut ibi subditur, a etiam
alios libros ad hoc ipsum examinatos fuisse, et illos quo­
que habere plenam lectionem particulae ΈΚ corruptionem­
que effugisse » ( apud Allatium de Consens. 1. III. c. 1.
p. 893. sqq.). De utroque loco Basilii et Gregorii vide etiam
cl. Hugonem Laemmer in Bibi. Scriptor. Graec. orthodox.
T. I. p. 27. sq. 38. sq.
Verum utrovis modo sive hoc Gregorii sive superius
descriptum Basilii testimonium legatur , etiam permissa
lectione recentiore et minus explicita, nihilominus tum ex
his ipsis tum ex locis aliis Basilii et Gregorii evidenter
demonstratur sententia eorum, Spiritum Sanctum hoc ipso
intelligi procedentem ex Filio sicut ex Patre, quod ordine
atque adeo origine tertius est, et quod relative li. e. ratione
originis est Spiritus Filii. Hinc etiam in Cone. Florentino
sess. XX. et XXI. (Hard. T. IX. p. 226. sqq.) quantum­
vis in citato testimonio Basilii loannes theologus Latino­
rum adversus Marcum Ephesium insisteret demonstrandae
genuinitati lectionis a se prolatae ex codice Cardinalis Cusani, aeque tamen ex aliis locis et ex ipsa lectione ab
Ephesio propugnata ostendit sententiam minime ambiguam
Basilii de processione Spiritus Sancti ex Filio. Vide quae
citavimus supra p. 465. 471. 473.
6’. Paucis memorabimus doctrinam orientalium, qui non
graece sed syriace vel arabice scripserunt. Renaudotius
memorat codicem syriacum antiquissimum Florentinum (1)
(1) Muratorius qui ex Ambrosiana edidit versionem latinam horum ca-

continentem canones synodi Seleuciensis in Mesopotamia
sub Isaac Seleuciensi et eius fratre s. Marutha celebratae
a 40 episcopis circa annum 410. In eius canone 2. conti­
netur professio fidei, qua inter reliqua dicitur: u confite­
mur in Spiritum vivum et Sanctum, Paracletum vivum
de Patre et Filio n Mansi TJIII. p. 1168; Renaudot. Liturg.
orient. T. II. p. 272. 274.; Asseman. Bibl. Orient. T. III.
P. II. n. 235. Nunc habemus textum ipsum syriacum (1)
a cl. Lamy Professore Lovaniensi ex codice Parisiensi
descriptum (Revue catholique de Lauvain 1860. Mars p.168).
Assemanius 1. c. adfert etiam verba ex Officio Chaldae­
orum, ubi ad Matutinum Dominicae Annuntiationis legitur
protestatio fidei in unum Deum, qui est u Pater aeternus
qui Patrem non habet, ex illo Filius qui Filium non habet,
et Spiritus Sanctus qui ab illis procedit n (2). Ex lacobitis Patriarcha Dionysius III. medio saeculo X. adeoque
tempore quod lapsum est inter Photium et Cerularium, in
epistola synodica ad Mennam Patriarcham Coptorum diserte
profitetur processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio:
« Pater a nullo habet existentiam sed existit ingenitus, et
Filius est genitus a Patre ab aeterno, et Spiritus Sanctus
procedit ex Patre et Filio n (3) Assem. B. O.T. II.p.131.132.
Plura ex catechesi quoque Monophy si tarum aliisque do­
cumentis leguntur apud Abrahamum Ecchellensem (Concil.
Mansi T. II. p. 1074. sq.). Testimonia pro fide Armenorum apud Gabrielem Avedichian Congreg. Mechitar. (Dissertazione sopra la processione dello Spirito Santo dal
Padre e dal Figliuolo. Venezia 1824.).
Sententiam orientalium communionum, quae licet aliis
erroribus ab Ecclesia catholica divulsae ad schisma tamen
nonum, non videtur adtendisse ad hoc Rcnaudotii testimonium de * codice
syriaco 700 annorum », secus non movisset suspicionem, ne forte circu­
lator aliquis latino illo documento imposuerit bonae fidei Card. Friderici Borromaei. Nunc post editum textum syriacum omnis suspicio sub­
lata est.
(1) j·^ μ/
μί
μΧ
. .

(2)

(3)

> (

4
M
'OOV-LÙ·,

4
μ,Λ-Ο —0,0

<*·

9

cjjj

— 528 —

Photianum non pertinent, egregie et ex principiis verae
theologiae sub Pontifice Paulo V. exposuit Archimandrita
chaldaeus Adam. Verissime nimirum aiebat, assumpto dog­
mate consubstantialitatis quod Pater et Filius unum sunt,
in ipsa professione processionis Spiritus Sancti ex Patre
contineri et intelligi implicitam professionem processionis
ex Filio. Hanc ergo dum negant Photiani, eo ipso per­
vertunt veram rationem consubstantialitatis, et incidunt in
speciem quamdam Semiarianismi. Consensura itaque orien­
talium cum Ecclesia Romana in hoc dogmate et dissensum
a Photiana haeresi Chaldaeus ille testabatur luculentissi­
me. u De Spiritu Sancto, qui a Patre procedit, ut fatentur
orientales, et Patres Ecclesiae magnae Romae qui profiten­
tur, quod ex Patre et Filio procedit, utraque pars verita­
tem agnoscit. Et unum testimonium verum veris fidelibus
sufficit, illa nempe vox quae ex ore dilectissimi lesu pro­
lata est: ego et Pater unum sumus... Et si sunt unum et
non duo (essentia), quae divisio est inter illam vocem quam
confitemur, nimirum quod Spiritus Sanctus a Patre pro­
cedit, ab ea quod ex Patre et Filio procedat? Ecce unum
sunt et non duo, et nulla divisio est inter illos... De Spi­
ritu autem Sancto dixit: ille de meo accipiet et renuntia­
bit vobis; omne quod habet Pater meus, meum est. Et si
ita non est divisio inter personas incomprehensibiles dei­
tatis absconditae... quis umquam discrimen ponet inter illam
vocem, Spiritus ex Patre procedit, ab illa , Spiritus ex
Patre et Filio procedit? Sed orientales dicunt, quod ex
Patre procedit, quia sciunt, quod nihil possidet Pater
praeter id quod habet Filius, neque Filius praeter Patrem,
quemadmodum didicerunt ex Filio vivo, qui dixit Patri:
omne quod habeo, tuum est; et quod habes, meum est. Et
Patres Ecclesiae magnae (Romanae) volunt ostendere, quod
Filius non est abiectior Patre ulla in re... dicunt igitur,
quod ex Patre et Filio procedit Spiritus salutaris, et vera
est illorum professio sine dubio » Asseman. Bibl. Or.T. III.
P. II. p. 234.
Concludemus hanc expositionem doctrinae Patrum ver­
bis magni Bessarionis in sua oratione dogmatica (Hard. IX.

— 529 —
p, 368.) «Meminerimus itaque, necessario Patres putandos
esse sibi invicem consentire, nec aliter nos dicere aut cen­
sere posse, si Christiani esse et fidei principia salvare ve­
limus. Latini enim Patres clarissime et dissertissime docent
Spiritum Sanctum procedere ex Filio, et Filium sicut Pa­
trem esse eius principium. Deinde orientales quoque non
secus ac occidentales hoc ipsum dicere demonstravimus,
cum alii Spiritum ex Patre per Filium procedere (de quo
mox dicturi sumus), alii ex Patre et Filio atque ex am­
bobus esse aiunt, sicque aperte docent esse etiam ex Filio.
Ita vero docentes latinis Patribus consentiunt et eadem
omnes dicunt, utpote loquentes in uno et eodem Spiritu.»
THESIS XXXVI.

De sensu catholico formulae, qua dicitur Spiritus Sanctus
procedere a Patre per Filium,
« Formula apud Patres graecos freqneutiori, qua a Patre per Filium
* Spiritus Sanctus procedere dicitur, 1° idem omnino dogma enuntiatur,
» ut tum ex verbis in se inspectis tum ex eorum declaratione penes
• ipsos Patres manifesto constat. 2' Qnod in hoc modo loquendi processio
*a Patre significatur ut a principio primordiali communicante vim spi·> natricem etiam Filio, et processio per Filium ut ab habente vim spi» ratricem generatione communicatam, inde cum dogmate catholico con» ciliatur dictum s. Maximi et s. loaunis Damasceni, qui asserentes pro» cessionem Spiritus per Filium soli inter omnes ss. Doctores negasse
» videntur processionem a Filio. *

I. Communi consensu Patres graeci docent, Spiritum
Sanctum procedere ex Patre per Filium. Quod quidem etiam
schismatici concedere coguntur, sed propositioni a contexti­
bus avulsae sensus alienos substituunt sophisticis amba­
gibus, quae non nisi ab hominibus evidenti veritati stulte
reluctantibus reperiri potuerunt. Summam omnium quae
hic dicenda sunt, nemo melius Bessarione complexus est in
capite 6. eximiae orationis dogmaticae, quam in Concilio
Florentino ad suos Graecos habitam ipsemet postea in lin­
guam latinam vertit (Hard.IX. p. 335. sqq.). Dicemus pri­
mum de ipsa formula in se et secundum significationem
praepositionum ex et per; tum de expressioribus Patrum
declarationibus.
Franzelin, DE DEO TUINO SEC. 1’EKS.

34

- 530 —
1°, Si locutio per se spectetur, nemine diffitente indi­
catur Pater ut principium aeternae processionis, Spiritus
Sanctus ut terminus procedens: ex Patre procedit Spiritus
Sanctus. At ubi inducitur principium vel causa per parti­
culam a vel ex additurque terminus vel effectus , atque
adeo enuntiatio directa est causalis; in tali enuntiatione
illud quoque quod interponitur in obliquo sub particula
ora, per , semper et necessario habet rationem principii
vel causae sive formalis sive efficientis. Hoc in primis est
declarandum, ex quo deinde intelligetur unitas et distinctio
duplicis formulae, de qua agitur.
a) Si subiecta quae reguntur particulis a et per non sint
hypostases distinctae, haec posterior indicabit formalem ra­
tionem causae vel quae ad rationem formalem reduci queat:
e. g. aDeo per omnipotentiam creatur mundus, ab homine per
intellectum intelligitur verum, per voluntatem appetitur bo­
num. Si hypostases distinctae sint et terminus sit effectus,
particula per designat causam efficientem, sed in creatis
subordinatam causae principaliori; causa enim princeps
agit per causam subiugem: e. g. ab operante per instru­
mentum efficitur opus etc.
In translatione ad Deum significatio haec modificatur pro
natura subiecti; in divinis enim personis subordinatio non
potest esse nisi originis secundum άςιωρα principii prae pro­
cedente a principio. Hinc in universo usu loquendi biblico
et ecclesiastico
omnia
opera
ad
extra
dicuntur
esse
a
Patre
_
«
per Filium; ubi quamvis una sit natura et unum proinde
principium quo operationis atque una indistincta operatio,
indicatur tamen distinctio inter personas ita, ut una nu­
mero natura et virtus operatrix et operatio a Patre com­
municetur Filio. Unde particulae a et per unam eandemque causalitatem significant, sed simul adsignificant αξίωμα
principii in persona , a qua velut a fonte primordiali
est operatio, et originem in persona, per quam illa dici­
tur operari fcf. supra p. 180. 220.). Quamvis igitur seorsim aeque dici possit e. g. omnia creari per Patrem, et
omnia creari a Filio ; non tamen sine absurditate dici
posset omnia creari a Filio per Patrem, quia, ut dixi, in

- 531 -

hac coniunctione praeter causalitatem quae una est Patris
et Filii, simul significatur communicatio naturae et vir­
tutis operantis ab una persona in aliam. Multis de signi­
ficatione huiusmodi particularum adversus Arianos disserit
a. Basilius 1. de Spiritu Sancto c. 2-8. « Quod Pater per
Filium creat, inter cetera ait, id neque imperfectam exhi­
bet Patris operationem neque infirmam ostendit Filii vir­
tutem; sed declarat unitatem voluntatis (substantialis vo­
luntatis quae est ipsamet essentia divina), ita ut particula
per confessionem habeat causae primordialis n (1) 1. de Spi­
ritu Sancto c. 8. n. 21. Doctrinam eandem s. Basilii in
compendium contraxit Chrysostomus hora. V. al.IV. in Ioan,
n. 2. 3. Verba explicans: u omnia per ipsum facta sunt,»
ostendit particula per non « diminutionem » (ελαττωσιν) si­
gnificari, ut Ariani putabant, sed exprimi u unam digni­
tatem operationis creatricis Filii cum Patre. » Nihilomi­
nus, inquit, «si hic per ipsum dicitur, id ob nullam aliam
causam positum est, quam ne quis Filium ingenitum esse
suspicetur » (2) 1. c. n. 2. Ita etiam Cyrillus directe loquens de missione Spiritus Sancti declarat, eo ipso quod
dicitur mittere Pater per Filium, indicari ut unum prin­
cipium missionis Patrem et Filium, servata tamen distinc­
tione inter Patrem generantem et Filium genitum, ut apud
Paulum de Patre dicitur, ex quo omnia; de Filio, per quem
omnia; atque idcirco dum seorsum Pater mittere dicitur,
intelligi cum Patre etiam Filium, ac vicissim cum Filio
Patrem. « Pater in Filio, et Filius est in Patre. Dat igi­
tur Paracletum seu Spiritum Sanctum non seorsum Pater,
seorsum vero Filius; sed immo datur sanctis a Patre per
Filium; ac propterea dum Pater dicitur dare, dat Filius
(1) Ω(ΤΤ£ η Si όυ φωνή ομολογίαν της ττροζαταρχτιχης άιτιας ίχ?ι. Pater
scilicet ipse sine principio et fons totius Trinitatis (πζοχαταρπχη αίτια)
dicitur creare per Filium quatenus voluntatem et operationem identi­
ficatam cnm essentia Filio communicat non iubendo sed generando, « vel­
ut formae alicuius irradiationem in speculo » οιον τίνος μομφής ίμζασιν
π χατοτττρω ib. n. 20.
(2) Έι Ss ivrauSa to Si at/του άςηται, Si quSw
retirai, αλλ’iva
p.rt £ywrtTov υποπτιοση τις τον ύιον.

- 532 —

per quem omnia; dum dicitur dare Filius, dat Pater ex quo
omnia n Cyrill. in Io. p. 810. Vide August. Trin. IV. n. 29.

supra p. 503. 504.
Iam si terminus non sit effectus, sed persona procedens
ex substantia h. e. per communicationem naturae; non prop­
terea significatio particularum a Patre per Filium destrui­
tur, sed modificatur pro indole talis processionis. Sicut ergo
in operibus efficientiae e. g. in creatione particula per Fi.
Hum non minus significat causam quam altera a Patre, et
causam quidem unam cum adsignificatione distinctionis per­
sonarum, quod Pater Filio communicat virtutem creatricem:
ita in hac processione ad intra Spiritus Sancti a Patre per
Filium particula utraque retinet vim chrtdrizviv; at sicut
particula a Patre iam non efficientem causam sed princi­
pium spirationis significat (ut ipsi schismatici sane conce­
dunt), ita et altera per Filium significat idem principium
cum adsignificatione distinctionis personarum Patris et Fi­
lii, quod virtus et actus spirationis communicatur a Pa­
tre in Filium, sicque a Patre per Filium procedit Spiri­
tus Sanctus. Quemadmodum ergo in creatione a Patre per
Filium non alia et alia causa sed causa una, personae ta­
men duae, et simul origo Filii a Patre significantur; pari
ratione in processione Spiritus Sancti a Patre per Filium
unum exhibetur processionis principium, quia sicut una
essentia ita una est vis spiratrix, personae vero ostenduntur
duae, quarum est essentia sub formali etiam ratione vis
spiratricis, sed ita ut Pater sit principium sine principio
( προζαταρχτιζη àtztx), Filius sit non principium sine prin­
cipio sed unum cum Patre principium Spiritus Sancti sicut
unus cum Patre Deus et creator, quatenus generatione habet
communicata omnia, quae sunt Patris (excepta paternitate),
et proinde etiam vim spiratricem. Neque enim Pater et Filius
magis spiratione quam deitate vel attributis absolutis inter
se distinguuntur, cum distinctio nulla sit alia inter eos quam
per formalem rationem paternitatis et filiationis (1).
(1) Explicationem hanc formulae. a Patre tamquam fonte ct prin­
cipio primordiali per Filium ratione communicationis a Patre, seu (ut
Augustinus loquitur) quod Spiritus principaliter^vfiv.ctras
pro-

— 533 —

i) Ex dictis apparet, non re significata sed tamen rnodo
rem earndem significandi differre sententiam, qua dicitur
Spiritus Sanctus procedere a Patre per Filium, ab altera
qua dicitur procedere a Patre et Filio. In hoc altero modo
dicendi directe spectatur declaratio unitatis principii, sed
ordo originis inter Patrem et Filium quamvis nominibus
ipsis contineatur, non tamen explicite exprimitur quoad
ipsam spirationem, quae sit Filio communicata a Patre. In
priori autem modo loquendi propositum est directe signi­
ficare ordinem originis inter duas personas spirantes, quod
Pater est fons primordialis (τφβζαταρκπζτΐ άιτια), a quo sicut
essentia ita vis spiratrix est communicata Fiiio ; unitas
vero principii non explicite ipsis particulis a Patre per Fi­
lium, sed potius in significatione subiecti (Deus Pater et
Deus Filius) continetur. Patres igitur occidentales in for­
mula ipsis solemni, qua dicunt processionem ex Patre et
Fdio, directe enuntiant adversus Arianos unitatem essen­
tiae ac spirationis, et includunt distinctionem personarum
adversus Sabellianos; orientales in formula ipsis frequenccdit a Patre , quia Pater gignendo dedit Filio, ut etiam ab ipso
(utpote qui unum est cum Patre) procedat Spiritus Sanctus , hanc in­
quam explicationem cx Scripturis , cx clara doctrina Patrum . ex tota
oeconomia mysterii manifestam Macarius (p. 387) dicit esse * sophisticam
subtilitatem » occidentalium theologorum. Ita vero horum theologorum
sententiam proponit, u Voici la substance de leur réponse. Le Pi re est
la cautc première du S. Esprit... mais le Fils est la cause seconde, le
principe dépendant du principe primitive, le Père... Ainsi les anciens
Docteurs... ne nient point que le S. Esprit ne procède en même temps
du Fils comme cause seconde ou principe dépendant. * At vir bone! nul­
lus umquam theologorum catholicorum docuit hanc haeresim Arianam,
Filium esse causam secundam Spiritus Sancti; sed docent cum Scriptura
et Patribus, sicut essentia ct omni perfectione ita etiam spirationis
virtute ct actu Filium esse unum cum Patre (·'·/ tap. ··,), eo solum discri­
mine, quod omnia quae habet Pater incommunicata, Filius habet eadem
a Patre communicata; ct ideo Pater est principium primordiale, Filius
per communicationem essentiae et spirationis est unum cum Patre prin­
cipium, non vero causa secunda vel alia quam Pater. Quo in dogmate
nulla alia reperitur ·- subtilitas, - nisi mysterium generationis Filii a
Patre, ct consubstantialitatis: cx substantia Patris Filius consubstan­
tialis, porsona prima et secunda unus Deus , unus spirator; prima ta­
men persona sicut fons deitatis (ut PP. aiunt) ita fons spirationis.

— 534 —

tiori processionis ex Patre per Filium directe enuntiant
distinctionem et ordinem personarum spirantium ad exclu.
Bionem »Sal)cllianismi et ad repellendam Calumniam ab Aria
nis non semel intentatam confusionis personarum, simulque
includunt unitatem principii adversus haeresim Arianam,
Conter quae diximus de formula occidentali: «una substan­
tia in tribus personis , » comparate cum formula orientalium: a una essentia in tribus hypostasibus » (supra
p. 133. nota.).
Ceterum vidimus orientales etiam amplecti formulam:
ex Patre et Filio; nec deesse Latinos, qui aeque suscipiant
alteram; ex Patre per Filium; qui immo non minus disserte
adstruant processionem principal!ter a Patre, eodem sensu
quo orientales Patrem dicunt principium primordiale npetat
αρκτικήν αιτίαν (supra p.494. 500. sq .) Videlicet licet Filius et
iam ad intra sit principium («ρχ·η), non tamen est sine princi­
pio (αναρχβς), et ideo in com paratione cum Patre neque ~«zar«ρχ/i ; sed àvc/pycç et αίτια π^ζ.αταρζτιζ/ι solus Pater est,
Filius est dpyn, Spiritus Sanctus ad intra non est princi­
pium personae alterius. Hoc pulcherrime dixit Gregorius
Nuz. or. 42. al. 32. η. 15. « Principii expers, et principium,
et qui est cum principio, unus est Ileus... Nomen princi·
pii experti est Pater, principio Filius, ei qui eum prin­
cipio (nomen) Spiritus Sanctus;
natura autem tribus una
I
nempe Ileus. Unio vero est Pater, ex quo et ad quem re­
feruntur, qui ordine procedunt » (1).
2*. Si contextus ipsi Patrum inspiciuntur ac modus, quo
docent processionem Spiritus Sancti a Patre per Filium,
de eorum sensu ac consensu cum Patribus occidentalibus
nullus relinquitur dubitandi locus.
•Nam a) non solum simpliciter processionem dicunt a
Patre per Filium, sed directe declarant, sibi sermonem es^e
de immanente et aeterna processione personaeSpiritusSancti
quae sit per Filium, adeoque non solum de missione ad
(1) Avaç;/of, χαι α^χη, Χαι to p> rct τη; açy.tyf, iif Sioç... ôropat ύι rw
pi» àvapyu πατήρ, τη ό α\'ΧΡ dlOf, τω St pira τη; dpypf
αγιθ>,
Çt/σΐί it toi; τρσι put, θιο;. ι'χ»·σι; ii ο πατήρ, ίζ iv χαι ffço; οχ αϊαγιται τα ίζης.

extra. Aiunt enim, Spiritum Sanctum procedere per Fi­
lium essentialiter, secundum essentiam, natura, naturaliter.
Vide testimonia in locis citatis supra p. 480.
b) Describunt ipsam hanc processionem, quid sit; com­
municari nimirum naturam a Patre per Filium Spiritui
Sancto, u Qualem scimus proprietatem (relationem) esse Fi­
lii ad Patrem, eandem Spiritum Sanctum ad Filium ha­
bere compericmus; et quemadmodum Filius dicit: omnia quae
Patris sunt, mea sunt (utique per originem immanentem
Filii a Patre); ita haec omnia per Filium etiam in Spiritu
esse (pari ergo ratione per originem immanentem) reperieinus n (1) Athanas. ep. 3. ad Scrap, η. 1. « Naturalis bo­
nitas et essentialis sanctitas et regalis dignitas a Patre per
unigenitum in Spiritum permanat r> Basil, de Spir. Sancto
c. 18. n. 47. a Cum Spiritus naturaliter (φυσιζως) per Filium
procedat, ut proprius eius Spiritus, cum omnibus quae per­
fecte habet, accipere dicitur (in Scripturis), quae sunt Filii n
Cyrill. in Io. p. 929. 930.
c) Declarantes processionem Spiritus a Patre per Filium
dicunt, secundum ordinem originis inter divinas personas
Filium esse medium inter Patrem et Spiritum Sanctum ita,
ut solus Filius sit a solo Patre, Spiritus vero non a solo
Patre sed a Patre per Filium; atque ideo Filius sit pro­
xime ex Patre, Spiritus per ipsum qui est proxime ex Pa­
tre. Unde aiunt, ordinem esse inter personas, ut « sola co­
gitatione secundum rationem principii Filius praeintelligatur hypostasi Spiritus Sancti n ( Nyss. contr. Eunom. I.
p. 194.); Patrem esse causam (αίτιο) Spiritus Sancti, « sed
per Verbum intermedium n oia y-iacu
του zcycu (s. Maxim.
1. quaest. et dubior. q. 34); atque hoc sensu characterem
personalem proprium Spiritus Sancti esse, quod u post Fi­
lium et cum ipso manifestatur, ac Filius per se ipsum et
aecum ipso Spiritum manifestat « (Basii, ep. 38. al. 43.
n. 4.). Sed de hac Patrum doctrina inferius seorsum agemus.
(1) '(ha·/ γαρ ζγ·/ω/Λ 7 ίζιοτητα του υιού rrçoç το·/ πατιρα , ταυτην ίχΐίν
το imu/u προς τΜ ώον • Df/j<ro/z,7 και
ό οιο; λίγιΓ παντα όσα ίχιι ο
πατήρ ίμα ϊστι*, wruf ταυτα παντα δια του ώου «υρησο/ζο οντα χαι ί>
τω πχιυ/ζατι.

- 536 —

d) Comparationes omnes, quibus ss. Doctores proces­

sionem Spiritus ex Patre per Filium frequenter illustrant,
exhibent Spiritum Sanctum procedentem aeque ex Filio,
ita ut simul ostendant virtutem spiratricem esse in Filio
communicatam a Patre, u Pater est sol, Filius radius, Spi­
ritus splendor»; a Pater fons, Filius fluvius, Spiritus ri­
vus; » vel a Pater scaturigo, Filius fons, Spiritus aqua » ;
«Pater radix, Filius frutex, Spiritus fructus;» «Filius
flos, Spiritus odor ex flore» (Cyril 1. dialog. VI. p. 593);
«Filius mei, Spiritus dulcedo;» «Filius ignis, Spiritus
calor;» «Filius aqua, Spiritus refrigeratio; «Filius os
Patris, Spiritus ex ore halitus;» « Filius mens Patris, et
Sapientia Patris et veritas Pati is veri, Spiritus ex mente
et Spiritus Sapientiae et Spiritus veritatis; » « Filius vita,
Spiritus virtus (ενφχεια) ipsius Filii. » Vide citationes pas­
sim in superioribus, cf. etiam Hergenroetber Animadv. in
Photii mystag. §. II. n. 6 (Migne PP. GG. CII. p. 422.).
Ex omnibus manifestum est, quam inique Marcus Ephe­
sius in Florentino Concilio recusaverit subscribere defini­
tioni, in quam reliqui graeci Episcopi cum latinis consen­
serunt. «Hoc sacro universali approbante Concilio defini­
mus, ut haec fidei veritas ab omnibus Christianis credatur
et suscipiatur sicque omnes profiteantur, quod Spiritus
Sanctus ex Patre et Filio aeternaliter est, et suam essentiam
suumque esse subsistens habet ex Patre simul et Filio, et
ex utroque aeternaliter tamquam ab uno principio et unica
spiratione procedit; declarantes quod id, quod ss. Doctores
et Patres dicunt, ex Paire per Filium procedere Spiritum
Sanctum, ad hanc intelligent iam tendit ,ut per hoc significetur,
Filium quoque esse secundum Graecos quidem causam (αιτίαν),
secundum Latinos vero principium subsistentiae Spiritus
Sancti (άργρν ττ,ς του άγιου πνεύματος ύπαρςεως) sicut et Pa­
trem. Et quoniam omnia quae Patris sunt, Pater ipse uni­

genito suo gignendo dedit praeter esse Patrem, hoc ipsum
quod Spiritus Sanctus procedit ex Filio, ipse Filius a Pa­
tre aeternaliter habet, a quo etiam aeternaliter genitus
est» Harduin. IX. p. 422. Ô86.
II. Ex usu illo frequentiori Patrum graecorum distin-

— 537 —

guendi ordinem personarum Patris et Filii in ipsa doctrina
de processione Spiritus Sancti, et ex studio explicite sem­
per declarandi Patrem ut fontem primordialem Trinitatis
(zcpuç-n, ρίζα, π/Γ/ο τ/(ς ^εοτι.ζος, άν αργός άργρ , προααζαρν.ζιν.π
αίτια) factum est, ut inde a saeculo VII. aliqui Graeci pu­
taverint, ex modo loquendi Patrum significationem nominis
causa seu principium àizia et particulae ές, saltern ubi agi­
tur de processionibus internis, iam determinatam esse ad
Patrem solum designandum, qui est principium primordiale
προζαταρζτικγ) àizia (1). Quo posito sane nec Filius àizia seu
principium primordiale Spiritus Sancti, nec Spiritus Sanc­
tus ex Filio , sed tantummodo iuxta formulam in sensu,
quo diximus determinatam, ex Patre per L'ilium, procedere,
ab eis dici poterat. Modus hic intelligendi locutiones ve­
terum Patrum sane nimis exclusivus, per se quidem erro­
rem dogmaticum nullum adhuc continet, poterat tamen
praebere et reipsa deinde praebuit schismaticis occasionem
errandi, seu potius pigmento aliquo obducendi errorem in
ipso dogmate. Duo sunt scriptores graeci unus VII. alter
VIII. saeculi, qui ea qua dictum est, significatione nomen
àizia et particulam ίξ acceperunt.
In Cone. Florentino a Graecis productum est fragmen­
tum ex epistola s. Maximi ad Marinum presbyterum Cypri
(Hard. IX. p. 306.; Opp. s. Maximi T. II. p. 69. sqq.; ex in­
terpretatione Anastasii Bibliothecarii apud Galland. XIII.
p. 38. cf. eiusdem Anastasii ep. ad Ioan, diacon, ib. p. 31.;
Lequien. Damascen. dissert. 1. n. 10) (2). Refert ibi Maxi­
mus, Constantinopolitanos monotbeletas reprehendisse tan­
tummodo duo in litteris synodiois Romani Pontificis, a quo
condemnati erant, unum «circa divinam incarnationem,
(1) Comparando tres personas invicem PP. etiam vetustiores vel in
ipsis operibus ad extra to a’mo» tribuunt Patri, ut Nazianzenus or. 34.
al. 24. η. 8: u Deus in tribus maximis, in causa, opifice, perfectore (; .n.
χαι fouioygya χαι τ=λ·ιοτοι; ), Patre scilicet, et Filio et Spiritn Sancto ”
Vide Gregor. Protosyncellum Harduin. IX. p. 649. Cf. quae diximus su­
pra p. 220. 221.
(2) Iam in Cone. Florent, ot deinceps non solum a Latinis sed etiam
a quibusdam Graecis dubitatum est de huius epistolae genuinitate. Cf.
Bessarion. or. dogm. c. 6. Hard. IX. 349. 3ol.

— 538 —

quod scripserit, Dominum, ut est homo, esse absque pec­
cato primi parentis » (οιχα rcç πρσπατσριζζς άααρτιας) (1); al­
terum vero, quod ad rem nostram pertinet, accusabant,
a quoniam dixit, Spiritum Sanctum procedere etiam ex Filio»
ey.itcpzvet&cu ν.άτ. του υίου το πυευμα το άγιου (2). In hominibus qui
sententiam clarissimam, quo docetur Christum esse absque
corruptione peccati, poterant detorquere ad sensum alienum,
non est mirum , quod etiam huic alteri de processione ex
Filio repererint calumniam, quae cuiusmodi fuerit, ex res­
ponsione Romanorum intelligitur, ut a Maximo refertur.
In primis quoad modum loquendi respondebant, tum
Patres latinos tum s. Cyrillum dixisse Spiritum Sanctum
(1) Ex responsione Romanorum quam deinceps refert Maximus, ap­
paret, monotheletas detorsisse dictum Pontificis, quasi solum peccatum
opere externo patratum a Christo removisset, non autem etiam volunta­
tem impeccabilem admisisset. Solebant scilicet illi haeretici ex impeccabilitate voluntatis inferre, in Christo non duas sed unam esso voluntatem
(vide Tract, de Incarn. Scholion ad th. XL.). Quando ergo Pontifex duas
in Christo voluntates docebat, ipsi id detorquebant ad istum sensum, ac
si voluntatem Christi impeccabilem esso negasset. Unde huic calumniae
respondentes Romani dicunt: u Christum nec secundum mentem pecca­
tum habere (μητι τη·/ κατα voir/ lyttv αμαρτίαν), quo Adamus primum laborasso videatur. » Lequien I. c. n. 11. aliique videntur sensum huius
criminationis monotheleticae non rite intellexisse.
(2) Profecto risu dignum est, quod Photianus Macarius (p. 397) au­
det affirmare, Constantinopolitanos reprehendentes synodicam Romani
Pontificis non fuisse haereticos monotheletas, sed catholicos. Quasi vero
Constantinopolis sub imperatoribus Heraclio et Constante II, sub Epi­
scopis Sergio, Pyrrho, Paulo non fuisset haeresi monothelica et schis­
mate ab Ecclesia catholica divulsa, contra quam haeresim Constantinopolitanorum ducibus Romanis Pontificibus loanne IV., Theodoro, MartinoI.
s. Maximus quadraginta ferme annis usque ad martyrium dimicavit.
u Ego, inquiebat, dogma proprium non habeo, sed commune Ecclesiae
catholicae. . Non communico throno Constantinopolitano , quia sancta
quatuor Concilia eieccrunt per illa novem capitula, quae facta sunt Alexandriae (a Cyro probante Sergio Constantinopolitano), et per ecthesim
quae in hac urbe Sergio auctore edita est (ab imp. Heraclio) et per
typum, qui nuper (a Constante imperatore impulsu Pauli Episcopi CP.)
promulgatus est » Act. Maximi n.6.13. Imo in ipsa epistola ad Marinum
haeresim Constan tinopolitanorum non tacet. « Illi enim ob ea, quorum no­
mine iuste admodum vituperantur, nullam hactenus satisfactionem prae­
stiterunt, necdum abrogaverunt quae ab ipsis invecta sunt n ib.

— 539 —

procedere ex Filio. Quoad rem ipsam vero aiebant, se non
ignorare Patrem esse άιτιοιυ, videlicet principium sine prin­
cipio tum Filii per generationem tum Spiritus Sancti per
emissionem (ut vertit Anastasius ε’/.-ορίυσιυ activam). Sed
quando dicitur Spiritus Sanctus procedere etiam ex Filio,
intelligi processionem ex Patre per Filium, ut scilicet spi­

ratio activa a Patre sit in Filio communicata, sicque omnia
quae sunt Patris, sint etiam Filii, et Filius sit vere Patri
consubstantialis, quae consubstantialitas destrueretur, si
Filio negaretur actus spirationis communicatus a Patre.
«Et primo quidem consonantia latinorum Patrum testimo­
nia protulerunt (Romani), praeterea etiam Cyrilli Alex, ex
eius sacra lucubratione quam scripsit in s. loannem Evangelistam; ex quibus ostenderunt, se Filium non facere cau­
sam (άιτιαν) Spiritus Sanet i; unam enim Filii acSpiritusSancti
causam Patrem noverunt, alterius quidem per generationem
alterius vero per processionem (κατα
εν.τ.οοευσιυ. ; sed ut
per eum (per Filium) prodire significarent, atque hac ra­
tione essentiae unitatem et omnimodam aequalitatem de­
monstrarent n (1) s. Max. 1. c. Vere itaque dici potest, quod
Anastasius Bibliothecarius (ep. ad Ioan, diacon. Galland XIII.
p. 31.) ait de s. Maximo: «et nos et Graecos edocet, secun­
dum quiddam procedere et secundum quiddam non proce­
dere Spiritum Sanctum ex Filio, n non procedere scilicet
ex Filio tamquam ex persona prima per virtutem spiratricem non communicatam, procedere vero per Filium, qui est
persona secunda et ideo, virtute spiratrice communicata a
Patre, unum cum Patre principium Spiritus Sancti (2).
(1) Εξ ωχ our. αιτίαν τον υιόν ττοιουντα; του πνεύματος σΟα; άυτου; a’jrs'ύίΐζαν' [Λίαν γαζ ισασιν ΰιου και πνεύματος τον παηρα αιτίαν, του μεν χατα
την γεννησιν, του os ν.ατα την εκπορευσιν' αλλ’ ίνα το Si άυτου προΐιναι οηλυ:σωιτι, χαι ταυτη το συναΟε; τη; ουσία; και ατα^αλλακτοκ παεαττησνσι. Iacobus Pitzipios (L’église orientale etc. Romae 1855 p. 30.) hic multa ad­
dit in ipso textu graeco velut s. Maximi, quae tamen eius non sunt,
sed forte ex apologia alicuius Graeci catholici (cf. Bessarion. or. dogm.
Mansi T. XXXI. p. 923. cf. p. 594) vel nescio unde collecta.
(2) Si Anastasius ad loannem diaconum revera iis verbis usus est ,
quae nunc ibi leguntur; profecto ·. insulsa et abhorrentia ab Latinorum
sententia neque Maximi instituto consentanea » illum scripsisse, merito

— 510 -

Ceterum s. Maximus, ubi suam sententiam directe ex­
ponit, disserte docet, Spiritum Sanctum ita esse naturaliter
Spiritum Filii, sicut est naturaliter Spiritus Patris, atque
adeo eandem esse relationem Spiritus Sancti ad Filium
quae est ad Patrem, u quia essentialiter ex Patre per Fi­
lium genitum ineffabiliter procedit n (1) Quaest. 63. in Script.
Opp. T. I. p. 238. Eadem verbis iisdem repetit in solutione
53. dubiorum ad Achridae (Bulgariae) regem; sed ibi post
verba, a essentialiter ex Patre pen Filium genitum inejjabiliter procedit, n ad strictiorem adhuc declarationem pro­
cessionis internae, haec adiungit: u non potest ergo sectio
aut divisio concipi ullo modo, quasi aut Pater sine Filio
(quia aeternaliter generatur) aut Filius sine Spiritu (quia
aeternaliter procedit) iutelligatur (cvz έστιν
τ. rcv πατέρα
χωρίς tcu υίου titivcv&mcu, ·/ τον υιόν χωρίς του πνεύματος); sed est
ineffabilis quaedam et incomprehensibilis in his tum unitas
dixit Petavins (1. VII c. 17. n. 12). Secundum praesentem lectionem Anastasius haec habet. « S. Maximus frustra causari contra nos innuit Graecos,
cum nos non causam vel principium Filium dicamus Spiritus Sancti, ut au­
tumant, sed unitatem substantiae Patris ac Filii non nescientes, sicut
» procedit ex Patre, ita eum procedere fateamur ex Filio, missionem nimirum
processionem intelligentes, pie interpretans, ntriusqno linguae gnaros
ad pacem erudiens, dum scilicet et nos et Graecos edocet, secundum quid­
dam procedere et secundum quiddam non procedere Spiritum Sanctum
ex Filio, difficultatem exprimendi de alterius in alterius linguae pro­
prietatem significans. » Haec sane ita comparata sunt, ut Anastasius
Photio amicitia coniunctior quam par erat, etiam eius errorem in fide ex­
cusare voluisse videatur, manifestissime doctrinam Ecclesiae detorquen­
do in sensum alienum. Sane si vera sunt, quae probabiliter disserit
cl. Hcrgenroether (Photius T. II. 1. V. §. 3), auctoritas Anastasii ad cau­
sam et doctrinam Photianam rite indicandam labefactata est; frustra
ergo Macarius (p. 387) ad hunc Photii sui amicum appellat.
Nihilominus mihi probabile videtur , quod Combefisius coniectat,
Anastasium non missionem sed emissionem scripsisse; tum vero cius
sensus nihil suspicionis habet. Neque vero facile mihi persuadere pos­
sum, Bibliothecarium ita pervertisse et manifestam doctrinam Ecclesiae
Romanae et sententiam Maximi ct ipsa sua propria verba, quibus recte in
versione epistolae Maximi, de qua ipsa heic ad loanncm scribit, izjtcρ«υσιν interpretatus est emissionem.
(1) 1.0 γαρ ττνίυμα το άγιον ύσκεζ Çvtrsi ζατ* ουσίαν ùnaf/ii του διού
ζαι πατρος, ούτως ζαι του υιου Çucrci ζατ’ουσίαν ιστιν. o’; rx του ττατ^ο;
ουσιωδως δι ΰιου γινν^διντος άφραστω; ιζπορ£υομί>ον.

— 541 —

tum distinctio » ibid. p. 671. Non minus clare in loco paulo
superius citato rem explicat per comparationem. Quaerit,
cur non possit dici Pater et Christus Sancti Spiritus, cum
tamen dicatur sicut Spiritus Dei, ita Spiritus Christi. Ptesponsio haec est. «Mens quemadmodum rationis (verbi in
mente expressi) ita etiam fons est spiritus (vocis), sed per
intermediam rationem ; et sicut non possumus dicere ratio­
nem (.verbum internum) esse vocis (originem habere ex
voce), ita neque Filium possumus dicere esse Sancti Spiri­
tus» (quia nempe Spiritus habet originem ex Filio, dici­
mus Spiritum Filii; sed non vicissim, quia Filius non pro­
cedit ex Spiritu » (1) (quaest. et dubior. q. 34. ibid. p. 313.)
Confer doctrinam Augustini descriptam supra p. 448.
Ex iisdem principiis iam etiam intelligitur sensus s. loannis Damasceni, qui alter est auctor saec. VIII. negans pro­
cessionem dici ex Filio, sed constanter simul affirmans,
esse ex Patre per Filium. Ait quippe Damascenus Fid. Orthod. 1.1. c. 8 : «Patrem ex aliquo esse non dicimus, sed
ipsum Filii Patrem appellamus; Filium item nec causam (2)
nec Patrem dicimus, verum potius eum ex Patre esse ac
Patris Filium. Denique Spiritum Sanctum et ex Patre esse *
et Patris Spiritum dicimus; ex Filio vero Spiritum non
dicimus, Filii tamen Spiritum appellamus; si quis enim
Spiritum Christi non habet, ait divinus Apostolus , hic
non est eius ; et per Filium apparuisse nobisque commu­
nicari profitemur (3). Insufflavit enim, inquit, et dixit di­
scipulis suis: accipite Spiritum Sanctum. Perinde ut in
sole quidem est et radius et splendor; ipse enim fons est
radii et splendoris, atque per radium splendor nobis com­
municatur » Damasc. 1. c. In eo quod dicit, Spiritum ap­
paruisse per Filium, includi processionem aeternam, osten­
dunt tum testimonia Scripturae tum similitudo , quibus
utitur; ex iisdem enim solent Patres processionem aeter(1) Ωσζτίρ ίστιν αίτιο; του λογου ό νους, όυτως ζαι του ττνίυαατο;, δια
μ.«σου Sa του λογου- ζαι ωστίρ ου δυναμίΟα iiirsiv τον λογον «ναι τη; φωνής.
ίυτϋζ
τον υίο> Xr/«y του
(2) αίτιον al. cova/rioy.
(3) Και δί ΰιου s-ίφανίρωσδαΐ χαι ο.ιψδιδοσ3αι ημιν ομολογούμε/.

- 542 —

nam Spiritus Sancti per Filium demonstrare (cf. supra
p. 494. 496. 519.). Vide etiam liomil. in Sabb. sanet, n. 4.
T. II. p. 817.
Porro Damascenus ipse saepe doctrinam de processione
Spiritus Sancti per Filium disserte declarat. aNovi, Pa­
trem esse solum superessentialem.... ipse est Verbi abys­
sus, genitor Verbi et per Verbum productor manifestantis
Spiritus... Spiritus Sanctus est absconditorum deitatis ma­
nifestans virtus Patris, ex Patre quidem per Filium pro­
cedens ... Spiritus Patris utpote ex Patre procedens; nul­
lus enim motus (cop-n motus vitalis, vel actus voluntatis
cf.Marium Victorin. p. 497) est sine Spiritu. Et Filii Spiri­
tus est, non quod ex ipso sed quod per ipsum ex Patre proce­
dit ; solus enim Pater causa est n (primordialis) (1) Daina-

scen. de divin, nominibus T. I. p. 148. His gemina habet
dialog, contr. Manicb. n. 5. p. 432; ep. ad Iordan, n. 28.
p. 497. Quo posteriore loco repetit, quod dixerat s. Basilius
(supra p. 470. 471.). u Spiritus Sanctus est ex Patre per
Filium et Verbum procedens , non tamen filiationis modo
( cu/ύίζως de )... Si enim Spiritus Filius Filii est, habebit
et ipse Filium, et ille alium, sicque in infinitum, n Quae
manifesto ostendunt, Damascenum intellexisse processionem
per Filium tamquam per principium producens Spiritus
Sancti ; neque enim aliter dicere potuit: si processio ex
Patre per Filium (quam confitetur ac docet) esset filiationis
modo , inde consequens fore , Spiritum esse Filium Filii.
Lege Bessarion. de Process. Spiritus Sancti p. 261 sqq.
(inter opusc. aurea); et in orat, dogmat. (Hard. IX.
p. 350. 6q.) (2).
(1) Πατήρ δια λογου προβολίυ; ί'ζφαντοριζου πν«υ/χατοί..... το πνιυρια
δυναρπΐ του ττατρο? μιν δί ΰιου ε·/.ττορευορι.ίν·η .... χαι υιου Ss τί«υρια ουχ
ίξ αυτου, αλλ’ ως Si άυτου εν. του πατρος ΐχ.πο(>ευομ.ενον' μονος γαρ α’ιτιος
ο πατήρ.
(2) Verum quidem est, quaestionem de sententia Damasceni hermenenticam esse non dogmaticam; vix tamen putem, s. Thomam l.q. 36.
a. 2. ad 3. tam facile concessurum fuisse errorem in s. Damasceno, si
demonstrationes snbsequentium graecorum theologorum Becci, Demetrii
Cydonii, Bessarionis videre potuisset. Vide de Rubeis in Dissert. I.
c. 7. n. 6. sqq. ad Georgii Cyprii vitam pag. 109 sqq.
Damascenum non esse illum monachum loannem, qui ineunte sae-

TMESIS XXXVII.

De comparatione relationis Spiritus Sancti ad Filium
cum relatione Filii ad Patrem.
u Sententia catholica Patrum graecornm consentientium cum Patri» bns latinis clarissime elucet ex comparatione, quam instituunt rela- tionis Spiritus Sancti ad Filium cum relatione Filii ad Patrem; nam> que T Filium solum ex solo Patre et proxime ex Patre , Spiritum
» Sanctum vero non ex solo Patre sed interposito Filio ac per Filium
•originem habere docent; 2° omnibus iisdem nominibus et locutionibus
•quibus relatio originis Filii ad Patrem exprimitur, describunt etiam
• relationem Spiritus Sancti ad Filium, excepta fere sola appellatione
■ Filii, geniti, et generationis. »

I. Velut character distinguens personae Filii a Patribus
traditur , quod ipse solus est ex solo, h. e. ab una persona
Patris procedens. Unde Spiritus Sancti personalem charac­
terem hoc ipso aiunt distingui a proprietate Filii, quod
Spiritus non iam ex solo Patre sed ex Patre per Filium
procedit. S. Basilius ubi data opera notiones distinguentes
personarum declarat, incipiens a persona tertia ita loquitur.
«Quoniam Spiritus Sanctus... a Filio quidem pendet (1),
quocum indivulse simul concipitur, a Patre vero ut a causa
pendens esse (subsistere) habet, unde et procedit; hic est
notionalis character eius proprietatis hypostaticae, quod
post Filium (cf. supra th. XXXIII.) et cum ipso manifestatur,
et ex Patre subsistentiam habet. Filius autem, qui ex Patre
procedentem Spiritum per se ipsum et secum ipso manife­
stat, solus unigenite ex ingenita luce effulgens (2) nullam
culo IX. turbas excitavit contra processionem Spiritus Sancti a Filio,
vide apud Lequien (Daniascenic. I. n. 13-16.).
(1) Sensit Macarius hic evidenter doceri originem Spiritus Sancti
ex Filio; neque enim alio ullo sensu sine haeresi Ariana potest per­
sona divina dici pendere ab alia persona. Ilinc Photianus textum in sua
versione corrupit : « le Saint-Esprit est uni au Fils * Macar. p. 381. 406.
Atqni τίρτησΟαι τ<νος vel F. rivo; numquam significat esse unitum vel unum
cum altero; sed pendere, habere originem ab altero, ex qua utique, si
est origo secundum naturam, sequitur unitas seu consubstantialitas.
(2) ’ϋζτίΐδο roivuv ro άγιον irv Eupct ... του υ'ίου p, tv -η^τ-ηναι, ΰ άδιασιατω; σ·νγχαταλαρ.βανιτχι, τΐ)ί ûi rov irarpo; atria; ιζημμ,ίνον
τ° ίιναι,

F* / **

511 —

in proprietate notionum communitatem habet cum Patre aut
cum Spiritu Sancto. Qui vero est super omnia Deus (Pa­
ter, vide supra p. 170), praecipuam quandam notam habet
suae hypostaseos, quod esse Patrem et a nulla causa sub­
sistere solus habet» Basii, ep. 38. al.43. n. 4.
Commentarium ad hanc Basilii doctrinam habemus ab
eius fratre Gregorio Nysseno tum 1. I. contr. Eunom. tum
ep. ad Ablab. locis descriptis supra p.473. Docet ibi Grego­
rius disserte, distinctionem inter personas divinas nominatimque inter Filium et Spiritum Sanctum nullam esse nisi
ratione principii, quod una originem habet ab altera; pen­
dere itaque Spiritum Sanctum a Filio eo sensu, quo Filius
esse habet a Patre. Tum differentia inter processionem Filii
et Spiritus Sancti a Patre docetur esse ea, quod persona
secunda Filius est ex prima persona proxime (rpcaiyp^ εν.
zen πρωτευ), h. e. nulla alia persona interposita et ideo Filius
est unigenitus, i. e. genitus ex unica persona prima; con­
tra Spiritus Sanctus persona tertia et ipse quidem est ex
prima persona sed non proxime h. e. non ex sola prima
persona, verum per secundam ex prima seu, ut ait Nyssenus, interposita persona secunda, quod dixerat Basilius
manifestationem Spiritus Sancti u post Filium, n Alio loco
per comparationem hoc idem declaravit Nyssenus. Trini­
tatem, ait, esse « velut unam flammam in tribus lampadi­
bus distinctam, verum ita, ut primam flammam suppona­
mus esse causam luminis tertii, ex communicatione per lu­
men medium accendendo extremum (1) (Patrem scilicet esse
principium personae tertiae, eo quod per secundam perso­
nam Filium communicat naturam eandem personae tertiae
Spiritui Sancto) Nyss. orat, de Spir. S. n. 6. edit. Card.
o'3iv ζαι sxiropwsrai, TOt/rc γνωρσηζοζ της χατα τη? ύττοστασιν ιδιοτητο;
σημειον
7 το /ζιτα τον lgov ναι çuv αυτω γνωριζίοΉαι, χαι το l·/. τον
ττατθο; ύ?«στανα/. Ο ό'ε uioç ό το ·ζ του πατροζ ίχ.ιτορενομ&ον πνεύμα οι
ίαυτου ζαι ^zsS’ ίαυτου γνωριζων. μονος /zovoycvwç ίν. του dywqrou Çwto$
ίχλ^/ζψα^ χ. λ.
(1) (.1σπ·ρ ία·/ τι; εν τνισι λαμπαπι Ιί^ρημεντ,ν βλίττων την çXoya
αιτίαν Of TOU τρίτου Çoiro; ύττοΟωαίΟα είναι την πρχ-ην ÇÀoya çz SiaSûCFtoif
ha του μ-σου το άν.ζον <ςαψασαν. Hoc ^ixit Basilius supra p. 465: το
,ΐασιλιχον αξίωμα lia του μονογενούς ίπι το πνεύμα ίιηκπ.

—

—

Mai (VV. PP. Nova Bibi. T. IV. Migne T. XLV. p. 1307.).
llinc fît, aiunt tum Gregorius tum Basilius, ut a) solus Filius
sit ex unica persona (το ρονοχενες επι του ύιου ριενει = ρονος ucΜ/ενως έζλαρψας); Spiritus enim iam non ex una sed ex
duabus est personis. Unde δ) ut Nyssenus loquitur, persona
tertia est etiam ex prima sed ex prima per secundam mediam
(cz του πρώτου οια του προσεχώς εκ του πρώτου, ζτ,ς του ύιου ιζεσιπιας ρη άπειρ^ουσης το πνεύρα της γυσιν.ης πρας zou πατέρα σγεoî&jç = αιτίαν του τρίτου φωτός είναι την πρωτην φλοχα έζ οιαοοσεως
οια-ουρεσου το άζρον εςαψασαν). Hoc idem dixerat Athana­
sius: «Spiritus ex Patre procedere dicitur, quia effulget
ex 1erl)o, quod ex Patre esse in confesso est;n et Basilius:
u Spiritus indivulse cum Filio concipitur, et Filius Spiri­
tum ex Patre procedentem per se ipsum et secum ipso ma­
nifestat solus unigenite effulgens, n

Mihi certe hac Athanasii, Basilii, Gregorii compara­
tione inter relationem Filii ad solum Patrem ut ad prin­
cipium, et inter relationem seu, ut loquuntur, pendentiam
Spiritus Sancti non ex solo Patre sed ex Patre per Filium
et interposito Filio (της του ύιου μεσιτείας) videtur non mi­
nus clare et ex parte etiam distinctius proponi Pater et
Filius ut unum principium Spiritus Sancti, quam dum ab
Epiphanie, Cyrillo aliisque Patribus et ab ipsis Basilio et
Gregorio (supra p. 523. sqq.) simpliciter docetur, Spiritum
Sanctum procedere ex Patre et Filio, habere esse ex Filio
sicut ex Patre.

Solum remanet declarandum, quid sit et quo sensu in­
telligi debeat illa interpositio (μεσιτεία) Filii inter Patrem
et Spiritum Sanctum, ac processio velut mediata ex Patre.
Si processio ex Patre diceretur mediata eo sensu, quod ex
Patre sit Filius et ex solo JPilio deinde Spiritus Sanctus,
hic sane esset error gravissimus subvertens totam oecono­
miam SS. Trinitatis, et coincidens tandem cum haeresi
Pneumatomachornm, qui hoc modo asserebant processionem
Spiritus Sancti ex solo Filio, hocque ipso unitatem natu­
rae trium personarum partim disserte negabant, partim po­
sitis iis principiis consequenter defendere amplius non pot­
erant. Patres itaque, qui hanc ipsam haeresim directe opFranzelin, DE DEO TRINO SEC. PERS.

35

— 516 —
pugnantes ad declarandam unitatem naturae illum ordinem
inter personas tam sollicite defenderunt, sane absurde eo
sensu intelligerentur.
Neque vero sensus genuinus in illis locutionibus est
obscurus. Sicut natura ita operatio omnis ad extra una est
indistincta et communis tribus personis; nihilominus tamen
Pater appellatur causa primordialis, Filius operans, Spi­
ritus Sanctus perficiens; Pater dicitur per Filium in Spi­
ritu Sancto operari. Quae omnes locutiones indistinctam
unitatem operationis supponunt et solam distinctionem in­
ter personas enuntiant, quod natura et proinde potentia
atque operatio in Patre est non communicata, in Filio com­
municata a Patre, in Spiritu Sancto communicata ab utro­
que. Sic ergo etiam spiratio ad intra una est communis
Patri et Filio, sed a Patre communicata Filio. Unde sicut
tres personae non creant quatenus distinctae sunt, sed qua­
tenus sunt unus Deus et ideo unus creator, adeoque non
sine errore Gnostico vel Ariano dici posset Deus Pater me­
diatus solum creator per Filium : ita etiam Pater et Fi­
lius non quatenus distincti sunt, sed quatenus natura sub
formali ratione virtutis spiratricis seu dilectionis fecundae
unum sunt, spirant Spiritum Sanctum, et ideo sunt unus
spirator; nec proinde minus immediate Pater quam Filius
est principium Spiritus Sancti.
At si non spiratio ipsa una communis, sed distinctio
et ordo personarum attendatur, quarum est spiratio, Pater
non spirat Spiritum Sanctum nisi supposita generatione Fi­
lii. Est enim Spiritus Sanctus fixo ontologico ordine tertia
non autem simul cum Filio secunda persona, et ideo Fi­
lius aeternaliter generatus praeintelligitur aeternae proces­
sioni Spiritus Sancti. Quoniam igitur ordine originis prius
intelligitur generatio Filii ex solo Patre, attento hoc or­
dine recte potest dici Filius «proxime ex primo;» et quo­
niam Pater non spirat Spiritum Sanctum nisi supposita
communicatione vis spriratricia in secundam personam
genitam , ideo rursum ratione huius ordinis personarum
recte potest dici Spiritus Sanctus procedere «per illum,
qui est proxime ex primo » (dta του προσεχώς εζ του πρώτου).

— 547 —

(Vide modum concipiendi supra th. XXV. η. I; XXVII;
XXIX. η. II.) (1).
Hinc intelligitur, quomodo 11. cc. Filius dicatur medius
inter Patrem et Spiritum Sanctum, alibi vero a Patribus
frequenter Spiritus Sanctus praedicetur medius inter Pa­
trem et Filium (πνευρα το etytov εν /ζέσω ravpcç ζαζ vïcv g. Epi­
phan. Aneor, η. 8.). Videlicet si spectetur ordo personarum,
Filius persona secunda est medius inter primam ex qua ge­
neratur, et tertiam quae nonnisi supposito Filio et ex Pa­
tre per Filium procedit; sicque PP. aiunt, «non Verbum
per Spiritum sed Spiritum per Verbum Patri coniungi,
quia a Filio accipit» Athanas. contr. Arian, or. III. η. 24.
Si vero consideratur una spiratio communis Patri et Filio,
seu una Patris ad. Filium, Filii ad Patrem dilectio, cuius
terminus immanens productus est Spiritus Sanctus : amor
subsistens ac Spiritus Sanctus potest dici et a Patribus
dicitur medius inter Patrem et Filium, eodemque sensu di­
citur ab Augustino et aliis PP. u unitas amborum n (supra
p. 402. 403 . 499. ) , a s. Bernardo « osculum commune Pa­
tris et Filii, imperturbabilis pax, gluten firmum » (supra
p. 400.), et u quod, ab utroque procedat, indissolubile vincu­
lum Trinitatis » s. Bernard, in Pentec. serm. 3. n. 2.
II. In Scriptura et Patribus multiplicia sunt nomina
Filii Dei relativa ad Patrem, quibus directe quidem signi(1) « Cum in spiratione P. et F. sint duo spirantes in quantum sunt
nnnm in potentia spirativa, possumus loqui de actu spirationis per com­
parationem ad ipsos spirantes, vel ad principium spirandi, sicut virtute
cuius iit spiratio. Si autem consideremus ipsum principium scilicet po­
tentiam spirativam, cum in hoc non distinguantur Pater et Filius, non
potest dici spiratio esso a Patre mediante Filio; si autem considere­
mus ipsos spirantes, qui distincti sunt et secundum hoc praebent sup­
positum spirationi, sic ibi est ordo naturae (originis), quia Filius est
ex Patre, et Spiritus Sanctus simul a P. et F. Unde dicit Richardus
(Victorinus de Trin. 1. V. c. 7.), quod generatio in divinis est immediate
a Patre, sed processio Spiritus Sancti est quodammodo mediate et quo­
dammodo immediato; immediato quantum ad virtutem spirantem, quae
est una Patris et Filii efiterum quantum ad ipsum suppositum Patris,
quod immediate est principium processionis, quia ipse simul et Filius
spirant; sed mediate, in quantum Filius qui spirat, est a Patre ·» S. Th.
1. dist. 12. q. 1. a. 3.

— 518 —

ficatur eius origo a Patre et adsignificatur modus originis
per generationem: sic dicitur Perium, Sapientia, figura
(χαρακττ.ρ), imago, virtus, splendor Patris. Sunt nomina alia,
quibus directe et expresse significatur modus processionis
per generationem, ut ipsa nomina Filitis, unigenitus, ge­
neratio. Iam vero priora illa omnia transferuntur a Patri­
bus nominatim graecis ad significandam relationem Spiri­
tus Sancti ad Filium , ubi manifestum est et a Patribus
ipsis indicatur, retineri solum significationem directam ori­
ginis seposita significatione modi originis. Quod quia in
nominibus altero loco memoratis fieri nequit, ideo manent
propria solius secundae personae genitae, et numquam usur­
pantur ad exprimendam relationem Spiritus Sancti.
a) Docent Patres velut principium generale: u talem or­
dinem et talem naturam habet Spiritus ad Filium, qua­
lem habet Filius ad Patrem n (1) Athanas. ep. I. ad Serap.
n. 21.; Basii, contr. Eunom. 1. V. T. I. p. 304.
Z») Speciatini deinde exceptis, ut dixi, nominibus Filii,
geniti, unigeniti quae manent propria secundae personae
ex peculiari modo processionis per generationem, reliquas
omnes appellationes designantes relationem originis Filii
ad Patrem seu Filii processionem ex Patre, iidem Patres
graeci assumunt ad exprimendam relationem Spiritus Sancti
ad Filium.
Filius est Verbum, mens expressa (c νους) et ratio Patris
(supra p. 183. sqq.); pariter Spiritus Sanctus a ss. Basilio et
Cyrillo dicitur Verbum Filii, mens Filii (supra p. 450.471).
Filius est imago Patris, figura (χαρακτηρ) substantiae eius;
vicissim Spiritus Sanctus a Gregorio Thaumaturgo, Athanasio, Basilio, Cyrillo dicitur Filii imago, imago naturalis,
sigillum naturae Filii, forma Filii (1) (supra p. 449.468.491.
517). Filius est splendor Patris, lumen de lumine; Spiritus
Sanctus splendor Filii, lumen tertium (p. 468. 519). Item
(1) Τοιαντην Si ταξιν ν.αι ξυσιν εχοντος του πνεύματος προς τον ώον,
οιαν ο υιός έχει ιτρος τον ντατίςα Athan. ότι ως υιός προς πατέρα i/ii,
ούτως πνεύμα προς υιόν Basil.
(2) Στ*ραγις την μορφήν Χρίστου εχουσα' σφραγις της του ΰιου Çufftui'
/xoçÇv} tou ώου Athan. Serap. 1. n. 23. 24; III. n. 3.

— 549 —

Filius est vultus Patris ut expressio eiusdem; vicissim Spiri­
tus Sanctus dicitur vultus Filii (Cyrill. in Io. p. 787. vide
Petav. VIII. c. 7. n. 6. 7). Filius dicitur Sapientia et virtus
Patris; Spiritus Sanctus ab Athanasio (ad Serap. I. n. 25.),
Cyrillo (dialog. VII. p. 593.) appellatur Spiritus Sapientiae
et virtutis velut odor ex flore, vivens virtus Filii viventis.
Filius tum Sap. VII. 25. tum a PP. (supra p. 317.) describitur
ut «vapor (άψις) virtutis Dei et emanatio quaedam clarita­
tis; » pariter a Cyrillo ( Thesaur. p. 338.) Spiritus Sanctus
dicitur procedere « ex essentia Filii velut ex aqua vapor »
(« Γής ουσίας του ύιου ώσπερ εξ ύοατος άτρις).
De Filii consubstantialis relatione ad Patrem ut ad suum
principium a plurimis Patribus intelligitur illud Christi
dictum: Pater maior me est (Ιο. XIV. 28.). «Non dixit me­
lior me est... sed maior, non aliqua magnitudine aut tem­
pore, sed propter nativitatem ex ipso Patre» Athanas. contr.
Arian, or. I. n.58. Atqui idem Athanasius eodem sensu ori­
ginis ibid. n. 50. declarat Filium maiorem Spiritu Sancto.
Corani ludaeis, inquit, Christus loquens ut Filius hominis
Spiritum Sanctum indicavit maiorem se spectato secundum
humanitatem ; at u discipulis suam divinitatem maiestatemque ostendens, nec amplius se minorem Spiritu Sancto, sed
maiorem et aequalem esse significans (1) dedit Spiritum
Sanctum, et dixit: accipite Spiritum Sanctum. »
Certe quando haec dicuntur ad exprimendum ordinem
Filii ad Patrem, nemo dubitat, quin relatio originis signi­
ficetur et processio Filii ex Patre; ergo cum Patres graeci
eadem omnia transferunt ad describendum ordinem Spiri(1) Όυζ ετι δί ελαττονα του πνεύματος εαυτόν, άλλα μειζονα ν.αι ίσον ση·
μαιναν. Quamvis Maurinus editor Montfaucon omiserit vocem μειζονα ,
fatetur tamen eam exstare in omnibus mss. et editis, exceptis uno Co­
dice, una Catena (in qua ipsâ adseribitur margini) et versione latina
Petri Nannii. Vocabulum demonstratur certe genuinum tum ex auctori,
tate Codd. et edd. (etiam Patriarcha Beccus eandem habuit lectionem.
Tide de Unione Eccl. in Graecia Orthodoxa T. I. p. 137), tum ex con­
textu, tum ex maiori difficultate lectionis μειζονα ν.αι !σ v, quam nemo
Diuquam intrusissct, sed facile poterat aliqui» velle corrigere, quod a
Nanuio tentatum fuisse nullus dubito.

— 550 —

tus Saucii ad Filium, non aliud possunt significare quam
processionem ex Filio.
c) Hinc etiam Eunomiani aliique Ariani obiiciebant et
Patres ipsi quaerunt, si haec omnia non minus vere di­
cuntur de relatione Spiritus ad Filium, quam de relatione
Filii ad Patrem, cur Spiritus Sanctus non sit Filius Filii?
Quae quidem vel ipsa quaestio esset absurda, nisi tum
haeretici intellexissent tum Patres ratam ac fixam habuis­
sent doctrinam catholicam eo sensu, quod Filius*estprin­
cipium Spiritus Sancti. Id Patres in sua responsione quoque
manifestissimum reddunt; neque enim respondent negando
suppositum , quod scilicet Filius sit principium Spiritus
Sancti; sed innuo inculcant, rationem cur Filius Filii non
sit, non utique esse ex defectu processionis, unon quod
Spiritus non sit ex Deo per Filium, tamquam Verbum Filii
et imago Filii» Basii, supra p. 471.; «non genitus, non
nomine Filii appellatus, sed tamen ex eadem essentia Pa­
tris ac Filii Spiritus Sanctus» Epiphan. Aneor, n. 7. 8.;
« Spiritus Sanctus ex Patre per Filium, non tamen filia­
tionis modo» Damasc. ep. ad Iordan, n. 28. (cf. Athanas.
ad Serap. I. n. 25.; Gregor. Naz. or. 31. al. 37. η. 7-9): ve­
rum huius rei vel nullam aliam rationem dandam esse
aiunt, quam quod in Scriptura et universa revelatione pro­
cedens Spiritus non dicitur Filius; vel dant rationem, ·
quia non ab uno sed a duobus procedit, Filius autem duo­
rum ne in humanis quidem datur (ut plerumque disputat
Augustinus); vel generatim dicunt, quia praeter genera­
tionem exstat alius modus processionis, et quia hoc alio
non autem modo filiationis procedit Spiritus, ideo non esse
nec dici Filium Filii 11. cc.

— 551 —
THESIS XXXVIII.

Pe sensu ac modo, quo in oppositione adversus
Pneumatomachos explicite declarata est Spiritus Sancti
processio a Patre.
* Quando Ariani et Semiariani Pneumatomachi affirmabant, Spiritum
» Sanctum non procedere a Patre per communicationem essentiae di» vinae, sed esse creaturam productam a Filio aut per Filium, 1* «an» ctis Ecclesiae Doctoribus sive seorsum singulis sive in Conciliis di> recte declaranda erat processio a Patre atque neganda ea, quam
• haeretici inducebant, productio per Filium; quo utroque capite de» monstrato non solum non negant processionem a Filio sicut a Patre
» per communicationem divinae naturae, sed hanc processionem a Filio
.·» assumunt velut consectarium ab adversariis quoque concedendum.
• Quare 2’ etiam videtur doctrina Theodori Mopsuesteni et Theodoreti
» quoad hoc caput sensu catholico explicanda, ubi in oppositione contra
·» sensum Macedonianum negant, Spiritum Sanctum a Filio vel per Fi» Hum existentiam habere. »

I. Aliquamdiu post Concilium Nicaenum a factione Arianorum expresse negantium divinitatem Filii multi disces­
serunt, quin tamen fidem catholicam in Concilio definitam
amplecti vellent, qui Filium aiebant se confiteri verum
Deum, substantia similem Patri (cucicuato) ; consubstantia­
lem (cptwiov) tamen Patri appellare recusabant. Ex his
Semiarianis orti sunt Pneumatomachi a suo duce etiam
Macedonian! appellati, qui explicitam et directam impu­
gnationem mysterii SS. Trinitatis transtulerunt ad doctri­
nam de Spiritu Sancto. Filium concedebant esse ex Patre
genitum et ideo esse Deum de Deo; Spiritum Sanctum ne­
gabant esse ex Patre processione substantiali, et ideo nega­
bant esse Deum ; sed principium Spiritus Sancti docebant
esse Filium productione creatrice. Sine ambagibus hanc
sententiam iam proposuerat Eusebius, u Solus quidem ipse
unus Deus et Pater Domini Nostri lesu Christi dici queat;
Filius vero unigenitus Deus, qui est in sinu Patris; Para­
cletus autem Spiritus neque Deus neque Filius, quoniam
non aeque ac Filius ex Patre genesim accepit; sed est unum
aliquod eorum quae per Filium facta sunt, quoniam omnia
per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil r> De

w
— 552 —

eccles. theol. 1. III. c. 6. Hanc ipsam liaeresim incusant
Athanasius, Basilius, Gregorius Nyss. et Nazianzenus ceterique PP. saeculi IV. et V. u Fidem Nicaeae a Patribus
definitam simulant se profiteri, re autem vera eam negant
pervertentes tesseram conszibstantialis \το cpsoveicv), et iidem
blasphemantes in Spiritum Sanctum, dum dicunt, eum crea­
turam esse et rem factam per Filium productam π (ζαιππψα
dia του ùtcv γεγενησ^αι) Athan. ad lovin. Imp. η. 1. Eadem uti­
que de Spiritu Sancto erat sententia ipsorum Arianorum
eo solum discrimine, quod apertis verbis dixerunt «inge­
niti creaturam Filium , unigeniti vero Paracletum » (Ennomius apud Basil. 1. II. n. 33). Eunomio respondet Basi­
lius inter cetera: a nulla virtus (ένερ/εκζ) Filii divisa est a
Patre, nec quidquam realitatis inest Filio, quod sit alienum
a Patre; omnia enim, ait ipsemet, mea tua sunt et tua mea
sunt; quomodo ergo (Eunomius) causam Spiritus unigenito
soli attribuit? n ib. n. 24. Vide Ambros. de Spir. Sanet. 1.1.
c. 2.; Damasum Pontif. ep. ad Paulin, n. 3. ed. Constant,
p. 511. 518; Philastr. haeres. 67. 68.
In hac doctrina haereticorum tria distingui possunt.
Nimirum a) Spiritus Sanctus non est ex Patre, et ideo non
est Deus; b) Spiritus Sanctus est a Filio seu, quod pro
eodem habent, est per Filium; c) est a Filio per creatio­
nem. Primum caput haeretici directe et praecipue intende­
bant; alterum assumebant velut clarum ex Scripturis et
ab ipsis Catholicis admissum ; sed ut congrueret haeresi,
sensu detorto intelligebant de processione Spiritus a Filio
per creationem , quod dicimus tertium caput haereseos.
Propriae rationi errorum accommodandus erat oppositus
modus expositionis et defensionis fidei catholicae. Quod
primum et praecipue spectabant Patres in illa controversia,
erat demonstratio deitatis Spiritus Sancti, et ideo demon­
stratio processionis ex substantia Patris. Alterum caput,
quod Spiritus est a Filio, ss. Doctores numquam simpli­
citer negabant; sed immo ex communi hoc principio infe­
rebant, Spiritum quia est ex Filio, esse etiam ex Patre.
At sensus, quo catholici Doctores et quo haeretici intelli­
gebant processionem a Filio, diversissimus est. Catholici

553 —

infide divinitatis Spiritus Sancti videbant, processionem
a Filio esse non per creationem sed ex substantia Filii,
et hanc processionem intelligebant esse aeque ex Patris
ac Filii substantia, quae una est; haeretici contra in ne­
gatione processionis a Patre excludebant processionem ex
substantia Filii, et includebant processionem a Filio per
creationem.
Hunc igitur dicimus, ad praesens quod adtinet, fuisse
statum quaestionis et modum disputandi contra Pneumatoinachos. SS. Patres processionem Spiritus Sancti a Filio (in
significatione generica, quod Spiritus est a Filio) semper
asserunt ut dogma et principium commune utrique parti
(cf. Bessarion. orat. dogm. Hard. Concil. T. IX. p. 343). Inde
vero ad expositionem fidei catholicae et confutationem du­
plicis erroris, quo haeretici docebant Spiritum non esse ex
Patre, et esse a Filio per creationem, ss. Doctores progre­
diuntur tribus modis.
Γ. Ex communi principio , quod Spiritus procedit a
Filio, inferunt et demonstrant, necessario etiam procedere
a Patre, tum ex insito ordine relationum, quia Filius ipse
est a Patre, tum ex disserta doctrina Scripturae, quia sicut
dicitur Spiritus Filii ita dicitur Spiritus Patris et Spiri­
tus Dei. Haec argumentatio ubivis obvia est apud Patres
in illa controversia praecipuos defensores doctrinae catho­
licae, Athanasium, Basilium, Nyssenum, Cyrillum. Ne te­
stimonia coacervemus, revocentur in memoriam solum ea,
quae citavimus in superioribus thesibus. « Patris est Spi­
ritus, qui dictus est Filii, siquidem ipse Filius ait: Spi­
ritus veritatis (i. e. Filii iuxta Athanasium et multos alios
Patres), qui a Patre procedit » Athan. ad Serap. ep. 3. η. 1.
«Ex Patre procedere dicitur, quia a Verbo quod ex Patre
esse conceditur, effulget » id. ad Serap. ep. 1. n. 20. u Dei
quidem Verbum Filius est, Verbum autem Filii Spiritus...
et cum Verbum sit Filii, proinde Dei (Patris) est» Basii,
contra Eunom. V. p. 304. « Spiritus Sanctus et ex Patre
dicitur, et ex Filio esse attestatione confirmatur; si quis
enim Spiritum Christi non habet, hic non est eius: igitur
Spiritus ex Deo et Dei Spiritus est n Greg.Nyss. serm.HI.

— 554 —
in or. domin. u Sicut proprius est Filii Spiritus, natura­
liter et in ipso existons et per ipsum procedens, ita et Pa­
tris n Cyrill. in Io. p. 910. etc. Porro ut convincant, mo­
dum processionis esse per communicationem naturae non
per creationem, assumunt praeter processionem Spiritus a
Filio principium aliud a Semiarianis concessum, quod Fi­
lius procedit a Patre non per creationem, sed ut Deus de
Deo. Hoc posito ostendunt ex Scripturis, ordinem Spiritus
ad Filium esse eundem qui est Filii ad Patrem, et proinde
processionem Spiritus a Filio esse per communicationem
naturae : si ergo adversarii confitentur vere Filium esse
Deum, Deum etiam fateantur Spiritum Sanctum. Ita Athanas. ep. I. ad Serap. et Basilius 1. V. contr. Eunom. (1) et
alibi.
In toto hoc disputandi modo Patribus solemni duo ani­
madvertenda sunt maxime opportuna, si quid schismati­
corum ingenio intolerabiliter sophistico mederi posset. Pri­
mum quod haeretici supponunt et Patres assumunt ut prin­
cipium commune et certum penes omnes Christianos, est
processio personae Spiritus Sancti a Filio, h. e. quod ipsa
persona Spiritus a Filio existentiam et esse habet; non
autem agitur de donis, de missione, de effectibus Spiritus
Sancti ad extra, quae dicantur esse etiam a Filio. Neque
dicitur processio etiam a Filio vel ex substantia Filii eo
solum sensu, quod (ut schismatici absurdissime dicunt)
Spiritus est Filio consubstantialis ; hanc enim consubstan­
tialitatem Pneumatomachi negant, Catholici vero ex pro­
cessione substantiali tamquam ex ratione et causa consub­
stantialitatem demonstrant, eodem modo quo ex generatione
Filii demonstrant eum esse cpccvaiov Patri. Alterum animad­
versione dignissimum est, quod in hac diuturna et gra­
vissima pugna pro fide catholica contra Pneumatomachos,
(1) Ex hoc modo argumentandi aliqui in dubium vocare coeperant,
utrum duo libri postremi IV. et V. contra Eunom. sint genuini foetus
Basilii. At iiaranus recte monet, hac disputandi ratione non aliud con­
vinci, quam quod Basilius hos libros addidit appendicis instar, in qua
praeter Eunoiuium invalescentes tunc Pneumatomachos Semiarianos prae
oculis habuit (Op. s. Basilii T. III. in Vita c. 43. n. 7.).

Λ

W

— ΟύΟ

processio Spiritus Sancti a Filio assumebatur a Patribus
ut notissima nec indigens demonstratione polemica, quam­
vis ad abundantiam eam soleant confirmare et illustrare
ex locis s. Scripturae. Directe enim demonstrare intendunt
processionem a Patre et inde divinitatem Spiritus Sancti,
atque ad hanc demonstrationem assumunt processionem Spi­
ritus a Filio ut principium notius et sensu generico con­
cessum ab ipsis adversariis.
2°. Modus alter disputandi is est, ut PP. data quidem
opera demonstrent processionem Spiritus Sancti a Patre, de
qua directe erat quaestio, simul vero velut inclusam et ex
illa facile intelligendam coniungant processionem a Filio.
Ad argumentum haereticorum, quod Spiritus Sanctus vel est
Filius Dei vel creatura, responsionem audivimus s. Basi­
lii. «Cur Spiritus non dicatur Filius Filii ? Non quod non
sit ex Deo per Filium, sed ne Trinitas putetur multitudo
infinita (in qua sint Filii ex Filiis).... Propterea ex Deo
esse· Apostolus aperte quidem praedicavit, quoniam Spiri­
tum qui ex Deo est, accepimus; et quod per Filium effulsit, manifestum reddidit, Spiritum Filii ipsum nomi’
nando sicut et Dei, et appellando mentem Christi sicut Spi­
ritum Dein Basii, contr. Eunom. V. p. 305. « Quandoquidem
Spiritus Sanctus procedit ex Patre et Filio, manifestum
est, ipsum diviixae esse essentiae, essentialiter in ipsa et ex
ipsa procedentem n Cyrill. Thesaur. p. 345. Sed buc adferri
possent testimonia fere omnia citata, ubi expressam Patrum
doctrinam proposuimus.
3". In eo quem diximus statu quaestionis, praesertim
quando scopus Ecclesiae erat non argumentando confutare
sed solum directa oppositione doctrinae catholicae errores
authentice condemnare, ut in symbolis et definitionibus Con­
ciliorum, nihil opus erat explicita declaratione processionis
a Filio; sed imo directa oppositio postulabat solummodo pro­
fessionem duplicis capitis negati a Pneumatomachis: profes­
sionem videlicet processionis ex Patre, et divinitatis Spiritus
Sancti. Ita Concilium oecumenieum II. anno 381. adversus
Pneumatomachos celebratum professionem symboli Nicaeni
«credimus... et in Spiritum Sanctum, n declaravit hac altera

— 556 —
formula directe opposita duplici illi errori: «credimus in
Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem, qui ex Patre
procedit, qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglo­
rificatur, qui locutus est per Prophetas, » vel retenta con­

structione graeca, ut vertit Dionysius Exiguus: «credi­
mus... et in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem,
ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et
glorificandum, qui locutus est per sanctos Prophetas » (1).
Patres itaque in hoc symbolo contra primum caput hae­
reticorum , quod Spiritus Sanctus non procedit ex Patre,
explicite definiunt dogma: «qui ex Patre procedit.n Du­
plici alteri capiti , quod Spiritus procedit a Filio et pro­
cedit creatus, solum opponunt professionem divinitatis: «in
Spiritum Sanctum Dominum, vivificantem, qui cum Patre
et Filio simul adoratur; n hoc ipso ergo partem alteram,
processionem inquam a Filio, cui nihil contrarium statuunt,
suscipiunt ut verissimam, dummodo intelligatur processio
quae Deum decet (θε^ίφεπως), ut loquitur s. Cyrillus (in
Ioan. p. 929). Res est manifesta, si adtendatur ad indo­
lem haereseos , cui symbolum opponitur. Eam descripsi(1) Πιστευομεν ... και ει; το πνεο/χα το αγ<ον , το κιφιον, το ^ωίοιο»,
το εκ του Trargoç εκπορευόμενο?, το συν ττατρ» και ύιω συμπροσκυνουμίχ;»
και συνδοξαζομινον, το λαλησαν δια των προφητών.
Symbolum Constantinopolitanum iam aliquamdiu ante hoc Concilium
in Ecclesia catholica in nsu fuisse , adeoque a Patribus Concilii non
compositum, sed susceptum et approbatum esse, ex s. Epiphanio (An­
eor. n. 119. T. II. p. 122. 123.) constare visum est viris doctis Petavio
(Incarn. 1. XII. c. 18. n. 10), Tillemontio , Hahnio (Bibi. symb. p. 57),
cl. Hefele (Hiat. Cone. Tom. II. p. 10). Sane Epiphanius 1. c. omnino idem
symbolum (nisi quod duobus locis addita sunt explicationis causa ali­
quot verba) recitat velut receptum in s. Dei Ecclesia ut catechumenis
tradendum. Ancora tum vero Epiphanius se scripsisse testatur (n. 60.121),
anno X. Valentiniani et Valentis, VI. Gratiani, XC. post tyrannum Dio­
cletianum h. e. anno 373. vel 374., saltem septennio ante Concilium
Constantinopolitanum oecumenicum II. Sed ego nondum video, cur istam
appendicem symbolorum Epiphanius superstes usque ad annum 403. non
potuerit Ancorato addere post Concilium Constantinopolitanum: nam
computatio temporis altera quam instituit n. 121., facile intelligi potest
de tempore insurgentium haereseon non de tempore, quo edita sint duo
symbola, quae recitat unum identicum cum Constantinopolitano alterum
paulo prolixius.

— 557 —
mus paulo ante ex Patrum testimoniis, eodemque modo de­
clarat Patriarcha Joannes Beccus. Interrogatio erat schis­
maticorum: «cur ss. Patres II. Concilii sacrum symbolum
Nicaenum explicantes, divinitatem quidem Spiritus Sancti
expresse posuerunt; de processione vero eius dixerunt con­
sona Evangelic: qui ex Patre procedit, et non addiderunt
etiam illud ex Filio? n Respondet Beccus post alia plura:
«verissima causa, cur ss. Patres in processione Spiritus
Sancti non addiderunt Filium, illa est, quod quidem hae­
retici (illi ipsi quippe , contra quos symbolum opponitur)
aiebant et sentiebant, Spiritum Sanctum ex solo Filio pro­
cedere. (Hunc sensum haereticorum probat deinde Beccus
ex testimonio s. Basilii et lustini Episcopi Siciliae). Igitur
haeretici asserebant Spiritum ex Filio et non ex Patre.
Sancti vero id quod negabant haeretici, explicite praedi­
carunt in symbolo, dicentes: qui ex Patre procedit; nam
procedere ex Filio, haeretici concedebant, nec erat in hoc
cum ipsis controversia » (Becc. in dictis SS. inter opusc.
aurea p. 155. sqq.).
Ceterum in professione processionis ex Patre intellectam
fuisse processionem simul ex Filio, ut Pater et Filius spi­
ratione unum sunt, satis constat ex doctrina et testimo­
niis Patrum, quae adduximus. Immo discimus ex Epiphanio,
ipsi symbolo Constantinopolitano uberiorem explanationem
in multis Ecclesiis orientis addi consuevisse, in qua expli­
cita mentio fieret, quod Spiritus Sanctus sicut procedit ex
Patre ita credendus sit etiam esse ex Filio. Post expositam
enim symboli formulam, quam eandem esse diximus cum
Constantinopolitana, Epiphanius adfert aliam paulo expli­
catiorem (cf. Tract, de Incarnatione th. XVII.), de qua ita
loquitur. «Vos (in Ecclesia Suedrorum Pamphiliae) et nos
et omnes orthodoxi Episcopi et summatim tota sancta Ec­
clesia catholica adversus ingruentes haereses consentanee
cura fide illorum ss. Patrum (Nicaenos intelligit) paulo
ante exposita, ita iniungimus praesertim ad sanctum la­
vacrum accedentibus, ut profiteantur et dicant: «Credimus
in unum Deum » etc. In hoc iam symbolo professio Con­
stantinopolitana de Spiritu Sancto ita declaratur : « et in

— 558 —
Spiritum Sanctum credimus, qui locutus est in lege, et
praedicavit in prophetis, et descendit ad Iordanem, loquitur
in Apostolis, habitat in Sanctis. Ita vero in ipsum credimus,
quod scilicet est Spiritus Sanctus, Spiritus Dei, Spiritus
perfectus, Spiritus Paracletus, increatus, qtii ex Patre
procedit, ct accipit atque esse creditur ex Filio n (1) An·
corat. n. 121. p. 124. Quo sensu Spiritus dicatur accipere ex
Filio iuxta Ιο. XVI. 14. 15. declarat alterum incisum: ex
Filio esse creditur i/, ττυ vicv -ισζ-.υςμενω. Hic igitur in sym­
bolo quod saec. IV. in oriente institutioni catechumenorum
et confirmationi
fidelium adversus artes haereticorum dee
stinatum erat et in multis Ecclesiis usurpatum, habemus
expressam declarationem : Spiritus procedit ex Patre, et ex
Filio esse creditur fide revelata et ab omnibus profitenda.
Insuper professio haec est in symbolo, quod exhibetur velut
uberior et sine controversiis recepta explanatio formulae
simplicioris: qui ex Patre procedit; in hac ergo ipsa tam
Pastores quam fideles processionem ex Filio non exclusam
sed inclusam intelligebant et disserte profitebantur.
II. Exposita iam indole controversiae et secundum hanc
considerato modo disputandi ss. Patrum adversus Pneuma·
tomachos, locus hic proprius esse videtur examinandi, utrum
et quo sensu aetate vigentis illius haereseos scriptores ali­
qui ecclesiastici negaverint, Spiritum Sanctum procedere
aut esse ex Filio. Usque ad VIII. saeculum nullum est ve­
stigium talis negationis in monumento aliquo , quod non
aliunde tam a Photianis quam a Catholicis haberi debeat
pro haeretico vel suspecto. Nominantur tamen qui primi
negaverint processionem a Filio, Theodorus Mopsuestenus
hui usque discipuli Nestorius et Theodoretus , quando hic
contra s. Cyrillum causae Nestorii patrocinabatur. Posse­
mus sane sine dispendio haec prima initia hosque natales
haeresi Photianae concedere; neque enim auctoritate homi(1) Out«î if ττιστίυο/χίν e? άοτω, ότι ίστι ττ-,'οαα άγιο·/, zr/fo«a 0«ou...
ex 709 ττατρος «XTOgcuo^csvov. χαι ex του υιου λαμ,βανομ,ξϊον >.αι πιστξνομΜκ
Illud ex του υιου λαμβαημενον (al. λα/χβακοντα qnod coniicio corrnptum
pro
) est ex Ιο. XVI. 14. 15.
του ij/,ου λν;ψεται ... <χ του
λαμΕανίί (cf. th. XXXII.).

— 559 —
num, quorum vel nomina ipsa vel saltem scripta totius
Ecclesiae anathemate infamata sunt, neque ex silentio Ec­
clesiae cum primum talis negatio audita est, infirmabitur
umquam communis sensus et consensus, qui tum illo ipso
tempore tum antecedente ac subséquente aetate ex universo
modo loquendi et disputandi ss. Patrum de relatione Spi­
ritus Sancti ad Filium sicut ad Patrem manifestissime con­
stat. Silentium Ecclesiae in hypothesi qua loquimur, ad hoc
unum revocaretur, quod dum tota attentio et contentio Pa­
trum et Conciliorum unice dirigebatur ad proscribendam
haeresim negantem Verbi incarnationem et unitatem hypo­
staticam Dei hominis, obiter iniectus error in alio omnino
dogmate, de quo nulla adhuc audita fuerat controversia et
ideo nulla specialis instituta inquisitio, tunc a Patribus
transmissus esset sine directa oppugnatione et explicita
damnatione, ne attentio ab obiecto principe, quod adversarii
maxime voluissent, ad aliud diverteretur. Non igitur ne­
cessitas aliqua ad defensionem catholicae doctrinae seu ratio
dogmatica, sed eruenda veritas in historia dogmatum seu
potius haereseon nos inducit ad examinandum sensum, quo
tres illi seu potius duo scriptores saeculi V. negaverint,
Spiritum Sanctum procedere ex Filio seu per Filium. Quo­
niam tamen viri gravissimi iique multi omnino opinantur,
Theodorum et consequenter Nestorium ac Theodoretum
(saltem quamdiu Nestorio favebat) praeformasse istam hae­
resim, quam deinde Photius in sua factione diffudit et obfirmavit, omnia quae in hac parte historiae theologicae
dicturi sumus, per modum quaestionis examini ac arbitrio
lectorum subiecta volumus.
1" Theodori et Nestorii (I) fuisse hanc sententiam, non
(1) Quando Cyrillus ad demonstrandam unitatem hypostaseos Chri­
sti Dei hominis Nestorio opposuit anathematisinum IX., quod - unus est
Dominus Noster lesus Christus.... et proprius cius Spiritus Sanctus, per
quem signa operatus est, » Nestorius non nçgabat Spiritum Sanctum
proprium Dei Verbi, sed pro sua haeresi dividente Christum in duas
personas, Deum et hominem seorsum, negavit Spiritum Sanctum pro­
prium lesu hominis per se subsistentis: « per Spiritus Sancti media­
tionem, inquit, habuit eam, quae est ad Deum Verbum ab ipsa con-

— 561 —
— 560 —

aliunde eruitur quam ex symbolo, quod a Charisio pres­
bytero delatum ad Concilium Ephesinum ab hoc ipso et
ab' aliis deinceps Conciliis ac Patribus damnatum est nominatim ob haeresim Nestorianam de Verbi incarnatione in
eo comprehensam. Professio ista Theodorum habuit auctorem, a Nestorio vero eiusque sectatoribus usurpabatur ad
suam haeresim propagandam , de qua re satis diximus in
Tract, de Incarnat, th. XXIV.
Porro in prima parte symboli, quae agens de Trinitate
ad quaestionem praesentem pertinet, contextus ita habet.
Primum brevis est expositio fidei de Patre et Filio omnino
orthodoxa ; tum sequitur multo prolixior et manifesto polemica declaratio de Spiritu Sancto in hunc modum. «Et
in Spiritum Sanctum (credimus), qui est ex Dei substantia,
non tamen est Filius; est vero Deus existens essentia, utpote qui est eiusdem essentiae, cuius est Deus et Pater, ex
quo secundum essentiam est; nos enim, inquit (Apostolus),
non spiritum mundi accepimus sed Spiritum qui ex Beo
est, separans (Apostolus) illum ab universa creatura, Deo­
que coni un gens , ex quo secundum essentiam est peculiari
sibi ratione et diversa ab omnibus creaturis, quas non se­
cundum essentiam sed causalitate creationis ex Deo esse
credimus; et neque Filium eum credimus, neque per Filium
existentiam accepisse (1). Profitemur autem Patrem perfec­

tum persona, et Filium similiter, parique modo Spiritum
Sanctum (2), retenta doctrina pietatis, ut Patrem et Filium
ceptione coninnctionem (forma servi per se subsistens, vid. Tract, de
Incarnat, th. XXL), per quam (mediationem) curationes exercuit et ex
qua fugandorum spirituum eveniebat esse potestatem. » Hoc est totum
quod in suo anathematismo IX. haereticus opposuit illi doctrinae Cyrilli (Marii Mercatoris Opp. T. II. p. 121).
.
(I) Ka< e»; το ττ νεύμα Os το άγιον , <z τη; Oîou τυγγανον ουσίας, ivy
ύιον, Oeov Ss όντα, τη ο’οσια, ως εχεινης ον της ουσίας, ώσμίζ εστιν ô 0«;
χαι πατηζ, εξ όυπιρ χατ’ ουσίαν εστιν. ημείς γαζ, Çntriv, ου το πν/υμα ίλαβνμεν του χοσμου άλλα το πνεύμα το εχ Οεου, της μεν χτισεως άπύχωζίσας
άπασης . Οιω Ss σύναψα;, εξ όυπεζ χατ' ουσίαν εστιν ίδιαζοντι λογω ταρα
πασαν την χτισιν , ην ου χ.ατ ουσίαν αλλ’ αίτια οημιουργι ας εχ Οεου νομιζομεν είναι, χαι ούτε υίον νομίζομε·/ είναι όυτε Sta ύιου την ΰπαρξιν ειλη^ος.
(2) Nulla hic causa suspicandi Sabell.anismnm cnm auctore libri a
Facundo Herm. impugnati (vide Facund. 1. III. c. 5.).

pariterque Spiritum Sanctum non tres aliquas differentes
essentias credamus, sed unam identitate deitatis agnoscen­
dam » (Cone. Mansi T. IV. p. 1348).
In hac expositione nemo non videt, auctorem symboli
ob oculos habuisse et directe oppugnare doctrinam Pneuniatomachorum illius aetatis. Negabant illi, ut paulo ante
ostendimus, processionem Spiritus Sancti ex Patre, et ideo
simul negabant eius divinitatem; hoc ergo caput utrumque
sicut ss. Patres vindicaverant, ita et Theodorus in primis
proponit et maxime urget. Immo ne de scopo symboli in hac
parte dubium ullum supersit, evidenter in eo spectatur ipse
proprius ac peculiaris modus argumentandi Pneumatomachorum. Vidimus hunc modum peculiaris sophismatis a
s. Basilio descriptum. Spiritus Sanctus, aiebant, si est ex
substantia Dei, eo ipso est Filius; si vero, ut ipsi Catholici
fatentur , non est Filius , remanet ut sit creatura. Huic
ipsi dilemmati symbolum, de quo agimus, opponit doctri­
nam catholicam sententiis et paene verbis iisdem, quibus Ba­
silius contr. Eunom. l.V. 1. c. Gregorius Naz. or. 31. (al. 37.)
n. 7-11. aliique usi sunt. Alterum modum peculiarem argu­
mentandi, cui Origenes occasionem praebuit (supra p.489),
deducebant illi haeretici ex verbis Ιο. I. 3 : omnia per
ipsum facta sunt, inter quae omnia comprehensum aiebant
etiam Spiritum Sanctum. Ita referunt Basilius contra Eunom. V. p. 308., Ambrosius, Philastrius , Damasus locis
citatis initio huius theseos. Exemplum huius argumenta­
tionis habes penes Eusebium loco, quem ibidem citavimus.
Spiritum Sanctum itaque, dicebant, sicut cetera omnia
creata a Filio et per Filium existentiam accepisse. Iam vero
(pii huic propositioni simpliciter contradictoriam statuit :
Spiritus Sanctus non accepit existentiam per Filium; is non
iam universim negat processionem Spiritus ex Filio , sed
solum negat acceptionem existentiae in sensu adversario­
rum, h. e. productionem per creationem. Cum igitur haec
prima pars symboli, maxime vero professio de Spiritu Sancto
ex tota sua conformatione et ex peculiari modo enuntia­
tionum evidenter spectet haeresim Eunomianam et Semiarianam, eique directe opponatur; nulla est ratio, cur inu

n

Franzelin

DE DEO TRINO SEC. PERS.

36

— 562 —
cisum hoc ultimum aliter iutelligatur quam ut contradic­
torium haeresi, contra quam dirigitur; adeoque ut negans
existentiae acceptionem modo, quo Pneumatomachi eam af­
firmabant , non autem illo sensu quo Patres omnes huius
aetatis in eadem hac controversia contra haereticos pro­
cessionem Spiritus Sancti a Filio supponebant et dissertis­
sime docebant. Non sine ratione igitur Emmanuel Calceas
(Bibi. Max. PP. T. XXVI. p.409.) in hoc capite de Spiritu
Sancto orthodoxum censuit istud symbolum, cuius ipse auc­
torem Nestorium putavit; nec nisi neglecto statu quaestio­
nis et modo disputandi contra Pneumatomachos saec. IV.
et V. Patribus communissimo Garnerius potuit Calecae in­
terpretationem dicere violentam ( Opp. Marii Mercatoris
T. II. p. 256.).
Theodorum, quem alibi (in Tract, de Incarnat, th.XXIV.)
certissime huius symboli auctorem esse demonstravimus,
in doctrina de processione Spiritus Sancti a Filio orthodo­
xum fuisse, nunc post edita eius commentaria in epp. Pauli
liquido constare sentit et contendit Card. Mai, quamvis ipse
symbolum de quo agimus , in hac ipsa doctrina censeat
haereticum esse et ideo Theodoro abiudicandum (Card. Mai
Spicileg. Roman. T. IV. p. 525.). Ad Rom.VIII. 11. ita com­
mentatur Theodorus, u Si quis Spiritum Christi non habet,
hic non est eius... quod si Spiritus eius qui suscitavit lesum a mortuis, habitat in vobis... Prius dicens (Apostolus)
Spiritum Christi, rursum dicit: Spiritus suscitantis Chri­
stum habitat in vobis , progrediens a Christo ad Patrem,
non aliud quam hoc manifeste docens, guod ex Filio etiam
Spiritus non alienus a paterna deitate est (1) ; et quibus
(Filio et Spiritui Filii) τιηα est virtus, his omnino etiam
essentia cum Patre coaeterna est. Congruenter enim vero
ait, inhabitante Spiritu Sancto et mortificato peccato pro­
posita esse certantibus praemia, quorum primum et maxi­
mum fuerit resurrectio a mortuis, n Non quidem affirmo,
(1) Προειπων πνεύμα Xçiarou , παλιν ^ησΓ το πνεύμα του εγειραντος
Χρίστον οιχει εν ύμιν, αναγαγων άπο του Χρίστου επι τον πατέρα, ouisf
Zréçov αλλ’η
διδάσκων, ©π εκ του υιου και το πνεύμα ουχ αλλοτριον
της πατρικής $εοτητος εστι.

— 563 his verbis immediate et disserte enuntiari : ex Filio est
Spiritus, quamvis Eminentissirnus editor ita locum intel­
lexisse videatur, cum hanc subiicit notam: u animadverte
testimonium satis, ut spero, evidens de processione Spiritus
Sancti a Filio, praesertim si conferatur aliud Nysseni a
me editum Script. Vet. T. VII. p. 6. » Sed ad confutandos
Pneumatomachos, quorum doctrinam ex superioribus novi­
mus, ita argumentatur Theodorus : Paulus docet, Spiritum
Filii hoc ipso, quod est Filii, esse etiam Spiritum Patris
(progrediens a Christo ad Patrem). At Spiritus est Filii,
quia est a Filio, ut concedunt et contendunt Pneumato­
machi; est autem a Filio ita, ut sit una virtus, et proinde
una essentia, quod probatur quia Spiritus inhabitat iustis,
et est causa remissionis peccati et gloriosae resurrectionis.
Iam vero Paulus docet, eodem modo esse Spiritum Patris,
quo est Spiritus Filii. Ergo sicut est Filii, quia est a Filio
in unitate virtutis et essentiae, ita est a Patre in unitate
virtutis et essentiae, cum alioquin concedentibus adversariis
Pneuniatomachis una sit virtus et essentia Patris ac Filii.
Igitur spectata doctrina, quam Theodorus impugnat, sensus
verborum : u Paulus manifesto docet, quod ex Filio etiam
Spiritus non est alienus a deitate paterna, » ultimatim re­
vocatur ad hunc : ex Filio qui non est alienus a deitate
paterna et cuius est Spiritus, habet Spiritus, ut etiam ipse
non sit alienus a deitate paterna, czi èz zcv vtov v.ai zo πνεύμα
cùz άλλοζριον της πατρικής Ζεζζηζος εσζι. Hoc eodem modo vidi­

mus superius (p. 553.554), etiam ss. Patres illius aetatis assu­
mere processionem a Filio ut argumentum, quo demonstrent
contra Pneumatomachos processionem a Patre et divinita­
tem Spiritus Sancti. Merito itaque Card. Mai ex hoc loco
potuit inferre consensum Theodori cum Patribus pugnan­
tibus adversus Pneumatomachos. Non tamen dissimulo, ab
hac sive Eini Maii sive nostra interpretatione dissentire
alios, inter quos est cl. Professor Dr. Hergenroether (Photius T. I. p. 687.).
2° In eundem sensum intelligi posse videtur Theodoretus. Locus qui proferri solet, ut ostendatur , processionem
Spiritus Sancti ex Filio simpliciter a Theodoreto fuisse

— 564 —

negatam , exstat in eius oppugnatione anathematismornm
Cyrilli ad anath. IX. Cum s. Cyrillus ibi dixisset, Spiritum
Sanctum esse Spiritum proprium lesu Christi, Theodoretus sane inique et sophistice agens in tota illa impugna­
tione suspicionem iniecit, utrum Cyrillus forte sensu Macedoniano Spiritum dixerit proprium Filii, quod scilicet
non a Patre sed a Filio tantummodo esset, idque ita. ut
non esset eiusdem essentiae cum Patre et Filio. Indicat hanc
suam iniquissimam opinionem seu potius calumniam Theodoretus ipsemet in ep. ad monasteria contra Cyrillum (quae
recitata est in synodo V. Act. V.), ubi agens de illo anathematismo IX. Cyrilli ait : u blasphemat vero et Sanc­
tum Spiritum, non ex Patre ipsum procedere dicens secun­
dum Domini vocem, sed ex Filio esse; iste Apollinarii
seminum fructus est (1), appropinquat vero Macedonii ma­
lignae culturaen Auctuar. Garnerii Opp. Theodoreti T. V.
p. 62. Hac iam suspicione praestructa anathematismuni IX.
ita impugnat: a siquidem Spiritum proprium Filii ut eius­
dem cum eo naturae et ex Patre procedentem dixit, simul
confitebimur et tamquam piam suscipiemus vocem; si vero,
tamquam ex Filio aut per Filium existentiam habeat (2),
(1) In doctrina dc incarnatione saepe Nestorius et eins fautores
Cyrillum accusabant Apollinarianac haerescos, quasi ncgasset duas Chri­
sti naturas ; hic vero videtur Thcodoretus indicare errorem Apollinarii
de Spiritu Sancto, et in eiusdem suspicionem vocare ^Cyrillum. Apol­
linarius diversis temporibus diversa docuit; ad rem praesentem me­
morat Gregor. Naz. (ep. I. ad Cledon. T. II. n. 92.) eius librum, in quo
« ex magno , maiori et maximo Trinitatem constituit quasi splendore,
radio, et sole; Spiritu Sancto, Filio et Patre, n Quae quidem coïnci­
dèrent cum haeresi Ariana. Thcodoretus ipse narrat (Hist. Eccl. 1. V.
c. 3.) : u Apollinarius Laodicenus de divina natura perverse ratiocina­
tus est, quosdam in ea dignitatum gradus constituens. »
(2) 'Ei Ss ως εζ oiou -η Si t/Ίοο την ύπαρζιν εχον , ως Ελασςημον το·>τβ
χαι ως δυσσεβες άπορριψομεν.
Unus ex defensoribus « trium capitulorum » et proinde etiam lucu­
brationum Theodoreti contra Cyrillum, Rusticus diaconus, qui ab avun­
culo suo Vigilio Pontifice anathemate perculsus tandem in schisma in­
cidit, verba citata Theodoreti fortasse intellexit simpliciter velut ne­
gationem processionis Spiritus Sancti a Filio. Unde in acri illa con­
certatione de « tribus capitulis * studio partium incensus ipse inter

— 565 -

*

hoc ut blasphemum et impium reiiciernus. Credimus enim
Domino dicenti : Spiritus qui ex Patre procedit, et sacra­
tissimo Paulo dicenti similiter: nos autem.... accepimus
Spiritum qui ex Deo est » (Opp. T. IV. p. 718.). Videlicet
blasphemum erit, si negetur Spiritus procedere ex Patre,
omnes Latinos unicus a viris doctis putatur dubitasse de processione
Spiritus Sancti a Filio (Petav. 1. VII. c. 8. n. 7; Lequien Damascen. dis­
sert. I. n. 4.). Fateor me adduci non posse, ut haec credam de latino
scriptore eruditissimo quantumvis schismatico saeculi VI., cuiusmodi fuit
Rusticus diaconus Ecclesiae Itomanae. Quomodo enim in dissertissima
doctrina omnium Patrum et in consensu universali Ecclesiae praeser­
tim latinae illa aetate dicere potuit, sibi de processione ipsa nondum
constare? Verba autem Rustici alium sensum non solum patiuntur,
sed omnino praeseferre videntur. « Quidam antiquorum , inquit, et
hoc proprietatibus ( personarum ) adiecerunt, quia sicut Spiritus cum
Patre Filium sempiterne non genuit, sic ncc procedit Spiritus a Fi­
lio, sicut a Patre. Ego vero quia Spiritus quidem Filium non genuit
sempiterne, confiteor, nec enim duos dicimus Patres; utrum vero a Filio
eodem modo, quo a Patre qyrocedat, nondum perfecte habeo satisfactum.
Quoniam vero ad id, quod nunc quaeritur, nihil attinet, signandum
quidem est sed transeundum n Rust, contr. Acephal. (Galland. T. XII.
p. 69.). Nullus umquam « antiquorum proprietatibus personarum adiecit, » quod Spiritus simpliciter non procedat a Filio, neque id Rusti­
cus dicit; sed utique quamplurimi de characteribus personarnm ita lo­
quuntur, ut dc modo processionis Rustico potuerit nondum perfecte esse
satisfactum; utrum scilicet Spiritus eodem modo procedat a Filio, quo
a Patre. Dixerant Basilius et Nyssenus, proprietatem esse Filii, quod
ipse solus procedit μονογενως, ab una scilicet peisona ; proprietatem esse
Spiritus, quod per Filium effulget ex Patre; item quod Spiritus est a
Patre non προσεχώς (proxime) sed per Filium , qui est proxime a pri­
mo, et esso ex Patre interposito Filio (μεσιτεία too ώσο); dixerat Augu­
stinus, Spiritum principaliter esse ex Patre, licet sit etiam ex Filio ;
dixerant plures, solum Patrem osse principium primordiale (τ^οχαταρτιχη»
αίτια·/) et fontem Trinitatis; dixerant plcrique, Spiritum esse exPatro
per Filium. (Dc his satis dictum est in superioribus, cf. Petav. 1. VII.
cc. 6. 11.). Quae quidem omnia non aliud sibi volunt, quam quod sicut
natura ita vis spiratrix a Patre communicatur Filio; sicque Spiritus
Sanctus non nisi supposita generatione Filii procedit a Patre Filioque.
Sunt tamen sententiae illae antiquorum huiusmodi, quae nullum qui­
dem dubium relinquebant de processione Spiritus a Filio , sed maiori
inquisitione dignae Rustico videri poterant, utrum in iis dicatur Spi­
ritus procedere « a Filio eodem modo, quo a Patre. *

— 567 —

— 566 —

et si dicatur a Filio aut per Filium creatione habere existentiain, quod utrumque pertinet u ad Macedonii malignam
culturam.» Alibi distinctius ait Theodoretus : u secundum
execrandos haereticos Spiritus Sanctus ex Deo per Filium
creatus est n oia ~cn bicv οεότριουργτ.τα.ι (inRora.VIII.il.).
Ita etiam s. Cyrillus intellexit Theodoreti calumniam.
In apologia enim huius anathematismi scripta contra Theodoretum, in primis quidem insistit dogmati, de quo directe
agebatur, quod una hypostasis est lesus Christus Deus et
homo; huius proprius est Spiritus Sanctus, per quem tam­
quam per suam non per alienam virtutem perfecit miracula.
Tum vero a) indignabundus reiicit calumniam, quasi ipse
umquam putasset Spiritum Sanctzim non consubstantialem
Patri et Filio : u nam quod S. Trinitas est consubstantialis,
uniusque virtutis et operationis, non per vestrum demum
sermonem didicimus, sed plenissime edocti sumus ex divi­
nitus inspirata Scriptura. » F) Contra alteram calumniam,
quasi suspectus ipse esset cum Macedonianis de negata pro­
cessione Spiritus Sancti a Patre, quando dixit in anathematismo Spiritum Sanctum proprium Filii lesu Christi,
respondet: u proprius est ipsius (lesu Christi Filii) Spiritus
Sanctus sicut utique etiam Dei ac Patris ; operatur enim
per Spiritum sicut Pater ita et ipse (Ιο. X. 32.; XIV. 10.;
Matth. XII. 28.)..., operationem per Spiritum ad se et ad
Patrem referens propter identitatem essentiae» (Mansi T.V.
p.58.). Cyrillus igitur in verbis illis Theodoreti: «Spiritum
ex Filio aut per Filium existentiam habere, ut blasphemum
reiicimus, » non aliud intellexit, quam quod sibi strueretur
calumnia, quasi cum Macedonianis Spiritum Sanctum di­
xisset creatum a Filio , atque ita cum iisdem haereticis
negasset Spiritum consubstantialem Patri et procedentem
ex substantia Patris; non autem verba Theodoreti intel­
lexit ita, quasi is communem omnium Patrum illius et an­
tecedentis aetatis doctrinam de processione Spiritus ex Filio
et per Filium dixisset blasphemam.
Ex his autem nunc obiter fiat indicium de intolerabili
sophismate schismaticorum , qui dicunt, Cyrillum monitu
Theodoreti a sententia de processione Spiritus Sancti ei

Filio discessisse. Ut nihil dicam de eo, quod s. Pater in
operibus scriptis post calumnias Theodoreti dissertissime
profitetur processionem a Patre Filioque (vide Lequien Da­
niascenic. dissert. I. n. 5. 6.); inspiciatur sola apologia anathematismi. Dixerat Spiritum Sanctum proprium Filii;
Theodoretus movet suspicionem, ne forte id dixerit sensu
accedente ad «Macedonii malignam culturam,» quod scili­
cet Spiritus procedat a solo Filio, et non sit consubstantialis
Patri et Filio. Cyrillus in apologia reiicit primum calum­
niam negatae consubstantialitatis ; tum inter pauca com­
mata quinquies repetit, quod dixerat in anathematismo,
Spiritum Sanctum esse proprium lesu Christi Filii Dei;
sed ad repellendam suspicionem, quasi putaret illum a solo
Filio procedere, addit, eodem modo esse Spiritum proprium
Filii sicut est proprius Patris. Ubi evidenter supponit,
etiam ab adversario illud esse proprium intelligi relative
dictum ratione processionis. Quod ad abundantiam Cyrillus
adhuc ipse disserte declaravit. Post apologiam contra Theodoretum scriptam ante Concilium Ephesinum (vid. Garnerium in Opp. Marii Mercatoris T.II. p. 132.), in Concilio
ipso postulantibus Patribus suos anathematismos exposuit.
Iam ibi, quod anath. IX. dixerat, lesum Christum Filium
Dei per Spiritum Sanctum proprium divina signa (miracula)
patrasse , ita explicat : « unigenitum Dei Verbum homo
factum etiam sic mansit Deus , estque omnia quae Pater,
eo solo excepto, quod est esse Patrem; et Spiritum Sanctum
qui ex ipso est et ei essentialiter immanet, habens proprium

divina signa operabatur » (1). Spiritum itaque, ait Cyril­
lus, esse proprium Filii, quia ex ipso est processione im­
manente et communicatione essentiae. Id vero inde probat,
quod Filius omnia habet communia cum Patre excepta sola
formali ratione paternitatis; est ergo Spiritus Sanctus ex
Filio sicut ex Patre, quatenus Patris et Filii una commu­
nis est virtus spirandi.
(1) AvOçwttoç
Oso;, παντα
b/isy το e; αυτου χαι
Οζοσημιας.

o /xovoyeyv?;
όσα

χαι

ovaivte;

ό

του Οζον

πατίϊζ,

Ιμπζςνχο;

διχα
αντω

λογο; aro/zs/x’vTjxs και όυτω
//.ο>ον

uvai

πνζνμα

πατης,

άγιον

χαι

ίδιον

ιΐζγαζζτο

τα;

— 568 —

Quamvis vero is, quem ostendimus, videatur esse sen­
sus Theodori et Theodoreti, non ideo negamus modum eo­
rum loquendi hac in re esse obscurum , ex quo appareat,
in eorum mente nondum fuisse claram et distinctam notio­
nem processionis Spiritus Sancti a Filio sicut a Patre, qua­
tenus Pater et Filius unum sunt spiratione. Hic tamen de­
fectus profundioris intelligentiae dogmatis multum differt
ab eius explicita negatione, et pro ea aetate, ubi nulla ad­
huc subtilior polemica inquisitio fuerat necessaria, excu­
sari posset. At simul manifestum est, quantopere hisce ho­
minibus eruditis quidem sed in aliis certe capitibus inge­
nio nimis praefidenti a sana doctrina deviis praestiterint
ss. Doctores secura ac limpida fide et explicatione intimorum
penetralium mysterii SS. Trinitatis in relatione Spiritus
Sancti ad Patrem et Filium, Athanasius, inquam, Basilius,
Nyssenus, Epiphanius , Cyrillus, ut nihil dicam de Pa­
tribus Jatinis, Hilario, Augustino, Leone, Fulgentio et ce­
teris deinceps.
THESIS XXXIX.
i

De oppositis argumentis Phot ian orum.
»
»
»
*

u. Photiani pro sua doctrina, qua negant Filium cum Patre esse
unum principium Spiritus Sancti, nullum omnino habent sive Scripturae sive Traditionis testimonium. Quatenus vero doctrinam penes Patres tam graecos quam latinos universalem eludere conantur, nianifestis cavillationibus utuntur. »

In hac thesi examinamus fundamenta, quibus schisma­
tici suum dogma confirmare nituntur, ut in comparatione
cum veritate quam hucusque demonstravimus, non solani
eorum infirmitas intelligatur, sed ex ipsa omnimoda inani­
tate et sophistica indole argumentorum , ad quae se illi
recipiunt, doctrinae catholicae lux maior accedat. Duplex
ex ipsa rei natura esse deberet argumentorum classis; po­
stulantur argumenta, quae possumus dicere alia positiva et
directa, alia polemica. Primo enim eis suum dogma perse
et absolute demonstrandum esset in revelatione contentum;
deinde demonstrandum esset comparate cum doctrina Eccle­

— 569 —

siae catholicae, h. e. solvenda eis essent argumenta, quibus
doctrinam catholicam ostendimus in universa praedicatione
ecclesiastica comprehensam. Revera schismaticorum velita­
tiones ad hunc duplicem ordinem revocari possunt. Primum
ergo dicemus de argumentis positivis, quibus utuntur vel
uti possunt ad demonstrationem sui dogmatis, tum de impu­
gnatione polemica, qua impetunt Catholicorum fundamenta.
I. Doctrina de qua quaeritur, potest spectari dupliciter:
«) quod Spiritus Sanctus procedit ex Patre; Z>) quod pro­
cedit ex Patre solo ad exclusionem Filii ita, ut non pro­
cedat ex Patre et Filio , quatenus virtute et actu spira­
tionis unum sint. De illo priori controversia erat cum
Pneumatomachis Arianis et Semiarianis, illudque ex Scrip­
turis, ex definitionibus Conciliorum, ex constanti et uni­
versali doctrina totius antiquitatis christianae, ex intima
oeconomia Trinitatis, ut ea in revelatione proponitur, ma­
nifestissimum est. Non igitur hac affirmatione, quod Spi­
ritus Sanctus a Patre procedit, continetur doctrina, quam
Catholici negent et quae schismaticis defendenda sit velut
dogma sibi speciale, quo discrepent a Catholicis; sed doc­
trina, qua Catholicis opponuntur, et quam suis argumentis
contra Catholicos defendere conantur, longe est alia , ea
scilicet quae enuntiatur in altero capite , quod Spiritus
Sanctus procedat a Patre ita, ut non procedat simul a Fi­
lio. Quamdiu ergo solum demonstrant affirmationem, Spi­

ritum Sanctum procedere a Patre, argumenta eorum sunt
invicta et omnibus Catholicis communia adversus Pneumatomachos; sed nihil omnino pertinent ad ostendendam
veritatem doctrinae, cuius ipsi defensionem contra Catho­
licos susceperunt. Fodem fere modo Ariani et Sabelliani
• demonstrabant evidenter ex Scripturis, unum esse Deum,
et Patrem esse hunc unum verum Deum; at non haec affir­
matio erat, qua discrepabant a Catholicis, sed demonstran­
dum fuisset Arianis quidem, Patrem esse unum verum
Deum ita, ut Filius non sit idem unus verus Deus; Sabellianis autem, Patrem esse unum verum Deum ita, ut Filius
hoc ipso quod naturà non distinguitur, neque hypostasi
distinguatur a Patre.

'ΊίΊΓ

— 571 —

— 570 —

Atqui 1’ facto ipso et inspectis disputationibus schis­
maticorum patet ipsis oculis, totam demonstrationem posi­
tivam sui dogmatis tandem revocari ad hoc unum et solum,
ut ex Scriptura, ex Conciliorum definitionibus et Patrum
consensu proponant et expoliant affirmantem doctrinam,
Spiritum Sanctum procedere a Patre. At hoc dogma ex fon­
tibus revelationis testatissimum et in confesso apud omnes
Catholicos nec explicite enuntiat, ut per se constat, nec
implicite continet ullo modo doctrinam peculiarem illam,
qua schismatici dissident ab Ecclesia catholica. Sane enim
ex hoc fidei articulo, quod Pater est principium Spiritus
Sancti, non magis consequitur, Filium non esse unum cum
Patre principium eiusdem Spiritus, quam ex eo quod Pa­
trem credimus Deum, credimus creatorem coeli et terrae,
credimus mittere Spiritum Sanctum etc., consequens sit,
Filium non esse unum cum Patre Deum et creatorem uni­
versi et principium missionis Spiritus Sancti, ut sane schis­
matici ipsi sine haeresi Ariana negare non possunt.
Revera Macarius, qui hac nostra aetate omnia schisma­
ticorum argumenta in suum usum convertit, et forma qua
potuit efficaciori, adornavit, in toto prolixo tractatu de
Spiritus S. processione nihil prorsus aliud demonstravit
quam hoc unum, Spiritum S. procedere a Patre. Ex Scriptu­
ris (p. 127 sq.) non profert nec potest proferre testimonium
ullum praeter istud: u Spiritus veritatis qui a Patre pro­
cedit. » Atqui non hoc erat demonstrandum; sed testimo­
nium quaeritur, in quo dicatur Spiritus Sanctus non pro­
cedere a Filio, cuiusmodi nullum exstat. Quod vero deinceps
(p. 330 sq.) conatur in alienum sensum detorquere textus
Scripturae, quibus dicitur Spiritus accipere omnia a Filio,
esse Spiritus Filii, mitti sicut a Patre ita a Filio; hoc ar­
tificium, etiamsi concederentur omnia quae comminiscitur,
non constitueret positivam demonstrationem dogmatis Pho­
tiani, de qua nunc quaerimus. Si enim concederemus id quod
falsissimum esse demonstravimus, in Scripturis non conti­
neri doctrinam de processione Spiritus ex Filio, inde per­
peram inferretur quod Macarius et generatim Photiani con­
tendunt, hanc doctrinam non esse veram aut revelatam;

sed tantummodo consequens foret, ex Scripturis neque ne­
gationem, ut est evidens, neque affirmationem, ut ex hypothesi et ad hominem nos concederemus , posse desumi;
adeoque consulendam esse traditionem , quam et Photiani
nt thesaurum revelatae doctrinae agnoscunt aut saltem ex
suis principiis agnoscere deberent. Revera Macarius cum
non potuerit non videre Photianam exclusionem argumento
exScripturis plane destitutam, tentavit demonstrandi artem
ex traditione, ut doctrina in monumentis antiquitatis Chri­
stianae nobis conservata est. Hic saepe quidem suis verbis
repetit thesim demonstrandam : Spiritus S. a solo Patre
procedit. At in testimoniis quae per quinquaginta fere pa­
ginas (p. 345-390) ex symbolis, Conciliis, Patribus congerit
licet avulsa ex contextu, quandoque fraudulenter trun­
cata, aut falsa interpretatione in alium sensum detorta,
nullum est vestigium istius processionis a solo Patre, ad
quam probandam adferuntur; sed (si excipias tria ex Da­
masceno, Maximo et Theodoreto, de quorum sensu diximus
suis locis) in iis omnibus sola enuntiatur thesis catholica:
Spiritus Sanctus procedit a Patre; Pater est fons ac prin­
cipium non Filii dumtaxat sed etiam Spiritus Sancti. Hanc
autem veritatem certissimam proponere velut probationem
dogmatis Photiani, quo Spiritum a solo Patre et non a Filio
(ut Pater et Filius unum sunt) procedere contra professio­
nem catholicam statuunt ; profecto perinde est quod paulo
ante dixi, ac quando Ariani probationem veritatis quod
Pater est Deus et Deus unus est, venditabant velut de­
monstrationem suae haereseos, qua Filium et Spiritum Sanc­
tum negabant esse Deum. Res est ita per se evidens, ut
Macarius ceterique theologi Photiani potius farragine cita­
tionum nihil ad scopum spectantium suis sectatoribus im­
ponere quam probationem instituere voluisse videantur.
Quid enimvero faciant, quum se promittunt consensum an­
tiquitatis cum sua doctrina probaturos testimoniis, et te­
stimonia pro eadem suppetunt nulla, sed tantummodo pro
dogmate minime controverso de Spiritus Sancti processione
a Patre?

Hinc etiam in Concilio Plorentino, ubi ante unionem

__

•Γ^70
J / 4W

omnibus collectis viribus Graeci suam sententiam probare co­
nabantur, totam vim demonstrationis ad hoc tandem unum
argumentum revocatam esse nec aliud ullum suppetere,
testatur Bessarion. a Obtendebamus igitur argumentum,
inquit, incipientes ab ipsis Apostolis et omnibus sacris Con­
ciliis, horumque et omnium orientalium Sanctorum dictis
usi sumus, quibus ostenditur, non quidem Spiritum a Fi­
lio non procedere; huiusmodi enim dictum nullum habe­
mus, ut ipse nosti, nisi unicum illud Damasceni ubi ait:
Spiritum Filii dicimus, ex Filio autem non dicimus; aliis
vero omnibus dictis hoc tantum ostenditur, Spiritum Sanc­
tum ex Patre procedere, non autem ex Filio non procedere.
His itaque prolatis putabamus demonstrasse , falsum esse
ex Filio Spiritum Sanctum procedere. Latini vero ad baec
omnia unum et commune dederunt responsum : omnia esse
vera, seque idem sentire. Namque credunt etiam ipsi, Sanc­
tum Spiritum ex Patre procedere; hoc enimvero non est
contrarium eorum dogmati. Hoc enim quod est ex Patre
procedere, neque contradictorium neque contrarium est ei,
quod est procedere ex Filio. Si enim horum alterutrum
esset, tunc uno affirmato alterum tolli necesse esset; nunc
vero nihil obstat, quominus et procedere ex Patre verum
sit, et verum procedere ex Filio. Veluti si dicamus, Spiri­
tum Sanctum mitti a Patre, alius vero quispiam dicat, Spi­
ritum mitti a Patre et Filio, et utrumque verum est, nec
unum alteri repugnat. Si igitur Sancti dicerent, Spiritum
ex Patre solo procedere vel ex Filio non procedere, posset
esse aliqua ratio dicendi, nos (Catholicos) falsum sentire;
cum vero neutrum horum ullus unquam dixerit, illud quod
dicitur procedere ex Patre, non tollit processionem ex Fi­
lio T) Bessar. de Spiritu Sancto (opusc. aur. p. 208. 294.),
cf. Hug. Etherian. 1. II. c. 16. sqq.
Iam quoniam et verissimum est, Spiritum Sanctum pro­
cedere ex Patre, et -in hoc ipso, ut in th. XXXIV osten­
dimus, implicite continetur processio etiam ex Filio, qui
Patri consubstantialis unum est cum Patre in omnibus, ubi
non obviat relationis oppositio; idcirco potuit Ecclesia per
plura saecula in symbolo profiteri adversus Pneumatoma-

olios processionem ex Patre sine explicita mentione proces­
sionis ex Filio, et potuit eandem formam symboli Graecis
permittere in ipso Concilio Florentino, postquam fidem suam
in processionem ex Patre et Filio publice et authentice
declaraverant. Ceterum quod in duplici dogmate (proces­
sionis a Patre et unitatis Filii cum Patre in omnibus ex­
cepta paternitate et filiatione, simul assumpto revelato or­
dine personarum) implicitum est, id vidimus in Scripturis
ipsis et in intellectu catholico etiam explicitum, atque in
praedicatione ecclesiastica orientis non minus quam occi­
dentis declaratum et disserta professione sancitum. Quid
ergo absurdius et impudentius fingi potest, quam hanc to­
tam consensionem et professionem processionis ex Patre et
Filio exclusam velle per sententiam verissimam quidem
processionis a Patre, in qua ipsa illa prior ac distinctior
professio iam continetur implicita?
2’ Quod spectat paucissima illa documenta, in quibus
solis aliquo sensu dicitur, Spiritum non procedere ex Filio,
vel non accepisse existentiam a Filio aut per Filium ; ex
iis, si omnia concederentur schismaticis quae velint, nihil
umquam aliud confici posset, quam haec duo, incunabula
haeresis Photianae fuisse coniuncta cum Nestorianismo, in
eodem errore fuisse unum alterumve doctorem catholicum,
cui nec solemnis aliqua definitio innotuerat nec ante diligentiorem polemicam inquisitionem sensus dogmatis satis
adhuc liquidus erat. Hoc utrumque plures theologi catho­
lici omnino concedunt; at ex iis quomodo quaeso Photiani,
traditionem divinam sui dogmatis demonstrabunt? Imo quo­
modo haec communem consensum orientalium et occidenta­
lium in doctrina de processione Spiritus Sancti a Patre et
Filio, et in isto consensu traditionem ac explicationem ca­
tholicam labefactare aut obscurare possent? Ceterum si non
per concessiones ad hominem sed ex rei veritate agatur,
documentum in quo negatio processionis ex Filio in sensu
schismaticis peculiari enuntiaretur, nullum omnino exstat
ante schisma Photianum editum, saltem quod non schisma­
tici ipsi aliunde agnoscere debeant pro haeretico vel su­
specto. Documenta huiusmodi damnata , in quibus aliquo

4

— 574 —

quidem sensu negatur, Spiritum Sanctum vel a Filio aut
per Filium existentiam accepisse vel procedere ex Filio,
sunt symbolum Theodori adoptatum a Nestorianis, contra­
dictio Tbeodoreti adversus anathematismos Cyrilli, Monotheletarum impugnatio epistolae synodicae Romani Ponti­
ficis (1), de quorum omnium valore et sensu diximus in
(1) Saeculo VIII videntur etiam Iconoclastae aliquam quaestionem
movisse de processione Spiritus Sancti cx Patre et Filio ; sed cum mo­
numenta desint, non possumus certo scire, quo sensu controversia ha­
bita fuerit. Solum novimus , Constantinum Copronymum ferocem Iconoclastam legatos misisse ad Pipinum regem Francorum ; tumque in con­
ventu habito in villa Gentiliaco « anno 767 quaestionem ventilatam
esse inter Graecos et Romanos de Trinitate, et utrum Spiritus Sanctus
sicut a Patre ita procedat a Filio , et de sacris imaginibus n Mansi
T. XII. p. 677; Leqnicn Damasc. I. n. 12; Hefele Hist. Cone. T. III. §.341.
Fortasse disputatio solum erat de modo loquendi , utrum dicendus sit
Spiritus Sanctus procedere ex Patre per Filium , an vero ex Patre et
Filio. Ita decem annis post Concilium Gentiliacense Pipini filius Caro­
lus M. reprehendit formulam Tarasii Patriarchae Constantinopolitani, qu,
in praeclara confessione fidei lecta et approbata in Cone. Nicaeno II. dixit:
« Credo... in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem, ex Patre per
Filium procedentem ·» το εν. του πατςος Zi ύιου szrogsuoptsvo» (Mansi XII.
p. 1121). Volebat enim Carolus, ut Spiritus Sanctus non ex Patre per
Filium, sed ex Patre et Filio procedere diceretur. Hadrianus vero Pon­
tifex in ep. ad Carolum regem multis demonstrat, professionem Tarasii
orthodoxam esse , et sicut opera ad extra licet sint utique Patris et
Filii, recte dicuntur edita a Patre per Filium, ita etiam Spiritus Sancti
processionem a pluribus Patribus orientalibus et occidentalibus dici ex
Patre per Filium (Mansi XIII. p. 760 sq.).
Unicum adhuc vestigium impugnatae processionis ex Filio ante Photium reperitur saeculo IX. ineunte, sed ita ut ex ipsa illa unius fana­
tici hominis contradictione appareat consensio orientis ct occidentis in
fidem communem. Monachi’latini Hierosolymis in monte Oliveti consi­
stentes in symbolo addebant particulam Filioque, ut in sacello palatino
Caroli M. illud cantari audiverant. Monachus quidam graecus loannes
propter hanc additionem et alias discrepantes cerimonias in sacra liturgia coepit dontra Latinos velut haereticos turbas excitare ita, ut La­
tinis haud leve periculum immineret a plebe imperita; et sane videtur
monachus ille graecus non solum insertionem in symbolo sed ipsum
dogma impugnasse. Latini appellabant ad Patriarcham et ad universum
Clerum Hierosolymitanum atque ad ipsum Pontificem Leonem III. Sa­
cerdotes Hierosolymitani scripserunt cis « chartam fidei, * et « ipse archidiaconus (narrant monachi latini in cp. ad Pontificem) in sancto

— 575 —

thesibus XXXVI. et XXXVIII. Quid vero censendum sit
de sophistica contorsione schismaticorum, quando asserere
audent, Cyrillum et Concilium Ephesinum approbasse in
sensu Photiano negationem Theodoreti. quatenus Spiritus
Sanctus dicatur existentiam accepisse ex Filio vel per Fi­
lium, constat ex dictis p. 566. seqq. Lege opusculum Leonis
Allatii inscriptum: Vindiciae Synodi Ephes, et S. Cyrilli.
Inter scriptores catholicos vidimus duos tantummodo
esse, unum VII. alterum VIII. saeculi qui, non ut ex eis
aliquid contra communem ceterorum consensum probetur,
sed ut explicentur et cum reliquis in concordiam redigan­
tur, in medium adduci possunt. S. Maximus fatetur, ex
es. Patrum doctrina demonstrari processionem ex Patre et
Filio ; declarat vero , non ideo negari Patrem solum esse
fontem primordialem Trinitatis, atque habito respectu or­
dinis personarum formulam, qua dicitur procedere Spiritus
Sanctus ex Patre et Filio, eundem habere sensum ac al­
teram, qua dicitur procedere ex Patre per Filium (supra
th. XXXVI. η. II). Unicus inter omnes est loannes Damasce­
nus saeculo VIII., qui hunc modum loquendi negantem adhi­
buit, Spiritum Sanctum non procedere ex Filio, sed ita ut
constanter docuerit procedere ex Patre per Filium. At quid
quaeso lucrarentur adversarii, si fateremur, s. Damasce­
num nulla adhuc solemni definitione praecedente aut ei
Constantino (ecclesia) una nobiscum ascendit in pergo et legit ipsam
chartam in populo, et nos servi vestri anathematizavimus omnem haeresim et omnes, qui de s. Sede Apostolica Romana dixerint haeresim ».
Inde missi sunt Latinorum aliqui cum litteris commendatitiis Thomae
Patriarchae (utique graeci) ad Leonem Pontificem , a quo postulabant,
« nt dignaretur certissimum mandatum dirigere. » Leo scripsit profes­
sionem fidei u omnibus orientalibus Ecclesiis », in qua dicitur: u credi­
mus... Spiritum Sanctum a Patre et Filio aequaliter procedentem....
Spiritus Sanctus plenus Deus a Patre et Filio procedens » etc. Sic lis
illa et turbae sedatae sunt in oriente. Ex quibus omnibus manifestum
est, nullum fuisse dissidium circa ipsum dogma inter Ecclesiam orien­
talem et occidentalem. In occidente hac occasione missa est legatio cx
Concilio Aquisgrancnsi ad Leonem III Pontificem pro impetranda sanc­
tione insertionis particulae Filioque in ipso symbolo inter liturgiam
cantando, de qua re paulo post aliqua dicemus. De turbis illis Hiero­
solymitanis lege Lequien Damasc. I. n. 13-18.

— 576 —

comperta nec perspecto consensu omnium Doctorum occi­
dentalium nec satis inter se comparatis sententiis Doctorum
orientalium in hac quaestione errasse, quia magis adtendit
ad verba materialiter spectata, quam ad rem ipsam quae
enuntiatur ab iis Patribus, qui frequentius dicunt Spiri­
tum ex Patre per Filium procedere? Ab uno Doctore contra
doctrinam communem ceterorum velle demonstrationem dog­
matis petere, absurdum est; eidem autem negationi adhuc
post plenissime eliquatam quaestionem velle insistere, impudentissimum et impium. Ex rei porro veritate s. Dama­
scenum eandem cum ceteris PP. tradere doctrinam, quod
Filius virtute spiratrice communicata a Patre sit princi­
pium Spiritus Sancti, qui ideo a Patre per Filium procedat,
constat ex verbis clarissimis ipsius Damasceni, et a Graecis
catholicis aliisque theologis deinceps demonstratum est (vide
supra 1. c.).
II. Confirmationem dogmatis catholici insignem reperiet, quisquis attentius expenderit argumenta, quibus schis­
matici illud impugnant; ea enim omnia non solum non ever­
tunt aut labefactant probationem catholicam, sed apertis­
sima sunt sophismata inventa ab hominibus, qui cum suam
defectionem a doctrina antiquitatis fateri nolint, inanibus
fallaciis clarum et manifestum sensum verborum et senten­
tiarum Scripturae ac Patrum tenebris involvere conantur.
Habes illa fideliter exposita et pro merito contrita ab Hugone Etheriano (Bibi. Max. T. XXII. p. 1201. sqq.); Becco
(de process. Spiritus Sancti c. 4. sqq.; de unione Eccles, in
Graecia orthod. T. I. p. 154. sqq.); Bessarione (de process.
Spiritus Sancti ad Alex. Lascarim, et in orat, dogm.) et ab
aliis Graecis, quos citant Petavius (1. VII. cc. 15-18)multo­
que copiosius cl. Hergenroether (in Animadvers. ad mystagog. Photii apud Migne Bibi. PP. Graec. T. CII). Am­
bages istae omnes revocari possunt ad hanc fere summam.
1°. Quando PP. docent, Spiritum Sanctum esse ex Pa­
tre et Filio et esse ex ambobus, schismatici alterutrum ex
duobus respondent; vel sermonem esse non de processione
aeterna sed de missione in tempore, vel non personam sed
dona Spiritus Sancti dici ex Patre et Filio.

— 577 —

2’. Spiritum Sanctum aiunt esse procedentem ex Patre
ut hypostasi , at non dici ex hypostasi sed ex substantia
Filii £z vr.z ουσίας του υΙου ; hoc vero non aliud sibi velle,
quam quod Spiritus est Filio consubstantialis. Quod ita
explicant, ut per illud ex substantia Filii non significetur
principium processionis , unde sit Spiritus Sanctus ; sed
velut causa formalis, quod Spiritus Deus est ex eadem
substantia, ex qua Deus est Filius.
3°. Diligentius notant, Spiritum Sanctum a graecis Pa­
tribus non dici εν-πορευεσ^αι procedere, quod verbum proprie
exprimit notionalem characterem Spiritus Sancti, sed aliis
verbis dici, πψδί’εναι, i/j.ap.r.ziv, πεγγ,ευαι, τ.ροχεισϊαι, àvaplz(a'j prodire, effulgere , apparuisse, profundi, scaturire ex
lilio vel per Filium. Haec autem omnia, inquiunt, non de
processione interna, quae est εζπορευσις, sed de donis Spi­
ritus Sancti vel de missione ad extra intelliguntur.
4°. Quod PP. graeci communi consensu docent, Spiri­
tum Sanctum esse ex Patre per Filium, id schismatici alii
aliter quadruplici modo interpretantur. Spiritus Sanctus
est ex Patre per Filium, i. e. procedit ex eo, qui per Filium
seu generatione Filii Pater est; vel Spiritus dicitur ex
Patre per Filium , quia Pater formaliter ut Pater imme­
diate refertur ad Filium , ad Spiritum Sanctum vero re­
fertur non ut Pater sed ut spirator τ.ρφολευζ-, adeoque no­
minando Patrem prius mente nostra concipimus Filium ex
Patre et deinde Spiritum Sanctum ex spiratore , hocque
solum sensu aiunt, a Nysseno et Basilio Filium dici pro­
xime ex Patre , Spiritum vero non proxime sed per eum
qui proxime est ex Patre et interposito Filio. Si haec non
placent, in promptu est aliud commentum; namque, aiunt,
particula dia per in personis divinis idem valet ac cum,
adeoque significatur processio Spiritus Sancti cum Filio ex
Patre et consubstantialitas Filii ac Spiritus. Id ita esse se­
rio probant verbis s. Basilii (de Spiritu Sancto c. 8.) a nobis
p. 531. citatis , quibus dicit ex modo loquendi Scriptu­
rae, quod Pater creat per Filium, ostendi u unitatem vo­
luntatis.» Si hoc etiam rideas, ut revera ridiculum est,
ultimum superest effugium locus ille Graeculis communi»,
Franselin,

DE DEO TRINO SEC. PERS.

37

— 578 —
quod ex Patre per Filium non persona Spiritus Sancti, sed
eius dona procedere dicantur.
5°. Porro in sacris Scripturis quod Christus ipse docet
Ιο. XVI. 14. 15.; Spiritus veritatis de meo accipiet; id Photius ait intelligi oportere : de meo Patre accipiet (vide apud
Hugonem Etherian. 1. II. c. 18. in fine et c. 19.; Bessarion.
de Spiritu Sancto p. 241; Petav. 1. VII. c. 19. n. 1; Hergenroether Animadv. §.II. n.9.). Alterum quod sicut Patris ita
Filii Spiritus praedicatur, nihil ad processionem pertinere
aiunt, sed significare tantummodo Spiritum ob consubstan­
tialitatem non alienum esse a Filio; vel etiam dici Spiritum Filii, quia a Filio mittitur in tempore. Missionem
vero, cum sit quaedam operatio dumtaxat ad extra, nulla­
tenus supponere processionem , atque idcirco non minus
Filium a Spiritu quam Spiritum a Filio missum praedicari
in Scripturis ; imo apud Chrysostomum etiam Patrem dici
missum a Filio et Spiritu Sancto.
6’. Hisce interpretandi artibus coniungunt rationes theo­
logicas ex ipsa natura mysterii Trinitatis. Si Spiritus Sanc­
tus ex Patre et Filio procedit, duo sunt principia Spiritus
Sancti; atque ita vel utrumque principium est perfectum,
tum vero duae erunt processiones et duo Spiritus Sancti
procedentes ; vel si processio una est ex duobus principiis.
Pater solus non erit sufficiens et proinde imperfectum prin­
cipium supplendum a Filio tamquam a principio concur­
rente et partiali. Si autem Pater et Filius dicantur unum
principium, contrahuntur in unam personam, sicqueLatini
incidunt in Sabellianismum.
Praeterea quidquid in Trinitate est, id omne est com­
mune vel proprium, ut res ipsa et SS. PP. frequenter docent.
Ergc etiam spiratio vel est propria Patri vel est communis
tribus personis, adeoque ex Latinorum doctrina Spiritus
Sanctus procederet a se ipso; «sicque Spiritus Sanctus,
inquit Photius, erit simul αίτιον et άιτιατον, quod est ipsis
gentilium fabulis monstruosius » ( apud Beccum Graec.
orthod. I. p. 166),
Insuper « Nicomediae Praesul» (1) (cum aliis) exclamat:
(1) Praeter hunc u Nicomediensem, » cuius nomen non exprimit,

— 579 —
«si ex Patre est Filius , ex Patre autem et Filio Spirit us,
nepos utique Spiritus Patris est, quia et apud nos nepos
proxime quidem est ex quo ducitur, per quem medium ab
avo derivatur » (apud Hug. Ether. 1. I. c. 17).
Macarius (p. 415) eadem suis verbis refricat; addit vero
aliam inextricabilem ineptiam , cuius sensum ipsemet non
videtur intellexisse (saltem si ita scripsit, ut est in versione Gallica p. 417). Occidentales doctores, inquit, praeter
unitatem essentiae et Trinitatem personarum u inducunt
duplicitatem, quoniam docent, Patrem et Filium esse unum
aeternum et indivisibile principium in relatione ad Spiri­
tum Sanctum, et ipsum Spiritum Sanctum constitui secun­
dum (principium?), quatenus ab illo principio (Patre et
Filio ut unum sunt virtute et actu spirationis) procedit» (1).
Videtur Macarius sophisma, quod Photius in sua Mystagogia n. 12. confinxit, paulum inflectere voluisse; verum hac
inflexione omnem sensum intelligibilem ei ademit. Photius,
ut fere solent omnes eius sectatores, supponit, a Catholicis
admitti Patrem et Filium duplex principium Spiritus Sancti;
«quando vero, inquit, iam istud principium sine principio
et supereminens ab impiis in duplicitatem discissum est,
haec divisio maiori temeritate etiam ad triplicitatem prin­
cipii progredietur (asseretur nempe Spiritus Sanctus ter­
tium principium), cum alioquin in supereminenti et indi­
visibili et una natura deitatis trinum potius quam dualitas
refulgeat» (2). Ait nempe, si non solus Pater asseritur prin­
cipium sed Filius est principium secundum, ex quo utroque
procedit Spiritus Sanctus, iam nulla erit ratio, cur non
Etherianus in suis libris inducit cx schismaticis Photium , Thcophylactum , Nicetain Constantinopolitanum et Thessalonicensem , N^eolaum
Methonensem.
(1) « Les docteurs d'Occident reconnaissent l’unité et la trinité, mais
en même-temps ils y introduissent la duplicité; car ils enseignent que
le Père et le Fils forment un principe éternel et indivisible par rap­
port au S. Esprit, en tant que son principe, mais que le S. Esprit, par
rapport à Eux forme un second, en tant que procédant de ce principe. »
(2) Άταξ γαρ της άναρχου χαι οητ^βρχχου αρχής... Λ; δυαόα διατμτ,!)ιισ·ης , ν«ατιχωτ*ζον χαι προς την τριαδα ή κατατομή της άρχ,νς ^ροελ'.υσίτλι . ΐττίΐ xàv τρ ... της ΰίοτητος Çuaii το τριαδικόν μάλλον
η το δυαδικόν
αναφαίνεται.

— 581 —
— 580 —

dicatur Spiritus Sanctus principium tertium, ita ut quem­
admodum ex duabus personis persona tertia, sic ex tri­
bus persona quarta et ulterius aliae in infinitum procedere
dicantur.
Responsio ad haec omnia continetur plenissima in an­
tecedentibus. Sufficit legisse testimonia Scripturae et Pa­
trum, quae citavimus, ut cuivis evidens fiat, in quinque
primis capitibus non interpretationem testimoniorum specie
saltem probabilem, sed aliam omnino diversam et contra­
riam doctrinam enuntiari. Quae vero in capite 6° dicuntur,
non sunt aliud quam ignoratio elenchi, seu deductiones ex
perversa expositione doctrinae catholicae. Quare cum nec
vacet nec opus sit pluribus haec confutare, brevissime ex­
pediemus singula capita.
Ad lum. Ut nihil dicamus de evidenti doctrina PP. lati·
norum , Epiphanius , Cyrillus et reliqui Graeci in locis
omnibus citatis in thesi XXXV manifesto agunt de internis
relationibus divinarum personarum, non autem de donis vel
de missione ad extra, quamvis utique ex immanente ae­
terna processione Spiritus a Patre et Filio sit consequens,
ut etiam missio Spiritus sit a Patre et Filio, et dona creata
a Patre, Filio, et Spiritu Sancto. Tum vero ita ex Filio
sicut ex Patre esse docent ipsum Spiritum Sanctum per­
sonam divinam tertiam : «lux est Pater, lux de luce Fi­
lius, Spiritus vero ab ambobus, Spiritus ex spiritu; spi­
ritus enim Deus est » Epiph. « Filii proprius est Spiritus
Sanctus, qui in ipso est et ex ipso, sicut id intelligitur
etiam de Deo et Patre » Cyrillus. Vide ibi reliqua.
Ad 2u,n. Quando Patribus Nicaenis haec sufficere vide
batur' definitio, Filium esse ex Patre; Ariani id suo errori
accommodabant, esse ex Patre scilicet per creationem. Unde
ad hanc haeresim excludendam PP. efficacissimam formu­
lam constituebant, quod Filius est ex substantia Patris
εκ της ουσίας του πάτους. Ita scilicet processio intelligitur
per communicationem essentiae, et Filius Patri consubstan­
tialis esse docetur. Iam vero illud ipsum quod Ariani doce­
bant de ordine Filii ad Patrem , deinceps Pneumatomachi
repetebant de ordine Spiritus Sancti ad Filium, esse sci-

licet Spiritum Sanctum a Filio et per Filium actione crea­
trice. Ad eundem ergo errorem excludendum ss. Patres
eadem formula expresserunt relationem Spiritus Sancti ad
Filium, qua Cone. Nicaenum expressit relationem Filii ad
Patrem. Spiritum Sanctum itaque non solum dixerunt esse
ex Filio, ex Patre et Filio, sed ad declarandam processio­
nem per communicationem eiusdem naturae ac substantiae
definiverunt, Spiritum esse ex substantia Filii, ex ipsa sub­
stantia Patris et Filii i/, νας άοζτ,ς ουσίας τ.ατοοζ y.ai υιου. Vide
11. cc. Sine ullo igitur dubio sicut per definitionem gene­
rationis Filii ex substantia Patris, ita per hanc alteram
processionis Spiritus Sancti ex substantia Patris et Filii
exprimitur tum principium quod videlicet persona produ­
cens (in generatione Pater, in spiratione Pater et Filius),
tum principium quo videlicet essentia ουσία, cuius commu­
nicatione est tum generatio Filii tum spiratio Spiritus
Sancti. Inde vero utique consequens est, ut causa velut
formalis qua Deus est Spiritus Sanctus, sit ipsamet com­
municata una natura Patris ac Filii, quod exprimimus confitentes Spiritum Sanctum Patri et Filio consubstantialem.
Lege quae diximus de definitione Nicaena in th. VIII. η. II.
Ad 3"" respondetur : a) illis iisdem vocabulis Patres
utuntur ad exprimendam tum generationem Filii tum ae­
ternam processionem Spiritus Sancti ex Patre, a Spiritus
omnia habet sempiterne , utpote Dei Spiritus et ex Deo
effulgens (πεφηνος), principium ipsum habens sicut fontem
sui et ab eo scaturiens (πχχαζο)... ex Deo scaturiens (τζτ,γαζου
in se subsistens est » s. Basil, contr. Eunom. 1. V. T. I.
p. 322. Vide superius p. 469 in nota; cf. Petav. VII. c. IS.
n. 7. 8. Tum Z>) non solum dicunt PP. Spiritum Sanctum
effulgere, apparere etc. ex Filio seu per Filium*, sed in con­
textibus ubi evidenter agunt de relationibus internis, dicunt
effulgere, apparere etc. ex Patre et Filio vel ambobus, ubi
sane sicut effulsio, promanatio etc. ex Patre non est aliud
quam aeterna processio Spiritus Sancti, ita etiam de Filio
non aliter intelligi potest. Sic e. g. Cyrillus probat Spiri­
tum Sanctum esse divinae essentiae, quia u procedit rpoiiai
ex Patre et Filio » (supra p. 464.520); Athanasius Spiritum

— 582 -

Sanctum dicit unius Filii unam sanctificantem et illumi­
nantem virtutem , « quae ex Patre procedere (έζπβρενεσ^αι)
docetur, quia a Verbo, quod ex Patre esse in confesso est,
elucet (f •/.λάμπει') n (supra p. 468.). c) Si hisce verbis promanationis, effulsionis etc. exprimitur relatio interna per­
sonae Spiritus Sancti, necessario idem significant ac pro­
cessio. Atqui PP. ipsi frequentissime et luculentissime de­
clarant , se intelligere promanationem immanentem , dum
aiunt Spiritum ex Filio et per Filium effulgere, promanare,
prodire Ιυσιωοως, ζατα φυσιν, etc. quae superius indicavimus
p. 480. Imo ipsam rem huius aeternae promanationis de­
finiunt , quod u essentialis bonitas et secundum naturam
sanctitas et regalis dignitas ex Patre per unigenitum in
Spiritum promanat n (ow.zi) Basii.; eodemque sensu Spiri­
tum dicunt a Filio procedere ita, ut Spiritus quidquid per­
fectionis habet, habeat a Filio Athanas. Cyrill. (supra
p. 454. 455. 465).
Ad 4um. Absurditas harum
_ _ ·omnium detonsionum intelligitur ex dictis in thesi XXXVI.
Ad 5'im. Doctrinam Scripturae tum per se tum ex Pa­
trum explicatione satis vindicavimus in th. XXXII-XXXIV.
De Photii commento lege Bessarionem 1. de Spirit. Sanet,
p. 241, ubi demonstrat illud non solum esse contrarium
manifesto contextui orationis Christi Domini et interpre­
tationi Patrum ; sed etiam verbis ipsis u de meo accipiet »
έζ του εμού λτψεται solum grammatice spectatis repugnare.
Generatim de Photianis fallaciis, quibus clara Scriptura­
rum testimonia eludere conantur, confer etiam cl. Hergenroether Animadvers. §. II. n. 9. sqq.
Ad 6“m. In eo quod dicitur de communi et proprio, as­
sumitur tamquam concessum et velut principium demon­
strationis id, quod Catholici negant velut haeresim et de­
monstrant contrarium Scripturae ac universae doctrinae
Patrum, et quod schismatici vellent demonstrare. Qua nulla
manifestior petitio principii committi potest. Spiratio certe
etiam concedentibus schismaticis non est proprietas consti­
tuens personam, secus induceretur personarum quaternitas.
At ex natura mysterii Trinitatis in Scriptura et Patrum

doctrina proprietates constituentes sunt quidem singulae
unius tantum personae; si vero idem affirmetur de spira­
tione activa , quod ea uni Patri sit propria , hoc utique
idem est ac dicere, Spiritum Sanctum a solo Patre proce­
dere; at hoc ipsum esset schismaticis demonstrandum. Omnia
itaque capita doctrinae ex Scriptura et praedicatione ec­
clesiastica , quibus demonstravimus processionem Spiritus
Sancti ex Patre et Filio seu ex Patre per Filium, eodem
modo demonstrant, spirationem activam esse communem
Patri ac Filio non autem Spiritui Sancto , quia Spiritus
Sanctus per ipsam communem Patris et Filii spirationem
producitur; tamque est contraria Scripturae et Patribus
assertio , quod spiratio activa propria est uni personae,
quam contraria eisdem esse demonstratur negatio proces­
sionis ex Patre Filioque. Si igitur proprietas stricto sensu
dicitur id, quod uni personae est proprium, negamus spi­
rationem activam esse proprietatem; si sensu latiori dicitur
proprietas, quod est relatio ad intra et non commune tribus
personis , spiratio potest dici proprietas non constituens
neque distinguens Patrem Jet Filium inter se, sed distin­
guens utrumque a persona tertia, cuius sunt unum prin­
cipium per spirationem unam eis communem. Cf. th. XXV.
η. I. et ibi Scholion p. 392.
Beliqua omnia quae velut rationes theologicae a schis­
maticis producuntur, fundantur in ignorantia vel dissimu­
latione verae doctrinae circa distinctionem et unitatem in­
ter divinas personas. Sane si fundamenta, quibus innititur
obiectio de duobus principiis, de imperfectione et partitione
spirationis, de confusione personarum Patris et Filii, ap­
plicarentur operationi ad extra e. g. creationi, vel missioni
Spiritus Sancti, quam unam et communem esse Patri ac
Filio etiam schismatici fateri coguntur ; si inquam Photiani hisce capitibus illa sua principia applicarent, inci­
dendum eis esset in Sabellianismum, ne tria principia et
tres operationes partiales et imperfectae inducerentur, vel
in Arianismum aut tritheismum, ne admisso uno creationis
aut missionis principio confunderentur personae. Dicent
fortasse, aliam esse rationem processionis personae divinae

— 584 —

et aliam operationum ad extra. Novimus esse rationem infinite diversam; sed quoad unitatem et distinctionem inter
Patrem et Filium et quoad perfectionem singularum per­
sonarum omnino perinde est, ut iam Augustinus animad­
vertit, sive de creatione sive de aeterna spiratione agatur.
Si vis spiratrix, qua Ptter et Filius minime ad se invicem
referuntur, eadem numero utrique personae communis esse
nequit, quin distinctio quae est ex sola generatione, tol­
latur et personae confundantur ; aut si vis spiratrix in
duabus distinctis personis esse nequit, quin vel in singulis
sit imperfecta, vel personae sint divisae et iam duo spiratores ac duo principia; prorsus eadem omnia valent de vi
creatrice aut de virtute missionis. Non poterit nempe una
numero vis et actio creationis aut missionis admitti in perso­
nis distinctis, (juin per eam unitatem tollatur distinctio; aut
si personae manent distinctae, illa in singulis erit imperfe­
cta, vel erit separata ita, ut constituantur totidem principia
creationis vel missionis, quot sint personae creantes aut
mittentes. Cum vero haec omnia non solum haeretica sint,
sed etiam mirum quantum absurda, eodem modo haeretica
et absurda intelliguntur Photiana principia conficta ad im­
pugnandam processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio
ut uno principio eiusdem Sancti Spiritus.
Quod deinde obiicitur de avo et nepote, est blasphemia
Pneumatomachorum a PP. frequentissime confutata. Sicut
Photiani supponentes processionem ex Patre dicunt Spiri­
tum Sanctum fore nepotem, si procedat etiam ex Filio; ita
Pneumatomachi Semiariani supponentes processionem a Fi­
lio idem inferebant consequi, si iuxta doctrinam catholicam
Spiritus Sanctus etiam ex Patre atque ex substantia Pa­
tris et Filii, ex Patre per Filium procedat. Ratio cur il­
latio Photiana et Semiariana absurda sit, patet ex omnibus
dictis , et explicatur a Patribus ; quia nimirum personae
divinae non divisae sunt (iuxta Arianum et tritheisticum
commentum), quasi vero primum Pater generaret Filium,
et deinde solus Filius generaret Spiritum Sanctum; sed
sicut personae divinae una numero virtute creatrice cieant
universum, ita Pater et Filius una numero virtute spira-

— 585 -

trice atque ideo ut unum principium spirant Spiritum
Sanctum : « non avus non nepos, sed ex eadem substantia
Patris ac Filii Spiritus Sanctus n Epiphan. supra p. 518.
Postremo in Macarianis nugis de nescio qua dualitate,
quae praeter unitatem essentiae et Trinitatem personarum
a Catholicis induci narratur, anceps haereas quid respon­
deas; tam insulsa sunt omnia et quovis destituta sensu.
Diialitas nulla est, ubi non est realis distinctio, quae
ipsamet nulla concipi potest in Deo uno nisi in relativis
ratione realis processionis, inter principium nempe et pro­
cedentem a principio. Unde Pater et Filius realiter inter
se distincti sunt sola generatione , qua Filius procedit a
Patre, spiratione vero qua non producitur Filius, non minus
unum sunt quam essentia et quovis attributo absoluto aut
operatione ad extra. Hac spiratione una communi, seu quod
idem est, hac una dilectione producente Spiritum Sanctum
sunt principium ipsius Spiritus , qui procedens a Patre
et Filio ut a suo principio realiter distinguitur ipsa rela­
tione processionis, essentiam autem eandem et unam nu­
mero habet communicatam a Patre et Filio. Est ergo una
essentia divina incommunicata in Patre ut in prima per­
sona, fonte et principio primordiali SS. Trinitatis; per ge­
nerationem a Patre communicata in Filio, persona secunda;
a Patre et Filio per unam communem spirationem commu­
nicata in Spiritu Sancto, persona tertia; atque adeo est
non multiplicabilis unitas essentiae, et personarum Trini­
tas. Duali t as vero non est alia, nisi quod Filius et Spiritus
non sunt personae a se sed procedentes a principio sui,
atque ita duae sunt processiones; et quod in numero trium
continentur utique etiam duo, cuiusmodi dualitatem puto
ne Macarius quidem negabit. Egregie haec omnia expressit
s. Gregorius Nyssenus. a Sicut sine principio esse cum so­
lius sit Patris, Filio et Spiritui aptari nequit; ita vicissim
esse ex principio, quod Filii et Spiritus proprium est, ex
ipsa sua natura non potest intelligi in Patre. Cum vero
non esse ingenitum (rs tr/i αχενν/ιτω; είναι) commune sit Filio
et Spiritui, ne qua confusio in re subiecta cogitetur, rursus
in ipsorum (Filii et Spiritus) proprietatibus oportet repe-

— 587 —

rire impermixtam differentiam, ut tum commune (esse ex
principio) custodiatur , tum proprium (singulis) non con­
fundatur. Unigenitus enim Filius ex Patre a sacra Scrip­
tura dicitur, et in hoc sacra doctrina sistit eius proprie­
tatem ; Spiritus Sanctus vero et ex Patre dicitur et ex Filio
esse simul testimonio confirmatur (vide th.XXXV.n,IlI.)(l).
Etenim si quis, inquit (Apostolus), Spiritum Christi non
habet, hic non est eius n Nyss. serm. 3. in orat, domin. Dua­
bus itaque personis inter se commune, sed in comparatione
cum prima persona proprium est, quod non sunt sine prin­
cipio (άχεννητως); oportet ergo etiam inter has duas perso­
nas reperire proprixcm singulis et distinguens. Hoc autem
Nyssenus non novit aliud , nisi quod Filius est ex solo
Patre, Spiritus Sanctus non ex solo Patre sed iuxta Scrip­
turarum doctrinam ex Patre et ex Filio (2), sive (in alia
lectione recentiori ) Spiritus ex Patre et Spiritus Filii,
quod ex constanti PP. explicatione prorsus idem significat
(th. XXXII. η. II). Hoc ipsum aliis verbis dixit Nyssenus,
U Filium non nisi ratione principii praeintelligi Spiritui,»
ac proinde non nisi ut principium Spiritus Sancti ab ipso
Spiritu procedente distingui (vide superius p. 473). Cum
του πατζος ον, τω υίω ναι τω
πνευ/ζατι ε^αζμοΟηναι ου δυναται, ούτως το ε/ζπαλιν το εξ αίτιας είναι, όπεζ ΐζιον
εστι του υιου και του πνεύματος τω πατρι ε’τπΟεαφηΟηναι Çt/σιν ουκ εχει' κοινού
δε οντος τω ΰιω και τω πνευμ.ατι του /ζη αγεννητως είναι, ώς αν μη τις
συγχυσις ττεςι το υποκείμενον θεωρηθείς, πάλιν εστιν α/ζικτον την εν τοις
ίδιωμασιν αυτών διαφοράν εξευςεϊν, ώς αν και το κοινον φυλα/Οειη, και το
ίδιον μη συγχυΟειη' ο γαρ μονογενής υίος εκ του πατ^ος παρα της άγια;
γραφής ονομάζεται , και μέχρι τουτου ο λογος ιστησιν άυτω το ιδίωμα, τάδε
άγιον πνεύμα και εκ του πατζος λεγεται και εκ του ΰιου είναι προσμαρτυ­
ρείται.
(2) Proprietas nempe Filii prae Spiritu Sancto est, quod est loltu
ex iolo μονος εκ μονού, vel solus procedit μονογενως , vel solus προσεχώς
εκ του πατζος, ut non tantum Nyssenus saepius, sed etiam Origenes in
Ioan. tom. 2. η. 6, Gregorius Thauiuaturgus (in symbolo), Basilius (ep. 38,
al. 43. n. 4.), Epiphanius (haeres. 73. p.382) docent; Spiritus autem non
est ex solo Patre; sed ex Patre per Filium, vel ex Patre et Filio, vel ex
ambobus, vel ex Patre itant simul accipiat a Filio, ut simul sit Spiritus
Filii, ut pendeat origine a Filio, ut omnes suas perfectiones habeat a
i ilio, quas omucs locutiones ex Patribus graecis descriptas habes in
superioribus thesibus.
(1) Ώσττερ το α’νεο αιτίας είναι /ζονου

vero Photiani hanc relationem principii inter Filium et
Spiritum reiecerint, repudiarunt id quod ex ss. Patrum
doctrina unice constituit distinctionem inconfusam (rw
iuizTsv ώαφοραν) inter Filium et Spiritum , atque adeo ex
eorum principiis, quamvis id fateri nolint, consequitur con­
tractio Trinitatis in dualitatem, de qua Macarius contra
dogma catholicum mutire audet. De hac personarum con­
fusione dicemus in thesi sequenti.
Ex his quae modo dicta sunt et alibi saepe demonstrata,
calumniae etiam Photii de duobus principiis, Patre et Filio
manent refutatae. Sicut enim tres personae quia naturâ
unum sunt, non tres Dii sed unus intelliguntur Deus ; ita
personae duae, quas spiratione ac productione personae ter­
tiae non minus quam naturâ unum esse constat, non duo
principia sed unum sunt principium et unus spirator in
relatione ad tertiam personam. Persona tertia per hanc
spirationem unam (principium guo} procedit a duabus per­
sonis, quae non spiratione sed sola generatione sunt duae
inter se distinctae (principium guod}\ adeoque etiam ambae
per eandem unam spirationem distinguuntur a tertia pro­
cedente.
Quod denique spectat rationem principii in Spiritu
Sancto, de qua Photius et fortasse etiam Macarius loquun­
tur, ex revelatione novimus in Deo duas tantummodo esse
processiones immanentes. Per revelationem vero illuminata
fides potest quaerere etiam aliquem intellectum , cur in
spiritu infinito non nisi unum Verbum infinitum procedens
ex mente paterna, et supposita generatione Verbi non nisi
unus infinitus amor subsistens procedens per dilectionem
unam Patris et Filii esse queat (vide th. XXVIII. η. II.).
Profecto quo attentius considerantur probationes pro
doctrina Photiana, quae tandem revocantur ad affirmatio­
nem processionis a Patre a Catholicis ultro concessam et
adversus Arianos operosius defensam; et quo sincerius exa­
minantur schismaticorum argumenta contra dogma catholi­
cum conquisita, quae omnia partim in dissimulatione aut
manifesta detorsione testimoniorum ex Scriptura et tradi­
tione, partim in falsis suppositis et calumniis fundantur:

— 588 —
eo firmior et illustrior veritas catholica consistit et omnium
oculis sese ingerit, qui sine praeconcepta in errore semel
hausto pervicacia indicare velint.
Hinc Graeci in Concilio oecumenico Florentino, quamdiu
manifestae veritati resistere conabantur, teste Bessarione
ad eas incitas redacti sunt, ut cogerentur vel stultissime
Patrum omnium testimonia corrupta dicere vel omnino eo­
rundem doctrinam erroris insimulare, u Latini ex alio prin­
cipio exordientes per plures continenter dies multa ac varia
argumenta protulerunt demonstrantia Spiritum Sanctum
procedere ex Patre et Filio, innixi Scripturae sacrae atque
inde facile promentes subsumptiones probationum. Postremo
dicta Patrum attulerunt, quibus manifesto et dissertis verbis
huius dogmatis veritas ostenditur. Protulerunt autem non
solum occidentalium sed non minus etiam orientalium Doc­
torum testimonia... Ad quae nos responsionem nullam ha­
bebamus , nisi quod spuria essent et a Latinis corrupta.
Produxerunt nostrum Epiphanium in multis locis clare do­
centem, Spiritum Sanctum essé ex Patre et Filio: respon­
dimus, adulterina esse. Legerunt sententiam magni Basilii
ex libris contra Eunomium (1. III. n. 1), de qua antea dixi:
interpolata nobis videbatur. Adduxerunt doctrinam occi­
dentalium Sanctorum: tota nostra apologia erat, omnia esse
spuria, et nihil aliud (πασα τΐαων απολογία το v&o'j, ν.αι
έτερον). Per multos igitur dies inter nos considerantes et
consultantes, quid ad haec responderemus, nullum praeter
hoc inveniebamus responsum. Hoc vero rursus tamquam
omnino absurdum , non bonum nobis videbatur; primum
quidem, quia ex consequentibus et antecedentibus appare­
bat, hunc esse sensum doctrinae Sanctorum ; deinde cum
plurimi codices et vetustissimi ita haberent, non potera­
mus contra eos velut interpolatos excipere. Et alioquin cum
nos nullum librum ostendere possemus, non graece non la­
tine scriptum, qui aliter haberet quam Latini produxissent,
quomodo iure contra eos exciperemus?... Nos alios Sanctos
contrarium dicentes non poteramus proferre, ipsos occiden­
tales alibi aliter docentes nullo modo ostendebamus, natu­
ralibus rationibus probare eos falsa dixisse omnium minime

— 589 —

poteramus; cum igitur nullam rationabilem causam nobis
relictam esse videremus, propterea et conticuimus. Attamen
non deerant, quibus alia responsio in promptu esset, vide­
licet errasse Sanctos occidentales et in hoc deceptos esse.
Hoc vero universim nobis fidem evertere, manifestum est;
si enim fides nostra pendet a doctrina Sanctorum (consen­
tientium in fidei doctrina), hi vero errant circa veritatem,
fides eversa est. Propterea igitur recte unio cum Latinis
consecuta est, et omnes nulla vi coacti, ut Deus testis est,
consenserunt. Qui vero consentire nolebant, erant ii duo
non plures (1), nullam vim passi in sua libertate et in sua
sententia manserunt » Bessar. de process. Spiritus Sancti
p. 221. sqq. cf. ibid. p. 207.
THESIS XL.

De distinctione Filii et Spiritus Sancti
per solam relationem originis.
“ Cum ex certissima doctrina in divinis non possit esse realis di" stinctio nisi secundum relationem principii et procedentis a principio,
» Filius et Spiritus Sanctus distinctae personae non essent, nisi una
» procederet ab altera. »

Omnes fere theologi Scholastici ad 1. dist. 11. et ad
S. Th. 1. q. 36. a. 2. multis sed saepe non parum obscure
habent quaestionem, utrum Spiritus Sanctus si a Filio non
procederet, nihilominus ab eo distingueretur. Non desunt
etiam post Concilium Florentinum, qui affirmando respon­
deant; longe tamen communior et ex argumentis theologicis
vera sententia est (2), nullam esse aut intelligi posse dis(1) Qui praeter Marcum Ephesium cx Graecis praesentibus Concilio
subscriptionem recusaverit, cl. Canonicus Eugcnius Cecconi ex codiceFlorcntino me docuit fuisse Episcopum Stauropolitanum , qui in catalogo
Metropolitarum praefixo Γ* sessioni vocatur Isaias, et in memorato co­
dice hoc ellogio celebratur: « vir litterarum nescius, cui nihil omnino
constat, n
(2) Claudius Frassen in suo Scoto Academico statuit thesim: « Etsi
per impossibile Spiritus Sanctus non procederet a Filio, revera tamen
ab eo distingueretur realiter. Haec est Doctoris (Scoti) et omnium eius
discipulorum » Frass. Tract. III. disp. III. a. 2. q. 2. n. 4. Aliqui theologi

— 590 —
tinctionem inter personas divinas adeoque etiam inter Fi­
lium et Spiritum Sanctum, nisi ratione principii et proce­
dentis a principio.
Quaestio proposita non potest intelligi de obiectiva rea­
litate, sed de nostro modo concipiendi et probandi; fere di­
xerim, quaestio non est ontologica sed dialectica. Namque
in re ipsa constat per infallibilem revelationem profundo­
rum Dei, Spiritum Sanctum procedere etiam a Filio intima
et absoluta necessitate ac exigentia naturae et vitae divi­
nae; procedit, inquam, Spiritus Sanctus etiam a Filio ea­
dem necessitate, qua existit ipse, qua existit Filius, qua
existit Pater, qua Deus est qui est. Hoc ergo sensu ad
quaestionem propositam respondendum esset : ex absurdo
sequitur absurdum ; si Spiritus Sanctus non procederet a
Filio, neque existeret ; imo neque existeret Filius, quia
Verbum eadem necessitate est spirans Spiritum Sanctum,
qua Verbum est; et si non spirat, neque est Verbum. Idem
dicendum de Patre, qui generat Verbum communicando vim
spiratricem, et non nisi cum Verbo est unum principium
Spiritus Sancti eadem necessitate, qua Pater est. In hoc
ergo sensu, nulla amplius posset esse quaestio de distinc­
tione Spiritus Sancti a Filio, sed u mutata entitate divina
sequuntur contradictoria omnia , et evertitur omnis ordo
rerum, λ ut loquitur Pallavicinus (1. VIII. c. 60. n. 449.).
Sic acceperunt hanc quaestionem illi veteres theologi, qui
eam totam inutilem et absurdam esse putarunt.
non parcunt consuiis contra hanc sententiam , quia loannes theologus
Latinorum in Cone. Florent, (sess. XVIII) contra Graecos usus est argu­
mento , quod si Spiritus Sanctus non procederet a Filio , neque ab eo
distingueretur. Ruiz aiens se velle vitare extrema nimiae severitatis et
nimiae indulgentiae, opinionem Scoti appellat « non probabilem nec in
fide tutam n disp. 68. sect. 5. n. 45. Sed rectissime monet Viva (disp. V.
q. 6.11. 6.): « ab his censuris omnino abstinendum, tum quia ab Innoc. XI.
in virtute sanctae obedientiac interdicitur in diplomate thesium confi­
xarum , ne censura ulla notentur opiniones, quae hinc inde apud Ca­
tholicos controvertuntur , tum etiam quia sacra Congregatio Panli V.
iussu declaravit, immunem esse a censuris doctrinam Scoti, edixitque,
ne quis librorum censor prohibere typis auderet, quod certo constaret
ex Scoto depromptum esse. >» (Cf. Vasquez disp. 147. c. 3.; Franc, de Lugo
disp. 17. c. 3. n. 20.).

— 591 -

At status quaestionis est longe diversus. Photiani cum
Catholicis consentiunt, Spiritum Sanctum realiter distin­
gui a Filio, sed negant procedere a Filio; hocque ipso af­
firmant, praeter relationem originis unius personae ab al­
tera admittendam esse in divinis aliam rationem distinc­
tionis realis inter duas personas, diversum scilicet modum
processionis, quod, licet utraque persona procedat a solo
Patre , una tamen procedit generatione ut Filius , altera
spiratione ut Spiritus Sanctus. Quaeritur ergo, utrum vel
immediate ex revelatione demonstrari vel ex iis, quae tum
ratione de Deo evidenter intelliguntur tum revelatione de
personis divinis innotescunt, certo deduci queat, nullam
in Deo esse distinctionem realem nisi per relationem ori­
ginis, qua divinae personae realiter distinctae constituun­
tur. Hoc si demonstrari potest. vera erit illatio et evidens
consecutio : Spiritus Sanctus est persona realiter distincta
non solum a Patre sed etiam a Filio; ergo (quoniam Filius
non procedit a Spiritu Sancto omnibus fatentibus et iuxta
internam revelatam oeconomiam SS. Trinitatis), Spiritus
Sanctus procedit etiam a Filio; proindeque ex opposito:
si negatur Spiritus Sanctus procedere etiam a Filio, vir·
tualiter negatur realis distinctio Filii et Spiritus Sancti.
Hunc sensum quem diximus dialecticum, habet illa propo­

sitio : si Spiritus Sanctus non procederet a Filio , ab eo
non realiter distingueretur. Theologi nonnulli catholici,
ut diximus , id negant, quia censent praeter relationem
originis unius personae ab altera, esse adhuc aliam ratio­
nem distinctionis realis, relationes scilicet non quidem op­
positas sed diversas ac disparatas; attamen iidem utique
fatentur id quod est de fide, actu distingui Spiritum Sanc­
tum a Filio relatione etiam originis. Schismatici contra
et negant sola relatione originis personas distingui, et affir­
mant sola relatione disparata seu diverso modo procedendi
a Patre, et nullatenus processione etiam a Filio Spiritum
Sanctum distingui a Filio. Uno itaque verbo illa quaestio,
utrum Spiritus Sanctus si non procederet a Filio, adhuc
tamen realiter ab eo distingueretur, reducitur ad hanc al­
teram generaliorem : utrum personae divinae solis relatio-

\ J

— 592 —

nibus originis quod una ab altera procedit, realiter inter
se distinguantur. Quae profecto quaestio non inutilis est
et sensu vacua, sed opportunissima tum universim ad oeco­
nomiam Trinitatis distinctius cognoscendam tum nominatim ad intelligentiam relationis inter Filium et Spiritum
Sanctum et , siquidem vera probatur responsio affirmans,
ad demonstrationem processionis Spiritus Sancti etiam a
Filio, ut hoc argumento in Cone. Florentino loannes theo­
logus ceteris consentientibus sess. XVIII. et Bessarion in
orat. dogm. c. 6. usi sunt.
Porro de veritate instar principii theologici habenda,
quod in Deo omnia sunt unum, ubi non obviat relationis
oppositio, quae constituitur in ipsa origine unius personae
ab altera (supra p. 207), nullum potest esse dubium postea
omnia, quae de unitate et distinctione in Deo passim in
superioribus demonstrata sunt.
1" Sane in Deo licet multae perfectiones et rationes
formales possint mentis consideratione inter se distingui,
realiter tamen omnia unum sunt sine reali distinctione,
nisi quatenus est formalis ratio principii producentis ad
intra et procedentis a principio producente; idque verum
est non solum de absolutis , sed etiam de formalibus ra­
tionibus relativis. Sic non solum essentia , sapientia, bo­
nitas etc. unum sunt simplicissimum Esse sine distin­
ctione reali, quia una non realiter procedit ab altera;
sed etiam essentia , generatio , et spiratio (activa) eodem
modo unum sunt sine reali distinctione propter eandem rationem , quia nec generatio et spiratio ab essentia nec a
generatione spiratio realiter procedit. Sed Pater sub for­
mali ratione Patris realiter distinguitur a Filio sub for­
mali ratione Filii , et quidem unice sub hac formali ra­
tione, quatenus unus est principium alter realiter procedens
per modum geniti a principio; in reliquis vero omnibus
fonnalitatibus Pater et Filius unum sunt. Eodem modo,
ut patet, sentiendum est de unitate ac distinctione spiran­
tis et procedentis per spirationem.
Fundamentum huius rei est divina simplicitas, quae
coincidit cum infinita perfectione Dei (vide Tract, de Deo

— 593 -

th. XXVII.) Quia scilicet simplicissima essentia Dei est
tota plenitudo entis perfecti, possumus quidem nos illam
essentiam considerare sub diversis rationibus perfectionum
et relationum, quae tamen omnes sunt ipsa divina essentia
et inter se nullo modo realiter distinguuntur, nisi unice
quatenus realis est processio unius ab altero; sub qua for­
mali ratione unius procedentis relativi ad alterum ut ad
suum principium producens constituitur alius et alius, non
tamen aliud et aliud.
Sicut ergo tolleretur infinitas perfectionis et perfectio­
nes ponerentur limitatae, si perfectiones absolutae e. g. sa­
pientia et potentia assumerentur velut realiter distinctae,
quia iam neutra comprehenderet totam entis perfecti ple­
nitudinem; ita non minus eadem induceretur limitatio, si
inter relationes disparatas, ut vocant h. e. quae non sunt
relationes originis unius ab altero, poneretur in Deo rea­
lis distinctio ; puta si in Patre generatio et spiratio, qua­
rum una non oritur ex altera , ponerentur realiter inter
se distinctae. Huiusmodi enim formalitates sunt relationes
solum in ordine ad suum terminum productum (generatio
ad Filium, spiratio ad Spiritum Sanctum); inter se vero
comparatae eo ipso , quod non habent rationem principii
et procedentis a principio, iam non sunt relationes ad in­
vicem sed, si ita loqui fas est, sequuntur legem absolu­
torum; adeoque sunt realiter omnino unum, sicut unum
sunt intellectio et volitio divina, quae est in se absoluta,
et relativa solum ad suum terminum intrinsecus productum,
ad Verbum scilicet et ad Spiritum Sanctum.
2°. Hinc ss. Patres ubi declarant, nullam esse distinctio­
nem realem in Deo nisi tantummodo ratione relationum ,
semper intelligunt relationes ad invicem , videlicet rela­
tiones principii et procedentis a principio, u Sicut coniungitur Patri Filius ex illo esse habens... sic pariter ab
unigenito pendet Spiritus Sanctus, ita ut sola cogitatione
secundum rationem principii Filius praeintelligatur subsi­
stentiae Spiritus Sancti... adeoque excepta ratione princi­
pii S. Trinitas nulla re in se ipsa discernitur (ώστε του λοycv της άιτιας ύπεξγρτ,αενου εν ρηοενι την άγιαν τριαάα προς
Franselin,

DE DEO TRINO SEC. PERS.

38

— 594 —

εαυτην άσυμγωνως εχειν) Nysa, (supra p. 473). In omnibus aliis
inquit Gregorius Nazianzenus, personas divinas esse omnino
unum, quia unus est Deus; sed distinctionem et distinc­
torum diversa nomina unice esse « ex diversitate relationis
ad invicem η [το ττ,ς προς αΡλνάα σχεσεως diaqopov άυτου -/.ai
ττ,ν 'Λτ.σιν πεποιηκε) orat. 31. al. 37. η. 9. Augustinus et alii
Patres latini saepissime id inculcant, u Diximus alibi, ea
dici proprie in illa Trinitate distincte ad singulas perso­
nas pertinentia , quae relative dicuntur ad invicem, sicut
Pater et Filius et utriusque donum Spiritus Sanctus...
Quod vero ad se dicuntur singuli , non dici pluraliter
tres sed unum ipsam Trinitatem » Aug. Trin. VIII. n. 1.
Unde etiam pro ipsis relationibus, quibus solis est ibi di­
stinctio realis, simpliciter dicunt principium et quod est
ex principio, το αίτιον ν.αι το άιτιατον. Sic Nyssenus: u incom­
mutabilem unitatem naturae confitentes, non negamus di­
stinctionem secundum id quod est principium et ex princi­
pio [ττ,ν ν.ατα το αίτιον y.ai άιτιατον διαγόραν), in quo solo unum
ab altero distingui admittimus, quod credimus unum qui­

dem principium, alterum vero ex principio. » Quoniam vero
et Filius et Spiritus Sanctus ambo sunt ex principio et non
sunt άχεννητως bocque eis commune est, quo non distingue­
rentur ab invicem, distinctionem inter eos ponit Gregorius
pariter ex relatione originis, quia Filius est ex solo Patre,
Spiritus Sanctus ex Patre et Filio aut per Filium (sup.p.541).
Porro sicut nomine Filii exprimitur relativus ad Pa­
trem sicque relatione originis distinctus a Patre, eodem modo
nomen Spiritus est relativum, ac si dicatur spiratione pro­
cedens [t.vgo). Vide th. XXXII. η. II. Dicitur ergo relative
Spiritus alicuius, et hac relatione quod est alicuius h. e. ab
alio spiratione procedens , constituitur distinctus ab alio.
Propterea etiam in Scripturis et apud Patres synonyma
sunt, quod est Spiritus Patris ac Spiritus Filii h. e. spi­
ratus Patris ac Filii, et quod procedit a Patre et Filio;
ut 1. c. ostendimus. Unde nisi relative Spiritus Filii esset
h. e. spiratus Filii, itvan του ύιου, iam Spiritus unice ad Pa­
trem non vero ad Filium aliquid relativum esset; compa­
rate ergo cum Filio esset spiritus significatione absoluta,

- 595 non relativa ad ipsum Filium. At spiritus dictus non rela­
tive ad Filium, non est persona distincta a Filio. In hac
enim hypothesi procedens charitas diceretur relative ad
solum Patrem et producta a solo Patre, nullo autem modo
esset relativa ad Filium aut producta a Filio. At haec
esset realiter idem et persona eadem cum sapientia pro­
ducta seu genita a solo Patre i. e. cum Verbo. Persona di­
stincta a Filio est tantummodo is, qui in Scripturis re­
velatur Spiritus Filii i. e. spiratus Filii, et dilectione a
Filio productus amor.
Quae cum ita sint, distinctio realis inter Filium et Spi­
ritum Sanctum non aliunde est, quam quod unus est'principium, alter ex eo procedens ut ex suo principio. Qui ergo
negat processionem Spiritus Sancti ex Filio, eo ipso tollit
rationem distinctionis inter Filium et Spiritum Sanctum,
quae in divinis nulla est alia quam relatio originis unius
ab altero. Sicut Pater et spirator non sunt duae personae
sed una, quia formalis ratio generantis et spirantis non
sibi opponuntur per originem unius ab altero atque ideo
realiter non distinguuntur, ut paulo ante diximus ; ita in
hypothesi assumpta ratio procedentis per generationem et
per spirationem non sibi opponerentur , atque ideo neque
realiter inter se distinguerentur, eoque ipso non essent duae
personae procedentes realiter distinctae, sed persona pro­
cedens ut terminus expressus intellectionis simul ac volitionis esset una.
Quare in duplici hac veritate, quod Filius et Spiritus
Sanctus sunt personae distinctae, et quod distinctio inter
divinas personas est solum ex relationibus originis unius
ab altero, continetur implicite veritas, quod Spiritus Sanc­
tus procedit sicut ex Patre ita ex Filio, et quod Pater ac
Filius spiratione activa non inter se sed a Spiritu Sancto
per spirationem ab eis procedente realiter distinguuntur.
Propositio prior explicite revelata est, ut confitentur nobiscum schismatici ; propositio altera contra eos demon­
stratur tum ex communi Patrum doctrina tum ex princi­
piis certis de unitate et simplicitate divinae perfectionis in
personis, quae solis relationibus constituuntur distinctae.

— 596 —
3”. Difficultas unica indigens aliqua illustratione illa
est, quod ss. Patres ex ipso diverso modo processionis re­
petere solent distinctionem Filii et Spiritus Sancti. Filius
nempe generatione, Spiritus Sanctus alio diverso modo
procedit, qui spiratio aut retento nomine velut generico
processio dici potest. «Differentia eradiationis {το ôia^oocv της
εχγανσεως) diversa nomina ipsis fecit, n Naz. or. 31. n. 9.
«•Exit Spiritus Sanctus non quomodo natus sed quomodo
datus, et ideo non dicitur Filius, quia nec natus est sicut
unigenitus. » Aug. Trin. V. c. 14. Et sane, quam obiectionem difficilem appellat Pallavicinus, « de facto spiratio
passiva non solum distinguitur a spiratione activa sed
etiam a filiatione ; ergo sublata spiratione activa (in Filio)
adhuc remaneret sufficiens distinctio inter Spiritum Sanc­
tum et Filium » Pallav. 1. c. n. 454.
At vero a) Patres differentiam processionis, ex qua sit
distinctio inter Filium et Spiritum Sanctum, ex hac ipsa
velut radice repetunt, quod Filius solus ex solo (pcvcg pe*
νογενως) procedit, Spiritus Sanctus vero non ex solo sed ex
Patre per Filium Basilius , Gregorius Nyss. etc. (vide
p. 586.woia 2.). Gregorius Nazianzenus in eo ipso loco, qui
obiicitur et quem paulo ante citavimus, « differentiam era­
diationis n collocat in relatione ad invicem {το dioapcpcy της
ε'/.γανσεως ν.αι της προς άλληλα σχεσεως). δ) Duae sunt quae­
stiones valde diversae , utrum si non obviaret relationis
oppositio inter Filium et Spiritum Sanctum, nihilominus
distinguerentur realiter inter se ; et altera, utrum suppo­
sita processione Spiritus Sancti etiam ex Filio atque ita
supposita relationis oppositione et reali distinctione dua­
rum personarum, persona utraque diverso modo procedat
ita , ut una vere sit Filius Patris , altera non sit Filius
Filii, quemadmodum Patres aiunt (supra p. 470. sq.), seu
Filius Patris ac Filii. Ad quaestionem priorem negative
respondendum esse demonstravimus; ad alteram ex doctrina
manifesta Scripturae et Patrum constat et a nobis pridem
demonstrata est responsio affirmativa (th. XXX. XXXI.).
Hoc altero sensu loquitur Augustinus in testimonio al­
lato, quo Frassenius suam thesim probare voluit. Quoties

— 597 —

Augustinus quaerit, quomodo personae divinae et proinde
etiam Filius ac Spiritus Sanctus inter se distinguantur,
semper respondet, ut initio diximus, realem distinctionem
iu divinis nullam esse posse nisi ex relatione ad invicem.
In loco citato autem non de distinctione agit, sed illam
supponit et etiam enuntiat esse ex eo , quod Spiritus per
modum doni, li. e. per dilectionem procedit sicut a Patre
ita a Filio. Quaestio enim Augustini ibi est, utrum licet
Spiritus Sanctus procedat a Patre et Filio ut datus et non
ut natus, nihilominus Pater et Filius vere dici possit prin­
cipium Spiritus Sancti. Affirmat: « fatendum est, Patrem
et Filium principium esse Spiritus Sancti non duo princi­
pia; sed sicut Pater et Filius unus Deus et ad creaturam
relative unus creator et unus Dominus, sic relative ad Spi­
ritum Sanctum unum principium ; ad creaturam vero Pater
et Filius et Spiritus Sanctus unum principium sicut unus
creator et unus Deus, n Incidenter deinde animadvertit,
ideo quia ut datus et non ut natus procedit, Spiritum non
habere rationem Filii, non quasi inde per se sit ratio di­
stinctionis a Filio unico, sed quod distinctione iam suppo­
sita ex hoc modo processionis per dilectionem apparet, cur
Spiritus non habeat etiam ipse rationem Filii et ita non
sint duo Filii.
Ex his etiam patet responsio ad obiectionem, quae velut
«difficilis n proposita est. Spiratio passiva unice propterea
realiter distinguitur a filiatione, quia intercedit relationis
oppositio, h. e. quia Spiritus spiratur a Filio; citra hanc
enim processionem realem unius ab altero in divinis nulla
datur distinctio realis. Aliis verbis: ratio Filii (filiatio)
identificatur in Filio cum spiratione activa, et propterea
filiatio quatenus simul est spiratio activa est principium
processionis et opponitur rationi spirati seu spirationi pas­
sivae , atque ideo una ab altera realiter distinguitur. Si
vero Spiritus Sanctus non procederet a Filio, nulla esset
oppositio inter processionem per modum generationis et per
modum spirationis , et ideo nulla esset realis distinctio in­
ter has duas rationes, sicut in Patre generatio et spiratio
activa non distinguuntur realiter. Vide s. Thom, de potent,
q. 10, a. 5. et Petav. 1. VII. c. 9.

— 598 —

THESIS XLI.

De professione processionis etiam ex Filio inserta
in symbolum fidei.
u Ius est nativum ac perpetuum infallibili magisterio ecclesiastico
» doctrinam catholicam formulis ac symbolis fidei proponendi: quare non
» minus ex ipsa rei natura quam ex historia evidens est, in Ephesino
r seqnentibusque Conciliis symbola haeretica quidem proscripta, et etiam
vetita fuisse privata quae publicis substituenda producerentur; sed
» absurda est Marci Eugenici eiusque sectatorum contentio, qua propter
n insertam in symbolo particûlam Filioque Latinos , etiam supposita
» huius professionis veritate, violatorum canonum et corrupti symboli
.·» fidei reos esse volunt. »

Antequam in Cone. Florentino veniretur ad disputatio­
nem de veritate processionis ex Patre Filioque, primis
sessionibus omnino quatuordecim (a II. ad XV.) Ferrariae
celebratis Graeci pertinacissime contendebant, nefas fuisse
in symbolo addere particulam Filioque , quidquid sit de
dogmate ipso, adeoque etiamsi verum esset et revelatum,
quod illis verbis edicitur. Bessarion quidem prudenter sua­
debat suis Graecis, ut secundum ordinem quem res ipsae
postulabant, primum ageretur de veritate doctrinae, utrum
vere Spiritus Sanctus procedat ex Patre et Filio. Namque,
aiebat, u ostensa falsitate dogmatis , quaestio de illo non
addendo non amplius habebit locum. n Si autem ordine in­
verso contenderetur , etiam supposita veritate additionem
in symbolo illicitam esse; u ostendi, inquit, infirmitatem
propositionis, quodque ridiculum sit existimare, non licere
veritatem symbolo addere » (Bessar. de process. Spiritus
Sancti p. 185. 187). Illi nihilominus in suo consilio semel
suscepto perstiterunt ; et quod sane in re tam manifesta
aliter fieri non potuit, ita victi sunt teste eodem Bessarione
(ib. p. 207), u ut non habentes quod responderent, obmu­
tuerint; quid enim aliquis contra tantam veritatem impu­
dens responderet ? r
Argumentum unicum, quo Graeci sibi initio persuaserant rem tam incredibilem evinci posse , erat decretum
Concilii Ephesini Act. VI. Charisius presbyter symbolum

- 599 Theodori Mopsuesteni, quo manifestissime haeresim Nestorianam continente fautores Nestorii utebantur et cui Quartodecimanos Lydiae subscribere iusserant, detulit ad Pa­
tres Ephesinos, ut ab eis damnaretur (cf. supra p. 560 sqq.).
Patres cum audissent u impiorum dogmatum expositionem
in symboli formam redactam n, ut eam appellavit Petrus
notariorum primicerius, hanc tulere sententiam. « Defini­
vit sancta synodus , aliam fidem (ετφαν τπστιν) nemini li­
cere proferre aut conscribere aut componere praeter defi­
nitam a ss. Patribus, qui in Nicaea cum Spiritu Sancto
congregati fuerunt. Qui vero ausi fuerint aut componere
fidem aliam aut proferre aut offerre converti volentibus
ad agnitionem veritatis... . hos quidem, si sunt Episcopi
aut Clerici, alienos esse Episcopos ab episcopatu, Clericos
a clericatu decrevit; si vero laici fuerint, anathemati subiici. Simili etiam modo, si qui in\renti fuerint vel Episco­
pi vel Clerici vel laici sentire sive docere ea , quae con­
tinentur in oblata expositione a Charisio presbytero de
unigeniti Filii Dei incarnatione, sive scelerata et perversa
Nestorii dogmata quae et subnexa sunt, subiaceant senten­
tiae sanctae huius et universalis synodi; ut videlicet Epi­
scopus quidem removeatur ab episcopatu et sit depositus;
Clericus vero similiter excidat a clericatu; si vero laicus
sit, et ipse anathematizetur, sicut superius dictum est »
Mansi T. IV. p. 1362.
Si Photianis credimus, Patres Ephesini ipsa verba sym­
boli Nicaeni ita consecrassent et immutabiliter fixissent^
ut Ecclesiae ipsi ius abrogassent vel easdem veritates ex­
plicatius in symbolo proponendi, vel veritates alias quan­
tumvis revelatas inserendi eidem fidei professioni. Exami­
nemus rem hanc incredibilem primum theologice , deinde
historice.
1° Si theologice et in se res spectetur, a) quoad deter­
minationem symboli seu solemnis formulae qua fides ca­
tholica exprimatur, aliqua sunt iuris divini incommutabi­
lis, alia subjacent dispositioni Ecclesiae. luris divini est,
ut symbolo fidei credendae nihil inseratur, quod sit contra
vel praeter fidem revelatam. Ecclesia veritates fidei non

— GOO —

ipsa facit, sed eas a Deo revelatas infal 1 ibilifer custodit,
explicat, in suo vero sensu contra multiplices errorum for­
mas definit, et ut revelatas fidelibus proponit; unde si sym­
bolo, quod proponatur tamquam complexus aliquis verita­
tum revelatarum et fide divina profitendarum, insererentur
credendae non solum propositiones contra fidem adeoque
haereticae, sed etiam praeter fidem h. e. quae in revelatione
non continentur, hoc ipso fides violaretur.
Z>) In ipso illo munere custodiae, explicationis et strictio­
ris definitionis veritatum fidei continetur ius et pro rei ne­
cessitate ac opportunitate officium Ecclesiae condendi sym­
bola fidei; h. e. determinandi, quaenam ex veritatibus re­
velatis et qua verborum forma in oppositione directa ad­
versus errores ingruentes comprehendendae et explicite
profitendae sint in huiusmodi tesseris professionis catholi­
cae. Hoc ius et officium est intestinum divino et per assistentiam Spiritus veritatis infallibili magisterio. Non ergo
minus Ecclesiae competit posteriori quam priori aetate,
idque ex ipsa rei de qua agitur natura; non ex dispositio­
ne aliqua aut lege mutabili , sed ex divina et essentiali
proprietate ac nativa constitutione ipsius Ecclesiae. Repu­
gnat ergo naturae ac indoli magisterii divinitus instituti,
ut decreto, quo vetitum est «. aliam fidem proferre η, Ec­
clesia sibi ipsi ius abrogaverit veritates revelatas, etiam
quae hactenus in symbolo explicite non continerentur, pro
rerum et oppositorum errorum indole aut symbolo distin­
cto proponendi fidelibus aut inserendi in formula praeexi­
stente. Decretum itaque prohibens'a aliam fidem proferre »,
necessario intelligendum est vel ut decretum fidei proscri­
bens symbola aliena a professione catholica, vel ita ut ius
determinandi formulam solemnis professionis fidei declare­
tur non singulis sed ipsi dumtaxat universali et supremo
in Ecclesia magisterio competere.
Utrumque hoc ius violatum erat a Theodoro, in cuius
damnatione decretum hoc editum est; illud enim symbolum
et contrarium erat fidei divinae , et hoc ipso etiam citra
et contra auctoritatem Ecclesiae tum primo conditum tum
deinceps a presbyteris Nestorianis oblatum iis, qui ab hae-

— 601 —

resi Quartodecimanorum converti volebant. Prius illud, ut
proscriberentur scilicet symbola haeretica , erat certe in
directa intentione Concilii; ad symbolum enim Nestoriana
haeresi infectum immediate respiciebat condemnatio, et
proinde cautio ac poenarum comminatio pertinebat ad sym­
bola isti gemina quae essent contrarie praeter fidem Ni­
caenam. Quod vero apostata Theophanes Prokopowicz hanc
Catholicorum interpretationem ridiculam esse dicit, pro­
fecto ipsum ridendum est. Ait enim , contraria fidei in­
serere symbolo , non potuisse prohiberi a Concilio , quia
id iam antea et ex sese erat illicitum ; et quia Ecclesia
pro Catholicis statuit suos canones , haereticis vero non
magis quam Mohametanis leges ferre potest. Haec si sen­
sit Theophanes, oportuit ei « ridiculos » videri omnes
canones fidei ; in iis enim semper non minus haereses et
haeretici qui sunt vel fuerunt, condemnantur, quam ana­
thematis ac poenarum intentatione in futurum praecaven­
tur: u si quis dixerit (hanc illamve haeresim), anathema
sit. » Quod deinde addit Theophanes, Episcopis et Clericis
corrumpentibus symbolum intentari tantummodo poenam
depositionis adeoque eos manere membra Ecclesiae (1),
potuisset legere iisdem verbis ibi in uno contextu eandem
(1) Ita disserit Photianus. « Verba ipsius sanctionis (Ephesinae)
prohibent, ne proferatur fides alia ; alia , inquam , non contraria. Et
ridiculum esset canonem figere ne quid contrarium Nicaenae fidei pro­
ferretur, quasi hactenus hoc ignorabatur, aut quasi antea licuit etiam
contrarium proferre , sed abhinc iam non licere amplius. Quibus vero
additio illa, et ulla symboli immutatio prohibetur? haereticisne? mi­
nime sed orthodoxis Episcopis, Clericis, laicis. Ad haereticos canonem
cudere, et illis leges ferre Ecclesia non solet, non debet, non potest.
Num poterimus melius nugari, quam si coacta synodo praescribamus
Mahometanis , quid facere, quid non facere debeant (probat hoc sane
novum ius canonicum ex 1 Cor. V. 12)... Maxime vero id ipsum osten­
dunt poenae, quae transgressoribus sanctionis ibidem irrogantur. Nam
laicis quidem intentatur anathema, Episcopis vero et clericis adimitur
tantum honor suus. Itane? si Episcopus symbolo inserat haeresim, epi­
scopali dumtaxat officio spoliabitur, et erit tamen membrum Ecclesiae?
quis hoc dicat, quis credat? Ergd patet, mentem sanctionis esse, ne
verum etiam addatur symbolo * Theophanis Prokopowicz Archiep. Novogrod. Tractatus de processione Spiritus S. c. 19. §.321.

— 602 —
depositionem statutam sectatoribus haeresis Nestorianae.
Imo in ipsa sententia contra haeresiarcham Nestorium
s. synodus expressit solum remotionem ab Episcopatu et
a toto collegio sacerdotali (άλλοτριον είναι xcv τε έπισκ«π<χον
αξιώματος ν.αι παντας σύλλογον ιερατικού)’, et in sententiae denun­
tiatione ad Clerum et populum CP. simpliciter aiunt Pa­
tres Concilii: « amotus est a sacerdotio Nestorius η (πεπαυrat της ίερωσυνης) Mansi ib. p. 1295. 1303. Nimirum pro in­
dole talis causae in sententia depositionis continebahtr et­
iam expulsio a communione fidelium, ut aliis exemplis plu­
ribus facile ostendi posset, et Ephesi a legatis s. Sedis prae­
sertim ab Arcadio Episcopo in sua a interpretatione depo­
sitionis » disserte declaratum est (Mansi ib. p. 1298).
Maneat itaque quod diximus , Patres Ephesinos primo
loco intendisse praecavere corruptionem symboli Nicae­
ni. In hoe tamen ipso velut medium ad finem includeba­
tur alterum, quod indicavimus. Prohibita nempe est sin­
gulis sive Episcopis sive aliis Clericis vel laicis conscri­
ptio symbolorum pro usu publico, quatenus haec res spec­
tabat ad integritatem fidei a periculo perversionis tuen­
dam. Hinc secluso tali periculo Concilium sine ulla ani­
madversione ratum habuit symbolum , quod velut Nicae­
num ad suam orthodoxiam attestandam Charisius pro se
obtulit, licet verbis non plene responderet sive Nicaenae sive
Constantinopolitanae formulae (1) (Hard. T. I. p. 1515).
2° Quae diximus, non minus evidentia sunt ex historia
symbolorum.
a) lure doctoratus authentici insito Ecclesiae synodus
ipsa Nicaena symbolum fidei catholicae constituit in dire­
cta oppositione contra haeresim Arianam. Sicut Pliotiani
contendunt fixam esse symboli formam , ut ne Ecclesiae
quidem fas sit verbis aliis fidem veram profiteri; ita Aria­
ni ex pari sophismate conquerebantur , quod PP. Nicaeni
formulis aliis quam in sacra Scriptura consignatis fidem
(1) In articulo de Spiritu Sancto Charisius habet: * in Spiritum ve­
ritatis, Paracletum, Patri et Filio consubstantialem », quae hisce verbis
nec in Nicaeno nec in Constantinopolitano exstant,

— 603 —
definivissent (1). SS. Patres vero constanter hoc ius et
officium Ecclesiae asseruerunt, ut fidem revelatam tesseris
directe oppositis adversus errores exorientes declaret ac
definiat. Vide Athanas. de decret. Nicaen. n. 18-21. 32.
In Concilio II. plura inserta sunt symbolo Nicaeno nominatim de Spiritu Sancto adversus Pneumatomachos (supra
p. 556). Num ideo quisquam dicet, Patres Constantinopolitanos contra ius et fas u aliam fidem » edidisse? Inuno
semper dictum est, fidem Nicaenam a synodo II. explica­
tam et strictius adversus novos errores definitam fuisse,
et symbolum ita auctum habitum ab universa Ecclesia in
eodem gradu infallibilis auctoritatis, qua ipsum Nicaenum
sancitum erat.
Hic autem advertatur , symbolum quod PP. Ephesini
retinendum esse sanciverunt et cui opposuerunt symbola
alia proscripta, non esse Constantinopolitanum sed omnino
Nicaenum: u nemini licere aliam fidem proferre praeter de­
finitam a ss. Patribus, qui in Nicaea cum Spiritu S. con­
gregati szmt. n Hinc si symbolum , de quo Ephesi sermo
erat, non solum tamquam norma positiva rectae fidei ite­
rum inculcatum fuisset, ut nos dicimus;
sed
materialiter
«
spectatum tamquam unica legitima formula fuisset sanci­
tum , ut Macarius aliique Photiani persuadere conantur;
in hac inquam hypothesi ex decreto Ephesino iam formula
sola legitime usurpanda foret Nicaena, Constantinopolitana
autem saltem ab usu publico fuisset exclusa et proscripta;
nec proinde in symbolo aliud e. g. de Spiritu Sancto pro­
fiteri liceret nisi hoc unum: u credimus in Spiritum San­
ctum n , ut est in Nicaeno. Atqui haec et per sese et ex
historia symbolorum prorsus absurda sunt. Absurda ergo
est hypothesis Photianorum de sensu decreti Ephesini.
(1) .Merito indignatur Bessarion contra stultitiam Marci Ephesii,
qui cx Scripturis probare conabatur, nefas esse symbolo quidquam ad­
dere, licet additio verum ac revelatum dogma esset. Si omnis additio,
inquit Bessarion, in Scripturis iam prohibita est, - sub anathemate
erunt PP. secundae synodi, qui tot additionibus et demptionibus sym­
bolum primae immutarunt, sub anathemate PP. primae synodi, qui sym­
bolum quod erat ante primam synodum, in plurimis mutaverunt » De
process. Spiritus Sancti p. 187. 189.

— 601 —

In Conciliis subsequentibus IV. V. VI. VII. recitatis
non modo symbolis Nicaeno et Constantinopolitano sed aliis
etiam Conciliorum omnium antecedentium sanctionibus ad­
versus novos errores Nestorianorum, Eutychianorum, Monotheletarum, Iconoclastarum, et adoptatis epistolis Cyrilli, Leonis, Agathonis etc., tum demum in relatione ad lias
omnes praecedentes definitiones fidei verbis fere iisdem, qui­
bus Ephesini Patres usi erant, subiungitur : definivit
sancta et universalis synodus (Chalcedonensis, Constantinopolitana II. III.), aliam fidem nemini licere proferre aut
conscribere aut componere aut sentire aut alios docere. Eos
autem qui ausi fuerint componere fidem aliam... aut tra­
dere aliud symbolum converti volentibus ad cognitionem
veritatis, hos si Episcopi fuerint aut Clerici , Episcopos
alienos esse ab episcopatu, Clericos a clericatu, si vero mo­
nachi aut laici fuerint, anathematizari eos » Hard. T. II.
p. 455.; T. III. p. 202. 1402; T. IV. p. 454. 455. Concilia
itaque nomine fidei non solum comprehendunt formulam
symboli Nicaeni aut Constantinopolitani sed omnes fidei
definitiones. Quare dum definiunt, ut nemo aliam fidem
audeat componere vel sentire, non possunt intelligi sensu
Photiano, ac si Ecclesiae ipsi ius abrogarent fidem veram
aliis verbis concipiendi et declarandi; hoc enim sensu pro­
hiberetur Ecclesia non solum novum symbolum sed etiam
novas definitiones veritatis adversus novos errores edere,
quod evidenter absurdum est et implicaret omnia Concilia
in manifestam contradictionem , dum singula hoc sensu
aliam fidem et conscripsissent et conscribi prohibuissent.
Certissime igitur sicut Conciliorum subsequentium ita et
Ephesini definitio in omnibus identica, u ut nemo aliam
fidem audeat conscribere » , nihil omnino pertinet ad pro­
hibendam explicationem fidei sive in symbolo ipso sive
extra symbolum, quae fiat ab ipso authentico magisterio
Ecclesiae; sed tum ex ipsa natura Ecclesiae et symbolorum
scopo tum ex manifestis contextibus Conciliorum in illa
definitione, quatenus dogmatica est et immutabilis, primum
ac directe proscribuntur doctrinae haereticae; altero deinde
loco est coercitio abusus proponendi symbola fidei arbitrio

- 605 -

singulorum sive Episcoporum sive aliorum neglectis ac
praetermissis formulis solemniter ab Ecclesia sancitis at­
que in usum universalem adoptatis. Vide in Cone. Floren­
tino Card. Iuliani demonstrationem (Hard. IX. p. 138. sq.).
6) Hoc quo diximus, non autem Photiano sensu decre­
tam esse aut decerni potuisse immutabilitatem symboli,
plenissime confirmatur et illustratur ex aliis monumentis.
Eutyches in Conciliabulo Ephesino (latrocinali) sub Dioseoro decretum Concilii III omnino sensu interpretatus est
Photiano, permanere se aiebat in professione Nicaena, et
sicut demere ita nec addere ei quidquam licere. « Hanc
fidem et memorata hic (Ephesi) anterior sancta et univer­
salis synodus confirmavit, cuius praesul fuit Cyrillus...
et definitionem protulit, eum qui praeter istam addiderit
aliguid aut minuerit (al. adinvenerit, graeca versio : zvj
~apa ταυτην πραστ&εντα τι η επινοουντχ ) aut docuerit, da­
mnationibus quae tunc scriptae sunt, subiacere. n Eundem
sensum in Chalcedonensi Concilio defenderunt Dioscorus
et eius Episcopi Aegyptii : u nemo suscipit additionem ,
nemo diminutionem ; quae in Nicaea constituta sunt, te­
neant.» At reclamarunt Episcopi catholici, u Mentitus est,
non est definitio talis, non est regula » , aiebat Eusebius
Dorylaei. Hoc explicuit Diogenes Cyzici, a Dolose propo­
suit synodum ss. Patrum; accepit enim additamenta propter
perversum intellectum Apollinaris et Valentini et Macedo­
nii et qui eis similes sunt » (Mansi VI. p. 631. sq.). Haec
Dioscori appellatio ad decretum Ephesinum structa erat
contra epistolam dogmaticam s. Leonis, in qua aiebant pro­
positum esse novum symbolum.
Hinc Concilium ipsum Chalcedonense in sua allocutio­
ne ad Marcianum imperatorem declaravit sensum illius
decreti Ephesini. Primum indicant Patres querelas adver­
sarii, qui epistolam Leonis accusat u asserens , quod non
liceat cuiquam exponere fidem praeter Patres , qui apud
Nicaeam concorditer convenerunt » (1). Respondent vero,
professionem Nicaenam ex lege Ecclesiae esse utique ha(1) Ώ; oJx

έζον

ffarsçMy γίχίσδαι.

tivai

, txSfffiv r»ya jriffrtwç

Xtyuv

rapa,

τη»

Νιζαια

- 600 —

bendam u velut principali loco, » hancque tradi catechume­
nis. Porro, aiunt, si haeretici suis innovationibus non tur­
barent pietatis semitam, u deceret Ecclesiae filios nihil am­
plius excogitare, quam symbolo constat esse declaratum.»
Contra novos autem haereticorum errores, u necesse nobis
est commenta quoque eorum devia salutaribus adjectioni­
bus (al. oppositionibus) refutare, non ut novum ad pietatem,
quasi fidei desit (al. quod fidei desit), semper aliquid exqui­
rentes, sed ut contra ea quae ab illis innovata sunt, excogi­
tantes quae salubria iudicantur » (1). Ostendunt deinde ex­
plicationes veritatis adversus novos errores insertas esse in
ipsum symbolum, Conciliorum definitionibus et ss. Patrum
declarationibus vindicatas. Huiusmodi vero explicationes
numquam absolute conclusae sunt ita, ut novis haeresibus a
magistra Ecclesia non possint novae opponi definitiones ac
fidei professiones, a Si quis autem censet, hucusque con­
sistere debere eos qui fidem pro facultate defendere cu­
piunt, maxime quidem hoc praeceptum haereticis promul­
gare debebit, illos ab impugnatione removens , non aver­
tens a protectione pastores. Omnis enim lex iniustos a de­
lictis cohibet, non indices a potestate disiungit (2). Alias
autem doceantur indociles, quia et nunc licet ut ambigui­
tate quaestionis exorta, Patrum interpretationibus nostram
confessionem coaptemus n (3) (Mansi VII. p. 455 sqq.).

Verbis ipsis quibus in Concilio Florentino et a catho­
licis theologis lex Ephesina explicatur, iam praeiverat
Cyrilli in sede episcopali successor saeculo VI. Eulogius
Alexandrinus, verbis inquam ab ipso Photio in sua Biblio­
theca nobis conservatis. Calumniam quam Chalcedone Dioscori sectatores inferebant contra epistolam Leonis, ean­
dem Monophysitae postea repetebant contra ipsam syno(1) Άναγζη χαι vj/ζας ταις ακτών ί’ζτινοιαι,' αντιταττίΐ* το* ί’λίγχο»,
οι’χ ως τι ληζτον τη πιστει χαινονργουντας αει προ; ευσεβεια*/, α’λλ’ ως ·οΐζ
παρ’sxer/ων χαινοτομουμενοίζ ετπνοουντας τα προσφορά.
(2) Hisce verbis plenissima decreti Ephesinx declaratio continetor.
(3) Πας γαρ νο/ζος toi; πονηροί; απαγορεύει την αμαρτίαν, ου τους χριτας
απειργ-ι τη; εκούσια:' άλλα; τε '/.ανθανετωσα·/, ύ; χα:
εςίστιν, αμ^ι*
πρητησε^; ^υειση;. τα.*ς των χτατιρων ερμηνζίαι; την ημετεραν επισύναπταν
ομολογίαν.

— 607 —

dum Chalcedonensera, u quod definitionem exposuerit (syn­
odus), tale facinus a prima synodo Ephesi habita omnino
prohibitum fuisse. » Videbant Monophysitae non minus
quam Catholici, Concilium Chalcedonense (sicut postea fa­
ctum esse ostendimus ab aliis synodis) suas definitiones po­
suisse, ut explicationes symboli et paris cum symbolo aucto­
ritatis. Hinc Eulogius non respondet adversariorum obiectioni ex Ephesino decreto petitae, quod Photiani dicunt, Patres
Chalcedonenses nihil mutasse in symbolo, sed imo denuo eius
immutabilitatem decrevisse; verum totam defensionem con­
tra calumniam Monophysitarum constituit in explicando
genuino sensu decreti Ephesini, additiones nimirum contra·
rias fidei Nicaenae fuisse proscriptas, minime vero eidem
fidei congruentes, quas et rerum natura et perpetua Ec­
clesiae traditio ac consuetudo semper licitas esse demon­
strat; hoc nisi ita esset, Ephesini Patres et synodum oecumenicam II et seipsos damnassent, quippe qui et ipsi no­
vas symbolo profitendo addiderunt definitiones, u Si secun­
dum istorum delirium synodus (Ephesina) aliam definitio­
nem omnino producere vetuit, haec ante alios contra se
ipsam tulit condemnationis sententiam. Nam hoc ipsum
decretum condens (de immutabilitate symboli) definit, quod
nulla ante ipsam definiverat (h. e. ipsum iam decretum in
se involveret contradictionem). Insuper eius definitio est
unio secundum hypostasim, quam antiquiores synodi non
definiverant. Certe secundum ea, quae isti delirant, conde­
mnat synodum centum quinquaginta ss. Patrum Constantinopoli habitam (oecumenicam II); haec enim Pneumatomachurn proscribens, definitioni Nicaenae doctrinam de divi­
nitate Spiritus Sancti congrua additione coaptavit. Si au­

tem Concilia antecedentia propter suas additiones repre­
hensioni obnoxia non sunt, neque subsequentia in causis
similibus dissimiliter poterunt condemnari. Ita stultitia omnia
commiscet ac pervertit. Ephesina namque synodus fidem
aliam, cuius dogmata sint contraria synodo Nicaenae, omni­
no exponi vetuit; sincerorum vero in illa (Nicaena synodo)
servatorum dogmatum expositionem quae tempus postulet,
et ipsamet (synodus) addidit, et rerum mag istra natura et

— 608 —

Ecclesiae traditio hoc semper adamare dignoscitur » (1).

Eulog. in Photii Bibi. cod. 230. (Migne, T. CUI. p. 1049).
His simillima habet s. Maximus adversus Monophysitas
calumniatores synodi Chalcedonensis u ob additas definitio­
ni Nicaenae voces » (Migne T. XCI. p. 258. 259).
c) Imo vero diu ante Photiana tempora videmus cum
proclamatione definitionum immutabilium in Ephesino et
sequentibus Conciliis sancitarum, simul coniungi explica­
tionem symboli Constantinopolitani per additam particu­
lam Filioque. Adeo certum erat ac ratum, huiusmodi coa­
ptationem nostrae confessionis cum interpretationibus Pa­
trum, ut ait Concilium Chalcedonense, non esse additionem
aut subtractionem, quae in Conciliis adversus haereticos
proscripta est.
u Concilium generale » Angliae Hedefeldense anno 680
celebratum sub Archiepiscopo Theodoro (natione graeco)
professionem fidei edidit, in qua praeter alia haec legun­
tur. « Suscipimus sanctas et universales quinque synodos
beatorum et Deo acceptabilium Patrum (enumerantur sin­
gulae).... et synodum quae facta est in urbe Roma tem­
pore Martini papae beatissimi:... Suscipimus et glorifica­
mus D. N. lesum Christum sicut isti glorificaverunt, nihil
addentes vel subtrahentes.... glorificantes Deum Patrem sine
initio, et Filium eius unigenitum ex Patre generatum ante
saecula, et Spiritum Sanctum procedentem ex Patre et Fi­
lio inenarrabiliter, sicut praedicaverunt hi quos memoravi­
mus supra, sancti Apostoli et prophetae et doctores; et nos
(1) Ναι δη χαι την ε’ν Κονσταντινοοπολει των ρ’άγιων πάτερων, ΐξ ών
αυτοί ληροΰσι, παραγράφεται' τον πνευματομαχον γαρ άυτη χαθελοοσα, τω
χατα την Νίκαιαν εκψωνηθεντι ορω την περί του άγιου πνεύματος θεολογίαν
προσ^εισα συνηρμοσε ... χαι γαρ η' εν Ε^εσω σύνοδος πιστιν μεν έτεραν, ής
εναντία τα δόγματα προς την εν Νίκαια καθεστηκε σύνοδον, παντελώς έχτιθεσθαι δΐίκωλυσεν άν.ηρατων δε των εν άυτη σοζομενων (εκθεσιν vel πιστιν),
άπερ ό χαιρος απαιτεί, προστι3εναι άυτης τε γεγονεν εργον , χαι των πραγ­
μάτων η’ φυσις διδάσκαλος και της εκκλησίας όράται τούτο στεργουσα δια
παντός ή παραδοσις.
Caecus sit qui pon videat, quando de auctoritate agitur, qua legi­
timae fiant additiones, tam catholicos quam haereticos in eodem censu
habuisse additiones in symbolo et alias definitiones fidei.

—··

omnes subscribimus, «qui cum Theodoro Archiepiscopo fidem
catholicam exposuimus n Mansi XI. p. 176.
Data opera s. Paulinus Aquileiensis in Concilio Foroiuliensi anni 796 declarat sensum decreti Ephesini, nomine
scilicet «additionis et diminutionis, r> quae proscripta sit,
nequaquam intelligi insertam etiam in ipsum symbolum
ulteriorem explicationem fidei Nicaenae sed proscribi tan< tummodo ipsius fidei perversionem. Secundum hanc declara­
tionem Paulini prolixa ibi disputatione probatam, ab eadem
synodo non solum adoptatum est symbolum cum particula
Fdio que, ut iam pridem in regnis Caroli M. in quibus
Aquileiensis provincia comprehendebatur, recitari consue­
verat ; sed etiam prolixior ibi adiungitur fidei eiusdem
expositio , quae cum professione bis repetita processionis
a Patre et Filio iubetur integra memoria retineri. Incre­
dibili impudentia AdamusZoernikaw (Czernikow), Theopha­
nes Prokopowicz, Macarius Bulgakow audent s. Paulinum
hocque eius Concilium truncatis textibus citare, ut demon­
strent Patres Foroiulienses ex decreto Ephesino absolute
prohibitam declarasse insertionem particulae Filioque in
symbolum fidei. Quare operae pretium erit contextum
ipsum paulo diligentius inspexisse.
Paulinus cum sua synodo solam tractat quaestionem
dogmaticam, quatenus decreto Ephesino absolute proscri­
batur « alia fidei expositio, » atque hoc sensu non expli­
cationem fidei veram prohibitam esse ait, quod postea schis­
matici in Concilio etiam Florentino et nunc Macarius alii­
que praefracte contendunt; sed decretum intelligi debere
de expositione contraria fidei catholicae. Partem vero di­
sciplinarem , quam post duodecennium Leo III simul cum
parte dogmatica respexit, Paulinus non attingit ; sed sicut
alii Episcopi et theologi Carolo M. familiares ita etiam
Foroiulienses obsecundabant regis desiderio, qui recitatio­
nem symboli cum explicatione Filioque perurgebat. Diffi­
cultatibus autem Romanorum, quae disciplinares erant et
non dogmaticae , Foroiulienses sicut generatim familiares
Caroli respondebant solum ex parte dogmatica, in qua re­
vera omnes Catholici consentiebant, per se nempe et absoFranzelin, DE DEO TRINO SEC. fers.

39

— 610 —

— 611 —

lute necEphesino nec ullo alio decreto insertionem veritatis
fidei esse aut posse esse vetitam. Unde eorum declarationes
non valent quidem contra usum disciplinarem Ecclesiae Ro­
manae tum temporis contrarium , ut postea Leo Pontifex
explicuit; at continent egregiam expositionem decreti Ephesini contra posteriores absurdas interpretationes Photianorum.
Primum Paulinus indicat oppositionem adversariorum, ·
qui appellantes ad decretum Epliesinum dixerint non licere
aliam fidem h. e. aliud symbolum componere, atque idcirco
non esse admittendam insertionem particulae Filioque. Re­
spondet vero, aliam fidem intelligi fidem contrariam veri­
tati , cuiusmodi erat Nestorii et Eutychetis , non autem
explicationem veritatis. Hoc probat ex insertionibus factis
in symbolo a PP. Constantinopolitani Concilii. Unde infert,
eodem iure a posterioribus additam esse explicitant pro­
fessionem processionis Spiritus Sancti a Patre et Filio.
u De mysterio sanctae et mirabilis Trinitatis planiore
me repromisisse profiteor sermone dicturum... Propter va­
rios videlicet haereticorum errores, diversasque quorumdam
simplicium suspiciones, non alteram componere vel docere
fidem consentio , sed eam quam a ss. Patribus traditam
omnia sinceriter saecula susceperunt. Scio namque quibus­
dam in synodalibus foliis (Ephesinis et Chalcedonensibus)
esse sancitum, ad refellendas siquidem novas et multiplices
haereses , praesertim propter fraudulentam fictamque Ne­
storii vel Eutychis falsidicorum pestilentiumque virorum
non fidem dicam sed potius perfidiam (1), non licere cui­
quam alterius fidei symbolum docere vel componere. Sed
absit a nobis proculque sit ab omni corde fideli alterum
(1) Symbolum Nestorianum a Charisio delatum et damnatum Ephesi
et in sequentibus Conciliis, contra quod decretum de non componenda
alia fide directe opponitur. Macarius (Introduction à la Théologie or­
thodoxe p. 582) hacc caute supprimit; et quod Paulinus dicit alterius
fidei symbolum ipse vertit un autre symbole de foi. Mox iterum explicat
Paulinus, illud esse aliud vel aliter compositum symbolum, quod procul
debet abesse ab omni corde fideli. An forte schismatici veritates fidei
revelatas non solum a formula'symboli, sed etiam ab omni corde fideli
procul esse inbent?

1

vel aliter quam illi instituerunt, symbolum, vel fidem com­
ponere vel docere ; sed iuxta eorum sensum ea fortasse, quae
propter brevitatis compendium minus quam decet a simpli­
cibus intelliguntur, exponendum decrevimus tradere, ac me­

moria mandavimus eam (fidei expositionem) ipsumque tex­
tum symboli retinere , quatenus iuxta Apostolum idoneus
sit homo Dei , ad omne opus bonum paratus.... Enimvero
non est in argumento fidei addere vel minuere ea , quae a
ss. PP. bene salubriterque sunt promulgata (1), secundum
(1) Hic Macarius et suum Theophanem Prokopowicz et se ipsum su­
peravit fide vere graeca. Theophanes textum ipsum latinnm describens,
satis habuit eum in unico loco ad suum scopum mutare. Paulinus nempe
dicit, se mandasse ut tum expositio fidei amplior tum texus symboli memo­
ria retineatur, quae duo documenta huic orationi ibi subiuncta sunt, ambo
cum declaratione explicita processionis a Patre Filioque; hocque ipsum
mandatum repetit in fine orationis, et post descriptam formulam sym­
boli et expositionis iterum inculcat: « hanc catholicae fidei sincerissimam
puritatem volumus omnes Dei sacerdotes omnesque gradus Ecclesiae....
distincte et sensatim discendo memoria retinere » ; quod si non praesti­
terint, in proximo Concilio (inquit) u difficile vos vitare ecclesiasticas
ferulas existimate. * Theophanes vero locum mutavit ita : « ea fortasse
quae propter brevitatis compendium minus quam decet a simplicibus
vel indoctis intelliguntur, exponendum decrevimus tradere, ac memo­
riae mandavimus, eam ipsumque textum symboli retinere, » Sensum, qui
iam nullus est, Theophanes pro suo lubitu affigit: « vides , inquit, ut
cavet symbolo ab omni additione, et expositionem quidem symboli non
prohibet, textum tamen eius retinendum esse docet * (Theophanes Tract,
de Sp.S. p. 21.). At Paulinus dicit, textum symboli una cum ampliori
fidei expositione esse memoria retinendum , sed ut utramque formulam
ibi describit cnm professione processionis a Patre Filioque. Sequentia,
nbi Paulinus ait prohibitam additionem vel diminutionem consistere in
compositione perversi dogmatis, nullatenus vero vetitum esse promulgata
a Patribus (ipsum nempe symbolum) vera explicatione supplere, Theo­
phanes noster fideliter recitat; sed confisus suos lectores verba Paulini non intellecturos, fronte imperterrita pronuntiat, haec dixisse Paulinum contra additamentum Filioque: « occurrebat igitur eorum auda­
ciae, qui etiam symbolo eam (expositionem) inserere non verebantur ».
Atqui evidens est, haec a Paulino dicta esse ad defensionem insertio­
nis, ut ea in regnis Caroli iam obtinuerat, adversus contradictores ; evi­
dens, inquam, est ex ipsis verbis, et ex sequenti probatione, qua com­
parat insertiones in symbolo Nicaeno factas a PP. Concilii II. At hanc
comparationem Thophanes silentio premit. Et quid faciet dissertae, quae
subiungitur, defensioni pro additione particulae Filioque, et quid ipsi

— 612 —

eorum sensum recte sentire , et exponendum eorum subtile
supplere ingenium ; sed addere vel minuere est subdole contra
sacrosanctum eorum sensum, aliter guam illi, callida ter­
giversatione sentire, et confuso stilo perversum dogma com­
ponere, ac per hoc impio ore potius iactanter garrire quam
docere praesumere, n
Hactenus dixit, quid non sit et quid sit aliam fidem
componere vel docere. Sequitur probatio ex comparatione

symboli Constantinopolitani, quod licet per explicationes

Xie

huic insertioni tum in formula symboli, nt eam Panlinus tradidit me­
moria retinendam, tum in ampliori expositione fidei? Facile apostata
Theophanes se expedit, praefracte suis affirmans: haec omnia esse spuria,
et a Latinis interpolata! Quo argumento, qua editione, quo codice adiutus tam incredibilia asserit? Nullum habet codicem, nullam editionem,
nullum testem ,· sed argumentum hoc unum et solnm : quia Paulinns
paulo ante dixerat, non licere symbolum alterius fidei componere. Sed
nonne simul longa disputatione demonstraverat, symbolum alterius fldei
esse dumtaxat illud, quod contineat perversum dogma* Evidentia quidem
haec sunt in contextu Paulini, sed Photianis studiose occultanda.
Macarius 1. c., ut dixi, magistrum Theophanem longe superat. Prae­
cisis tricis molestis levi mahu totum negotium componit. Cum non tex­
tum latinum Paulini proferat, sed suam adornet versionem, truncando
et mutando transvertit omnia in sensum contrarium , qua in re iam
alibi Macarium mirati sumus artificem insignem. Quisque videt substan­
tiam totius sententiae Paulini reperiri in illa periodo, ubi explicat, quid
non sit et quid sit additio vel diminutio, quae prohibita est ab Ephesino
ceterisque Conciliis : « EnimveTo non est in argumento fidei addere vel
minuere ea, quae a ss. PP. sunt promulgata, secundum eorum sensum
recte sentire, et exponendum eorum subtile supplere ingenium (expo­
nere explicite quae ipsi subtili suo ingenio intelligebant implicita);
sed addere vel minuere est subdole.... perversum dogma componere.»
Iam Macarius non per paraphrasim , ut quandoque fit ab impostoribus,
sed omnino ut versionem verbalem totum istum locum ita reddit: «car
ajouter on retrancher quoi que ce soit à ce que les ss. Pères ont légué
pieusement (intellige in symbolo , ut apud Macarium immediate ante
legitur) , est un act incompatible avec la foi. » Habes Paulinum Jlacarianum ! Primum nempe incisum «* enimvero non est in argumento fidei
addere vel minuere ea, quae a ss. PP. sunt promulgata,* ex contextu
avulsum suo modo vertit, reliqnis omnibus eiusdem periodi ingeniose
suppressis. Hisce artibus probata est thesis Macarii : « ainsi dans le
Concile d’Italie (sic) Paulin patriarche d’Aquilée rejeta positivement
cette addition » ( Filioque), et sano absurda quaelibet alia non minus
expedite probari possent.

— 613 -

auctum non tamen habet fidem aliam quam Nicaenum, cu­
ius fidem ipsi PP. Constantinopolitani ubique voluerunt
inviolatam perenniter permanere, u Plurimorum etenim ca­
tholicorum virorum, Ecclesiarumque Dei cultorum sacrae
fidei compositum venerabile legimus opus (symbolum),
aliis quidem verbis dissimilique calamo resonante, sed eun­
dem sensum eundemque ingenii intellectum concorditer in­

violatae fidei uno assertionis redolere probantur docu­
mento. Nam si recenseatur Nicaeni symboli series vene­
randa , nihil aliud de Spiritu S. in ea, nisi hoc modo
reperiri poterit promulgatum : et in Sanctum, inquiunt,
Spiritum (credimus), n Ostendit deinde, ipsa connumeratione
cum Patre et Filio in Nicaeno satis doceri Spiritum San­
ctum esse Deum, «quemadmodum postea (docebatur) a sanctis
Patribus centum quinquaginta (Concilii II), qui contestati
sunt symboli fidem Nicaeni Concilii inviolatam perenniter
permanere. Suppleverunt tamen, quasi exponendo eorum sen­
sum ; et in Spiritum Sanctum profitentur se credere, Do­

minum et vivificatorem, ex Patre procedentem, cum Patre
et Filio adorandum et conglorificandum. Haec enim et ce­
tera quae sequuntur, in Nicaeni symboli sacro dogmate non
habentur, n Nunc ex praemissis infert Paulinus illud, cuius
deiensionem maxime spectabat, recte nimirum iam pridem
in multis Ecclesiis particularibus fuisse insertam explicitam declarationem processionis a Patre Filioque, contra
haereticos, qui dixerint Spiritum procedere ex solo Patre.
De hoc dogmate Carolus M. ipse, cui Paulinus acta suae
synodi transmisit ac veluti dicavit, nec minus Episcopi et
theologi in eius regnis admodum sollicitos se ostenderunt,
et quandoque haeresim contrariam, quae a Photio demum
confirmata est, adseribebant etiam orthodoxis orientalibus,
qui Spiritum, profitebantur procedere a Patre per Filium,
quae omnia constant luculenter ex libris Carolinis (1. III.
c. 3. et 8.), ex libro Alcuini de Processione Spiritus San­
cti, ex epistola Hadriani I. ad Carolum, ex iis quae paulo
post acta sunt in Concilio Aquisgranensi et Romae a legatis
Caroli coram Pontifice Leone III. Alioquin iam inde a Con­
cilio Gentiliaco anni 767, in quo legati Constantini Co-

— 61-1 —

pronymi iconoclastae de hoc dogmate quaestiones excita­
verant, Graecorum fides quoad hunc articulum in regnis
Francorum saltem suspecta habebatur.
Progreditur itaque Paulinus ad hoc pro suo scopo caput
praecipuum, u Sed et postmodum propter eos videlicet hae­
reticos, qui susurrant (nulla nimirum ante Photium clara
prostabant testimonia pro existentia huius haereseos), Spi­
ritum Sanctum solius esse Patris et a solo procedere Pa­
tre, additum est: qui ex Patre Filioque procedit. Et tamen
non sunt hi sancti Patres culpandi, quasi addidissent ali­
quid vel minuissent de fide trecentorum decem et octo Pa­
trum, quia non contra eorum sensum diversa senserunt, sed
inculpatum eorum intellectum sanis moribus (i. e. modis)
supplere studuerunt. n

Haec non est nisi legitima illatio ex principiis, quae
Paulinus ad hoc ipsum demonstrandum praestruxerat, sup­
ponens nimirum veritatem ipsius dogmatis symbolo inserti,
de qua consensu universali constabat. Nihilominus ad com­
plendam demonstrationem pro insertione legitime facta,
quamdiu nempe dogmatice tantum non vero ex legibus di­
sciplinaribus quaestio spectatur, subdit Paulinus prolixam
probationem ipsius veritatis revelatae, quam depromit ex
consubstantialitate Patris et Filii, qua unum sunt spiratione
non minus quam natura et operatione; ex symbolica insuffla­
tione Filii in Apostolos Ιο. XX. 22; ex una communi mis­
sione Spiritus Sancti a Patre et Filio ; ex eo quod sicut Pa­
tris ita Filii Spiritus in Scripturis praedicatur; ex eo quod
nominata in Scripturis processione a Patre necessario intel­
ligitur eadem processio a Filio, sicut baptismus in nomine
lesu propter consubstantialitatem personarum intelligitur
baptismus in nomine trium personarum. Unde concludit hanc
orationis partem, exclamans: « quam catholice et ss. Patres
in hac fidei stabilitate (de Patre et Filio consubstantiali)
solidati , a Patre Sanctum Spiritum procedere sunt pro­
fessi ! quam gloriose et illi, qui eum a Patre Filioque pro­
cedere confitentur n (Mansi XIII. p. 833. sqq.). Adversus
Photianos ipsos his Paulini demonstrationibus simillima
disputavit Ratramnus 1. II. c. 2.

— Gia —

310. Posset quispiam fortasse dicere, hac in re Photianos
quoad rei summam non dissentire; neque enim negant posse
a synodo oecumenica veritates fidei inseri symbolo. Verum
qui hoc generatim assereret, monstraret se Graecorum dis­
putationes nominatim in primis congregationibus Concilii
Florentini (Ferrariae) non habere perspectas. Illi enim om­
nino contendebant, hunc esse sensum hancque vim decreti
Ephesini, ut ipsi Ecclesiae universali sive congregatae in
synodo sive extra illam abrogata sit facultas non minus
in symbolo quam in Scriptura sacra quidquam addendi
aut mutandi per modum etiam explicationis ac sensu quan­
tumvis vero et in divina revelatione comprehenso. Hac ra­
tione in congregationibus tertia, quinta, septima, octava,
nona , duodecima Marcus Ephesius et Bessarion Nicaenus
ceterorum nomine ac consensu disputabant (Mansi T. XXXI.
p. 519. 534.583. 584. 603. 607. 610. 615. 626. 678. 679.) - Sta­
tutum fuit a Patribus (Ephesinis), nulli deinceps patere
licentiam immutandi quovis modo symbolum Nicaenum,
quod idem est ac dicere Constantinopolitanum... Eam porro
licentiam quae usque ad ea tempora patuerat, sibi ipsis
praecludunt et reliquis omnibus η (ταυτζν τζν άδειαν y.ai εαυτών
α.φαφβυνται και πάντων των άλλων). Idque , subdit , facto ipso
Concilium demonstrasse; huius enim prohibitionis causa
vocem θεοτσκος licet pernecessariam symbolo non addidisse.
Ita Marcus 1. c. p. 534. Eadem repetiit Bessarion verbis
etiam expressioribus, u Nosse volumus Reverentiam ve­
stram, a nobis facultatem hanc negari universae Ecclesiae
et synodo etiam oecumenicae.... negamus autem non ipsi a
nobis, sed arbitramur hoc Patrum decretis negatum » (1)
Ibid. p. 610. 626. Quodsi nunc Macarius et ante istum Theo­
phanes Prokopowicz ex ipsa rei evidentia et argumentis
catholicorum constricti fateri coguntur, oecumenico Con­
cilio etiam post decretum Ephesinum fore potestatem dog­
mata revelatu inserendi symbolo , hac sua concessione in
primis desciscunt a doctrina suorum praecessorum in schis(1) TaUTVJV η/ζπ; τη» αίπα»
συνοξου

χα« cîutij;

»o//.i£o/aî>

τούτο

τη;

rot;

άπο

οιχου/ωιχη; ... àfaiçou/xev

όροι;

Tin

ζατιρχν

ΐχχλησ»αί 'ί >-<**

τταση;

χίΛωλυσΟαι.

Se

ουχ

àf’eaurt» t

άλλα

— Gib —

mate, ut ex dictis constat; tum haec confessio velut aliud
agendo ab his auctoribus hinc inde iniecta repugnat toti
reliquae eorum disputandi rationi, quae eadem est iisdem·
que nixa argumentis ac penes vetustiores illos suos docto­
res; postremo hac sententia admissa etiam fateantur opor­
tet, Ecclesiam occidentalem ex suis principiis catholicis de
valore consensus Ecclesiae et de auctoritate suprema, uni­
versali et infallibili Romani Pontificis in definitionibus fidei
et morum, iure optimo dogma de processione Spiritus Sancti
a Patre Filioque in ipso symbolo profiteri. Scio haereticos
Photianos hanc auctoritatem tum consensus Ecclesiae ca­
tholicae tum capitis Ecclesiae negare ; at si res ita habet,
iam de sola auctoritate Ecclesiae catholicae eiusque capitis
in definitionibus fidei generatim disputatio esse poterit, nul­
la autem lis de iure, quo professio processionis a Filio sit
adiecta symbolo. Ius enim definiendi fidei dogmata, et ius
definitiones ipsi symbolo inserendi unum idemque esse ipsimet Photiani fateantur necesse est, si sincera est illa Macarii
et Theophanis, quam dixi, sententia; quando ergo constite­
rit de illo priori iure definiendi dogmata, constabit etiam
ipsis Photianis de iure dogmata eadem inserendi symbolo.
Perspexerunt hunc rerum nexum Graeci in Concilio Floren­
tino, ac propterea viderunt ad demonstrandam illegitimam
insertionem articuli quantumvis veri ac definiti, sibi neces­
sariam esse absurdam illam contentionem, toti Ecclesiae
cui ius certe est definiendi dogmata, non tamen fas esse
mutandi vel unam vocem in symbolo semel sancito ac pror­
sus incommutabili.
4". Quaestio dogmatica de insertione dogmatis in textum
symboli, quam inepte excitarunt Photiani et de qua hactenus
diximus, omnino distinguenda est, et mirum quantum di­
versa a quaestione disciplinari, licet haec quoque intime
nexa sit cum custodia depositi, quibus in rerum adiunctis,
qua auctoritate veritatum fidei, de quibus certo constet, in­
sertio in formulam symboli tolerari, permitti, approbari,
iuberi possit vel quandoque etiam debeat.
Hac in re magnum est discrimen inter particulares formulas fidei, quae pro specialibus adiunctis quarumdam re-

— 617 —

1
t

gionum et Ecclesiarum aliquando ab Episcopis vel singulis vel unius aut plurium provinciarum praescribebantur,
et inter solemnia symbola quae ab universa Ecclesia san­
cita in usum communem velut tesserae fidei recepta sunt.
In haec posteriora, de quibus maxime nunc agimus , tum
ob specialem venerationem quae antiquitati christianae
debetur et semper habita est, tum ob universalitatem quod
sunt tesserae totius Ecclesiae, tum ob auctoritatem supre­
mam qua sancita sunt, commutationes per insertionem ve­
ritatum fidei quae prius in eis explicite non contineban­
tur, induci legitime non possunt nisi eâdem suprema au­
ctoritate, cui subsit Ecclesia universa, auctoritate scilicet
Romani Pontificis vel oecumenici Concilii saltem annuentis
et usum invalescentem iam ratum habentis (cf. S. Th. 1.
q. 36. a. 2. ad 2.). Attamen huius iuris transgressio per se,
nisi forte ipsa negaretur ecclesiastica auctoritas, non erit
error dogmaticus (ut somniarunt schismatici), sed violatio
disciplinae, eaque magis aut minus gravis, prout vel ius
tantum implicitum in. general i disciplina hierarchica vel
lex expressa obstiterit. Imo suprema auctoritate Romani
Pontificis licet nec approbante nec expresse permittente
attamen scienter ac tacite connivente potuit evadere, et in
pluribus Ecclesiis a VI ad IX saeculum videtur evasisse
consuetudo insertionis quadamtenus legitima.
Quanta vero cautione in ipsa, de qua agitur, additione
particulae Filioque in symbolo Constantinopolitano proces­
sum sit, historia demonstrat. Primum saeculo VI explicita
illa professio inserta est in Hispania et in Gallia Narbo­
nensi (supra p. 512) ; inde propagata in regnum Franco­
rum, in Germaniam, Illyricum etc. At Pontifices Romani
fidem quidem hanc constanter docebant; additionem verp
in ipso symbolo Constantinopolitano licet non disserte im­
probarent, neque tamen admittebant in Ecclesia Romana.
Habito anno 809 Aquisgrani Concilio occasione turbarum,
quae contra professionem processionis ex Filio insertam in
symbolum excitatae erant a monacho Hierosolymitano (supra
]). 574. nota), Carolus M. ad impetrandam sanctionem additio­
nis legatos misit ad Pontificem Leonem 111. At vero Leo

— GIS —

hunc articulum in ipsa professione fidei eadem occasione
missa « ad omnes Ecclesias orientales, » et coram legatis
Caroli utique asseruit et confirmavit (1); sed additionem in
solemni et antiquitus sancito symbolo noluit approbare (2),
imo suasit ut consuetudo inducta penes Francos paulatim
corrigeretur, quantum fieri posset absque dispendio verae
doctrinae (3). Postquam autem additio huius explicatio­
nis in symbolo per totum occidentem fere iam universalis
evaserat, simnlque inde a Photio post medium saeculum IX
contradictio schismaticorum contra ipsum dogma necessi­
tatem vel certe opportunitatem illius explicitae professio­
nis adduxerat , Pontifices Romani facto ipso eam ratam
(1) Cum legati recitassent testimonia ad probandam processionem
Spiritus Sancti ex Patre et Filio, Pontifex respondit: « ita sentio, ita
teneo cum his auctoribus et s. Scripturae auctoritatibus. Si quis aliter
de hac re sentire vel docere voluerit, defendo; et nisi conversus fuerit
et secundum hunc sensum tenere voluerit, contraria sentientem penitus
abiicio... Quisquis ad hoc sensu subtiliore pertingere potest, et id scire
aut ita sciens credere noluerit , salvus esse non poterit n Hard. IV.
p. 969. sqq. Mansi XIV. p. 18. sqq.
(2) Cum ex commemorata responsione inferrent legati: « si ergo ita
est, immo quia ita est, quod non credere non licet: et non tacendo do­
cere licet, cur non licet cantare vel cantando docere? reposuit Leo :
u licet inquam, licet docendo cantare, et cantando docere; sed illicite
in prohibitis nec scribendo nec cantando licet inserere n 1. c. Appellavit
ibidem Pontifex ad decretum veterum Conciliorum , quae in symbolo
u quidquam inserere prohibuerunt », adeoqne certe illud decretum ita
intellexit, ut supra explicuimus, quod non solnm corruptio per falsam
doctrinam sed etiam insertio doctrinae verae ac revelatae sit prohibita,
nisi flat auctoritate pari , qua symbolum sancitum est, videlicet aucto­
ritate suprema Pontificis vel Concilii occumenici, qua ipse Leo tunc uti
noluit. Est nimirum , ut diximus , haec res disciplinae sed disciplinae
pertinentis ad universam Ecclesiam, et ideo non nisi suprema ac univer­
sali auctoritate moderandae.
(3) « Si priusquam ita cantaretur, interrogatus essem ; ne inserere­
tur, utique respondissem. At nunc, quod tamen non affirmando sed
vobiscum pariter tractando dico, quantum menti occurrit, ita mihi videtur posse utrumqne fleri : ut paulatim in palatio , quia in nostra
sancta Ecclesia non cantatur, cantandi consuetudo eiusdem symboli in­
termittatur.... Si dimittatur a vobis, dimittetur ab omnibus; et ita for­
tasse... ntrumque fleri possit, ut quod iam nunc a quibusque prius
nescientibus recte creditur, credatur, et tamen illicita cantandi consue­
tudo sine cuiusque fidei laesione tollatur » ibid.

— CIO —
habuerunt et in Romana atque in universa Ecclesia latina
adoptarunt ac suprema auctoritate sanciverunt. Quod quia
non solemni aliquo decreto sed usu ipso factum est, de
tempore quo primum usus coeperit esse universalis , non
liquido constat variantibus eruditorum sententiis inter me­
dium saeculum IX. et saec. XI. a Nicolao I. ad Benedi­
ctum VIII. Vide Lequien Damasc. I. n. 28. (qui ultra ad­
huc ad aliquem Benedicti VIII. successorem usque ad Leo­
nem IX. ex rationibus non valde probabilibus moram pro­
trahit); de Rubeis ad vitam Georgii Cyprii dissert, dogm. II.
c.4. n. 5. p. 190. sqq.; c. 5.; cl. Hergenroether in suo Pho­
tio T. I. p. 705. sqq.

— 620 -

SECTIO IV.
DE MISSIONE DIVINARUM PERSONARUM
ET SINGILLATIM DE MISSIONE SPIRITUS SANCTI

CAPUT I.
DE MISBIONE VISIBILI ET INVISIBILI,

ET DE INHABITATIONE PERSONARUM DIVINARUM CONSIDERATA

EX

PARTE

CREATURAE

SANCTIFICATAE

THESIS XLII.

De notione missionis in persona divina, et de distinctione
inter missionem visibilem ac invisibilem.

»
n
»
»
»

u Missio gencratim includit ordinem aliquem missi tum ad personam a qua mittitur, tum ad terminum quo mittitur; unde missio in
personis divinis non quidem diversitatem naturae, sed tum aeternam
processionem missi a mittente tum eflicientiam in tempore ac personae
manifestationem includit, prae cuius efficientiae et manifestationis diversitate distinguitur missio visibilis et invisibilis. »

I. Missio (passive accepta) significat unius ab altero
egressionem secundum aliquam rationem principii (physi­
cam vel moralem) ad aliquem terminum. Dicit ergo a) dis­
tinctionem realem mittentis et missi ; 6) aliquam vel pro­
priam vel impropriam dependentiam missi a mittente se­
cundum auctoritatem vel consilium vel originem (S. Th. 1.
q. 43. a. 1.); c) habitudinem ad terminum; sive iste termi­
nus sit locus, ut missus ibi sit, ubi antea non erat, vel
novo modo sit; sive sit aliquis effectus, ut illum operetur.
Ergo missio necessario infert habitudinem missi ad dupli­
cem terminum, ad mittentem a quo , et ad terminum seu
effectum, ad quem mittitur.
Cum haec missionis notio sit essentialis , etiam in di­
vinis missio secundum eam intelligenda est seclusis imper­
fectionibus, quas sane non missio per se sed creatura missa
includit. Has imperfectiones Ariani transferebant a crea­
turis ad missionem per se spectatam, sicque Filium Patre,
Spiritum Sanctum etiam Filio inferiorem esse asserebant,

— 621 -

quia in Scripturis Filius a Patre, Spiritus Sanctus a Pa­
tre et Filio dicitur missus. Iimno vero quia Pater est et
Filius, atque Filius nihil potest a se facere sed facit si­
militer, quaecumque facit Pater, ex hac unitate essentiae
et distinctione per originem Christus Dominus ipse infert
missionem Filii a Patre esse talem, ut postulet aequalitatem
honoris, quo colendus est missus cum mittente: u ut omnes
honorificent Filium , sicut honorificant Patrem ; qui non
honorificat Filium , non honorificat Patrem qui misit il­
lum » Ιο. V. 18-23. Patres frequenter refellunt illam falla­
ciam Arianam; inter alios Augustinus indicat rationem,
qua imperfectiones illae excludantur in missione personae
divinae, u Non ideo minorem Filium quia missus est a Pa­
tre, nec ideo minorem Spiritum Sanctum quia et Pater eum
misit et Filius, sufficienter demonstratum est. Sive enim
propter visibilem creaturam sive potius propter principii
commendationem, non propter inaequalitatem vel imparili­
tatem vel dissimilitudinem substantiae in Scripturis haec
posita intelliguntur ; quia , etiamsi voluisset Deus Pater
per subiectam creaturam visibiliter apparere, absurdissime
tamen aut a Filio quem genuit, aut a Spiritu Sancto qui
de illo procedit, missus diceretur » Aug. Trin. IV. n. 32.;
S. Th. 1. q. 43. a. 1. ad 1. et 2. Cf. th. XXXIII.
Missio itaque in divinis duo includit, velut fundamen­
tum est origo personae missae a mittente, formalis autem
ratio missionis completur in efficientia aliqua externa, qua
persona ab alia procedens vel manifestetur vel novo modo
incipiat esse praesens iu creatura. Vide s. Aug. Trin. IV.
n. 27. 28. Nisi enim persona quae mitti dicitur, procedat
a mittente, non potest intelligi ordo essentialiter inclusus
in notione mittentis et missi. Propter perfectionem enim
personae divinae et propter
unitatem
naturae
dependentia
»
missi a mittente non potest esse proprie dicta, sed solum
sicut essentiae ita virtutis, consilii, operationis communi­
catio ab una persona in aliam, quod ipsum est processio
unius ab alia.
Porro quoad terminum , ad quem fiat missio , propter
eandem personae missae perfectionem non potest esse sermo
9

de mutatione sive locali sive quavis alia in ipsa persona,
sed mutatio necessario sistit in creatura, cui divina per­
sona vel speciali modo praesens manifestatur, vel speciali
modo coniungitur. Dixi speciali modo persona praesens ma­
nifestatur vel coniungitur creaturae. Nam missio sicut do­
natio personae divinae secundum linguam sanctam Scrip­
turae et Patrum sensu saltem magis proprio non dicitur
nisi ad inhabitandum et manendum in creatura ( ένπζζσις,
yw Ιο. XIV. 16. 23.; 1. Cor. III. 16.; VI. 19. ; 2. Cor. VI.
16. etc.); inhabitatio autem haec est Dei amantis et amati
in supernatural iter amato et amante. Unde missio omnis per­
sonae divinae saltem ordinem habet ad hanc inhabitatio­
nem et supernaturalem sanctificationem. Sed de hac re paulo
post dicemus.
Ex his consequitur, a) fundamentum missionis esse qui­
dem aeternum et necessarium, missionem vero ipsam fieri
in tempore et esse liberam libertate utique unius numero
voluntatis in persona mittente et missa (cf. S. Th. 1. q.43.
a. 2.); Z>) latius patere, quod personae divinae dicuntur
venire vel dari creaturae, quam quod dicuntur mitti. Ve­
nire enim et dari dici potest secundum aliquem effectum
aut aliquod charisma Deus absolute spectatus aut quaevis
persona divina absque respectu ad processionem a princi­
pio; at mitti non intelligitur ex dictis nisi persona pro­
cedens ab altera, qnae mittit (1). Lege Suarez 1. XII. c. 2.
et 3.; Petav. 1. VIII. c. 1. De ratione, qua Deus venire et
discedere dicitur, egimus in Tractatu de Deo th.XXXIV.
Consequitur c) ex dictis, missionem personae divinae non
esse nisi ad creaturam rationalem, et non nisi secundum
effectus atque in ordine ad effectus supernaturales.
II. Diximus, personae missionem esse vel per manifesta­
tionem praesentiae vel per specialem coniunctionem cum
creatura. In hoc ipso indicata est distinctio duplicis mis­
sionis visibilis scilicet et invisibilis.
. (1) Aliud est, quando Filius factus homo dicitur in Scripturis se­
cundum humanam naturam mitti a Spiritu Sancto ad aliquod munus,
vel Patres quandoque etiam dicunt eum mitti a SS. Trinitate et a se ipso,
quod videlicet, quatenus Deus est, mittit se ipsum ut hominem. Vide
supra th. XXXIII. η. II. et cf. Tract, de Incarnat. th.XLVII.

(■

- 623 -

Missio itaque visibilis est, quando persona divina pro­
cedens ab alia vel fit visibilis in natura visibili sibi facta
propria, vel quando cum habitudine aliqua ad supernaturalem inhabitationem et sanctificationem specialiter prae­
sens exhibetur per ostenta aliqua producta ad ti4em per­
sonam distinctam significandam. Unde missio visibilis recte
distinguitur ea quae dici potest substantialis , cuiusmodi
sola erat Verbi incarnatio: u ubi venit plenitudo temporis,
misit Deus Filium suum factum ex muliere» Gal. IV. 4. etc.;
altera deinde potest appellari missio in symbolis vel repraesentativa, cuiusmodi erat Christo baptizato u descendens
Spiritus Sanctus quasi columba, » et super Apostolos in
u linguis tamquam ignis. »
De missione hac visibili personarum divinarum multis
disserit Augustinus Trin. ΙΓ. u Si ergo missus dicitur (Fi­
lius), in quantum apparuit foris in creatura corporali, qui
intus in natura spirituali oculis mortalium semper occultus
est, iam in promptu est intelligere etiam de Spiritu San­
cto, cur missus et ipse dicatur. Facta est enim quaedam
creaturae species ex tempore, in qua visibiliter ostendere­
tur Spiritus Sanctus, sive cum in ipsum Dominum corpo­
rali specie velut columba descendit, sive cum die Pente­
costes... visae sunt illis linguae divisae tamquam ignis...
Haec operatio visibiliter expressa et oculis oblata mortalibus
missio Spiritus Sancti dicta est (visibilis), non ut appareret
eius ipsa substantia, qua et ipse invisibilis et incommuta­
bilis est sicut Pater et Filius, sed ut exterioribus visis ho­
minum corda commota a temporali manifestatione venientis
ad occultam aeternitatem semper praesentis converteren­
tur... Apparuerunt ista, sicut opportune apparere debue­
runt, creatura serviente creatori et ad nutum eius incommutabiliter in se ipso permanentis, ad eum significandum
et demonstrandum, sicut significari et demonstrari morta­
libus oportebat, mutatft atque conversa » Aug. 1. c. n. 10.
11. vide ibi reliqua. Cf. thesim VI.
Quoniam missio visibilis repraesentativa ordinem habet
ad missionem invisibilem per sanctificationem, ideo docent
aliqui theologi (cf. Suarez 1. XII. c. 4. n. 5. sqq.; Ruiz

— 624 —

disp. 109. sect. 8. η. 9. sqq.), missionem visibilem esse
manifestationem missionis invisibilis praesentis, ut quando
Spiritus Sanctus missus est Apostolis; vel iam factae, ut
quando facta est visibilis missio in Christum baptizatum. Propterea theophanias veteris Testamenti de quibus
egimus th. VI., etiamsi a Angelus Domini n dicatur esse ip­
sum Verbum , verentur appellare missiones Filii et ma­
lunt dicere apparitiones. Ratio est, quia illae apparitio­
nes non ordinabantur ad significandam sanctificationem
et missionem invisibilem , quae tum fieret aut antea iam
facta esset (cf. S. Th. 1. q. 43. a. 7. ad 6.; Suarez 1. XII. c. 6.
n. 23.; Ruiz disp. 109. sect. 9. n. 10. sqq.). Sed quoniam tlieophaniae pertinebant utique ad ordinem supernaturalem, et
ita mediate saltem connexionem habebant cum sanctificatio­
ne, lis de modo loquendi ex hac parte non est magni momenti.
Potius dicendum est, quod missio Filii Dei erat principalis
in ipsa incarnatione, theophaniae vero illae, ut 1. c. osten­
dimus, erant quaedam prolusiones et praeparationes ad hanc
missionem visibilem in natura hypostatice assumpta; prop­
terea illae in comparatione cum hac non dicuntur et sine
addito dicendae non sunt missio Filii Dei. Eodem fere modo
dicendum esset de missione Spiritus Sancti in veteri Testa­
mento, si quae visibilis ibi facta est (cf. p. 100.101), in
comparatione cum missione visibili eiusdem Spiritus in
novo Testamento.
Corollarium. Ex dictis intelligitur, a) missionem divi­
nae personae non fieri ad illam rem sensibilem, per quam
praesens significatur; illa enim res non est terminus inissionis sed medium assumptum ad sensibilem reddendam
missionem hominibus tum illis ad quos fit missio, tum aliis
propter quos saltem mediate fit ; Z>) visibilem missionem
Spiritus Sancti posse fieri et factam esse sine missione
(passiva) Filii, et vicissim; licet missio invisibilis, ut postea
dicemus , necessario sit coniuncta utriusque personae et
inhabitatio totius Trinitatis. Quamvis enim efficientia signi
visibilis sit communis tribus personis, significatio tamen
referri potest ad unam distinctam personam (p. 102.), quo­
modo etiam in incarnatione ejjicienter et terminative spec-

tata distinctione opus esse, alibi demonstravimus (Tract,
de Incarnat, th. XXXII.). c) Sacramenta sunt quidem si­
gna visibilia et efficacia gratiae sanctificantis et conse­
quenter invisibilis missionis Spiritus-.Sancti , non tamen
sunt ostenta tunc a Deo effecta ad significandam Spiritus
Sancti praesentiam; sed res in se humanae vel naturales
a Deo elevantur ad significationem et efficaciam conferen­
dae gratiae (non loquimur de Sacramento Eucharistiae per­
manente); propterea in Sacramentis non potest intelligi vi­
sibilis sed tantum invisibilis missio Spiritus Sancti. Cf. Au­
gust. Trin. 1. II. n. 11.; S. Th. 1. q. 43. a. 7.; Ruiz disp. 109.
sect. 12. Apparet etiam ex omnibus quae hactenus dicta
sunt, non solum missionem invisibilem esse principaliter
a Deo intentam praesertim in comparatione cum missione
repraesentativa , sed etiam hanc sine illa plene intelligi
non posse. Quare iam de ea nobis agendum , cuius decla­
ratio est praecipuus scopus praesentis disputationis.
THESIS XLIII.

De missione invisibili et inhabitatione Spiritus Sancti
in sanctificatis ex doctrina Scripturae et Patrum.
u Tam in Scripturis docetur quam a ss. Patribus distinctissime de·" claratur invisibilis missio Spiritus Sancti ad sanctificationem nostram,
» et inhabitatio in sanctificatis atque inde consortium divinae naturae,
» ita ut formalis participatio divinae naturae intelligenda sit assimila" tio per gratiam infusam, tamquam effectus inhabitantis Spiritus Sancti,
» participatio relativa autem sit coniunctio cum ipsa persona divina in» habitante. »

Supponimus ut certum, sanctificationem fieri per supernaturalia dona gratiae creatae, quae sint aliquid ontologicum animae inhaerens eamque in se et in omnibus suis fa­
cultatibus nobilitans, et elevans ad modum sui esse super­
naturalem (1) et ad supernaturalem statum ac virtutem
operandi, ita ut creatura rationalis per haec dona referat
similitudinem naturae ac vitae divinae supra omnes exi­
gentias et vires omnium creaturarum substantialium, naτο

(1) Dionysius Hierarch, ecclcs. c. 2. §. 1. appellat το tirai Οιιως et
exQsw;.
Franzelin DK DEO TRINO SEU. PERS.
40

— 626 —

turae scilicet tam angelicae quam humanae. De his nunc
non est dicendi locus , sed ea assumimus ex Tractatu de
Justificatione (vide Suarez de Gratia 1. VI. VII.; Ripaldam
de Ente supernatur. I. λΓΙ. disp. 132. et ceteros). At vero vi
gratiae sanctificantis ipsum Spiritum Sanctum communicari
et speciali modo coniungi cum instis , indubitatum etiam
est ex doctrina Scripturarum, ex intellectu catholico ss. Pa­
trum, ac theologorum consensu.
I. Scriptura disserte docet: 1 ". ipsam personam Spiritus
Sancti nobis communicari. Nam ex una parte exhibet a
Patre et Filio distinctum Paracletum, qui nobis datur ut
maneat in nobis ; ex parte altera coniunctam quidem sed
distinctam ostendit internam communicationem Spiritus
Sancti tamquam causae et communicationem donorum gra­
tiae tamquam effectum, u Et ego rogabo Patrem et alium
Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum....
vos autem cognoscetis eum , quia apud vos manebit et in
vobis erit ( παρ' v/ztv ρενει ν.αι εν ΰμ.ιν εσχαι ) η Ιο. XIV. 16.
a Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum
Sanctum , qui datus est nobis n (r, αγαπν $εου έν.χεχυζαι è>
χο.ις χαρδιαις τρων οια τζνευραχος άγιου χου όο^ενχος ipiv}
Rom. V. 5. Quamvis itaque spiritus saepe significet habi­
tualem animae dispositionem, et spiritus bonus dispositionem

supernaturalem per dona gratiae, in his tamen locis evi­
denter significat ipsam personam quae est auctor gratia­
rum, nobis communicatam. Praeterea in omnibus locis adferendis prae oculis habeatur , quod alibi ostensum est,
Spiritum cum epithetis Spiritus Sanctus, Spiritus Patris,
Spiritus Filii etc. nomen esse non absolutum sed personale ac
proprium tertiae personae in Trinitate (supra p. 14. 401.).
2". Haec missio in corda nostra et communicatio est hu­
iusmodi, ut persona divina in nobis mansionem faciat et
in nobis habitet tamquam amator ac amatus in amato et
amante, tamquam protector ac tutor et largitor donorum
gratiae, tamquam Spiritus adoptionis nostrae in filios Dei,
tamquam causa ac fons vitae supernaturalis, tamquam si­
gillum et arrha promissae possessionis Dei plenae ac bea­
tificae, tamquam Deus in templo rationali sibi consecrato

— 627 —

secundum totam naturam hominis. « Qui autem diligit me,
diligetur a Patre meo, et ego diligam eum et manifestabo
ei meipsum. » Modum huius dilectionis et manifestationis
Christus Dominus interrogatus ab Apostolis declarat ita:
« Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansio­
nem apud eum faciemus η ( ζαι pcyr.v παρ’ άυτω τζατ.σορεν )
Ιο. XIV. 21. sqq.; 1. Ιο. III. 24. (cf. supra p. 15. vide Athanas. ad Serap. 1. n. 31; Cyrill. in Io. p. 830. 831.). u Vos au­
tem in c.irne non estis sed in spiritu, si tamen Spiritus Dei
habitat in vobis foiy.ii εν υρ.ιυ} ... Si Spiritus eius qui sus­
citavit lesum a mortuis habitat in vobis... vivificabit et
mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spiritum eius
in vobis (fio: χου εναν.ουνχος άυζου τ.ν-υραχο; εν ύριν) ... quicuni­
que Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei... accepistis Spi­
ritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba (Pater);
ipse enim Spiritus testimonium perhibet spiritui nostro,
quod sumus filii Dei,,. Similiter autem et Spiritus adiuvat
infirmitatem, nostram; nam quid oremus sicut oportet, ne­
scimus; sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus ine­
narrabilibus n Rom. VIII. 9-27. « Quoniam estis filii, misit
Deus Spiritum. Filii sui in corda » estra clamantem: Abba,
Pater n Gal. IV. 6. « In quo (Christo) credentes signati estis
Spiritu promissionis Sancto ( έσ^ρογισ^τ,χε τω -νευμαχι χτς
έπαχ/ελιας τω άχιω), qui est pignus (άρραβων) (1) hereditatis
nostrae n Eph. I. 13. 14.; 2. Cor. I. 22.; V. 5. u An nesci­
tis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti,
qui in vobis est, quem habetis a Deo ( χου εν ΰριν άγιου
πνευραχος, eu εχεχε ά~ο 5ε:υ), et non estis vestri η 1. Cor.
VI. 19. u Vos estis templum Dei vivi sicut dicit Deus: quo­
niam inhabitabo in eis et inambulabo inter eos (exi ενοιχησω
εν άυχοις ν.&.ι ερπεριπαττισω), et ero illorum Deus et ipsi erunt

mihi populus... et ero vobis in patrem et vos eritis
in filios et filias, dicit Dominus omnipotens » 2. Cor.
16. sq.; 1. Cor. III. 16. 17.
310. Iam si haec ita sunt, si Spiritus Sanctus nobis
municatus distinguitur a donis gratiae ut auctor ab

mihi
VII.

com­
effe-

(1) De arrha, quae est inchoatio complenda in visione beata , vide
Basil, de Spiritu Sancto n.36.40. etPP. alios apndPetav. 1. VIII. c. 4. n.6.

— 028 —

ctu , et si est ipsa divina persona in se , quae modo quo
Scripturae ipsae declarant, nobis datur et mittitur et
inhabitat; ex his ipsis intelligitur nostrum consortium
(κοινωνία) divinae naturae, quod Scripturae etiam disserte
enuntiant: u per quem (di ών) maxima et pretiosa nobis pro­
missa donavit , ut per haec efficiamini divinae consortes naturae n ( iya ο'ια τουζων γζνί,σΖε ^ζιο.ς κοινωνοι rÇUJcûjÇ j
2. Pet. I. 4. Communicatio et participatio zcivowa, pzzcyn
, ad praesens quod adtinet, tripliciter consideranda
est. a) Communicatio dicitur intima cOniunctio et possessio
rei alicuius modo, quo ex natura sua possideri potest, ut est
communicatio κοινωνία corporis et sanguinis Christi in fideli­
bus 1. Cor. X. 16.; sensu analogo amici atque arctius mari­
tus et uxor dicuntur κανωνοΓ. u particeps tua et uxor foederis
tui; » LXX. κοινωνος σου (1) zat γυντ, δια&ηκτίζ σου Mal. II. 24.
Proxime sequitur significatio, qua Z») κοινωνία dicitur partici­
patio ex bonis alterius. Omne esse creatum aliquo sensu est
participatio divini esse, quatenus a Deo est ut causa exem­
plari et efficiente, seu quatenus tum a Deo creatione ori­
ginem habet tum est aliqua adumbratio divinae perfectio­
nis; sed tali participatione naturali supposita, et quidem
suprema quae est. in spiritibus creatis, revelatio nobis ma­
nifestat participationem supra omnem dignitatem et exi­
gentiam substantiarum creatarum. Huiusmodi participatio
supernaturalis est assimilatio perfecta ad ipsam naturam
divinam per gratiam sanctificantem , quae animam afficit
et ut supernaturalis qualitas transformat. Duo igitur com­
plectitur a consortium naturae divinae , » participatio­
nem divinae naturae formalem sed analog icam h. e. supernaturalem assimilationem ad naturam divinam (2), et hac
(1) In LXX. saepius Ί3ΓΤ socius vertitur zor/avo; h. 1.
(2) « Donum gratiae excedit omnem facultatem naturae creatae, cnm
nihil aliud sit quam quaedam participatio divinae naturae, quae excedit
omnem aliam naturam.... Sic necesse est quod solus Deus deificet, com­
municando consortium divinae naturae per qtfamdam similitudinis par­
ticipationem ; sicut impossibile est, quod aliquid igniat nisi solus ignis ■»
S. Th. 1. 2. q. 112. a. 1. Vide Basii, cont. Eunom. V. p. 321; Cyrill.
dialog. VII. T. V. p. 644.

— 629 —

dispositione supposita ac per hoc veluti vinculum partici­
pationem σχετίζην (Cyrill. dialog. VII. T.V.P.I. p.643), vi­
delicet intimam unionem cum ipsa substantia divinae na­
turae. a Deificatio, inquit Dionysius, est ad Deum, quanta
fieri potest, assimilatio et unio » i, twcc Szcv άρψαωσις zz
fM ζνωσις Hierarch, eccles. c. 1. §. 3.; c. 2. §. 1. Hoc utro­
■
que sensu sicut sumus consortes zowwvst divinae naturae,
ita dicitur communicatio zcizorxa Spiritus Sancti 2. Cor.
XIII. 13. ; et dicimur participes
Spiritus Sancti
Heb. VI. 4. Distinctior rei declaratio est, quod sicut sensi­
biliter vultus Moysis splendorem induit ex conversatione
cum Deo, ita nos per Spiritum Sanctum transformamur in
imaginem Dei 2. Cor. III. 7. 18.; et quod cum apparuerit,
similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est, tuncque nostra divina filiatio quae nondum apparet, manifesta
erit 1. Ιο. III. 2. Eodem etiam pertinet sigillatio ac expres­
sio imaginis Dei per Spiritum Sanctum, quam paulo ante
commemoravimus. Vide Athanas. ad Serap. ep. I. n. 23. His
addi potest c) significatio, quod multi, videlicet sancti omnes,
dicto modo consortes sunt naturae divinae, atque ita cum
Deo et in Deo inter se invicem uniuntur , ut principium
unitatis sit Deus Pater et Filius et Spiritus Sanctus fide­
libus et vivis membris Christi inhabitans Ιο. XVII. 21. 23.
Vid. Gregor. Nyss. T. I. p. 849. 850; conf. s. Bunavent. comp.
theologicae verit. c. 9.
In omnibus Scripturae locis inhabitatio Spiritus sanc­
tificatoris connexa quidem exhibetur cum donis sanctifican­
tibus sed ab eis distincta tamquam supremum fastigium
dilectionis Dei erga suam creaturam. Porro Dei seu per­
sonae divinae distinctim spectatae inhabitatio ac mansio
in sua creatura non designat simpliciter praesentiam Dei,
sed (omnipraesentia supposita) semper significat specialem
relationem et conjunctionem Dei cum creatura, quae con­
junctio non utique in Deo sed in creatura aliquid reale
ponit (cf. de Incani. th. XXXIII). Omnipraesentia in hypothesi existentis creaturae consequitur necessario ex di­
vina immensitate , inhabitatio autem est ex libera dile­
ctione.

— 630 —

II. Cum Scripturis conferenda iam est explicatio ss. Pa­
trum et catholicus intellectus veritatis , de qua agimus.
Pauca ex multis adferemus , non tam ut rem ipsam in
confuso probemus, quam ut sicut hactenus ex testimoniis
Scripturae ita etiam ex Patrum doctrina fundamenta prae­
struamus ad aliquam intelligentiam huius inhabitationis
et unionis.
Frequenter ss. Patres docent in sanctificatis participa­
tionem Spiritus Sancti et participationem divinae naturae.
Distinguunt vero disserte ipsius personae divinae participa­
tionem velut terminative spectatam, quae est specialis coniunctio et relatio ad divinam personam, et participationem
naturae divinae formalem sed analogicam per inhaerentia
dona gratiae, quae a Spiritu inhabitante promanant in
animam eamque exornant, et sunt tum effectus tum vincu­
lum coniungens eiusdem inhabitantis Spiritus (1). Allato
textu Pauli 1. Cor. XII. 4: a divisiones gratiarum sunt, idem
autem Spiritus» etc., ita commentatur Athanasius, α Quae
Spiritus singulis distribuit, ea a Patre per Verbum dan­
tur; nam omnia quae Patris sunt, sunt etiam Filii, unde
ea quae a Filio in Spiritu dantur, Patris sunt munera. Et
cum Spiritus in nobis est, etiam Verbum illum dans in
nobis est et in Verbo est Pater, atque ita fit illud: venie­
mus ego et Pater et mansionem apud eum faciemus, sicut
dictum est. Ubi enim lux est, ibi est et splendor (απαυ/ασμα);
et ubi splendor , ibi etiam huius est virtus et splendida
gratia (ή zcvzcv ενεργεια ν.αι άυχαει&βς χάρις). Quod iterum
Paulus docens in 2. Cor. epistola-scripsit : gratia Domini
Nostri lesu Christi et charitas Dei et communicatio Sancti
Spiritus cum omnibus vobis. Gratia enim et donum quod
in Trinitate datur, datur a Patre per Filium in Spiritu
(1) u Com diabolus creatura sit... non implet aliquem participatione
sui, neque potest mentem inhabitare sui participatione . vel per suam
substantiam... Spiritus autem Sanctus cum Deus sit, per suam substan­
tiam mentem inhabitat et sui participatione bonos facit; ipse enim est
sua bonitas... Nec tamen per hoc removetur , quin per effectum suae
virtutis sanctorum impleat mentes » S. Th. c. gent. IV. 18. cf/Didymum
(interprete s. Hieronymo) de Spir. S. u. 62.

— 631 -

Sancto. Sicut namque gratia data ex Patre est per Filium,
ita communicatio doni in nobis fieri non potest nisi in Spi­
ritu Sancto. Huius (Spiritus Sancti) siquidem participes
effecti (rcvzov yag ρεζεχοζες] habemus Patris charitatem et
Filii gratiam et Spiritus communicationem. Ex his igitur

una Trinitatis virtus (ένεργεια) ostenditur. Non enim vel­
ut a singulis personis diversa ac divisa donata Aposto­
lus significat, sed quod dona in Trinitate dantur, et
omnia ab uno Deo sunt... Profecto cum Dominus ait:
veniemus ego et Pater, simul venit Spiritus non alio modo
piam ut Filius in nobis habitaturus ' σ'ϋνεογεζαι zc πνεψα
cw ά'λ).ως n ώς c υιός i'j 'hpjy cv/XGWjf.. Cum vero Filius in

nobis est, Pater quoque simul est, dicente Filio: ego in
Patre et Pater in me » Athanas. ad Serap. ep. I. n. 30. 31.
Habes hic descriptam et personarum inhabitationem et per­
sonarum inhabitantium aliquem ordinem (proxime enim in
nobis dicitur esse participatio Spiritus Sancti), de quo paulo
post dicemus , et distincte gratiam ac dona ut effectum
unius communis efficientiae trium personarum.
Adhuc clarius connexionem inhabitantis Spiritus et gra­
tiae infusae describit s. Basilius. u Virtus et natura Spi­
ritus, qualis sit, manifestior et patentior fiet, si conside­
raverimus, quomodo contineat et sua voluntate agat sanc­
tos et totam rationalem naturam. Etenim toti multitudini
coelestium Virtutum et multitudini iustorum dedit se ipsum,
et omnis hypostasis iustorum tum magnorum tum parvo­
rum tum angelorum tum archangel orum sanctificata est...
Et per hunc quilibet sanctorum deus est, dictum est enim
ad eos a Deo: ego dixi, dii estis... Necesse est autem eum
qui diis causa est ut dii sint, Spiritum esse divinum et
ex Deo. Ut enim quod cremantibus causa est ut sint cre­
mantia, id cremans esse necesse est, et quod sanctis causa
est ut sint sancti, id necessario sanctum est; ita et eum
qui diis causa est ut dii sint, Deum esse necesse est (1).
(1) Confer qnae paulo ante citavimus ex S. Th. : u necesse est quod
solus Deus deificet, communicando consortium divinae naturae per quam­
dam similitudinis participationem, sicut impossibile est quod aliquid
igniat nisi solus ignis » 1. 2. q. 112. a. 1.

— 632 —

Sic neæpe tantum bonum et divina possessio est Spiritus
(Seicv χτήματος οντος ταυ πνεύματος)... Et quam vitam indit
Spiritus in alterius hypostasin, ea ab ipso non separatur.
Sed sicut ignis calor alius est qui ipsi inest, alius quem
aquae aut alteri huiusmodi rei impertit, ita etiam Spiritus
et in se habet ipsam vitam (mv. ζωπν); et qui eius sunt par­
ticipes, divine (^εαπρεπως) vivunt, vitam (ζωτ,ν) divinam et

coelestem habentes... Nihil Spiritus in se habet adventitium , sed habet omnia sempiterne tamquam Dei Spiritus
et ex ipso effulgens (πείνας), principium ipsum habens sic­
ut fontem sui, et inde scaturiens (ππγσ.ζον). Eons autem
et ipse est praedictorum bonorum (donorum gratiae): at
ipse ex Deo scaturiens (ππγαζαν) est in se subsistens (cf.
th. XL.); quae vero ex ipso profluunt, efficientiae eius sunt.
Hunc Spiritum Sanctum effudit in nos abunde Deus per le­
sum Christum, effudit non creavit, largitus est non fecit,
dedit non condidit n s. Basii, contr. Eunom. 1. V. T. I.
p. 321. sq. Similia habet alibi, u Spiritus cum anima coniunctio (οιχειωσις προς ψυχτϊν) non iit appropinquando secundum
locum... Hic eis qui ab omni sorde purgati sunt illucescens
(ελλαμπον) per communionem cum ipso spirituales reddit;
et quemadmodum corpora nitida ac pellucida incidente eis
radio fiunt et ipsa splendentia, et alium fulgorem ex sese
profundunt ; ita animae quae Spiritum in se habent (πνευpccrcqopi) illustranturque a Spiritu, fiunt et ipsae spiritua­
les, et in alios (suo modo) gratiam emittunt: hinc futurorum

praescientia, occultorum comprehensio, donorum distribu­
tiones (ministeriales) , coelestis conversatio, cum angelis
chorea, gaudium numquam finiendum, mansio in Deo, ad
Deum assimilatio, et quod est desiderabilium supremum,
ut (analogice) deus fias n de Spiritu Sancto c. 9. n. 23.
cf. ibid. n. 22. 38. Innuo Basilius Spiritum Sanctum qua­
tenus nobis inest et nos perficit ac spirituales reddit,
comparat cum forma licet magis ibi respiciat operationes
et effectus Spiritus Sancti , qui vere nobis inhaerent ut
formae, u Quatenus Spiritus Sanctus vim habet perficiendi
rationales creaturas absolvens fastigium earum perfectionis
fnv άν.ρανητσ. cf. Cyrill. dial. VII. p. 666. W άχρατατον της

— 633 -

eulc/ta?), formae rationem habet. Nam qui iam non vi­
vit secundum carnem sed Spiritu Dei agitur et filius Dei
nominatur et conformis imagini Eilii Dei factus est, spi­
ritualis dicitur. Et sicut vis videndi in sano oculo , ita
est efficacia Spiritus (‘/i ενεργεί?. του πνεύματος) in anima
inunda... Gratia ab eo manans , dum Spiritus habitat in
dignis et sua ibi operatur, recte dicitur inesse iis qui Spi­
ritus sunt capaces... Ubi gratia quae ab ipso est, accedere
ac rursus recedere potest, proprie et vere inesse dicitur »
de Spiritu Sancto c. 26. n. 61. 63.
S. Cyrillus multis in locis de hac participatione loqui­
tur, sed et ipse non minus clare distinguit participationem
σχετικήν seu unionem amicitiae, qua nobis unitur ipsa per­
sona divina, et participationem formalem sed analogicam
divinae naturae per donum inhaerentis gratiae. Pneumatomachi negantes divinitatem Spiritus Sancti, eo ipso ne­
gabant nobis communicari ipsam personam Spiritus Sancti
ita, ut ratione huius unionis possimus dici consortes di­
vinae naturae, h. e. coniuncti Deo, eo quod simus coniuncti
Spiritui Sancto; negabant etiam gratiam et sanctificatio­
nem esse a Spiritu tamquam essentialiter Sancto, adeoque
ut a causa principe ; sed affirmabant, solam gratiam nobis
communicari , et communicari a Spiritu Sancto tamquam
a causa externa et non nobis inhabitante et tamquam a
causa ministerial!. Contra eos Cyrillus toto dialogo λ II.
et alibi non utique negat communicationem gratiae; sed
probat, ipsam personam Spiritus Sancti nobis inhabitare et
per hanc inhabitationem nos esse σχετιχως participes divi­
nae naturae h. e. cum Deo ipso coniunctos , et a Spiritu
Sancto inhabitante esse sanctificationem nostram ex pro­
pria Spiritus virtute non vero ut a causa ministerial]·.
Collocutores sunt Cyrillus A et Hermias B, qui inter
cetera ita disputant, u A. Quod divinam nobis imprimit
imaginem et signaculi instar supramundanam pulchritu­
dinem inserit (1), nonne Spiritus est? B. At non tamquam
(1) Το δη TW
y»M!y i’7ZaCarroy hxova χαι σήμαντρου Sixvjv 'μποιουν
το ύκίζχοσμιον ζαλλο;. Distinguitur clare signaculum σήμαντρο* efficienter
imprimens et imago impressa ut effectus. Eodem sensu et cum funda-

— 634 —

Deus aiunt, sed ut subministrator (υπουργός) divinae gra­
tiae. A. Igitur non ipse sed gratia quae per ipsum est, no­
bis imprimitur? B. Ita videtur. A. Oportet igitur imaginem
gratiae non imaginem Dei vocari hominem! » Interpretatur
deinde illud Gen. 51. 7: u inspiravit spiraculum vitae» de
communicatione Spiritus Sancti, et ei comparat Ιο. XX. 22:
u insufflavit et dixit , accipite Spiritum Sanctum. » Tum
prosequitur: u Λ. At si a substantia Spiritus Sancti disiunc·
ta (1) esset gratia quae per ipsum est, quidni clare di­
xit beatus Moyses, producto in lucem animali inspirasse
universi creatorem gratiam per Spiritum vitae ; Christus
autem nobis: accipite gratiam per ministerium Spiritus
Sancti? Atqui nuncupatus est illic quidem (in Genesi) Spi­
ritus vitae... per Salvatoris vero vocem Spiritus Sanctus
dictus est, quoniam ipsummet revera Spiritum in credentium
animabus inhabitare facit et immittit, atque per ipsum et
in ipso reformat in formam primitivam, hoc est in se ipsum
sive in sui similitudinem per sanctificationem, sic nos re­

vocans ad archetypum imaginis , hoc est ad characterem
Patris. Character enim verus et perfecte similitudinem ex­
primens ipse est Filius, similitudo autem pura et naturalis
Filii est Spiritus, ad quem (Spiritum) et nos configurati
per sanctificationem, ad ipsam Dei formam configuramur.
Hoc nobis persuadebit apostolicus sermo : filioli , inquit,
quos iterum parturio, donec formetur in vobis Christus
Gal. IV. 19. Formatur autem per Spiritum , qui nos refor­
mat ad Deum (Deo similes) per se ipsum. Quando igitur
ad Christum formamur, ipse nobis imprimitur et pulchra
similitudine formatur (in nobis) utpote per naturaliter ei
mento in ipsis Scripturis PP. alii Spiritum Sanctum appellant signacu­
lum quo ad imaginem Christi reformamur, unguentum quo ungimur ac
consecramur, fragrantiam qua Christi bonus odor efliciinnr. Vide Athanas.
ad Serap. ep. 1. n. 23; Basii, contr. Eunom. 1. V. p. 301 ; Cyrill. dialog,
p. 530. 554. 675; in Io. p. 932. etc. Clarissime s. Hieronymus in Eph.IV.30.
T. VII. p. 632. Spiritum Sanctum ut signaculum imprimens distinguit
a signaculo impresso.
(1) Τη; ουσία; του βΎίυ/Λατο;
χαρι;. gratia dissoluta non
colligata cum substantia Spiritus (σχοινο; funis, ligamen). Sensus ergo
non is est, quod gratia sit ipsamet substantia Spiritus Sancti, sed quod
gratia colligata est cum inhabitatione ipsius Spiritus Sancti.

— 035

similem Spiritum (1) ; Deus ergo est Spiritus et ad Deum
conformans, non tamquam per ministerialem gratiam sed
tamquam participationem divinae naturae in se ipso donans
iis qui digni sunt... Jleformamur in similitudinem, quae
est ad Spiritum Sanctum sive ad Deum per fidem et sanctifi­
cationem et relationem ad ipsum; sed, ut clarum est , re­
latione secundum participationem et adventitie. licet divi­

nae naturae nuncupati simus consortes (2)... Templa autem
Dei immo etiam dii vocamur et sumus. Interroga adver­
sarios, quare id tandem, si revera sumus nudae et subsi­
stentia carentis gratiae participes? At non ita res se habet.
Templa enim sumus vere existentis et subsistentis Spiritus;
vocati autem sumus propter ipsum etiam dii, quatenus divi­
nae et ineffabilis naturae consortes sumus per coniunctionem
ad ipsum n (3) Cyrill. dial. VII. T. V. P. 1. p. 638. sq. Vide

ibid. p. 594. 644. 657. 669. 672. 673; in Io. p. 93. 810. 832.;
Thesaur. 352. Brevissime eandem doctrinam complectitur
Cyrillus : u quod in alium quemdam habitum (εις έτερον τινα
έξιν) transformet eos, in quibus fuerit et inhabitaverit Spi­
ritus, eosque ip novitatem vitae restauret, nonne facile est
cuivis ex testimoniis tum veteris tum novae Scripturae
ostendere? » in Io. p. 919.
Cyrillus itaque non secus ac alii Patres ad demonstran­
dam divinitatem Spiritus Sancti utitur hoc argumento ,
quod d) non solum gratia et effectus Spiritus Sancti in nobis
producuntur sed Spiritus Sanctus ipse intime et modo spe­
ciali unitur iustis ita , ut propter unionem cum Spiritu
Sancto dicantur et sint relatione coniunctionis consortes di­
vinae naturae, b) Probat divinitatem inde , quod Spiritus
inhabitans non ut minister (υπουργός) sed sua virtute (άυτβυρ*/cç) gratiam confert et sanctificat, u Quaenam igitur gra­
tia perfecta est , nisi omnino Spiritus Sancti in cordibus
ττζο; Xfitrrov
χαι duro; ημιν ίνσημαΐνεται
χαι ειδοποιείται χαλώ; ω; Si όμοιου ^υσιχω; του πνεύματος.
(2) ' λναπλαττομε^α γαρ ει; εικονισμον τον πζο; το πνεύμα το άγιον
ήτοι π^ον Ssov Sia πιστεω; χαι αγιασμού χαι της προ; άυτο σχεσεω;, δηλον
Ss ότι της χατα με3εξιν χαι εισχεχςιμμενως, η χαι
^υσεω; ονομασ­
μένα χοινωνοι.
3) Τη
τε χαι άπορρητω φύσει, τη προ; αυτό συνάφεια, χεχοινωνηχοτε ;.
(1) 'Ors τοινϋν

— 636 —

nostris facta infusio iuxta Pauli sententiam? Quomodo ita­
que erit vera in nobis gratia, si sanctificatio nobis submi­
nistrata est per creaturam, sicut et lex per angelos? Nam
sz Spiritus Sanctus non propria virtute operatur (άυζζυργεί
in nobis , sed per participationem sanctitate a divina es­
sentia repletus gratiam sibi datam in nos emittit, manife­
stum est, gratiam Spiritus Sancti nobis per creaturam con­
ferri. At hoc falsum est.... Spiritus itaque Sanctus sua vir­
tute in nobis operatur [αυτουργόν άρα το πνεύμα εν ipiv)
vere sanctificans atque uniens nos sibi ipsi per conjunctio­
nem ad ipsum [ενουν rpaç εαυτω dia ττ,ς προς άυτο συνάφειας),
atque reddens nos divinae naturae consortes » Thesaur.
T. V. P. I. p. 352. Itaque c) poterit sensu verissimo dici,
u Spiritum Sanctum per se ac per communicationem substan­
tiae suae nos sanctos efficere, n ut loquitur Petavius 1. VIII.
c. 4. n. 8. (1). Id vero intelligi debet ita, ut Spiritus Sanc­
tus primo efficienter sanctificet per diffusionem eliaritatis
Dei in cordibus nostris, et deinde velut terminative ipse sit.
cui coniungimur vinculo gratiae, charitatis et amicitiae,
atque adeo inhabitans Spiritus Sanctus sit supremum ac
divinum fastigium nostrae sanctificationis, ut ss. Basilius
et Cyrillus loquuntur (2). Cavendum tamen est nostra hac
(1) Quatenus ab interpretatione Petavii dissentiamus, paulo inferius
propositis dissensus rationibus explicabimus.
(2) Plures theologi putant, distingui justitiam quae est per gratiam
.sanctificantem infusam, et filiationem adoptivam ita, ut filiatio a gratia
absolute loquendo sit separabilis. Porro hoc supposito censent Lessius
I. c. et Petavius (1. VIII. c. 5. n. 9. 12; c. 6. n. 3 ; c; 7. n. 8), propriam
formalem rationem filiationis adoptivae non esse gratiam sanctificantem
sed ipsam substantiam Spiritus Sancti nobis applicatam. Hoc quidem
non putamus verum; sed dicimus Spiritum Sanctum inhabitantem « fa­
stigium perfectionis » tum sanctitatis scilicet tum adoptionis non nt
causam formalem, sed ut causam efficientem et ut terminum cui coniun­
gimur (vide Cornel, a Lapide in 2. Pet. I. 4.). At vero non ideo minus
explodemus censuram arbitrariam Hipaldae , qui in opinionem Lessii
invehitur velut u suspectam, quae proxime accedat sententiae haereti­
corum asserentium nos justificari per formam extrinsecam, quam Cone.
Trid. anathemate percellit » (Kipalda de ente snpernat. 1. VI. disp. 132.
sect. 8. n. 94. sq.; sect. 10. n. 127. cf. Viva de Grat. disp. IV. q. 3. n. 3. sq.).
Solum posset esse dubium de eo , quod dicimus inhabitantem Spiritum

wi

— 637 —

aetate, ne obscuro modo loquendi ansa praebeatur conside­
randi ipsum Spiritum Sanctum velut formalem sanctifica­
tionem nostram. lustificationis causa « efficiens est miseri­
cors Deus qui gratuito abluit et sanctificat signans et un­
gens Spiritu promissionis Sancto, qui est pignus heredita­
tis nostrae... demum unica formalis causa est iustitia Dei,
non qua ipse iustus est sed qua nos iustos facit : qua vi­
delicet ab eo donati renovamur... iustitiam in nobis reci­
pientes unusquisque suam n Cone. Trid. sess. VI. c. 7. Porro
ex omnibus hactenus dictis facile apparet, quo sensu intelligendum sit, quod etiam PP. quandoque aiunt, Spiri­
tum Sanctum ουσίωάως i. e. substantive in iustis habitare
eisque coniungi. Vide Basii, contr. Eunom. V. p.297. cf. Gre­
gor. Naz. or. 41. al. 44. η. 11. Verissime id dicitur, dum
adverbium refertur ad subrectum, seu ratione terminorum
qui uniuntur, sed falsum esset, si referretur ad ipsum mo­
dum unionis ; hoc enim sensu unio substantiva non est
nisi unio substantiarum ad unitatem naturae, cuiusmodi
coniunctio creaturae cum Deo repugnat, vel ad unitatem
hypostaseos, cuiusmodi est unio humanae naturae cum Verbo
(cf. Tract, de Incarn. th. XX). Patres alios vide apud Petav.
1. VIII. c. 4-7. ; Thomassinum de Incarnat. 1. VI. c. 10-20.
Theologi scholastici communi consensu doctrinam hanc
tradunt eamque distinctius explicant. Inter ceteros consuli
possunt s. Thom. 1. q. 43. a. 3. et praesertim 1. dist. 14. q. 2;
Alexander Halens. 1. q. 73. m. 4; s. Bonavent. 1. dist. 14.
a. 2. ; Oompend. theolog. veritat. c. 9. ; tum Molina in 1.
q. 43. a. 3,; Suarez 1. XII. c. 5. qui rem hanc optime de­
clarat; Lessius de perfect, divin. 1. XII. c. 11.; de summo
bono 1. II. c. 1. n. 4. ; Ruiz disp. 109. sect. 1. sqq.; Ysambert in 1. q. 43. a. 3.; Cornel, a Lapide in 2, Pet. I. 4. et
in epp. Pauli passim.
Sanctum efficienter sanctificare , cum ratione prior videatur
dispositio ad inhabitationem Spiritus. Ad hoc respondet s.
ex parte recipientis ratione priorem esse receptionem donorum
sitionem, sed cx parte finis et agentis « per prius recipimus
Sanctum quam dona eius... et hoc est simpliciter esse prius dist. 14. q. 2. a. 1. solnt. 2,

gratia ut
Thomas :
nt dispo­
Spiritum
S. Th. 1.

— 638 —
THESIS XLIV.

Explicatio aliqua huius inhabitationis divinae
ex parte termini.
u Si ad aliquam mirabilis huius unionis intelligcntiam spectetur imn primis terminus missionis et inhabitationis; inhabitatio dici debet
r> animae elevatae per gratiam unio amicitiae cum Deo ad fruitionem
r hic inchoatam, in altera vita consummatam per cognitionem et amorem
» (per charitatem in fide, per charitatem in visionej^ita ut Deus amando
n faciat amantem, et possideatur charitate; ac propterea in anima sanc» tificata Deus maneat secundum essentiam novo titulo amicitiae, lecwnn dum potentiam, et praesentiam novo modo. »

Praeeuntibus theologis possumus distinctiorem aliquem
intellectum huius inhabitationis et unionis ex Scriptura
et ss. Patrum declarationibus atque ex fidei analogia de­
ducere, qua in re habentes prae oculis normam certam ca­
tholicae doctrinae possumus utique ac debemus eo pertingere, ut nihil dicatur quod verum non sit; sed non eo
pertingemus, ut huius mysterii divinae dilectionis totam
profunditatem et altitudinem intelligamus, et explicare va­
leamus totum verum, quamdiu nobis dicitur: nunc filii Hei
sumus, et nondum apparuit, quid erimus (1. Ιο. III. 2.).
Supponitur ratione immensitatis Dei unius et trini in­
tima inexistentia in omnibus creaturis secundum essentiam,
potentiam , et praesentiam. Sed ex hac necessaria inexi­
stentia non dicitur Deus habitare in creatura secundum
modum , quo Scriptura et PP. nobis exhibent inhabitatio­
nem, neque haec potest dici unio creaturae cum Deo. Prae­
ter unionem hypostaticam proprie dicta unio cum Deo ex
parte creaturae est solum possessio Dei ad fruendum Deo
tamquam ultimo fiue. Ad fruitionem completam quidem
possidebimus Deum unum et trinum in lumine gloriae,
quod gratiam sanctificantem supponit; nunc vero in hac
vita sanctificati gratia et charitate possidemus Deum Pa­
trem, Filium, Spiritum Sanctum ad fruendum inchoate et
dispositive. Sicut ergo secundum dona naturalia progredi­
mur a Deo ut a principio, quae non est propria unio cum
Deo ; ita per donum supernaturale gratiae et charitatis ac

— 639 —

tandem gloriae reducimur in Deum ut ultimum finem, et
vere unimur Deo uni et trino ut fruendo. u In exitu crea­
turarum a primo principio attenditur quaedam circulatio
vel regyratio , eo quod omnia revertuntur sicut in finem
in id, a quo sicut a principio prodierunt... Secundum hoc
ergo processio divinarum personarum in creaturas potest
considerari dupliciter: aut in quantum est ratio exeundi a
principio, et sic talis processio (in creaturas) attenditur
secundum dona naturalia, in quibus subsistimus...; potest
etiam attendi (processio in creaturas), in quantum est ra­
tio redeundi in finem , et est secundum illa dona tantum
quae proxime coniungunt nos fini ultimo scilicet Deo, quae
sunt gratia gratum faciens et gloria... Etenim in partici­
pationibus divinae bonitatis non est immediata coniunctio
ad, Deum per primos effectus quibus in e*se creaturae sub­
sistimus, sed per ultimos quibus -fini adhaeremus, et ideo

concedimus Spiritum Sanctum non dari nisi secundum dona
gratum facientia... Ad dationem Spiritus Sancti non suf­
ficit quod sit nova relatio, qualiscumque est, creaturae ad
Deum ; sed oportet quod referatur in ipsum sicut ad ha­
bitum, quia quod datur alicui, habetur aliquo modo ab
illo. Persona autem divina non potest haberi a nobis nisi
vel ad fructum perfectum, et sic habetur per donum glo­
riae; aut secundum fructum imperfectum, et sic habetur per
donum gratiae gratum facientis n S. Th. 1. d. 14. q. 2. a. 2.

Porro haec possessio et fruitio Dei ultimi finis est per
habitum simul et actum, vel saltem per habitum cognitionis
et amoris (coniunctim utique non divisim per cognitionem
tantum quae non sufficit ad fruendum , nec amoris tan­
tum qui sei unctus a cognitione esse non potest). Unde u su- ·
pra communem modum , quo Deus est in omnibus rebus ,
est unus specialis qui convenit naturae rationali , in qua
Deus dicitur esse sicut cognitum in cognoscente et ama­
tum in amante; et quia cognoscendo et amando creatura
rationalis sua operatione attingit ad ipsum Deum, secun­
dum istum specialem modum Deus non solum dicitur esse
in creatura rationali sed etiam habitare in ea sicut in
templo suo » S. Th. 1. q. 43. a. 3.

— 641 —

— 640 —

Verum ut hoc rite intel ligatur, attendendum est, esse
hunc amorem mutuae amicitiae perfectissimae, qua Dominus
Deus, ut loquitur s. Jgnatius (Contemplat, ad amor, spiritual.), u non solum dat ex iis quae habet sed etiam seipsum, quantum potest, iuxta divinam suam ordinationem;»
creatura vero per charitateni sibi datam attingit Deum
amore ad fruendum. Unde hic amor amicitiae non solum
est unio secundum affectum sed ex sese postulat etiam ac
appetit unionem realem , ut explicat s. Thomas 1. 2. q. 28.
a. 1 *. u quaedam unio est effectus amoris, et haec est unio
realis, quam amans quaerit de re amata. » Cum iam cbaritas ex parte Dei omnipotens id, quod appetit, etiam fa­
ciat; recte dici potest, gratiam sanctificantem , quae vel
includit charitateni vel est ipsa charitas u quasi iunctura
quaedam duo aliqua copulans aut copulare appetens » (Aug.
Trin. VIII. c. 10; S. Th. 1. c.), esse tamquam novum titulum,
qui postulet Dei conjunctionem cum anima sanctificata ita,
ut si Deus ratione immensitatis non ubique praesens esset,
fieret praesens secundum essentiam et conjungeretur cum
sanctificatis (Suarez 1. c. n. 12. 13.). Hoc vero ipsum habet
suum fundamentum in eo, quod amor ordinatus est ad fruendum Deo.
Si igitur haec unio comparetur cum Dei existentia in
omnibus creaturis secundum essentiam, potentiam et prae­
sentiam; unio et inhabitatio, ut iam supra ex Scripturis
deduximus, est ex novo titulo et morali exigentia postu­
lante praesentiam Dei secundum essentiam non ut immensi
sed ut amantis et amati, communicantis se amato ad fruen­
dum; est deinde novus modus inexistentiae secundum po­
tentiam et operationem effectuum supernaturalium, et novus
modus secundum praesentiam per tutelam et supernaturalem providentiam patris erga filium adoptivum. « Ad fruen­
dum eo quo fruendum est, requiritur praesentia fruibilis
et etiam dispositio debita fruentis; unde requiritur prae­
sentia Spiritus Sancti et eius donum , scilicet amor quo
inhaereatur ei. Verum tamen cum datur nobis Spiritus Sanc­
tus, non incipit esse in novo loco, sed novo modo per pro­
ductionem novi effectus et novi respectus, quo creatura se

aliter habet ad Spiritum Sanctum quam prius , propter
quod et ipse dicitur aliter esse in creatura quam prius,
quia est in ipsa ut in cognoscente et amante ipsum, quod
non fuit prius. Ex iam dictis patet, quod in iustificatione
duplex charitas nobis datur scilicet creata et increata, illa
qua diligimus, et illa qua diligimur... Ex his colligitur,
quod licet Deus sit in omnibus per essentiam, praesentiam
et potentiam, non tamen habetur ab omnibus hominibus per
gratiam » s. Bonavent. compend. tbeol. verit. c. 9.
Consequitur ex dictis corollarii instar , quod a) unio
de qua loquimur , est nova relatio creaturae ad Deum, ex
parte creaturae maxime realis fundata in donis gratiae et
supernatural! elevatione ontologica; in Deo autem incom­
mutabili bono nihil quidem reale ponens sed vera tamen
est unio per mutationem non in utroque sed in altero tan­
tum termino unitorum, qui est creatura. Quae Dei incommntabilitas hic longe facilius intelligitur quam in unione
hypostatica, ubi tamen aeque certa est et ex eodem prin­
cipio concilianda per mutationem factam in unita natura
humana (de Incarn. th. XXXIII.). Consequitur b) falsum
esse, quod aliqui ex Scholasticis dicebant, posse Spiritum
Sanctum invisibiliter mitti absque donis supernaturalibus
creaturae collatis. Missio invisibilis est ad unionem et inha­
bitationem personae procedentis; haec autem unio et inha­
bitatio absque mutatione supernatural! in creatura unita
concipi non potest.

Frantelin,

DE DEO TRINO SEC. PERS.

41

— 642 —

4

CAPUT II.
DE INHABITATIONE SPECTATA EX PARTE DIVINARUM PERSONARUM
QUAE UNUM SUNT NATURA

ET DISTINCTAE CHARACTERIBUS PERSONALIBUS

THESIS XLV.

De inhabitatione communi tribiis personis,
quia unum sunt natura.
«Si spectentur personae divinae, quae sanctis inhabitant; ex ipsa
« oeconomia intima SS. Trinitatis , quam fides catholica docet, atque
» ex disserta Scripturae et Patrum doctrina, haec inhabitatio personarum
» est ut unum sunt, atque ideo omnino una communis tribus personis.
* Unde non videtur asserendum quod pauci aliqui theologi ex quibns» dam Patrum praesertim s. Cyrilli sententiis collegerunt, peculiarem
» esse modum uni personae proprium et non communem tribus personis,
» quo Spiritus Sanctus unione suae personae nos sanctificet. »

Declarandum hic suscipimus , quomodo unio Spiritus
Sancti cum sanctificatis quam demonstravimus, sese habeat
in comparatione cum inhabitatione aliarum personarum di­
vinarum. Repugnat ut una persona eo quo dictum est modo,
inhabitet, quin sit inhabitatio Dei unius et trini ac proinde
omnium trium personarum.
1°. Id constat universim ex interna oeconomia SS. Tri­
nitatis. Non solum enim vi unitatis essentiae sunt omnes
personae in singulis secundum ea , quae diximus de circumincessione (th. XIV.); sed etiam operatio ad extra ne­
cessario est una trium sicut una est natura (th. XII).
Unde sicut ad intra omnia attributa et omnes formales
rationes sunt quid unum commune tribus personis praeter
relationes invicem oppositas , quibus personae constituun­
tur et distinguuntur; ita respectus omnes ad extra com­
munes sunt tribus personis, seu sunt Dei unius et trini
praeter solum respectum illum, qui fundatur in functione
hypostatica; is enim potest esse proprius uni personae,
quia personae formaliter ut personae realiter inter se di­
stinguuntur. Functio autem hypostatica sub formali ra­
tione hypostaseos, secundum quam est realis distinctio,

— 643 —

nec fide cognoscitur nec supposita fide intelligitur alia
quam sustentare naturam, ut dici solet, seu habere na­
turam ut suam. Sic incarnatio Verbi efficienter spectata
est Dei unius et trini , terminative autem est solius
Verbi, quia scilicet , ut dixi , ipsum habere naturam ut
suam est functio hypostaseos sub formali ratione ut hypo­
stasis est; Verbum autem sub hac formali ratione hypo­
staseos realiter distinguitur a Patre et Spiritu Sancto. Ad
summam : una persona divina non potest referri ad extra
functione sibi propria et non communi tribus, nisi functio
illa sit hypostatica , quia sub sola formali ratione hypo­
staseos una persona distinguitur ab aliis in SS. Trinitate ;
functio autem hypostatica ad extra nulla alia nobis reve­
lata est nec intelligi potest, nisi hj-postaticae virtutis vel­
ut extensio ad sustentandam naturam creatam, quae est
unio hypostatica (vide supra th. XII. η. II.; de Incarnat,
th. XXXIII.). At sane coniunctio Spiritus Sancti cum iustis,
de qua agitur, non est unio hypostatica ; ergo coniunctio
necessario eadem est Patris ac Filii.
2°. In Scripturis explicite docetur una distinctarum per­
sonarum inhabitatio, u Ad eum veniemus et mansionem apud
eum faciemus » Ιο. XIV. 23. etc. SS. Patres sicut ex inha­
bitatione Spiritus Sancti, ut thesi XLIII. vidimus, ita ex
communitate huius inhabitationis cum Patre et Filio pro­
bant divinitatem Spiritus Sancti, quod inhabitatio et par­
ticipatio unius personae necessario propter unitatem natu­
rae est trium communis, u Sicut Patris et Filii ita et Spi­
ritus Sancti sumus templum, non multa templa sed unum
templum, quia unius templum est potestatis» s. Ambros.
de Spiritu Sancto 1. III. c. 12. n. 91.; c. 16. n. 112. vide ibi
reliqua. S. Cyrillus quem existimavit Petavius maxime do­
cuisse non quidem separatam sed tamen aliam diversam
inhabitationem Spiritus Sancti, quam sit inhabitatio Patris
et Filii, non minus clare docet inhabitationem divinarum
personarum, ut sunt unus Deus unitate naturae, u Venie­
mus, inquit Christus, ad eum ego et Pateret mansionem
apud eum faciemus. Habitante quippe in nobis Salvatore
nostro Christo per Spiritum Sanctum, erit quoque omnino

— 644 —

nobiscum et genitor, nam Spiritus Christi idem est et Pa­
tris... Inhabitante itaque in cordibus nostris unigenito ne­
quaquam abest Pater; habet enim Filius in se ipso geni­
torem unius existons cum eo substantiae, sed et ipse est in
Patre naturaliter... Libenter autem interrogaverim eos, qui
prae multa inscitia haeresim complexi adversus gloriam
Spiritus linguam armant... si creatus est Spiritus et a Dei
substantia, ut vultis, alienus, quomodo habitat in nobis
per ipsum Deus?... Non ergo creatus est Spiritus. Quod si
verum est, ut certe est, Deus et ex Deo est Spiritus, sic­
ut diximus; nihil enim umquam putabitur increatum esse
nisi solus natura Deus, ex quo videlicet ineffabiliterpro­

— 645 —

Cyrill. in Ιο. XIV. 23. T. IV. p. 831. 832. Expressissime lo­
quitur in dialog. VII. qui est de divinitate Spiritus Sancti.
Post multa allata Scripturae testimonia concludit : u num-

quid manifestum est demum, a nobis utique agnosci, quid
sit Pater, quid Filius, quid Spiritus, distinctione hypo­
statica ; verumtamen unitatis naturalis copulâ omnia uti­
que sunt omnium, adventus ρχρουσιχ), sermones, partici­
patio (ρε^εζις), operatio (ενεργεια) et gloria, et quaecumque
divinam ornant naturam n T. V. P. I. p. 642. Vide etiam
Cyrill. in thesaur. p. 336.; et Atbanasium ad Serapion, ep. I.
n. 20. 30. 31.; ep. III. n. 6.; ep. IV. n. 4.
3“ Itaque cum inhabitatio sit ex gratuita dilectione (1),
ut superius declaravimus, Deus unus et trinus inhabitat
sub forihali ratione ut Deus charitas est, sub qua sicut
sub quovis attributo absoluto Pater, Filius et Spiritus Sanc­
tus non distinguuntur; sed haec charitas est realiter tres
simul personae et quaelibet earumdem. Unde nos quidem
(salva auctoritate tanti viri. quantus est Dionysius Petavius) non possumus nec ex Scriptura et Patribus de­
monstratum reperire nec cum principiis certis componere
specialem modum unionis Spiritus Sancti cum iustis, qui
soli tertiae personae sit proprius non autem communis
tribus.
Petavius (1. VIII. c. 6. n. 5-8.) probandam suscepit hanc
cum iustis unionem propriam uni personae Spiritus Sancti,
quae cuiusmodi sit et quomodo concipi queat, ipse dicere
noluit, quia, ut ait, rem nondum satis compertam habuit
(ib. n. 6). Argumentum eius fundamentale est, quod Spiri­
tus Sanctus personaliter est ac dicitur donum et vis sanctificatrix. Verum cum haec nihil significent aliud quam
amorem procedentem, ostendunt quidem peculiarem velut exi­
gentiam in personali charactere Spiritus Sancti, non autem
ei soli proprium modum unionis, ut mox declarabimus;
secus etiam Verbum modo sibi uni proprio cum intellectu
nostro uniri, et alia multa parum consentanea unitati ac
simplicitati Dei excogitabimus. Argumenta reliqua addit ex
s. Cyrillo, quod Spiritus dicatur αυτουργός nostrae sancti­
ficationis; aurum, quo deauramur; et denique veluti qua-

(1) Έξ ου δηλονότι jrgoioy άρρητως το πν»υμα· άγιον ώς αυτός ΐξ όυπ'ρ
ϊστιν, ί> ήμ.ι·^ χατοιχιι, ίδιον γαζ> ίστι της ουσίας άυτου, χαι ποιοτης ΰσσιρ
της αγιότητας άυτου.

(1) « Quomodo amicis suis illucescere velit ( ’τιλαμψπ ) et quomodo
in eis habitaturus sit, declarat dicens: Pater meus diliget eum » Cyr.
in Io. p. 830.

cedens Spiritus Sanctus, sicut ipse ex quo est, habitat in no­
bis; proprius enim eius substantiae est, et veluti qualitas
sanctitatis eius (1). Adversus Anomoeos autem qui Lilio

bellum indixerunt... nonnihil opportune dicam. Ad eum ve­
niemus et mansionem apud eum faciemus... Si natura di­
versus est omnino Filius et in propria quadam natura intelligitur, quomodo necesse non est duos Deos in nobis
esse credere mandata servantibus? Quod si unius non duo­
rum Deorum templa dicimur, Patre ac Filio in nobis ha­
bitantibus, quaenam ratio in nobis duos illos in unitatem

redigit, cum iuxta vestram dementiam identitati substan­
tiae non sit locus? Vel enim necesse est dicere Christum
falsa nobis esse locutum, et inhabitare tantum in nobis
Patrem per Spiritum, vel inhabitare quidem ipsum (Chri­
stum), abesse vero Patrem. At hoc absurdum: unus quippe
Deus est in nobis, cum q,mbos suscepimus... Et quidem di­
vinus Paulus non duorum Deorum templa nos appellavit
sed unius : templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in
vobis. Vides, ut in substantiae identitatem Patre et Filio
collatis templa nos factos esse ait non Deorum sed Dei n

— 646 —

litas in nobis, ut quidem Petavius s. Doctorem interpre­
tatus est.
At haec omnia non videntur probare, quod vir doctis­
simus sibi proposuerat. Quod a) Spiritum Sanctum in no­
bis dvzcvpycv intelligit ut sanctificantem per applicationem
ipsius substantiae suae, is non videtur esse sensus saltem
immediatus Cyrilli; nam άυτσυρ/εΖν i. e. operationem virtute
propria opponit Cyrillus haereticorum ΰπευρχω της χαριτ$ς,
quasi nempe Spiritus Sanctus esset solum ministerialis
causa gratiae, fluito minus αυτευ^χεϊν significat sanctifi­
cationem distinctam ab ea Patris et Filii , ut vult Petav.
c. 6. n. 7. i) Quod Cyrillus in Thesauro p. 352. et alibi ait,
sanctificationem nostram non esse per aliud medium crea­
tum, sed immediate a Deo per Spiritum Sanctum nos san­
ctificari, id non dicit in comparatione cum gratia creata,
sed ut neget Spiritum Sanctum esse inter nos et Deum
creaturam mediam , per cuius ministerium sanctificemur.
(Cf. Petav. c. 4. n. 10.). c) Quod Petavius ait, ex doctrina
Cyrilli Spiritum Sanctum a velut qualitatem sanctis inesse, » non est nimis urgendum. Cyrillus saepius dicit
Spiritum Sanctum esse a veluti qualitatem Dei v (Patris ac
Filii); sicut eum aliquando appellat fragrantiam ex sub­
stantia Dei, ut significet eius divinitatem et adsignificet
processionem ac distinctionem. Vide dialog. VII. p. 673.
674.; in Io. p. 810. 832. etc. Si quando Spiritum in nobis
comparat cum humore vivifico in palmite et cum qualitate;
ibi vel nomine spiritus non persona sed gratia Spiritus
Sancti intelligitur, vel in contextu haud difficulter expli­
catur de Spiritu inhabitante ut causa est efficiens vitae
supernaturalis, in qua ratione efficientiae Spiritus non di­
stinguitur a Patre et Filio. Utramque explicationem ad­
mittunt verba Cyrilli in Io. p. 867. 868. Si ut palmites
infructuosi, inquit, ex vite Christo exscindimur, igni tra­
demur, u eo quem olini a vite habebamus vivifico humore,
id est Spiritu amisso. Quemadmodum enim ab illo talen­
tum aufertur (qui infoderat in terra), sic opinor et ex
palmite humoris aut qualitatis instar, Spiritus. » Qui a
principibus puniuntur, prius exuuntur dignitatibus, sic et

— 647 -

anima a supremo iudice punienda, u necesse est ut antea
privetur et exuatur qratia Spiritus, n d) Quod Petavius
c. 4. n. 10. ait, iuxta Cyrillura a iustos Spiritu Sancto
velut inaurari, » est quidem verissimum et pulcherrime
dictum in sensu supra exposito, dummodo non intelligatur
proprie dicta formalis causa justificationis; verum Cyrillus
in loco a Petavio citato ex dialogo VII. non dicit u nos
deaurari Spiritu Sancto; » sed ait: Spiritus Sanctus u nos
deaurat qloria filiationis. n
THESIS XLVI.

Ώβ proprio charactere Spiritus Sancti in ratione doni.
u Secundum doctrinam Patrum ex Scripturis deductam Spiritus Sancti
’ proprius character personalis censeri debet, quod procedat tamquam
’ donabilis atque ideo peculiari aliqua ratione sit donum; quae ratio
» tandem revocatur ad processionem per modum amoris subsistentis. »

Sunt duae quaestiones diversae, utrum persona Spiri­
tus Sancti coniungatur cum sanctis modo aliquo ipsi soli
proprio et non communi omnibus tribus personis, et utrum
in persona Spiritus Sancti secundum proprium eius cha­
racterem personalem sit peculiaris ratio et velut habitudo
(in radice) ad hanc unionem sanctificantem. Hoc alterum
potest esse et demonstratur esse verum, quin inde sequa­
tur etiam veritas illius proprii modi unionis, quem in su­
perioribus negandum esse diximus. Sic in mysterio incar­
nationis, quocum haec inhabitatio divina analogiam habet,
longe aliud est quaerere, utrum in personali proprietate Verbi
sit ratio aliqua , cur ipsum potius quam aliam personam
SS. Trinitatis unione hypostatica cum natura humana ho­
minem fieri decuerit, quod ss. Patres et theologi affirmant
(Petav. de Incarnat. 1. II. c. 15; S. Th. 3. q. 3. a. 8.); et aliud
est quaerere, utrum propter illam proprietatem personalem
unio Verbi cum humana natura habeat ita modum proprium,
ut si alia persona divina homo fieret, modus unionis foret
alius quam est unio hypostatica Verbi, ad quod negative re­
spondendum est. Immo in distinctis proprietatibus persona­
libus est peculiaris analogia et velut habitudo unius per-

— 648 —

sonae prae aliis ad quasdam operationes externas, qua in
re fundatur appropriatio operum uni personae prae aliis
(th. XIII.); neque tamen ideo fas est tribuere uni personae
prae aliis peculiarem ac proprium modum operationis,
quae omnino una est trium et indistincta sicut ipsa natura
divina (th. XII.).
Postquam igitur consideravimus inhabitationem commu­
nem tribus personis, nunc quaerimus , utrum et quomodo
sit peculiaris aliqua ratio huius coniunctionis cum sancti­
ficatis in proprio charactere personali Spiritus Sancti. Af­
firmatio huius peculiaris rationis immo etiam eius decla­
ratio continetur in eo, quod tertia persona Trinitatis do­
cetur procedere ut donum.
Spiritui Sancto ex ipso suo charactere personali pro­
priam esse rationem doni, ex Scripturis deduci potest non
tam eo quod datus saepe dicitur (cf. S. Aug. Trin. XV.
c. 19.), quam potius iis argumentis, quibus ostendimus eius
processionem per modum amoris terminantis dilectionem in
Patre et Filio (th. XXVI.); haec enim duo, quod Spiritus
Sanctus procedit per modum amoris ut terminus dilectionis
producentis, et quod ex proprio charactere personali est do­
num, non differunt nisi ut definitio et definitum, quemadmo­
dum in progressu declarationis patebit. Unde Augustinus id
quod saepissime docet, Spiritum Sanctum procedere ut amo­
rem Patris ac Filii, aliis verbis dicit: u exiit non quomodo
natus sed quomodo datus, et ideo non estFilius n Trin. V.c.14.
Patres diu ante Augustinum intellexerunt hanc proprie­
tatem Spiritus Sancti; immo testatur Augustinus ipse, hoc
charactere distinctionem Spiritus Sancti declarari « a doctis
et magnis divinarum Scripturarum tractatoribus, quod eum
donum Dei esse praedicant n Aug. de fid. et symbol, n. 19.
(T. VI.). Sane Patres antiquissimi hoc nomine tamquam
proprio designant Spiritum Sanctum in connumeratione per­
sonarum SS. Trinitatis, ut lustinus cohortat, ad Graec.
n. 32.; Hippolytus contra Noet. n. 14. Vide alios apud Ruiz
disp. 75. sect. 1. et Petav. 1. VIII. c. 3. Rem vero ipsam de­
monstrant Patres, quorum sententias adtulimus . ubi egi­
mus de processione per dilectionem. Luculentius tamen hanc

— 649 —

proprietatem declaravit Augustinus multis in locis, post
Augustinum deinde Patres alii et omnes theologi Scholae
in 1. dist. 18.; et in S. Th. 1. q. 38. Augustinus inter
cetera ita disserit, u In eo quod proprie dicitur Spiritus
Sanctus , relative dicitur , cum et ad Patrem et Filium
refertur , quia Spiritus Sanctus et Patris et Filii Spiri­
tus est. Sed ipsa relatio non apparet in hoc nomine; ap­
paret autem , cum dicitur donum Dei. Donum enim est
Patris et Filii, quia et a Patre procedit, sicut Dominus
dicit; et quod Apostolus ait, qui Spiritum Christi non
habet non est eius , de ipso utique Spiritu Sancto ait.
Donum ergo donatoris et donator doni, cum dicimus,
relative utrumque ad invicem dicimus. Ergo Spiritus Sanc­
tus ineffabilis est quaedam Patris Filiique communio.,.
Ut ergo ex nomine quod utrique convenit (i. e, Pater et
Filius, uterque et spiritus est et sanctus), utriusque com­
munio significetur , vocatur donum amborum (is qui est
donum amborum) Spiritus Sanctus... Ulterius autem quae­
ritur , utrum quemadmodum Filius non hoc tantum ha­
bet nascendo, ut Filius sit sed omnino ut sit, sic et Spi­
ritus Sanctus eo quo datur, habeat non tantum, ut donum
sit sed omnino ut sit?,.. An semper procedit Spiritus Sanc­
tus et non ex tempore sed ab aeternitate procedit; sed quia
sic procedebat, ut esset donabile, iam donum erat , et an­
tequam esset cui dareturl Aliter enim intelligitur cum di­
citur donum, aliter cum dicitur donatum; nam donum pot­
est esse et antequam detur, donatum autem nisi datum
fuerit, nullo modo dici potest... Sempiterne Spiritus donum,
temporaliter autem donatum, r Aug. Trin. 1. V. n. 12-17.
Itaque donum quatenus proprium est et personale nomen

Spiritus Sancti, relativum est ad donatorem Patrem ac
Filium, cuius est donum non ut dominio possidentis, sed
ut principii a quo procedit; at processio non solum inde­
terminate sed ita designatur, ut procedens ex ipso modo
processionis habeat rationem donabilis. Iam vero omne do­
num habet propriam rationem doni ex gratuita liberalitate, qua donatur vel est donabile (1), adeoque ex amore;
(1) u Donum non dicitur ex eo quod actu datur, sed in quantum habet
aptitudinem ut possit dari » S. Th. 1. q. 38. a. 1. ad 4.

CM

— 650 unde amor ex intima sua ratione est primum donum , ex
quo omnia reliqua donantur , quae rationem doni non ex
sese sed velut extrinsecus habent, quatenus dantur ex
amore. Hinc in SS. Trinitate Filius procedit quidem a Pa­
tre et est etiam donabilis ; verum quia donabilis est non
ex interno suo charactere personali, quo est Verbum intel­
lectus paterni , sed solum quatenus in Deo est amor, ex
quo etiam Filius donatur: u sic Deus dilexit mundum, ut
Filium suum unigenitum daret η Ιο. III. 16.; propterea no­
men doni non designat proprium characterem personalem
Filii (cf. S. Th. 1. dist. 18. q. 1. a. 3. ad 3.). Spiritus autem
Sanctus, cuius character personalis constituens est, ut sit
amor productus dilectione Patris et Filii, ex hoc ipso suo
charactere personali est donum Patris et Filii.
Ex his apparet, nomen doni relative et stricte sump­
tum significatione coincidere cum appellatione amoris pro­
cedentis, et hanc iterum cum virtute sanctificatrice (οναμίζ
άγιασζιν.τ,'). quam ut proprium characterem Spiritus Sancti
exhibent plures Patres (th. XXVI. η. II.), nisi quod donum
et vis sanctificatrix clarius exprimit respectum (rationis) ad
creaturas. « Dilectio quae ex Deo est et Deus est, proprie (1)
Spiritus Sanctus est, per quem diffunditur in cordibus no­
stris Dei charitas, per quam nos tota inhabitat Trinitas.
Quocirca rectissime Spiritus Sanctus, cum sit Deus, vo­
catur etiam donum Dei. Quod donum proprie quid nisi cha­
ritas intelligenda est, quae perducit ad Deum (2), et sine
qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum?»
Aug. Trin. 1. XV. c. 18.
Quoniam tamen nomen doni non semper hac stricta si­
gnificatione accipitur, a) sensu non relativo ad personam
distinctam a qua detur, potest dici donum etiam Pater et
(1) Quando ab Aug. Spiritus Sanctus dicitur proprie dilectio, proprie
charitas, opponit proprium communi ct absoluto, ut ipsemet ibi multis
declarat.
(2) Explicationem vide apud s. Bonaventuram in compend. theol. verit. c. 9. Spiritus Sanctus est charitas, qna diligimus Deum, efficienter et
exemplariter, non tamen formaliter ut habitus inhaerens vel actus no­
ster charitatis.

- 651 —

Deus absolute spectatus seu essentia divina, quia et Pater
et Deus absolute spectatus dat seipsum ; neque enim ver­
bum dare et donatio eodem rigore sicut missio exprimit
distinctionem realem inter dantem et datum (1), quod
iam supra animadvertimus, δ) Magis proprie et sensu rela­
tivo dicitur donum cum distinctione reali dantis ac dati
sed absque determinatione personalis characteris, quo sit
donabile. Hoc sensu eadem est ratio dati ac missi, et pro­
inde Filius potest dici donum Patris, Spiritus Sanctus do­
num Patris et Filii. Denique c) accipitur sensu strictiori
designante tum distinctionem personalem tum propriam ra­
tionem processionis ner modum primi doni, h. e. per modum
amoris; hoc sensu proprietatis notionalis, ut declaravimus,
solus Spiritus Sanctus donum est. Cf. Ruiz disp. 75. sect. 2.
num. 8.
THESIS XLVII.

Explicatio aliqua huius velut habitudinis peculiaris in
Spiritu Sancto ad inhabitationem sanctificantem.
u Quod igitur Scripturae et Patres inhabitationum in sanctificatis
* singulariter tribuere videntur Spiritui Sancto, id explicandum est ex
” ipsa eius proprietate personali. Cnm enim Deus inhabitet tamquam
» charitas increata, 1° in proprietate amoris procedentis est peculiaris
» ratio ad hanc inhabitationem, quae tamen propter unitatem naturae
r communis est toti Trinitati; 2° ex eadem proprietate dicuntur Pater
» et Filius sicut amare ita inhabitare Spiritu Sancto tamquam termino
» immanente suae dilectionis, quod non diversam relationem unionis ad
r> extra sed ordinem personarum ad intra designat; 3‘° licet causa effir ciens et exemplaris sanctificationis sit Deus Trinitas secundum attri» buta absoluta, nihilominus spectatis personis distinctis in charactere
* personali Spiritus Sancti est exemplar expressius sanctitatis particir patae quam in proprietate aliarum personarum, atque per hoc ipsnm
» constituitur ratio in ordine causae efficientis appropriandi Spiritui
r Sancto effectus gratiae et sanctificationis. »

Quamvis inhabitatio ipsa atque modus unionis sit com­
munis tribus personis , potest tamen in charactere perso(1) u Donum oportet esse aliquo modo dantis ; sed hoc esse huius
dicitur multipliciter: uno modo per modum identitatis... et sic donum
non distinguitur a dante » S. Th. 1. q. 38. a. 1. Cf. tamen s. Bonavent. 1.
dist. 18. q. 4.

- 652 —
nali unius personae esse specialis ratio exigens talem unio­
nem j quae ratio non sit in charactere personali aliarum
personarum, ut paulo ante dictum est.
Sane ad distinctionem characterum personalium tum
Scripturae indicant tum Patres frequenter dicunt, Patrem
et Filium in nobis habitare Spiritu Sancto, et in Spiritu
Sancto nos participes fieri Patris ac Filii, per Spiritum
Patri et Filio coniungi. u Creatura quaevis (sanctificata
rationalis) Verbi particeps fit in Spiritu. Omnes similiter
per Spiritum participes Dei dicimur. . . Nunc vero cum
Christi et Dei participes dicamur, utique constat, unguen­
tum et sigillum quod in nobis est , non ad rerum facta­
rum sed ad Filii naturam pertinere , qui nos per Spiri­
tum, qui in ipso est, Patri coniungit » Athan. ad Serap.
ep. I. n. 23. 24. Gemina fere apud Basil, de Spiritu San­
cto n. 47. Pariter s. Cyrillus: « quomodo creatus est Spi­
ritus, si participes Patris et Filii per ipsum ejjicimurl...
Igitur Deus est in nobis per Deum Spiritum » Cyrill. ap­
pend. ad dialog. VII. p. 666. Immo s. Basilius etiam locu­
tione negante dicit, Deum (Patrem et Filium) non habitare
in nobis nisi per Spiritum, a Video et Dei et Spiritus prae­
sentiam in unum idemque concurrentem, cum ea dicatur uni­
versalis in omnibus. At tu (Eunomi) cum in talibus non
possis non intelligere aut dicere Spiritum increatum, ais
Deum ipsum (Patrem) vocari Spiritum. Verum nec inhabi­
tat per se ipsum in creatura Deus , nec quisquam possit
Deum (Patrem) pro Dei Spiritu intelligere, cum clare Apo­
stolum'audiat talia de eo, qui in nobis habitat, scriben­
tem: nobis revelavit Deus per Spiritum suum;... nos autem
non spiritum mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo
est r Basii, contr. Eunom. 1. V. T. I. p. 309. Huiusmodi
dicta apud Patres frequentia et uuiversim doctrina Scrip­
turae et Patrum de unione Spiritus Sancti cum iustis, quae
in th. XLIII-XLVI. est exposita, sine dubio ostendunt ali­
quid esse proprium ac personale Spiritui Sancto, quod refe­
ratur ad unionem et inhabitationem sanctificantem. Ex alte­
ra vero parte hoc proprium non potest esse eiusmodi, ut
violetur unitas trium personarum in operatione ac rela-

- 653 -

j

tionibus ad extra, quae secundum declarata in th. XLV.
intelligi debent. Conciliatio videtur nobis sequens certe
vera, licet in tanta mysterii profunditate non possit esse
plena.
In Spiritu Sancto ex eius charactere personali, quatenus
est amor procedens, intelligimus propriam et personalem ra­

|
I I
!
t’ 1

tionem, non ut solus Spiritus Sanctus nec modo sibi proprio, sed ut Trinitas uno indistincto modo inhabitet et
uniatur sanctis ad diffundendam charitatem et diffusa charitate in cordibus eorum, u Dilectio quae ex Deo est et Deus

I

est, proprie (i. e. ex proprietate personali) Spiritus Sanctus
est, per quem (non utique divisim sed unite cum Patre et
Filio) diffunditur in cordibus nostris Dei charitas (substantialis ad inhabitandum, accidentalis ad informandum), per
quam nos tota inhabitat Trinitas n Aug. Trin. XV. 18. Videlicet Spiritus Sanctus , ut pridem demonstravimus , est
immanens terminus dilectionis communis in Patre et Filio ut amor productus, sicque ratio amoris seu, ut loquitur Augustinus, proprie charitas est character personalis
Spiritus Sancti; quoniam vero amor habet velut in radice
respectum ad extra, nominatim ad sanctificandam creaturam rationalem, propterea a Patribus dicitur Spiritus Sanetus procedere non solum ut amor subsistens sed ut donum
et ut vis sanctificatrix (th. XLVL).
Hisce positis 1°. recte potest dici, in charactere perso­
nali Spiritus Sancti esse specialem rationem ad inhabitationem sanctificantem, quae est inhabitatio Dei, quatenus
Deus est charitas. Unde quemadmodum Suarez, Lessius ll.ee.
et alii theologi declarant inhabitationem universim, quod si
Deus per immensitatem non esset ubique, exigeretur tamen
Dei praesentia in sanctis ratione charitatis et amicitiae;
possumus similiter hanc exigentiam personalem explicare:
si ratione unitatis naturae inhabitatio non esset indivisibilis
trium personarum, et si Pater et Filius non inhabitarent,
esset tamen specialis ratio ad inhabitationem Spiritus Sancti
in ipso eius charactere personali, quo est amor subsistens et
ideo donum ac vis sanctificatrix.
2°. Quoniam SS. Trinitas inhabitat iustis ut charitas

I

· ’

II|
[
I

Ifl
g f

* I
u|
r
I

’ 0

I
HI
H
11

I
|
II

H

— 654 —
diligendo, et quoniam Pater et Filius ut una dilectio mu­
tua aeternaliter semper in actu spirant amorem productum
qui est Spiritus Sanctus; Pater et Filius inspirando Spi­
ritum Sanctum, et Spiritus Sanctus inspiratus iustis coniungi et inhabitare dici possunt: quod perinde est, ac quando
Pater et Filius dicuntur nobis mittere Spiritum Sanctum,
nec diversitatem coniunctionis significat sed distinctionem
et ordinem internum personarum , quibus coniungimur.
Hoc ulterius declarari potest:
3°. Dilectio divina quatenus est in Patre et Filio, pro­
ducit necessario immanentem terminum amorem qui est Spi­
ritus Sanctus, nec sine hoc potest esse dilectio in actu, ac
proinde non potest esse simpliciter. Etenim, ut rem decla­
rat Ruiz disp. 109. sect. 2. n. 6., u Spiritus Sancti persona
requiritur ad quamlibet operationem transeuntem , quate­
nus ex sua quidditate personali sic terminat divinum amo­
rem, ut Deus spirator non possit esse complete atque per­
fecte donator respectu creaturarum, nisi producendo Spiri­
tum Sanctum qui est personaliter donum , immo nec amor
ipse possit existera , si careat intrinseco termino qui est
Spiritus Sanctus, n Hoc sensu alibi diximus, Patrem et Fi­
lium omnia quae diligunt, diligere Spiritu Sancto (vide

th. XXIX.); non quasi Spiritus Sanctus esset formalis amor,
quo Pater et Filius diligunt, sed diligunC Spiritu Sancto tam­
quam termino immanente dilectionis, ut arbor floret flori­
bus (S. Th. 1. q. 37. a. 2.). Spiritus Sanctus vero terminus
dilectionis et amor procedens non producit diligendo adhuc
alium amorem procedentem (th. XXVIII.). Unde Pater et
Filius diligunt formaliter suâ essentia, et diligunt Spiritu
Sancto ut amore terminante actum suae dilectionis, Spiri­
tus Sanctus diligit suâ essentia et seipso ut amore subsi­
stente.
Iam si loquimur de inhabitatione Dei unius et trini in
sanctis per modum dilectionis, patet eodem sensu Patrem
et Filium inhabitare seipsis, ut sunt charitas absoluta, et
inhabitare Spiritu Sancto ut termino producto suae di­
lectionis, qui per unam utriusque dilectionem procedit ut
amor subsistens, atque ideo ut donum et vis sanctificalrix.

— 655 Spiritus Sanctus vero non vicissim dici potest sanctos inha­
bitare Patre et Filio , sed inhabitat se ipso tum ut charitas absoluta (quatenus unum est cum Patre et Filio) tum
ut amor procedens. Unitur igitur anima sanctificata Deo
uni ut charitati absolutae ; et quoniam Deus amator est
Pater et Filius et Spiritus Sanctus, unitur personis aman­
tibus tum omnibus tum singulis, Patri et Filio ut amando
spirantibus amorem subsistentem, Spiritui Sancto ut amori
spirato. Hoc autem significat, personas etiam in unione,
de qua loquimur, manere inter se distinctas, atque notio­
nales characteres spiratoris per dilectionem et amoris spi­
rati non confundi; at non ideo solus Spiritus unitur ani­
mae sanctificatae modo aliquo, quo ei Pater et Filius non
uniatur.
4n. Denique si participationem divinae naturae forma­
lem et analogicam seu supernaturalem assimilationem ad
divinam naturam consideremus, quae est necessaria dispo­
sitio et fundamentum realis relationis ad Deum inhabi­
tantem (th. XLIV.), atque ideo dicitur esse veluti vincu­
lum uniens Deum amantem et amatum cum anima amata
et amante; in hac participatione duo distinguenda sunt,
videlicet ut Deus est effector sanctificationis et gratiae,
atque ut est exemplar, cui per gratiam infusam assimilamur. Haec enim duo includit participatio formalis, ut par­
ticipatus sit exemplar et causa efficiens, in participante sit
origo etassimilatio. Efficientia omnis est Dei quatenus unus
est naturâ, non ergo vel proprie vel singulariter vel ma­
gis aut alio modo effectus donorum gratiae est a Spiritu
Sancto prae Patre et Filio , quia Deus ad extra opera­
tur sub formali ratione absoluti non vero quatenus est Pa­
ter generans, Filius genitus et Spiritus Sanctus procedens
(th. XII.). At exemplar cui creatura supernaturaliter assimilatur, Deus est tum sub ratione naturae absolutae tum
sub ratione distinctarum hypostaseon et characterum per­
sonalium. Unde per charitatem diffusam in cordibus nostris
assimilamur Deo tum quatenus est charitas absoluta atque
ita Deus unus et trinus, tum quatenus (iuxta expressio­
nem Augustini) est chantas proprie, h. e. amor procedens

I

— 657 —

—‘656 —

et ideo ex proprio charactere personali sanctitas (th. XXVI.
η. II.). Quare si personae distinctae considerentur, Spiritus
Sanctus est exemplar, cuius characteri personali sanctificati
per gratiam expressius assimilantur quam characteri Pa­
tris et Verbi, u Deus sanctorum animabus immittit suae pro­
prietatis illam per Spiritum participationem r> της ίδιας ίδι:νητζς την δια πνεύματος μ&εξιν Cyrill. Dialog. VII. pag. 644.
Haec vero ipsa ratio exemplaris et assimilationis praebet
fundamentum, ut etiam in ordine causae efficientis omnes
effectus gratiae Spiritui Sancto approprientur (th. XIII.).
u Ea quae a Deo in nobis sunt, reducuntur in Deum sicut
causam efficientem et exemplarem ; in causam quidem ef­
ficientem, in quantum virtute operativa divina aliquid in
nobis efficitur; in causam vero exemplarem, secundum quod
id quod in nobis a Deo est, aliquo modo Deum imitatur.
Cum ergo eadem virtus sit Patris et Filii et Spiritus Sancti
sicut et eadem essentia, oportet quod id quod Deus in nobis
efficit, sit sicut a causa efficiente simul a Patre et Filio
et Spiritu Sancto. Verbum tamen sapientiae quo Deum
cognoscimus, nobis a Deo immissum est proprie repraesentativum Filii, et similiter amor quo Deum diligimus, est
proprium repraesentativum Spiritus Sancti. Et sic charitas
quae in nobis est, licet sit effectus Patris et Filii et Spi­
ritus Sancti , tamen quadam speciali ratione dicitur esse
in nobis per Spiritum Sanctum » S. Th. contr. gent. IV.
c. 21. Cf. s. Bonavent. 1. dist. 17. P. I. q. 1.; Compend.
theol. verit. c. 9.

THESIS XLVIII.

De inhabitatione Spiritus Sancti in iustis
veteris Testamenti.
·,
■»
·»

» Secundum diversitatem et perfectionem donorum sanctificantium
admittendi etiam sunt gradus diversi in invisibili missione et inhabitatione Spiritus Sancti. Secundum hanc diversitatem graduum aliqui
ss. Patres distinxerunt missionem et inhabitationem Spiritus Sancti
pro novo Testamento nominatim in sanctificatis per gratiam baptismi
a participatione eiusdem Spiritus in sanctis veteris Testamenti; non
autem potest admitti, a ss. Patribus communi sententia inhabitationem Spiritus et adoptionem filiorum pro tempore veteris Testamenti
simpliciter fuisse negatam. »
f

In hac thesi quam appendicis instar haberi volumus,
quaerimus, utrum et quomodo discrimen inter sanctifica­
tionem in veteri et in novo Testamento admitti debeat.
Visa autem est inquisitio opportuna propter opinionem Pe­
tavii theologi sane gravissimi, qui inhabitationem Spiritus
Sancti et, quod adhuc durius est, adoptionem filiorum in
iustis veteris Testamenti negandam esse putavit. Senten­
tiam iam per se cum natura ac indole inhabitationis sanc­
tificantis vix conciliandam confutabimus explicatione testi­
moniorum, quibus Petavius unice innititur.
Sicut in naturali omnipraesentia Dei quae ex attributo
immensitatis consequitur, inexistentia in omnibus creatu­
ris, si simpliciter secundum essentiam divinam spectetur,
potest dici eadem; est vero diversissima inexistentia secun­
dum potentiam et praesentiam seu secundum operationem
et gubernationem ; ita supernaturalis inhabitatio Spiritus
Sancti in sanctificatis per gratiam est quidem in iis om­
nibus; sed habet gradus tam diversos , quam diversi sunt
gradus sanctitatis et donorum gratiae. Quod utrumque patet
ex ipsa, quam declaravimus natura inhabitationis. Quanta
enim vero est diversitas non modo inter inhabitationem Dei
in beatis comprehensoribus ad visionem et fruitionem iam
completam atque in viatoribus ad fruitionem inchoatam et
in dispositione; sed etiam in multiplicibus gradibus visio­
nis beatificae, et in viatoribus ab infimo gradu gratiae

— 658 —

sanctificantis usque ad perfectionem sanctitatis et charis­
matum maiorem ac maiorem in indefinitum ?
Hinc Ie. Spiritus Sanctus invisibiliter mittitur non so­
lum in collatione primae gratiae seu in iustificatione pec­
catoris , sed etiam in collatione gratiae secundae seu in
augmento gratiae sanctificantis. Est enim in secunda gra­
tia novus titulus et novum veluti vinculum· praesentiae
amantis in amato (Siiarez 1. XII. c. 5. n. 16. sqq.). Hanc
missionem in simplici augmento gratiae proprie dici, non­
nulli quidem negant (Ruiz disp. 109. sect. 4.); omnes vero
fatentur , in sanctificatione etiam secunda peculiari, qua
quis licet iam filius adoptivus inferioris gradus in novo
velut ordine ac statu filiorum Dei ac regni gratiae consti­
tuitur , proprie mitti et novo modo inhabitare Spiritum
Sanctum (1). Hinc nominatim in sacramentis, quae vocan­
tur a Dionysio consecratoria, specialiter Christo consecran­
tibus et constituentibus in peculiari dignitate membri, mi­
litis, ministri Christi sacerdotis atque ideo charactere in­
delebili obsignantibus ( vid. Tract, de Sacram, in genere
th. XIII.) peculiaris est missio et nova inhabitatio Spiri­
tus Sancti per gratiam sacramentalem. Ideo Patres agno­
scunt in regeneratis et illuminatis per baptisma Spiritum
Sanctum inhabitantem modo aliquo , quo non habitat in
catechumenis , licet iam iustificati essent ; et quo neque
habitavit in sanctis veteris Testamenti. In sacramento au­
tem Chrismatis est quaedam continuatio missionis Spiritus
Sancti factae primum discipulis in prima Pentecoste novi
Testamenti. In sacra Ordinatione est missio Spiritus Sancti
ex fine quidem principali sacramenti ad potestatem sacer­
dotalem, hoc vero ipso ad inhabitationem etiam per respon­
dentem gratiam sacramentalem. Ex hoc fundamento diver­
sitatis graduum et donorum possumus explicare inhabita­
tionem in sanctis veteris Testamenti et conciliare dicta
(1) De trina missione Spiritus Sancti ad Apostolos ante passionem
Christi, post resurrectionem et demum post ascensionem in coelnm se­
cundum diversos gradus communicationis agunt tum Patres alii, Chrysostomus, Cyrillus, Augustinus, tum praeclare Gregorius Naz. or. 31.
al. 37. η. 26. et expressius or. 41. al. 44. η. 11.

—- 6ο9 —

quaedam ss. Patrum , ex quibus inhabitatio Spiritus et
adoptio in filios pro veteri Testamento simpliciter neganda
visa est Petavio.
2°. Verum quidem est, missionem ac inhabitationem Spi­
ritus Sancti pertinere ad novum Testamentum, ad legem
gratiae, eodem modo ut gratia ad novum Testamentum per­
tinet , non autem ad vetus , si hoc spectetur praecise ut
oeconomia Sinaitica, quae erat u in servitutem generans n
et tantummodo u paedagogus » ad legem gratiae (Gal. III.
24, ; IV. 24. ) : sed sane falsum est, tempore veteris Te­
stamenti non fuisse sperantibus in Christum intuitu meri­
torum Christi futuri praeparatam et datam gratiam perti­
nentem ad indolem propriam novi Testamenti ; adeoque
etiam concedendum omnino est, Spiritum Sanctum missione
invisibili missum fuisse et inhabitasse sanctis veteris Te­
stamenti (1). Pariter verum est, gratiam in veteri Testal mento veluti praeerogatam ante pretium actu persolutum
et ante meritum completum sacrificio crucis generatim lo­
quendo fuisse parciorem et minus universalem quam post
meritum iam actu completum ; adeoque etiam universim
loquendo potest dici communicatio et inhabitatio Spiritus
Sancti in veteri Testamento pro mensura donorum gratiae
fuisse gradu inferiori quam in novo Testamento. Nomina­
tim utique non fuit ibi missio et inhabitatio Spiritus Sancti
per regenerationem et consecrationem sacramentali gratia
ex opere operato. At non possumus concedere , discrimen
in hoc esse , quod in veteri Testamento soli effectus Spi(1) « Quamvis nec lex per Moyseu data potuerit a quoquam homiue
regnum mortis auferre, erant tamen et legis tempore homines Dei, non
sub lege terrente, convincente, puniente, sed sub gratia delectante, sa
nante, liberante. Erant qui dicerent :... cor mundum crea in me Deus
et Spiritum rectum innova in visceribus meis, et Spiritu principali con
firma me , et Spiritum Sanctum tuum ne auferas a me.... Neque enim
qui nobis ista fideli dilectione prophetare potuerunt, eorum ipsi parti­
cipes non fuernnt.... et illi per gratiam D. N. lesu Christi salvi facti
sunt non per legem Moysi, per quam non sanatio sed cognitio est facta
peccati. Nunc autem sine lege iustitia Dei manifestata est. Si ergo nunc
manifestata est, etiam tunc erat, sed occulta · Aug. de peccat, orig.
contr. Pelag. n. 29.

— 660 —

ritus Sancti fuerint in sanctis , non autem ipsa persona
seu ΐυσίωοως ipse Spiritus Sanctus eis fuerit coniunctus,
sicut inhabitat in sanctis novi Testamenti.
Petavius 1. VHT. c. 7. η. 1 -11 conatur persuadere, ex sen­
tentia vix non universali ss. Patrum discrimen hoc esse,
quod « ante Christi adventum et obitum in sanctis fuerit
Spiritus Sanctus κατ ενεργειαν i. e. operatione tenus, dein­
ceps autem ίυσιω^ως i. e. substantialiter, n Hinc ex illa sua
opinione superius commemorata , quod non gratia creata
sed substantia Spiritus Sancti nobis coniuncta sit forma­
lis causa filiationis adoptivae, ulterius censet, iuxta doc­
trinam Patrum sanctos veteris Testamenti non fuisse filios
Dei adoptivos. Quae sane omnia valde difficilia videntur.
Profecto si sermo sit de communi sententia Patrum, nec
Petavius nec quisquam alius demonstraverit, eos agnovisse
aliud reale discrimen inter inhabitationem in sanctis ve­
teris ac novi Testamenti praeter illud, quod diximus, se­
cundum diversitatem graduum et secundum proprietates ac
mensuram donorum, a Cum in die Pentecostes discipulos
Domini Spiritus Sanctus implevit (utique ^υσιωίως iuxta ex­
pressionem Petavii), non fuit inchoatio muneris sed adiectio largitatis; quoniam et patriarchae et prophetae et sa­
cerdotes omnesque sancti qui prioribus fuere temporibus,
eiusdem sunt Spiritus Sancti sanctificatione vegetati.... ut
eadem semper fuerit virtus charismatum, quamvis non ea­
dem semper fuerit mensura donorum n s. Leo M. semi. II.
de Pentec. c. 3. Quaerit Augustinus , quomodo sit intelligendum, quod dicitur Ιο. VII. 39: Spiritus nondum erat
datus, quia lesus nondum erat glorificatus? « Quomodo in­
telligitur, nisi quia certa illa Spiritus Sancti datio vel mis­
sio post clarificationem Christi futura erat, qualis numquam antea fuerat? Neque enim antea nulla erat, sed ta­
lis non fuerat. Si enim antea Spiritus Sanctus non daba­
tur, quo impleti locuti sunt prophetae?... cum et de loanne
Baptista dictum sit : Spiritu Sancto replebitur inde ab
utero matris suae; et Spiritu repletus Zacharias pater eius
invenitur... et Spiritu Sancto Maria... Spiritu Sancto Si­
meon et Anna. » Dicetne Petavius , in his omnibus non

— 661 —

ipsam intelligi personam sed solum effectum Spiritus Sancti,
et in die Pentecosten primum missam fuisse tandem ipsam
personam ? At Augustinus nihil novit de hoc discrimine,
sed memorat unice diversitatem donorum: « illa datio vel
donatio vel missio Spiritus Sancti (comparata ergo cum da­
tionibus vel donationibus vel missionibus Spiritus Sancti,
quae etiam antea erant) habitura erat quamdam proprie­
tatem suam in ipso adventu, qualis antea numquain fuit;
nusquam enim legimus linguis, quas non noverant, homi­
nes locutos veniente in se Spiritu Sancto, sicut tunc fac­
tum est n Aug. Trin. IV. n. 29. Vide Athanas. contra Arian,
or. IV. al. V. η. 29. (quem citat ipse Petav. n. 9. et frustra
conatur alio sensu explicare); Hieronym. ad Hedib. q. 9. etc.
Ex Patribus quorum testimoniis Petavius nititur, Atha­
nasius or. 2. contr. Arian, (in ed. Maurina or. I. η. 47. 50.
T. I. ρ. 451. 455.); Chrysostomus in Act. horn. 4. η. 2.;
in Rom. horn. 14. n. 2. 3.; Augustinus in Ps. 81. n. 1.;
serm. de tempore 126. 182. 185. (qui ceterum sermones om­
nes nunc ut spurii in appendicem reiecti sunt) nihil om­
nino aliud dicunt, quam quod Spiritum Sanctum non po­
tuimus recipere nisi per merita lesu Christi, quod Apo­
stolis abundantius communicatus est quam prophetis, quod
filiatio adoptiva non pertinet ad synagogam, ad populum
ludaicum ex vi scilicet legis veteris, sed ad gratiam novi
Testamenti , quae vero ipsa gratia tempore veteris Te­
stamenti non deerat. Gregorius Naz. or. 41. al. 44. n. 11.
nequaquam u disserte praedicat, » quod Petavius ait, ante
Christum Spiritum Sanctum u operatione tenus, nunc vero
ουσιωδως i. e. substantialiter » communicatum esse. Sed
verba Gcregorii haec sunt, u Spiritus Sanctus semper qui­
dem erat et est et erit... Erat igitur semper participatus
non participans, perficiens non ab alio perfectus , replens
non repletus, sanctificans non sanctificatus, deificans non deificatus (1), ipse semper unum et secum et cum iis, quibus

connumeratur (cum Patre et Filio)... bonitas ipsa et fons
bonitatis, Spiritus rectus, principalis (Ps. 50.)... gratias
(1) 'lb
as» ^sraX^rro» ôw μβταλιυττίχο», τΐληόυν οό t»Xs»owus>o> .
πληρούν ον πληρον^ίνο», «για£ο> όνχ αγια^ομ«·ζο·/, Oe»ov> ο’ν ûsiovmoov.

— 662 —

dividens, Spiritus adoptionis, veritatis, sapientiae, intel­
lectus, scientiae, pietatis, consilii, fortitudinis, timoris,
quemadmodum numerantur (Is. XI. 12.)... Hic priusquidem
operabatur (ενηογει) in angelicis et coelestibus virtutibus,

et quotquot sunt primae post Deum et penes Deum ; non
enim aliunde eis est perfectio et illuminatio et ad mali­
tiam difficilis aut impossibilis mutatio , quam a Spiritu
Sancto; deinde in patriarchis et prophetis , quorum alii
Deum viderunt in imaginibus aut cognoverunt, alii et fu­
tura praescierunt in mente sua signati Spiritu Sancto (1)....
postea in Christi discipulis , Christum enim praetermitto
cui aderat non ut operans (3υχ ώς ενεργούν) sed ut aequa­
lem concomitans; atque in his (discipulis Christi) tripli­
citer, quantum capere poterant, et secundum tria tempo­
ra. u Distinguit deinde tempus ante passionem Domini, ubi
Spiritus aderat Apostolis ad morbos et daemones pellendos;
post mortem et resurrectionem , quando Christus insuffla­
vit Apostolis dicens: accipite Spiritum Sanctum ; demum
tertio u est hodierna divisio ignearum linguarum (hac sci­
licet die Pentecostes, quando orationem habuit Gregorius),
quam celebramus. Primum obscure, secundo expressius,
hodie vero perfectius non amplius operatione praesens sic­
ut prius (in morbis sanandis, et in sufflatione Christi);
sed substantialiter , ut quis dicere posset, advenit et con­
versatur. Decebat enim , postquam Filius corporaliter nobiscum versatus est, etiam illum (Spiritum) apparere cor­
poraliter n (2). Profecto Nazianzenus nihil dicit de diverso
modo sanctificationis per Spiritum Sanctum in veteri et in
novo Testamento: iinmo indicat, hunc modum fuisse semper
eundem per participationem Spiritus Sancti; eiusdem Spi­
ritus operationem fuisse in angelis, patriarchis veteris Trstamenti, et in Apostolis. Tum declarat differentiam non
inter communicationes in veteri et in novo Testamento, sed
inter duas priores communicationes Apostolis factas ad dae(1) 1 υττου^ενοι
ir-jvju.a.T\ το ηγεμ.ονιχ<».
.. J
(2) Ί ο δ'ί νυν τελεωτεςον. ουζ ετι ενε^γεια τταρον ώς ττροτερον, ovaiuoa;
Ci, ώς αν
τις. συγγινο^ζ-yov τ* καί συ/ζτ7θλί7£νο/ζ£*ον· έπρεπε γβφ, ώου
τ,μιν όι/αλη/Γαντος. και αι/το ^ανηναί σ&Μζατ/κω£.

- 663 —
mones expellendos et ad remittenda peccata, atque inter
tertiam in die Pentecostes. Priores dicit fuisse huiusmodi
ut Spiritus adfuerit operatione, altera ut quodammodo cuσΐ'οοως advenerit et conversatus sit cum Apostolis; hoc au­
tem declarat sibi velle, quod Spiritus Sanctus in die Pen­
tecostes σω/χατικως i. e. corporali specie et visibili missione
advenerit. Distinguit ergo inter missionem solis effectibus
subsequentibus manifestatam , et missionem visibilem in
linguis ignitis. Quae omnia certe nihil pertinent ad nega­
tionem inhabitationis Spiritus Sancti in iustis veteris Te­
stamenti .
Rupertum Abbatem saeculi XII., cuius verba citat Peta­
vius ex 1. I. cc. 11.18.19.; 1. II. c. 6. de glorificatione Trin.
et process. Sancti Spiritus (Opp. T. III.), possemus trans­
mittere; quomodocumque enim intelligatur , numquam ex
eo demonstrabitur, eam quam impugnamus, fuisse senten­
tiam ss. Patrum. Ceterum videamus, quid tandem ille do­
ceat. Triplicem ait esse Spiritus Sancti processionem ad
extra, ad creationem, ad charismata gratis data nomina­
ti m ad prophetiam, ad remissionem peccatorum. « Ante ad­
ventum Filii Dei dabatur quidem in divisionem gratiarum
(prophetiae etc.), sed non etiam in remissionem peccato­
rum. n Quomodo iam id intelligitur? Profecto enim eviden­
ter falsum est, in veteri Testamento peccata nulla fuisse
remissa, aut non fuisse remissa per gratiam Spiritus
Sancti. Sensus Ruperti colligitur ex tribus, quae ibidem
docet, a) u Sine Spiritu Sancto dato nullus umquam homi­
num salvari potuit aut poterit n c. 18. Tum b) non solum
hominibus viventibus in novo Testamento sed etiam iustis
defunctis in veteri Testamento Spiritus in remissionem
peccatorum dabatur completa demum passione Christi.
u Cum Christus dicit: si enim non abiero, Paracletus non
veniet ad vos , sic intelligi vult, ac si dixisset : si enim
per passionem mortis non transiero ex hoc mundo , neque
vobis, neque antiquioribus, neque venturis post vos dabi­
tur Spiritus Sanctus secundum hoc datum, quod est pec­
catorum remissio » c. 19. Denique c) hanc donationem Spi­
ritus Sancti propriam novi Testamenti quae est in re-

— 664 —
missionem peccatorum , probat ex verbis Christi : u post­
quam abiit, rediens et stans in medio discipulorum suo­
rum insufflans et dicens: accipite Spiritum Sanctum, statim subiunxit: quorum remiseritis peccata, remittuntur
eis » c. 19. Rupertus itaque non dicit in veteri Testamento
nemini culpam fuisse remissam, vel id factum esse alite]·
quam u dato Spiritu Sancto , » sed dicit contrarium. At
post meritum Christi actu completum Spiritus Sanctus da­
tur in remissionem peccatorum duplici modo , quo antea
non dabatur : primo in remissionem omnium privationum
boni et poenarum , quae consequebantur ex peccato ; sic
non dabatur nisi post completam Christi passionem ac mor­
tem etiam iustis antiquioribus, qui eo usque exulabant a pa­
tria beatae visionis Dei cf. S. Th. 1. dist. 15. q. o. a. 2. ad 2.
Deinde datur Spiritus Sanctus in novo Testamento Aposto­
lis et successoribus ad potestatem remittendi peccata, adeo­
que in remissionem peccatorum velut activam. Haec vero
quid ad rem, de qua agimus?
Ex omnibus a Petavio allatis Patribus remanet unus
s. Cyrillus in Io. T. IV. p. 474. 475.; Thesaur. T. V. P. I.
p. 104-106. Fateor unicum Cyrillum , si seorsum absque
prudenti collatione legatur et aliqua eius verba pressius ac­
cipiantur, videri id dicere, quod Petavius velut communem
Patrum sententiam urget. Nihilominus ex canone hermeneutico alibi a nobis demonstrato (Tract, de Tradit, th. XV.), ut
Patres non facile interpretemur in sensum a doctrina com­
muni alienum, penitius inspiciendus est s. Doctoris contex­
tus; praesertim cum, si singula verba 11. cc. nimis preme­
rentur, sensus sequeretur non parum absurdus. Contextus
hic est. u Postquam ex humanitate aufugit et evolavit Spi­
ritus Sanctus (corrupta natura per peccatum primi paren­
tis), qui nos ad divinum characterem conformare ac ser­
vare poterat, rursus hunc nobis Salvator elargitur in pri­
mitivam illam restituens dignitatem , et in suam ipsius
imaginem transformans
εις ειν.ονα. ττ,ν έαντζυ).,.
Sed si ita res habet, quomodo erat in prophetis? Conside­
remus ergo , in ss. prophetis uberem quamdam velut ir­
radiationem et praelustrationem Spiritus fuisse, quae de-

— 66S —

ducere posset ad futurorum comprehensionem et occulto­
rum notitiam; in iis autem, qui in Christum credunt, non
simpliciter illustrationem , quae sit a Spiritu , sed ipsum
, Spin' tum inhabitare et hospitari confidimus. Unde iure Dei
templa dicimur, licet nullus umquam ss. prophetarum ternpium Dei appellatus sit. n Evidenter hic statuit discrimen

inter inhabitationem Spiritus Sancti in fidelibus novi Testamenti et inter irradiationem in sanctis prophetis veteris Testamenti. Hoc autem magis urget et confirmat comparatione fidelium baptismo Christi regeneratorum cum
loanne Baptista ex verbis Christi: u non surrexit inter natos mulierum maior loanne Baptista, qui autem minor est
in regno coelorum, maior est illo n Matth. XI. 11. Regnum
coelorum, inquit, u est donatio Spiritus Sancti iuxta illud:
regnum coelorum intra vos est; inhabitat enim per fidem
in nobis Spiritus, n Unde quamvis perfectione iustitiae non
esset inter natos mulierum maior loanne, tamen ipsi dee­
rat certus aliquis modus sanctitatis , qui est per regene­
rationem ex aqua et Spiritu Sancto; et eatenus minor in­
ter baptizatos et per lavacrum regenerationis ex Deo natos
maior est loanne nato ex muliere, u Magnus erat revera
beatus Baptista in omni virtute praestantissimus ad ipsos
usque fines , ut nihil esset amplius , pertingens iustitiae,
quae in nobis est; sed cum ita se haberet, tamen rogabat Christum dicens: ego a te debeo (χρείαν έχω) baptizari,
et tu venis ad me? Vides, quomodo licet perfectus, quantum in homines et in natos mulierum cadebat, rogat recreari ( άνακπζεσθαι ) quodam modo et regenerari per Spiritum Sanctum? Vides, ut profitetur m regeneratis maius
aliquid, cum hoc adhuc se indigere ait... Maiorem igitur
etiam ipso loanne Christus ait esse minimum regni coelorum , hoc est, et recens baptizatum nondum vero operibus praestantem, secundum hoc solum quatenus beatus Bap­
tista erat natus ex muliere, hic vero ex Deo natus est iuxta
Scripturam, et divinae naturae factus est consors inhabitantem habens in se Spiritum Sanctum, et appellatus templum Dei... Cum ergo divinus Evangelista nobis ait: non-

dum enim erat Spiritus (datus), quia lesus nondum erat

I
ÿ

1
M
||

!
Ί
B

I

|
I
·Î
fi
}|
II
'
’-j
(j
||
.·

I
Hl
H

·* »

I

— 666 —
glorificatus (Ιο. VII. 37), in tegram et numeris omnibus per­
fectam inhabitationem Spiritus Sancti in hominibus (1)
eum significare colligamus, n Ita in Io. 1. c. et iisdem sen­
tentiis in Thesaur. 1. c.
%
Animadvertimus sequentia, a) Nullibi Cyrillus dicit, in
veteri Testamento non inhabitasse ipsum Spiritum Sanc­
tum in sanctificatis.
Immo 3) in his ipsis locis docet contrarium, u Cum
Baptista Spiritus Sancti particeps esset (πνεύματος àyicv μέτ­
οχος ων) et gratia prophetica repletus inde ab utero ma­
tris suae . . . satagebat suos discipulos confirmare fide in
Christum Salvatorem » Thesaur. p. 102. « Facile intellectu
est, regnum coelorum priscis etiam patribus paratum fuisse
utpote çonformibus imaginis Filii sui (Rom. VIII. 29.), at­
que ideo a Deo et Patre praecognitis » ibid. p. 106. Pariter
inhabitationem Spiritus et transformationem per Spiritum
probat simul ex 1. Reg. X. 6.: u insiliet in te Spiritus Do­
mini et mutaberis in virum alium », quod pertinet ad vetus
Testamentum , et in eodem contextu ex 2. Cor. Ill. 18.:
u in eandem imaginem transformamur tamquam a Domini
Spiritu », quod dictum est pro novo Testamento. Cyr. in
Io. p. 919. 920.
Iam vero conformitatem ad imaginem Filii, qualis no­
minatur Rom. VIII. 29., Cyrillus non agnoscit aliam nisi
per inhabitantem Spiritum Sanctum; immo censet imaginem
Filii ab Apostolo nominatam ipsum esse Spiritum Sanctum,
atque ita Spiritu Sancto inhabitante iustos veluti impri­
mente sigillo conformari Christo, u Similitudo pura et na­
turalis Filii est Spiritus, ad quem etiam nos configurati
per sanctificationem, ad ipsam Dei formam configuramur...
Quod autem similitudo vera Filii est Spiritus, audi Pau­
lum scribentem: quos praescivit et praedestinavit confor­
mes fieri imaginis Filii sui (Rom. VIII. 29.) » Dialog. VII.
T.V. p.639. Vide reliqua a nobis descripta (supra p.633.sq.).
Certe igitur Cyrillus sensit, ipsum Spiritum Sanctum in
(1»)
rrvrj'Aaror.
i

oXvr/.ior, χαι ολοζληρσχ ζατοιχησι? *y àvSçuKoiç

t&u

άγιββ

— 667 —
patriarchis et prophetis et in loanne Baptista ad sancti­
ficationem et impressionem imaginis Filii inhabitasse.
Nihilominus c) Cyrillus agnoscit specialem missionem
et inhabitationem Spiritus Sancti per regenerationem et
consecrationem fidelium in baptismo , de qua paulo ante
diximus, et secundum hanc specialem consecrationem pu­
tat solos sanctos novi Testamenti appellari templum Dei.
Unde in comparatione iustorum veteris Testamenti et re­
generatorum baptismo in novo Testamento Cyrillus non
simpliciter negat Spiritus Sancti personam inhabitasse iustis veteribus, nec simpliciter negat eis dignitatem filiorum
adoptionis; sed tamen agnoscit in regeneratis per baptismum
Christi specialem dignitatem gratiae et specialem titulum ad
illam inhabitationem et adoptionem. Quod tandem revocatur
ad distinctionem inhabitationis secundum diversos gradus
et pro diversa non solum mensura sed etiam proprietate gra­
tiarum ac donorum; non vero pertinet ad statuendum discri­
men coniunctionis per solam operationem pro tempore vete­
ris Testamenti et inhabitationis secundum substantiam pro
oeconomia novi Testamenti. Cf. S. Th. 1. dist. 15. q. 5. a. 2.

GRATIA DOMINI NOSTRI IESL’ CHRISTI

ET CHARITA3 DEI ET COMMUNICATIO SANCTI SPIRITUS

SIT CUM OMNIBUS NOBIS. AMEN.

INDEX THESIUM
SECTIO I.
REVELATA DOCTRINA DE UNITATE NATURAE
ET REAL1 DISTINCTIONE PERSONARUM DIVINARUM

Numerica unitas deitatis in universa
revelatione sicut veteris ita novi
Testamenti docetur. pag. 5
Τη. II. Complexus doctrinae in Scripturis novi
Testamenti de unitate et distinctione r 12
Th. HI. Distinctio personarum et unitas naturae
ex specialibus testimoniis novi Te­
stamenti demonstratur................... »
18
Th. IV. Ex principiis theologicis textus 1. Io.
V. 7. genuinus demonstratur . . . » 41
Th. V. Demonstratio SS. Trinitatis ex 1. Io.
V. 7.................................................. »
80
Th. VI. Doctrina veteris Testamenti de distinc­
tis personis divinis........................ »
97
Th. VII. Distinctio personarum divinarum exhi­
bita in veteri Testamento descriptio­
nibus Sapientiae genitae . . . . » 111
Th. VIII. Communis fides christiano saeculo IV.
ineunte in distinctas personas unius
divinae naturae demonstratur ex hi­
storia haeresis Arianae eiusque con­
demnatione in Concilio Nicaeno . . »118
Th. IX. Unitas naturae in distinctis personis tam
a Concilio Nicaeno quam a Patribus
subsequentibus intellecta est unitas
singularitatis.......................................„ 127
Th. I.

— 670 —

Tn. X.

De SS. Trinitate professio catholica
eadem ante Cone. Nicaenum demons­
tratur ex Patribus IJI et II saeculi, pag. 145
Th. XI.
De difficilioribus concipiendi et loquen­
di modis, quibus Patres vetusti dis­
tinctionem realem divinarum perso­
narum significant......... n 167
Tn. XII· De communitate reali attributorum et
omnis operationis ad extra in tribus
personis divinis......... » 206
Th. XIII. De ratione qua attributa quaedam et
operationes appropriantur uni per­
sonae prae alia......... n 216
Th. XIV. De mutua divinarum personarum circuminsessione............... r 225
Th. XV. De unitate perfectionis in personis sive
singulis sive tribus simul spectatis * 239
Th. XVI. De aequalitate et similitudine divina­
rum personarum......... n 253

SECTIO II.
DE ANALOGICO NOSTRO CONCEPTU MYSTERII
SS. TRINITATIS.

Tn. XVII. In revelatione ipsa docetur, dogma
SS. Trinitatis esse mysterium pro­
prie dictum excedens'vim rationis
humanae....................................................» 258
Th. XVIII. De fallacia et periculo tentaminum ad
demonstrationem mere rationalem my­
sterii .................................. v 278
Th. XIX. Supernaturalis eminentia mysterii non
impedit, quominus illud supposita re­
velatione conceptu analogico appre­
hendi possit.................. » 307
Th. XX. Mysterium SS. Trinitatis quod est su­
pra rationem, non tamen potest con­
vinci esse contra rationem ...» 322

— 671 —

De identitate reali et distinctione in
SS. Trinitate per distinctionem ab­
soluti ac relativi.pag. 337
Th. XXII. Relationes divinae sunt reales et ideo
substantiales.......... » 347
Th. XXIII. Declaratio , quomodo divinae perso­
nae relationibus constitui intelligantur................... » 353
Th. XXIV. De modo significandi , quem habet
nomen persona, et de opinione theo­
logorum asserentium in Deo subsi­
stentiam absolutam........................ r
Th. XXV. De notionibus spirationis activae et

Τη. XXI.

ingeniti

.........

r

372

382

Th. XXVI. Modus processionis Verbi per intel­
lectum, Spiritus Sancti per volun­
tatem ex Scriptura et Patrum do­
ctrina demonstratur........................ r> 395
Th. XXVII. Supposita revelatione deducitur ali­
qua analogica intellectio processio­
num divinarum...... » 408
Th. XXVIII. De intellectione et dilectione notionali comparata cum attributis abso­
lutis , et de numero processionum
in Deo.................... » 416
Th. XXIX. De obiectis, quorum intellectione et
dilectione sint processiones divinae;
et quomodo Pater Verbo sapiens, Pa­
ter et Filius Spiritu Sancto amans
dici possit................ » 421
Th. XXX. De modo quo processio secundae per­
sonae ut generatio , processio vero
tertiae personae ut alia distincta
manifestatur in revelatione . . . * 433
Th. XXXI. De ratione, cur processio tertiae per­
sonae non sit generatio . . . . » 444

i

SECTIO III.
DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI EX PATRE ET FILIO

Th. XXXII.

Th. XXXIII.

Th. XXXIV.
Th. XXXV.

Th. XXXVI.

Th. XXXVII.

Tu. XXXVIII.

Th. XXXIX.

Th. XL.

Processio Spiritus Sancti etiam a
Filio demonstratur ex disserta do­
ctrina Scripturarum...................... pag 459
Eiusdem veritatis demonstratio ex
necessario personarum ordine ori­
ginis, et ex missione Spiritus a
Filio................................................
464
Explicatio dogmatis affirmantis ,
quod Spiritus a Patre procedit . » 480
Demonstratio ex disserta doctrina
Patrum.................. » 487
De sensu catholico formulae, qua
dicitur Spiritus Sanctus procedere
a Patre per Filium.....................
De comparatione relationis Spiri­
tus Sancti ad Filium cum rela­
tione Filii ad Patrem . . . .
543
De sensu ac modo, quo in opposi­
tione adversus Pneumatomachos
explicite declarata est Spiritus
Sancti processio a Patre . . . » 551
De oppositis argumentis Photianorum..........................................
De distinctione Filii et Spiritus
Sancti per solam relationem ori­
589
ginis .......................
De professione processionis etiam
598
ex Filio inserta in symbolum fidei

— 673 —

SECTIO IV.
DE MISSIONE DIVINARUM PERSONARI M
ET S1NGILLAT1M DE MISSIONE SPIRITUS SANCTI

De notione missionis in persona di­
vina, et de distinctione inter mis­
sionem visibilem ac invisibilem . pag.
Th. XLIII. De missione invisibili et inhabitatione
Spiritus Sancti in sanctificatis ex
doctrina Scripturae et Patrum. . »
Tn. XLIV. Explicatio aliqua huius inhabitatio­
nis divinae cx parte termini . . »
Th. XLV. De inhabitatione communi tribus per­
sonis, quia unum sunt natura. . «
Th. XLVI. De proprio charactere Spiritus San­
cti in ratione doni............................. n
Th. 'XLVII. Explicatio aliqua huius velut habi­
tudinis peculiaris in Spiritu San­
cto ad inhabitationem sanctifican­
tem ........................ n 651
Th. XL\rIII. De inhabitatione Spiritus Sancti in
iustis veteris Testamenti. ...”

Tu. XLII.

620
625

63S
642
647

657

reimprimatur
p. Fr. Vincenlius Maria Gatti Ord. Praedicat.
S. P. A. M.