URBANIANA XII I. AERTNYS - C. DAMEN C. SS. R. THEOLOGIA MORALIS SECUNDUM DOCTRINAM S. ALFONSI DE LIGORIO DOCTORIS ECCLESIAE E I) ITIO XVII QUAM PAKAVIT J. VISSER C. SS. R. IIIRTR UTRH’SQUE DOCTOR, 8. THEOLOGIAE MORALIS AC PASTORALIS PROFESSOR IN ATHRNARO PONTIFICIO DR PROPAGANDA FIDE. TOMUS M A RIETTI Permissu Superiorum C. ss. R. NIHIL OBSTAT Catulli, die 10 Aprilis 1956. Can. Al. Baiano, lier. IMPRIMATUR (’an. L. O D DONE, Fie. Gen. Copyright (1956) Marietti Editori Ltd. — Printed in Italy. Il’S PROPRIETATIS VINDICABITUR ( 1 5-VII -1 956). SANCTO PATRI ALFONSO DOCTOR! ZEL ANTISSI MO CONFESSARIORUM ET MORALISTARUM COELESTI PATRONO PIETATE FILIALI DICATUM ■■■■ AI) DECIMAM SEPTIMAM EDITIONEM P Ii A E E A T I 0 Dic 18 Martii 1953 in pace Domini obdormivit lier.mus P. Corndius Damcn ('. ss. /?. et appositus est in sepulcro Collegii Wittmniensis (Hol­ land ia) ad patres suos, conir at res scilicet et praedecessores uti I. Acrtnys, Lud. Wouters, aliosque, qui ante eum de Theologia Morali optime meriti sunt. Eximia cura et indefesso studio P. Damcn librum Theologia· Moralis, a P. Acrtnys incoeptum, a nona usque ad decimam se.rtam editionem non tantum continuavit sed ampliavit, renovavit novisque temporum e.rigentiis accommodavit. Nunc autem eum novae huius editionis cura humeris meis impositum fuerit, ante omnia in hoc incubui, ut — more auctorum praecedentium — doctrinae moralis atque ecclesiasticae legislationis et magisterii inde ab ul­ tima editione evolutionis ratione habita, librum in sua artualitate conser­ varem. Multa enim tum privatis scriptis tum praesertim documentis eccle­ siasticis ac maxime Eneyclieis. Constitutionibus et Allocutionibus PH XII f. r. definita, decisa, declarata, mutata, explicata inveniuntur; quae omnia in manuali Theologiae Moralis praeteriri iam nequeunt. Propterva in l Volumine inter plura alia praesertim accuratius recidi et adaptavi quaedam in tractatu de Consci entia (de conscientia recta eiu*que fundamento, obligatione et formatione; de conscientia erronea) et de Leg, Naturali (de obicctivo et immutabili cius calore) ration· habita pratsertim Encycl. Humani poneris, 12 Aug. 1950 et Alloc. Pii XI l 23 Mart, ac 18 April. 1952. — In tractatu de 1° Praecepto completa revisio et elaboratio facta est illius partis, quae agit de peccatis contra hoc praeceptum, accuratius determinatis notionibus theologicis ac debita consideratione habita eorum quae scientia moderna circa varias formas oceultismi i uste profert. — In tractatu de K° Praecepto post multipliées Allocutiones Pii A7/ datas circa ethicam medicam, methodos psychiatricas, circa ethicam sexualem el coniu- vrn PRAEFATIO galem, necnon ct circa conditiones iusti belli eiusque modum gerendi, niulta melius componere, adaptare et supplere curavi. — lu tractatu de VI0 Prae­ cepto quaedam argumenta melius proponere studui et plura particularia circa diversos modos peccandi, quae hodiernae menti iam non se addicunt, expungere rei ad simpliciorem formam reducere studui. — In tractatu de VIII* Praecepto quaedam adiunxi de secreto professionali ac de modo extor­ quendi secreta per narco-analysin; iuxta doctrinam 8. Pontificis in Alloc. 13 April., 3 Oct., 19 Oct. 1953 et 15 Oct. 1954. In II Volumine in tractatu de Sacramento Eucharistiae post Const. Christus Dominus 6 Ian. 1953 et Instr. S. Off. eiusdem diei completa re­ visio necessaria erat in Capite de ieiunio eucharistico ct quaedam erant mutanda vel adiungenda ad quaestiones de tempore celebrandi et communi­ candi. — In tractatu de Matrimonio plura iuridica revidenda erant ratione rariorum documentorum 8. Sedis; ita v. g. quoad validitatem matrimonii contracti cum dispensatione super impedimento disparitatis cultus cautio­ nibus praescriptis ficte datis, de cautionibus acquipollentibus ratione habita Deer. 8. Off. 27 Lan. 1949 pro territoriis sinensibus, de natura assistentiae matrimonialis post resp. Comm. Cod. Interpr. 26 Mari. 1952, de impedi­ mento impotentiae post Alloc. Pii XII 8 Oct. 1953. Haec omnia autem revisa, mutata, addita nonnisi particularia quaedam efformant in libro de eaetero in sua forma omnino conservato. Attamen quod suo tempore nec ipsum P. Damen latuit, ultimis hisce annis iam magis magisque se manifestabat, scilicet ipsum manuale in toto suo complexu ct indole profundiori revisione temporisque hodierni exigentiis ada/ptatione indigere. Plures enim hodie undequaque proferuntur animadversiones cri­ ticae contra modum procedendi in manualibus Theologiae Moralis usitatum, quae pro parte iustae et fundatae censendae sunt, sicut de absentia plurium elementorum theologicorum aut saltem de modo nimis abbreviato illa tractandi, de praeponderantia indolis iuridicae, de tendentia se limitandi ad quoddam minimum necessarium simul cum negligentia illorum, quae spectant ad edu­ cationem prudentis et bene ordinatae conscientiae nccnon ad plenioris vitae christianae institutionem etc. In mente nostra versatur consilium proximis annis complete revidendi integrum textum huius manualis, providendo, in quantum vires suppetunt, ut su prodictarum animadversionum i usta ratio habeatur, nova elementa introducantur, obsoleta expurgentur. Haec omnia autem minime tangent indolem ultimo-practicam, quae hucusque tam grata tam que utilis lectoribus fuit; omnia quoque iuridica ac canonica, quae pastoribus animarum adiutorio esse poterunt, omnino conservabuntur. PRAEFATIO IX In hac autem editione decimascptima iam aliqua paru, hisce normis prae oculis liabitis, recisa et ex integro elaborata est: scilicet in I/o volumine tractatus de Sacramentis in communi, de Baptismo ac de Confirmatione. Ita lectoribus iam exemplum prostat, et nobis animadversiones utiles mandari poterunt. Hic tamen maximas ferventesque gratias referre mihi obicit gratum officium Rev.mo P. Henrico Boelaars, C. ss. II. Theologiae Moralis et Asceticac Professori in Collegio Wittemiensi, cuius praesertim ope, alacri studio ac ponderato iudicio, dicta revisio tractatuum de Sacramentis in communi, de Baptismo et de Confirmatione (sicut etiam nova elaboratio tractatus de peccatis contra I Praeceptum) completa est. Benedicat Deus, omnis bonitatis principium, hoc opus denuo edendum; ut eodem imo et crescente fructu pergere possit officium iam per decennia proficue peractum: educando et illuminando animarum pastores ac ubique spargendo sanum de Christianis moribus indicium. Romae, in festo B. M. Virginis de Perpetuo Succursu III Dominica lunii 1956. PROOEMIUM AUCTORIS IN PRIMAM EDITIONEM Omnes sane exspectabunt in hoc opere genuinam doctrinam invenire »S'. Patris mei et Doctoris Ecclesiae Alfonsi de Ligorio; et merito quidem id exspectant. Quantum in me fuit, et quantum aetati nostrae convenit, doctrinam 8. Doctoris secutus sum, non ideo demum, ut aiunt, quia magister dixit. sed ob plures casque iustissimas rationes, quas proferre iuvabit, nimirum: 1° Ob tot approbationes tantasque laudes, quibus 8. Sedes doctrinam illam cu­ mulare non cessavit. — 2° Ob titulum Doctoris Ecclesiae, quo insignitus est, quique eminentem doctrinam supponit; quare Pius IX in Brevi Qui Ecclesiae, huius Doctoris opera omnia in omnibus ecclesiasticis studiis publice citari, proferri, atque, cum res postulaverit, adhiberi voluit et de­ crevit. — 3° Ob lumen coeleste, quod sanctus vir a Deo indubitanter accepit: divina namque Providentia suscitatus est ad reformandam praxim Confes­ soriorum moresque populi Christiani emendandos. — 4° Ob candidum ve­ ritatis amorem, a partium studio omnique passione immunt m qui in Sancto elucet. Quanto veritatis amore ferebatur, liquit ex Monito Auctoris, Theo­ logiae suae Morali praeposito *), ubi scripsit: « Ut sententias veritati con­ formiores seligerem, in quacumque quaestione non parum laboris impendi; per plures enim annos quam plurima Auctorum classicorum volumina evolvi tam rigidae quam benignae sententiae, quae ultimo (ut arbitror) in publicum prodierunt. Praesertim autem sedulam operam navavi in annotandis do­ ctrinis D. Thomae, quas in suis fontibus observare curavi. Insuper in con­ troversiis intricatioribus etiam doctos iuniores consului ». Et paulo post: « In delectu sententiarum ingens cura mihi fuit semper rationem auctoritati praeponere: et priusquam meum ferrem indicium, in eo (ni fallor) totus fui ut in singulis quaestionibus me indifferenter haberem, et ab omni pas­ sionis fuligine exspoliarem ». Eamdem affirmationem repetit lib. 3. n. 54 7. — 5° Denique ob prudentem moderationem, quam 8. Doctor serrat in indicandi disputandique ratione. Scopus enim, quem in Opere suo sibi pro­ posuit, est viam mediam tenere inter opiniones nimis benignas et nimis rigidas. Id imprimis profitetur in Monito Auctoris, ubi haec habet: <■ ,Vc*) Hoir Monitum Auctoris magni momenti est nd cognoscendum spiritum S. Auctoris, qui propterva rognt lectores suos ut illud pro in Colligentia totius operis legunt. 1<1<λο opportunum es>v indicavi illud maxima ex parte in prooemio meo intexere. Similiter proderit legere lib. 3» a. 517. XII PROOEMIUM AUCTORIS mini superfluum videatur post tot libros scientiam moralem pertractantes hunc me suscepisse laborem, quasi actum agerem; eum etenim plurimos legerim Auctores, alios inveni, qui plus aequo indulgentes, iis, qui (ut ait Isaias, cap. 30) dicunt: Nolite aspicere nobis ea, quae ree,ta sunt, loqui­ mini nobis placentia, consuunt pulvillos sub eorum capite, ut in peccatis misere conquiescant: haud enim dubitandum, multum detrimenti Dei Ec­ clesiam sentire ex istorum Auctorum sectatoribus, cum maior hominum la­ xioris vitae pars ad illos concurrat. Contra vero reperi alios, qui ad repro­ banda assueti quaecumque extremam rigiditatem non sapiunt, consilia cum praeceptis confundunt, novisque mandatis conscientias aggravant, humanam imbecillitatem nihil pensi habentes... et hoc modo iiigum Christi Domini, quod est suave, intolerabile reddunt, viamque salutis sic pluribus praeclu­ dunt... Ctraque sane extremitas maxime periculosa, nam prima spatiosam viam relaxatione ad perditionem aperit; altera... duplici tramite urget animas in ruinam, erronea scilicet conscientia et desperatione; cum plurimi, audita hac rigidiore doctrina, vel in mortalia labuntur, credentes inesse lethale pec­ catum ubi non est, vel nimia difficultate deterriti, impossibile putantes eo modo posse salvari, salutis suae curam penitus abiiciunt. Propterea in lucem edere deliberavi hoc novum opus, quod inter opiniones nimis benignas et nimis severas medium locum teneret ». Idem saepius repetit in Operis decursu c. g. lib. 3, n. 547 ; lib. 6, n. 426, 464 l). 8. Doctorem scopum suum revera attigisse sollemniter testantur Decreta, quibus titulus Doctoris Ecclesiae ei conceditur, hisce verbis: « Inter implexas Theologorum sive laxiores sive rigidiores sententias tutam stravit viam, per quam Christifidelium animarum moderatores inoffenso pede incedere possent ». Eadem moderatione impulsus S. Alfonsus postea subdit: « Sategi ut plurimum meam exponere sententiam, iustum pondus tribuendo maioris vel aequalis vel minoris probabilitatis cuique sententiae, prout meae, imbe­ cillitati visum fuit, ne ancipitcm relinquerem lectorem, more aliquorum, qui sententias aliorum tantum referentes non parum exosos legentibus se prae­ bent. Ubi vero non inveni rationem pro una parte convincentem, non sum ausus oppositam damnare, more aliorum, qui nimis facile reprobant opi­ niones, quas plurcs et graves Auctores tuentur... Caeterum, benigne lector, te admonitum volo ne existimes me opiniones illas approbare ex eo quod non reprobem; eas enim quandoque fideliter exponam cum suis rationibus et patronis, et alii pro sua prudentia, cuius ponderis sint, adiudicent ». Hoc exemplo S. Patris mei impulsus ego quoque methodum comparativam elegi, in quaestionibus adhuc controversis sententias exponendo cum praecipuis illarum fundamentis tam ex ratione quam ex auctoritate, quae, lector ipsemet l) Propterva in systemate morali 1’robabiliorismmn (molitus refellit et Probablllsmuin dum­ taxat moderandum esse consuit. Neque tamen novum aliquod et inauditum systema excogitavit; aperte enim protestatur se novum systema non condere; sed antiquum Probablllsmuin mode­ ratum. quem hodie tequlprobabllismum vocant, eligit. Conferat lector in hoc opere n. 10G» 112, 11«; ibi videbit quantopere systema S. Alfonsi in antiquitate radicatum sit. quam multi fuerint inter antiquiores Probabilistic, praesertim e Societate lesu, qui sub communi Probabili-mi no­ mine ProbabiUsmum moderatum seu \equlprobabilisinuin diserte tenuerunt; cui systemati S. Al­ fonsus extremam manum imposuit. Loco citato complures allegavi, quorum doctrinam ipsemet in eorum libris observavi. PROOEMIUM AUCTORIS Χηι expendere valet: ea agendi ratione in dubiis nullam opinionem lectori ob­ trudo, sed libertatem relinquo; praeterquam quod ista methodus vere scienti/ica sit, atque aptissima ad informandum et perficiendum intellectum practicum. Doctor Angelicus camdcm methodum assumpsit; semper enim exponit ac refellit rationes, quae stant contra suam doctrinam. Tandem, hoc paeto magis elucet rectum Alfonsi indicium inter implexas Theologorum sen­ tentias, quod est maximum eius meritum. Perpensis hisce rationibus, sane licet mihi rogare: Quis est alius Auctor Theologiae moralis, qui tantis securitatis praesidiis gaudeat? Xonne merito dici potest tantam esse S. Alfonsi auctoritatem in doctrina morali quanta est S. Thomae in doctrina dogmatica? Pro Theologia morali S. Thomas sana principia subministravit, S. Alfonsus sanam casuist icam elaboravit. Praedictis addere oportet: Pius IX in litteris Apostolicis 7 Iulii 1871 sollemniter declarat 1° S. Alfonsum pestem iansenianam radicitus evulsisse et ab Ecclesia exterminasse. Si radicitus, ergo S. Doctoris doctrina ab omni prorsus ianseniano rigore immunis est. 2° Eum inter laxiores et rigidiores sententias tutam stravisse viam. Ergo, si deviare nolumus, viam teneamus, quam tutam esse novimus. 3° Ipsum providentissimo Dei consilio excitatum esse contra temporum nostrorum iniquitatem: ergo doctrina eius. Deo pro­ vidente, temporibus nostris plene accommodata est. Inde colligo: ne in laxismum incidamus in momentosis quaestionibus, benignitatem ultra limites ab ipso positos extendere non debemus. In opere meo scribendo maxime consectatus sum tum claritatem, ut omnes me intelligant, secundum dictum N. Augustini ’): «Non curet ille qui docet quanta eloquentia doceat, sed quanta evidentia »; tum utilitatem practice m, ut prosim Confessoriis ac Pastoribus animarum: quapropter pra.rim cum theoria coniungendam esse existimari. Deinde vitare studui ne opus tam diffusum esset ut non facile legeretur, nec tam breve ut in multis deficeret. Ut hoc opus quam plurimum conferat ad Dei gloriam animarumque salutem, unice ac summopere mihi in votis est. IOSEPII AERTNYS C. SS. R. l) l)t doctr. christ., lib. I. cap. 9, ii. 23, 21. INTRODUCTIO IN THEOLOGIAM MORALEM Theologiam moralem tractaturi prius de eius natura, divisione, methodo et historia paucis disseramus oportet. § I. - Natura theologiae moralis. Theologia moralis definiri potest : ea pars Theologiae quae tractat de ordinatione actuum h a manorum in Deum, finem ultimum supernaturalem. Dicitur: pars Theologiae: non enim se habet Theologia moralis ad Theologiam ut species ad genus, sed ut pars ad totum, cum non secundum obiectum formule sed tantum secundum obiectum ma­ teriale inter se discrepent Theologia moralis et aliae disciplinae theo­ logicae; omnes enim tractant de Deo et de creaturis in ordine ad Deum sub lumine revelationis. Dicitur: quae tractat de ordinatione actuum humanorum: en obiectum materiale nostrae disciplinae; dum enim Theologia dogma­ tica respicit veritates speculativas (speculatur circa veritatem). Theologia moralis potius veritates praeficas respicit (speculatur circa praxim). Theologia versatur circa Deum non solummodo in quantum Eum spe­ culative cognoscimus, sed etiam et praecipue in quantum ad Eum ordi­ namur et tendimus tamquam ad finem. Quia haec ordinatio et tendentia est motus quidam, scientia tractans de illa, hominis ordinatione a S. Thoma vocatur: «de motu rationalis creaturae ad Deum» (l q. 2. prooem.). Hic autem motus considerari potest dupliciter: 1) a parte Dei qui hominem movet ope gratiae suae. 2) a parte hominis qui seipsum movet actu vo­ luntario. Dum de prima consideratione magis tractatur in Theologia dogmatica, Theologia moralis agit de secunda scilicet de modo (pio homo XVI INTRODUCTIO IN THEOLOGIAM MORALEM agere debeat, ut cum auxilio gratiae ad Deum, finem suum, perveniat. Dicitur ideo moralia, quia respicit mores hominum, quomodo esse de­ beant ut sint boni seu ordinantes ad Deum. Dicitur: ad Deum, finem ultimum; ideoque non formaliter de ordinatione ad alium finem intermedium. Sic differt Theologia mo­ ralis a lure sive civili sive canonico. Ius enim ordinationem vitae humanae considerat directe et formaliter in ordine ad societatem sive civilem sive ecclesiasticam ; indirecte tantum et materialiter tangit ordinem ad Deum. Propterea Theologia moralis omnes actus humanos respicit non solummodo externos sed etiam et praecipue internos, in quibus enim moralitas essentialiter residet; Ius autem respicit unice actus externos, quippe qui soli ad vitam socialem ordinari possint, et qua tale ab interna ordinatione abstrahit. Practice tamen in tractatu Theologiae moralis plura referuntur iuridica, non solum ob necessitatem statuendi et vindicandi obligationem obediendi praescriptis iuridicis, quae fundatur in lege morali, sed etiam quia Ius civile et canonicum plerumque determinant ordinem externum legitime constitutum, quem observando homo recte agit et ad finem suum dirigitur. Quod maxime valet de lure Canonico quo Ecclesia, iuxta finem suum specificum, regulas tradit ad sanctificationem fidelium supernaturalem, repetendo, confirmando, complendo atque integrando legem divinam circa vitam fidelium, circa cultum Deo tribuendum, circa media gratiae adhibenda (receptionem et administrationem sacramentorum), circa obligationes ministrorum, circa vitam consiliorum etc. Propterea decursu saeculorum scientiae Theologiae moralis et luris Canonici simul connexae saepe sese evolverunt et in manualibus Theologiae moralis coniunctae pro parte inveniuntur 1 2). Dicitur.· ad Deum, finem ultimum supernaturalem, scilicet ad Deum quatenus est principium et linis vitae supernal ura lis et uti talis cognoscitur ex divina revelatione. Differt Theologia moralis a Philosophia morali seu Ethica, quippe (piae consideret ordinationem actuum humanorum in finem ultimum naturalem et mere sub lu­ mine naturalis rationis. Non tamen sunt Theologia et Philosophia moralis scientiae omnino seiunctae, tractantes de obiecto etiam materialiter diverso; obiectum utriusque scientiae* est actus voluntarius hominis in quan­ tum moraliter ordinandus secundum normas (piae materialiter pro 1) Praeceptu luris civilis, quibus generales leges divinae concrete determinantur et inte­ grantur, maxime spectant ad materiam virtutis iustitiae sive generalis, sive distributivac sive commutativae. Quia nutem secus ac ius canonicum, multiplicem diversitatem secundum diversas regiones otTerunt. practice in libro omnibus destinato pauca de legibus civilibus tractari possunt. 2) (’fr. Itamen. /)r reda (htoloyiar moralis rjrcokndac ratione in Passcgna di morale e dirillo (1938)· p. 61. Etiam Zeiger in Periodica (1939). p. 179 Λφ/.; (1942). p, 333 χψ/. IXTR0D1 (ΊΊΟ IX THEOLOGIAM MORALEM x vrr magna parte coïncidant. Gratia enim non destruit sed perficit na­ turam relinquendo ipsi suam intrinsecam ordinationem et boni­ tatem; propterea Christus Dominus in Evangelio servare iussit mandata, utique naturalia quae ibi enumerat (Matth. 19,17), ad hoc ut in vitam ingrediamur, atque etiam ipsa lex nova saepius mere repetit praecepta naturalia. Lex naturalis absorbetur et as­ sumitur in lege supernatural! hoe modo, ut integre conservans prae­ cepta quae in natura fundantur, elevetur, perficiatur et spiritu novo informetur. Nil mirum ergo si in describendo normas morales vitae humanae etiam in novo ordine supernatural! abunde redeunt et redire debent principia rationalia ’). Formaliter tamen Theologia moralis considerat eiusdem vitae humanae ordinationem sub lumine omnino diverso scilicet princi­ piorum revelationis, quibus conclusiones rationis illustrantur, appro­ bantur sed etiam perficiuntur et interdum corriguntur. Ista prin­ cipia revelationis, secundum quae ordinetur oportet vita hominis (‘levati ad ordinem supernaturalem, inveniuntur in S. Scriptura (praesertim in Novo Testamento) et Traditione nobisque patefiunt per doctrinam Ecclesiae. Primum autem ordinis supernaturalis prin­ cipium est charitas, quia per ipsum proprie homo Deo conjungitur Eique adhaeret, secundum illud S. Thomae: « Finis omnium actio­ num humanarum et affectionum est dilectio Dei. per quam maxime attingimus ultimum finem» (II-II, q. 27, a. 6). Propterea Christus Dominus primam et ultimam normam omnis moralitatis sic statuit: «Diliges Dominum Deum tuum ex tofo corde tuo... Hoc est maxi­ mum et primum mandatum» (Matth. 22,37; cfr. 1 Cor. 13,1-3; 13 -). Forma autem concreta qua homo charitatem istam exercere et. act nare debet in actibus suis est sequela lesu Christi, in cuius figura· eminens exemplar et magister nobis offertur perfectae vitae ordinationis in Deum se. secundum vitam et doctrinam Eius. Novus enim homo Christum induere debet (Rom. 13, 11; Gal. 3.27). sen­ tire in se quod est in Christo lesu (Phil. 2, .“>) et crescere usque ad mensuram aetatis plenitudiuis Christi (Eph. 1.13); Ipse enim est Via, Veritas et Vita (Io. 14, 6 ’). *) Exaggerant ergo quidam moralistae moderni, qui theologiam moralem limitare vellent nd soln principia revelat Ionie, relegatis principiis naturalibus ad separatam scientiam, pravi i mi­ narem quidem ad theologiam moralem, ita v. g. Tillmann, Handbuch drr Kdtholischcn Sittmlrhn (193 1 srp/.); idem in Mrnsrhcnkunde ini Dicnsti der Seelsorye ed. ab Heinen et Hoffner (191$). pp. 9-19; et plures alii. ( fr. Zeiger in Periodica (1939), p, 177-189. Schilling in Theol. prakL Quartalschr. (Linz 1939), p, 151-156, Thils. Tendances actuelles rn IhMogic moral** (1910). 2) Schilling in Throb Quartalschr. (Tübingen 1938), p. 419sqi. 7. Ne­ gari quidem non potest, quod ^aoculis praeteritis aliquando casuistica peccavit nimia m fligentia studii positivi ct systematic! atque ita qnandam separationem creavit a annis principiis theo­ logiae moralis, quorum prudentlalis applicatio iam dici non poterat. Id tamen methodo ca*uisticac qua tali obici non potest, Quomodo historice tres methodi una fere post aliam sese evol­ verunt, vid. infra ρ, XXIU 577. CONSPECTUS HISTORICUS Theologia moralis, sicut aliae scientiae ecclesiasticae, in ea forma qua hodie nobis apparet non ab initio nata est, sed paulatim et per gradus se evolvit. Sicut in construendo aedificio operarii non statim elaborationi particulari et subtili se dedicant sed prius fundamenta ponunt et muros fabricantur, ita theologi in construendo praeclaro aedificio scientiae theologiae moralis a fundamentis inci­ pientes gradatim ad ordinationem et subtiliorem elaborationem progressi sunt. Triplex ideo epocha in hae evolutione distingui potest secundum progres­ sum et (liversum statum constructionis: 1) Epocha qua afferuntur et praeparantur materiae et ponuntur funda­ menta, quae totum aedificium sustinere debebunt: est aetas patrisfira seu posi­ tiva, qua SS. Patres, sublimi ingenio sub ductu Spiritus Sancti ex S. Scriptura et Traditione materias colligentes et elaborantes, inconcussa posuerunt funda­ menta omnis verae scientiae Christianae. 2) Epocha (pia materiae praeparatae componuntur in aedificium soli­ dum et perfectum, construuntur muri et trabes, superimponitur tectum: est aetas scholastica seu systematica, (pia theologi vasta scientia et incomparabili profunditate materias a SS. Patribus traditas colligunt in systema organicum totam theologiam complectens. 3) Epocha (pia ornantur partes internae aedificii, affertur et disponitur supellex etc.: est aetas moderna seu casuistica, qua theologi procedunt ad per­ fectiorem elaborationem quaestionum specialium et sedula diligentia ac subtili animo se dedicant praeficis applicationibus in multiplici vita humana. Characteres his epochis assignati nullo modo, uti patet, sunt exelusivi; omnes isti aspectus theologiae moralis, positivus sc. systematieiis et casuist icus, quolibet momento liistoriae magis vel minus apparent, sed in respect i vis epochis tam clare et prae ceteris se manifestant, ut vere proprii et determinativi diei pos­ sint. Unaquaeque epocha periodum habuit auream splendore aliis supereminentem, qua praecipue specialis unius cuiusque indoles characteristiea perfectionem adepta est; sunt periodi quae immediate subsequuntur magna concilia oeeumenica Ni­ caenum (325), Lateranense IV (1215), Tridentinum (1545-1563). Hisce periodis tamen successit semper maior vel minor deminutio vigoris scientific!. ita ut per continuos fluxus et refluxus scientia theologiae moralis ad hodiernum statum pervenerit. xxn CONSPECTUS HISTORICUS EPOCHA PRIMA PATRISTICA POSITIVA (Ab initio ad saec. vu) Hac prima epocha evolutionis sacrae theologiae ethica Christiana non tam systematiee aut scientitice docetur quam paraenetice, ex scopo practice et aedi­ ficat ivo. Generatim Patres data occasione positive mores praedicant desumendo materiam et argumenta ex S. Scriptura; sed etiam quando ad argumenta rationis procedunt, de vera scientia theologiae moralis vix quaestio esse potest. Opera Patrum, praesertim prioribus saeculis, non raro manifestant spiritum quendam severiorem, aliquando vere rigoristicum; rationes erant: a) necessitas avertendi christianos a fere omnibus deliciis mundanis illius temporis, quippe quae plenae essent spiritu pagano; b) character paraeneticus et oratorius causa erat, cur saepe omitterentur accuratiores distinctiones, sicut inter peccata mortalia et venialia, inter praecepta et consilia. PERIODUS I: PRIMAE EVOLUTIONIS (Ab initio ad edict uni Constantini 313) Propter continuas persecutiones fere impossibilis erat expansio doctrinae et litteraturae ecclesiasticae; opera saepius praebent characterem potius occa* sionalcm quam scopum scienti (i cum. Magis (piam in secunda periodo his primis saeculis rigorismus quidam apparet propter apertam oppositionem et inimicitias societatem paganam inter et Christianam. Plura scripta tantum exhibent pias exhortationes geneticae ad rectam vitam christianam et virtutes exercendas; ita: S. Clemens Romanus, Epistola ad Corinthios (in tine save, i); S. Ignatius, Epistolae ad varias ecclesias (initio saec. ii); S. Polyuarpus. Epistola ad Philippenses (medio saec. n). Opuscula praesertim Tertulliani (circa IBO-circa 220) et S. Cypriani (e. 200-258) iam magis descendunt ad praedicam applicationem, non raro usque ad minimas cir­ cumstantias particulares, immo ad veram casuistieam. Sic v. g. Tertullianus, lh spectaculis (contra frequentationem circi et theatri); De idololatria (casuistice tractat de variis modis cooperationis et communicationis in idololatria); De ora­ tione; Ad uxorem (de unitate matrimonii, de casta viduitate et de virginitate; contra matrimonia mixta); De cultu foeminaruni (de cultu corporis exaggerato). Tertullianus, iam ut ehristianus sat rigorosus, ut montanista plura opera scripsit falsa et damnabili exaggeratione plena, uti De corona (damnat participationem ehristianorum in militia saeculari); De juga in persecutione (quam illicitam de­ clarat et tractat ut apostasiam); De exhortatione castitatis et Liber de monogamia (damnat secundas nuptias ut speciem stupri); De pudicitia (contra Papam Cal­ listum qui peccatum fornicationis et adulterii declaraverat remissibile). Multo mitius procedit in suis Epistolis et praesertim in opusculis S. Cyprianus, v. g. lh habitu virginum; lh opere et eleemosynis; De bono patientiae et De zelo et livore. COSSI’Etjt1’8 IIISTOriccs xxv In opere Ad Quirinum, praesertim in Libro III. normas et exhortatione-' tradit pro vita Christiana breves et fundatas in textibus S. Scripturae. Multum influxum absque dubio in ehristianos exercebant instructiones morales, quae per modum catechesis divulgabantur. Didacht (c. 70-90) in prima parte tradit doctrinam moralem sub forma duarum viarum, sed eat satis inor­ dinata enumeratio praeceptorum et prohibitionum. Eandem formam praebent Epistola Bamabac (initio saec. ii); Canones ecclesiastici Ss. Apostolorum (fine saec. ni); Didasealia (line saec. m) eamque adhuc repetitam invenimus in altera periodo v. g. saec. V: Constitutiones A postolorum (pseudo-clementinae) et Testa­ mentum Domini nostri Jesu Christi. Aspectum magis idealem morum et doctrinae Christianorum tradunt a polo, getae huius temporis, qui contra paganos non stricte docent mores, sed ostendunt, excellentiam evangelicac doctrinae, et invehendo contra mores depravatos paga­ norum ex adverso demonstrant falsitatem accusationum contra ehristianos la­ tarum de peccatis atheismi et contra naturam. Sic v. g. S. Iustixus (initio saec. nc. 165), Apologiae; Anonymi cuiusdam Epistola ad Diognetum (saec. π vel m); Athenagoras, Legatio pro christianis (fine saec. n); Theophilus Antiochi nus, Ad Autolycum (libro III) (fine saec. ii); Tertullianus, Apologeticus etc. Initium verae scientiae moralis praebent tentamina doctrinam moralem non quidem systematiee sed saltem magis extense et scientitice exponendi lam Hernias (circa medium saec. n) in suo opere Pastor longiorem synthesin com­ posuit doctrinae moralis christianae sub forma visionum et apparitionum, qui­ bus, modo tamen magis exhortativo, tractat de mandatis et virtutibus et de praxi earum. Indoles scientifica iam magis apparet in scriptis Alexandrinorum, qui doctrinam christianam etiam fundare conantur in philosophia graeca, praeser­ tim Platonica. Eminet inter eos Clemens Alexandrixus (post medium saec. ninitio saec. m), qui in tractatu Paedagogus agit de praeceptis ethicae christianae ex auctoritate S. Scripturae nccnon ex philosophia : paedagogus i. e. Verbum docet «le modo vivendi in omnibus particularibus, saepissime casuistice usque ad ultima practica; licet interdum aliquatenus rigoristice procedit, tamen saepius mores ehristianos cum circumstantiis temporis conciliat (v. g. de gymnastica, de balneis etc.). Vel magis scientitice demonstrat ethicam christianam perfectio­ nem esse philosophiae in opero Stromata, praesertim in Libro λ'1-VIL In Hu­ milia <■ Cuis dives salvetur» agit de recto usu divitiarum, quae quidem de se non sunt malae sed perverso affectu ad malum, recto usu ad bonum conducunt. Etiam Origenes (c. 185 - c. 254) licet opera ex professo de rebus moralibus non con­ fecerit. tamen in variis suis scriptis, praesertim in Ilomiliis et Commentariis in S. Scripturam, passim multa in eodem sensu scripsit ac Clemens; constat v. g. ipsum doctrinam philosophorum de virtutibus cardinalibus in doctrinam Chri­ stianam transtulisse. Simili modo in Occidente iam philosophice in moralibus procedit Lactantius (fine saec. m - initio saec. iv) in Libro VI sui operis Di­ vinae 1 nstilutiones. Sicut i ex operibus supra enumeratis iam manifeste patet, hoc tempore easuistiea non deerat, propter necessitatem doctrinas theoreticas vitae practieae applicandi. Cum tamen magis ac magis diffunderetur praxis poenitentialis. etiam methodum casuistieam et pastoralem incrementum accipere oportebat, ut sacer­ dotibus normae traderentur procedendi in administrando Sacramento Poeni­ tentiae. Huc maximo referri dcbùnt sic dicti canones et epistolae canonicae, quibus non quidem minutim definiebantur et determinabantur peccata et virtutes, sed tantum externa quaedam applicatio poenitentiae ordinabatur, indicando men­ suram operum poenitentialium pro diversis peccatis. Quae normae, ab episcopis et conciliis emanantes, postea magis ac magis colligebantur et sic originem de- \ XVI CO λ SI ’ECT Γ s HI XT( ) HI ( T X demnt libris poenitentialibus medii aevi. Notae erant hoc tempore v. g. S. (Iregorii Tiiaumaturgi (213-e. 275), Epistola canonica (de peccatoribus tempore invasionis barbaricae); Dionysii Alexandrini (mortui c. 264), Epistola ad Hasilidem (de variis quaestionibus disciplinaribus); S. Petri Alexandrini (m. 311), Epistola canonica (de lapsis). Ita etiam cailones poenitentiales concilii Illiberi· lani (306), Ancyreneis (314) (fons praecipuus praxis poenitentialis huius temporis) et Neocaesareensis (314). PERIODUS II: AUREA (Ab edicto Constantini 3.13 - ad saec. VII) Edicto Const an tiniano pace Ecclesiae restituta mirabilis statim incipit evo­ lutio ecclesiasticae doctrinae et litteraturae. Praesertim saecula iv et v hire me­ rito propter splendidum ingenium auctorum atque profundam scientiam in scri­ ptis effusam aetas aurea cognominantur. 1'ltimis tamen saeculis huius periodi scientia theologica ab hoc alto culmine decidit et opera producit, quae doctrina et pretio longe a prioribus superantur. Etiam hoc tempore in doctrina morali praevalet character paraenetieus et occasionalis, tamen «) iam magis ac magis oriuntur elementa et methodus seientifica. b) Accuratiores iam fiunt distinctiones virtutum, peccatorum et praeceptorum, peccati mortalis et venialis etc. r) Ori­ gine et evolutione status monachalis clarior distinctio fit inter statum praecepti et statum consilii, ideo et litteratura aseetica et mystica propria via incedere incipiunt in copiosis tractatibus de virginitate et de statu monachorum, d) Con­ tactus intimus et universalis religionis christianae cum societate civili et vita publica doctrinam magis ad praxim trahunt, ita ut scriptores de singulis aspe­ ctibus et virtutibus ethicae christianae tractare incipiant. Inter Patres quoad theologiam moralem maxime excellunt in Oriente S. lia· silius et Ν'. loannes Chrysostomus, in Occidente Ν'. Ambrosius et Ν’. Augustinus. S. BaSILIUS (330-373) non vere scientifice de ethica Christiana tractavit sed modo potius paraenetico et oratorio: ita in Homiliis, praesertim in opere ■ Moralia » (80 praecepta Christiana generalia et diversorum statuum fundata in textibus S. Scripturae) et in « Regulae fusius tractatae » et « Regulae brevius tractatae» (compositae per modum cateehismi. saepe casuistice). Valde divulgatus erat tractatus paedagogicus « Ad adolescentes quomodo possint er gentilibus libris fructum capere»: de usu litteraturae paganae, quae non semper mala est, sed adhiberi potest ad exercitium virtutum. Influxus S. Basilii magnus fuit in poste­ riores scriptores, praesertim Orientis. Doctrina et vigore eum vincit S. Joannes CuRYSOSTOMLS (e. 344-407), qui in copiosis Homiliis et Sermonibus fere totam theologiam moralem pertractavit etiam tamen modo magis oratorio. Etiam in minoribus opusculis (quae de cetero sunt sermones scripti) paraenetico procedit, sicut Contra circenses ludos; De eleemosyna; Catechesis ad illuminandos; In Ka· lendas; multa praeclara scripsit de paedagogia et educatione in opusculo « De vanagloria et de liberis educandis ». Magis iam scientifice procedere incipiunt Patres Latini Ν’. Ambrosius et Ν'. Augustinus. S. Ambrosius (333-397) ipse quoque generatim scribit modo ora­ torio et exhortativo in suis Homiliis et Sermonibus praesertim in Vêtus Testa­ mentum. quorum plures celeberrimi remanserunt sicut Eraenieron libri VI; De Coin cl Abel; De Abraham (liber l ad catechumenos est vera Cyropedia genuini christiaui, liber II pro baptizatis de vita perfecta); De Isaac et anima; De lacob et cita beata: De loseph patriarcha; Enarrationes in XII psalmos Davidieos; De CO N SI’FX TI S HISTOR ICtIS X X VIÏ llelia cl ieiunio; Expositiones evangel ii set undum Lucam libri A" etc. In maior·· tamen open1 « De officiis ministrorum libri Iren ■> non quidem sine indoh· oratoria scripto, iam tendit ad (piandam systematical!! compositionem, ita ut saepius celebretur ut primus tractatus systematic!!* theologiae moralis. Opus conceptum est ut imitatio et simul perfectio Christiana libri Ciceronis « I)r officiis ♦, cuius methodum sequitur, historiae tamen paganae et doctrinae philosophorum sub­ stituens historiam et doctrinam sacram (in libro I agit de honesto, in II de utili, i. e. de eo quod prodest gratiae vitae aeternae, supernaturale naturali substituens, in libro III de eorum conflictu vel melius de ordine naturali supernatural! subiciendo. In libro I distinguuntur officia media et perfecta, media i. e. in Decalogo expressa, perfecta i. e. consilia; hic etiam tractat de virtutibus cardinalibus, paedagogice melior pars libri). Longe eum superat S. Augustini s (354-430), qui sicut pro theologia dogmatica ita etiam pro theologia morali multa saecula effi­ cientia suae scientiae replevit. Opera generalia de ethica Christiana non com­ posuit, sed per omnia eius scripta passim dispersa apparet profunda eius doctrina moralis. Ita in operibus contra Manichaeos, de origine mali et de libera voluntate hominis, specialiter De moribus Ecclesiae et De moribus Manichaeorum; contra Pelagianos, de necessitate gratiae, de peccato originali eiusque effectu; de concu­ piscentia. Ita et in scriptis exegetieis, praesertim Tractatus ('XXIV in evangelium loannis et Enarrationes in Psalmos; sicut in Epistolis et Sermonibus. Minora opu­ scula v. g. Enchiridion de fide, spe et charitate; De agone christiano: De. continentia : De patientia; Speculum de Scriptura Sacra (collectio textuum S. Scripturae de virtutibus et praeceptis). Multa scripsit de matrimonio christiano et in hac parte theologiae moralis fundamenta posuit omnis posterioris doctrinae: de bonis matri­ monialibus, de indissolubilitate etc. Ita in De nuptiis et concupiscentia (.malum in matrimonio non est ex ipso matrimonio sed ex concupiscentia); De bono con Ki­ gali; De bono viduitatis; de coniugiis adulterinis (ubi etiam de privilegio Paulino). Particulariter adhuc notanda opuscula De mendacio et Contra mendacium. ubi docet mendacium nunquam licitum esse ne ad salvandam quidem animam pro­ ximi. S. Augustinus in doctrina sua theologica prae ceteris tendit ad eoniunctionem ordinis ethici et metaphysici. ordinis object ivi et moralis: omnia fundentur in veritate. Continuo tamen urget et exaltat primatum charitatis in omni actu humano ut oppositionem contra concupiscentiam. Praeter hos maiores huius periodi auctores multi alii Patres de ethica Chri­ stiana scripserunt et optime meriti sunt, generatim in suis Homiliis. Sermonibus et Epistolis, sicut v. g. S. GREGORIUS Nazianzenus (c. 330-390) (qui etiam plura composuit Carmina moralia); S. Gregorius NySSENUS (c. 394); S. Cyrillus Alexandrinus (e. 370-444) (nota etiam eius De spiritu et veritate); Aphraates (saec. iv); S. Ephraem Syrus (e. 306-373); S. Hieronymus (340-420); S. Leo Magnus (m. 461). Notari debet etiam Cassianus (c. 360-435) qui opusculo suo De institutis coenobiorum et de octo principaliorum vitiorum remedii* initium dedit copiae tractatuum vel summarum de virtutibus et vitiis, quae per totum medium aevum primo paraenetice, postea etiam modo scientitieo componuntur. Multum influxum in posteriora saecula exercuit S. Gregorius Magnus (e. 540-604). qui in suis Homiliis et praesertim in opere Expositio in beatum lob (vel Moralia) in­ cubuit in evolvendam doctrinam S. Augustini eamque populo adaptandam. Quoad obieeta specialia tractata eo tempore notanda est i. a. copia scripto­ rum de recto usu divitiarum, de amore pauperum et contra usuram; praeter fere continuas exhortationes passim in variis sermonibus et homiliis, ex professo de hisce agunt: S. Basilius, Homilia in Ps. 14; Homilia de usu divitiarum; S. Gre­ gorius Nazianzenus, Oratio 14“ de pauperum amore: S. GregORH s Nyssenis. Oratio contra usurarios; Oratio de pauperibus amandis. S. Ambrosiis. De lobia xwin CONSPECTUS in STO R IC I IS (contra usuram); De Nabut he (contra avaritiam); Salviam >. Libri /I ad E,defiam. Praeclarissima quoque scripta sunt de sacerdotio eiusque officiis; cele­ briores sunt: S. GREGORIUS Nazianzenus, Urat io 2 (apologetica de seipso) de fuga et reditu; S. Ioannes Chrysostomus, De sacerdotio (et plura alia scripta specialia contra abusus clericorum); S. Cyrillus Alexandrinus, in De Spiritu et veritate Libri ΧΙ-ΧΙΠ; S. Ephraem Syrus, Hymni de sacerdotio; S. Grego­ rius Magnus, Regula pastoralis. Opera ex professo casuistica hoc tempore pauca vel nulla scripta sunt, sed cuicumque legenti patet Patres in suis homiliis et sermonibus saepius casuistice circumstantiis particularibus regulas generales applicare. Specialem attentionem merentur sub hoc aspectu epistolae canonicae, (piae etiam hoc tempore non de­ liciunt, sicut v. %, notissimae epistolae S. Basii.ii, .Id Amphilochium, quae praeter poenitentias imponendas quandoque praesentant proprie dictam easuisticam, de voluntario etc. (ex his epistolis postea collecti sunt canones poeuitentiales, qui in multas collectiones canonicas recepti sunt). Ita et Epistola canonica S. Gkegorii Nyssem quae etiam plura sat scientilice exponit v. g. de distinctione inter adulterium et fornicationem, de voluntario etc. Etiam multa concilia particularia, i mino et ipsum Concilium Nicaenum (326), semper novos canones poeuitentiales constituebant, qui in diversas collectiones assumpti, ubique divulgabantur. In fine huius periodi, tempore deeadentiae, iam apparent primi praecur­ sores methodi scholasticae. Scientia theologica novos progressus iam non facit, scriptores ecclesiastici non eminent proprio originali ingenio et inventione sed magis incumbunt in colligendo dicta priorum Patrum, praesertim S. Augustini et S. Gregorii Magni, iliaque quodammodo ordinanda: componuntur primi libri sententiarum, (pii paulatim viam ad solidum systema classicum praeparabunt. Ita v. g. S. Maximus (c. 580-662), Capita de caritate (400 sententiae Patrum); S. Ioannes Damascenus (fine saec. vn - c. 750), Sacra parallela (ex S. Scriptura et Patribus). Eminent praesertim S. Isidores (e. 570-636) qui suo Sententiarum libri tres primum manuale scholasticum composuit (in libro II et III agit de theo­ logia morali in genere et in specie); vel magis systcmatice Taius CaesarauguSTAnuB (saec. vn). Sententiarum libri quinque (moralia in libro II-V). EPOCHASECUNDA SCHOLASTICA - SYSTEMATICA (A SAEC. VII AD PSEUDO-REFORMATIONEM) Primis saeculis theologiae positivae successit epocha systematica, in (pia materiae a SS. Patribus copiose productae et elaboratae magis ac magis in systema componuntur. Theologia considerari coepit non tantum ut aedificatio et solamen vitae in profectum virtutum, sed pro clero semper numero crescente aliisque studiosis fiebat etiam vera scientia secundum determinata principia gradatim addiscenda et excolenda, primum in scholis abbatialibus et capitularibus, postea praesertim in l niversitatibus. Hoc modo systema oriebatur sat fixum, ubique applicatum, quod progrediente tempore introductione dialecticae deinde etiam metaphysicae Aristotelieae ad perfectionem perductum nomen accepit scholaMicae. Quia autem theologia considerabatur ut quid unum, continuum, licet usus CONSI'E<'TΓS IIISTOIίICΓS XXJX theologiam moralem etiam separatim docendi sensim sine sensu magis invale­ sceret, tamen praestantiores auctores systematic! sunt moralistae simul et dogma­ tici et partem moralem iniungunt in totum systema theologicum. PERIODUS I: PRAESCI IOLASTICA {Saec. VII - saec. XII) Haec periodus praeparatoria propter scholas quae fundari coeperant iam aetati scholasticae praeludit; sed adhuc est magis receptiva traditionis Patrum atque vigebat methodus praesertim exegetica et compilatoria. Licet iam aliqua dialectica adhibeatur, praesertim in quaestionibus particularibus, tamen magis quam ratio valet semper auctoritas, prae ceteris S. Augustini et S. Gregorii Magni. Libri sententiarum et florilegia huius temporis viam sternunt a S. Isidoro et Taio ad libros sententiarum vere scholasticos. Opera generalia potius paraenetice et cum scopo practice, systematic»· tamen doctrinam Patrum colligunt de virtutibus et vitiis, de officiis hominum et de tota ethica Christiana. Sic v. g. Defensor (Locociagensis monachus) (fine saec. vn). Scintillarum Liber; Martinus Bracarensis (Dumiensis) (post medium saec. vn). Formula vitae honestae (pro magna parte ex Seneca); S. Paulines Aquileiensis (c. 745-802). Liber exhortationis; Alcuin us (c. 730-804), Liber de ciliis et virtutibus; lONAS AURELI ANENSIS (c. 775-843), De institutione laieali; RiiaBANUS MauküS (c. 780-856), De ecclesiastica disciplina (in libro III); Ratherivs Veronensis (c. 890-974), Praeloquiorum libri sex. Notabilem influxum in evolutionem theologiae moralis, praesertim casuisticae, exercuerunt collectiones iuridieae canonum et decretorum: a) quia etiam multa praecepta moralia continebant; b) quia paulatim ad bonum systema se evolvebant; c) quia ad resolvendas contradictiones canonum et decretorum diver­ sorum Pontificum et Conciliorum, his temporibus semper magis occurrentes, viam aperuerunt elemento rationis, methodo dialecticae (consonantia, concor­ dantia canonum). Ita i. a. Collectio llibernensis (fine saec. vn - initio saec. VIII); Collectio Hispana systematica (c. saec. vm); Collectio Reginonis Prumiensis, Libri duo de synodalibus causis et disciplinis ecclesiasticis (c. 906) (manuale pro visitatione diocccseos et indicio); Burchardi Wormatiensis. Decretum (c. 1012); S. Ivonis Carnutensis (e. 1040-1116), Decretum et praesertim Pa norm ia. Magis adhuc spiritu praetieo-pastorali et casuist ico imbuti erant sic dicti Libri Poeuitentiales, qui orti in Hibernia et Anglia, ubi poenitentia publica non erat in usu, a missionariis in Galliam et Germaniam introducti, brevi tempore tantopere diffundebantur, ut fere quisque eonfessarius aliquem inter libros ma­ nuales teneret. Continent praesertim normas ad applicandam poenitentiam pro determinatis peccatis, quandoque tamen descendunt ad veram easuisticam. licet parum scientificam. Magis noti erant: S. Colum bangs, De poenitentiarum men­ sura taxanda (e. 600); Cum miam s, Liber de. mensura poenitentiarum (circa me­ dium saec. vn); Indicia Theodori Episcopi Cantuariensis (fine saec. vn - initio saec. vm); Liber I Collectionis Dacherianae (fine saec. vm - initio saec. ix); Col­ lectio Quadripartita (initio saec. ix). Qui tamen libri poeuitentiales. cum praeter normas conciliorum et Pontificum saepe etiam privatas continerent vel incertae originis et sic complures laxi et erronei libri apparerent, qui disciplinam in Gallia et Germania, de cetero iam diversam ab Hiberniea et Anglica, perturbare inci­ perent, concilia saepius contra eos decreta tulerunt. Halitgarus, ut disordini XXX (.'() X SPE(Tl 'S 11 lsT< ) K K' us remedium afferret. novum poenitentiale composuit magis conformo normis cano» nicis: De vitiis et virtutibus (829) (prima pars doctrinalis), quod tamen desidoratum effectum non obtinuit. Manuale valde practicum et valde divulgatum erat sic dictus: Corrector, i. e. Liber IX Decreti Burcuardi Wormatiensis. Libri jmenitentiales nova oppositione, praesertim ecclesiae Romanae saeculo ix (S. Petri Damiani, Card. Attonis etc.) et introductione Summarum de poenitentia, paulatint valorem et influxum amiserunt; multa elementa tamen in collectiones iuridicas transierunt (v. g. Ivonis et Gratiani). Inter materias speciales, quae hac periodo frequentius tractabantur, no­ tanda sunt: a) Opera de moribus clericorum, praesertim contra simoniam et concubinatum: Card. Humbertus (m. 1061), Adversus simoniacos libri 1res; S. Petrus Da.miaxus (1006-1072), Liber gomorrhianus et Contra intemperantes clericos; Card. DeusdeDIT (m. e. 1098), Contra invasores et simoniacos et reliquos seismaticos. b) opera contra superstitionem vulgarem, reliquias idololatriae pa­ ganae: Agobardus (779-840), De grandine ct tonilruis; Rhabanus Maurus, De magicis artibus. PERIODUS ΙΓ: INITIUM SCHOLASTICAE (-1 ttaec. XIII [N. Anselm us] ad saec. XIII [Cone. Lat. IF]) (’uni S. Anselmo incipit modo definitivo, nonobstante initiali oppugnatione, ustis methodi scholasticae, i. e. usus rationis speculativae in theologia, et quidem modo scholis adaptato: obiectionum, disputationum, distinctionum ad resolven­ das contradictiones (methodus «sic et non»). Philosophia huius temporis etiam magis dependet a S. Augustino, dum pro dialectica adhibetur logica aristotelica. I t fundamentum theologiae semper praevalet auctoritas S. Scripturae et Patrum. Piius ex primis scriptoribus litteraturae sententiarum est IIüGO a S. Vi­ ctore (1096-1141), De sacramentis chrislianoe fidei (ubi de moralibus praesertim in libro II). Magis spiritu scholastico confecta: Summa sententiarum (antea IIli­ goni adseripta sed probabiliter non est eius), ubi de ethica in Tract. HI. De crea­ tione et statu humanae naturae. Tract. IV De sacramentis in generali et de prae­ ceptis divinis, Tract. VII De Sacramento coniugii. Deinde Petrus Abaelardus (1079-1142). Leodien>i>, De misericordia et iuslitia (c. 1106), iam magis tractatus (piam collectio; prae­ sertim Gratianus, Decretum (Concordantia discordantium canonum) (c. 1140). PERIODUS III: AUREA (A saec. XIII [Cone. Lai. /I' 1215] ad saec. XIV) Haec periodus summi splendoris theologiae dogmaticae est et periodus insignioris evolutionis theologiae moralis, quia intime cum illa coniuncta de cius methodo et perfectione communicabat. Hinc elementa, quae huic splendori viam aperuerunt, sunt fere communia: a) Felix exitus Concilii Lateranensis IV (1215) pro scientiae et morum renovatione, b) Origo novorum Ordinum Mendicantium, qui et spiritu et membris magnum influxum in theologiam exercuerunt. < ) Erectio Universitatum, (piae pro profundiore cultu scientiarum magis (piam scholae abba­ tiales et capitulares perfectius elaboraverunt systema paedagogico-scientificum. d) Introductio philosophiae Aristotelieae etiam pro metaphysica et ethica. Prae­ sertim pro theologia morali, quoad doctrinam de virtutibus et passionibus etc. magnum influxum habuerunt versiones Librorum Ethicorum Aristotelis et prae ceteris commentarii S. Alberti Magni et S. Thomae, (pii doctrinam paganam philosophicam novo aspectu ditarunt introductione principiorum Christianorum supernaturalium. Opera magis insignia huius temporis sunt vel commentarii in IV Libros Sententiarum Petri Lombardi, vel Summae Theologicae (piae modo aliquatenus diverso procedebant. Inter auctores maioris nominis enumerandi sunt: Alexan­ der HalENSIS (e. 1170-1245), Doctor irrefragabilis. Summa universae theologiae, opus huius generis omnium amplissimum, a discipulo completum; est commen­ tarium in Petrum Lombardum. Gulielmus An’TISSIODORENSIS (m. 1251), Summa aurea (commentarium in Petrum Lombardum); S. Albertus Magnus (c. 11931280), Doctor universalis, Commentarium in quatuor libros Sententiarum : atque Summa theologica (tantum duae primae partes sese referentes ad 2 libros P. Lom­ bardi); S. Box aventura (1221-1274), Doctor seraphieus. Commentarii in quatuor libros Sententiarum Cetri Lombardi (omnium optimum commentarium in quo tamen multa deprompsit ex Alexandro Halensi), Brcviloquium (compendium operis maioris). Inter omnes eminet S. Thomas Aquinas (c. 1226-1274). Doctor Angelicus, (pii operibus suis: In quatuor libros Sententiarum, Summa contra tientiles, sed praesertim Summa theologica (moralia in Parte II) opus immortale, usque ad nostros dies nunquam superatum, perenno fundamentum theologiae et dogmaticae et moralis reliquit. Ioannes Duns Scoti s (e. 1265-1308). Doctor subtilis. Commentarium in IV libros Sententiarum; Petri s Ai reolus (m. 1322). Doctor facundus. Commentarii in /I' libros Sententiarum; GUI.IEI.MUS Durandus a S. PORCIANO (e. 1275-1333), Doctor resolutissimus. Commentarii in /I libros Senlentiaru m. Licet omnes hi theologi in operibus suis utantur philosophia Aristoteliea. id praestant tamen in diverso gradu. Duae tendentiae magis sese opponebant : tendentia Aristoteliea stricto sensu, (piam secuta est maior pars theologorum ducibus S. Alberto M. et S. Thoma; ab alia parte tendentia \ugustiuiana. cui XXXII ( Ό X S PECTUS IIISTOK1CΓs adhaerent : S. Bonaventure, Ilenricus (landavensis (in. 1293) (Doctor Bolemnis), Scotus (qui huic tendentiae proprium sigillum impressit). Durandus etc. Quoad theologiam moralem prior tendentia est magis metaphysica, obiectiva, intellectualistica, posterior magis subiectiva. voluntarist ica, affectiva. Priores in deter­ minando bono et malo magis insistunt in elemento obiectivo (natura rerum), alii magis, non tamen exclusive, in elemento subieetivo (voluntate Dei et ho­ minis intentione). Quamvis theologia moralis praecipue tractetur coni uncta cum dogmatica, attamen non deficiunt opera quae ad solam ethicam se limitant. lam in pluribus opusculis minoribus monographicis speciales aspectus tractantur, praesertim in nolis Quaestionibus disputatis et Quodlibetalibus, quales scripserunt S. Thomas, S. Bon aventura, IIenricus Gandavensts, Scotus e. a. Sed etiam in operibus magis extensis et systematic!» unice de materia morali agitur: ita Guliej.mus de Melitona (m. c. 1260), Summa de virtutibus et vitiis. Ita etiam Speculam morale (quod antea attribuebatur Vincentio Bellovacensi sed est initii saec. xiv). Multa de re morali scripsit opusculis minoribus Guliei.mus Alvernus (m. 1249), De fide; De virtutibus; De moribus; De vitiis et peccatis; De lentationibus et resi­ stentiis; De sacramento poenitentiae etc. Maximum momentum habet haec periodus pro theologia morali casuistiea origine et celeri propagatione Summarum de poenitentia. Magis enim in dies pa­ tebat necessitas bonorum librorum manualium pro sacerdotibus etiam minus instructis in exercendo officio confessarii, praesertim cum Cone. Lateran. IV con­ fessionem annuam obligatoriam reddidisset. Non iam sufficiebant necessitatibus temporum antiqui libri poenitentiales, sed desiderabantur veri tractatus eum solutionibus practicis casuum earumque principiis. Initium huic litteraturae dedit Robertus a Flamesbi ry eum suo Poenitcntiale (c. 1210). quem alii multi secuti sunt, sicut v. g. Paulus de Hungaria, Summa de Poenitentia (c. 1220). Maiorem influxum in posteriora opera huius generis 'habuit S. Ruymi ndus a Ρεναιόκτ (c. 1175-1275). Summa de poenitentia et matrimonio, quae ubique dif­ fusa exemplo exstitit fere omnibus sequentibus. Dividitur in tres libros: tractan­ tur in libro I peccata contra Deum, in libro II peccata contra proximum, in libro III de clericis. Est tamen tractatus brevis nec completus. Maiore, iam apparatu scientifieo et speculativo scripserunt Ioannes Friburgensis (m. 1314), Summa confessorum et praesertim Astesanus, Summa de casibus conscientiae (Astensis) (c. 1317), qui iam tractat de tota fere theologia morali, licet ordine non valde perfecto et logico. Eodem modo propagari incipiunt opuscula adhuc magis practica de modo concretae administrationis Sacramenti Poenitentiae, de interrogationibus, de satisfactione, de dolore provocando, de modo confitendi etc. Iam sacculis peractis non defuerunt sicut v. g. Alam ab INSULIS (e. 1120-1202). Liber poenitentialis, sed nunc maiore copia apparent, sicut inter alia multa scripserunt S. Bonaventvra, De modo confitendi; S. Thomas, De modo confitendi et puritate conscientiae. CONSPECTUS HISTORICUS XXXIII PERIODUS IV: DECA DENTIAE (Ab initio saec. XIV ad pseudo-rejormation&m) Haec periodus etsi gloriari possit de auctoribus non parvi ingenii, tamen in genere dccadentiam manifestat scientiae theologicae. Opera saepe revelant defectum origin ali tatis et profunditatis, relicto elemento positivo (S. Scriptura et Patribus) magis descendunt ad disputationes et cavillationes inutiles cum infinitis distinctionibus, divisionibus etc. Causae decadentiao erant a} morales: deradentia morum, perturbatio ordinis publici gravibus ortis dissidiis inter Ec­ clesiam et Statum, inter ordines religiosos, lites de paupertate, schisma occiden­ tale etc.; />) scientificae: praesertim introductio et celeris propagatio Occamismi, qui originem dedit multis erroribus et doctrinis haereticis. Quoad theologiam moralem Occamismus seu Nominalismus negabat ordinem ethicum universalem obiectivum, quippe qui omnino dependeat a voluntate positiva Dei: leges obiectivae immutabiles non existant. quia Deus omnes libere mutare potest, sicut libere hominem bonum in infernum detrudere. Defensores Nominalismi (licet non omnes istis erroribus indulgeant) sunt v. g. GulielmüS Occam (c. 1300 -e. 1349), Doctor singularis, fundator huius scholae. Quaestiones et decisiones in quatuor libros Sententiarum. Petrus Ai.i.iacensis (1350-1420), Quaestiones super libros Sententiarum ; G abriel Biel (e. 14181495), Collectorium sive Epithome in /I' libros Sententiarum; ita etiam Ioannes Gerson (1363-1420) qui tamen de ethica scripsit in opusculis minoribus. Opusi-ulum tripartitum de praeceptis decalogi, de confessione et arte moriendi; De vita spi­ rituali animae; Regulae morales; Tractatus de passionibus animae etc. Sicut etiam adhuc Angustinianismus et Seotismus suos sequaces habebant, ita et Thomisnius propugnatoribus non carebat, inter «pios Hervaeus Natalis (m. 1323), In quatuor Petri Lombardi libros Sententiarum (aliaque opera minora); praesertim Ioannes Capreolus (m. 1444), princeps thomistarum, Defensiones theologiae Divi Thomae Aquinatis. Inter moralistas huius periodi certo longe eminet S. Antoninus (13891459) qui primus omnium theologiam moralem completam, systematice dispo­ sitam, composuit. Multa praesertim speculativa, deprompsit ex aliis theologis, speciati m ex S. Thoma. Opus eius: Summa theologiae moralis, dividitur in 4 partes: 1) De anima eiusque potentiis, de peccatis et legibus in genere. 2) De septem vitiis capitalibus, 3) De diversis statibus hominum, 4) De virtutibus cardinalibus et theologicis atque de donis Spiritus Sancti. Hoc opus fundamentum factum est posteriori litteraturae morali et per plura saecula maximum influxum exercuit. Quoad cetera scripta moralia huius periodi prosequitur adhuc series operum de virtutibus et vitiis, de praeceptis etc. Ita v. g. Ioannes Nioer (c. 1380-1438), unus ex melioribus moralistis huius temporis, Praeceptorium divinae legis (no­ tandum etiam eius Formicarius); IIenricus Harpiiius (m. 1477), Speculum au­ reum decem praeceptorum Dei; Hieronymus Savonarola (1451-1498), Expositio Decalogi. Maiorem valorem et practicum influxum habebant aliae summae casuum seu de poenitentia, exempla periodi transactae imitantes forma magis brevi, saepe alphabetica; ita Summa casuum conscientiae, dicta Angelica, B. Angeli DE ClaVASIO (m. 1495); Summa casuum conscientiae, dicta Rosella, Baptistae Trovamala (m. 1496); Summa Summarum, dicta Sylvestrina, Sylvestri PrieriaS 3 Akrtnvs-I > \mi:x. Theol. Mor. - 1. XXXIV ( Ό Ν SPECTUS 11 ISTO RICUS (1456-1523). .Manualia magis practica prb confessione: S. Ioannes \ Capistrano (1386-1456), Instructio seu Directio simplicium sacerdotum; S. Antoninus, Summa confessionalis; SAVONAROLA, Manuale confessorum; Gerson, De arte audiendi confessiones; De remediis contra recidimini peccati. Notandae sunt aliquot materiae speciales quae hoc tempore maiore studio et diligentia tractabantur, a) Pugna iam per plura saecula protracta contra super­ stitionem magis accrescit operibus contra artem magicam et maleficium; prin­ cipales sunt: Petrus AlliacensiS, hiber de concordia astrologiae et theologiae aliaque opuscula; Gerson. Trilogium astrologiae theologizatae; De erroribus circa artem magicam et articulis reprobatis, aliaque; Savonarola, Contra astrologiam divinatricem; Nider, De maleficis eorumque deceptionibus. Eminet inter ea fa­ mosus liber Iacobi Sprenger et Henrici Institoris, Malleus maleficarum (1487). b) Hoc tempore incipiunt opera quae postea magis ac magis mole et do­ ctrinae profunditate se evolvent: de iustitia. Evolutione enim vitae oeconomicae et commercialis in dies crescebant quaestiones de commercio, de contractibus, de foenore et de usura etc. Moralistae huius temporis saepius optime instructi apparent in materia oeconomica, inter quos eminet S. Antoninus in magno suo open· Summa theologiae moralis. Alii magis conspicui: NlDER, De contractibus mercatorum; S. Ioannes a Capistrano, De usura et contractibus; Gabriel Biel. De monetarum potestate simul et utilitate; ANGELUS DE CLAVASIO, De restitutio­ nibus; extense et docte scripsit: Conradus Sum.menu art (c. 1455-1502), Septipartitum opus de contractibus. EPOCHA TERTIA CASUISTICA (A PSEUDO-REFORMATIONE ad dies nostros) Quae iam magis in dies introduci coepit separatio theologiae moralis a dogmatica, in hae nova epocha fit nota charaeteristiea atque hoc modo magis quam antea definitive introducitur methodus casuistiea. Iam ex litteratura hu­ cusque enumerata clare patet casuistieam nunquam in Ecclesia defuisse; et qui­ dem considerata ratione et line eius practico deesse non debuit nec potuit. At. saeculis praeteritis infima coniunetio cum theologia dogmatica causa erat, cur in scientific;! tractatione rerum moralium magis adhiberetur methodus specula­ tiva. ita ut practica et casuistiea applicatio ut disciplina specialis per viam ince­ deret aliquatenus independentem. In hac autem epocha separatione facta tota theologia moralis fit magis practica, characterem induit casuisticum i. e. in tota tractatione, etiam si speculative procedit, tamen tendentia est semper ad pra­ xim. quae ut finis directus prae oculis habetur. Separatio optimum effectum habuit, quatenus eximie quaestiones morales magis extense et profunde quam antea tractari coeperunt et modo magis ad scopum adaptato; damnum tamen erat, quod saepius principia speculativa nimis negligebantur et eum detrimento characteris su per naturalis indoles theologiae fiebat nimis iuridica et via aperie­ batur laxisnio. (’O X'SPβ( rr I S III ST( ) RI ( ’ t S XXXV PERJODUS I: AUREA (A pseudo-refonnatione ad medium xaec. XVII) Scientia theologica resurgens ex statu morbido saeculi elapsi sub impulsu renovatae scholasticae, praesertim in Hispania, brevi tempore ad culmen ascendit et monumenta litteraria immortalia erexit. Huius benefici progressus potiores causae sunt: a) Haercses recenter exortae doctores impellebant, ut novo impetu et acriore ingenio doctrinam catholicam investigarent et elucidarent. Maximum increment um huic tendent iae dedit Concilium Tridentinum (1545-1563) quod doctrinae securitatem et morum integritatem restituens verae reformationis fundamenta posuit. b) Polemica contra haereticos ad novum induxit studium positivum traditionis et doctrinae Patrum. r) Novi instituuntur ordines religiosi, praesertim Societas lesu. antiqui reducuntur ad pristinum vigorem, qui eximiis et integerrimis doctoribus Eccle­ siam ornaverunt. d) Simili modo erectio novarum universitatum et reformatio antiquarum novam vitam studio theologico infundit. e) Inventio artis typographicae lata et expedita diffusione librorum maius incrementum dedit propagationi et penetrationi doctrinae catholicae. Habet haec periodus primordium suum praeparatorium, decurrens ab initio psemloreformalionis usque ad finem Concilii Tridentini (1563); in quo renascitur scientia theologica et ad splendorem suum ascendit, quo quidem separatio theo­ logiae moralis a dogmatica iam aliquatenus apparet sed nondum complete ad perfectionem deducitur. Fundamentum operum huius temporis iam non sunt Libri Sententiarum Petri Lombardi sed scriptores commentantur praecipue Sum­ mam theologicam S. Thomae. Pro theologia morali auctores maioris nominis commentaria separata conticere incipiunt in ll-ll, partem moralem Summae theologicae, (piae generarim tamen hucusque inedita remanserunt. Ita FranCISCUS PE Vitoria 0. P. (e. 1480-1546), etiam auctor celeberrimi operis Relectiones AII theologicae, fundamentum scholasticum doctrinae de iure gentium. Ita et Dominicus Soto O. P. (1494-1560), Melchior Cano 0. P. (1509-1560), cuius notanda etiam Relectiones de Sacramentis in genere et de poenitentia. Ex operibus generalibus de tota theologia dogmatica eum morali coniuneta eminent classica commentaria in S. Thomani Carp. Caietani (). P. (1469-1534): in Sum­ mam theologicam (notanda etiam plura eius opera minora: />e praecepto eleemo­ synae; De usura; De confessione venialium et omnium mortalium; atque alphabetica et brevis Summula de peccatis), et FranCISCI Sylvestri Ferrari EXS1S <). P. (e. 1477-1538): in Summam contra Gentiles. Auctor magni valoris est etiam Conrapus Koellin 0. P. (1476-1538), Expositio commentaria in I-II; Quod· l i beta. Vera periodus aurea etiam pro theologia morali casuistiea currit a fine Con­ cilii Tridentini (1563) usque ad tempus decadentiae et dissidiorum circa medium saeculi xvn. Litteratura theologica pro magna parte est polemica contra prote­ stantes. sed licet talia opera valore pro re morali non careant (v. g. pro quaestio­ nibus de libero arbitrio, de necessitate bonorum operum, etc.), tamen magis sunt xxxvi COΝ'SPECTI S IIISTOKTOUS indole dogmatica et nova elementa positiva pro ethica pauca tantum allerunt. Opera quae positive de theologia morali tractant dividi possunt in duplicem, classem: o) illa quao adhuc methodo antiqua moralia simul eum dogmaticis tra­ dunt, b) illa quae exclusive agunt de theologia morali. Auctores primae categoriae sequuntur generat ini Summani theologicam S. Thomae et quidem vel commentariis proprie dictis vel modo magis libero Sum­ mae ordinem sequentes proprios tractatus scribunt magis vel minus adhaerentes menti Doctoris Angelici. Scholae Dominicana et Societatis lesu, quae in dogma­ ticis acriter se oppugnabant, hac periodo in theologia morali non notabiliter dif­ ferunt, uequedum postea orietur polemica de probabilismo. Auctores magis no­ tandi i. a. Bartiiolomaeus λ Medina 0. P. (1527-1581), Commentarium in I-If fl III S. Thomae; Franciscus Toletus S. I. (1432-1596), In summum theologiae S. Thomae Aquinatis enarratio; DOMINICUS Ban'EZ 0. P. (1528-1604), Scholastica commentaria; GABRIEL Vasquez S. I. (1551-1604), Tractatus varii in Summam theologicam, de moralibus praesertim in I-II: De actibus humanis; De legibus; in II-Il et III et quaedam opuscula minora: De eleemosyna; De restitutione; De testamentis, etc.; Ioannes λ S. Tiioma 0. P. (1589-1644), Cursus theologicus. Inter omnes eminet Franciscus Suarez S. 1. (1548-1617), Doctor eximius, unus ex maioribus theologis post medium aevum, qui sub omni aspectu scientiam eccle­ siasticam profundo animi ingenio illustravit. Ex eius operibus, quae spiritu libe­ riore sequuntur materiam Summae theologicae, moralia continent praesertim: De ultimo fine; De triplici virtute theologica; De Sacramentis ct censuris et prae ceteris classica scripta: De legibus et De virtute et statu religionis. Maiore alacritate et vigore colitur tamen hac periodo theologia moralis in operibus independentibus et specifice moralibus, quae non raro acri ingenio com­ posita fundamentalia permanserunt pro saeculis posterioribus. Quaedam et qui­ dem meliora scripta sunt modo organico et systematic© sicut opera dogmatica, alia libere procedunt per modum resolutionis casuum, omnia tamen spiritu ca­ suistic©. Inter auctores magis classicos hos enumerare licet: Martinus de Azpilcueta (Doctor Navarrus) (1493-1586), Manuale sive Enchiridion conjessariorum et poenitentiam ; GREGORIUS SayrüS 0. S. B. (1570-1602), Clavis regia sacerdotum ; Flores decisionum sire casuum conscientiae; De Sacramentis in communi; Ioannes Azor S. I. (1536-1608), Institutiones morales; Thomas Sanchez S. 1. (1550-1610) celeberrimus et solidissimus in opere classico, De S. Matrimonii Sacramento, nonnunquam nimis benignus in aliis operibus: Opus morale in praecepta decalogi; Consilia seu opuscula moralia; Valerius Reginaldus S. I. (1543-1623), Praxis fori poenitentialis; Compendiaria praxis difficiliorum casuum conscientiae etc.; Ferdi NANDUS de (’astro Palao S. I. (1581-1633), Opus morale de virtutibus et vitiis contrariis; Martinus Bonacina (c. 1585-1631), Theologia moralis; Paulus Laymann S. 1. (1575-1635), Theologia moralis. Latissima diffusione gaudebat opus Hermanni Busembaum S. I. (1600-1668), Medulla theologiae moralis, quod usque ad annum 1776 apparuit in 200 editionibus et a S. Alfonso commentariis auctum substratum praebuit eius magno operi morali. Circa materias speciales his temporibus particulari mentione digna sunt multa caque magnifica opera de lustitia, quae iam abundantem litteraturam pe­ riodi anfractae maiore scientia ct penetratione continuant. Notanda sunt plura quae semper classica in materia remanebunt: Dominicus Soto O. P., De lustitia et lure; Li dovicus Molina S. I. (1535-1600), De lustitia et lure; Dominicus BaSez 0. P., Decisiones de lustitia et lure; Ioannes de Salas S. I. (1553-1612), In II-II De contractibus; Leon ardus Lessius S. 1. (1554-1623), De iure ct iuslilia cchrisgue virtutibus cardinalibus; Antonius Perez S. I. (1599-1649), De iustitia et iure, ile restitutione et de poenitentia. Inter eos eminet Ioannes de Lugo S. 1. CO NSPEOTUS 111 STO It [CCS XXXVH (1583-1600), qui praesertim propter opus De lustitia cl lure a >8. Alfonso vocari meruit theologus post S. Thomam facile princeps. Alia eiusdem opera moralia: De virtute cl sacramento et Kesponsorum moralium libri VI. PERIODUS II: DECADENTIAE (A med. saec. XVII ad med. saec. XIX) Sicut semper, huic periodo aureae theologiae moralis subsecuta est dera­ dentia seientifica. Causae plus minusve hae assignari possunt: a) Casuistica post periodum eximii sui vigoris paulatim incidere incipit in defectus iam supra indi­ catos, magis ac magis relinquit solida principia scholastica speculativa et fere unico occupatur solutionibus mere praeficis et iuridicis cavillationibus, declinans hoc modo a rectitudine fundamenti ct seria intentione docendi mores cosque corrigendi. b) Ab altera parte huic laxismo sese opponentes, sive catholici, sive iansenistae, in oppositum saepe errorem nimii rigoris inciderunt. c) Studium auctorum catholicorum, qui correctioni morum operam dederunt pro magna parte absorbetur continuis dissidiis de probabilismo. Hac periodo non quidem defuerunt moralistae insignes nec spernendi: Theologi Salmanticenses 0. Carm. praetor celeberrimum opus Curius theo­ logicus Summam Divi Thomae complectens (1631-1701), opus extensione et ela­ boratione classicum scholae thomisticae, etiam composuerunt separatum Cursus theologiae moralis (1665-1724); Anacletus Reiffenstuel O. F. M.. Theologia moralis (1692-1698); Claudius Lacroix S. !.. Theologia moralis (Commentarium in Hermannum Busembaum) (1710-1714); Paulus Gabriel Antoine S. !.. Theo­ logia universa (1726); Constantius Roncaglia, Universa theologia moralis (1730); Ioannes Reuter S. I., Theologia moralis quadripartita (1750); Neocon fessarius practice instructus (1750); EDMUNDUS Voit S. I., Theologia moralis (1750); Eu­ sebius Amort, Theologia eclectica moralis et scholastica (1752); Theologia moralis inter rigorem et laxitatem media (1757); Ethica Christiana (1758); Beniaminus Elbel O. F. M., Theologia moralis decalogalis et sacra men talis (1759). Theologia moralis coniunctim cum dogmatica adhuc: Carolus Renatis Billuart O. P.. Summa S. Thomae hodiernis academiarum moribus accommodata (1746-1751); Theo­ logi WlRCEBURGENSES S. I., Theologia dogmatica, polemica scholastica et moralis (1766-1771). .Magis tamen in dies crescebat influxus auctorum, qui ad sententias incli­ nabant nimis benignas, atque vere laxas, quarum plures damnatas invenimus inter propositiones proscriptas ab Alexandro V11 et Innocentio XI. Ita v. g. An­ tonius Diana, Eesolutiones morales (resolvi! circa 20.000 casus conscientiae) (1629 etc.); Zacharias PasQUALIGO, Decisiones morales (1641); Variarum quae­ stionum moralium canonicarum centuriae /I (1647 etc.); Antonius de EscOBAK S. L, Liber theologiae moralis 24 X. I. doctoribus reseratus (1644); Universae theo­ logiae moralis receptiores absque lite sententiae (1652) (ipsius opera praecipuum obiectum erant famosi aggressus Blasii Pascal in «Lettres provinciales»); Tho­ mas TamburINI S. L, Explicatio Decalogi (1654); Expedita iuris divini, naturalis et ecclesiastici moralis explicatio (1661); Methodus expeditae confessionis (1647); Georgius Gobât S. !.. Experientiae theologicae (1669); Patritius Sporer 0. F. M., Theologia moralis (1724). Inter eos eminet Ioannes Caramuel 0. Cist.. a S. Alfonso vocatus princeps laxistarum, Theologia moralis fundamentalis, deea- XXXVllI ( ’( ) \ s p E( tps î 11 six) K r< ’ rs logica, canonica, civilis, praeterintentionalis, sacra mentalis, regularis, militaris (1686) et inulta alia opera. Oppositio quae iure merito contra talem laxismum oriebatur, pluries tamen in contrariam rigidam partem aberravit. Impetuosa et saepe iniusta oppugnatio dirigebatur a lansenifltis non solum contra laxismum sed et contra omnem casnisticam in genere; ita praesertim Antonius Arnaüld, Morale pratique des Jésuites; Petrus Nicole, Essaie de Morale (1671); notissimus Blaise Pascal, qui annis 1656-1657 edidit suas «Lettres provinciales» contra Societatem lesu. Alii auctores rigidis opinionibus lansenistarum nimis faventes censuras ecclesia­ sticas contraxerunt, sicut llENRICUS a S. Ig NATIO 0. Carni., Ethica amoris (1709); Li Dovicus Habert, Theologia dogmatica et moralis (1709), Praxis sacramenti Poenitentiae (1714); Caspar Juenin, Theologia moralis (1741). Scripserunt sensu severiori sed catholico v. g. FranCISCUS Gonet, Théologie morale (1670); VlN­ CENTlUS Contenson 0. P., Theologia mentis et cordis (1673); Natalis Alexan­ der 0. I’., Theologia dogmatica et moralis (1693); Honoratus Tournely, quem quoad partem moralem continuavit Petrus Collet, Cursus theologicus schola­ stico -dogmaticus et moralis (1731-1746); Daniel Concina O, P.. Theologia Chri­ stiana dogmalieo-moralix (1749); VlNCENTlUS PatüZZI 0. P., Ethica ehrisliana (1770). Dissidium circa theologiam moralem in genere vertebatur inter tendentiam rigidam et laxam: utraque habuit opiniones extremas haereticas aut saltem da­ mnatas. Oppositio se manifestabat in diversis quaestionibus particularibus, prae­ sertim circa ad ministratio nem et receptionem Sacramentorum Eucharistiae et Poenitentiae (dilatio absolutionis, eontritionismus contra attritionismum, spatium poenitentiae etc.). Extremum rigorismum propugnaverunt lansenistae, prae­ sertim famosis libris Antonii Arnauld, De la fréquente communion (1643) (refu­ tatur a Petavio, De la pénitence publique et la préparation éi la communion, 1644) et Ioannis a NeercasSEL, Amor poenitens (1683). Inter catholicos controversia modo minus aspero agitabatur; plures tamen propositiones postea damnatae sunt ab Alexandro VI11. Centrum tamen omnium controversiarum de morali benigna aut rigida inter catholicos erat quaestio de probabilisme. Nullo modo omnes probabilistae dici possunt laxistae, neque probabilioristae aliique rigidioris sententiae patroni lansenistae vocentur; attamen negari non potest, probabilismum speciatim ea forma, qua istis temporibus in praxi applicabatur, facile laxis sententiis portam aperuisse. Plures probabilistae argumentis levius admissis « a simili », ex aucto­ ritate extrinseca etc. magis quaerere videbantur qualemcumque pro sententia benigna probabilitatem quam veritatem. Propterea controversia contra laxismum saepissime formam induit antiprobabilisticam. Probabilismus prima vice expositus a Bartholomaeo a Medina et ab aliis theologis famae non exiguae receptus, sicut Vasquez, Suarez, loanne a S. Thoma, exinde apud fere omnes theologos in pacifica possessione erat. Vera et strenua oppositio exordiebatur, cum Capitulum generale 0. P. de mandato Papae Ale­ xandri VII ordinem monuit contra laxas opiniones; ex illo tempore Theologi Dominicani generatim profitebantur probabiliorismum, dum Societas lesu fere universa probabilismum defendebat. Mox ab utraque parte crescebat litteratura pro aut contra. Probabilismum oppugnaverunt praesertim Ioannes Baptista GONET O. P., Dissertatio theologica de conscientia probabili seu de opinionum pro­ babilitate. contra intolerabiles novorum casuislarum laxitates et nimium iansenistarum rigorem (1664); VlNCENTlUS Baron 0. P., Theologia moralis adversus la­ xiores probabilistas pars prior (1665); Theologia moralis summa bipartita (1667); Vincentu s Contenson O. P., De novello probabilitatis commento; Prosper Fa- C( ) N SPECT (JS 1118T0 RIC US X X XIX GNANUS (a S. Alfonso vocatus magnus rigoristarum princeps), De opinione pro­ babili tractatus (1665); dum probabilismum defendebant praesertim Francisci s Bordonus, Propugnaculum opinionis probabilis in concursu probabilioris (1668); Antonius Terillus S. 1., Fundamentum totius theologiae moralis (1668); Regula inorum (1677). Auctoritas ecclesiastica iarn non potuit non loqui: complures libri ab utra­ que parte editi in Indicem relati sunt; anno 1665-1666 Alexander VII damnavit 45, anno 1679 Innocentius XI 65 propositiones laxas, inter quas aliquae formas extremas probabilismi repraesentant; ab altera parte 1690 Alexander VIII inter 30 propositiones etiam formam extremam tutiorismi reiecit. Super his proposi­ tionibus damnatis mox florere incepit nova litteratura commentariorum quibus controversia continuabatur, inter quos praecipue notandi sunt quidam auctores moderati: Ioannes de Cardenas S. I.. Crisis theologica (1687) et praesertim Dominicus Viva S. I., Damnatae theses ab Alexandro VII, hi nocent io XI, Ale­ xandro VIII... (1708). Oppositio contra probabilismum adhuc magis increvit, cum Ven. Innocen­ tius XI, probabilismo valde infensus, anno 1680 decreto S. Officii praeposito generali S. I. imposuit ut subieetis suis omnem libertatem concederet impugnandi sententiam minus probabilem atque nominatim laudavit Thyrsum Gonzalez S. I., qui illo tempore prae ceteris in hoc excellebat. Idem Thyrsus Gonzales, ita desiderante Innocentio XI. electus praepositus generalis, omnibus viribus adlaboravit, ut probabilismum e Societate lesu expelleret, pluribus editis scriptis, sicut : Tractatus succinctus de recto usu opinionum probabilium (1691) et prae­ sertim: Fundamentam theologiae moralis id est tractatus theologicus de recto usu opinionum probabilium... (1694), ubi probabiliorismum defendit. Accedit anno 1700 severa censura Conventus Praesulum Galliae, duce praesertim celebri JaquesUenigne Bossuet contra complures laxas propositiones. Saeculo xvui inter oppu­ gnatores probabilismi eminent Daniel Conci na Ο. P., Delia storia dei proba­ bilismo e del rigorismo dissertation i teologiche, morali e critiche... (1743) et VlN­ CENTlUS Patuzzi 0. P.. Traltalo della regola prossima delle at ion i umane nella scella delle opinioni... (1758); Lettere ad un ministro di Stato sopra le morali dottrine de' moderni casisti (1761); La causa dei probabilismo richiamato all'esame da Mgr. I). Alfonso de Liguori e concinta di falsilà (1764) etc. Hisce vehementibus oppugnationibus fere profligatus probabilismus mori­ bundus iacebat et actum forte de eo fuisset, nisi eo tempore S’. Alfonsus de Li­ guori (1696-1787) sua doctrina et auctoritate in eius favorem intervenisset. San­ ctus Doctor sicut pro tota sua doctrina morali ita etiam in eligendo systemate experientia ductus in praxi confessionalis. primo a probabiliorismo ad probabi­ lismum transit, in cuius defensionem scripsit duas Dissertatio(nes) scholasticomorali(es) pro usu moderato opinionis probabilis in concursu probabilioris (1749 et 1755). Inde tamen ab anno 1761 quondam probabilismum valde moderatum, sic dictum aequiprobabilismum, propugnavit, prope inhaerens, ut ipse fatetur, vestigiis Eusebii Amort. In cuius defensionem plura opuscola polemica edidit, velut Breve dissertatione deU'uso moderato dell'opinione probabile... (1762); Apo­ logia... (contra Patuzzi) (1765); DeU'uso moderato dell'opinione probabile (1765) etc. (cfr. infra p. xxxix). Praecipuum tamen meritum S. klfonsus sibi adeptus est generali suo in­ fluxu in totam theologiam moralem casuist icam. Optime enim de ea meritus est non tam alta speculatione et profunda investigatione philosophica, quam sano indicio seientilico eximiaque prudentia quippe qua inter tot fantasque « Theolo­ gorum sive laxiores sive rigidiores sententias tutam straverit viam, per quam Christi fidelium animarum moderatores inoffenso pede incedere liceat» (Deer, XL COXSPECTI S i[1ST(> 1 ί ICI S S. R. C. 23 Martii 1871). Quibus praecipuo ineritis titulo Docturis Ecclesiae insi­ gnitus est. Opera eius principalia sunt: Theologia moralis, primo 1748 publicata ut simplex editio 11. Busembaum, Medulla theologiae moralis cum adnotat ionibus, in sequentibus tamen editionibus semper magis excrevit ad opus proprium et independens (cfr, p. xxxvmsq.); Pratica dei confessore... (1755) versio latina: Praxis confessorii (1757); Istruzione e pratica per un confessore (1757), versio latina: Homo Apostolicus (1759) (cfr. p. xxxix). Post S. Alfonsum complures illuminismo et rationalisme infecti sana prin­ cipia thomistica fere omnino dereliquerunt, eum pessimis sequelis pro tota theo­ logia. Neque tamen defuerunt scriptores, praesertim in Germania, qui quidem magis vel minus relictis aut spretis principiis thomisticis, atque procedentes me­ thodo menti rationalisticae magis adaptata, nihilominus non sine merito ethicam christianam docuerunt et defenderunt, ut Herculanus Oberrauch, Theologia moralis (1797); Dissertationes ad theologiam moralem pertinentes (1776-1784); Ioaxnes .Michael Sailer, (rliiekseligkeilslehre aus Vernunftgriinden mit Jîiicksieht au/ das ('hristenlum (1787); Vemunftiehre fiir die Menschen irie sie sind (1785); Handhueh der christlichen Moral (1817); Ioannes Baptista Hirscher, Die chrislliche Moral (1835). PERIODUS III: RENOVATIONIS MODERNAE (A med. saec. XIX ad dies nostros) Duae praecipue causa·' eollaboraverunt ad solidam renovationem theologiae moralis: a) Neo-scholastiea exorta in philosophia atque ab eminentibus viris propagata ut: Sanseverino, Liberatore, Zigliara, Satolli, Kleutgen, influxum pro­ pitium exercebat quoque, in theologiam moralem, quae ad sana principia thomi­ stica rediit. Haec renovatio sollemnem approbationem et novum incrementum accepit auctoritate Leonis XI11 litteris eneyclicis Aeterni Patris (1879). b) Magis in dies diffundebantur et in opera moralia penetrabant doctrinae S. Alfonsi, propagatae interno ruo valore et soliditate atque speciali approba­ tion·' et laudibus a parte auctoritatis ecclesiasticae, sicut Reap. S. 1’oonit. 5 Iulii 1831; 19 December 1855 etc.; praesertim tamen Bulla Canonizat ionis 26 Maii 1839 et concessione tituli Doctoris Ecclesiae Decr. S. R. C. 23 Martii 1871 et Litt. Apostol. 7 Iulii 1871 (cfr. infra n. 95). Haec tamen penetratio paulatim tantum nec sine oppositionibus procedebat, quia fermentum lansenismi et rigi­ dioris tendent iae diu adhuc, praesertim in Italia, Gallia et Belgio, funestum in­ fluxum in theoria et praxi producere non destitit. Nec his ultimis annis theologiam moralem Alfonsianam semper in pacifica possessione fuisse dici potest. A parte acatholiea initio huius saeculi eam acriter et saepe calumniose oppugnabant praesertim P. v. Hoensbroech et H. Grassmann, qui magis opprobriis quam rationibus polemicam instaurarunt. A parte catholica methodo S. Alfonsi eiusque sequacium non sine magna saepe exaggeratione obiicitur inter alia defectus methodi scient iticae ex nimia seiunctione a theologia dogmatica et ascetica; et ex neglecta virtutum conside­ ratione, solorum fere peccatorum catalogo contexto; excessus dein methodi ca­ suistical* et nimis frequens principiorum reflexorum usus sine recursu ad pru­ dentiam; spiritus nimis iuridicus, tardior problematum modernorum perpensio; absentia elementi supernaturalis. Tractatus morales componi cupiunt, isti critici modo magis :ujcetico, methodo positiva, fundata in doctrina de Corpore mystico (ONKPECTt.'S HISTORICI S XLI deque Christi imitatione, et genera tim in pura, uti aiunt, doctrina evangelic». Horum notissimum exemplar Tillmann praestitit. Hisce nonobstantibus quoad substantiam theologia moralis Alfonsiana. necessitatibus hodiernis aecomodata, in Ecclesia catholica omnino praevalet. Opera generalia praecipue sunt compendia et manualia, scripta pro morali et scientific» educatione; profundiores tractatus fere unice invenientur in monographiis et scriptis periodicis. In libris manualibus duplex praesertim tendentia notari potest: a) Alii respiciunt aspectum magis practieum theologiae moralis pro uti­ litate pastorum et confessariorum, vestigia et methodum sequentes casuistarurn temporis praeteriti; eum speculativa explicatione principiorum praeficam con­ jungunt casuum solutionem et praetermissis elementis ascetieis e contra saepis­ sime doctrinas iuridicas introducunt. Ita v. g. Scavini. Gury, Ballerini-Palmieri, D'Annibale, Lchnikuhl, Génicot, Marc, Noldin, Tanquerey, IJ’owters, Pisrctta-Gennaro etc. Ad hanc categoriam reduci possunt ii qui, magis inclinantes ad specula­ tivam tractationem secundum ordinem scholasticum, minus quidem se dedicant praeficis applicationibus non tamen eas reiciunt: ita Priimmer et Merkelbach. b) Alii intendunt tractatum magis systematicum ad perfectam educa­ tionem moralem Christianorum atque omissis applicationibus casuisticis et iuridicis pro suo scopo paedagogico magis inclinant ad aspectus ascot icos. Ita v. g. Martin, Jochani, Siinar, Primer, Linsenmann, Koch; eminent inter eos Schilling et Mausbach. Materiae speciales (piae in monographiis, scriptis periodicis et lexicis tra­ ctantur fere totam theologiam moralem complectuntur. Praecipue tamen studia versantur, praeter polemieam de methodo theologiae moralis, circa applicatio­ nem antiquae et probatae doctrinae ecclesiasticae, iam profundiore investiga­ tione historica et critica illustratae, ad tot problemata moralia, orta ex novo in­ cremento scientiae modernae, praesertim physicae (medicinae, eugeneseos, vitae sexualis etc.), oeconomicae, socialis et iuridicae (iuris nationalis et internationalis). 1’beriorem tandem huius periodi lit terat uram st udiosus lect or inveniet in elencho bibliographico, qui mox hunc conspectum subsequitur. ELENCHUS BIBLIOGRAPHICUS Indicantur lanium opera catholica recentiora, et quae facilius haberi possunt. Excluduntur autem articuli periodicorum et lex ieorum, quamvis illi pro studio ho­ dierno Theologiae Moralis maximae sint utilitatis. Item excludimus tam opera vulgarizationis quam opera nimis specialia. Dein pro operibus magis dogmaticis vel iuridieis consulantur Dogmatici et lurislae. Tandem, nullo modo intendimus dare elen­ chum completum, sed postquam citavimus plura maioris notae manualia, ex studiis specialioribus potius per modum exempli quaedam tantum eligimus opera, quae in profundius Theologiae Moralis studium introducere possunt. I. — HISTORIA THEOLOGIAE MORALIS .1) Opera generalia : Bouquillon Th., Theologia moralis fundamentalis (vide infra), Introductio, pars tertia. Dublanchy E., Morale, § 4: Histoire sommaire in Diet, théol. rath., tom. X, 2 2435-2453. <»HABMAXN NL, Geschichte der katholischen Théologie seit dem Ausgang der Vàterzeit (Freiburg, Herder, 1933). Exstant vorsiones. Hurter IL S. I., Nomenclator litterarius Theologiae catholicae. 6 vol. (Innsbruck, Wagner, 3 1903-13), vol. I. 1 1926. .Mai sbach I., Geschichte der katholischen Moral in 1*. H1NNEBERG, Die Kultur der Gegenwart I (Leipzig, 1906). Ziegler 'Γη., Geschichte der chrisllichen Ethik, (2 1892). B) Opera periodum particularem tractantia : Deman 'Γη., Aux origines de la théologie morale (Paris, 1951). Diebolt J., La théologie morale catholique en Allemagne au temps du philosophisme et de la reslauration, 1750-1850 (Strasbourg, Le Roux, 1926). Hocédez E. S. I., Histoire de la théologie au XIX» siècle. 3 vol. (Bruxelles, Edit, univ., 1947-1952). Pro diversis periodis cfr. bibliographiam in opere B. Hâking, Dus Geselz Christi, p, 4Ssqq. (Freiburg Brsg., Wewel, 1954), XI.IV ELENCHUS BLBLIOGRAI’HICUS quoad S. Thomam : Sertillanges Λ.-I). Ο. I’., La philosophie morale de S. Thomas d'Aquin (Paris, Alcan 3 1927). Wittmann M., Die Elhik des h. Thomas von Aquin (München, Hueber, 1933). II. — S. ALPHONSUS MARIA DE LIGUOR1 (169(5-1787) A) Opera generalia de re morali : 1) Theologia Moralis. — Publicata est anno 1748 sub titulo: «Me­ dulla Theologiae moralis R. P. Hermanni Busembaum S. I. Theologi, cum adnotationibus per Rev. P. Alphonsum de Ligorio, Rectorem Maiorem Congr. SS. Salvatoris». Editio secunda, anni 1753-55, habet: «Theologia moralis concinnata a R. P. A. de L... per appendices in Medullam... ». Sequuntur editiones 1757 (ubi accedit dissertatio R. P. Fr. A. Zachariae, S. I... de casuistieae theologiae origi­ nibus, locis atque praestantia). 1760, 1763, 1767, 1772, 1779, 1785. Opus ab au­ ctore semper modificatur, augetur, melioratur. Variae dissertationes de syste­ mate morali, innuo elenchi quaestionum reformatarum (99 quaestiones anno 1755, 25 propositiones anno 1767) adduntur. Post mortem cius non minus 70 vices opus prelo vulgatum est. Editio critica cum introductione historica: L·. Gaudé C. 88. R.. 4 vol. (Roma, Polygl. Vatic., 1905-12). 2) Homo Apostolicus. — Anno 1757 publicavit S. Alfonsus com­ pendium Theologiae moralis, cui titulum dedit: « Istruziono e pratica per un confessore ». Sub nomine «Homo Apostolicus». anno 1759 editur sermone latino. In variis linguis habuit 118 editiones. 3) Praxis Confess arii. Primo evulgatur lingua italien tamquam appendix ad secundani editionem Theologiae Moralis: «Pratica dei Confessore per ben esercitare il suo ministero », 1755. Dein 1757 lingua latina. Editiones: 105. 4) II Confessore diretto per le confessioni della gente di campagna, 1764. Abbreviat io operis «Homo Apostolicus». Editiones: 44. B) Dissertationes. Apologiae etc. systema morale spectantes : 1749 - Dissertatio scliolaslico-moralis pro usu moderato opinionis pro­ babilis in concursu probabilioris. (Sino nomine auctoris.) 1755 - Dissertatio... etc. (Idem titulus, sed aliud opus; pars quaedam huius dissertationis inseritur in ed. 3 [1757], 4 [1760], imo in 5 [1763] Theol. Mor.). 1762 - Breve Disserlazione deliuso dell'opinione probabile. (Hanc dis­ certationem impugnavit I. V. Patuzzi 0. P. anno 1764 sub pseudonyme Adelfo Dositeo; contra quem scripsit S. A.). 1764 - Disposta .1 pnlogelica deirill.mo )[. de L. ad una Jettera d'un religioso circa I'uso delTopinione probabile (opusc. 31 pag.). 1764 - Apologia dcU'IU.mo e Rev.mo M. D. Alf. de L... in cui si difende la Disserlazione dei nudesinio... (1762) circa l’uso moderato... dalle opposizioni fallegli da un V. II. P. Lettore chc si nomina Adelfo Dositeo (199 pag.). ELENCHUS BIBLIOURAPHICUS X LV 1765 - Ihiluso moderato dell'opinione probabile... (324 pag.) (est opus melioris compositionis quam praecedens : dicatum fuit Clementi XIII). 17(15 (±) - ha le.gge incerta non pud indurre una obldigastone certa (51 pag.). 1769 - Apologia dell 111.mo Μ. I). Alf. de L... tarda la da taluno per laesa come seguace del sistenia probabilistico e. specialmente. dell'opinione meno pro­ babile (7 pag.). 1770 (±) - Si prova che quando lopinione rhe eta per legge, non è convincente, o non è almeno pii/ probabile della contraria, ella non obbliga (8 pag. sino nomine auctoris). 1773 - Monitum pertinens ad quaestionem an usus probabilium opi­ nionum sit vel ne licitus aliquando (insertum in fine 7-,c editionis Theol. Mor., 1773). 1774 - Dichiarazione dei sislema che liene Tautore in tor no alia regola delle azioni morali, e si risponde ad alcune nuove opposizioni che gli vengono faite (1774, in appendice ad: Traduzione de’ Salini, 00 pag.). 6') Alia plura scripsit opuscula rem moralem spectantia, v. g. circa male­ dictionem mortuorum; circa frequentem communionem; Examen ordinandorum (1757) etc. D) Studia circa Moralem S. Alphonsi : Cfr. infra indicata ubi de systemate morali. Alios multos articulos lexicorum et libros citatos invenies in opere egregio et omni qui hanc materiam stu­ dere desiderat necessario: De Meulemeester M. ss. R., Bibliographie générale des écrivains Redempto· ristes. I. Bibliographie ile S. Alphonse-)ί. de L. (Don Haag. Nijhoff, 1933); cum supplementis (Ibid., III. 1939, 197-204). Spicilegium historicum C. ss. R. 1 (1953), 248-271. Ibi etiam habes litteraturam anti-alphonsianam et controversias inde exortas. III. — OPERA GENERALIA . 1 ) Tractatus generales : Ballerim A. - Palmieri I). S. L, Opus theologicum morale in Busembaum Me­ dullam, absolvit et edidit I). Palmieri (1889). 7 vol. (Prati. Giaehetti 3 18981901). Berardi A e.. Theologia moralis theorico-p radica, 5 vol. (Faventiae. Novelli 1905). Bucceroni 1. S, I., /nstitutiones theologiae moralis (1887). 4 vol. (Roma. Inst. Pio IX 3 1914-1915). Colli-Lanzi (’., Theologia moralis universa, 4 vol. (Torino, Marietti 1926). D’Annibale I.. Card., Summula theologiae moralis (1871-1873), 3 vol. (Roma, Désolée 5 1908). Davis 11. S. I.. Moral and pastoral theology (London, Scheed and Ward M 1952). Dlmas !.. Theologia moralis thomislica, 6 vol. (Paris. Lethielleux 1930 etc.). Fanfam L. Ο. P.» Manual· Iheorico-practicum theologiae moralis, 4 vol. (Roma. Ferrari 1950-1951). Frassi netti I., Compendio della teologia morale di S. Alfonso (1865), 2 vol. (To­ rino, Societ à Ed. Int., 6 1947). XIA I ELENCHIS BIBLIOGRAPHIQUE! Génicot E. - Salsmans J. - Gortebecke A. S. !.. Institutiones theologiae mo­ ralis (1897), 2 vol. (L’édition Universelle. S. A. Brussel. 17 1951-1952). Goepfert A. F. - Staab K., Moraltheologie (1897), 3 vol. (Paderborn, Schoningh 1923). Gousset Th., Card., Théologie morale à l'usage des curés et des confesseurs (2 vol., Paris 1844), 13 editiones. — (gennanice, Aachen 1851, et Schaffhausen 1851). — (latine, Milano 1850). (Güry J.)-Tümmolo R. - JoRio I. S. I., Compendium theologiae moralis (1850), 2 vol. (Neapoli, d’Auria 8 1954). Güry J. - Ballerini A. - Palmieri I). S. I., Compendium theologiae moralis, 2 vol. (Rorna, Inst. Op. S. los., 15 1907). (Güry .1.) - FERRERES J. - Mondria S. !.. Compendium theologiae month's... dispo­ sitionibus iuris hispani ac lusitani... accommodatum, 2 vol. (Barcinone, Subirana, 1932, 17 1949-1950). (Gcry J.) - Sabetti A. - Barrett J. S. I., Compendium theologiae moralis, a Gury conscriptum, a Ballerini adnolationibus auctum (N. York, Pustet 14 1939). Haine A., Principia dogmatico-moralia universae theologiae sacramentalis (Leuven, Fonteyn 1875). Haine A.-Bund J., Theologiae moralis elementa (1881), 4 vol. (Leuven, Fonteyn 11 1906). llandbuch der Moraltheologie hrsg. von Prof. M. Reding apud Hueber, München. I. Reding M„ Philosophische Grundlegung der katholischen Moraltheologie (1953). IV. Mohr R., Die christliche Ethik im Lichte der Ethnologie (1954). VI. Sennackenburg R., Die sittliche Botschaji ties Neuen Testamentes (1954). Haring b. C. ss. R., Das Gesetz Christi. Moraltheologie (Freiburg Brag., Wewel 1954). Hilarius a Sexten Ο. M. Cap., Compendium theologiae moralis, 2 vol. (Meren 1889). Hi rtii 11. - Abellan P. S. !.. Notae ad praelectiones theologiae moralis (Roma, Univ. Gregoriana 1946-1948). Initiation théologique, t. Ill: Théologie morale (Paris, Ed. du Cerf 1952). Kenrick P„ Theologia Moralis (Mechelen, Dessain e I860). Koch A., Lehrbuch der Moraltheologie (1905) (Freiburg, Herder 3 1910). Koch A. - Preuss A.. .1 handbook of moral theology, 5 vol. (St. Louis, Herder 1918-1924). Konings A. C. ss. R.. Theologia moralis S. Alphonsi in compendium redacta (1874) (N. York. Benziger 6 1886). Leclercq .1.. Essais de morale catholique, 4 vol. (Tournai, Casterman 3 1950). Lehmkuhl A. S. 1., Theologia moralis (1883), 2 vol. (Freiburg, Herder 12 1914). Linsenmann Fr., Lehrbuch der Moraltheologie (1878) (Freiburg, Herder 3 1888). Marc C. · Gestermann F. - RauS .1. C. ss. R., Institutiones morales alphonsianae (1885), 2 vol. (Lyon. Vitte -° 1939). M ai sbacH .1. - Ermecke G., Katholische Moraltheologie (1915-1918), 3 vol. (Minis­ ter, AschendortY 1 1953-1954). Me Hi gh ,1. - Callan Ch. 0. P., Moral theology, 2 vol. (N. York. Wagner 1929). Mechliniensis, Theologia ad usum Seminarii Mechliniensis. Tractatus tie Actibus humanis, de Legibus, tie Conscientia etc. (Mechelen. Dessain 1932 etc.). Haec theologia, incepta a Petro Dens (1690-1775) pluries saeculo 19" et usque iu hodiernum diem recognita et prelo commissa est. ELENCHUS BIBLIOGRAl’HICIJS XL VU Merkelbach B. Ο. 1’., Summa theologiae moralis (1932-1933), 3 vol. (Paris, Desclée de Brouwer 5 1947). Müller E. - Seipel J. - LJjcic J., Theologia moralis (1868-76), 3 vol. (Regensburg, Pustet 1925). Noldin H. - Schmitt A. - Heinzel G. S. I., Summa theologiae moralis (18991900), 3 vol. (cum 3 complementis) (Innsbruck, Rauch 30 1952). Pein a dor A. C. M. F., ('ursus brevior theologiae moralis, 2 vol. (Madrid, Ed. Coculsa 1950). Pigiii J. - Grazioli A., ('ursus theologiae moralis (1900-1912), 4 vol. (Verona, Scuola tipografica vescovile ® 1947). Piscetta A. - Gennaro A. S. S., Elementa theologiae moralis, 7 vol. (Torino, Soc. Editrice Int. β 1945). Prvmmer D.-MüNCH O. P., Manuale theologiae moralis see. principia S. Tho­ mae (1915) (Friburgi, Herder 10 1947). Pruner J., Moraltheologie (1875) (Freiburg, Herder 3 1903). Regatillo E. - Zalba M. S. I., Theologiae moralis summa, 3 vol. (Madrid, B. A. 1952-1954). SCAVINI P., Theologia moralis universa ad mentem S. Alphonsi de L. (1847), 4 vol. (.Milano, Oliva 2 1871). Schilling O., Lehrbuch der Moraltheologie, 2 vol. (München, Hueber 1928, - 1952). Schindler F., Lehrbuch der Moraltheologie (1907-1909), 3 vol. (Wïen ·’ 1912-1914). Simar Tu., Lehrbuch der Moraltheologie (1867) (Freiburg, Herder 3 1938). Tanquerey Ad., Synopsis theologiae moralis et pastoralis (1902), 3 vol. (Doornik, Desclée 10 1937). Tillmann F., llandbuch der katholischen Sittenlehre. l’nter Mitarbeit von Dr. SteinbüCiiel und Dr. MüNCKER (1934-36), 5 vol. (Düsseldorf. Schwann 4 1950-1953). I'bach J. S. I., Compendium theologiae moralis, 2 vol. (Freiburg, Herder 19261927, - 1935). VermeerSCH A. S. 1., Theologiae moralis principia-responsa-consilia (1922-1923), 4 vol. (Roma, Gregoriana 3 1933-35). Woi’ters L. C. ss. R., Manuale theologiae moralis, 2 vol. (Brugge, Bevaert 19321933). R) Summaria : Arregui A. - Zalba M. S. I.. Summarium theologiae moralis (Roma. Gregoriana 20 1 952). Gianni S. C. ss. R., P. Cl. Marc.. Institutionum moralium alfonsianarum epitome (Lyon, Vitte 1930). Jone Π. Ο. M. Cap., Katholische Moraltheologie (1930) (Paderborn. Schoningh 14 1949). Exstant versiones in linguis principalioribus. Pri mmer D. 0. P., Vademecum theologiae moralis in usum examinandorum et conjessariorum (Freiburg, Herder 6 1949). Schilling O., Moraltheologie (Herders Theologische Grundrisse) (Freiburg, Herder - 1949). Sebastian i N., Summarium theologiae moralis (Torino. Marietti 8 1925). Tanquerey A. - Quevâstre E. - M., Brevior Synopsis theologiae moralis et pasto­ ralis (Doornik, Desclée “ 1929). Telcii C., Epitome theologiae moralis universae (Innsbruck, Rauch β 1924). XL VIII ELENCHUS BIBLIOGRAPHIC'US (') Casus conscientiae : Bucceroni I. S. I., Casus conscientiae, 2 vol. (Roma, Inst. Pio IX 3 1913) GÉNICOT E. - Salsmans J. S. !.. Casus conscientiae propositi ac soluti (Leuven Lessianum 8 1948). Gennari C. Card.. Consultationi morali su casi e materie svariale t he spei ialmenlc riguardano i tempi nostri, 2 vol. (Roma, Monitore Eccl., Desclée 3 1913-1915). Güky J.-Ferreres .1. S. L, ('asus conscientiae, 2 vol. (Barcelona, Subirana 5 1926). Lehmkuhl A. S. I., Casus conscientiae, 2 vol. (Freiburg, Herder 1 191,3). Sl.ATER Tn. S. 1., Cases of conscience for english speaking countries (N. York 191 I). Ter Haar F. ('. ss. R., Casus conscientiae de praecipuis huius aetatis peccandi occasionibus (Torino, Marietti 3 1939). Casus conscientiae de praecipuis huius aetatis vitiis coranique remediis (Torino, Marietti 3 1939). IV.— OPERA CIRCA THEOLOGIAM MOR. FUNDAMENTALEM A) Introductio in Theologiam Moralem : Breznay A.. Claris Theologiae moralis seu introductio in studium Ethicae Chri­ stianae scientificum, 1 (Freiburg, Herder 1914). KlHN IL, Encyklopâdie und Méthodologie der Théologie (Theologisehe Hibliothek) (Freiburg, Herder 1892). Krawctzky A., Einleilunq in das Studium der kalholischen Moral théologie (Breslau s 1898). B) Opera quae Theologiam Moralem defendunt : Mausbach .1., Dic katholische Moral und Hire Gegner (Koln, Bachem 5 1921). Schilling ()., Apologie tier kalholischen Moral (Paderborn, Schoningh 1936). C) Institutiones fundamentales : Bouqvillon Th., Institutiones theologiae moralis fundamentalis (Brugge, Beyaert 3 1903). Lanza A., Theologia moralis. I. Theologia morulis fundamentalis (Torino, Ma­ rietti 1949). LOTTIN O. O. S. B.. Principes ile morale, I - Expose systématique. Il - Compléments de doctrine et d'histoire (Louvain 1947). LoTTIN O. O. S. B.. Théologie morale. I - Morale fondamentale (Paris, DeSflée 1954). Ramirez, De hominis beatibudine, tom. 1 (Salmanlicae 1942); tom. Il (Matriti 1943). Raphael a S. Ioseph O. (’arm.. Institutiones fundamentales theologiae moralis (Aalst, Vernimmen 1884). Schilling O., Theologia moralis fundamentalis (München, Hueber 1937). Séraphinus a Loiano O. F. M. Cap., Institutiones theologiae moralis, I . Theo­ logia fundamentalis (Torino, Marietti 1934). SwEENS A., Theologia moralis fundamentalis (Haaren 7 1910). ELEN( III S BIBJ.IOGBΛΙΊΙΚ I S XLIX />) De actibus humanis et conscientia : Beaudoüin R. - Gardeil A. Ο. I’., De conscientia (Doornik, Desclée 1911). Bruyne Ei», de, Ethica (Philosophische bibliotheck), 3 vol. (Antwt-rpen. Standaard 1934-1936). Cathrein V. S. !.. Die Einheit ties sitlliehcn Beirusstseins tier .1/enschheit, 3 vol. (Freiburg, Herder 1914). Frins V. S. 1., De actibus humanis, 3 vol. (Freiburg, Herder 1897-1911). Mcncker 'Γη., Die psychologischen Grundlagen der kalholischen Sittcidehre (Handbuch der Kalholischen Sittenlehre... Tillmann. Il) (Dusseldorf, Schwann 7 1950). Rousselot 1’. S. I., Quaestiones de consedentia (Museum Lessianurn, 35) (Brunei, L’Ed. Univ. 1937). Walsh G., De actibus humanis (Dublin 1880). E) De systemate morali : Arendt G. S. I., .1 pologel icae... dissertationis a J. ile Caigny exaratae crisis (Frei­ burg, Herder 1897). — A equi probabil ism us ab ultimo fundamento discussus (Roma 1909). Buck V’. de S. I., Vindiciae Ballerinianae seu gustus recognitionis Vindiciarum .I/phonsianarum. Insunt dissertationes Ballerini de systemate S. Alphonsi etc. (Brugge, Beyaert 1873). Caigny J. de, .1 pologctica de aequiprobabilismo alphonsiano historico-philosophica dissertatio (Doornik, Casterman 1894). De genuino probabilisme licito (Brugge. Desclée de Brouwer 1901). De genuino morali systemate S. Alphonsi (Brugge. Desclée de Brouwer 1901). Dei.ERUE F. C. ss. R., In· système morale de 3). .Mondino S., Studio storieo-critico sul sistenia morale di S. Alfonso M. de I.. (Mon­ za. Artigianelli 1911). Richard T. O. P.. Le probabilisme morale et la philosophie (Paris. N. Libr. nat. 1922). Etudes tie théologie morale (2. De la probabilité à la certitudi pratique) (Paris. Desclée do Brouwer 1933). Schmitt A. S. !.. Zur Geschichle des Probabilismus (Innsbruck, Rauch 1904). 1er Haar F. C. ss. R., De systemate morali antiquorum probabilistarum (Pader­ born, Schoningh 1894). Das Dekret ties Papstes Innozenz XI iibei tien Probabilismus (Paderborn. Scho­ ningh 1904). I'ch. Innocenta XI de Probabilismo Decreti historia el vindiciae (Roma. Pustet 1904). I — AERT.NVS-DaMEX, Thtol. Mor. - 1. L BLENCH US BIBLIOGR A I’ll ICUS Terxus .1. S. I., Zur Vorgeschichte tier Moralsystème von Vitoria bis Medina (Forschungen zur christlichon Li teratur und Dogmengeschichte, XVI, 3) (Paderborn, Schoningh 1930). Vindiciae alphonsianae seu... N. Alphonsi... doctrina moralis vindicata a plurimis oppugnationibus cl. P. .1. Ballerini S'. I... cura et studio quorumdam theolo­ gorum e C. ss. R. (1873), 2 vol. (Doornik, Castermann 2 1874). Wouters L. C. 88. R., De Minusprobabilismo (1905) (Amsterdam, vau Langenhuysen 2 1908). — De systemate morali dissertatio (1909) (Gulpen, Alberts 7 1918). V. — MONOGRAPH IAE ET STUDIA CIRCA VARIOS TRACTATUS Hic consuli debent bibliographiae speciales, quae facile inveniuntur in arti­ culis lexicorum vel in introductionibus ad Theologiam. Quaedam hic exempli gratia sequuntur. A) De Iustitia et lure : Bicchierai G. 11 mon do degli affari e la morale (Brescia, Morcelliana 1935). Carrière J., De iustitia et iure (Praelectiones theologicae maiores in Sem. S. Sui· pitii), 3 vol. (Paris, Méquignon 1839). — De contractibus (Praelectiones theologicae maiores in Sem. S. Sulpitii), 3 vol. (Paris, Méquignon 1844-1847). CROLLY G., Disputationes theologicae de iustitia et iure, ad normam iuris munici­ palis britannici et hibernici conformatae, 3 vol. (Dublin, Gill 1870-1877). DüYNSTEE W. C. ss. R.. Burgerlyk redd en zielzorg (’s Ilertogenbosch, Malmberg 4 1937). Leclercq L, Leçons de droit naturel..., 4 vol. (Namen, Wesmael-Charlier ’-2 19331937). Lumbkeras P. Ο. P., De lustitia (Roma, Angelicum 1938). Marres P., De iustitia iurta doctrinam theologicam et principia iuris recentioris speciatim vero Neerlandici, 2 vol. (Roermond, Romen 7 1888-1889). Muller A. S. L, La morale et la vie des affaires. Simples notes de déontologie des affaires (Tournai, Casterman 1951). Sweens A., Institutiones theologicae de virtute cardinali iustitiae (Ilaaren 2 1913). Vermeersch A. S. L, Quaestiones de iustitia (Brugge, Beyacrt 2 1904). Waffelaert G., Tractatus de iustitia, 2 vol. (Brugge, Beyaert 1885-1886). B) Theologia Moralis Socialis : DÉPLO1GE S., Le conflit de la morale et de la sociologie (Paris, Desclée 1923). FALLOX V. S. L, Principes d'économie sociale (Bruxelles, Ed. Univ. 7 1949). Hextzex C. O. F. Μ., t'ommentaar op Quadragesimo Anno (’s Ilertogenbosch, Teulings 1933). Nell-Breuning O. v. S. !.. Grundzüge der Bôrsenmoral (Freiburg, Herder 1928). Weber H. -Tisciileder P., Handbuch der Sozialethik. I. Wirtschaflselhik (Essen, Baedeker 1931). ELENCHUS BlBLIOGllAPinCUS LI Welty E., (). P., Herders Sozialkalechismus (Freiburg Breg. Herder) - I. Grundfragen und Grundkrajte des sozialen Lebens (2 1952) - II. Der Aufbau der Gemeinscha/lsordnung ( 1953). Praesertim autem hic citari debent opera Ottonis Schilling: — Reichtum und Eigentum in der altkirchlichen Literatur (1908). — Die Slaats- und Soziallehre des II. Augustinus (1910). — Naturrecht und Staat nach der Lehre der alien h'irche (1914). — Dax V ôlkerrecht nach Thomas v. A g. (1919). — Der kirchliche Eigenturnsbegriff (1920). — Die Staats- und Soziallehre des II. Thomas v. Aq. (1923). — Die christlichen Soziallehren (1926). — Die Staats- und Soziallehre des Papstes Leo XIII (1925). — Ohristliehe Gcsellschaftslehre (1926). — Ohristliehe Staatslehre und Polit ik (1927). — Katholische Wirtschaftsethik nach den Richtlinien der Enc. Q. Anno (1933). C) De Castitate : Alberti I., De serto et nono decalogi praecepto et de usu matrimonii (Roma, Otlic. Polygr. Ed. 2 1914). Allers R., Serualpadagogik (Salzburg, Pustet 1934). Bureau P., L’indiscipline des moeurs (Paris, Blond et Gay 1920). Duynstee W., De leer der kuischheid (Roermond, Romen 4 1932). Fuchs J. S. I., Die Serualethik des hl. Thomas von Aquin (Koln, Bachem 1949). Hildebrand D. von., Reinheit und Jungfraulichkeit (München, Kôsel ■ 1933). Lanza A. - Palazzini P., Theologia moralis. Appendix: De castitate et lururia (Torino, Marietti 1953). Merkelbacii B. 0. P., Quaestiones de castitate et lururia (Quaestiones pastorales. I) (Luik, La pensée catholique 4 1936). Vermeersch A. S. I., De castitate et de vitiis contrariis (Brugge. Beyaert 1919). Wouters L. C. ss. R.. De virtute castitatis et de vitiis oppositis (Brugge, Beyaert 2 1932). D) De Matrimonio : Becker J. de, De sponsalibus et matrimonio (Leuven. Ceuterick - 1903). Boschi A. S. L, Questioni matrimoniali (Torino, Marietti 1944). — Nuove questioni matrimoniali (Torino, Marietti 3 1950). Carrière «L, De matrimonio (Praelectiones theologicae maiores in Sem. S. Sul­ pitii), 2 vol. (Paris, Méquignon 1837). Esmein A., Le mariage en droit canonique. 2 vol. (Paris, Sirey 2 1929-1935). Feye H. J., De impedimentis et dispensationibus matrimonialibus (Leuven. Peet ers 4 1893). Gasparri P. Card., Tractatus canonicus de Matrimonio, 2 vol. (Roma. Typ. Polygl. Vatic. 8 1932). Hoegen, Over de zin van het huwelyk (Utrecht, Spectrum 2 1938). Joyce, Christian Marriage (London, 1933). LavaUD B. O. P., Le monde moderne et le mariage chrétien (Paris, Desclée de Brouwer 1935). Mausbach J., Ehe und Kindersegen (München-Gladbach, Volksverein 4 1925). Payes G. S. L, De Matrimonio in Missionibus ac potissimum in Sinis tractatus practicus, 2 vol. (Zi-ka-wei, Typogr. T'ou-sé-wé 2 1936). LU ELENCHUS BIBLIOGKAI’IHCUS Smet A. de. Traaialus theologico-canonicus de sponsalibus cl matrimonio (Brugge, Beyacrl 1 1927). Schmidt W. - Koppers W. S. V. D., l’ô/Zer and Kulluren, I (Der Mensch aller Zeiten, 3) (Regensburg, Habbel 1924). Ter Haar F. C. ss. R., De matrimoniis mixtis eorumque remediis (Torino, Jia· rietti 1931). Mixed marriages and their remedies (New York, Pustet 1933). Tkiebs. Praklisches llandbuch des geltendcn kanonischen Ehercchts in Vergleichung mit dem deutschen Staallichen Ehcrecht, 2 vol. (Breslau 1925-1927). Vla.ming Tn. - Bender L.. Praelectiones iuris matrimonii, 2 vol. (Bussum, Brand 4 1950). Vromant G. C. 1. C. M., De Matrimonio (lus missionarium, V) (Leuven, Museum Lessianum 1952). JVernz F. - Vidal - Ageire P. S. I., Iks matrimoniale (lus canonicum, V) (Roma, Gregoriana 3 1940). E) De statibus et Officiis : Cfr. e. g.: Niedermeyer A., Aerztliche Ethik (Wien, Herder 1954). Payen G. S. !.. Déontologie médicale d'après le Droit naturel (Zi-ka-wei, Imprimerie de T’ou-sé-wé ' 1935). Salsmans J. S. I., Droit et Morale. Déontologie juridique (Brugge, Beyaert 1925). Rechtelyke plichtenleer. Déontologie, in ridica (Leuven Vlaamsehe Boekenhalle 3 1927). (teneeskundige plichtenleer. Deontologia medica (Leuven Vlaamsehe drukkery 4 1935). VI. — THEOLOGIA MORALIS PASTORALIS -I) Institutiones Pastorales : Aertnys J. C. ss. R., Theologia pastoralis tradens practicam institutionem Con­ fessuri i (Gulpen, Alberts 8 1916). Amberger .L, Pastoraltheologie, 4 vol. (Regensburg, Pustet 1 1883-1886). Benger M. C. ss. R. - Klarmann Γ.. Pastoraltheologie, 3 vol. (Regensburg, Pustet * 1890). Boccardo, Confessione e Direzione, 3 vol. (Torino 1922). Chanson A., Pour mieux confesser (Arras, Brunet 5 1952). Chanson Pour mieux administrer, Baptême, Confirmation, Eucharistie, ExtrêmeOnction (Arras, Brunet 1952). Frassinetti G.. Manuale pratico dei Parroco Novello (Alba, Pia Soc. San Paolo “ 1928). Fleuras X.. T ratal moral-pastoral despre l’zul Sacramentelor (Oradea 1932). Merkelbach B.. Quaestiones pastorales. 1. De Castitate cl Luxuria. - IL De Embrgologia cl de Ministrations Baptismatis. - II*1·8. De Embryotogia et de 81crilizatione. - 111. De variis poenitentiam categoriis. - IV. De Poenitentiae Ministro e i usque officiis. - \. De partibus Poenitentiae. - VI. De variis pec­ catis (Luik. * La pensée catholique » 1926-1937). Mjciieletti A., Summula theologiae pastoralis, 2 vol. (Roma, Coletti 2 1925-1929) ELENCHUS BiBLIOGRAPHlCHS Mil Noppel C. S. I., Aedificatio Corporis Christi. Aajriss der Pastoral (Freiburg. Herder 1937. Pruner .1,-Seitz J. - Thurnhofer F., Lehrbuch der Pastoraltheologie, 2 vol. (Paderborn, Schoningh 4 1923-1928). Ruland L., llandbuch der praktischeii Seelsorge. I. Grcnzjragrn der Ndliinrissenschajten mid Théologie (Pastoralmcdizin ·). - 11. Die allgemeinon Grunrllagen des silllichen Handelns. Die Ethik des Geschlechtslebens. - III. Von den Pfilchlen des Menschen gegen Gott mid gegen sich selbst. Der Mensch mid die K reatu r. - IV. Von den Pfiichlen gegen den Xdchslen (München, Hueber 1935-19311933-1936). Sciiicii J. 0. S. B., llandbuch der Pastoraltheologie, 3 vol. (Innsbruck, Rauch 19-i0 1925). STOCCHlERO G., Pratica pastorale (Manuali cattolici), 26 (Vicenza, Soc. An. tip. lu 1947). B) Praxis pastoralis cum diversis classibus personarum : Acken B. van S. I., Der Priesterberuj. Ein Beitrag zur speziellen Seelsorge (Trier, Paulinus-Druckorei 1931 ). Bergmann W., Religion mid Seelenleiden (Augsburg 1929). Bless II., Pastoraal-psychialrie (Roermond, Romen 3 1947). — Psychiatric pastorale (Brugge, Beyaert 1936). — Manuale di Psichiatria Pastorale (Torino, Marietti 1952). Eymieu A. S. !.. Le gouvernement de soi-même. l. Les grandes lois. 2. L'obsession et le scrupule (Perrin 20 1908, 1013). Fischer M. 0. S. C., Katholische K rankenseelsorge (Freiburg. Herder 1934). Raymond V. O. P., Guida dei nervosi e degli scrupolosi (Ruina, Desclée ■ 1925). SciilLGEN H. S. !.. Uni die Reinheit der Jugend (Düsseldorf. Schwann 1 1931). Schulte Ciir., IFas der Seelsorger von nervôsen Seelenleiden icissen muss (Pader­ born. Schoningh 1936). — Zielszieken en zielzorg (Roermond, Romen 3 1947). Sinety R. de S. I.. Psychopathologie et direction (Paris. Beauchesne). Ter Haar F. C. ss. R., De occasionariis et recidivis (Torino. Marietti 1927). Turco N., // Irattainento « morale ■> dello scrupolo e dclTossessione morbosa. 2 vol. (Torino, Marietti 2 1921). G) Medicina Pastoralis : Antonelli !.. Medicina pastoralis, 4 vol. (Roma 5 1932). Capellmann K. - Bergmann W.. Pastoral-Medizin (Paderborn. BonifaziusDruekeroi 1B 1923). — La médecine pastorale (Paris 2 1926). Eschbach S. Sp., Disputationes physiologico-theologicae (Roma. Desclée 3 s. a.'. XlEDERMEYER A.. Handbuch der speziellen Pastoralmcdizin. 6 vol. (Wien 1949). — Compendio di Medicina Pastorale (Torino, Marietti 1955). Palmieri V., Medicina legale canonistica (t'ittà di Castello 1946). Roland L·., Grenzfragen der Nalunvissenschaflen mid Théologie (Pastoralmcdizin) (llandbuch der praktischen Seelsorge, I) (München, llübor 2 1935). (angliee, St. Louis 1934). Stour A. - Kannamüller L.. Pastoralmedizin (Freiburg, Herder 5 1909). Surbled (L, La morale dans ses rapports avec la médreim et Thygicnc. 4 vol. (Paris »2-13 1922-1931). Abbreviationes in allegationibus. I. Opera S. Alfonsi. Liber Theologiae moralis aut tractatus operis Homo Apostolicus non indicatur, sed numerus tantum, idque inter paren­ theses, sine nilo alio additamento, v. g.: (n. 20), quoties scii, citatio pertinet ad librum vel tractatum S. Alfonsi, qui initio uniuscuiusque, tractatus nostri indicatur: alias liber aut tractatus adiicitur. In libris et numeris Theologia·* Moralis S. Alfonsi allegandis sequimur exi­ miam editionem Vaticanam Patris (laudé. In citando opere cui ti­ tulus: Homo Apostolicus, utimur litteris initialibus II. A. Alia opera S. Alfonsi completa citantur. II. Documenta ecci.esi\stica. Praecipuae abbreviationes sunt: A. S. S. = Acta Sanctae Sedis. A. A. S. = Acta Apostolicae Sedis. (’. I. ('. - Codex iuris canonici. (’. (’. Int. Pontificia Commissio ad Codicis canones authent ice i n terpret a udos. S. R. C. Sacra Rituum Congregatio. Citantur numeri no­ vissimae Collectionis authenticae. Coll, de Prop. Fide Collectanea S. Congregationis de Propa­ ganda Fide. Allegatur editio anni 1907. Sylloge vel Syll. — Sylloge praecipuorum documentorum re­ centium SS. Pontificum et S. ('. de Prop. Fide necnon aliarum SS. ('C. Romanarum ad usum missionariorum. Typis po­ lyglottes Vaticanis, 1939. III. Ol’EllA PERIODICA. lus pont. Ius pontificium seu ephemerides urbanae ad ca­ nonicas disciplinas spectantes. Mon. eccl. = II Monitore Ecclesiastico. Rev. Ihéol. vel N. R. théol. Nouvelle Revue Théologique. Eccl. rev. = The Ecclesiastical Review. Linz. Quart.-Schr. Theologiseh-praktische Quartalschrift in urbe Linz publicatum. N. K. S. Nederlandsche Katholieke Stemmen. Alia multa quae allegantur clare indicari solent. IV. \14A OPERA. Opera manualia solo nomine auctoris indicantur, quum satis supponantur. Aliorum operum tituli integri prout necesse erat referuntur. Opera S. Thomae modo consueto citantur. Multorum operum recent iorum, etiam manualium, indicationem accuratam vi­ debis in elencho bibliographieo, supra p. XLIII. LIBER PRIMUS DE PRINCIPIIS GENERALIBUS Quia Theologiae moralis est tractare de activitate humana prout ordinatur in finem hominis supernaturalem, antequam de activitate humana in particulari et de singulis praeceptis quae actiones in finem dirigunt sermo esse potest, prius activitas moralis hominis modo generali consideranda occurrit. Quare dicemus: 1° de ultimo fine humanae vitae; 2° de moralitate actuum humanorum generatim; 3° de conscientia tamquam de regula interna et subiectiva ordinationis actuum humanorum in finem ultimum; 4° de lege, quae eorum regula obiectiva exsistit; 5° de peccatis, seu de actio­ nibus quae a regulis morum deflectunt; 6° de virtutibus, seu de iis principiis internis remotis actuum humanorum, quibus homo sta­ bili modo disponitur ad eliciendas actiones, regulae morum con­ formes. TRACTATUS I. DE ULTIMO FINE VITAE HUMANAE S. Th., in IV Sent., dial. 49; C. Gent., lib. 3; I-II, q. 1-5. Quia in online operandi finis habet rationem principii, ex line oportet accipere rationes eorum quae sunt ad finem. Considerantes igitur finem totius vitae humanae, dicemus 1° de habitudine acti­ vitatis humanae ad finem in genere; 2° de exsistentia finis ultimi humanae vitae; 3° de beatitudine ut est finis ultimus humanae vitae; 4° de Deo ut est finis ultimus humanae vitae; 5° de conse­ cutione finis ultimi; 6° de erroneis circa finem vitae humanae do­ ctrinis. Caput I. DE HABITUDINE ACTIVITATIS HUMANAE AD FINEM 1. — Notio finis. Finis est id cuius gratia, idest ob cuius amo­ rem, cetera fiunt, seu id propter quod aliquid fit. In fine seu causa finali triplex elementum distinguendum est: 1) ratio formalis, (piae est in eo quod cetera omnia movet; movet autem non agendo sed alliciendo, motione reali, non tamen physica, sed metaphorica. Ait enim S. Thomas: Sicut influere causae efficientis est agere, ita influere causae finalis est appeti et desiderari 1). 2) Ratio materialis. (piae est in eo (piod ratione bonitatis seu appetibilitatis suae movet: bonum enim habet rationem finis. 3) Conditio requisita ut moveat, quae est in eo quod sit in intentione: movet enim finis prout· est apprehensus et esse intentionale habet in intellectu. Unde finis, quamvis ultimum in exeeutione, est tamen primum in intentione et causa causae 2). !) S. ThoiniLH, Q. dc I < r., 22. ari. 2 r. ·) lo. n S. Thoniu, Cursus thcnl. 1, II, (lisp. I. ari. 1. n. 6. I 1.1 B. I. TRACT. I. (’API T I. Itonum quod habere potest rationem linis, est ant Immii Imnestum ant boiiujn .delect alii le. non vero bonum utile : bonum enim utile qua tale nequit ratione sui appeti ideoque necessario induit rationem medii ad finem *). Finis quasi componitur ex tribus partibus integrantibus : res pro­ pter cuius assecutionem aliquid Iit. vocatur FINIS QUI (seu cuius gratia); ipsa assecutio huius rei vocatur finis quo; subiectum cui rem appetimus vocatur finis cui. Ita pauper cui possessionem pe­ cuniae appetimus, est tinis cui; ipsa possessio pecuniae est finis quo; tandem pecunia est finis qui. 2. — Divisiones finis. Finis dividitur: 1° ratione fontis eius seu originis seu subiecti: in finem operis seu operationis *), operantis. et finem Finis operis est ille qui ipsi operationi ex natura sua debetur, seu ad quem ex natura sua tendit; sic linis operis deambulationis est mutare locum. Finis operant is est linis quatenus constit uit ur intentione operantis 3). Ita linis operantis deambulationis potest esse: procedere ad furtum, ad ecclesiam, ad negotiationem. Finis operantis potest esse idem ac linis operis, potest etiam esse diversus; imo fieri potest ut ab operante solus linis aliquis extrinsecus tamquam linis intendatur, dum linis operis tam­ quam medium eligitur. 2° ratione influxus seu causai itatis: linis aut est totalis, (piando solus, vel partialis, (piando una cum alio fine ad agendum movet. Fines autem partiales sunt aeque principales, si omnes aequaliter et sufficienter movent ad agendum, ut si (piis aequaliter recreationis et lucri causa iter instituat: aut unus est primarius, alter secundarius. Finis pri­ marius est ille, (pii per se primo movet ; secundarius, qui non per se primo, sed consecutive et supposito prion * seu huic subordinate movet, etiamsi solus non moveret ad agendum; quamvis forsitan etiam ob solum finem principalem operans non ageret; ut si (piis Missam celebret per se primo quidem ob honorem Dei; attamen hoc praesupposito. etiam ob st ipeiidium ; quo deficiente non celebraret. 3° ratione termini: linis est aut proximus aut remotus; ultimus aut intermedius. Finis proximus est ille qui immediate, nullo alio line interposito, intenditur; remotus est (pii mediante alio line intenditur. Finis vero ul­ timus est ille nitefactum. puta domus. Io n ΊΊιοιιιη. ibidem. n. 19. DE HABITUDINE ACTIVITATIS HUMANAE AD FINEM 5 quoad totam activitatem humanam: sive .secundum quid, quoad deter­ minatam actionum seriem, ut victoria in operationibus bellicis. Finis intermedius est. ille qui ad ulteriorem linem dirigitur. Tam finis ultimus quam intermedius possunt esse sive proximus sive remotus. 3. — Principia. L Finis est obiecti m artus humani '). Actus enim humanus est actus cuius homo est dominus1*). Est autem homo dominus actuum suorum, prout ex voluntate deliberata pro­ cedunt. Obiectum autem voluntatis est tinis et bonum. Confirmatur argumentum ostendendo singulos actus voluntatis sive elicitos sive imperatos poni propter linem ’). Actus enim eliciti aut imme­ diate propter finem ponuntur ut simplex volitio et intentio finis, aut me­ diate ut consensus, electio et usus act ivus, ut pote versantes circa ea quae sunt ad finem. Disputatur quidem quoad fruitionem seu possessionem finis et delectationem inde consequentem. Et negandum videtur eas poni propter finem: fruitio enim est potius ipse finis quo, una eum fine qui ipsius actus humani finem totalem constituens; delectatio non est nisi actus humani complementum. Sed ideo praecise thesis etiam de hisce non intenditur. Actus autem imperati (usus passivus) imperantur a voluntate ex amore finis ideoque propter finem, ut scii, voluntas per eos tamquam per media linem assequatur. Qua in re notes etiam actus intellectus qui versantur circa finem (apprehensio simplex et indicium) vel circa media (consilium, indicium praeticum et imperium) per quandam reflexionem voluntatis supra seipsam posse imperari: de cetero semper concurrunt cum actibus elicitis voluntatis ad aliquid unum constituendum atque hoc modo po­ nuntur propter linem. H. Omnia quidem agunt propter finem, sed homini proprium est agere propter finem, quatenus se movet ad finem ‘). Probatur prior pars ex hoc, quod agens debet esse determinatum potius ad hunc quam ad illum effectum producendum; determinatio autem ad certum enectum habet rationem linis. Unde linis est prima inter causas, qua subtracta nihil fieret. Probatur altera pars ex hoc. quod dum alia tendunt in linem quasi, ab alio mota, homo qui cognoscit rationem linis, seipsum movet ad linem. quia habet dominium suo­ rum actuum per liberum jirbitrmm 5). 1JJ. Actus humanus recipit speciem e.r fine*). Actus enim hu­ manus sumit speciem sive a principio sive a termino agendi, sicut b i-π. 7. i. «. i. -> Cfr. infra, n. IS. '') Cfr. Infra aelienni aetnnin humanorum. n. IU. Billuart. !>· finr nil. />·'.«. 1. <»r/. 1. 1 ) I-1I. q. I. a. 2. 5) Qno sensu Dens a«at propter linem. vide apml Io. n S. Thoma. ihWrm. I. ). I. «. 0. 8 LIB. I. TRACT. I. CAPUT III. proportione mediorum ad talem finem; him· nuinquam sese ad agendum determinaret *)· -M” respondent ad hoc sufficere ut agat propter bcatitudinem in communi, id est non mere in abstracto, sed in confuso seu ge­ neraliter sumptam ’). Cfr. infra n. 16. IV. Ultimus finis a) formaliter sumptus seu ratio finis ultimi est unus pro omnibus hominibus, sed b) materialiter sumptus, seu id in quo ratio illa invenitur, potest esse diversus; quamvis c) unum tantum bonum potest esse perfecte et vere finis ultimus; illud scii, quod corresponde! affectui bene disposito ’). Ratio primi, quia omnes appetunt suam perfectionem adimpleri, in quo est ratio finis ultimi iuxta dicta in principio secundo. Ratio secundi desumitur ex expe­ rientia, qua videmus quosdam divitias, quosdam voluptates sensuales vel alia appetere tamquam consummatum bonum; et confirmatur ex ordine physico in quo quidem omne id quod gustui est delecta­ bile, dulce est; sed quibusdam maxime delectabile est dulcedo vini, quibusdam dulcedo mellis, aut alicuius similis. Ratio tertii iterum desumitur ex comparatione cum ordine physico, ubi illud dulce oportet simpliciter esse melius delectabile, in quo maxime dele­ ctatur ille qui habet optimum gustum; eodem ergo modo illud bonum oportet esse completissimum quod tamquam ultimum finem appetit ille qui habet affectum bene dispositum. Cf .·*^ <**^ Λ^γ***ht- ht- Αλ-C. -h* Caput III. DE BEATITUDINE UT EST ULTIMUS FINIS HUMANAE VITAE Finis ultimus est bonum perfectum. Sed possessio boni perfecti intellectualis naturae vocatur beatitudo ‘). Unde dicit S. Thomas quod «finis ultimus vitae humanae ponitur esse beatitudo»4). De qua nunc agendum est. 1 ) Ita v. g. Gredt, Etrm. Phil., rd. 6. II, n. 883. 2; Io. n S. Thornn, disp. I. n. 2, 26. 3) Itu GurrlKou-LngmnKv. quoad peccatum ventule: Rrc. Thomitdr (1921), p. 31 i.·*//o*■**■ Deus voluntatem hominis implere pot est, secundum illud Augu- ,ι..,., ( stini: «Fecisti nos, Domine, ad te et inquietum est cor nostrum ~ donec requiescat in te» (Conf., lib. 1, n. 1). Quo autem modo homo Deo, suo ultimo tini, adhaerere debeat, in sequenti capite dicitur. '~-~ ‘> l-IL l aliquid creatum, in ipso hornine existons, (plia nihil est aliud quam adeptio vel fruitio rei beantis. Est autem operatio; nam beatitude debet esse ultima hominis perfectio. Atqui talis est solummodo operatio; etenim in tantum aliquid perfectum est in quantum est in actu; nam potentia sine actu imperfecta est. Sed operatio est ultimus actus hominis; unde et «secundus actus» a philosopho no­ minatur; (piia habens formam potest adhuc esse in potentia ad operationem; sicut sciens est in potentia considerans. Et ideo etiam in aliis rebus res unaquaeque dicitur esse propter suam operationem tamquam suam ultimam perfectionem. Ergo necesse est beatitudinem hominis esse operationem. II. Haec operatio est operatio^partis intellectualis, et quidem ipsius intellectus, non voluntatis, idque^intellectus speculativi Est operatio partis intellectualis; nam per partem sensitivam homo nequit iungi Deo. Est operatio intellectus, non voluntatis; nam consistit in consecutione rei beantis, sed ex actibus voluntatis — re­ ornor a consecutione praescindit, cum sit tam habiti quam non habiti. desiderium eam excludit; delectatio eam supponit. Est operatio intellectus speculativi; quia haec est optima potentia ad optimum obiectum (contemplatio Dei); et quia operatio practice est circa media ad finem, speculatio vero quaeritur propter se; et tandem quia operat io praetiea nobis communis est cum brutis prout et ipsa imperfecte eam habent (per aestimativam); speculativa nobis com- JL·/ , _ munis est cum entibus superioribus; porro linis ultimus (pio debet esse optima operatio nostra. ΓΙΓ. Operatio autem intellectus spéculât ici qua homo perfecte beatur, non consistit in consideratione scientiarum speculativarum, neque in cognitione substantiarum separatarum seu angelorum ’). Non in consideratione scientiarum speculativarum; nam prima earum Ι·!ί. r/. 3. a. 1-2 *) 1-1I. 7. 3. a. 3-3 C. Grnt. 3. c. 34-3«; L 7. 26. a» 2. 3) Ι-Π. 7. 3, a. «·7 (Λ Grn/. 3. C. 4L 3 — Akktnym-Damex. Throl. yfor. - L 12 LIB. I. TRACT. I. CAPUT III. principia sunt per sensum accepta, sensibilia autem sunt· homini inferiora; per inferiora autem homo non perficitur nisi imperfecte, quatenus scii, inferiora participant de superiore illo quo homo per­ fecte beatur. Non in cognitione substantiarum separatarum seu an­ gelorum: nam habent tantum veritatem participatam, sicut habent tantum esse participatum. IV. Ultima et perfecta hominis béatitude est intelligere ipsum ;Deum, immo videre divinam essentiam *). Primum probatur ra­ tione, quia Deus est summum Verum et summum Bonum, cui homo intelligendo coniungitur. Quoad secundum, ratione probari potest exsistere in nobis desiderium naturale ridendi divinam essentiam. In­ tellectus enim noster, cuius obiectum est essentia rei, quando ex essentia effectus cognoscit de causa an sit, non quiescit, sed remanet ei desiderium sciendi de causa quid sit in seipsa 2). Tamen ratione probari nequit, beatitudinem ad quam de facto homo destinatur, consistere in clara Dei essentiae visione. Haec enim cognitio est supra facultatem naturalem cuiuslibet intellectus creati, et soli Deo est connaturalis, quia modus cognitionis est secundum modum na­ turae. Divina autem essentia excedit in infinitum omnem substan­ tiam creatam 3). Revera tamen Deum « ex infinita bonitate sua or­ dinasse hominem ad finem supernaturalem » (Cone. Vat., sess. 3, cap. 2, Denz. 1786) constat ex revelatione, praesertim ex Novo Te­ stamento (v. g. Io. 17, 3; Matth. 5, 8; 1 Cor. 13, 12 ; 1 Io. 3, 2). Cfr. Bened. XII Constit. liened. Deus (I)enz. 530); Cone. Flor. Decr. pro Graecis (Denz. 693). 8. — Quaeritur quomodo doctrina 8. Thomae de naturali desiderio videndi Deum componi possit cum supernaturalitate huius visionis. — Multa ultimis hisce decenniis, praesertim inde ab a. 1924 circa possibilitatem visionis et naturam desiderii naturalis scripta sunt 4). h ML 7· 3. a. 8; I, 7. 12 per totum; C. r;™/. 3. r 25, 37-40. 47-02; Comp. Theol.. r. 101-107. ·) Ι-Π, 7. 3. a. 8; finit. Cnmp. Theol.. Theol c. 10 L Init. 3. c. 50; 58; Conip. 4) I. 7. 12. a. 4; Dr Vrrit., 7. .. 8. ... a. ... 3; ... C. , . find ....... 3. ... r. .. 52. .... I 17; I-Il. 7. 5. «· ... .................................. 5; <’ir. infra n. I I. *) <‘fr. I. ». ScHtlll, Dr naturali intelltyrntifi animae capacitate algue appetitu inlurndi dirinam ewntiam, Hoimu* 1898; Idem. Il druiderto nalurab d'inluire la divina rtwnza. Knmn 1897; Lirin, in D. Thom. Pine. (1927). p. 57 De Broglie In Rech. de Rrliy. (1924). p. 193; (1925) p. Arrh. dr Phil. (1925.'. p. 199. G’r. 7. (1928). p. 628; .Voi/r. Rev. Thiol. (1937). p. 337; (Înrritfou IuiKninKu. Ik Hr relatione I. r. 12; Her. Th. (1928). μ. 174; (1933), μ. 689; (1036), μ. 104I: /x fini* du mi/fiDrr 1931, μ, 176 ctx Giiwleil In Ree. Tham. (1926). p. 381, 177, 523; (1927). p. 3 bu fitrurhirr de Vdmr et l'expérience myfdbpo 1927. L μ 268-318; Roland ·(io-^elin In Rev. *c ph. th. (1929). p. 193; Liter In firry. (1928). p. 269 Laportn in Eph. Th. bov. (1928), p. 257; Doucet In Anton. (1929). p. 167; Dumont In Eph. Th. Dir. (1931), μ. 205. 171; (1932). p. 5; Fernandez lu D. Thom. Plar. (1030). ρ. 5. 503; MalmberK In Pljdrayen .S’. /. (1938). μ. 101; MnttliVH In D. Thom. Plar. (1936». p. 201; in Amj. (1937). μ. 175; Motte In Hull. Thom, pluricft; lUinerl In D. Thom. Plar. (1936). p. 307. 109; (1937), p. 3. 113. \. Stolz. Man. Theol. Doym. · IV p. 1. r. 2; P. Biurtabk·, Ik*irr for Hod. Ifor* man rmpirr naturally to the beatific Vifiion f London (1917); Enrico dr 8. Teresa In Ephrm. Carmrlitanue (1917). p. 55-102; GHIon in Angelicum (1919) p. 3-30; 113-112. DE BEATITUD1NE UT EST ÜLTIMUS FINIS HUMANAE VITAE 13 luxta plures ’) doctrina S. Thomae ita esset intelligenda, ut homo naturaliter quidem desideret videre essentiam Dei, sed Dei ut est auctor naturae, idque desiderio non innato, sed elicito et libero, conditional! demum et inefficaci. Si tali modo doctrina explicatur, nulla datur repu­ gnantia; sive consideratur istud desiderium objective, sive subjective. Nam si consideratur a parte obiecti, agitur solummodo de Deo auctore naturae; et revera aliud desiderium naturale admitti nequit, quia natu­ raliter Deum cognoscimus solummodo ut auctorem naturae, non ut Deum Unum et Trinum. Si consideratur a parteaubiecti, nulla datur repugnantia; quia desiderium oritur non ex pondere naturae (ex desiderio innato), sed ex cognitione effectuum causae primae et quidem posita tali cognitione non ex necessitate naturae, sed eum libertate etiam specificationis; neque etiam desiderium illud est desiderium exigentiae visionis, sed solummodo capacitatis visionis indeque est conditionatuin et inefficax; haec autem omnia vires naturae non excedunt ’). Ex hisce etiam sequitur argumentum S. Thomae neque nimis neque non satis probare. Nimis probaret si vellet probare exigentiam visionis; sed suadet tantummodo rapacitatem: quae tamen est sufficiens ut haec visio dicatur finis noster ultimus. Non satis probaret, si argumentum intenderetur tamquam argu­ mentum apodicticum de fine ultimo supernaturali absolute assequibili; sed agitur solummodo de fine ultimo supernaturali hypothetice assequibili. κί scii. Deus nos elevare possit et velit. Hinc si abstrahatur ab illa conditione, est tantum argumentum convenientiae, vel ostendens potentiam obedientialem homini naturalem qua homo valet elevari 3). Neque obiiciatur hominem ergo in statu naturae purae numquam attingere potuisse finem ultimum absolutum ad quem naturaliter inclinatur indeque statum illum ex natura sua arguere deordinationem. Quamvis enim homo finem ultimum illum numquam attigisset, non est deordinatio, sed tantum necessaria quaedam ordinis naturae purae imperfectio. Non est deordinatio, quia naturale desiderium illud non exigit finem ultimum eupernaturalom; praecise quia est supernaturalis; est autem necessaria naturae imperfectio, praecise quia natura ex una parte est capax desiderandi Dei visionem, ex altera parte haec visio est supra eius vires naturales. Ex hac imperfectione sequitur tant uni convenientia elevationis supernaturalis. V. g. Giirdel), La structure de l'dme; Garrigou. /)r II· rrlatione; Gredt. I. n. 51S; Matt h y*. art. cil, etc. -) De distinctione inter desiderium exigentiae et desiderium rn pavitat (s cfr. Scetill, Dr natu· rtili..., p, 17. etc.; Gredt. I. n. 648. ·’) Cfr. Garrigoti» Lagrange. Ile Rrrelationc. I. r. 12. 14 LIB. I. TRACT. I. CAPl T III. Articulus III. De requisitis ad beatitudinem *)· 9. — I. Ad beatitudinem, ut sit completa, requiritur DELECTATIO con­ comitanter, ita tamen ut in beatitudinc visio sit potior delectatione; haec autem supponat comprehensionem ’). Requiritur delectatio; sicut, calor ad ignem, quatenus beatitude sine delectatione esse nequit; est enim quies appetitus in bono adepto. Potior vero est cisio; nam delectatio est quietatio voluntatis; sed in casu quietatur ex visione. Nec dicendum appetitum quaerere visionem propter quietationem, nam quaerit quietationem in visione; quia visio est bonum et finis eius. Hinc visio est causa, non medium; quietatio est effectus, non linis. Hinc delectatio pertinet ad essentiam physicam beatL tudinis.; .essentia. _vero metaphysica^.est in visione. Delectatio supponit comprehensionem, quae scii, importat praesentiam finis seu habitudinem ad finem iam obtentum, ita ut iam non quaeratur; secus enim delectatio, quae est quies in bono obtento, non daretur. II. Rectitudo voluntatis requiritur ad beatitudinem tam antecedenter quam concomitanter ’). Anteccdenter quia dat debitum ordinem ad finem seu debitam dispositionem eorum quae sunt ad finem, sicut materia debet esse bene disposita ad formam suscipiendam l* 345). Concomitanter, quia finis ultimus est in visione divinae essentiae; hinc voluntas necessario omnia alia amat in ordine ad Deum, sicut ille qui non videt essentiam di­ vinam, necessario omnia amat sub ratione communi boni. Hinc in beatis adest impeccabilitas *). III. Corpus a) requiritur ad beatitudinem imperfectam huius vitae; b) ad perfectam tero beatitudinem requiritur, non ad essentiam cius, sed c) solummodo ad integritatem; d) aliqua etiam PERFECTIO corporis requiritur ad beatitudinem imperfectam huius vitae; e) ad beatitudinem vero perfectam perfectio corporis pertinet solummodo antecedenter et consequenter ·). Pro­ batur: a) quia corpus est organum animae; b) quia animae etiam separatae iam vident Deum et quia Dei visio natura sua est sine phantasmate; c) pertinet enim ad perfectionem animae habere corpus: sed anima tanto l) Infra η. II dicetur. ii» hac vita non poa&e haberi lM*atltudinum perfectam, sed tantum quamdam Imjwrfectarn bcatitudlnle participât Ionem; etiam de roquinitiH ad banc Itent it udinem iin|wrfe< tnm hic qwioritur. *) bll. 7. I. . 8: <’fr. P. Philippo O. P.. ïa rôle dt TamttiJ dant la rir rhrtlitnnr stlmi S. Th. d'A'j., Kornao 1938. ’) Hic conferri debent ra quae postea de curitato erga Deurn et proximum In ordine ad perfectionem vltae humanae dicentur: caritas cnim est amicit in quaedam. Undo etiam caclo t is vita Iwatonim e*wntlull ter est socialis «ut sint unum «lent et non nnnm sumus· (lo. 17, 22). ‘) ('fr. C. (irnt. 2, r. 4. 5) I II. 7. 26, a. I. 16 LIB. 1. TRACT. I. CAPUT IV. est ultimum concupitum. Hinc etiam Deus ut obiectum beatificans amatur amore concupiscentiae. Sed bealitudinem nobis concupiscimus. Quaestio autem est, utrum ulterius nosipsos et bcatitudinem nostram in Deum re­ ferre debeamus * *). Nam non necessario omne quod amamus amore concu­ piscentiae, referimus ad nos sicut in finem *), quia aliud est aliquid concu­ piscere mihi, aliud est aliquid concupiscere propter me ’). 3° Est aliquis finis qui primum quidem est in causando, non autem in essendo; et est alius finis qui sicut in causando, ita et in essendo prae­ cedit. Primus finis est finis sed non agens, secundus finis est finis et agens. Primus finis constituitur ipsa actione agentis, dependet in esse a re quae est ad finem. Ita sanitas est finis operationis medicinae (finis inferior). Secundus finis intenditur acquiri ab eo qui est ad finem, non dependet in esse ab eo. Ita forma generantis est finis generationis ·) (finis exterior). Primus finis recipitur in agente t amquam perfectio inhaerens, et non amat ur supra eum qui est ad finem, sed qui est ad finem magis amat se esse sub tali perfectione, quam se esse simpliciter. Secundus est tinis per se sub­ sistens, qui quidem desideratur acquiri, sed amatur supra id quod acqui­ situm est ab illo *). 11. — Principia. L Finis ultimus rerum omnium est ipsa Bo­ nitas divina·). Probatur 1° ex parte rerum tendentium in finem: a) quia omne bonum imperfectum est bonum per participationem, quod non habet ex se quod sit bonum et finis, sed solum ex hoc, quod ad ulterius bonum tamquam finem ordinatur, et tandem ad aliquid quod est per essentiam Bonum ’). b) quia intantum unum­ quodque perfectum est inquantum in suum redit principium; per­ fectio enim effectus est quaedam similitudo agentis, cum omne agens agat sibi simile. Deus autem est primum rerum principium, unde omnia tendunt in Ipsum tamquam in eorum bonum ·). Pro­ batur 2° ex parte Dei ordinantis ad finem: a) quia Deus, utpote bonitas subsistens et maximum in genere boni, est causa bonitatis in omnibus bonis. Ergo est finis cuiuslibet finis ·)/ />) quia, cum ordo finium sit secundum ordinem agentium, finis primi agentis est finis ultimus rerum. Sed finis Dei, (pii utpote primum movens a nullo ') 11" Seni.. ilixt. 19. 1. a. 1. . I5G. Ita v. g. amicus amicum diligit etiam amore concupiscent hu»« Inquantum vult frni rlu* pmcsvntln, et tamen non refert amicum ad w sicut ad finem. 3) (‘fr. (’nictamini in II-II. 7· 17. a. 5. Arixt.. II Phyn. 7. 3; 198 6; cfr. C. (Ind. 3. r. 1G. 4) Pro illa distinctione cfr. // Snd.. dint. 1. 7. 2. n. 2 r.; Il>„ dint. 3. 7. 3 nd 2 et I; lb.. dint. 38. 7. I. a. I vt 2; ΙΓ diet. 19. 7. h«. 1.7<'« 2 r.: qhi 3 r.. lb.. a. », qln 1 <*..· ,dn 2 r · C. (Ind. 3. c. 18; I. 7. 25. a. 5; 7· 103, a. 2. 7. 2. a. 8 ad 3. «) C. (Ind. 3. r. 17. 7) / Ε7Λ.. I. I. n. H; C. (Ind.. I. c. 38. 40; I. 7. 103. a. 3. ·) Dir. Nothin.. I. I. tret. 3 etc.; CInd. 2. c. 46; I. 7. »1, a. |; q. jo, | ») C. (lent. 1, c. 37 11; ib. 3, r. 17; I. 7. «. «. I. -«c· DE DEO UT EST FINIS ULTIMUS HUMANAE VITAE 17 alio movetur, nihil potest esse nisi ipsa sua Bonitas * *). Unde dicitur Rom. 11,36: * Ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia: ipsi gloria in saecula. Arnen ». XL· Deus est finis rerum, non sicut aliquid a rebus constitutum nec ita quod aliquid ei a rebus acquiratur, sed hoc solum modo, quia ipse rebus acquiritur ’). Probatur primum quia Deus simul est ultimus finis et primus agens. Unde est tinis praeexsistens, et non dependens ab iis quae sunt ad finem *). Probatur secundum quia, dum agentia imperfecta in agendo intendunt aliquid acquirere, Deus qui est agens tantum et nullo modo patiens *), non agit ex desiderio finis acquirendi ‘), quia ei quod est essentialiter bonum, non potest Heri aliqua additio bonitatis, sed omnem bonitatem in se compre­ hendit ·). Probatur tertium quia Deus tantum agere potest ex amore tinis, se. propter bonitatem suam non augendam, sed aliis communicandam secundum quod possibile est 7). Unde in omnes suae bonitatis participationem diffundit. 111· Omnes creaturae attingunt Deum tamquam finem per hoc quod participant SIMILITUDINEM bonitatis eius; et hoc est eorum bo­ num Ratio est quia Deus est finis improportionabiliter excedens; unde nequit acquiri eius bonitas ut perfectio inhaerens, ·) sed solum secundum similitudinis participationem, inquantum perfectio quae per essentiam est in Deo, deficienter est in creaturis ,0). Eo ipso autem quod tendunt in divinam similitudinem, tendunt in proprium bonum, quia omne bonum est appetibile inquantum est similitudo bonitatis divinae “)♦ Creatura intellectualis consequitur Deum tamquam finem non solum eius similitudinem participando, sed pertingendo ad Eum IN Seipso tamquam obiectum cognoscendum et amandum ’*); immo per gratiam vocatur ut ipsam Dei Essentiam rideat ”) et amicabiliter Deo convivat “); haec autem communicatio vitae divinae est eius beaJV, _ ) /A Muln. g. 1. a, I; m Sent., diei. 23. g. 3. «. 1. gla I; De Dot.. g. 2. a. 3; C. (leni, i, '· «3 ftc.i ib. 3. r. 17; Dc I erit., q. 23, a. I iul 3; 1. 7. II. <1. |; 7. 105. <1. 2 tui 2. ·) r. find. 3. r. 18. < fr. C. < if nt. I. r. 93. | 7. Λ 111 pili». I. 7. Π. i. 338. 3) Comp. TAeoL, c. 100. b 7Γ Seni.. dixi. 10, q. 1. «. 2, qbi 2. з) l-l I. q. 1. a. 8. ·) /I' Srii/., dixi. 19. q. 1, I». 3, qbi 1. 7) I. q. 05. a. 2. "1 C. (Jeni. I. c. 03; I II. q. 111. α. I nil 2. *1 C. GV>iL 1. r. 91. ,ol Dr Pot., q. 5, a. I 11 » I. q. 00, <1 :>■. Ι-Il, q. 109, <». 3. и) l>r Vrr.. q. 22. <». 2. DE DEO UT EST EIMS I'LTIMIIS HUMANAE VITAE 19 5° Ergo idem est, hominum tendere in veram suam beatitudinein, et eum tendere in bonum Dei, quia bonum suum est participatio bonitatis divinae. Qui autem vult amare proprium bonum magis quam bonum Dei, revera potius se et bonum suum odio habet. G° Bonum itaque Dei diligit homo inquantum est sibi bonum seu conveniens, non tamen itu quod refert bonum Dei ad se, sed ita quod refert se in Deum *)· 7° Unde conversio ad Deum per caritatem est fundamentalis obli­ gatio vitae moralis a). S C H 0 L I <) N De gloria Dei, ut est finis ultimus humanae vitae. 13. — Dicit S. Thomas I, q. 65, a. 2 c.: « Universum ordinatur in Deum, inquantum in eo per quamdam imitationem divina bonitas repraesentatur ad gloriam Dei »8). Dei gloriam esse tinem crea­ tionis, praesertim inde a saeculo xvi magis explicite proponitur12*45); cfr. Cone. Vatie., sess. 3, can. 5: «Si quis mundum ad gloriam Dei conditum esse negaverit, a. s. » (Denzinger, n. 1805). Gloria in genere est aut objectiva aut formalis. Gloria obieetiva con­ sistit in qualicumque excellentia alicuius obiecti, sive personae, sive rei; dicitur etiam fundamentalis, quia est fundamentum gloriae seu glorifi­ cationis proprie dictae seu formalis. Porro, gloria formalis est testimonium exhibitum de excellentia alterius, agnoscendo, laudando, amando illius bonitatem. Him; a S. Augustino 4) cum Tullio definitur: «clara cum laude notitia». Est enim manifestatio excellentiae alterius per laudem facta, ex qua cognitio seu notitia excellentiae etiam in aliis oritur*). ; Gloria Dei est sive interna sive externa, utraque autem sive obieetiva sive formalis. Gloria Dei interna est gloria essentiae divinae propria; fun­ damentalis est ipsa excellentia seu perfectio essentiae divinae; formalis est ipsa agnitio et amor et gaudium Dei de suis infinitis perfectionibus. Gloria Dei externa est gloria Dei, quatenus in creaturis eius invenitur, seu gloria Dei creaturis suis a Deo communicata; obieetiva est mani­ festatio bonitatis seu excellentiae divinae in creaturis; formalis est agnitio cum laude excellentiae divinae a parte creaturarum rationalium. I. Quia, ut supra n. 11 dictum est, creaturae finem habent imitari, repraesentare, manifestare bonitatem seu excellentiam di1) // Sen!., dint. 12. 7. 2. a, 2, Mmniurn hilhixuni exerrilit L. Lp^Iiis S. I. per m quae anno 1019 Lomnlh scripsit In open*: tk perfect ion ibu* moribu&pir, divitiis, libro II: dr ultimo fine. 5) Contra Maj-iminum, liber 2. caput 13. *) Vhlc explicationem S. Thomne IMI. 7. 103. a. 1 ad 3. Cfr. MI. 7. 2. a, 3. 20 LIB. 1. TRACT. I. CAPUT I\. vinam, inquantum vestigium (ut creaturae irrationales) vel etiam imaginem (ut creaturae rationales) divinarum perfectionum con­ tinent, atque hoc nihil aliud est quam glorificare Deum, omnium creaturarum tinis iure diei potest gloria Dei eaque externa et obiectiva. Hinc S. Paulus a ‘) I II, <1. Λ. Cfr. supni I II. , a. 5-6; . «· "· Infantibus baptizatis morientlbus Deus communicat lientltudlncm non tamquam merredem. *ed tamquam hereditatem. propter merita Christi. ruins membra et coheredes facti sunt. Cfr. 141. q. 5. o. 7 ad 2. 3) t’nde dkdt S. Thomas in Prologo quaestioni* G: · Quia Igitur ad beatitudinem per arhix necMM* eat pervenire. oportet consequenter de actibus humanis consideraro, ut sciamus quibus artibus perveniatur ad beatitudinem vel Impediatur lieatltudlnl* via». <) 1. . 3; 1111. 23. a. ». s) Cfr. In hoc tomo n. 411-51. pnu-sertim n. 51. ubi ile ordinatione lu-tuum ad Deum, ml hoc iit sint simpliciter boni. *) Cfr. in hoc tomo n. 338-3n. praesertim n. 310. ubi do ordinatione actuum nd Deum, nd hoc ut «Int meritorii vitae aeternae. s) Confemtur M. J. Schechen. Xalur untl Gnadr^ qui totam activitatem moralem sub aspectu vorat Ionis superant orali* ad lllint Ionem divinam considerat. *) In hoc tomo, pnuMcrthn n. 233. t *) In Ι-Π, //. I, a. 5. (Hap. Λ. r. I. 8) Cfr. supra η. I, II. 9) /)r fine η. I. disp. 1. α. I. «. 13; cfr. a. 7. 26 LIB. I. TRACT. I. CAPÜT V. quatenus est appetibilis modum propriae et non divinae volum tatis », et quidem per modum tinis ultimi positivi, ita ut peccator omnia huic subordinet, stante iniiuxu huius tinis *). 2° Justus venialiter peccans habit militer manet intentus in finem ultimum verum. Quoad ipsum autem actum peccandi dispu­ tatur. Aliqui dicunt eum intendere finem ultimum falsum, sc. crea­ turam inordinate dilectam, sed solummodo inefficaciter et secundum - » ». quid, id est secundum hunc actum. Ita dicunt quia iuxta eos homo t/r~ in omni actu suo semper intendit aliquem finem ultimum etiam in concreto seu materialiter sumptum, nec potest moveri sola beatitudine in abstracto. Si autem non intendit linem ultimum verum, intendit falsum, sed inefficaciter et secundum quid: quia habitualiter -t manet directus in finem ultimum verum. Ita Io. a S. Thoma2* ), Gredt ’). Alii dicunt venialiter peccantem intendere bcatitudinem z" non quidem in abstracto sed in communi, idest in confuso conce­ ptam 4); quia peccatum veniale non est contra, sed solummodo praeter ordinem ad finem ultimum verum 4). Ita Billuart *), l’ègues ’), Garrigou-Lagrange "). 3° Fidelis in statu peccati mortalis, quando committit pec­ catum veniale, hoc peccato qua tali aut tantum inefficaciter et secundum quid ad finem ultimum falsum directus est, aut solum­ modo ad bcatitudinem in communi, prout supra de insto venialiter peccante diximus, ïzÉj' 1° Fidelis in statu peccati mortalis, sed honeste agens, habitualiter quidem intendit finem ultimum falsum. Sed actualiter vel virtualité!·, sed inefficaciter et secundum quid tendit in finem ultimum verum ’), vel ut alii volunt (v. g. Billuart, I. c.) in finem ultimum in communi sumptum. Haec ultima sententia praeplacêt. 5° Tandem infidelis, si venialiter vel mortaliter peccet, eodem modo ac fidelis indicandus erit; pari modo si honeste agat. Idque etiam verum est, si falsos deos admittat vel nullum Deum se admittere dicat. Hoc enim non obstante sufficienter cognoscit ‘l Cfr. Gredt. II. ». 89«. -) Ibidrm, η. 31-32. Gn-dt. II, 898. 4) Cfr. tmpm ». I. III. s) Cfr. 111. //. 88. it. 1-2. ·) Ib finr nil., dire. 1. n. 5. *) Sfommr Ihi’nl., 1-11. ° Denique coniunctio cum Deo ponitur consistere, in .activitate, contra tendentias Quietistarum et eorum (pii unionem substan­ tialem cum Deo possibilem reputant. l) Cfr. S. Thonuun. /I’ Srnl.t dirt. 19, I. I; C. (frnl. 3, c. 18. TRACTATUS H. DE ACTIBUS HUMANIS S. Alf., lib. 5, tract, praeamb.; II. .1., tr. 3. Dicemus: 1° de natura actuum humanorum in genere. 2° de actibus humanis psychologice consideratis, 3° de actibus humanis moraliter consideratis. Caput I. DE NATURA ACTUS HUMANI IN GENERE 18. — Notio. .Actus humanus est actus, (pii ex deliberata seu libera hominis v< >I u Hiat e.jJioccdit■. Rectitudo definitionis actus humani probatur a S. Thoma hoc modo: «actionum quae ab homine aguntur, illae solae proprie dicuntur humanat, (piae sunt propriae homini in quantum est homo: differt autem homo ab irrationalibus creaturis in hoc quod est suorum actuum dominus: unde illae solae actiones vocantur proprie humanae, (piarum homo est dominus: autem homo dominus suorum actuum per rationem et voluntatem: unde et liberum arbitrium esse dicitur facultas voluntatis et rationis; illae ergo actiones proprie humanae dicuntur, (piae ex voluntate deli­ berata procedunt» (T-II, 7. 1, a. 1). Ab actu humano distinguitur actus homini*; actus hominis enim est jielus (pii procedit ex solo impetu naturae, sine ulla deliberatione: (piare dicitur quoque actus naturalis. Uniusmodi sunt motus prinio-primi4 actus hominis penitus distracti aut rationis usu quomodocumque destituti (n. 1 et 2). 19. — Divisio. Actus humanus distinguitur in actum elicitum, (pii immediate procedit ab ipsa voluntate, et actum imperatum, qui ex voluntatis imperio ab aliis potentiis elicitur. Actus eliciti se- 30 LIB. !. TRACT. II. CAPUT I. i · rt~ 4xundum i>, Thomam snnt^vel circa finem: velle, frui, intendere; vel circa media: eligere, consentire, uti. Imperari autem possunt tum ipsi actus voluntatis, (piando sc. homo se movet de tine ad media; tum actus intellectus, quoad exercitium; tum, quamquam non despotice sed politice tantum, actus vitae sensitivae, v. g. phantasiae, concupiscibilis vel iraseibilis; tum actus potentiae motrieis et me­ diante illa aliqualiter actus sensuum externorum. Quia autem diversis actibus a voluntate «dicitis praecedunt di­ versi actus cognitionis, sequenti modo diversa stadia actus humani completi ad mentem S. Thomae describi possunt: 1° Homo apprehendit aliquid tamipiam bonum (apprehensio boni) (q. 9, a. 1). 2° Hoc bonum ei placet (amor boni seu simplex volitio) (q. 8). 3° Indicat bonum tamquam finem sibi convenientem et ter­ minum operando per media assequendum (indicium circa finem). 4° Vult efficaciter tendere in finem mediante operatione (in­ tentio linis) (q. 12). .i— , Haec omnia sunt circa finem; simplex volitio est actus affectivus circa finem, intentio est actus effectivus circa finem. 5° Dein incipit inquirere de mediis; quaenam media ducant ad finem (consilium) (q. 14). 6° Media ab intellectu proposita placent (consensus) (q. 15). 7° Continuat consilium, si sunt plura media apta, et indicat hoc medium esse, omnibus visis, hic et nunc aptius ad finem (ulti­ mum indicium practicum) (Cfr. q. 13 et 14). 8° Eligit medium ab intellectu prae ceteris propositum (electio) (if* 13). Haec omnia sunt circa media; consensus est actus affectivus, electio est actus effectivus circa media; si unum tantum medium consiliando invenitur, statim absque ulteriori inquisitioni* a consensu transitur ad electionem huius medii. 9" Dein transiens ad exeeutionem eius quod elegerat, imperat facultatibus seu ordinat eas ad agendum (imperium) {q. 17). 10° Voluntas applicat facultates ad eorum operationes (usus activus) (q. 16). 11° Ipsae facultates exsequuntur id quod erat imperatum (usus passivus) (q. 16). 12° Tandem, obtento line per ultimam operationem. et cognita hac finis possessione, actus humanus perfectus per «Mactationem seu gaudium completur: «pries in bono possesso (fruitio) (q. 11). DE NATURA ACTUS HUMANI IN GENERE 31 Huec omnia Hunt in online exsecutioni*, et quidem imperium et uhuh circa media, fruitio circa finem. Imperium «cciindum S, Tlmmam ent jictu* rationi.·? ordinant in, pracaupposito tamen actu voluntatis moventis (electio); secundum Suarez est actus voluntatis. _Eruitii» .est actus voluntatis quia est «pries in bono possesso; eed aliquando ex usu loquendi etiam ipsa adeptio finis vocatur fruitio, quando v. g. ipsa visio vocatur fruitio Dei (I-II, 7. 11, a. 3 ad 3 etc.). Ili actus non semper hoc distincto modo quo descripsimus explicite et psychologice in omni actu humano adsunt, sed semper implicantur. Insuper intellectas et voluntas possunt super se reflecti, unde inter duos actus subséquentes intervenire possunt alii actus, ut novum consilium etc. Et in genere omnem actum partialem aliqua imperfecta fruitio comitatur. Ilis prae oculis habitis, sequens schema proponi potest *): Intellect u.s Voluntati Ordo intentionis. CIRCA FINEM. Apprehensio boni. Indicium circa finem. Simplex volitio boni. Intentio linis. CIRCA MEDIA. Consilium de mediis. Ultimum indicium practicum. Consensus in media. Electio medii. Ordo exsecutionis. CIRCA MEDIA. Imperium intellectus. Usus activus. In facultatibus: usus passivus. CIRCA FINEM. Fruit io. 20. — Principium. Omnis et solus actus humanus est moralis. Actus enim moralis est actus mensuratus regula morum,-regula se. dirigent e actum in finem ultimum humanae vitae. Regulae m.or.um autem subduntur omnes et soli actus (pii ex libera hominis voluntate -procedunt, seu actus humani. *» Cfr. Gnrdcll. Itirl. thtol, rath., «irt. .hir humain: Her. thorn. (1897). p. «ISS; La Crr.tihililt rt l'.lixilmjrliipir. 11128, p. ΛΟ; Uciludoiiin, /A· ('oiurirntia 1911 p. 6; Lehu. Ihil. mur. 1. p. «1. Unde actuR humantia, qui iain dicitur liluji inquantuin procedit a libera voluntate, vtJjiLpddabilia inquantuni homini tamquam auctori et domino tribui potest, dicitur murali*, inquantum mensuratur regula morum. Sunt cliverai aapectus un i uti actu*. Actus moralis diyitur bpjuis, si regulae morum est consentaneus; malus, si a· regilla inorum «lissentanens est ; indijjerens, si regulae morum neque j^onformi.s est neque repugnat. Bonus est vel natu­ ralis, qui solis naturae viribus produci potest, ut eleemosyna ex na­ turali misericordia; vel supernal malis, qui nonnisi gratiae auxilio eliei potest, ut actus virtutum theologicarum. Supernaturalis porro ratione meriti vel est meritorius de condigno, cui ex iustitia merces debetur; vel dc congruo, qui ex mera decentia ac benignitate Dei mercede dignus est (n. 4). Caput II. DE ACTIBUS HUMANIS PSYCHOLOGICE CONSIDERATIS Quia actus humani regulae morum subjiciuntur, quatenus ex voluntate eaque deliberata procedunt, colu alarium in genere et liJ>A\rum in specie sunt fundamentum moralitatis. Unde priusquam de moralitate actuum humanorum disseramus, psychologice de ipsis tractandum est, et quidem 1° de voluntario in genere; 2° de specie voluntarii quae vocatur liberum; atque, «pio magis eorum natura elucescat; 3° de horum opposito, de involuntario seu alteratione voluntarii eiusque causis. Articulus I. De voluntario in genere. Dicemus prius de voluntarii notione et divisionibus in genere; dein, ob peculiarem difficultatem, de voluntario in causa in specie. § I. - Voluntarii notio et divisioni». 1 21. — Notio. Voluntarium definiri solet : f/ajdçnid procedit a principio intrinseco cum <>>) virtuale, quod Iit virtute actus voluntatis praeteriti adhuc per­ severantis in effectu suo; unde sequitur effectum semper imputabilem esse, (plia vere a voluntate procedit; sic postquam deliberavi Missam celebrare deinde ad altare progredior, nullam amplius intentionem eliciens, nec prioris recordans, virtualiter volo consecrare, quia vi prioris voluntatis progressus sum ad celebrandum. Voluntarium vir­ tuale perseverare potest, etiamsi fuerit interruptum per alias actiones intermedias. Disputat ur vero de modo quo influxus intentionis prae­ teritae explicandus sit *)· c) habituale, cuius volitio antea habita fuit et non retractata, sed non est causa actus; e. g. susceptio Sacramentorum a moribundo sensibus destituto, qui sanus sibi proposuerat ea recipere, in articulo mortis. d) interpretativum, quando merito praesumitur quod homo vellet aliquid, si adverteret, attamen volitionem numquam elicuit. Hoc voluntarium in iure praesertim valorem suum habere potest, quoties licentia praesumpta reputatur sufficiens ad aliquem actum legitime perficiendum; tunc enim talis licentia fundatur in voluntario inter* pretativo. Ita parochus merito praesumitur ita esse dispositus, ut daret licentiam diacono administrandi SS. Eucharistiam in casu necessitatis, quamvis de facto licentiam non det, quum necessitatem ignoret. Eo ergo in casu licentia administrandi Eucharistiam pa­ rocho est interpretative voluntaria. Nota. Ex definitionibus traditis patet voluntarium habituale et· inpretativum improprie tantum voluntarium diei. Subinde tamen per vo­ luntarium habituale intelligitur virtuale; per voluntarium interpretativum intenditur actuale implicitum: sicut hoc ipsum actuale implicitum saepe vocatur virtuale implicitum. l) Cfr. Fritl*. I)r ari. hum., I, n. 52; ίο. a S. Thoin.. 0. ari. 6. n. G; Wnteh. /. r., n, 7n libertatem contradictionis seu e.rercitii, (piae est ad actum aut eius omissionem, qua nempe potest quis agere vel non agere; 2° in libertatem specificationis, quae est ad actus specie diversos; qui actus si sunt contrarii, ut amare et odisse, sedere et stare, dicitur libertas contra rictat is; si sunt actus disparati, ut orare et studere, dicitur libertas disparitatis (n. 30). Notanda. 1° Radix libertatis arbitrii est indifferentia indicii seu de­ liberatio de bono aut malo, quod in actione consideratur; inde namque Iit ut voluntas possit pro libito eligere quod sibi placuerit (11. A., n. 11). 2° Libertas a coactione communis est omni voluntario sensu generico sumpto; libertas arbitrii, quae et simpliciter libertati dicitur, huic addit indifferentiam. Unde omne liberum est voluntarium, sed non e converso : potest enim voluntarium esse necessarium vel liberum. Veruintamen in homine viatore, si excipiatur primitivus naturae impulsus ad bonum generaliter (saltem quoad specificationem actus), omne voluntarium per­ fectum est liberum a necessitate, et hinc fit, ut indifferenter vocetur actio libera voluntaria, et e contrario. 28. — Notio et divisio necessitatis. Libertati opponitur necesuiasf quae est determinatio ad tinum. Multiplex distinguitur: 1° Ne­ cessitas coactionis, (piae idem est ac*violentia. Necessitas naturae seu naturalis inclinationis, (piae est impulsio interna, voluntati conge­ nita, ita determinans ad aliquid prosequendum vel fugiendum, ut voluntas ab eo abstinere non possit: talis est in Deo seipsum amante, et in homine beatitudinem generaliter prosequente.^Coactio, est. a principio externo, tollitque voluntarium et liberum :^iecessitas vero naturalis est a principio interno, et aufert liberum, non voluntarium. 2°^Neeessitas antecedens seu absoluta, (piae vel rationis et vo­ luntatis usum saltem delibemtum antecedit ut in motibus primojirimis, vel consensum ita exigit ut eum voluntas denegare nequeat. ^Necgssitas jonseguens seu hupothctica, qime liberam vol initatis .determinaliouejujieqiuLui·. v. g. neeesse est me loqui, si ad loquendum rae determinaverim (n. 31). 29. — Principia. I. Homo etiam post Adac lapsum gaudet libero arbitrio. Est de tide definita in Cone. Trid., sess. (!, can. 5: «Si quis liberum hominis arbitrium post Adae peccatum amissum et exstin­ ctum esso dixerit... anathema sit». Accedit ratio: sublato enim libero arbitrio, frustra essent consilia, exhortationes, praecepta, pro­ hibitiones, praemia et poenae. II. Essentia liberi arbitrii non consistit in solo voluntario seu libertati a coactione, sed ad eam tfguiritur indifferentia contradictionis DE WT1BUS lit MANIS PSYCHOLOGICE CONSIDERATIS 11 seu libertas a necessitate. Constat ex damnatione duarum Baii pro­ positionum facta a Pio V et Gregorio XIII; quarum 39“ est: «Quod voluntarie Iit, etiamsi necessitate liat., libere tamen fit»; 6Ga: «Sola violentia repugnat libertati hominis naturalis». Ratio est, quia ad veram et proprie dictam libertatem requiritur, ut actus sit sub vo­ luntatis dominio, i. e. ut possit agere vel non agere; atqui, quando voluntas ad unum necessario fertur, quantumvis spontanee, non 1 potest eligere inter agere vel non agere; ergo nec actionis suae do~ mina est, nec libera. — Non requiritur itaque indifferentia contrarictatis, seu potestas faciendi bonum vel malum: quinimo potestas eligendi malum non pertinet ad perfectionem, sed ad defectum li' _ hortatis, quemadmodum ad defectum intellectus pertinet quod possit errare, oritur quippe ex infirmitate humanae naturae. 111. Ad merendum et demerendum in statu naturae lapsae re­ quiritur libertas a necessitate, nec sufficit libertas a coactione. Ita de­ .HzC Ct finierunt Innocentius X et Alexander VII contra tertiam lansenii "> ■ propositionem. Ratio autem idem evincit: actus enim ideo morales x.xJ dicuntur, quia regulis morum subjacent et ab iis dirigi possunt; sed • G, actus necessarii regulis morum subiaeere non possunt; ergo morales esse nequeunt, neque proin meritorii vel demeritorii (n. 33). Articulus III. De involuntario. Explicandae sunt: 1° notio involuntarii. 2° causae eiusdem. I. - Notio involuntarii. 30. — Notio. Involuntarium sensu proprio est illud (piod non soluui—non procedit a principio intrinseco eum cognitione finis, _sed (piod voluntas etiam positive aversatur, Ab eo distinguitur involun­ tarium improprie dictum, (piod melius upn-vjiliuilariuii! dicitui\.quod est omne illud (piod non procedit a principio intrinseco cum cognb tione tinis, quin tamen voluntas istud aversetur. Demum, sumendo voluntarium pro voluntario-libero, involuntarium vel non-volunta­ rium dicitur quoque illud (piod quidem est voluntarium sensu ge­ nerico, sed non liberum. Divisio, Involuntarium proprie, dictum est aut involuntarium sim­ pliciter. i/. (1010). n. 267. S°. Cfr. ctlnin Infra loin. II. n. 479. *) ('fr. Lclnnkuhl. 1. n. 91. De niomlltnto liypnothuii vide infni n. 132. ’) l’. 132 (xnond infinity. dt» qun cfr. vt Sb/ruutjt η, μ. 132». Huber. bit If·uiumt^i tier ΠΊ’ΖΖ< nfifrrihril; Woln-r, Zuaiitjwdankt n u. Z»/·/ngrziudfindf (In >·>/borut rpra-ri»), Eanillh*r. batdorali^yrhialrir: TanqUcrey, II. 6'j/n. Thud. innr., n 127; Hr»»b« «. Lrhrhurh th r rjixnuinihllm P^yrhnlofflf, II. μ. «IT. <*fr. ct .tela Ap. Xedi* (1916), μ, 572. ubi dictorum npplhatlo nd uimiiii pnirth um. DE .\<“ΓΙΙΗ S HUMANIS PSYCHOLOGICE COXSIDEI! \TIS 53 noxium reddit. Psychastheiiicus de abnormitate eorum «ibi bene conscius est et in hoc differt ab iis qui veni psychosa laborant. — Libertas in iis in quibus psychast henia sese manifestat, valde minui, imo aliquando tolli potest. Neurasthenia est fatigatio habitualis systematis nervorum, sive quod eius causa proxima sit organica, sive quod sit psychica. Hinc malum ca­ pitis, insomnia, difficultas sese occupandi studiis; nimia sensibilitas: perturbatio functionum corporalium, dlgestivac praesertim; morbi cor­ porales veri sed exaggerati, vel etiam pure imaginarii. — In tali statu facile libertas in pluribus actibus minuitur pro gradu morbi: aliquando etiam actus impulsivi prorsus indeliberati vi huius morbi occurrere possunt. 3° Reactiones psychogenae vocantur actiones, animi allectiones aut sensationes anormales quae oriuntur ex conflictibus psychicis. qui antea in animo eius qui hisce reactionibus subiectus est, (‘venerunt. Oriuntur tam in iis qui psychice normalem in modum (piam in iis (pii anormalem in modum constituti sunt. Libertas circa rem (piae cum conflictu cohaeret imminuta est ’). 45 bis. — Notanda pro praxi. 1° Quando agitur de iis (pii \ era psychosa laborant, Sacerdos regulariter parum vel nihil efficere potest, sed cura praecipua si non unica ad psychiatrum spectat; libertas enim adeoque imputabilitas moralis eorum aut sublata aut nimis diminuta est eorumque sanatio si (piae obtineri potest, a solis in arte peritis lentanda est. Attamen praesertim in sanat oriis huc spectantibus Sacerdos expertus tamquam cappellanus eis addictus cum medico collaborare atque praesertim pru­ denter discernere debebit quae sacramenta extra et intra periculum mortis plene vel semi-mente captis administrari valeant. Cfr. quoad sacramenta in genere infra II. ». 31, 31: quoad Baptismum II. ». 67: Eucharistiam II. /i. 135, 137; sacramentum Poenitentiae, n. 331 et 182, IV. ». 5°; Matri­ monium II. ». 636 in nota marg. 1 et 2; et quoad petitionem debiti. ». 910. 3° De sublectione legi naturali cfr. I. ». 133, legi ecclesiasticae, ». 117; de imputabilitate delicti et poenis ecclesiasticis II. ». 955 et 966. De candidatis ad Ordines S. C. de Sacramentis 27 Dee. 1931. .1. .1. S. (1931). p. 121 et 129. 2" Quando agitur de iis (pii mere psyehoncurosi laborant et de iis (pii sensu stricto psychopathici vocantur, Sacerdos etiam eos in casibus saltem gravioribus dirigat. Attamen ubi intervenit elementum morale aut religiosum, uti haud raro idque non in solis scrupulosis obtinet, Sacerdos saepe partes principales peragat oportet, praesertim si aegrotus maiorem fiduciam erga Sacerdotem habet; collutis tamen pro re nata eum medico consiliis. Quapropter Sacerdos principiis saltem element ari bus hac in re *) Itu Wcmtor*. Throlngin .Virr.. I. n. S0. Cfr. clinm ciindrni unctorem Inde u n. .51 <·<·. 1930 in modulo II. ». 16 de candidatis ad S. Or­ dines (.1. .t. X., p. 130) iubet ut parochus referat « num inter parentes alicuius infirmitatis indicia ac praecipue mentis mormnque pravorum adsint quae atavismum suspicari sinant ■>. In specie examen psychialricum omnino necessarium est si quis facile morbido modo sine apparente ratione DE UTIBIIR ΠΡΜΛΝ18 MORALITER CONSIDERATIS 57 a statu summae exaltationis in statum maximae depressionis et impotentiae transire solet ita ut germina verae psychosac latere videantur (periculum maniae circularis); pari modo si quis morbido modo suspiciosum et dillidentem sese exhibet et continuos conflictus habet atque querelas neque rationibus et monitionibus cedat sed incurabilis maneat (periculum pa­ ranoiac); tandem si agatur de typis singularibus solitariis sibi aliisque extraneis seu exsulibus in quibus contactus cum realitate deest (periculum schizophreniae)· Si praesentia huiusmodi periculi iudicio psyehiatri con­ firmatur, tales vitae religiosae vel sacerdotali omnino ineptos habendi sunt. Verum etiam ubi symptoma mere neurotica vel psyc.hopatica sese produnt, caute tamen procedendum est. Omnino arcendi sunt qui indolem plane hystericam prae se ferunt vel abulia vel vere morbidis deviatio­ nibus sexualibus continuo laborant. Magna etiam cautela utendum cum iis qui morbida depressione melancholica affecti sunt eo vel magis quia forsitan in veram psychosam degeneratura est. Obsessio psychica, in specie gravis scrupidositas quae a perito directore spiritus corrigi nequit, ratio esse potest cur ante admissionem ad professionem vel S. Ordines indicium psyehiatri petatur. Tandem quoad simplices neurasthenicos praesertim in ordine ad vitam religiosam serio perpendendum est mini disciplinam et labores Instituto proprios ferre valituri sint; id quod a gradu defatiga­ tionis nervorum atque a spe curationis pendebit. Demum fac observes pluribus psychopathicis etiam statum matri­ monialem esse dissuadendum ob proprium uxoris atque futurae prolis bonum; quapropter in dubio consultatio medica omnino commendanda est de qua vide tom. II, n. 636, q. 2, 2 ‘). Caput III. DE ACTIBUS HUMANIS MORALITER CONSIDERATIS Agendum 1“ de natura et speciebus, 2° de principiis moralitatis. Articulus I. Natura et species moralitatis. 46. — Notio moralitatis. Artibus humanis prout a voluntate ■deliberata procedunt propria est specialis iUa_Jfilwdii.as. seu. pro­ prietas qua dicuntur boni vel mali luoralitcr. quaeque in genere ’> Cfr. Schulte. I. c. et Zirkiirv run l'*uchi>i>alhcn III Λ. K. S, (1037). ι>. 257: Bless. I. r. et I'VJchnpfdJinltwhi jHudoralix lu Λ. K. S, (1932), />. G; Orrr RocpitiU en /Syr/nwr. ibid. (1937), P. IGI, 199. 58 LIB. 1. TRACT. II. CAPUT HI. rnoralitas dicitnir. Est autem liaee bonitas vel malitia moralis sila in convenientia vel disconvenientia actus humani eum regula propria artus humani qua talis seu eum regula moraljtatis; ita ut bonum sit quidquid huic regulae conforme est, malum quidquid ab ea deficit. Regula autem moralitatis est regula ordinis quam Deus hominibus in actibus deliberatis sequendam statuit quaeque dirigit ipsos in finem ultimum humanae citae (n. 31). Notanda. 1° Haec de bonitate et malitia morali generaliter dicta com­ munis omnium theologorum fert sententia. Disputatur vero, in quo formaliter consistat esse morale seu quae sit ipsa moralitatis essentia. Alii eam reponunt in denominatione C-rlrinseca a regula morum, alii autem in relatione ad regulam moram; quae relatio aliis est relatio rationis tantum, aliis relatio rcalis praedica· mentalis, aliis domum real is transcendentalis. Cum hac ultima sententia dicendum videtur moralitatem esse ordinem realem actuum humanorum ad regulas morum, ipsis actibus intrinseco imbibitum, seu _es.se relationem realem transrcndrntalem ad regulas inorum. Et quidem rnoralitas in genere, prout abstrahit a bono vel malo, est relatio regulabilitatis seu rommensurabilitatis seu subicctionis regulis morum. Haec autem regulabilitas per convenientiam vel disconvenientiam cum regulis morum contra­ hitur ad bonitatem vel malitiam moralem. Notes sub regulis morum compre­ hendi tum leges et praecepta, tum etiam consilia. 2° Quum actus humani formaliter constituantur per ordinem seu tendentiam traiLKcndentalem ad suum obiectuu^ actus humanus dicit relationem trailscendentalem ad reguhis juurum. quatenus dicit relationem transcendcntalem ad obieetum, ut subest regulis morum. Unde magis explicite rnoralitas actuum humanorum definiri potest ipsorum relatio realis transcendent alis ad obieetum, prout subest regulis morum. 3° Libertas requiritur ad,moralitatem; actus enim necessarii non subiiciuutur regulis morum nec sunt ab iis dirigi biles. sed soli actus liberi. Non est tamen eadem libertatis et moralitatis ratio; artus dicitur liber quatenus a libera volun­ tate procedit, moralis quatenus subiiritur regulis morum, conformis ipsis vel dilïorrnis ab ipsis exsistens. Hinc rnoralitas formaliter non in artus libertate con­ sistit, sed haec est fundamentum moralitatis, tamquam requisitum ad id ut .actus secundum se sit diligibilis a regulis morum et capax moralitatis. — Quia autem libertas est moralitatis necessarium fumlamentum. etiam ii tantum actus sunt intrinsece morales, qui sunt intrinsece voluntarii et liberi. Tales sunt actus eliciti a voluntate, qui intrinsece et essentialiter voluntarii et liberi sunt; dein etiam omnes illi actus qui hanc libertatem intrinsece participant. Actus autem membro­ rum externorum, qui secundum so non sunt intrinsece liberi, sed tantum per denominationem ext rinsecam ab artu voluntatis quo imperantur libari dicuntur, secundum st» etiam solummodo per denominationem extrinsecam ab actu interno morales sunt (loquendo semper de moralitate formali). Dixi actum externum serumium se, quia, si actum externum consideres prout cum actu interno volun­ tatis unum moraliter actum constituit, hic actus utique intrinseci» moralis eat dicendus. 4° Moralitas formalia et rnoralitas obierlira. Moralitas primo et per se con­ venit actui humano, unde aclUÀJlUWlîilUW jormaldcr moralis eet dicendus. (Jumil autem regula morum non regulet actum humanum, nisi regulando eius iectum. obieetum etiam dicendum est bonum vel malum moraliter bonitate vel malitia DE A< TIRUS HI MANIS MOK VEITER CONSIDERATIS 59 non formali quidem, 80(1 obitchra, 11 ace ergo JiwiuJij.i·*.vldectiva_v*J_ modu* <1111obififtti habendi &e ayb tamquam nub mensura cui vel coneonat vol dissonat in quantum terminal voluntatis actum *). 47. — Regula moralitatis. Sicut ordo artificialis sumiltu.· per nilUUiU’aJiqjicm ad regulas art is. it a ordo moralis surnh tir secundum regulas moralitatis. Quae legula, sicut in artificialibus sumitur a line proprio artis, sic in mondibus a line moralitatis. qui est tinis ultimus totius Immaua·· vitae5). Hinc moraliter bonum est quod commensuratur seu adaequatur huic regulae ordinanti in finem ultimum, nudum autem quod ab illa adaequat ione deficit. — Regula autem moralitatis duplex distinguitur: alia suprema et extrinseca, quae est lex aeterna seu ratio Dei; alia proxima et homogenea seu intrinseca, quae est ratio humana. Iam age: I. Regula moralitatis suprema seu lex aeterna est ratio (i. e. ordinatio) divinae sapientiae secundum quod est direct ira omnium actuum in finem ultimum»). Vocatur le.r seu ratio divina, adiuncta voluntate divina; et quidem lex aeterna, non lex divina positiva. Cetera autem quae ad explicationem huius definitionis spectant, vide in tractatu de Legibus, n. 130, ubi ex professo de lege aeterna agendum est. Ab hac autem lege aeterna tamquam a prima regula seu mensura actuum humanorum oinnes. aliae, derivantur et. hab.ent rationem legis quatenus ei subordinantiu* et ab ea participant. Haec autem participatio legis aeternae quatenus est naturalis seu a natura indita vocatur lex xaTUJIU.IS, et continet prima principia moralia naturaliter nota et etiam, reductive saltem, conclusiones ex primis principiis deductas. Quatenus vero haec, participatio locum habet mediante revelatione seu communi­ catione speciali, vocatur lex positiva, sive divina, si nititur revelatione divina, sive humana, si nititur promulgatione facta a legislatore humano. .LegÇs_.îU>Xem .positivae sunt participat tones legis aeternae mediante lege naturali. quatenus haec dictitat parendum esse legitime praecipienti. Deo primum, cui homo in omnibus subiicitur, dein et homini, quatenus iste divinam auctoritatem participat. II. Regula proxima et homogenea seu intrinseca moralitatis est ratio humana, quatenus participat legem aeternam et subiicitur ei, seu dictainen rationis quod est participatio legis aeternae. Est proinde ratio, non secundum se, sed ut informata principiis legis naturalis eorumque conclusionibus et praeceptis legis positivae, di1 ) Cfr. Salm.· Λ/or., tract. XX. rap, |. panel, |, β. 3) ΜΙ. 7. 21. π. 2 λι| 2. 3) Cfr. ΜΙ. 7. »3. a. 1. S — Aehtxvh-D ν\ιι:χ, Thcol. Mor. · I. 60 MB. I. TRACI’. II. CAPUT III. vinae et humanae, et principiis particularibus prudentiae, seu ratio ut perfecta et formata per synderesin, scientiam moralem, praecepta divina et humana et principia particularia prudentiae. Nota. Hucusque dicta spectant ipsam regulam moralitatis determi­ natam et obicdicam, seu prout in se est. Haec regula applicatur ad actus particulares per dictamen conscientiae, quod indicat de hic et nunc faciendis. Conscientia proinde est applicatio prioris regulae, et simul, quum ipsa regulet actus in particulari, dici potest regula proxima moralitatis pro actibus ut hic et nunc ponendis. Et quia huius dietaminis rectitudo sumitur, non secundum legem ut est in se, sed ut est nobis subiective cognita et manifestata, seu secundum media et circumstantias contingentes, ex quibus notitia de lege et de actu ponendo hauriri potest, regula, proxima sub iedi va dicitur. Cfr. infra n. 64. . 48. — Species moralitatis. I. Certum est duri saltem duas spe­ cies completas moralitatis, bonitatem dico et malitiam moralem. Dicimus: species coni pietas, hoc est. tales quae actui sumpto in in­ dividuo cum omnibus suis circumstantiis conveniunt. Bonitas autem moralis consistit in positiva conformitate actus humani cum regula morum ordinante eum in finem ultimum verum; malitia moralis in positiva difformitate ab eadem, ita ut actus tendat in finem ulti­ mum falsum. — Porro, reapse dari actus humanos in concreto mo­ ralité!' bonos vel malos ex ipso facto exsistentiae regulae morum ultro sequitur. II. Praeter has duas species assignator tertia moralitatis species, indifferentia scii, moralis. Circa ipsam tamen non est una theolo­ gorum sententia. Certum quidem est (lari indifferentiam moralem tamquam speciem i neam pictam, seu dari actus secundum speciem indifferentes. Etenim actus humanus indifferens secundum speciem seu in abstracto sumptus est acLus qui ex solo obiecto, seclusis cirUUiLitantiis. neque bonus est neque malus, sed indifferens quoad utrumque; iamvero, patet dari plures actus (piorum obieetum ex se neque est positive conforme regulae morum neque ipsi difforme, sed indifferens ab ipsa declaratur, quia ex se nullam relationem eum tine ultimo habet; tales actus sunt v. g. actus deambulandi, onera levandi et huiusmodi ‘) (n. 41, 43). liispulatlULiiuncn utrum have indifferentia sit incompleta moralitatis species proprie.dicta μη improprii dicta tantum. Sunt, (pii putent indiffe­ rentiam proprie esse cetra genus moralitatis, eo quod regula morum nihil positive circa obtecta indifferent ia st atuai 4). Sed rect ius indifferent ia ') Cfr. 1-n. . ». 2) Cfr. Buuqnlllnn. h. 318. DE ACTIBUS III Μ ΑΜΗ MORALITE» CONS moralis diei videtur species proprie dicta moralitatis; est enim talis vi ipsius regulae moruin, quia regula morum positivo saltem statuit obiecta illa yidilUUL pmr JJU Jiuvui_ullimum. Unde etiam vocantur atque, servatis servandis, vere sunt permissa l). Controvert it ur, utrum detur species etiam completa indifferentiae moralis, a. v. num actus humanus complete seu in individuo spectatus umquam possit manere moraliter indifferens. Quae quaestio cum annexis suis in numero sequenti paulo fusius tractabitur. 49. — Quaestiones. Qua er. 1° Am detur actio indifferens in in­ dividuo, i. e. actio quae spectatis omnibus circumstantiis eam indi vi­ duantibus maneat indifferens et tamen sit actus vere humanus. Notes: 1° quaestionem agitari tantum de actu vere humano seu deli­ berato: nemo enim negat actus indeliberatos, ut sunt sic dicti actus ho­ minis, qui ex mera imaginatione seu naturae impulsu procedunt, nec esse bonos nec malos moraliter, quia non sunt actus humani et proinde extra genus actuum monilium exsistunt; 2° agi de indifferentia ex carentia omnis bonitatis vel malitiae moralis: non de indifferentia ad bonitatem vel malitiam aut ad meritum vel demeritum in ordine supernaturali. Reep. Disp. Affirmant Scot istae; sed probabilius negandum cum S. Thoma, Thomistis et pluribus aliis. Etenim actus humanus etiamsi secundum speciem seu ex obiecto sit indifferens, tamen in individuo in­ differens esse nequit, eum quilibet actus individualis necessario habeat aliquam circumstantiam per quam trahitur ad bonum vel malum, ad minus ex parte intentionis finis. Huius rationes sunt : 1° Actus humanus circumstantiis determinatus semper ad aliquem finem ultimum est ordinatus **). Atqui talis actus necessario erit moraliter bonus aut malus. Etenim ex ordinatione ad finem ultimum verum actus, etiamsi ex obiecto sit indifferens, erit bonus; si vero ad aliquid aliud ordinatur tamquam ad finem ultimum, quod tamen vere finis ultimus non est, erit malus. 2° Homo, deliberate agens, vel agit actualiter aut virtualité!· ex intentione finis honesti seu alicuius virtutis, et tunc actio est bona ex fine intento, etiamsi ex obiecto sit indifferens; vel non agit actualiter vel virtualité!· ex intentione finis honesti, et tune actio est mala eo ipso quod caret fine honesto. Homo enim in omni actu deliberato tenetur agere saltem virt militer ex intentione finis honesti, quia tonetur agere ut homo et proin ex intentione finis, naturae humanae seu rationi consentanei ’). Confirmatur ex eo quod actus indifferens in individuo esset actus carens insta necessitate vel pia utilitate, ideoque hoc ipso actus otiosus; actus autem otiosus est malus, ut colligitur ex Matth. 12, 36: * Omne ’> Cfr I II 7 *1 Cfi I II. riis theol. thorn.. part II. Imri. |. disp. 1, a. 7; Grvilt, n. 4. III. 18. ti. II. 62 LIB. I. TRACT. II. CAPUT III. verbum otiosum, quod locuti fuerint homines, reddent rationem de eo in die indicii »*). 50. — Notanda. 1° Totum igitur fundamentum huius sententiae stat in hoc, quod homo (piotiescumquc cum deliberatione rationis agit tenetur actum SUUM IN FINEM HONESTUM ALICUIUS VIRTUTIS ET IN DEUM REFERRE. Ad 11OC ta- inen non requiritur, ut quis in omni actu actualiter intendat finem honestum; multo minus ut actualiter et explicite opus in Deum referral. Ad hoc ut actus sit bonus sutlicit actum rirtualiter ex intentione finis honesti procedere1, h. e. pro. cedere vi intentionis praecedentis, puta faciendi omnia virtuose seu in ordine ad bonum honestum. Talis enim actus revera refertur in finem honestum; hoc etiam sufficere ut actus sufficienter in Deum sit ordinatus, habes in 7. 2. 2° luxta aliquos, saltem ii qui addicti sunt sententiae scotisticao per ac· cidemt ponere valent actus indifferentes in individuo, efformando sibi conscientiam scotisticam 23*). At nec hoc admittendum videtur; etsi homo erronee putet se po­ nere actum nec bonum nec malum, sedjndiffercntem,.nihilominus jrimul efformat iudkiuju^pracdicuLiH. prudentiae, liane.ajvc in ipso actu sive (piando causa actus ponitur, jiercipiatur aliqnalis dependentia a regula morum. Ad hanc enim perceptionem sufficit, ut homo advertat obligationem connaturaliter agendi, i. e. pro­ pter linem naturae humanae consentaneum : iamvero talis advertentia in homine, usu rationis fniente eaque de facto utente, vi syndereseos seu habitus primorum principiorum moralium, cuivis homini inditi, vix umquain deerit. Imo dicendum videtur hanc advertentium in actu vere humano omnino deesse non posse, cum notio boni humani a deliberatione illa, quae ad actum humanum requiritur, exsulare nequeat *). Quidquid vero est de hac controversia, certum est actum humanum per se dirigi debere in finem honestum, ita ut saltem peccatum materiale habeatur, quotiescumque haec intentio, etsi inculpabiliter, deesset. ergo artus humani ad Drum tamquam finem ultimum verum referendi sint, ad hoc ut sint simpliciter boni. 51. — Ql \ER. 2° Qi OMODo Nota, hic tantum agitari quaestionem, quid re<|uiratur ut actio sit 5iiupli(dt<‘i· hoiipst:i: non vero, quid requiratur ut sit de condigno meri­ toria praemii supernaturalis; qua de re videsie infra n. 310 s). <‘fr. l-II, ·) I I ! | j DE ACT! HUS HUMANIS MORALITE!! CONSIDERATIS (»3 h’tsp. Kcqiiiiittn· ul homo in omni suo actu siibiçcHve et positive in linem ultimum verum feudal: xubieclirc, i. e. cum vera volitione linis ultimi veri. qua subieetum agens in linem ultimum tendit: positive non mere negative, i. e. non tantum non excludendo linem ultimum. Non tamen requiritur ut haec intentio sit actualis nec ul sit explicita, sed sufficit rirhialis et implicitu: implicita, i. c. intendendo bonum sibi connatural* seu honestum, quin explicite de Deo tamquam fonte et tine omnis hone­ statis cogitet; rirtualis, i. e. agendo sub influxu intentionis boni honesti antea habitae; qui influxus aderit in omni actu ceterum non peccaminoso eius, qui se et omnia sua in linem virtutis vel in Deum ordinavit ’)· — Talis intentio saltem requiritur, quia secus actus non revera refertur in Deum. Sufficit autem talis intentio, quia ex una parte sic habetur cera directio actus in linem ultimum: etenim ille, (pii virtualiter saltem ex intentione linis honesti operatur, implicite actus suos in Deum ordinat, quum talis actus ex fine honesto procedens natura sua referatur in Deum tamquam regulam, fontem et finem omnis honestatis; ex alia autem parte intentio actualis et explicita semper haberi nequit, quia hoc est supra humanas vires *). Quum dicamus positivum ordinem in finem ultimum requiri, theore­ tic* discrepamus ab iis auctoribus, qui docent sufficere ut finis ultimus non excludatur; practice vero ab illis vix differimus, cum, nostro indicio, homo opus ceteroquin bonum ponendo, necessario finem ultimum saltem implicite intendat, quoties non excludit ·). Nota pro praxi. Quamvis actualis et explicita relatio operum in Deum non requiratur, merito tamen auctores cum S. Alfonso commendant (non imponunt ) fidelibus, ut saepe per diem vel saltem mane omnes actiones explicite in Deum referant. Idque vel ex eo magis utiliter commendatur, (plia ubi similis praxis negligitur, valde timendum est. ne plures actiones de facto ex motivo rationi dissono et saltem venialiter malo ponantur (n. 11, II. A., n. 21: cfr. Find. Alf.. 1, p. 155). in Deum KUjx?r omnia dilectum amore caritatis : ^veus peccatore·* in omni suo netu peccarent. Notes tamen secundum doctrinam S. Thoniae in homine tueto omnem actum bonum virtnaliter referri in Deum super omnia dilectum amnrc caritatis vi actus caritatis quo et omnia sua in Deum ordinavit. l) Imo in tali actu militia videtur etiam intentio actualis implicita semper mh^-v; cfr. Emat, IWr dir Xahrriidiakrit der (iidrn Meinuna, t 3. 2> Quum s. \lfonstm η. II dicit ad hoc ut actus «It bonus requiri ut saltem per Intentionem vlrtunlcm ad Deum m*u ad gloriam Del referatur. hoc est intclllgcnduin de intentione virtual! implicita. ut patet ex sequent Ibus. ubi lutent Ionem «altam virtualem tini* Aonrx/i in genere suA* cere edicit. Errant Igitur qui S. Alfotuw imponunt sententiam -ecundum quam omnia virtnaliter rj-plinlr in gloriam Dei referre tenetur homo, ne saltam venialiter t»vccet, J) Cfr. Grvdt, /. r., n. 919; Lehu, Philon, tuor., μ, 123. 3°; 1 ind. Alf., II. p. 500. 6! LIB. I. TRACT. Π. CAPUT III. Articulus II. Principia moralitatis. 52. — Principia moralitatis dicuntur ea, ex quibus lit, ut actus bonus sit, aut malus, aut indifferens. Sunt autem proprie loquendo duo, obiectum morale et circumstantiae morales: sed. cum tinis sit circumstantia praecipua, de eo seorsum agunt Theologi, et hac ra­ tione tria numerantur moralitatis principia, scilicet obiectum, /inis, et circumstantiae, eaque omnia prout subsunt regulis morum. § 1. - Obiectum. 53. — Notio. Obiectum hic est id, quod actus primo et per se - attingit, prout subiacet regulis morum; v. g. res aliena est obiectum . Deus obiectum caritatis, proximus homicidii (n. 36). Divisio. Obiectum morale bifariam distinguitur; est nempe vel üd.'ipisecc b.omUD aut malum aut indifferens, quajido legi naturali '-**'*i- directe conforme aut difforme est aut ab ea permittitur; vel ejtrin- *· sece, quando directe regulatur lege positiva (quamvis indirecte legi naturali subsit, a qua quippe, omnis lex positiva vim suam mu­ tuetur). Hinc intrinsece mala dicuntur prohibita quia mala sunt; extrinseee mala dicuntur mala, quia prohibita sunt. Obiectum intrinsece bonum vel malum subdividitur in absolute tale, et hypothetice solum: 1° absolute, quod per se congruit vel re­ pugnat ordini rerum metaphysice necessario et immutabili, ex ipsis rerum essentiis emananti. Sic Dei amor et cultus sunt quid absolute bonum; odium Dei, periurium, mendacium, sunt quid absolute malum. — 2° Hypothetice, quod per se congruit vel repugnat ordini rerum hypothetice necessario, supposita nempe tali rerum condi­ tione; hoc per accidens in certis circumstantiis mutari potest; quia^J dependet a supremo Dei vel ab hominis dominio. Sic ablatio rei alienae, homicidium, famae laesio, sunt intrinsece mala; aliquando tamen licita evadunt. Obiectum bonum demum potest esse aut de praecepto aut de consilio tantum; insuper potest, esse perfectum aut involvere im­ perfectionem. \ 4 UE \ΙΊΊ1ΙΓΝ JH MANIS MORAI.ITER CI 54. — Principium. Actus humanus ab obiecto prout subesi regulae inorum desumit primariam et essentialem moralitatem _ suam. Kalio est, quia actus moralis debet sumere primam speciem moralitatis ah eo, quod primario respicit, seu in quod primo et per se tendit, prout hoc subiacet regulis morum; atqui tendit per se ’ primo ad obiectum; circumstantias vero solum attingit consequenter el secundario; igitur si capit ab obiecto morali bonitatem vel ma­ litiam, haec debet esse prima et essentialis. Cfr. I-Π, q. 18, a. 2 (n. 37). Neque obiiciatur, priorem esse respectum ad finem quam ad obiectum, atque ideo primam moralitatem desumendam esse ex fine. Si enim intelligitur linis operis, coincidit cum obiecto; si tinis operantis, ipsam volitionem objecti praerequirit, eique superadditur (cfr. tamen n. 62). Inde sequitur, quod si obiectum est indifferens, bonitatem vel malit iam primam t unc accipiet ex tine aliisque circumstantiis, quibus honestari vel vitiari potest (n. 11). 55. — Quaestiones. Quaer. 1° Quodnam proprie sit obiectum morale actus eliciti voluntatis, quatenus IMPERAT alios actus. Rcsp. Est ipse actus imperatus, prout subest regulae morum. Illud enim est obiectum morale actus voluntatis, quod voluntas primo et per se vult quatenus illud subest regulae morum. Sed quando voluntas im­ perat alium actum, hunc ipsum actum primo et per se vult; et quidem ut obiectum morale, quatenus subest regulae moruin. — Cum vero ipse actus imperatus iterum tantummodo ex suo obiecto morali subsit regulae inorum, sequitur actus imperantis et actus imperati raoraliter idem cen­ seri posse,obiectum. Unde si quis vult auferre rem alienam, obiectum iminediatum^volitionisjest actus auferendi, quo mediante tangit rem alienam quae est obiectum actus auferendi *)· QüAER. 2° Jn actus elicitus voluntatis hauriat aliquam moralitatem ex actu aeterno, ut est actus. Pracn. Dicitur: ut est actus, i. e. effective seu ex ipsa operis positione: nam actum voluntatis ex actu externo ut est obiectum seu spécifient i ve haurire moralitatem, sequitur ex principio supra tradito. Dicitur: aliquam moralitatem: iamvero duplex distingui potest moralitas: essentialis seu simpliciter dicta et accidentalis seu secundum quid. Illa est ea moralitas .quae oritur ex rolitionc tinis; cui correspondet praemium vel poena es­ sentialis in altera vita; moralitas vero accidentalis ea est quae accidit ei ex adeptione finis, atque cui correspondet praemium vel poena acci­ dentalis. Rcsp. Dist.: 1° Actus elicitus voluntatis per se nullam moralitatem essentialem haurit ex positione actus externi. Ratio est quia actus externus h ('fr. h», h S. Th.. /n 1-11. Cfr. I-II. ·/. 21·, « I; II Sml.. <11*1. 10. 11. Circumstantiae QUANDOQUE PRIMAM actui dant bonitatem tel malitiam; idque accidit : 1° «piando obiectum est indifferens: quia tunc ex obiecto nulla bonitas vel malitia oritur ideoqne vel malitia necessario primo oritur ex circumstantiis actum individuantibus, saltem ex fine, ut supra probatum fuit (n. -19): ut cum (piis deam­ bulat ex obedient ia vel contra eam; — 2° (piando circumstantia aliqua obiecti bonitatem vel malitiam tollit actumque ex obiecto bonum reddit malum vel ex obiecto malum reddit bonum. Prius — accidit (piando actui ex obiecto bono accedit aliqua circumstantia mala, inxta effatum S. Thomae: Bonum causatur ex integra causa, malum ex singularibus defectibus *); ita v. g. cum datur eleemosyna cum detrimento familiae, egestate pressae. Alterum obtinet, quando actui ex obiecto e^tripsece vel intrinsece sed hypothetice malo ac­ cedit circumstantia malitiam object i tollens .illudque bonum, red­ dens, ut cum (piis die Dominica Missam omittit ut moribundo as­ sistat, vel in extrema sua necessitate aufert rem alienam ut sibi sublevet. Patet ex dictis n. 53. Aliquando circumstantia mala non videtur tollere omnem bonitatem actus; eo vel magis, quod secus pauci actus boni etiam in viris sanetis reperirentur (n. 39). Attamen, secundum plures. si omnino formaliter loqui velimus, res apparenter tantum ita sese habet ; cum principium mox traditum exceptionem haud patiatur. Unde de facto tunc saepe plures actus saltem interni seu eliciti voluntatis ponuntur: actus vero externus erit malus vel bonus, prout mala circumstantia eum reapse inficit aut non ita *). III. Circumstantiae diverse afficiunt actum: aliae nempe mblunt actui novam bonitatem vel malitiam specie distluelam: aliae vero augent dumtaxat- vel minuunt eam intra eamdem speciem. Ratio est, (plia quaedam circumstantiae speciem moralitatis ex se habent diversam ab ea, (piam actus ab obiecto trahit; quaedam vero nullam habent distinctam inoralitatem, sed augent tantummodo vel mi­ nuunt eam, quae ab obiecto provenit. Hinc v. g. quod res furto ablata ad divinum cultum pertineat, novam malitiae speciem su­ peraddit; at (piod in magna vel parva materiae (piantitate ablata sit. solummodo potest furti malitiam in eadem specie augere vel minuere. rerum forma colore, malum ■Q—«_ I C4-W ') I II, Q. I!·. n. 6 ml 1. -) <’fr. WiiMi, th· ad. Iniin., η. .’»31 Io. h 8. Th., /n I-IL Q· I#, fiittp, 9. art. 4. LIB. I. TRACT. II. CAPUT III DE ACTIBUS IIUMAMS MORALITER CONSIDERATIS Ergo eidem actui plurcs simul inesse possunt moralitates specie di­ versae, ob plurcs circumstantias adiunctas epecimn mutantes, e. g. persona sacra, (piae adulteratur, quatuor peccata specie distincta perpetrat; unum contra castitatem, accedendo ad non suam: secundum contra iustitiam, accedendo ad alienam; tertium contra religionem, violando votum; (piartum contra caritatem proximi, praebendo scandalum complici. sit mala tamquam effectus, seu ut ipsa causa fiat mala et cavenda quia inde talis effectus sequitur. Argumentum et sic proponi potest: cum voluntas feratur in causam, et non in effectum secundum se. sed e contra effectum secundum se per­ mittat tantum, effectu» ei imputari nequit, nisi propter obligationem vitandi talem cfïectuni agens moraliter censeatur illum in se voluisse. QUAER. 2° Quando urgeat haec obligatio causam non ponendi vel positam removendi ne effectus malus sequatur vel alias impediendi talem effectum, ita ut secus effectus malus agenti imputetur. lieep. 1° Si agitur de effectu in se malo ad quem agens positive concurrit, per se, i. e. nisi legitima ratio excuset, adest obligatio ge­ neralis tales effectus praecavendi. 2° Si agitur de effectu in se malo, ad (piem agens NULLO po­ sitivo i.xeluxu concurrit, non adest obligatio generalis omnes tales effectus praecavendi; ut plurimum tamen habebitur obligatio par­ ticularis, uti religionis vel iustitiae vel saltem caritatis, impediendi talem effectum, nisi legitima ratio excuset. • Porro positive ad effectum concurrit qui ponit causam per se talis effectus atque etiam, uti videtur, (pii ponit causam per ac­ cidens (piae non sit mera conditio sine qua non vel mera occasio vel mera omissio; secus vero agens nullo positivo influxu ad effectum concurrit. IV. Circumstantiae actum malum in aliam speciem THEOLOGICAM transferre possunt: si speciem moralem non mutantes ita peccata minuant aut aggravent, ut ex mortali fiat veniale aut ricerersa. Tunc actum in aliam speciem theologicam transferre dicuntur, quatenus haec non ordinem honestatis naturalis, sed ordinem gratiae respicit. 58. — Quaestiones circa circumstantiam effectus. Quaer. 1° 4/i et quomodo actu* humanus moralitatem aliquam desumat ex circum­ stantia effectue. * Praenotandum hic quaeri tantum de moralitatc quam actus humanus sumit ex effectu qui est circumstantia actionis vel omissionis; h. e. de effectu (pii praeter ijdudi Cfr. In. a S. Th.. In 1-11. dittp. art. 3, n. 17. h. 07, n. 73, TRACTATUS III. DE CONSCIENTIA S. Alf., lib. 1; II. J., fr. 1. 63. — Principia mora litat is actuum humanorum sunt, iuxta dicta in tractatu praecedenti: obiectum, circumstantiae et finis, prout haec subsunt regulae morum. Quam ob rem. agendum iam est de regula morum, et quidem prius de regula morum interna et subiedira, seu de conscientia. Idque tam de quidditate eius quam de proprietatibus conscientiae quae sit sufficiens norma agendi, nempe de eius veritate et certitudine. Hinc dicemus: 1° de conscientia in genere, 2° de conscientia vera et erronea, 3° de conscientia certa et dubia. Quia vero specialis adest difficultas, quomodo habeatur con­ scientia sufficienter certa ex opinione probabili, ideo adiungemus distinctum caput de hac materia et agemus -1° de usu opinionis probabilis. Caput I. CONSCI ENTI \ I\ GENERE 64. — Notio. Conscientia est indicium seu dictamen rationis praeticum, ostendens quid hic et nunc agendum sit ut bonum, aut vitandum ut malum. Dicitur: I" ludicium seu dictamen: nam noti quicumque actus intellectus est conscientia sed actus indicativus dumtaxat. 2" Praeticum: quia actiones singulares dirigit. Indicium enim aÎiuiï est speculativum aliud praeticum. Speculativum. quod geiieratim pronuntiat de veri­ tate, seu quod generatim dictat aliquid esso bonum vel malum, v. g. infirmos excusari a praecepto icinnii; praeticum, quod veritatem cognitam ordinat ad us.hiç et nunc ponendum seu quod in casu particulari dictat quid hic et nunc 0 — AEHTKVs-Iumi-x, T/irol. Mor. · l. 76 LIB. I. TllACT. III. CAPUT I. ac in talibus circumstantiis sit faciendum vol omittendum, v. g. talis infirmus nunc non debet ieiunare (S. Th., 1, 60. eundum qunc conscientia unice coginwcltlvc versaretur circa opnw In particulari ponen­ dum. (’fr. etiam Benz, apud iwriod. Dic. Thom. (1925). p. 106. ·) Cfr. Infra. >1. 283; S. Th., IMI. 7. 17. a. '3. ') Inu», Ipse actiis ludldl prudentiae videtur c**e actu* conscientiae, luxta diota n. 61. in nota. (’fr. In. a S. Th.. I. r., o. 1(1; Bcmidouln-Gnrdvil, l>e Conse,, p, 9. ‘) (’oulstlcn vocatur ea par* rtehuitiao monili*, quae principia grnemlin multis cnalbiu |Mirt leularibu* ai-comodat. 6) All<|Ul eoiLMdcntiam m iam dlMinguunl a cmtHclcntia rmi. Ip*in ennu ient ia lecta eu est quae formatur luxta reguhu prudent Ia··, conech ntla veni, quae dlrtltat quod oblcctivo Μ·<·ηη»1ηιη nindiL* morum e*t. Hinc etiam conscientia Invluelbllltei entmea ip*i* r-t n*cta. quamvl* non Ad conscientiam erroneam reducuntur: u) conscientia perplexa, (piae apprehendit peccatum in utroque termino, nempe sive agatur sive non agatur; b) scrupulosa, quae potius est status mentis vi cuius (piis facile ex levibus motivis indicat aut timet actionem esse inalam; c) laxa, (piae potius est vi cuius quis facile " - ex levibus moment is indicat non esse malum, quod revera malum est, aut leve malum esse, quod grave est. r 2° Respectu subiecti distinguitur conscientia: a) Certa, (piae '? exdudit prudentem et stricte dictam diihitatinnam, et est certa certitudine aul stricte aut late dicta seu opinat i va. — Prior habetur (pium conscientia sine errandi formidine, saltem rationabili, aliquid licitum vel illicitum esse dictat; non excludit ergo necessario pos­ sibilitatem, sed prudentem saltem formidinem erroris tantum. Altera habetur, quum conscientia ex gravi fundamento indicat quidem aliquid licitum vel illicitum, attamen cum prudenti formidine erroris. — b) Dubia, quae suspendit indicium inter utramque partem, neutri assentiendo vel dissentiendo; haec revera conscientia non est, cum nullum indicium proferat. Caput II. CONSCIENTIA VERA ET ERRONEA Articulus /. Conscientia vera. ' 66. — Principia. I. Conscientia est regula proxima moralitatis actus humani. Non ita quidem ut indicium humanum sit norma prima e| iiylependens, sed tamquam notifieans voluntatem seu prae­ ceptum Dei applicandum casui particulari. Ordinatio enim Dei, •piae est prima et, fundamentalis norma agendi, homini in concreto applicari cumque ligare nequit, nisi per cognitionem et indicium ei proponatur et ideo homo seipsum libere dirigat (cfr. supra n. 17). Unde S. Thomas: « Eadem virtus est (pia praeceptum ligat et qua conscientia ligat, cum praeceptum non liget nisi per virtutem seien»lt vera. Notes Autem conscientiam Invincibiliter erroneam dici tamen practice veram: vvriUu enim prarlira roiiHistlt in eonfnrmitate eum appetitu recto hou voluntate bene dUpoeitn in ordine nd bnniiin hnncMtuin. TiiUa autem conXormltna etiam in eon*'leiitlu Invincibiliter erronea invenitur. Z" ~.r . Z~ LIB. I. TRACT. III. CAPUT II. tiae nec scientia nisi per virtutem praecepti. Undo cum conscientia nihil aliud sit quam applicatio notitiae ad actum, constat quod conscientia ligare dicitur vi praecepti divini » *)· Errant igitur fautores sic dicti « existentialismi ethici» seu «ethicae situationis » elevantes conscientiam humanam ad gradum normae pri­ mariae, qua non ordinatio obicctiva generalis casui concreto applicatur sed ex propria circumstantiarum consideratione ab intra creatur. Hoc principium totum ordinem mor.ditatis subverteret, cum conscientia boni­ tatem suam haurit non ex iudicio hominis sed ex eonformitate ad QfttiQJWi.il llfii.?). Unde sequitur: IT. Conscientia ut sit recta norma subiectwa, conformari debet normae obieclivae. Habet enim homo obligationem1)curandi non tantummodo ut habeat intentionem bonam, sed^ut ipse actus sit bonus; debitum autem faciendi includit obligationem sciendi, cum nemo possit obligationes implere, nisi ipsas cognoscat. Ideo homo obligationem habet recte formandi conscientiam suam tum in genere tum in casibus particularibus. IIoc autem duplicem operationem requirit: a) intellectualem, qua inquirat et addiscat, normas morales a Deo et legitima auctoritate positas: 1. in genere sc. adaequata instructione doctrinae Christianae eiusque prin­ cipiorum moralium; legum etiam ecclesiasticarum et civilium, ‘1”}M’ muniter vitam propriam tangere solent; 2. in specie sc. accuratiori indaga­ tione in casu concreto magis difficili aut momentoso in quo generalis co­ gnitio non sufficeret; praesertim si ex causis intrinsecis vel extrinsecis aliqua prudens dubitatio exsurgat. b) moralem, qua formetur sincera dispositio animae sequendi Dei beneplacitum ac virtuose agendi. Constat enim talem dispositionem in anima creare connaturalitatem quamdam affectus ad veritatem moralem, dum e contra passiones indomitae ac indifferentia mentem obtenebrent et affectum a veritate avertant.1). Prae ceteris autem huc pertinet for­ matio et cultus virtutis prudentiae, cuius praecise est determinare, quaenam normae generales et quomodo, omnibus perpensis circumstantiis, appli­ candae sint ad casum particularem (cfr. supra /». 61 bis et infra n. 283). 111. Diligentia in inquisitione normae obieclivae impendenda re­ quiritur relatira Oid conditionem personae, gravitatem rei ac\irgentiam aut opportunitatem actionis. JSojl requiritur quidem diligentia extraor*) Verita q. 17, a. 3. 2) PIUM XII, Knc. Humani wnrriit, 12 Aiitf. 11)50 In J. X. (1950), p. 57 1-575; pmcHertlin Nunt. mdloph. 23 Mnrt. 1952 In J. J.X. (1952). p. 272 *qq. ct Alloc. 18 April. 1952 in .i. J..S. (1952). ρ. Ill w. Inutr. 8. Off. 2 Febr. 1950 In J. A. X. (1956) p. 111. ( fr. Hürth In /VnTx/irn (1952). p. 223 xqq.: Fiichv In SthnladUc (1952). p. 161 · 182; Id. In .V. R. Th. (1951). p. 1073-1085; run Kycn In .V. K. St. (1953), p. 265-276. ·) <’fr. Eno. Human! I· c., p. 571: S, Th., 1-11. q. 15. a, 2; q. 91. a. CON8CLENTIA VERA ET ERRONEA •liüllEÜi sed quam homines cordat i ac prudentes in rebus momentosis adhibere solent; secus enim humanum modum agendi excederet. In hac autem re non datur nonna absoluta aequalis pro quacumque persona in quocumque casu: sed attendenda: a) conditio subiectiva personae; maior diligentia, praesertim in ge­ nerali format ione conscient iae, requiritur in .persona culta et quae posi­ tionem directivam in societate habet, «piam in persona simplicis condi­ tionis: pro hisce plerumque sufficit, ut addiscant doctrinam Christianam uti communiter docetur ab auctoritate constituta atque ut in casibus dubiis aut maioris momenti consilium petant. Maior praeterea pro om­ nibus requiritur diligentia in addiscendis normis moralibus, quae pro­ prium statum aut officium attingunt. b) pravitas obicctiva rei de qua agitur: maiori cum addiscenda sunt principia circa substantialia bona vitae individualis et socialis quam ^•circa accessoria: accuratiori et diuturniori deliberatione opus est in casu ubi minatur damnum obiectivum, (piam ubi agitur de solo praecepto observando etc. c) urgentia vel opportunitas actionis, qua sc. actio absque incom­ modo jmprqportionato ulterius differri non potest usquedum profundior investigatio de eius moralitate instituatur. Sic v. g. medicus in casu ubi urget periculum vitae, procedere potest ad actionem medicam de cuius liceitate seria probabilitate ei constat, licet tempore ordinario, data gra­ vitate materiae, accuratius indagare deberet Graviter peccat qui Ogeneralem conscientiae formationem no­ tabiliter negligit, sicut etiam^qui in re gravis momenti praecipitanter procedit absque necessitate; ac responsabilem se reddit de omnibus erroribus (piae exinde sequentur: est enim ignorantia vincibilis. Cfr. supra n. 12-13 (n. 173, r. Verum enim). Articulus H. Conscientia erronea. u 67. — Principia. 1. Conscientia invincibiliter errans, si prae: cipiat aut prohibeat, obstringit ut sibi obediatur: si permittat, e.rimit a peccato formali. Ratio prioris partis est quia formalis bonitas vel '· malitia voluntatis pendet ex obiecto, non secundum quod in se est, sed prout a ratione ajqnehendit ur, ideoque agere contra dictamen rationis apprehendentis actionem vel tamquam praeceptam, vel tamquam prohibitam, peccatum constituit. .Mcrkclbiuh, II. n. 19-51: Ennooke in Throl. QuaHaUchr. (1951), p. 385-113. «<ι MB. I. TRACT. III. CU’IJT If. Et hinc patet altera pars, quod dictamen illud sequendo dum permittit, homo non peccet ; inio opus fornuiliter bonum et, si est in statu gratiae, meritorium peragit (n. 5-7; 171, r. Quapropter). Conscientia tamen erronea non est norma per se seu vi legis particu­ laris obiectivae (haec enim erronee supponitur) reddens actum objective bonum, uti vellet, «ethica sit nationis ». sed per accidens scilicet ex prin­ cipio quodam superiori quo iste solus recte agit, qui vult conformare actionem suam ordinationi divinae. Cude nec in hoc casu bonitas subiectiva actus provenit ab independent i indicio conscientiae sed ab eius submis­ sione voluntati Dei ’)· Patet tamen coiiscientiain tali modo erroneam creare quidem obligationem vel lieeitatem eubiectivaui, non lanirn obitcljrum ius ad talem ac tionem in BQCic· tat.e; iiiH enim fundatur non in intentione subiectiva sed in lege obieetiva. Quod principium inconcussum manere debet in quaestionibus do tolerantia erroris. II. Conscientia vi ncibiliter erronea non est légitima norma agendi. IJÜWUUX.iuxlajiec coiiLra eam operari licet. Ratio est, quia error est vincibilis: idcirco tenetur homo diligentiam adhibere, ut. igno­ rantiam tollat vel invincibilem reddat. Secus enim operando sese temere exponit, periculo peccandi, quum advertat ad obligationem ulterioris inquisitionis antequam agat, et nihilominus sine tali in­ quisitione procedat. Temere autem se exponere periculo peccati utique peccatum involvit; cfr. supra n. 12-13 (». 4). 68. — Resolutiones. 1° Qui certas locutiones male sonantes exist imant venis esse blaspheming, dura revera non sunt, graviter peccant illas pro­ ferendo contra secundum decalogi praeceptum; ob erroneam conscientiam. 2° Si cui conscientia dictat se teneri ad mentiendum ut proximo periclitanti subveniat, peccat contra caritatem, si non mentitur (n. G). 3° Qui putat, sed ex errore vincibili, sibi furandum esse a divite, ut succurrat, egenti, peccat sive eum eiusmodi conscientia furatur, quia ignorantia vincibilis non excusat a peccato, sive non furatur, quia agit contra conscientiam. Debet itaque ante actionem, si fieri possit, errorem deponere inquirendo veritatem. 69. — Quaeritur hoe loco, num peccet ille, quijex conscientia erronea putat se peccare omittendo praeceptum, quod implere physice nequit, aut patiendo malum, quod vitare nequit. Resp. Negat.: quia neutrum est voluntarium; quaproter dictamen illud erroneum nequit, efficere quod talis omissio vel passio ipsi tamquam peccatum imputetur; propterea dicitur falsum esse speculative, non practice, siquidem non influit in actum. Hinc non peccat ignarus, etiamsi b β. Th.. MI. ·1 IM. α. Λ·#: Dr | ,ηΙ„ q. IT. η I; Il Sr,il.. dbd. 39, ,h 3 1M| 3. Mcrkdlxirh. I. n. ÎOK, 211. CONSCIENTIA VERA ET ERRONEA 81 peciUHO so credat, dum impotens omittit audire Sacrum in die feslo; indicat aut timet actionem esse malam. Principia. — I. Licet, imo opoutet, contra scrupulos agere. 1° Licet: (plia scrupulus non habet prudens et rationabile fundamentum, ideo <82 LIB. I. TRACT. 111. CAPUT II. Stare potest cum practica certitudine de actionis honestate, formando indicium illi contrarium per principia externa, maxime ex confes­ sarii auctoritate. 2° Oportet: quia scrupulus est irrationalis con­ scientiae timor, et scrupulositas ingentia damna tam corpori quam animae affert (n. 18). II. Primarium ac ferme unicum ad scrupulos abigendos reme­ dium esi prompta et submissa obedientia erga confessarium aut spiri­ tualem directorem. Ratio est, quia scrupulosus minime idoneus est qui seipsum dirigat, cum oculos mentis. habeat nubibus obtectos levibusque ile causis frequenter perturbatos, ideoque rectum de rebus indicium ferre nequeat ; quapropter necesse est ut illius indicio obsequatur, (pii nomine Dei eius conscientiam dirigit. Inde conse­ quitur, scrupulosum, qui ad obediendum animo paratus non est, curationis incapacem esse (m. 12). 72. — Signa scrupulosae conscientiae. Praecipua sunt: 1 °Pertinacia indicii, (pia quis confessarii vel sapientium consiliis parere renuit, varios consulit, sed nullius indicio acquiescit, imo quo plures audit, eo per­ plexior evadit. 21_Ere(picns indicii mutatio ex quacumque levi coniectura vel apnarentia, ita ut e. g. eamdem actionem modo licitam, modo illicitam habeat; unde oritur inconstantia in agendo. Item frequens mentis per­ turbatio, praesertim in operationibus externis, puta in Missae celebra­ tione, Officii recitatione. Sacramentorum ad ministrat ione vel susceptione. 3° Reflexiones ineptae circa plures ac minutiores circumstantias, quae in actione adfuerunt, vel adesse potuerunt, cuiusmodi vix in aliorum mentem veniunt. 1° Timor peccandi in omnibus, et mentis haesitatio, contra sapien­ tium imo et proprium indicium; inde repetita confessarii interrogatio an agendo secundum consilium suum conscientia immunis a culpa esse possit (n. 11). 5° In confessione minutissimas, imo insanas peccatorum circumstantias explicare, multas nugas tamquam peccata narrare, nec confessario mo­ nenti ut hisce supersedeat, acquiescere; circa confessiones morali dili­ gentia factas numquam securum esse, easdem saepe ex integro vel ex parte velle repetere. 6° Anxie precari, saepe subsistere ad renovandam intentionem et attentionem et saepe easdem preces repetere, maxime si cadunt sub prae­ cepto, ut sunt horae canonicae, poenitentia sacrament alis, preces Missae celebrandae. Ad haec tamni advertas velim: a) Conscientia scrupulosa confundenda minime est eum tenera. quae sapienter timet minima etiam, sed vera pec­ cata: haec omnibus summopere exoptanda eat. CONSCIENTI V VERA ET ERRONEA 83 ft). Scrupulosis adnumerandi non sunt illi, qui ajiccntiori vita tandem sincere conversi, aliquamdiu anguntur circa. confessiones praeteritas: huiusmodi quippe salutaris est sollicitudo, dummodo ad breve tempus, tum ad mundandam conscientiam diuturna peccando consuetudine irre­ titam. tum ad concipiendum horrorem a peccato, tum ad pravam consue­ tudinem efficacius vincendam. c) Contingit quosdam in certis materiis scrupulosos esse, v. g. in ° Ne austerum se praebeat afflicto; esset enim eidem addere affli­ ctionem, si. dum ad remedium accedit, novam afflictionem subire coge­ retur; et. si quandoque eum illo severe tractare opus fuerit, id agat tamen, quin confidentiae aditum tollat, quem semper Christiana caritas apertum esse postulat. 7° Scrupuloso, <μιΐ continue angitur in recitatione precum, prohibeat ne quidquam repetat. Imo clerico in Sacris, qui graves patitur anxietates in Officii recitatione, potest aliquando eadem interdici; eurn magnum incommodum excuset a praeceptis Ecclesiae (n. 12-19; lib. I. n. 177, in fine: Prax. ('onf., n. 95-9.8). De hae materia confer etiam \ertnys, Thcol. past., n. 17S sqq. 86 LIB. I. TRACT. Hl. OAI’UT III. Articulux V. Conscientia laxa. 76 bis. — Notio et causae conscientiae laxae. Conscientia laxa dicitur ille status mentis vi cuius quis facile ex levibus momentis indicat non esse malum quod revera malum est, aut leve malum esse quod grave est. — Praecipuae eius causae sunt: defectus indicii, instructionis et, in clericis, neglectus studii S. Theologiae Moralis; prava educatio; frequentatio personarum parum Christianarum; im­ petus passionum; pravi habitus; status teporis. Damna conscientiae laxae. Conscientia laxa saepe vincibiliter erronea est, saltem in causa: quo casu a peccato formali non excusat. Sed etiam si sit invincibiliter erronea, plura damna secum fert. Semper peccatum materiale adeoque objective veram deordinationem involvit; facile scandalum praebet; demum saepe periculo exponit formaliter peccandi ob difficultatem habitum semel contractum de­ ponendi, postquam (piis eius pravitatem perspexerit. Remedia conscientiae laxae. Habentur: humilis oratio ad lumen Spiritus Sancti obtinendum; serium totius animi status examen; exercitia spiritualia; consultatio virorum doctorum simul atque piorum; passionum refraenatio, etc. Caput ΙΙΓ. CONSCIENTIA CERTA ET DUBIA Articulum /. Conscientia certa. 77. — Notio certitudinis. Certitudo proprie est firma mentis adhaesio alicui propositioni, absque erroris formidine, saltem pru­ denti. Adhaesio autem illa est certitudo xubiectira, quippe quae in subiecto propositioni adhaerente inveniatur. Certitudo vero obiedira est ipsa propositio, quatenus continet fundamentum certitudinis subiectivae. ·>*■* Divisio. 1” Ratione gradi s triplex est: Metaphysiea, quae excludit omnem errandi possibilitatem: huiusmodi est certitudo tum primorum principiorum, tum conclusionum, quae ex ipsis imme­ diate eruuntur, tum fidei divinae, seu eorum quae expresse a Deo revelata sunt, aut ex iis evidenter colliguntur. — Physica, quae secundum natura»· leges, excludit errandi possibilitatem, at non re­ pugnat quod aliter se habeat per miraculum; hac certitudine gaudent ea omnia, (piae certo sensuum experimento nobis innotescunt. — Moralix, quae secundum leges morum seu inclinationum hominum sine portento in ordineJuui^.r]’nuidL4io>:syjilitatem excludit; hoc sensu v. g. certum est matrem filiis suis venenum non daturam. Praeter hos tres gradus certitudinis qui sive absolute, ut cer­ titudo metaphysica, sive conditional e, ut physica et moralis, er­ roris possibilitatem excludunt, datur adhuc alia quaedam certitudo, quae possibilitatem errandi nullatenus excludit. Vocatur certitudo probabilis, (pium argumentis non evidentibus, sed probabilibus tan­ tum innitatur; vel etiam moralis, quatenus sufficiens est in actibus moralibus ut inde regula moralitatis sumatur. Est autem duplex: prior est certitudo probabilis vel moralis stricta, quae tanta proba­ bilitate innititur, uJLnuf±r.aLj?H]jlcJD prudentem erroris formjdineiji ; est adhuc vera certitudo, (plia firmum assensum intellectus includit. — Altera est certitudo probabilis vel moralis lata, seu opiniouix proprie dictae, quae quidem prudentem et stricte dictam dubita­ tionem. non.veii> omnem prudentem, erroris, formidinem aufert. Non est vera certitudo, (plia assensum infirmum tantum admittit. Est status quidam medius intra veram certitudinem et dubium stri­ ctum. Talis certitudo habetur in sententia probabilissima et unice probabili; imo. in praesenti materia, etiam aequivalenter saltem invenitur in sententia certo vel notabiliter probabiliori ac apposita, ut infra magis patebit ‘). Infra certitudinem stricte dictam et opi­ nionem non habetur nisi suspicio et dubium sensu proprio sumptum, de quibus infra n. 79 dicetur. Triplex ille status sic praedare describitur al> Angelico: « Intellectu * noster... respectu partium contradictionis se habet diversimode. Quandoque enim non inclinatur magis ad unum quam aliud, vel propter defectum moventium, sicut in illis problematibus de quibus rationes non habemus, vel propter apparentem aequalitatem eorum quae movent ad utramque partem; et ista est dubiianlis *) Certitudo monilis qtine non excludit ptuttibdilalrui errandi. iwaliir etlnm certitudo prud. ntliills vel probabilis, quum non totali rei evident In. sed partiali tantum. m-u proluibllltate nitatur. Immerito hnee denominatio tribueretur certitudini morali illi quae errandi possibilitatem hypothetice excludit: merito vero applicatur certitudini monili etlnm luto dictae. Certitudo linee lato dicta vocatur simpliciter opinio; illa viro certitudo quae excludit non iiosslbllltatcm. -ed Inrmiiiinrin errandi, aliquando opinio, nllquando etlnm tides vocatur. Cfr. Gnrdcdl. ba crrtihuh pnibablt, apud /,'l. (11111), praracrtlm /». IUS. 88 LIB. L ΤΚΑ(Ί\ III. CAPUT HI. dispositio, qui fluctuat inter duiw partes contradictionis. Quandoque vero intel­ lectus inclinatur magis ad unum quam ad alterum; sed tamen illud inclinans non suflicicnter movet intellectum ad hoc quod determinet ipsum in unam partium totaliter, unde accipit quidem unam partem, tamen semper dubitat de opposita; et haec est dispositio opinantis, qui accipit nuam partem contradictionis eum formidine alterius. Quandoque vero intellectus... determinatur ad hoc quod tota­ liter adhaereat uni parti...» (De Veritate, q. 14, p \mk\. Throl. Mnr. - I. 92 LIB. I. TRACT. IU. CAPUT' III. voluntatis humanae; ergo, si illa certa est, necesse est ut actiones, qnae secundum illam fiunt, bonae sint. Quod autem ex principiis reflexis possit formari conscientia moraliter certa de honestate actionis clare patebit ex infra n. 102 sq. dicendis («. 25, 61). Dictum est: de nola honestate actionis: quia, quando in re Ipsa, subest. periculum detrimenti, quoi! vitare tenemur, e. g. periculum nuditatis Sacramenti, in dubio semper pars tutior eligenda est, ut uberius explicabimus infra. 81. — Resolutiones. 1° Si ille qui dubitat, in re morali doctus est, libros et doctiores consulere debet, prout rei gravitas postulat. Indocti vero, qui nesciunt sibi conscientiam formare, tenentur parochum aut confessorium, vel alium pium ac doctum virum, consulere et secundum consilium agere (n. 21). 2° Si dubium, omnibus perpensis, inane seu negativum appareat, sine alia reflexione deponendum est ac contemnendum tamquam scru­ pulus (n. 21). 3° Inepte agunt, qui post opus patratum incipiunt angi, et in libris vel a confessario inquirunt num peccaverint; nam indicium subsequens non influit in monditatem actus praeteriti, sed illa tota pendet a dictamine conscientiae antecedente et concomitante ipsam actionem. Prudenter tamen sciscitantur veritatem pro futuro (Gury, n. 32). § II. - Principia reflexa quibus conscientia dubia deponitur. 82. — Inter principia reflexa alia sunt, quibus dubia iuris, alia quibus dubia facti resolvuntur. Priora possessione libertatis vel legis innituntur, atque in omni dubio speculativo ad formandum dictamen conscientiae practicum immediate inserviunt; posteriorum ope dignoscitur pro qua parte stet possessio, pro lege scilicet an pro libertate, ut exinde ea dubia iuris resolvi queant, quae ex dubio facti proveniunt. Res ex dicendis clarescet. Hoc loco principiorum sensum et applicationem dumtaxat exponemus; eorum valorem in praesenti materia, stabiliemus in cap. IV. 1. Principia pro dubiis iuris. 83. — In dubiis iuris lex et libertas quodammodo inter se li­ tigant: lex enim est ligamen libertatis, ad certos quosdam actus faciendos vel omittendos illam obligans; libertas moralis est immu­ nitas a lege, seu facultas aliquid licite faciendi vel omittendi. Hinc in tali dubio principia reflexa litem componunt, causamque alterutri • (INSCIENTIA CERTA ET 1)1 ΒΙΛ 93 adiudicant. — Quibus autem dubiis iuris haec principia applicari possint, in specie etiam utrum soli dubio negativo, an etiam positivo, atque utrum dubio stricto tantum, an etiam dubio lato, et utrum lautum dubiis de sola honestate, infra, ubi de legitimo usu prin­ cipiorum reflexorum dicetur, explanabitur. 84. — T. Principium autem primarium hae in re est principium possessionis: in dubio melior est conditio possidentis; ideoque in conflictu inter legem et libertatem standum est pro lege vel pro li­ bertate, prout haec vel illa possidet ’). Sensus huius principii est, quod, (piando neutra pars sufficienter probatur, possessoris causa debet sustineri. Porro illud possidet et praesumitur, quod prius est, vel priori accessorium esse solet. Pro ulteriore explanatione huius principii, vide infra n. 85. II. Ex hoc principio primario duo alia principia vehit eius ap­ plicationes deducuntur, quorum prius est: 1° lex in dubio de eius exsistentia seu promulgatione non obligat, quia eo in casu libertas possidet. Et hoc sensu sumendum est effatum: Lex dubia non obligat et alterum huic aequale: Lex incerta non potest certam obligationem inducere (n. 26, 63 in fine; ΙΓ. A., n. 37). 2° Alterum principium ex principio possessionis profluens est: lex in dubio de eius cessatione obligat, quia eo in casu lex possidet. Pro horum duorum principiorum intelligent ia notandum est, legem posse duplici modo esse dubiam: 1° simpliciter, i. e. quoad exsistentiam seu promulgationem, sive ipsius legis, sive applicationis eius, quando nempe dubitatur num exsistat, an tempus obligationis iam inchoaverit, an talem casum aut tale onus in se comprehendat, an ad tales personas aut talem locum se extendat, utrum aliquid praecipiat an suadeat tantum; 2° secundum quid, i. e. quoad cessa­ tionem, quando agitur de lege certo promulgata, et catenas certo exsistente, sed dubium postvenit de facto num abrogata fuerit, an desierit eius obligatio, num quis habeat causam excusantem, an dispensatus sit, num legem impleverit, et similia (n. 27, 97, 99). Porro, in primo casu possidet libertas et melior est conditio eius, quippe quae prior est nec tolli potest solo dubio subsequent! de lege. E converso in allero casu, quando lex certo promulgata est, eius obligatio non tollitur solo dubio subsequent i, sed probari debet factum quo desinit; sicut enim certa libertas non tollitur subsequent! dubio, sed probanda est lex, ita neque lex certa: vel, sicut lex dubia *) Quomodo lux- principium ctliun s. Aifoueo »1« primnrlum. vide in Con/enorr dirrtlo, <·. I, n. II; Thcol, Mor.t I, n. 20, cd. nola a. 91 Lin. I. TRACT. HL CAPUT HI. non ligat libertatem certain hominis, sic neque dubia libertas solvit a lege certa. 85. — Notanda circa principium possessionis. Quum principium possessionis ab omnibus Probabilistic in hac materia admissum fuerit, ac plurimum usuvcniat in dubiis moralibus resolvendis, opportunum esse duximus, penitus explanari.·, quid sibi velit illa libertatis et legis possessio, et unde vim suam hauriat. I. Explanatio principii. Possessio haec idem prorsus significat, servata proportione, quod in materia institiae; ab huius nempe virtutis materia per ana­ logiam ad aliarum virtutum materiam extenditur. Quemadmodum enim in ma­ teria iustitiae possessio significat praeexistens apud quempiam dominii exercitium in aliquam rem, respectu alterius de dominio illo contendentis, ex qua posses­ sione possessor praesumitur esse rei dominus, donec contrarium demonstretur: ita pari modo in materia honestatis possessio libertatis nihil aliud est, quam antecedrus eius, respectu legis dubiae, ius certum: possessio vero legis est antecedens eius, respectu liberationis dubiae, certa obligatio; quae prioritas efficit ut in dubio postveniente, illa, quae prius certa est. pro se habeat praesumptionem iuris, ideoque onus probandi transferat in alteram partem. Possessio igitur in hac materia analogice sumitur pro quovis iure certo dubium praecedente: unde consequitur sensum ac vim principii possessionis hoc modo reddi posse: · lus certum ante­ cellens non tollitur dubio postveniente, sed perseverat, usquedum probetur eius­ dem cessatio · (n. 26). Ceterum, siquando non liqueat utrum lex possideat an libertas, tunc vincunt humanitas et facilitas l); ubi enim dubie possidet lex, certe possidet libertas. H. I ndenam vim suam HAURIAT f Post datam principii explanationem, quaestio solvenda est unde hoc principium vim suam hauriat t Respondemus: Ex principio praesumptionis: « In dubio standum est pro parte, pro qua stat prae­ sumptio ». Praesumptio a jurisperitis definitur: * Anticipata rei dubiae probatio ex validis argumentis et indiciis desumpta Dicitur: anticipata, quia praesumptio ante directas probationes aliquid pro vero sumit; quamdiu nempe non probatur contrarium. Indicia porro aut argumenta pro diversa rerum natura varia sunt. Inum ex illis, quod ad praesentem materiam spectat, hoc est: Quoties aliquod ius praeexsistere vel saltem logice praecedere scitur, quod natura sua perseverat donec farto aliquo contrario tollatur, illud in conditione sua perseverare censetur, quamdiu de facto illo contrario non constat, ita ut hoc indicium cedat dumtaxat sufficienti probationi, cuius onus alteri, quae id impugnat, parti incumbit. Non autem cedit dubio suborto. imo nec dubium eflicit ut praesumptio ipsa in dubium adducatur; quare ius. quod praeexsistere sciebatur, id. duranti» dubio, pergere et integrum manere censetur. Vis ergo et effectus praesumptionis est. eam partem, pro qua stat, liberare a probandi necessitate, quam transfert in partem oppo­ sitam. et. nisi haec contrarium probet, causa alterius pro vera habetur. III. Applicationes particulares principii. Restat denique aliquot exemplis praxim ostendere. Praesumptionis principium plane generale est. et permulti* aceomodatur casibus particularibus, quorum aliquos enarrare iuvat. I<> Quum de cuiuspiam crimine suspicio habetur, antecedens ius eins ad bonam famam, stante dubio, perseverat, quamdiu de nequitia non constat; unde regula: · Qui­ libet praesumitur bonus, nisi probetur malus». 2° Si quin possidet praedium, quod alter dubio iure suum esse contendit, possessor in possessione manet, usqueN. Ιίπν. ΝΊιζΙιιηζ.. Oratio VJ (Mlgiw, /·. . 3* Lex vel praeceptum, de «pio dubitatur num iustum «it, iustum habetur, donec initiati tia probetur; unde principium: «In dubio obsequendum eat Superiori ·. 4° In dubio an confitenda sint peccata dubie mortalia, aut mortalia dubie commina, item an explicandae circumstantiae notabiliter aggravantes, nulla eet obligatio, quia libertas poesidet. Contra, qui certus de mortali commisso dubitat an illud con­ fessus sit (stando in terminis dubii stricti). debet confiteri, quia lex poAsidet. Pari modo dubitans num sit excusatus ab observatione ieiunii, si nequeat aut nolit petere dispensationem, legem servare tenetur (n. 195; Ub. 6. n. 468. 473, 474, 477). 86. Quaeritur, r/wirf reuxendum ait de principio: in nrmi* par.- ti tior EST ELIGENDA. Rcsp. 1° Sano sensu acceptum est vera et universalis regula. Etenim non accipit tutiorem partem comparative ad aliam, quae etiam tuta est, sed adver­ sative ad aliam, unae non eat tuta; quia non adstringimur partem tutiorem sequi, quando altera est tuta. Sensus ergo est quod in dubiis debemus relinquere partem dubiam seu intutam, et tutam seu certam eligere. Propterea. exsistente dubio, tenemur dubitationem deponere et ecqui partem indubiam; nam, stante dubia conscientia, non possumus operari. Endo idem est tutiorem partem sequi ac sequi conditionem possidentis; quia insta possessio confert ius. et ubi est ius. tute potest quis illo uti. et talis pars tuta est sequenda. Ita Ioannes a S. Thoma. In I-II, disp. 12. a. 4, a. 11-13. 2° Eo sensu acceptum, quod in dubiis debeamus semper partem rigidam seu legi faventem sequi Rigoristanim principium est atque prorsus falsum, ut infra luculenter probabitur. Tum solum in hoc sensu verum est, cum dubium practicuui non deponitur aut deponi nequit, prout postea ostendemus n. 97; nam in hoc casu altera pars non est tuta. 2. Principia pro dubiis facti. 87. — Praecipua sunt, (piae sequuntur: 1° FactumI in dubio non praesumitur, sed probari debet. Principium illud valet, quando dubitatur de facto principali, v. g. an votum emiseris, an confessus fueris, etc. Hinc dubium iuris, ex dubio facti proveniens, pro diversitate facti probandi resolvendum est iuxla sequentes regulas: a) In dubio fudi n ndantis legem, i. e. (pio posito, lex vel obligatio nascitur. possidet libertas, b) In dubio facti SUPPONENTIS legem, i. e. quo po­ sito, lex desinit aut impleta est, possidet le.r. r) In dubio facti indu· eentis legem i urium re COLLISIONEM, praevalet le.r potior. Ex prima regula v. g. in dubio num tempus adsit, quo lex incipit obligare, lege non teneris; num quis sit ieiumis. potest communicare: utrum necne morta­ liter peccaverit, communicaro potest non confessus, elicita tantum contritione, item in dubio an consilium ad damnum datum sit. aut si do eo quidem constet, 96 LIB. I. TRACT· HI. CAPUT HI. an damnum ex illo fuerit secutum, nulla, post debitam utiquo inquisitionem, facienda est restitutio (η. 32, 38, 39; lib. 6, //. 475; lib. 3, n. 562). Ex secunda regula v. g. in dubio an tempus, quo lex obligat, effinxerit, lege teneris. Item, si dubitas num legem impleveris, puta num horas recitaveris, poenitentiam persolveris, obligaris; nisi unice probabile sit te implevisse, tunc quippe oritur probabilis certitudo, quae, ubi do debito legali agitur, sufficit ut excuseris. Item, quando debitum certum est. factum vero solutionis dubium, debitor solvere tenetur, vel facienda est inter partes compositio pro rata dubii (//. 29. 32. 34). Ex tertia regula iam olim excusabatur a ieiunio sexagenarius; quia ius natu­ rale servandi vitam praeponderat praecepto ecclesiastico. Item, qui prudenter dubitat an Missae auditio in ecclesia die festo, aut () ilici i recitatio, aut ieiunium, non forte graviter nocitura sint sanitati, si nequeat commode petere consilium aut dispensationem, excusatur (lib. 3, n. 325, 1036; lib. 4, η. 154 et n. 3). 88. — 2° In dubio jonuie factum praesumitur recte factum. Hoc principium valet quando constat de facto principali, et de solo ac· censorio aliquo facto dubitatur, puta de aliqua circumstantia vel conditione necessaria, aut de debito modo, utrum adfuerit: tunc huiusmodi factum accessorium iure debitum vel fieri solitum adfuisse praesumitur, eius defectus e contra demonstrari debet, quod per haec axiomata enuntiari solet: In dubio praesumitur factum, quod de iure faciendum erat, aut ordinarie fieri solet; et hoc alterum: De­ lictum rei defectus non praesumitur, sed demonstrari debet. Dubium iuris inde manans resolvitur hoc principio: In dubio standum est pro valore actus. Et haec praesumptio pro valore actus praeponderat aliis (n. 26; lib. 6, n. 505, 907, 1133; 11. Λ., n. 16, tr. 18, n. 37; Confess, direct., cap. 15, η. 22). Nonnullis exemplis axiomata haec dilucidare liceat, ut pateat quibus ca­ sibus ea accommodari possint., quibus vero non possint. Si quis v. g. vere vovit, dubitat autem num vovendo noverit aut adverterit voti obligationem, vel an non defuerit plena deliberatio, an non voverit metu coactus, an is fuerit gravis, standum est pro valore actus. Secus vero est, si dubitatur de ipsa voti emissione, vel de capacitate materiae, vel an non fuerit simplex propositum. Item, in dubio num confessio sacramentalis fuerit valida, ob dubium de aliqua ex conditionibus ad validitatem requisitis, standum est. pro valore actus, ita ut repeti non debeat. Similiter, si matrimonium certe est initum, et dubitatur an rite initum sit. omne factum praesumitur recte fartum. et standum est pro valore actus (n. 26; lib. 3. n. 196. 201. -<><<_. bile ex se et seorsum spectatum assensum mereatur et, si in statu • fa. solitudinis occurrat, ad actionis honestatem sufficiat, motiva tamen utrjmqUe aeque probabilia relinquunt intellectum prudentem in statu dubitationis de actionis honestate, ita ut nequeat sine teme­ ritate nui parti assent iri ’), vel ex ipsa prudens dietamen practicum de actionis liceitate formare. Ut agens prudenter uni parti adhaereat in ordine ad actionem seu ex ipsa prudens dietamen practicum de actionis honestate efformet, nectat· est nt actxdilLjLrindp.iuin_.U* trinsecum seu reflexum ouod dictat prt i < le ut er uni parti adhaereri posse in ordine ad actionem seu, uti dicunt, quod conscientiam practice certam reddat. Quandonam in dubio accedat principium reflexum quod conscientiam certam reddit de actionis honestate infra videbimus (n. 68; Croix, lib. 1, η. 265; Cardenas, part. 1, disp. 6, 6, η '>2-98; Salmant. dogm. de poenit., disp. 8, ». 182). III. .1 fortiori prudens assensus dari nequit opinioni certo minus probabili, et prudens inde formari dietamen practicum de actionis honestate numquam potest. Prima pars sequitur ex dictis sub 11; ratio alterius partis est (pria in casu opposita pars est sufficienter certa ad inducendam obligationem, ita ut locus dari nequeat for­ mandi cum principio reflexo conscientiam pract ice certam de actionis honestate, uti probabimus infra. Etiamsi igitur aliqua opinio certo minus probabilis alicui speculative solido probabilis videretur, nihilominus practice non probabilis est. Unde apposite S. Alfonsus opinionem, quae mediante principio reflexo practice probabilis est. ita definit: ♦ Opinio vere probabilis ea sola est, quae habet fundamenta intrinseca et extrinscca aeque vel jere aeque valida ac opposita pro lege, ita ut lex certo ac stricte dubia appareat » 92 bis. Quaestiones. Qi aer. 1° Quandonam probabilitati uniua opinionis elidatur ab opinione appointa. Elisio est vel ablatio probabilitatis seu solidi fundamenti vel impeditio solius effectus eius, nempe vis permovendi hic et nunc intellectum ad prudentem assensum. Hoc praemisso: Cfr. Ill Sent.. dW. 23. moderatu ileWop. 2. «. 2. (1*05), r. 5, n. 25. Cfr. Infra n. yy, n DE υκυ OPINÎO.NIS PROBABILIS 101 Rctp. 1° Ablatio probabihiatiM rerio contingit, 'quando eontontia opposita Cbt certa, certitudine morali utricle dicta: haec enim natura sua elidit omnem pro­ babilitatem oppositi, ita ut hoc ne tenuiter quidem probabile sit. -^Quando vero sententia eat certa, certitudine morali late dicta, ita ut certo probabilior sjtu, tunc certo contingit ablatio probabilitatia, ai motiva sibi invicem Hint con­ traria. ita ut tunc opposita nonnisi dubie aut parum probabilis sit j^si vero motiva sint disparata, disputatur* luxta alios etiam eo in casu sententia opposita solide probabilis remanere nequit ; quatenus quis ex eo. quod una pars est moraliter certa seu certo probabilior ita ut mereatur prudentem assensum opinativum. convincitur oppositam opinionem solide probabilem esso non posse proportionaliter sicut aliquis ex eo, quod una pars est certa certitudine stricte dicta, con­ vincitur oppositum esse omnino improbabile. luxta alios non liquet eam aliquando non remanere posse solide probabilem; attamen, etsi tunc sensu logico seu spedilative vere probabilis dici possit, numquam tamen practice probabilis erit ut infra probabitur. 2° Impeditio solius assensus evenit, (piando motiva utriusque opinionis fere aequalia simt: quia motiva aequalia intellectum aequaliter movent ad utram­ que partem, et ideo impediunt quominus nui potius quam alteri prudenter adhae­ reat; consequenter concursus opinionum aequo vel fere aeque probabilium dubium positivum stricte dictum generat. Hoc sensu S. Alf. scribere potuit: « I bi duae opiniones concurrunt aeque probabiles, neutra probabilis, sed tantum dubia re­ manet » (n. 68, 76; Salmant., Dogm., I. (*nis dici 18 Mail 1803, approbatum a Pio VII, (pio declarat in operibus Alfonsi « nihil censura dignum repertum fuisse ». Eiusmodi declaratio, ut. ex verbis ipsis liquet, pon est approbat io gmliOL qua doctrina S. Auctoris immunis declaretur ab omni prorsus errore, ideoque vera et tenenda: sed nctiatirg tantum, qua pronuntiatur in ôperibus S. Alfonsi nihil repertum fuisse, «piod doctrinae fidei et morum ad illud usque tempus ab Ecclesia explicite propositae adversetur censuramvc aliquam theologicam idcirco me­ rcatur'). Est tamen vera approbatio, quatenus S. Sedes doctrinam Cfr. can. 2008 ct 2072. 101 LIB. I. TRACT. III. CAPUT IV. S, Alfonsi positive permittit tamguam siinam ac tutam semii; quod confirmatur resp. S. Poen. 5 lulii 1831. Consulta enim a Card, de Rohan-Chabot, archiepiscopo Vesontonienri, S. Poenitentiaria respondit: « Theologiae Professorem îilîo posse sequi ac profi­ teri opiniones B. Alohonsi. quin tamen ideo reprehendendi censeantur, qui opi. niones ab aliis probatis auctoribus traditas sequuntur; nec inquietandum esse Confessarium, qui in prox i sacri tribunalis Poenitentiae omnes B. Alphonsi opi­ niones sequitur, non perpensis etiam earum rationibus, hoc solo fundamento, quod a Sede Apostolica nihil in operibus illius censura dignum repertum fuerit ». I nde concludit Avanzini !): · Quod ex eo Responso causam iuvat, illud est quod nullus auctor, de rebus moralibus scribens, peculiarem illam declarationem sibi vindicare possit: quo factum est ut conscientiarum moderatores de uno probato auctore per ipsam S. Sedem corti essent. Quod, inspecta ratione agendi S. Sedis, res est magni momenti ». 2° Praeter approbationem negativam de qua hactenus, obtigit doctrinae morali 8. Alfonsi approbatio quaedam positiva, quam coni mendatitiam appellare possumus. Etenim nullus fuit S. Pontifex, qui S. Alfonsi doctrinam moralem non magnopere laudarit atque enixe commendant; cumprimis Pius IX in Brevi, quo S. Alfonsum Dnctnrem Ecclesiae declaravit. Hisce laudibus et SS. Congregationes Cardinalium suffragatae sunt, utpote quae saepenumero, potius «piam dubia proposita directe solverent, ad Alfonsum, quasi ora­ culum venerandum, consulentes delegarunt. *). 3° Commendatur praeterea doctrina moralis S. Alfonsi ex titulo Doctor is Ecclesiae ipsi tributo. Eminentia doctrinae, (piae ad sanctos scriptores titulo Doctorum Ecclesiae decorandos exigitur, ut recte observat. Avanzini *), non absolute, consideratur, sed relative ad ma­ gnum aliquem effectum, (piem pro varia Ecclesiae conditione prae­ daro ingenio, sanctimonia et doctrina consecuti sunt ; quem effectum aliquod Ecclesiae suffragium significaverit oportet. Porro S. AlfoiLSiis id potissimum suis scriptis effecit, ut practicum lansenismum radicitus evulserit, sicut universus fere Episcopatus et ipse Pius IX in_-Bi-e.vi Qui Ecclesiae 7 lulii 1871 te-stati sunt. Hoc vero praecla­ rum bonum Theologiae Morali prae ceteris adscribendum est, prout non obscure declarant tum Decretum S. R. C. 23 Mart. 1871, ap­ probatum a Pio IX, tum citatum eiusdem Pontificis Breve. In laudato enim Decreto haec leguntur: « ipee errorum tenebra», ab incre­ dulis et ianaeniania lato diffusas, docti» operibus maximeque Theologiae moralis tractationibus dispulit atque dimovit. Obscura insuper dilucidavit, dubiaquo de­ claravit, cum inter implexas Theologorum sive laxiore# sive rigidiore# sententias Arta S. Sfdh, rot. G, p. 311 in nota. 1) Ita s. Pocnlt. 8 liiîiil IMI1K 10 Dee. 18G0; S. OiT. 15 Sept. I85ü. |8 Iuli! I860; S. C. (One.. 2« Aiuc. 1850. Arta S. Srtlii». rot. G. /i. 317. DE UNE OPINIONIS PKOBABILIS 1 05 lutam straverit viam, per quam Christi fidelium animarum moderatores inoffenso pede incedere possent ». 1° Propter hanc praecellent iam in doctrina morali necnon et sanctitatem, qua S. Alphonsus se eius studio dedicavit eamque praxi vitae Christianae applicavit, a Pio XII die 2t> Aprilis 1950 constitutus est coelestis Patronus omnium Obnjessariorum et MoraUstarum; (piat emis « Doctrinam moralem et pastoralem confessariis instituendis et dirigendis ore et scriptis tradidit eximiam, in toto orbe catholico ad hanc usque aetatem probatissimam et a Summis Pontificibus quasi tutam Sacramenti Poenitentiae administrorum animarumque moderatorum normam saepe ac graviter commen­ datam » *)· II. Regulae quaedam speciales de valore opinionum S. Alfonsi. 1° Omnes opiniones S. Alfonsi sunt e.rtrinsecc probabiles, exceptis iis (piae probabilitatem suam publice perdiderunt, sive ex actis S. Sedis S. Alfonso ignotis vel ei posterioribus, sive ex evidenti ra­ tione. uti v. g. ob progressum scientiarum praesertim profanarum circa aliquam applicationem specialem accidere potuit. 2° Magna habetur praesumptio probabilitatis etiam intrinsecae opinionum S. Alfonsi, quia doctrina Doctoris Ecclesiae, tantopere a Sede Apostolica commendata et generatim in universa Ecclesia acceptata, merito supponitur esse valde prudens et niti rationibus intrinsecis. 3° Hinc practice: 1° licet a) sequi omnes opiniones S. Alfonsi, exceptis iis (piae probabilitatem suam publice amiserunt; b) sequi opinionem ipsi contrariam in uno alterove casu, modo post diligens examen alicui pro praxi sufficienter probabilis appareat; c) impu­ gnare opinionem aliquam S. Alfonsi, debita tamen cum reverentia et modestia. — 2° Non licet a) sequi opinionem aliquam S. Alfonsi nmlra-jiUiuiam propriam convictionem: nL in tali casu saepe miis facile poterit reformare conscientiam dubitando de proprio lumine ob auctoritatem tanti Doctoris; b) passim relinquere opiniones S. Alfonsi. ΠΙ. Regulae ad dignoscendum S. Alfonsi indicium de valore sententiarum. Regulae istae pro intelligentia Theologiae Moralis S. Alfonsi summi momenti eunt, ut legenti patebit. Sunt autem aequentoe: I" Generat im ea sola opinio S. Doctori practice probabilis est, quam ipseinet probabilem vocat. Quocirca attendendus est loquendi modus, quem in­ terdum adhibet. Quando nempe ait: «Probabiliter dicunt auctores», tum * eiustpodi sententiam probabilem censet. cum autem scribit : · Dicunt Doctores. pro· *) (1950). p. 106 LIB. I. TRACT. III. CAPUT IV. habiliter licere «.exinde non liquet hanc sententiain al> iusonirt probabilem |ia. beri; sic cniin loquendo, generatim mere refert illorum auctorum indicium. 2° Si do aliqua opinione dicit: «Non videtur improbabilia· aut: «Non improbabiliter dicitur♦, .tunc ipsam regulariter practice probabilem habet, 3° Sententiam, quam solam vocat probabilem, eidem nihil opponendo, imitar nmndito 4“ Opiniones, quas neque probabiles neque improbabiles nuncupat, ledo. ris electioni relumtiit, qui proinde benignas eligere potest secundum regulam «piam refero n. 126. — Quodsi, probatam doctrinam tradendo, gravis Doctor» animadversionem allegat, v. g.: · Logo addit, advertit ■>, tunc regulariter eiusmodi ■aminadYcrainncti mwruharu videtur. 5° Cum aliquam opinionem dicit veriorem, aut longe probabiliorem, tunc oppositam non aestimat practice probabilem, etiamsi ut improbabilem expresse non rciiciat. Verbum · verior » aequipollot notabiliter probabiliori. 6° Quando unam ex sententiis probabiliorem esse asserit, nullo indicio dato de opposita, aut si de opposita dicit: · Non audeo eam damnare ·, vel: « Non audeo eam improbabilem dicere·, non propterea mens eius est hanc practice probabilem dicere, sed indicio prudentioniin remittere (Praefal. *S’. Alf.t in fine et lib. 5, n. 76, in fine). Ί° Si unam opinionem probabilem, alteram probabiliorem vocat, paulo aut dubie probabiliorem intendit, ita ut et sententia probabilis iuxta eum in praxim deduci possit. 8° Sententia, (piam simpliciter communem aut communiorem dicit, nullo de opposita lato indicio, regulariter sua dicepda est, Advertendum supereat, nonnumquam conferenda esse diversa loca vel opera S, Doctors, in quibus easdem quaestiones tractat. _ Articulus II. De usu opinionis probabilis in concursu tutioris seu de systemate morali. Systema morale hic intelligitur complexus principiorum relle_ xorum. quorum ope,. in ..concursu opinionis probabilis uro libertate cum opinione tutiore, formatur conscientia praeiiee certa. Qua de re inquiremus: 1" quae materia subiecta sii systemati morali. 2° quae sint varia systemata. 3° quomodo probetur systema S. Alfonsi, 1° quomodo confutentur alia systemata. § I. - Mateiua systemati subiecta. 96. — Praenotandum. Malum, quod ex actione quadam secu­ turum esse timetur, potest vel unicum esse vel multiplex, scii, vel sola laesio honestatis seu peccatum, vel praeterea alius quoddam I DE l SU OI’IMOXIS PROBABILIS 107 milium temporale aut spirituale a priori distinctum; v. g. homi­ cidium complectitur tum malum morale seu peccatum, tum malum physicum seu grave damnum proximi ex privatione vitae et, si occisus sit in statu peccati, etiam grave damnum spirituale ex dam­ natione animae. Porro controversia theologorum de usu principiorum reflexorum in favorem libertatis unice valet, cum agitur de nola honestate: minime vero ubi intervenit periculum alicuius mali ab actionis honestate distincti. Unde haec statuitur. 97. — Propositio. I bi agitur de nola actionis honestate, principia re/lexa in ja rorem libertatis adhibere licet; ubi cero adest periculum mali, quod a conscientia non pendet, quodque citare tenemur, semper in dubio pars tutior sedanda est. Probatur. Quando homo tenetur vitare malum quodpiam, tenetur quoque periculum eius vitare: hoc quippe perinde est in monilibus. Atqui in dubio speculativo de sola honestate actionis, periculum peccati tolli potest; in eiusmodi vero dubio de malo ab actionis moralitate distincto, huius mali periculum removeri nequit. Ergo in priori casu, sublato periculo, cum dubio speculativo agere licet; non autem in posteriori. Prob. min. In priori enim casu conscientia est principium proximum et formale honestatis actus; atqui in dubio principia reflexa formant conscientiae dictamen ultimum certum de actionis honestate, ut infra probabimus; ergo periculum peccati formalis tunc omnino sublatum est. Contrarium autem evenit in casu posteriori; etenim malum huiusmodi a dictainine conscientiae nullatenus pendet, sed ab eo quod a parte rei verum est; proinde aeque accidere potest, qualiseumque sit agentis con­ scientia; ergo, nisi sequamur viam certam aut securiorem, non vitamus periculum (n. 12; Croix, lib. 1, η. 117). Dictum est: quod citare tenemur: quandoque enim iusta est causa permittendi malum, atque ideo periculum eius creandi, sive quia inter duo mala minus est eligendum, sive quia tutior censetur moraliter impos­ sibilis. In eiusmodi ergo casu licebit omittere viam tutiorem et minus tutam eligere. 98. — Corollaria ex probata propositione. Ex probata proposi­ tione sequitur, prohiberi praecepto tum religionis, tum caritatis ac iustitiae, usum opinionis quantumvis probabilis, sequendam vero esse sententiam tutiorem vel moraliter certam, ubi agitur de^calore Sacramenti^de propriae animae periculo^aut de damno proximi spi­ rituali vel temporali. Itaque: nata est ai» rendis sequi nisi id vetet II — I. lx pekiuulo xuli.ITATIS Sacramentorum. Etenim dam­ Innoc. XI prop. 1: < Non est illicitum in Sacramentis confe­ opinionem probabilem de valore Sacramenti, relicta tutiore, lex. conventio, aut periculum gravis damni incurrendi. Hinc ARHTNYH-Damf.S, Throl, \fur. · l. 108 LFB. I. TRACT. III. CAPUT IV. sententia probabili tantum utendum non est in collatione Baptismi, Or­ dinis sacerdotalis aut episcopalis ». Ob paritatem idem valet de susceptione, ut censet communis sententia. Excipe tamen, si: 1° urgeat necessitas, modo tunc Sacramentum conferatur sub conditione; vel: 2° Ecclesia possit et rationabiliter prae­ sumatur defectum supplere vel se supplere aut deesse obstaculum de­ claret; quo casu potest absoluto conferri; quod in duobus Sacramentis fieri potest, scii.: «) in sacramento Poenitentiae, si conferatur in errore communi aut in dubio positivo et probabili, sive iuris sive facti, de juris­ dictione sacerdotis; b) in sacramento Matrimonii, si adsit impedimentum ecclesiasticum dubium dubio iuris, vel impotentia dubia, dubio sive iuris sive facti. Cfr. can. 15, 209, 1068, § 2 (n. 18-51; lib. 6, ». 57, 573, 901). 99. — II. In periculo animae propriae, scii. : 1° In necessariis ad salutem necessitate medii; ideo v. g. in materia fidei sequenda est tutior. Etenim in absolute necessariis ad salutem dictamen conscientiae non aufert periculum damnationis; ergo in hisce sequendum est axioma: «Nulla nimia securitas, ubi periclitatur aeternitas ». Accedit quod hic inquirenti veritas certo certius sese offeret. Idcirco damnata fuit ab Innocentio XI prop. 1: «Ab infidelitate excusabitur infidelis, non credens ductus opinione minus probabili ». Similiter in dubio rationabili de valore confessionis peractae, nemini licet mori in statu gratiae dubio, sed tenetur certitudinem sibi comparare (lib. 2, it. 10). 2° In periculo peccati formalis: nefas est sequi plures opiniones spe­ culative quidem probabiles, sed quae in praxim traductae, attenta com­ muni vel speciali operantis fragilitate, certo eoniunctae sunt cum proba­ bili periculo lapsus in peccatum, ut postea latius dicemus ». 126. 100. — III. In periculo DAMNI proximi, scii.: 1" Ob proximi scan­ dalum vitandum servanda quandoque est lex, (piae probabiliter non exsistit (n. 97). 2° /» periculo vitae. In medendo medicus tenetur remedia tutiora adhibere. Verumtamen, (piando desperatur de salute» infirmi, licet adhi­ bere remedium periculosum, probabiliter profuturum, sed et probabiliter nociturum: quia in illa rerum desperatione aliqua spes vitae praeferenda est periculo accelerandi mortem. Non vero licet, solum experiendi gratia, incerta prorsus et inexplorata remedia applicare infirmis, etiam desperatis, cum periculo graviter nocendi: hoc enim est medicamenta per neces quae­ rere (». 11-16). Idem valet in aliis casibus similibus. Propterea v. g. illicitum est bellum offensivum in dubio iuris; illicita explosio sclopeti in dubio facti an id, (pio colliniatur, sit fera vel homo, etc. (n. 12, 52). 3° In materia iustitiac. Ubi neutra pars bona fide possidet, stante dubio iuris in causa Hrili index tenetur opinionem certo probabiliorem sequi, sententiam ferendo in favorem illius partis, pro qua stat opinio probabilior. Ratio est, quia iustitia indicem obligat ad tribuendum cuique DE USÜ OPINIONIS PROBABILIS 109 ins suum secundum merita causae; iustitia autem instar lancis eo inclinat, ubi maius est pondus rationum; ergo. Unde damnata fuit ab Innoc. XI prop. 2: «Probabiliter existimo indicem posse indicare iuxta opinionem minus probabilem ». — Quodsi utriusque partis litigantis causa aeque probabilis sit, index tenetur vel componere partes suadendo eis transa­ ctionem, vel pronuntiare non constare de iure actoris, vel alio modo rem decidero iuxta ea quae diversa iura decernunt (cfr. pro iure eccl. can. 1869, § I, 1697, § 2; plura infra n. 1232, q. 1). Ratio est, quia in indiciis non est acceptio personarum habenda, quae haberetur, si in tali casu uni potius faveret (piam alteri. Hinc damnata fuit ab Alexandro VII prop. 26: « Quando litigantes pro se habent opiniones aeque probabiles, potest index pecuniam accipere pro ferenda sententia in favorem unius prae alio ». Dixi 1° ubi neutra pars bona fide possidet: quia possessio bonae fidei parit praesumptionem dominii; unde, qui possidet, non tenetur probare rem suam esse, sed onus probandi reiicit in adversarium. Quodsi adver­ sarius rem ad se pertinere non satis probet, ita ut res incerta maneat, index pro possessore contra petitorem indicare debet. Dixi 2° stante dubio iuris: nam in dubio facti semper indicandum est in favorem rei: actoris enim est probare factum quo ius eius innititur. Dixi 3° in causa civili: quia in causa criminali, capitali praesertim, reo favendum est quamdiu crimen non luculenter probetur: nam nocentis absolutione Respublica minus laeditur, quam innocentis condemnatione. Hinc antiqui iuris can. regula 1. in 6: «Cum sunt partium iura obscura, reo favendum est potius quam actori» (n. 17; lib. 4. n. 21(1). Idem valet in aliis casibus similibus, quoties proximus est in certa possessione iuris sui. Idcirco v. g. illicita est occulta compensatio, nisi debitum sit certum. §11.· Varia systemata moralia. 101. — Septem numerantur systemata moralia pro delectu opi­ nionum, (pias licite sectari possumus, prout regula, quam statuunt pro dubiis practice deponendis, plus minusve rigida vel benigna est: I. Rigorism us seu Tutiorismus damnatus, secundum quem non licet sequi sententiam libertati faventem, nisi sit moraliter certa: alias semper pars tutior sectanda est. II. Rigorism us seu Tutiorismus mitigatus, secundum (piem non licet sequi sententiam minus tutam, nisi sit probabilissima. III. Probabiliorismus, iuxta (piem non licet sequi opinionem pro libertate, nisi sit certo et notabiliter probabilior (piam opposita pn. lege. 1\. Systema Compensationis docens, in dubiis tutius esse se­ ntiendum nisj incommodum relativae grave excuset. I 110 MB. 1. TRACT. III. CAPLT IV DE USU OPINIONIS PROBABILIS V. Probabilismus moderatu* seu Aequiprobabilismiis, qui permit lit usum moderatum opinionis probabilis, haec tria statuens: 1° In dubio .stricto de legis exsistentia seu promulgatione lieet sequi opi­ nionem probabilem pro libertate, relicta aeque vel tere aeque pro­ babili pro lege, seu relicta etiam paulo vel dubie, probabiliori pro lege; 2° In dubio stricto de cessatione legis servanda est lex; 3° Non licet sequi opinionem minus probabilem pro libertate, relicta no­ tabiliter seu certo probabiliori pro lege. Aequiprobabilismiis est sy­ stema 8. Alfonsi, prout infra fusius dicetur. VI. Probabilismus absolutus, secundum (piem fas est sequi opi­ nionem minus probabilem pro libertate, relicta probabiliori pro lege, dummodo illa vere probabilis sit. Hoc systema a praecedenti differt in eo, quod non distinguit inter opinionem paulo ac multo probabi­ liorem, neque inter dubium de legis promulgatione ac de eiusdem cessatione. VII. Laxismus damnatus, secundum «piem licitum est sequi opinionem benignam, etiam dubie aut tenuiter tantum probabilem. Exceptis igitur Rigorismo et Laxismo damnatis, cetera syste­ mata reliquit Ecclesia liberae theologorum disputationi. Inter ea tamen Probabilismum moderatum seu Aequiprobabilismum, qui 8. Alfonsum ceu praecipuum fautorem ac vindicem habuit, mediani tenere viam atque verum esse censemus. c*· κζη § III. - Demonstratio systematis 8. Alfonsi. 102. — Uti ex dictis in § praecedenti liquet, systema 8. Al­ fonsi tribus propositionibus constat, (piarum duae priores dubium strictum, prima de promulgatione, altera de cessatione legis, tertia dubium latum .neu statum opinantis respiciunt. Has tres proposi­ tiones ex ordine probabimus; dein quaedam in confirmationem totius systematis simul sumpti proferemus, atque ultimo, quid de aliis systematibus sentiendum sit, breviter dicemus. Propositio I. 103. — In dubio stricto de exsistentia seu promulgatione legis nulla habetur legis obligatio. Explicatur propositio. Dicitur: in dubio; intellige dubium etiam po­ sitivum iuxta ea quae supra (n. 79) observavimus; atquo quidem dubium (piod speculative solvi nequit. m· ■L·, 111 Dicitur: in dubio stricto, quando ergo rationes sunt aequales rei fere — aequales, ita ut etiam paulo vel dubie probabiliorem pro lege relinquere licitum sit, iuxta effatum supra (n. 91) explicatum : «parum pro nihilo reputatur ». Dicitur: de exsistentia,, viva ipsius legis sive eius applicationis, prout supra (n. 81) iam dictum est. Flim- propositio tepet, non tantum si totius legis exsistentia alicui est stricte dubia, verum etiam si stricte dubitetur, an tempus obligationis iam inchoaverit, an lex talem casum, locum, j >p sonam comprehendat, utrum aliquid praecipiat an suadeat tantum. Dicitur: seu de promulgatione: quae promulgatio hic accipitur pro (piavis not dicatione (pia obligatio legis primum in cognitionem venit. Quare idem est dicere hic agi de dubio circa exsistentiam legis ac de dubio circa eius promulgationem. Dicitur: legis, sive naturalis sive positivae. 104. — Probatur propositio ex ratione. In dubio str^cto/le exsistentia seu promulgatione legis, obligatio sectandi partem tutiorem, Isi*rqua*essei, provenire deberet nud directe, virtute ipsius legis,**aut .<ζ, jll(ijreeic^ ox ipS0 dubio practico quod nullo principio reflexo in fa­ vorem libertatis solvi posset. Atqui, neutrum obtinet; non primum: ut enim lex directe obliget, debet esse sufficienter promulgata; id quod in dubio stricto de eius exsistentia seu promulgatione non obtinet; non alterum: dubium enim strictum solvi potest argumentis indirectis, sicut in rebus humanis fleri solet; argumentum autem huiusmodi invenitur in solo principio possessionis seu praesum­ ptionis, secundum quod in dubio stricto melior habenda est conditio possidentis ideoque standum est pro ea parte (piae possidet, donec contrarium probetur; in dubio autem stricto de exsistentia seu pro­ mulgatione legis possidet libertas. Ergo neque directe neque indi­ recte oritur ulla obligatio sectandi partem tutiorem. 105. — I. Prior pars minoris latius probatur ostendendo: 1° neces­ sitatem promulgationis ut lex directo obliget; 2° insufficientiam dubii stricti, ut habeatur promulgatio. ln Lex ut directe obliget, necessario promulganda est, Etenim lex est regula actuum humanorum ; est et rinrulum libertatis. Porro homo nequit actus suos secundum regulam regere, nisi regulam cognoscat; deducitur autem in eius noti­ tiam, seu applicatur illi regula, per promulgationem, qua lex homini proponitur; ergo promulgatio necessaria est ut lex habeat virtutem suam. Similiter, lex non ligat hominem, nisi attingat ipsum; attingit autem per scientiam seu cognitionem; scientia ergo legis requiritur, ut lex vim obligandi habeat. Ita S. Thomas, 1-Π. 7. 90, a. 4; Ve Verit,, g, 17. a, 3 (n, 56-68). 2“ Lex stricte dubia non est su(]icientrr promulgata. Etenim promulgatio, uti vidimus, denotet notitiam sive scientiam legis; scientia autem et notitia signi­ ficant cognitionem saltem lato sensu certam, uti S. Alfonsus saepius notat. Ergo lex dubia non est sufficienter promulgata (n. 59. 68, 74. 76; 11. J., n. 44, 46. 47, 57). * 112 LIB. I. TRACT. III. CAPUT IV. Unde, cum noscitur lex dubia, uti recto ait S. Alf., tunc, promulgatum est dumtaxat dubium, quaestio an adsit lex, sed lex ipsa promulgata non est (a. 58, 66, 74; Π. J., n. 37). II. Altera pars minoris latius probatur ostendendo; 1° in dubio stricto semper esse meliorem conditionem possidentis, 2° in dubio stricto Ji «st prarci»!»!uni, kc<1 connilimn tantum. Recole dicta n. 86. 2° In seiiKii Probabilioristaruni acceptum valet: a) in dubio practico de actio­ nis honestate; b) in dubio facti quocum coiiiuuctnm est periculum mali. \i.>rîitia.s,j>riidimtùui,uL-aüfcundiiin_uiiüd humano modo Heri potest. Qui autem ί* l) Pro legibus rccMastiris nota ·· ran. 15: · legrs. ctliun Irritante* : 109. — Opportunum est hoc loco quaestionem proponere: .in liceat opiniones oppositas SIMUL sequi circa idem obiectum. Negative respondendum, si agatur de sequendis illis iu,Aw]£in 0)0ta­ liter actu et inde aliipia lex certo fraudaretur, vel ius aliquod certo vio­ laretur, etsi ignotum sit quodnani. Sit hoc exemplum: testamentum forma legali destitutum probabiliter est validum in foro conscientiae, probabiliter quoque est invalidum. Non liceret igitur alicui ex priori sententia adire hereditatem, atque ex j)osteriori non solvere legata in eodem contenta: hoc pacto enim certe ageret contra ius unius, sive heredis ab Secus intestato sive legatarii, et sibimet in eodem actu contradiceret, vero esset, [icr se loquendo, si successive in diverso easu sequeretur modo unam, modo alteram opinionem; quia in qualibet seorsum spectata pro­ babiliter latet veritas, nec tunc in utroque easu certo aliqua lex fraudatur. Ita Lugo, De Euchar., disp. 15, n. 46-54; 16-54; Cardenas, disp disp. 56, η. 1151. 1152; Croix, lib. 1, η 370-374: Sporer, tr. 1, n. 35 et alii communiter. Cfr. etiam Wouters, I. c ., p. .19; Lehmkuhl, 1, n. 204-5. Propositio ΓΓ. 110. — In dubio stricto de legis certae cessatione servanda est lex. Explicatur propositio. Dicitur: i» dubio, tam negativo quam positivo. Quoad dubium negativum thesis communiter admittitur: quoad dubium 116 LIB. I. TRACT. III. CAPUT IV. vero positivum, multi eam negant; quia, aiunt, quando utrimque adest probabilitas, utrimque adest sufficiens motivum ad assensum, ac proinde libertae eligendi opinionem, quam quisque maluerit. Sed haec doctrina sibi non constat, ut patebit. Dicitur: in dubio stricto; in dubio enim lato de legis certae cessatione, ubi opinio de legis cessatione est unice probabilis vel certo probabilior, habetur sufficiens certitudo directa de ita ut omnis obligatio desit; iuxta dicta n. 78 ct 92 (lib. 3, n. 290; II. A., tr. 2, n. 69, n. 15). Dicitur: in dubio de legis certae cessatione: porro, dubium debet esse ’’’/fi"· de ipsa positione seu exsistentia istius facti, quo posito, lex eiusve obligatio cessat. Secus vero est, quando constat de facto, sed dubitatur de modo quo factum positum fuerit, utrum rite necne; quia in tali dubio possessio _ «a-: stat pro valore actus, iuxta principium communiter receptum; prae- πία sumptio autem pro actus valore praeponderat aliis. Cfr. infra n. 310; torn. 11, n. 311 (n. 26 et 53; lib. 2, «. 2, cum nota Gaude; lib. 3, n. 700 in fine; lib. 6, n. 505, 907; II. A., n. 16 et 29, tr. 5, n. 31, tr. 15, n. 31 in fine, tr. 16, n. 46). Facta porro, quibus lex praeexsistens obligare desinit, sunt abrogatio vel derogatio, cessatio finis legis, dispensatio vel privilegium, consuetudo contraria, causa excusans, lapsus temporis quo lex obligat, ac tandem ipsa legis impletio. Haec facta, ut patet, pleraque se referunt ad leges humanas; cfr. supra n. 87, ubi plures applicationes habentur. Dicitur: servanda est lex. Intellige, uti patet, nisi dubium praesumPtione aliqua particulari vel alia ratione eliminari possit, vel adsit ratio excusans. Porro, quod ad legis implctionem attinet, libertas persaepe iuvatui hisce rationibus: quod in particularibus adiunctis impletio sae­ pissime ex communiter contingentibus praesumi potest; quod praeceptum positivum non obligat cum gravi incommodo: quo.d periculum, ne via aperiatur scrupulis, est incommodum exsolvens lege in praesenti dubio, ut bene advertit Mare, n. 98. Hoc pacto ergo saepe evenit, ut qui legem probabiliter implevit, ad nihil amplius teneatur. Confer infra n. 11(18, q. 3. 111. — Probatur propositio ex ratione. I. Ex principio: Factum in dubio non praesumitur, sed probari debet. Ut quis stante dubio stricto de cessatione legis, licite legem non servet, non sullicit, ut directe lege non teneatur, verum etiam requiritur, ut nec indirecte .— ei adstringatur; adstringitur autem indirecte ob dubium practicum, quod ex illo dubio de cessatione legis oritur, si illud nullo principio retlexo in favorem libertatis solvi potest ; non enim licet dubium practicum in favorem libertatis solvere nisi innitendo legitimo prin­ cipio reflexo (cfr. supra n. 80). Atqui .tale principium reflexum in casu non habetur. Libertas enim ab obligatione legis praeexsistentis admitti nequit, nisi praesumatur facium eius cessationis. Sed factum cessationis praesumi nequit, iuxta principium supra (n. 87) statutum et communi sensu innixum: Factum in dubio non praesumitur, sed DE U8U OPI.MONI8 PBOBABll.IS 117 probari debet ‘). Ergo libertas in casu nullo principio reflexo iuvari potest. — Inio quia, in dubiis quoad prudentem normam agendi standum est pro ea parte, pro qua stat praesumptio, secundum explicata et probata supra n. 101 et 105, II, principium allegatum libertati positive obstat et evincit in ordine ad prudentem normam agendi standum esse pro lege donec factum cessationis certo pro­ betur. Idem valet de principio possessionis nunc allegando. II. Ex principio: In dubio melior est conditio possidentis. Etenim in dubio utrimque aequali: a) dubium postveniens non potest aver­ tere certitudinem praeexsistentem; b) propter merum dubium res non sunt mutandae ab antiquo statu; c) ceteris paribus, possessio tribuit ius insistendi rei. Ergo in dubio facti postveniente, praevalet certitudo legis praeexsistens (Cardenas, disp. 56, n. 1069). Recole n. 89, II. Neque dicatur principium possessionis valere pro dubiis negativis tantum; nam valet etiam pro positivis. Ita constat: a) ex ipsis eius terminis; sic enim so­ nabat in Regula luris 65, m 0: · In pari causa potior est conditio possidentis ·, >» Regula luris Romani 123: «In pari causa possessor potior haberi debet ». Paritas causae denotat aequalem probabilitatem, potius quam aequalem defectum motivorum. - l>) Omnibus latentibus valet pro dubiis positivis in materia justi­ tiae. quidni in materia aliarum virtutum! Eaedem valent rationes (n. 26, 35). — c) Dubium positivum, haud minus quam negativum, impedit assensum seu dictamen practicum; quiniino, inquit Sanchez1): •dubium positivum «oluni veram dubii rationem habet, quia merito ac prudenter dubitatur »; proinde est dubium strictum, quod iisdem principiis reflexis, ergo etiam principio possessionis, deponendum est. Recole dicta n. 92. ΙΙΓ. Argumento a pari. lura legis aequalia sint oportet. Ergo, si in dubio gatione praevalet libertas praeexsistens, de legis cessatione praevalere debet anni 1757, ». 25). et libertatis in pari causa invincibili de legis promul­ pariter in dubio invincibili lex praeexsistens (dissert. 112. — Probatur propositio ex auctoritate. 1. E.r auctoritate mul­ lorum theologorum ante Λ’. Alfonsum. Propositionem tradunt Suarez, De legib., lib. 6, cap. 9, n. 3 et 12; Terillus, De couse, probab.. q. 23, ». 18; Filliuccius, tr. 21, ». 159, 163; Sanch., Decal., lib. I, I. cap. 10, ». .31. 35; Croix, lib. 1, η. 597, 598; Sporer, tr. 1, ». 80, 83, 85; Elbel, ». 152 et 169; Salman!., tr. 11, cap. 2, ». 112; Castropalaus, tr. 1, disp. 3, punct. 7, ». 6, 7, punct. 8, ». 1; Ant. Mayr, De act. hum., n. 263; Roncaglia, tr. 3, q. 2, cap. 5, q. 3, et reg. .3;* Voit, ».39, 587. non nlisint I<1 dictum art «upra, factum iinplctlonlw «acpl«Mme pnic«timl Hoc cnlm H per hc<*ldciiM, quatcnuN tunc alio faute particulari factum vufBctcntcr pnu·· vumitur Indvquc dubium amovetur. s) Ikcal,, lib, I, cap. 7, n. 17, ) HImc 118 LIB. I. TRACT. HI. CAPUT IV. If. Ex auctoritate S. Alfonsi. I lane enim thesini S. Doctor, seipsum reformans, expressis verbis adstruit et principalioribus ca­ sibus praeficis applicat, ut materiae voti, recitationi Oflicii, adim­ pletioni satisfactionis saerarnentalis; cfr. Theol. mor., lib. 1, n. 20 sq., lib. 6, n. 177. Textus contrarii aut apparenter tantum tales sunt aut ex ipsa intentione S. Docturis corrigendi sunt; quia ratio cui innititur, possessio scii, legis, omnibus casibus communis est l)· III. Ex auctoritate theologorum post S. Alfoneum. Ita v. g. di­ serte docent Mare, n. 96; Beaudouin-Gardeil, p. 110 sq.; Sweens, //. 719; D'Annibale, I, n. 262, 261; Dumas, Theol. Mor., I, thes. 25; aliique plures ex iis, (pii enumerantur infra n. 116, III. IV. Confirmatur demum ex Codice luris Canonici. Ibi pro le­ gibus ecclesiasticis normae traduntur, thesi nostrae omnino con­ formes. Statuit enim can. 23: « In dubio revocatio legis praeexistentis non praesumitur, sed leges posteriores ad priores trahendae sunt et his, quantum fieri possit, conciliandae ». Et can. 6, 1°: «In dubio num aliquod canonum praescriptum cum veteri iure discrepet, a veteri iure non est recedendum ». 113. — Solutio obiectionum. Obiic. 1° Si lex dubia quoad cessationem obli­ gat, sequitur legem dubiam non minus quam legem certam obligare; atqui hoc non videtur rationabile: ergo non obligat. Resp. 1° Retorq. argum. Si lex dubio promulgata non obligat, sequitur liber­ tatem dubiam aeque ac certam liberare, quod non magis rationabile videtur. 2° Diet. mai. et nego min. Lex (piae dubio desiit, certo obligat non directe vi propria, sed indirecte vi principii reflexi accedentis; hoc autem omnino ratio­ nabile est, cum tale principium in dubio formet dictamen practice certum. Obiic. 2° Si lex requirit certam notitiam seu promulgationem, ut obligare incipiat, necessario consequitur cessare obligationem, quamprimum deficit certa notitia legis, etiam si hoc fit per dubium de cessatione legis; quemadmodum enim obligatio pendet a notitia certa legis, ita etiam continuatio obligationis pendet a continuatione certae eiusdem notitiae. Resp. Nego consequents et dico: si lex requirit certam promulgationem ut obligare incipiat, quia in dubio de promulgatione possessio stat pro libertate, necessario consequitur, quando lex semel est in possessione, non cessare eius obligationem, donec constet de facto cessationis. Quemadmodum enim obliga­ tionis initium pendet a certa legis notitia, ita quoque obligationis praeexsistentis cessatio pendet a certa cessationis notitia. Obiic. 3° Obligatio, cui probabiliter satisfactum eat, non est amplius obli­ gatio certa, sed dubia; atqui non est imponenda obligatio. niai de ea certo constet; ergo. S Resp. /)·’*/. mai. Obligatio evasit speculative dubia, concedo: practice, si fa­ ctum satisfactionis «*1 stricte dubium, subdis!.: secundum quid seu considerata l) (ïr. (iHtldê, /> mor. S. Mf., μ. 100 DE DSD OPINIONS PROBABILIS 119 sola lege, conr.; simpliciter «eu vi logia quae eat in possessione, nego; etenim mere lcvit. Nam iam ante istas impugnationes et circumstantias systema perfecit atque, ut ex eius litteris privatis et maximo intimis luculenter constat, simplicem probabilismum ex plena animi persuasione reiecit*). Secus etiam in ipsa sua Theob Cfr. GnuM. /k tnor., p. 12. b S: ί: j:: "J! ^... η™. xi z/^., 90-ioe. 'j ^‘il/rr. ni'."»1 20». ISH. 230. 217, 818. Ter linor. ZZirf. ZXertM. I». 43. 102«/. It — AntTNVB-DAMES. Throt. JZor. - I. 121 IJ B. I. TIMCT. III. CAPUT IV. logia morali non cum tanto zelo aequiprobabilismum detendisset, sed sicut antea sese ad rejectionem tutiorismi restrinxisset, dum aequiprobabilismum etiam ibi detendendo s<«o odio rigoristarum exposuit l). Absurdum autem est dicere eum senectute confectum vel scrupulis adactum ita egisse, quippe qui systema perfecerit eo tempore quo laboriosissimum tredecim annorum Episcopatum in­ cepit; quippe exinde adhuc viginti circiter opera de diversissimis materiis publi­ caverit. Neque tandem ei opus fuit revocare expresse priores dissertations, ut pote anon.vmas potius et oblivioni traditas atque ambiguas et incompletus, magis quam doctrinae posteriori perfecte oppositas. Nec necesse est sen­ tentiae particulares Theologiae suae moralis mutare. Etenim, iam inde a secunda editione testatur: «ut sententias veritati conformiore# seligerem..., non parum laboris impendi»1), atque insuper elenchoe quaestionum a so reformatarum se­ dulo publicavit. Imo. postea testatus est: « Multas opiniones, a multis auctoribus approbatas, equidem in meo Opere Morali reprobavi, ut pote certe minus proba· biles i3); quae ultima ratio aequiprobabilismo. non simplici probabilismo propria est. Neque dicatur S. Attonsum in hac ultima periodo apparenter tantum a simplici probabilismo differre, quum etiam simplex probabilismus, sicut S. AIfonsus, reiiciat usum sententiae dubie probabilis. Nam S. Alfonso omnis sententia pro praxi Iit dubio saltem probabilis eo tpso quod opposita sit certo probabilior; id quod simplices probabilistae praecise infitiantur. Probe autem notandum est. approbationem Ecclesiae totam unico perti­ nere ad probabilismum moderatum S. Alfonsi; nam ex parte non pertinet ad probabilismum absolutum quippe qui moderationes, quas S. Alfonsus apposuit, non admittat. Nihilominus probabilistae absoluti illam totam sibi applicant, dicentes opusculum anni 1755 una cum reliquis Alfonsi operibus approbatum fuisse; sed respondetur: eaten us illud approbatum fuit, quatenus per reliquam et posterio­ rem eius doctrinam temperatum est, non aliter. Nonne perperam quis affirmaret sententias, quas S. Doctor postea reformavit, una cum reliquia approbatas fuisse? III. Ex auctoritate ingentis numeri aliorum theologorum. Etenim: 1° inde a S. Thomâ usque ad Bartholomaeum Mod i nam, qui anno 1577 omnino primus tuitus est licitum usum opinionis minus pro­ bability theologi communiter docuerunt, opinionem probabiliorem esse sequendam. Id testantur eiusdem aetatis theologi. Sic e. g. Ludovieus Lopez ait: «Scio communem esso sententiam Soti, Cor­ dubae. Caietani. Navarri, tenentium non sat esse probabilem opinionem sequi, sed probabiliorem esse sectandam, contra Modifiant dicentem satis esse sequi probabilem · (Instruet, consc., part. 1, cap. 120, cond. 2). Item Antonius Corduba, qui anno 1571 scripsit: ♦ Quando opinio probabilior definit quod secundum se a parte rei tutum est, tunc necessario talis opinio servanda est...; et in hoc. omnes Doctores consentiunt » (Quaesi. thenl.. lib. 2, q. 3) *) Cfr. (taudC, o. r.. p. 131 x//.. ul»i hncc clare et lato probantur. Cfr. etlnm Dolcnto, />. synt. mor. de S, Alph,. p. io sq. Hinc «usti neri non po*sunt quiu? hnc «In re Itiruntur !n Dirlionnairf V. Prfdmhihsmr. *) Cfr. Monitum ‘Jae editioni pnieUxum. Ex «licti·* quoquo patet cur. «iniuidn S. Alfon^us in Theolofria -um uiondi unam «ententIam probabilem (l«l est in praxi |M*nnlsenin), ftltvmm pmImbiliorrm v«M-nt. InMIItfut dubir aut jmulo pmbiiblllorem, nil supm (n. 95. Ill, »ub 7°) Itirn mou iilnew. IhU'ujttt motteruto dcIVop. jimb. (anni 1705). rap. 3. n S|. Cfr. Diet, dr Thrtd. ruth.. V. l^rolMihilinmt (hennin). DE USU OPINIONIS PROBABILIS 125 2° Paulatiin vero probabilismus in scholas invasit et per plura decennia quasi communiter acceptatus fuit. Atvero, quia thesis illa de opinione minus probabili ambigua et vaga erat atque ideo facile ad laxismuin ducebat, iam brevi post eius introductionem usque ad S. Alfonsum permulti theologi, etsi saepe communi nomine probabilistarum vocentur, hanc thesim eodem modo restrinxerunt ac S. Alfonsus, quum explicite usum opinionis certe vel notabiliter vel mullo minus probabilis excludant. Ita v. g. Suarez qui hanc regulam statuit: · Maior probabilitas est qtuicdam moralis certitudo, si excessus probabilitatis vertus sit · (De Legibus, lib. 3, r recto usu opin. prob., dissert. 3. n. 4: * Ductores benigni huius sacculi. affirmantes licitum «'sse sequi opinionem probabilem minus tutam in concursu probabilioris et tutioris, loquuntur, quando excessus proba­ bilitatis non est manifestus et evidens, sed dubius. eo quod non sit magnus, sed exiguus: ac proinde loquuntur de opinione probabili minus tuta, quae sit ferme aequalis probabilitatis cum tutiore. Quae expositio liret recte accommodetur gravioribus Ductoribus benignis, non tamen omnibus ». 3° Post S. Alfonsum, cuius praecipue opera tutiorismus et probabiliorismus paulatim e scholis exsulavit, theologi tanto numero S. Doctorom secuti sunt, ut Ern. Müller versus annum 1870 scribere potuerit: « Aequiprobabilismus hodiedum in scholis fere ubique do­ cetur» (Theol. mor., tom. I. lib. 1. § 78, n. 3), et Card. D’Annibale: «Aequiprobabilismum... profitentur theologi fere omnes» (Summula, loin. I, § 259, n. 21). Et etiam hae recenti aetate multi sunt qui, reiecto probabilismo absoluto, thesi nostrae adhaerent. Ex recensere Berardi, Martinet, iis qui i>okI S. Ductorem aequiprobabilismum tuentur, hos dumtaxat liceat: Panzuti, Scavini, Del Vecchio, Gabriel a Varceno, Ninzatti. Martin. Bonger, Müller, Primer. Schwane, Simar, Ruhling, Gousset, Grnndclaudo, Mare. Vincent. Konings, Van dor Moeren *). Hisee ad- ) Cfr. Ter Haar, />< ttyxl. mor. unliijuortnn nrobabiKxtarmn. nbl horum theologorum textus ftiM» citantur: ex quo opere patet errare probnblllNtns lllos host πιο nvUitls qut iL^erimt protaibiliwiU!' ΙμμιΙιπιΙοπίπ esae antiquorum probnbl I Istarum connnuneni sententiam. J) Cfr. Auct. in e з) ’) Tract, de Conse. hi liberte cl It thr»ir, VIH. p. 21.5. Somme IMol., tum, G. /hi/j. 582. /m philos. morale de S, Thomas, p. 552. EthieJc, 1. n. 31 *7. e) Hist, Dccr. Innoc· .V/. hi Question liguorir.nnc. Grschirhtc and Krilik im Dinislt des · mbiusprtthabilis ·· lk sgst. mnr, diss.*·, De minusprobabillsmo, ·) Moral théologie, η, 93 in /hir. l0) Throl, mor,, Thes. 25. и) Phil, morale, 1, p. 129. ,3) <’fr. iipud Woutcrs, Dr syd, mor, diss.·· pug. 38. I3> Cfr. Ter lliMir, Innocenta XI de Probabilismo decrrli Historia, passim; Woutcrs, Dr Minus· yrobabilismtti, p, 21; Miinduiinct, D Décret D'Innocent XI; Juiircii. Urschichtc mid Kritik im DirnsU. dec Minusprob. - Non pbstaro rcsponsn 8. I’ovnltvntInrhu* probabilia maneat speculative seu gcnsu logico probabilis, practice seu sensu ethico probabilis diri nequit, quum opposita iam sufficienter certa sit ut obligationem inducat. Obiic. 3° Probabilismus simplex saltem toleratur ab Ecclesia. Atqui. >i probabilismus esset falsus. Ecclesia illum tolerare non posset, sed condemnare de­ buisset quod est falsitatis in eo, quia duceret ad morum laxitatem et ad ruinam animarum. Ergo, tolerando, saltem aequivalenter illud pro vero habet. Reep. Mai. transeat. Ilist. min. Quatenus de facto notabiliter nocivus fieret, cone.; hinc Ecclesia olim pluries directe vel indirecte puro probabilismo sese op­ posuit ; serus, /////ο.· ex hoc enim quod Ecclesia aliquod systema falsum non rejicit. quod tamen per accidens nocivum influxum non ita exercet, ad suminum con­ cludere licet, Ecclesiam hucusque nullum definitivum indicium de 00 habere*, nequaquam vero. Ecclesiam illud positive tamquam undequaquo verum et pru­ dens accipere: idque eo vel minus, quando Ecclesia et alia systemata tolerat vel etiam commendavit. Quare* quamdiu sequaces simplicis proliabilismL non ob­ stante thesi forma nimis benigna proposita, felici quadam inconsequentia et quasi naturali prudentia dudti, in conclusionibus particularibus generarim satis aequi et moderati apparent, non est cur Ecclesia contra systema (pia talo directo pro­ cedat; imo non repugnat quod ne indicium quidem definitivum de eo habeat; sed sjiflich sj unam alteramve doctrinam particularem nimis largam et periculosnn rejiciat, uti aliquando etiam fecit. Hinc nego conclusionem. Instant. 4n Ex tolerantia Ecclesiae saltem sequitur usum simplicis probabilismi esse licitum. Rcsp. Diet. Eo sensu quod pro fora Ecclesiae nemo censurandus sit, qui simplici probabilismo adhaereat, cone.; eo sensu quod pro foro conscientiae quis­ que licito ei adhaerere possit, suhdist.: si moraliter sibi persuasam habeat veri­ tatem totius istius systematis, cone.; aecus, nego; ut enim alicui licitum sit syHtcma aliquod aequi, debet illud pro vero habere; secus enim agit saltem cum dubio practice indequo peccat; veritatem autem systematis ex tolerantia Eccle­ siae deducere nequit, ut patet ex obice, antecedenti. 128 LIB. I. TRACT. 111. CAPUT IV. X C JI () L I Ο N Confirmatio totius systematis simul. 118. — I. Quae supra (h. 95) ex operum approbatione deduximus in favorem doctrinae S. Alfonsi in universum, ea non pari, verum potiori ratione valent de eius systemate morali; quando quidem systema, ut nemo non videt, totam doctrinam moralem sustinet ac moderat ur; ad cius enim normam cuncta fere dubia resolvuntur. Apprime id intellexit S. Rituum Congregatio, quae idcirco rigidissimae disquisitioni, non semel, sed ite­ rato illud subiecit ; eo tamen exitu, ut omnium assensum semper acceperit ’). Inde sponte consequitur, S. Alfonsi systema ipsius S. Sedis indicio sanum, tutum ac probatum esse. Porro huiusmodi authentico testimonio caret quodvis aliud systema. __________ Insuper, praefatum indicium, quum agatur, non de peculiari aliqua opinione, sed de regula morum universali, firmissimum argumentum pro illius veritate suppeditat. Si namque S. Doc,toris systema iusto rigidius esset, fidelium obligationes animarumque moderatorum officia iusto ri­ gidius definiret, proinde non foret recta conscientias moderandi norma, ideoque Ecclesia illud suo iudicio delatum non approbare debuisset. Ap­ probavit autem, laudavit, commendavitque; unde merito concluditur rectum esse systema et rectam conscientiae normam. Conclusionem nostram roborat Responsum S, Poenitcntiariqe die 19 Dee. 1855, quo declarat moralis disciplinae professorem, qui in quadam Universitate iuramentum, eius professoribus praescriptum, praestitisset pro viribus probabiliorismum tuendi et docendi, posse, non obstante illo.-juramento, S, Alfonsi doctrinam in omnibus setini et nubliui 119. — II. Insuper, splendidissima testimonia occasione concessionis tituli Doctoris Ecclesiae a S. Sede S. Alfonsi doctrinae tributa, quaeque supra (n; 95) pariter retulimus, systemati morali peculiariter conveniunt. Etenim, si qua moralis tractatio est, qua Alfonsus iansenianos errores dispulit, ea certe est de moderato opinionis probabilis usu, qua sectae illius rigorem directe ac funditus expugnat. Optime, id senserant ipsimet adversarii, qui propterea inexpiabile bellum illi intulerunt. Iterum, si qua quaestio ante Alfonsum implexa erat, principem sane locum occupat fundamentalis illa de natum et usu probabilitatis, de qua et la.riores et rigidiores theologi inter se contendebant; Alfonsus autem viam tutum stravit. Ergo in systemate suo morali, ipsius Apostolieae Sedis iudicio. peculiariter effulget eminens S. Mfonsi doctrina. Quodsi res ita se habeat, quis diffitebitur validissimum inde exsurgor»? argumentum pro systematis Cfr. S. C. IUI.. T Mull IS07 (l’iwl. ‘. I. p. LXXVin). DE l'S( DPIMOMS PR0BARILI8 1 29 veritate f Quis enim dicere ausit verum non esse systema quod tantum emolumentum contulit Ecclesiae, tantisque laudibus ab eadem cumu­ latum est! Ex fluctibus, ait Dominus Noster, arborem cognoscimus. > IV. - Confutatio aliorum systematum. ce. e/at 120. — I. Rigorismus damnatus. Systema hoc damnatum fuit ab Alexandro VIII prop. 3: « Non licet sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam ». Propositio haec aperte falsa est: nam, si opinio pro libertate est probabilissima, opinio pro lege erit, tenuiter aut dubie tantum probabilis; ob debile autem motivum libertatem iure suo certo spoliare est aperte contra ius naturale. Ergo systema falsum est. 121. — II. Laxismus damnatus. Condemnatus est ab Innoc. XI, prop. 3: « Generatim dum probabilitate, sive intrinseca sive extrinscca. quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus »; et ab Alexandro VII, prop. 27: • Si libor sit alicuius iunioris et moderni, debet opinio censeri probabilis, dum non constet reieetam esse a Sede Apost. tamquam improbabilem ». Merito et haec doctrina damnata est; vere namque dubia censeri nequit lex tam gravi ratione fundata, ut contra ipsam nulla solida, sed tenuis tantum ratio vel intuta auctoritas afferri possit. 122. — III. Tutiorismus mitigatus. Ut talis non diu vixit. Refellitur hac argumentatione: Notabilis probabilioritas pro aliqua opinione fundat probabilem eius certitudinem; atqui in actibus humanis sufficere debet certitudo probabilis: ergo. Recole dicta n. 62, II. 123. — IV. Probabiliorismus. Istud systema, praeter obligationes certas, superaddit stricte dubias, sicque, numero obligationum plurimum aucto, auget numerum peccatorum; atqui ex principiis aequiprobabilismi demonstratum esi iuri naturali libertatis repugnare obligationes quoad exsistentiam stricte dubias; ergo probabiliorismus libertati debitam denegat iustitiam. 124. — \. Systema compensationis. Huic systemata etiam obstat (piod imponit obligationem servandi loges stricte dubias, saltem iis in ca­ sibus. in quibus earum observantiae nullum obest incommodum relative grave. Argumenta vero a nobis pro libertate allata valent pro omnibus ca­ sibus, ubi de sola honestate agitur. Insuper norma hoc systemate assignata, difficulter tantum in praxim deduci posse videtur. — Nec dicatur, illi­ citum esse sese, nisi ob incommodum relative gravo, exponere periculo committendi multa peccata materialia. Nam primo, ubi possessio seu praesumptio stat pro libertate, deest periculum peccati materialis mora­ liter attendendum; dein, tale incommodum in dubio stricto eo ipso habetur, quod secus libertas otium moralis, quam ipsa lex naturalis homini concessit, 13(1 LIB. I. TRACT. IU. CAPUT IV. in multis casibus plus aequo restringeretur. Cfr. Wouters, I. c., p. 18, Marc., ». 86, 6°. 125. — VI. Probabilismus absolutus. Huic systemati quatuor vitio vertimus. Etenim: 1° limites probabilitatis plus aequo extendit aut saltem non satis determinat, ita ut norma nimis vaga et ambigua habeatur, quae facile ansam dare potest opinionibus insto benignioribus. 2° Multi probahilistae nituntur principio: «Qui probabiliter agit, prudenter agit», ut cuique legenti eorum opera patebit; licitum enim usum opinionis probabilis pro libertate, relicta probabiliori pro lege, hoc ratiocinio probare consueverunt: In re morali nihil aliud requiritur, quam prudentia in operando; atqui, quando utrimque stat opinio probabilis, adest utrimque prudens motivum assentiendi; ergo sequendo opinionem, quam maluerit, quisque prudenter operatur. Maior conceditur; sed ne­ ganda est minor; quando namque utrimque stat opinio probabilis, a neutra parte adest prudens motivum assentiendi, sed soli dubitationi est locus, prout demonstravimus, ». 92. Vitium ergo illius principii in eo est, quod ad ultimum conscientiae dictamen de actionis honestate formandum nitatur probabilitate aequilibrata, proinde dubio positivo, tamquam mo­ tito, non autem tamquam nuru conditione, qua posita aliunde principium reflexum certum adsciscitur ad certam formandam conscientiam. Recole ». 92 bis, q, 2. falsum principium ad falsae conducit conclusiones ; indo factum est ut eximii quoquo theologi errorem illum admiserint, quem Ecclesia postea damnavit, nem­ pe licere in Sacramentorum susceptione uti opinione minus probabili, relicta probabiliori ac tuta, non obstante irritandi Sacramenti periculo; ita e. g. Lugo, Pc Sacrani. in ijcn., disp. 8, n. 139. 141; Sanchez. Decal., lib. 1. cap. 9. η. 33; Vasquez, In I-II. r 37, x*n/. 10. HE USU OPINIONIS PROBABILIS 131 1° Argumentum, quo utunt ur simplices probahilistae. cum in maiori tum in minori, aequiv oratione laborat. Dicuntcnim: « lex dubia non obligat; atqui, lex est dubia, quotiescumque stat pro libertati* opinio vere proba­ bilis. etiamsi forsan opinio favens legi pariter probabilis est vel etiam probabilior*. I t a minori incipiamus, vox probabilior est ambigua. Potest enim significare: paulo vel dubie probabilior, et tunc practice aequivalet aequiprobabili vel dubio stricto; potest etiam significare: certo vel nota­ biliter probabilior; et tunc versamur extra strictum dubium et habemus certitudinem sufficientem de exsistentia legis, prout supra probavimus. — Pari modo maior laborat aequi vocatione: Λ.»· dubia non obligat potest significare: lex dubia etiam lato sensu, ita ut lex sit certo et notabiliter probabilior, vel potest limitari ad dubium stricto sensu. In priori sensu est omnino falsum, uti diximus et supra probavimus. Si autem limitatur ad dubium stricto sensu adhuc duplicem sensum admittit. Potest signi­ ficare: lex (stricte) dubia qua talis directe et per se non valet obligare ad eam observandam, et sic est principium omnino verum et per se stans: inde tamen homo nondum omnino a lege liberatus exsistit ; quia est in dubio practico, quod nonnisi legitimo aliquo principio reflexo in favorem li­ bertatis solvere licet. Vel potest significare: lex (stricte) dubia eodem modo ac lex penitus incognita hominem omnino liberum relinquit; et sic assu­ mitur tanupiam principium reflexum ad solvenda dubia practica in fa­ vorem libertatis. Et si sic sumitur universim, ita ut dubio tam de exsi­ stentia quam de cessatione legis applicetur, gratis asseritur, vel aequivocando afferuntur ea argumenta quae effatum probant in sensu priori sumptum. Verum autem est, si limitatur ad dubium (strictum) de &z»«stentia legis. Etenim, dubium practicum quod in casu habetur, solvi nequit nisi solo principio possessionis seu praesumptionis; hoc autem applicato solum dubium de exsistentia legis in favorem libertatis solvitur, prout supra probavimus. S 0 H 0 L 1 (l N Circa usum opinionum probabilium a parte confessorii. 126. — Hucusque probavimus licitum esse usum moderatum opi­ nionis probabilis. Ultra iam hic quaeritur, num etiam expediat pro salute animarum opiniones benignae potius quam rigidas sequi. Quocirca se­ quentes traduntur regulae. Regulae. I. Quoad obligationem imponendam. 1° Regulariter debet confessarius opiniones benignas sequi; quia communiter liberant poenitentes a peccato formali. — 2° Interdum vero opiniones benignae creant periculum peccati formalis, et tunc tenetur confessarius, tamquam me­ dicus animarum, opiniones tut iores sequi, quae poenitentes ad se servandos in statu grat iae conducunt. Quoad modum tamen hanc servet distinctionem: ubi probabile seu proximum periculum peccati mortalis dubie tantum 132 LIB. I. TRACT. HI. CAPUT IV. subest, debet opiniones tutiores suadere: ubi vero tale periculum certo subest, tenetur ad illas sequendas obligare (cfr. vol. Il, η. 1 11), q. 3). Huinsmodi porro sunt nonnullae opiniones speculative probabiles, sed in praxi periculosae, in materia sexti praecepti de tactibus, osculis, choreis, comoediis, de reprimendis motibus carnalibus, de vitandis occa­ sionibus proximis, lectionibus periculosis quoad (idem et mores, et si­ milibus (n. 83; lib. 5, n. 63; lib. 6. n. 156 in fine ct n. 605; Praj·. Conj., ». 69, 114, 192; El. A., Append. IV, n. 21). II. Quoad perfectionem. Perfectius sane est inter opiniones sequi tutiores, ubicumque continent actus maioris virtutis, nec ansam praebent anxietatibus et scrupulis. Hinc, generatim loquendo, debemus usum huius­ modi opinionum tutiorum suadere, sicut consiliorum, dum poenitentes paratos se ostendunt ad sequenda tutiora, et prudentia dictat id pocnitentibus profuturum (lib. 6, n. 605). TRACTATUS IV. DE LEGIBUS S. AIL, lib. 1; II. .-I., Ir. 2. 127. — Postquam egimus de conscientia, qua regula morali­ tatis applicatur ad actum hic et nunc ponendum, quaeque proin regula proxima et subicctwa moralitatis dici potest, iam nunc agen­ dum est de ipsa, regula moralitatis object ira secundum se seu de lege. Dicemus primum de notione et divisione legis in genere (c. 1); dein de nonnullis legibus in specie. Et quidem prius breviter de lege divina (c. 2); dein fuse de lege humana, cum civili tum prae­ sertim ecclesiastica; idque in genere de eius institutione (c. 3), subiecto (c. I), obligatione (c. 5), interpretatione (c. 6), cessatione, sive quoad obligationem tantum, tam a parte subditi (c. 7), quam a parte Superioris (c. 8), sive quoad ipsam legem (c. 9). Ultimo, ob peculiarem ipsarum naturam, agemus de duabus speciebus legis humanité in particulari, id est, de consuetudine (c. 10) et de pri­ vilegiis (c. 11). Caput I. NOTIO ET DIVISIO LEGIS IN GENERE 128. — Notio legis. Lex sensu stricto pro lege morali sumpta a S. Thoma definitur: Quaedam rationis ordinatio ad bonum com­ mune, ab eo (pii curam eompuinitatis habet promulgata x). Dicitur: 1" rationis ordinatio, quia rationis est regulare; lex autem est quaedam regula humanorum actuum, dirigens eos in finem debitum. (('fr. supra ». 17); et quidem rationis ordinatio seu imperium, quia lex Cfr. I II. 90. n. 4. 131 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT I. constituitur per actum rationis Dracticao. quae movetur a voluntate et ordinat ad opus; et quidem lex ordinat efficaciter, h. e. ita ut in subditis oriatur obligatio seu moralis necessitas aliquid faciendi vel omittendi; — 2° ad bonum commune, id est communitatis perfectae; hjc est linis ad quem ordinat lex; — 3° ab eo qui curam communitatis habet, quia or­ dinare ad bonum communitatis spectat ad eum, qui praeeat; communi­ tati; — 1° promulgata, id est communitati notificata, (piae quidem notiticatio requiritur, saltem tamquam conditio necessaria, pro actuali legis obligatione. Differt igitur lex a consilio, quod lex obligationem inducit, consilium autem non oblinat- — Differt lex a praecepto stricte sumpto (nam haec vocabula saepe promiscue usurpantur), quod: 1° lex datur communitati, praeceptum personis etiam singularibus aut Olivato coetui: 2° lex per se est perpetua, quamdiu non abrogatur, praeceptum vero exspirat re­ soluto iure praecipientis, nisi aliter constet (ita ex can. 21 illud praeceptum Superioris ecclesiastici non cessat, quod per legitimum documentum aut Jx*· coram duobus testibus impositum fuerit); 3° lex non praesumitur perso­ nalis sed territorialis, nisi aliter constet (ita expresse in iure canonico, can. 8, §2); praecepta vero singulis data, eos quibus dantur ubiaue urgent (can. 21; cfr. infra n. 150 »(/(/.); 1° lex ferri nequit nisi a Superiore pote­ statem politicam seu jurisdictionis habente; praeceptum ferri potest etiam a Superiore oeconomicam tantum seu domi nativam potestatem habente, ? qualem pater habet in familiam. VfiuuEia. NOTIO ET DIVISIO LEGIS IN GENERE 135 seu canonica est, (piae a potestate ecclesiastica statuitur propter finem supernaturalem; civilis est, quae a potestate saeculari conditur propter bonum temporale et constituit aut ius positivum nationale, quatenus aliquam determinatam nationem seu Statum regit: aut ius positivum internationale, quatenus spectat habitudinem diver­ sorum statuum inter se. Ius internationale iterum distinguitur in ius internationale publicum, quod est societatis ad societatem, et ius internationale privatum, quod est civis unius societatis ad cives alterius societatis. Praeter ius internationale positivum datur etiam ius internationale naturale; porro ius internationale naturale una cum iure international! positivo simul sumptum a modernis vocari solet ius gentium. — A S. Thoma vero et antiquioribus scholasticis hoc nomine, exemplo iurisconsultorum romanorum, conclusiones necessariae ex principiis legis naturalis de­ ductae atque etiam a legislatore humano promulgatae et sancitae, indi­ cabantur. 2° Ratione actus legis, est affirmativa quae praecipit actum, negat ira (piae actum prohibet, permittens (piae actum expresse per­ mittit. —^Negativa est vel pure prohibens, quando reddit actum - solum illicitum; vel irritans, quando reddit illum invalidum, UA i^iuo Ratione obligationis, est praeceptiva quae sub peccato 129. — Divisio legis. Lex considerari potest aut (piae est talis obligat; poenalis (piae sub poena; mixta (piae sub utraque simul per essentiam, et est lex aeterna quae est regula suprema et remota 1 (IL A., ». 11). moralitatis, aut quae sunt tales per participationem, suntque a re­ 4° Ratione obiecti, est favorabilis quae, principaliter saltem, gula aeterna derivatae atque regulae proximae moralitatis. Hae * favorem aut beneficium confert, licet secundario in alicuius onus autem multifariam dividuntur. Et quidem habetur: 1° ratione cedat; odiosa seu onerosa, (piae principaliter onus aut gravamen AUCTOKIS immediati lex divina quae immediate a Deo, humana i c. imponit, qiiâmvis secundario in alicuius favorem cedat. quae immediate ab homine condita est. 6° Ratione extensionis, est communis seu generalis seu unirerDivina subdividitur in naturalem et positivam. Lex naturalis est salis (pme lata est pro universa communitate omnino distincta, id naturalis participatio legis aeternae in rationali creatura, seu est x est (piae alterius pars non est, v. g. pro tota Ecclesia; particularis, lumen rationis manifestans legem aeternam. Lex divina positiva quae lata est pro communitate particulari, quae nempe maioris com­ dicitur ea, quae a Deo legi naturali superaddita est; unde solo ra­ munitatis pars est, v. g. pro dioecesi. tionis lumine innotescere nequit., sed peculiari facto promulganda (>° Denique lex est vel scripta vel non scripta, et haec iterum est. — Lex divina positiva dividitur in primitivam, veterem et novam. est vel lex tradita vel lex consuetudine inducta. Primitiva est quae habebatur ante legem Mosaicam tempore pa­ triarcharum. Vetus est, quae a Deo data est Moysi, continens prae­ cepta iudicialia, caeremonialia et moralia. Nova est, quae a Christo est instituta et per Apostolos promulgata, complectens praecepta fidei, morum et Sacramentorum. Leges autem morales a Moyse vel Christo datae, partim saltem, simul sunt naturales quatenus et lu­ mine naturali manifestantur. Cfr. supra n. 17. Lex humana dividitur in ecclesiasticam et civilem. Ecclesiastica 136 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT II. Caput II. DE LEGE DIVINA Cum iuxta dicta lex divina sit aut aeterna, aut naturalis, aut positiva, de singulis ex ordine dicemus. Articulus I. De lege aeterna. 130. — Notio. Lex aeterna est ratio divinae sapientiae, secun­ dum quod est directiva omnium actionum in finem ultimum l). Dicitur autem: 1° est ratio (i. e. ordinatio) divinae sapientiae; ra­ tionis enim est ordinare seu regulare; unde non divina essentia ut· sic est norma moralitatis, sed est tantummodo eius fundamentum seu radix; antecedenter enim ad ordinationem divinam (pia res in finem ultimum ordinantur nulla habet ur norma moralitatis formaliter seu complete sumpta. — Dicitur: 2° secundum quod est directiva etc.; etenim sicut in Deo tamquam in omnium creatore est ratio divinae sapientiae secundum (piam omnia creata sunt, ouae habet rationem exemplaris seu ideae, ita in Ipso tamquam in omnium gubernatore est ratio divinae sapientiae secundum unam omnia diliguntur et moventur ad debitum linem, et haec habet rationem legis. A lege aeterna distinguenda est etiam providentia divina; utraque quidem est ordinatio rerum in finem, sed lex continet regulas generales et univer­ sales gubernationis universi et secundum quas creaturae agere debent ftd finem consequendum, providentia autem consequitur legem aeternam et comparatur ad eam sicut conclusio particularis ad principium univer­ sale et exsequitur id quod dictat lex ’). — Dicitur haec lex aeterna, qua­ tenus non est concepta in tempore sed ab aeterno. 131. — Principia. I. Datur in Deo lex aeterna. Datur in Deo lex; lex enim nihil aliud est (piam dictamen praeficae rationis in principe, (pii gubernat aliquam perfectam communitatem. Atqui tota communitas universi gubernatur ratione divina, cum mundus l) Cfr. I-1I. '/· 03. n. I; eupm n. IT. z) Cfr. S. Th.. /Ir 1'crit.. ij. Λ. a, I ml 0. DE LEGE DIVINA 137 divina providentia gubernetur. Datur in Deo lex aeterna, ratio enim divina nihil concipit ex tempore, sed habet aeternum conceptum II. Lex aeterna est suprema norma moralitatis et ab ipsa omnes leges derivantur. Ratio est. (plia Deus supremus est Legislator, et a lege aeterna omnes leges participant tum justitiam tum virtutem obligandi. .Mutuantur ab ea: 1° iustitiam, tamquam a primo exem­ plari, cui conformes esse» debent; propterea in Prov. 8, 15 dicitur: «Per me reges regnant, et legum conditores insta decernunt »; 2° rim obligandi, tamouatn a mimo efficiente, a quo est omnis legislatorum potestas, iuxta Apostolum ad Rom. 13, 1: « Non est potestas, nisi a Deo». Recole dicta n. 17. Unde iam corruunt systemata incredulorum, aliquod ens erratum tamquam supremam normam moralitatis fingentium: sive illud ens su­ matur tamquam aliqua potentia humana cognoscitiva. uti Kant voluit; sive sumatur tamquam aliquid extra hominem exsistens: sive illud sit actui humano extrinsecum, uti lex civilis aut consuetudo:: sive ipsi sit intrinsecuin seu connaturale, uti utilitas ad bonum ere;·ituni aliquod adipi· acendum. 111. Legis aeternae duplex est participatio in creaturis: le.r na­ turalis seu moralis et lex naturae seu phy sica. Cum enim lex aeterna omnia moveat in finem ultimum, omnia entia tum rationalia funi irrationalia hanc motionem participent oportet; idque modo ipsorum naturae consono; ideoque rationalia participatione intel­ lectuali. qua cognoscunt quid ipsis agendum sit; irrationalia parti_ cipatione naturae qua naturaliter determinantur ad agendum secundum legem aeternam. Articulus II. De lege naturali. 132. — Notio. Lex naturalis est naturalis participatio legis aeternae in creatura rationali: qua nempe homo naturaliter cognoscit legem aetyrnam atque dirigitur ad agendum convenienter lini quem natura ex opere illo intendit in actionibus prom i is, sive ei conwctant cx natura gemeris, ut generare, comedere et huinsmodi, sive ex naJ.uta.speciei, ut ratiocinari et huinsmodi *). Lex igitur naturalis fundatur in essentia naturae humanae '1 Cfr. Ill, 91. u. i. ·> Cfr. I-II. Arquait mode Illicitum <-l ad tlnem therapeuticum positive cnneulere pcrHonae iwvchlee turbatae pcHltlonam actuum. qui Ipsi In dctcrmlnnUa circumdanti In milrfectIve quidem Involuutaril rant ex defectu lllxvtatlx. materialiter tamen Icjrein divinam laedunt. Cfr. 1‘ium Nil. Alloc. 13 April. 1983 In .1. .1. .S'. (1903). p. 285-288. 13 — Aektsvh-Damex, Throl. Mor. - l. 140 MB. I. TRACT. I\. CAPUT II. tales facile peccant ex capite pravi habitus qui pueris similibusque in­ geritur vel ex capite scandali aliorum (n. 153; II. A., 11, n. 36; Mare, m. 125; Lelunk., I, n. 226). ; 134. — Quaestiones. I. De cognoscibilitate legis naturalis. Quaeh. .-In le..r naturalis inrineibiliter ignorari possit. Resp. I)ist. Segat. omnino quoad prima principia s<»n praecepta; quia ipso lumine naturae sunt omnibus per se nota et indelebilia ab humana mente. Talia sunt v. g.: bonum est faciendum, malum vitandum; quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris; suum cuique est tribuendum. ~~ Sénat, (momie quantum ad praecepta secundaria proxime a primis deducta; quia obvio discursura- primis deducuntur. et conscientia ipsa pulsat in actibus eorum. Talia sunt praecepta Decalogi, dempta circumstantia diei in tertio praecepto. Conceditur tamen vel indoctis, et ad breve tempus, aut accedente aliqua circumstantia . specietenus cohonestante; quia ob inscitiam et eiusmodi circumstantiam evadunt obscura. Praecepta, quae possunt sic ignorari, sunt e. g. malitia pollutionis, furti ad sublevandam gravem miseriam, mendacii officiosi, occisionis morientis ne diutius agonizet, etc. Affirm. vero quoad praecepta a primis remota: quia nonnisi -operoso discursu a primis praeceptis deducuntur, cui non omnes idonei sunt; talia sunt praecepta de non ineundis contractibus usu­ rariis. de vitandis quibusdam scandalis, de simoniae vel vindictae 0e*****· troversia est inter Docturos. Constat praeterea ex prop. 2 Bail con­ fixa ab Alexandro VIII: « Tametsi detur ignorantia invincibilis iuris naturae, haec in statu naturae lapsae operantem ex ipsa non excusat a peccato formali ». .Nota, Xon datur ignorantia invincibilis circa, notorias proprii status rei officii obligationes: quisquis enim statum quemquam vel officium suscipit, ignorare nequit se teneri eiusdem obligationes callere; (piare, si debitam instructionem negligat, eius ignorantia vincibilis et culpabilis est. Postquam vero instructiones statui suo necessarias comparari* satis curaverit, poterit- utique circa nonnulla non ita manifesta invincibiliter errare (m. 170-17 I ; II. A., tr. 1, n. 5 ’). 135. — 11- De immutabilitate legis naturalis. Quaeh. 1° .-Di lex naturalis sit immutabilis. Cfr. ι-n. ί i»‘. «· 'C DE LEGE DIVINA I 11 liesp. /list. Affirm., si intenditur immutatio proprie dicta, qua circa eamdem materiam lex variatur, tum intrinsece sen a parte tinis legis, tum exlrinsece seu a parte legislatoris. Fundatur enim jn essentia naturae humanae; haec autem est immutabilis tum in so tum a parte Creatoris. Nunquam ideo casus particularis seu concretus in vita hominis occur­ rere potest, (pio lex naturalis mutaretur; quia essentia naturae semper et ubique in esse permanet, qualescumque verificentur circumstantiae *). Nepal, si intelligitur mutatio improprie dicta, quae consistit in mutatione non ipsius legis, sed materiae legis seu subtractione materiae. QUAEH. 2° Quomodo materia legis mutari seu ei subtrahi possit. Kesp. 1° Ex circumstantiis: ex hae parte materia legis mutatur seu ei subtrahitur, quoties circumstantiae efficiunt, ut aliquod ius vel pmeceptum naturale alteri praecepto vel iuri ex apparenti quadam collisione praevaleat. Sic praecepto deposita reddendi aliquando praevalet ius. imo nonnumquam officium, damna propria vel aliena depositi retentione praecavendi; et in genere, quoties duo praecepta concurrunt miae simul observari nequeunt, praevalet praeceptum vel ius superioris generis seu majoris momenti praecepto vel iuri inferiori. 2° Ex auctoritate divina: ex hac parte materia legi subtrahi atque mutari potest, quoties supremo Dei dominio ita subiecta est. ut pro li­ bitu de ea disponi possit, uti obtinet circa vitam et bona temporalia ho­ minum atque circa obligationes quas homines erga Deum libere contra­ xerunt. Ita Deus praecepit Abrahae filium innocentem occidere: Israelitis Aegyptios spoliare, Chananaeos omnes exstirpare; Ecclesiae facul­ tatem concessit relaxandi vota. Quae omnia non involvunt mutationem legum non laedendi vitam vel bona proximi nec vota Deo facta; sed ar­ guunt mutationem materiae, quatenus iura proximo vel ipsi Deo acqui­ sita ex supremo Dei dominio remittuntur. Quaeh. 3° Λη VERA collisio vel epikeia in lege naturali admit­ tenda sil. Resp, Negat· Species enim collisionis vel epikeiae, quae in praedictis casibus habetur, ex hoc oritur, quod praecepta naturalia inadacquatc enuntiantur. Praecepto enfin: deposita sunt reddenda proprie addendum foret: rationabiliter petenti; praecepto: non licet innocentem occidere ad­ dendum: salvo supremo Ilei dominio. Ideo apparens solum collisio abide uimaiens tiUJtum ei)ikeia_m_ praeceptis -naturalibus haberi potest. cum revera non unum praeceptum alteri contradicat, sed ex duobus unum coalescat *). ’) Cfr. 1‘iiim XII contra existent hilbcinum ethicum In \lloe. 18 \pril. 1952 in J. J. .S\ (1952). p. HI *77.; Iimtr. S. <>fT. 2 Fobr. 105G In .(. J.X. (1906) p. 1 U. Hürth in /YnWim (1952). p. 223 /vpj. Cfr. mipni n. 00. :) Cfr. MI. q. 91. α. I cl 5: q. 100. n. 8; Infra n. 175; Gnxlt. n. 939. 5. 112 MH. I. TRACT. IV. CAPI.'T 11. 136. — III. De dispensatione in lege naturali. Quaer. 1° An saltem dispensari possit in lege naturali. Resp. Disp. 1° Aliqui allirmant vere et proprie dictam dispen­ sationem a Deo dari posse *), ex causis divinae eius Sapientiae re­ linquendis, in nonnullis praeceptis secundariis legis naturalis, uti in praeceptis unitatis et indissolubilitatis matrimonii; idque compro­ bant tura ex charactere secundario horum praeceptorum, vi cuius ipsorum observantia naturae humanae non ita necessaria esse vi­ detur, ut ne Deus quidem in ipsis dispensare possit, tum etiam ex eo quod Deus de facto sub lege veteri Israelites polygamiam atque iuxta multos divortium etiam perfectum permisit. 2° Aliis vero etiam in hisce casibus mutatio seu subtractio ma­ teriae ideoque dispensatio .tantum improprie dicta admittenda videtur; quae mutatio materiae in eo sita est quod Deus vi supremi Ratio huius est quia ipsa lex naturalis ob relativam tantum horum praeceptorum necessitatem dictitat, circumstantias aliquando Heri posse tales, ut saltem Heus, ad maius .malum vitandum maiusve bonum_obti.nendum, contrarium permittere» possit. Unde haec praecepta proprie adaequate enuntianda essent cum clausula: nisi Deus contrarium per­ miserit. l'nde fit collisio (apparens utique) inter legem et ius unitatis et indissolubilitatis matrimonii et legem atque ius altius divinum de maiori bono procurando. Quod ius ideo Deo eique soli reservat ur, (pria sola sa­ pientia divina de huiusmodi praeponderantia aequum indicium ferre potest at (pie insimul damnis ex tali permissione orituris speciali sua pro­ videntia apta afferre remedia ‘). QUAER. 2° Quo sensu ius improprie saltem dispensandi SOLI Deo reservetur. Hesp. Eo sensu, quod tamen exercitium huius iuris Deus potest peragere atque de facto etiam ex parte saltem peragit mediante Ecclesia, Iloe nempe, obtinet in iis praeceptis iuris naturalis quae in sua obligatione pendent a praecedente consensu voluntatis hu­ manae. Hoc modo Romanus Pontifex vi potestatis suae vicariae nomine Dei ex iusta causa remittit debitum ortum ex voto, aut A^dissolvit vinculum matrimonii rati *). Notes insuper Ecclesiam posse etiam authentice et infallibililer x) DispcnwiUo «mt relaxatio obUualionfa bvU λ Ictfhlatore pm cami particulari concoR) ratione finis: in legem ordinis naturalis vel legem superna­ turalem; prout ex se finem ultimum naturalem tantum spectat, ac­ curatius determinando praecepta legis naturalis, sicut faciunt prae­ cepta iudicialia legis Mosaicae; vel in finem ultimum supernaturalem ordinatur, sicut praeceptum circumcisionis vel Baptismi. c) ratione temporis: in legem primitivam seu patriarcharum, veterem seu Mosaicam, novam seu Euangelicam. Necessitas. Lex divina positiva est necessaria ad directionem vitae humanae. Rationes sunt; 1° quia per legem dirigitur homo in ordine ad finem ultimum ideoque inter legem et finem ultimum proportio adsit necesse est; iamvero, homo de facto destinatur in finem ultimum supernaturalem; ergo necessaria ei est etiam lex su­ pernal nralis, nec ipsi sufficiunt lex naturalis et lex humana; 2° quia sine lege divina positiva infirmitas humana circa multas conclusiones legis naturalis in errorem duceretur; 3° quia lex positiva humana nequit omnia determinare quae ad perfectionem virtutis et ad im­ peditionem mali determinari debent ’)· 138. I. Lex primitiva. Non adfuit tempore antemosaioo complerus quidam legum a Deo latarum; nihilominus, praetor actus internos quos ipso ordo supernaturalis atque promissio Redemptoris imponebant, habebatur sacramentum na­ turae pro justificatione parvulorum per fidem parentum, modo quo ipsis placuit ') Cfr. En.·. Casti Counuhii. 31 Dec. 1930. A. J.K. (1930). mor. fund,, ». "C. b Cfr. I II. q. 91. «. 4. 580. Cfr. Bouqulllon. Tftro/. Ml mb. i. tract. iv. caput it. exterius manifestatam; pari mod» matrimonii perfecta imita» atquo indisKolubilitas etiam hac lege institutae erant ‘); atque post diluvium dabatur aliquod praeceptum, praecipue prohibitio owns carnis cum sanguine, quae prohibitio, sive ex se temporanea fuit, sive oblivione iam diu ante Christum vim Miam amisit ·). II. Lex mosaics. Ilaee lex »/«« talix solos ludaeos obstringebat. Praecepta eius moralia, seclusa circumstantia sabbati et de non faciendo sculptili, iiornni obligationem non imponebant, qtnim iam ex lege naturali omnes hominis ad ea servanda adigerentur; nihilominus ludaci ea violantes t/rariux peccabant ob contemptum solemnis promulgationis ipsis specialiter factae, Cexxavil lex Mesaica a morte Domini vel saltem a prima Evangelii promulgatione die Pente­ costae, ita ut etiam praecepta cius moralia non iam ex promulgatione .Moeaica, sed ex Christi confirmatione purfectiva vim suam hauriant; praecepta vero eius cacremoniatia et imlieialia prorsus mortua (i. e. omni vi destituta), imo caeremoiiialia paulatim mortifera (i. e. peccato superstitionis obnoxia) effecta sint; patiiatim, i. e. post sufficientem divulgationem Evangelii in populo iudaico seu post destructionem urbis lerusalem ·). 139. — III. Lex Evangelica. 1. Natura eius. Est vera lex supernaturalix a Christo Domino lata. Quant plurima enim praecepta Christus durante vita sua publica annuntiavit, atque Apostolis prae­ cepit, ut observantiam mandatorum suorum hominibus commen­ darent (.Mat th. 28,20). I nde Concilium Tridentinum (.srs-.s·. 6, can. 19) condemnat eos qui affirmant nihil praeceptum esse in Evangelio praeter fidem. -’· Obiectum legis novae sunt praecepta theologalia, moralia, sacramentalia. Theologalia referuntur ad virtutes theologicas4). — Mo­ ralia legem naturalem in decalogo iam confirmatam renovant, eam ad pristinam integritatem revocant atque perficiunt, additis etiam pluribus consiliis quae perfectam mandatorum observantiam pro­ curant et quorum praecipua, paupertas uempe, castitas, obedientia, consilia evangelica vocanturs). Ob confirmationem legis naturalis decalogi, christiani eam violantes gravius peccant quam infideles legem naturalem transgredientes. — Praecepta demum sacramentalia sunt ea quae spectant ad sacramentorum susceptionem et sa­ crificii oblationem ·). — Praecepta imlieialia Christus immediate non condidit, nisi ita vocare velis ea quae naturam Ecclesiae eiusque potestatem respiciunt T); de cetero vero talium praeceptorum con­ stitutionem auctoritati ecclesiasticae reliquit. «) Ctr. Miilth. IV. 4. Cfr. Gen., r. 9. ’) Cfr. ΜΙ. <Λ 103. a. I η<1 I. Malt Ii. 22, 37; Man·. 1«. 10; Lur. 10, 27. Maith. 5, 17 «r; 19. 21. ·> Ιο. 3, 5; Luc. 22. 19’. Ιο. 0. i. “) Maith. 10. IK*/.; IB, 17*1. DE LEGE DIVINA 1 15 3. Obligatio legis novae sese extendit ad omnes homines. Patet ex verbis Domini: « Docete omnes gentes... docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis» (Matth. 28,18; cfr. et Mare. 16,15; Bom. 1,16). Attamen solum praecepium^suscipiendi fidem et^ingrediendi Ecclesiam per susceptionem Baptismi omnes imme^ux-^-niATK obligat ; alia vero mediate tantum, per dictum nempe ingressum in Ecclesiam. Incepit autem obligatio logis uovao obieclive quidem indu a causatione legis veteris i. o. a morte Christi vel saltem a die Pentecostes. Subiectirr vero «ucec«· dee tantum homines obligabat, prout in eorum notitiam veniebat. Postquam vero sufficienter divulgata fuerat, etiam ignorantes obligabat, etsi inculpabiliter ignorantes excusarentur a peccato. Tunc ergo etiam circumcisio pro ludaeis et Sacramentum naturae pro paganis sicut et penniœio polygamiae et divortii certo pro omnibus cessarunt. Quandonam autem Evangelium sufficienter divulgatum fuerit et utrum hoc tempus idem fuerit pro omnibus, disputatur. Alii putant sufficienter Evan­ gelium divulgatum fuisse per praedicationem Apostolorum usque ad destructio­ nem saltem urbis lerusalem; alii solutionem quaestionis divinae providentiae relinquunt ’). 4. Perfectio tegis novae. Lex Evangelica est perfecta negue alia perfectior in eius locum successura est. Ita omnes cum S. Thoma. Et assertum probatur ex verbis Domini: « Caelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt » (Lue. 21,33), et: * Eece ego vo· biscum sum usque ad consummationem saeculi » (Matth. 28, 20). Status enim novae legis successit statui veteris legis, sicut perfectior imperfectiori. Nec potest dari status perfectior statu novae legis, quum nihil possit esse propinquius fini ultimo quam hic status qui immediate in eum introducit *). Confirmatur doctrina damnatione propositionis 5°° in Syllabo Pii IX: < Divina revelatio est imperfecta, et idcirco subject a continuo et indefinito progressui, qui humanae rationis progressui respondeat ». Cfr. et Decretum Lamentabili 1 lulii 1907. prop. 21, 59. 5. Dispensatio proprie dicta in iure divino positivo soli Deo reservat u r, quum ex una Sparte nullatenus pateat Christum Ecclesiae hanc potestatem concessisse, ex altera part (inferior nequeat in lege sunerioris sine Imius concessione dispensare, Nec dicatur hanc po­ testatem inclusam esse in facultate solvendi omnia, Petro concessa (Matth. 16, 19). Haec enim non habent sensum indefinitum, sed valent quoad ea quae muneri Petri necessaria sunt, inter quae non venit potestas concedendi dispensationem proprie dictam in iure divino positivo. — Idem patet percurrendo varia praecepta i uris *) Cfr. IW*h. /λ· /✓.. η. ΛII. Cfr. Ι-ΙΓ. 7. 100. '»· 1. no LIB. 1. TRACT. IV. CAPUT III. divini positivi: nemo enim dixerit. Ecclesiam proprie dispensare posse in iis quae Christus statuit sive credenda sive agenda circa inedia salutis, Sacramenta, Sacrificium, constitutionem Ecclesiae. Confirmatur praxi atque partim saltem (quoad Sacramenta) positiva declaratione ipsius Ecclesiae. (Cone. Trid., sm. 21, e. 2). .Nihilominus potest Ecclesia auctoritate interpretari legem di­ vinam positivam atque insuper, vi potestatis vicariae, per remis­ sionem materiae improprie dispensare in illo iure divino etiam positivo quod nititur facto humano; eo modo quo supra dictum est circa legem naturalem. Hoc modo improprie, dispensat in vinculo matrimonii rati, quatenus ratione Sacramenti firmitas vinculi iure divino positivo augetur. Demum, incommodum proportionate gravi*, quod per accidens tangeretur observationi legis divinae positivae, aliquando ab eius obligatione excusare potest, iuxta infra dicenda n. 181. Caput III. LEGUM HUMANARUM LATIO Expendemus: 1° quinam possint leges ferre, 2° circa quam materiam, 3° (piam necessaria sit promulgatio, 1° num requiratur etiam legis acceptatio a populo. Articulus i. Potestas ferendi leges. 140. — I. Exsistentia potestatis legiferae. Iu quavis hominum societate perfecta, sive ecclesiastica sive civili, esse debet potestas legislativa. Etenim omnis hominum societas indiget gubernatione, sine (pia summa esset in ea confusio, secundum illud Prov. 11,11: « Ubi non est gubernator, populus corruet ». Sed gubernator nequit regere populum, nisi per leges; proinde in eo resideat necesse est leges ferendi potestas a Deo ipso collata. — Itaque inquirendum hic est, quinam sint illi, penes (pios leges ferendi potestas exsistat: in qua inquisitione respicere debemus ad leges ecclesiasticas et ci­ viles, communes et particulares, et ad mutuam relal ionem et limites utriusque potestatis. LEGUM HUMANARUM LATIO 147 II. Subiectum potestatis legiferae in Ecclesia. 1° Quoad leges ecclesiasticas commune* potestatem habent: a) Summus Pontifex vel solus vel una cum Concilio Generali, prout opportunum indicaverit (can. 218, § 1, 222 *q.). — b) Congregationes Romanae, sed nonnisi iussu et approbatione Summi Pontificis; non vero S. Collegium Cardinalium, Sede Apostolica vacante (can. 211 et 213). 2° Quoad, leges ecclesiasticas particulare*, potestatem habent: a) Episcopii a pro dioecesi sua, tum in Synodo, tum extra Synodum, etiam non audito Capitulo (can. .329, 331, 335, 362, 2221); b) concilium plenarium pro provinciis ecclesiasticis ei a S. Sede subiectis, provinciale pro provincia ecclesiastica (can. 281 sq.); sed decreta Conciliorum plenariorum et provincialium a S. ('. Cone, recognoscenda sunt (can. 291); c) praelati (pii iurisdietione quasi-episcopali pollent pro sua quasi-dioecesi, ut Vicarii et Praefecti Apostoliei et abbates vel prae­ lati nullius (can. 291 et 323); Cfr. infra n. 152; Otvmciih. InxtUullonm luri* public» rrrl. *, cap. 1(1; V laming, /π·/ί· htiimit* lari* reel., Pam II: /u» publicam; ΗΙνυΙ, Qw/tr*/. luriis fcrl. pubi iri. Cfr. et Nj/lbihw· PII IX. prop. 30*55; Utt. cncycl. Leoni·* XIII Immortali Dri. | |SS5. LEGUM HUMANARUM LATIO 149 It autem lex ecclesiastica respieiat praeterita, requiritur ut nominalim in ea de hoc caveatur (can. 10). Quaer. 3° .-I// aci un interni lege humana praescribi possint. Ilesp. Dist. 1° Quando agitur de actibus internis directe impo­ nendis, certum est eos non esse materiam legis cioilis. Utrum sint materia legis ecclesiasticae cont rovertit ur; attamen communius ct probabilius similiter negatur. Certum eet apud omnes actus internos a lege civili directe imponi non posse. Rationes sunt, quia: 1'· potestas legislativa directe spectat ad comm unitati* regitnen, quod directe nonnisi actiones externas respicit, quum ipsa etiam commu­ nitas humana, utpotc externa, directe in tinem externum ordinata -it. Ergo di­ recte versari debet circa solos actus externos. 2" Eiusdem potestatis e-se dela-t leges jerre et transgressores iudicare ac punire: si enim legislator non posset < legum suarum vindex, frustranea ut plurimum esset potestas legislativa; cum ergo non possit de internis iudicare, neque potest de illis legem ferre. Ita S. Thom., I-II, q. 91, a. et Il-II, q. 104. a. 5 (). 2° Act us interni possunt indirecte praecipi vel prohiberi lege humana, quatenus nempe intime connectuntur cum actibus externis, sicque necessarii sunt ad actus externos praeceptos recte peragendos; uno verbo (piando actus mi.rli sunt. Ratio est, quia id necessario consequitur ex potestate in actus externos. Porro duplici modo potest actus internus intime connecti cum externo: 1° tamquam causa actus externi; unde lex. (piae praecipit actum externum, praecipit simul voluntatem illum faciendi; 2° tam­ ipiam conditio necessaria ad esse physicum vel morale actus externi; v. g. (piando praecipitur contractus, iubetur consensus internus ad contractum necessarius; (piando praecipitur Sacramenti susceptio, iubetur digna susceptio; quando praecipitur Missa pro populo, iubetur intentio applicandi, etc. (n. 100). 4 Elbrl, /x/r/. I. n. 332*/· Cfr. BvihmI. XIV, !>t Χι/n.. lib. 1», c. L n. L 150 LIB. 1. ΤΙΙΑΙΊ'. IV. CAPUT ni. actus extern i occulti possint esse legis materia. Resp. Affirmat.: quia actus occulti revera sunt externi et co­ gnoscibiles, licet per accidens non cognoscantur. Quare plectitur excommunicatione haeresis occulta, irregularitate homicidium oc­ cultum (n. 100). Tales actus tamen cadere, solent sub foro interno non-sacramentali. Quaer. 1° 143. — Nota. 1° Praeter potestatem fori externi et interni nonsacramentalis, accepit Ecclesia a Christo potestatem fori interni sa­ cra ment alis, (pia praecipue hominis causa privata ad Deum agitur; ex hac potestate jurisdictionem in actus internos exercet, et habet proinde potestatem absolvendi a peccatis mere internis, dispensandi in votis mere internis etc. 2° Praelati regulares possunt subditis suis praecipere et prohi­ bere actus men * internos, ad regularem observantiam spectantes, oh votum obedientiae quo religiosus libere se obstrinxit ad obediendum Superiori suo in omnibus, quae secundum regulam et Ordinis consuetudinem praecipiuntur. Unde possunt Praelati inhere ora­ tionem mentalem, conscientiae examina, applicationem bonorum operum, Sacrificii Missae etc. *). Articulus III. Legis promulgatio. 144. — Notio. Promulgatio est externa legis propositio a le­ gislatore communitati facta, secundum formam legitime constitutam, ad legis notitiam et obligationem inducendam. A promulgatione distinguenda est legis divulgatio, qua illius notitia ad singulos sub­ ditos diffunditur. Statuitur: I. Necessitas promulgationis. Promulgatio necessaria est, ut 1er rim obligandi acquirat. Ratio, quia lex est regula actuum humano­ rum; ergo oportet ut applicetur hominibus, qui secundum eam actiones suas componere debent : applicatur autem, cum in eorum notitiam deducitur ex ipsa promulgatione. Ergo promulgatio est necessaria ut lex habeat suam virtutem obligandi. Ita S. Thom., I-II, q. 90, a. 4 (n. 96). II. Modus et eîîectus promulgationis in genere. Promulgatio debet esse publica, ut lex toti communitati possit innotescere. Ratio, quia *) Cfr. S. *1«-* lU-Ug. 3 Midi Ulli lu .1. I..S. (Uni), p, 231; Kiuirt, l>c roto obrtl., n. 101. LEGUM HUMANARUM LATIO 151 lex est régula publica totius communitatis; ergo debet proponi pu­ blico modo et communitati accommodato. Postquam autem promulgata est, lex per se obligat omnes, nisi lex posit ira terminum incipiendae obligationis statuerit; quia iam omnia requisita ad obligandam communitatem habet. Illi tamen, quibus inculpabiliter nondum innotuit, in foro conscientiae nec pec­ cant legem violando, nec ad poenam obligantur. In foro vero externo, postquam facta est promulgatio, et terminus inchoandae obligationi praefixus praeteriit, praesumitur quivis subditus legem scire, ita ut ipsi non patrocinetur excusatio ignorantiae, nisi illam efficaciter et positive probet. Tempus autem per quod aliqua lex promulgata ex voluntate legislatoris vim suam non exserit, tempus vacationis legis dicitur (/i. 69, 96; If. A., ». i). III. Modus et effectus promulgationis legis ecclesiasticae. 1° Le­ ges ah Apostolica Sede latae promulgantur per editionem in Actorum Apostolicae Sedis commentario officiali, nisi in casibus par­ ticularibus alius promulgandi modus fuerit praescriptus; vim suam EXSERUNT tantum expletis tribus mensibus a die qui ACTORUM numero appositus est, nisi ex natura roi illico ligent aut in ipsa lege brevior vel longior vacatio specialiter et expresse fuerit statuta (can. 9). Tres mensos isti sumendi sunt prout sunt in calendario (non ergo ut spatium 90 dierum sed v. g. a 15» Maii usque ad 15un* Augusti 92 dies); idque ita ut vacatio legis finiatur incipiente ultimo die (ergo incipiente 15» Augusti); aut, si mensis dio eiusdem numeri «-areat (ut v. g. si dies Actis appositus est 31«« Ia· nuarii, decst 31n" Aprilis) incipiente ultimo die mensis (30us Aprilis. Cfr. ean. 34. § 3. 1» et 2» ’). 2° Leges Concilii plenarii aut provincialis promulgantur et vacant secundum modum ab ipsis Concilii Patribus designandum (can. 291, § 1). 3° Leges episcopales statim a promulgatione obligare incipiunt, nisi aliud in ipsis caveatur; modus autem promulgationis ab ipsomet Episcopo determinatur (can. 335, § 2). IV. Circa legem civilem varia in variis codicibus statuuntur*). I acatio aliqua indicari solet; insuper aliquando distinguitur inter promulgationem (quae fit per mandatum exsequendi legem) et pu­ blicationem (quae fit per insertionem in folia «officialia»). rtlnin Mnmto. //»*/. /uri* Can,, Γ. n. 192. '* Cfr. Bonqiilllnii, Thcol, mor» fumi,, n, 220; TiUiqucrcy. n, 330; SUuitalexIcon V» Gtwlz· Quoad hwni holbnidicaru : Grandini, art. 72; 1177 houdcndr alyrinrrnr bepalingt »i, art, 2; Pmrinrialr art, 100, 10| ; Qnnrentcmt, art, 172 rn ri (n. 139; H. A., w. 11-13). Quaestiones. Quaer. 1° A» /<■/■ in casibus de quo sub II, obliget i' dubio num usu recepta sit. M .SUBIECTUM LEGIS HUMANAE 153 Rcsp. Plures negant. At sententia sequenda affirmat, quia, cum constat de lege, ipsa possidet; etenim lex promulgata per se non indiget accepta­ tione, ut obliget, sed vim obligandi habet donec legitima epikeia certo suspensa vel legitima consuetudine certo abrogata sit (n. 97). QüAER. 2° .1» fas sit Episcopis non acceptare leges pontificias. Hesp. Negat.: Episcopi namque debent obedientiain S. Pontifici, haud secus ac ceteri fideles, imo magis quam ipsi, eo quod exemplum illis praebere debent, (cfr. can. 336). Excipe tamen casum, quo ob locorum adiuncta legem Ecclesiis suis minus accommodatam vel etiam noxiam indicarent; tunc possunt et debent rationes S. Sedi exponere; interim Pontifex merito praesumitur nolle obligare priusquam rescripserit ; deinde eius definitioni acquiescere tenentur (Bened. XIV, De Syn., lib. 9, cap. 8). Caput IV. SUBJECTUM LEGIS HUMANAE Disseremus: 1° de subieeto legis generat ini; 2° de subieeto legis ec­ clesiasticae; 3° de subieeto legis civilis. Articulus I. Subiectum legis generatim. 146. — Principium generale. Leges humanae obligant omnes cl solos legislatoris subditos rationis usu praeditos, pro quibus latae sunt. Dicitur 1° legislatoris subditos; in eos enim tantum potestatem habet: quandonam autem aliquis sit legislatoris subditus, ex con­ stitutione ipsius societatis sive ecclesias! ieae sive civilis eruendum est. — Dicitur 2° rationis usu praeditos; illi enim soli sunt capaces obligationis moralis, in qua primus essentialis effectus legis con­ sistit. — Dicitur 3° pro quibus latae sunt; ut enim subditus legisla­ toris fiat, de facto et in actu secundo subiectum alicuius legis, le­ gislator eum per legem suam de facto respicere debet. Quaeritur, an legislator teneatur legibus suis. Resp. Dist. 1" Si est legislator absolutus, id est, talis qui in se continet totam potestatem legislativam, disputatur. Iuxta plures non tenetur legibus suis nisi ex quadam aequitate, quia nomo proprie cogitur a seipso. 151 LIB, I. TRACT. IV. CAPUT IV. Tenetur ex aequitate iis legibus, quae ipsi quoque conveniunt : quia recta ratio postulat, ut caput communitatis exemplo praeeat sequo corpori conformet. Porro haec obligatio, praeciso gravi scandalo aut gravi iniuria tertii, puta in contractibus, probabiliter nonnisi levis est, eum ex sola aequitate oriatur (n. 151). — Hoc ergo tantum modo tenetur S. Pontifex legibus mere ecclesiasticis atque Episcopus statutis dioecesanis. Hoc sensu, ut videtur, non enumerantur (in can. 12) inter eos qui prorsus liberi sunt a legibus mere ecclesiasticis. Alii vero censent legislatorem etiam absolutum directo vi legio obli­ gari, quia lex fertur communitati, cuius ipse est pars, ut ique praecipua. Excipiunt tamen leges poenales ‘). 2° Sin autem potestas legislative pluribus communis est, v. g. in senatu, capitulo, concilio, certo quilibet tenetur leges observare, quia corpus legislativum quolibet membro suo superius est. Idem valet pro principe constitutionali, quatenus nec ipse est legislator absolutus. Ali­ quando tamen expresse a nonnullis legibus, saltem quoad vim coactivam, eximitur *). Articulus II. Subiectum legis ecclesiasticae. Indicabimus prius conditiones, sub quibus homo fit subiectum legis ecclesiasticae in genere; dein conditiones, sub quibus fit subie­ ctum legum generalium vel particularium in specie. § I. - Subiectum legis ecclesiasticae in genere. 147. — Principium. Subiectum legis ecclesiasticae in genere sunt omnes et soli baptizati, qui sufficienti rationis i si gaudent atque insuper septimum aetatis annum expleverunt, nisi aliud iure expresse caveatur. Sequitur ex can. 12. Dicitur 1°: omnes et soli baptizati: non ergo iudaei vel infi­ deles vel catechumeni, bene vero excommunicat i et haeretici. Confir­ matur can. 87: « Baptismate homo constituitur in Ecclesia Christi persona cum omnibus Christianorum iuribus et officiis ». — Nihilo­ minus personae in haeresi natae et educatae legem mere ecclesia­ sticam transgredientes ob bonam fidem facile excusantur a peccato saltem formali. Num eaedem personae aliquando excusentur a pec­ cato etiam materiali, est quaestio infra perpendenda. 1 ) Ita v. K‘ Bouqulllnn. I. <·.. n. I5G. 2) Cfr. Swoen», m. 119. HUUIECTUM LEGIS HUMANAE 1 55 Dicitur 2°: qui sufficienti rationis usr gaudent; non ergo infantes usum rationis nondum adepti vel perpetuo amentes vel, uti videtur, quotquot usu rationis sunt, habitu destituti (cfr. can. 88, § 3) l). Subiiciuntur vero dormientes, perfecte ebrii; quamvis in illo statu a peccato formali excusentur. Imo, etiam semiamentes teneri videntur sicut tenentur debiles spiritu, quamvis ipsorum culpa in transgredienda lege minor sit (cfr. can. 2201; 2229, § 3, 2°). — Non ergo licet mox enumeratos ad legis transgressionem, etiam mate­ rialem tantum, inducere. Licet vero infantes ante usum rationis die festo retinere ab assistentia Missae. — In dubio de sufficienti usu rationis, libertas possidet; saepe tamen dubium tolli poterit praesumptione; sic puer, expleto septennio, usum rationis habere praesumitur (can. 88, § .3). Dicitur .3°: ATQUE INSUPER SEPTIMUM AETATIS ANNUM EXPLE­ VERUNT. Etiamsi ergo puer ante septimum aetatis annum expletum gaudeat usu rationis, non tenetur die dominica assistere Missae, quamvis laudabile sit; uti nec vice versa tenetur, si septimum aetatis annum expleverit quidem, sed usu rationis adhuc careat. Dicitur 4°: nisi aliud iure expresse caveatur. lamvero, ius aliud statuit: 1° circa receptionem Eucharistiae, quam pueri usum rationis assecuti et sufficienter dispositi quamprimum, ergo etiam ante septimum aetatis annum, recipere tenentur (can. 853-54); 2° circa confessionem sacramen talem: omnis enim fidelis, usum rationis assecutus, tenetur omnia peccata sua saltem semel in anno tideliter confiteri (can. 906). Nota hic, sicut et in praecedenti casu, intervenire ius divinum; 3° circa legem ieiunii, qua adstringuntur omnes ab expleto vi­ cesimo primo aetatis anno ad inceptum sexagesimum (can. 1251, § 2); 4° circa leges poenales; impuberes enim excusantur a poenis latae sententiae (can. 2230), nulla antiqua exceptione retenta (can. 2342). Impuber autem censetur: masculus ante decimum quartum, femina ante duodecimum aetatis annum expletum (can. 88, § 2). 148. — Quaestiones. Quaer. 1° .4» haeretici origine, in bona fide versantes, a nonnullis saltem legibus ita excusentur, ut NE MATERIALITER QUIDEM peccent eas transgrediendo. Hesp. Dis/. 1» Cert um est eos hoc modo non excusari in legibus quae directe bono communi inserviunt, sicut i v. g. sunt leges impedimenta ma*) Iuxta nllquos. am Vurmor vrnrrnlrji, p. 37; iwt contra videtur cnn. 2201. ubi delicti Incapace* Jimrsummdur tantum II — Akhtvvh.Iiamhv, Thrttl. Mor. · L J 56 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT IV. trinionialia statuentes. In hoc enim casu Ecclesia ob bonum commune merito permittit peccata materialia. Notes tamen aliquando legislatorem expressis verbis excipere hae­ reticos, uti obtinet in lege circa formam in matrimonii celebratione obser­ vandam (cfr. can. 1099). 2° Si agatur de legibus quae directe sanctificationem privatam spectant, ut sunt lex abstinentiae et ieiunii et lex assistendi Missae, disputatur. Prima sent, affirmat. Ratio praecipua est benigna interpretatio mentis legislatoris seu epikeia, (pia praesumitur legislator nolle multiplicationem inutilem peccatorum materialium, quibus lex potius in destructionem quam in aedificationem vergit. — luxta hanc doctrinam nullum peccatum com­ mittitur a catholico qui sine ulla ratione excusante die abstinentiae hae­ retico bonae fidei carnes apponit; formaliter vero esui carnis cooperari (v. g. positive incitando) patroni huius sententiae non permittunt, quia nulla ratio adest eo usque extendendi benignam interpretationem mentis legislatoris *). Secunda sent, negat istam excusationem a peccato etiam materiali; unde iuxta eam requiritur ratio proportion» ta, ut catholico materialiter cooperari liceat transgressioni haeretici. Favent huic sententiae Breve Benedicti XIV Singulare Nobis (9 Febr. 1749) et Pii VII Tridentina Sy­ nodus (8 Oct. 1803) atque duo responsa S. C. de Prop. Fide (26 lunii 1820: Collect., n. 717 et 718). Ex quibus documentis satis efficitur Ecclesiam saltem antea omnes haereticos omnibus suis legibus adstrictos habuisse, nisi ipsa eos positive ab aliqua lege exceperit. At vero talis exceptio pro legibus ad sanctificationem individualem spectantibus ad summum dubie tantum probatur. Stante vero tali dubio obligatio omnium haereticorum etiam quoad istas leges in possessione permanere videtur *). Haec altera sententia praeferenda videtur; practice vero parum differt a prima sentent ia, quum facile adsit ratio excusans in casu, ot etiam patroni prioris sententiae cooperationem formalem non permittant. Quod ad argumentum prioris sententiae attinet, benigna interpretatio mentis legislatoris seu epikeia revera nimis dubia videtur. Etenim epikeiao tunc tantum locus datur, quando legislator non potuit aut saltem noluit aliquem caeutn lege sua comprehendere. Sed perbone potuit in casu permittere ista peccata mate­ rialia; nam Ecclesia directe obligat totam communitatem christianam atque mere permissive se habere potest ad peccatum materiale haereticorum quod ex­ inde per accidens sequitur, dum peccatum materiale in casu nullum verum detri­ mentum affert; secus Ecclesia etiam omnes alios inculpabiliter ignorantes leges istas ab iis eximere deberet. Insuper solet haereticos omnes pro foro externo ut haereticos formales considerare, et pro iis utique ratio adest permittendi eorum peccatum, ne scilicet commodum ex sua rebellione accipere videantur. Ideo etiam potius praesumendum est Ecclesiam neque de facto peccata ista materialia 1 > Fnutorcs et nitloties hultw sentcnttnc vide in ,Vn/. Kath. Slrininrn. 1003, p. 220-243: Sunlnr harrrtM Injiliiin Ectlrninr liijtiltf uurtore 1)FO A. C. Schnepmnn. Inter rocenttorc» hniv* wntcntlnin «Unerte mmtlnont Phillip*. ('omp. luria reel \ p. 50$: Wrniz, Iu» Drrrrt., 1 -, n. 103; Swcm*2· n. 117; Tepe, /nrf. Throl. Mor. gen.. I. n.*101: VeruieerHchf ThcoL tnor. Prinr., I. n. 280. Phin·* idil Indeehl hnerent. 8UB1EOTUM LEGIS HUMANAE 157 evitare robri*M id, quod praeterea documenti* ntipra citatis satia inaniuntur atque aliquatenus confirmari videtur ex novo Codice, qui ne iia quidem in locis, ubi hoc cxpectaretur, .similem exceptionem statuit, imo potius contrarium insinuare Ιΐ|ΐ>|Β|^^ΗΗ Quaer. -Di dubie baptizati xubiiciantur legibus ecclesiasticis. Rexp. Disputatur. Alii negant aut ad suminum sublectionem quamdani pro solo foro externo admittunt. Ratio eorum est, quia lex dubia obligat. Atqui, leges ecclesiasticae ordine ad dubie baptizatos dubiae sunt: per solum enim Baptismum homines legibus ecclesiasticis subduntur, ideoque per Baptismum dubium dubie tantum istis astrin- ffiRuRUHHH ||||||hUHB| Alii allirmant, saltem ubi Baptismus certus, sed eius validitas dubia est. Ratio est, quia Baptismus possidet ideoque praesumitur validus, donec contrarium probetur (cfr. supra n. 87). Postulat etiam rectum recuiusvis societatis humanae, ut quilibet societati subiaceat. cui ritu externo adscript us est, donec illa adscript io probetur invalida: secus etiam gravissima incommoda sequerentur, si quilibet dubitans de valore Baptismi sese legis ecclesiasticae obligationi subtrahere valeret. Neque haec valent pro solo foro externo, sed etiam pro foro interno; « quamdiu non apparet manifeste, ita D’Annibale (I. n. 208), praesumptionem facto falso inniti, pro veritate habetur in utroque foro». Demum haec sententia facilius quam opposita concordat eum pluribus decisionibus eeclesiasticis postea tractandis ‘). Quam ob rem haec sententia in praxi se- 8 II. - SUBJECTUM LEGUM GENERALIUM ET PARTICULARIUM IN SPECIE. 149. — Notiones praeviae. I. Person\rum species. Persona quae vicesimum primum aetatis annum explevit, maior est; infra hanc aetatem, minor (can. 88. $ 1 ). — Persona dicitur incola, in loco ubi domicilium habet ; advena, in loco ubi quasi-domicilium habet; peregrinus, si versetur extra domicilium et quasi-domicilium quod adhuc retinet; vagus, si nullibi domicilium habeat vel quasi-doiniciliuin (can. 91). II. Domicilii et quasi-domicilium. 1° Domicilium vel quasidomicilium personale seu proprium seu voluntarium, e. quod habetur per habitationem propriam, acquiritur modo sequenti: a) domicilium acquiritur commoratione in aliqua paroecia aut quasi-paroecia. aut saltem ’) Ita Gculcol, II. n. 118 nota; lllbrcnrelncr In TAnd.-praJW. Quartolxehrilt (1912) i> S12iw Cfr. ctliun V K. Λ7. (1913), p. 1(13. !) Cfr. Collect. <1, Prop. h.I, -, n. •.'SII. 1331. 1338 (cum nota). 1530. 1005. 1740. Cfr. et S. Off. 20 Iiilll 1840. npud Wernx. IV. n. 508. nol, 33; Eeye, I>r hnp. ’. n. 401. Cfr. et can. 10'0. 4 ·»■ Infra tom. II, n. 293, /Vrxoaix. /x/rx I, tom. I. p. 21; Mnrv. fi. 2150. Ex dictis HequitXir nliqnvm Miinul hnlxrv powe domicilium et quiud-dorniclllum voluntarium. Imo ut videtur duo quael· domicilia vohuitarln; pari modo uxorem vel minorem non infantem p«^e biibero domicilium Inmle In uno loeo et quivd-domlelUum voluntarium In alio; Imo videtur admitti porae et quad· domicilium Irgnle. Plura hl* de robUM vided* apud «helodl. Dr /Vrxonix. n, 92; Mnroto. /n.d. luriê Dati., I. n. 113; Vermevt*eli. Epitnnir, I. η, 167; et praesertim /im Pmilif. (1926). p. 31 >j.. p. 112 «) Cfr. Cbel.MlI. I. r.. n. 91. 4) Cfr. torn. II. FI. 17. nota l et n. 975, . 7-20; contra Oeetcrlc in Thcol. praki. QuarfaMr (1937). p. 880-984 Ot Dalpiaz in Apollinorh (1937). p. 157-109. *) Tahs sunt declaratloin··* i uri* divini, wlcut etiam Irgw Clrva materias In qulbun competcn* ; 8. C. Orient., 74 Mall 1928 In S’., p. 195; Cappello, Ik Cms., n. 22; Cliclodl, Dr Pornin> n. 29; Infra, II n. 975. q. 9°. Orientales tenentur non tantum can. 1399, »cd ctiam ran. 1399. Ita S. C. pro EcrI. orientali; »dnr die I..I..S’. (19It), p. 25. 3) Him* lew* Rcncratlm mint pcraomde·*. Cfr. Maroto, hint. I. Can., n. 198. *) Cfr. II. n. 17, no/a I, ubl omnea canonca referantur. ·) Cfr. II, n. 975, ηλ, utpote ordini» Huporiorle quum soclctiw civili·», nulli·· pronus legibus civi­ libus snblcctn est Idquo non tantum in rebus spiritualibus, setl ctliun in temporalibus; huc spe­ ctant immunitas realin et localis, do quibus agunt cononistao. Nihilominus etiam harum immu­ nitatum usu Ecclesia pro n· nata nlMtlncre potest; de facto in Codice luris Oononlci de sola im­ munitate locali sermo lit. Cfr. can. 1172*/. praesertim 1170; et supra n. HO. IV (Jppend. de priril.. n. 18). *) Cfr. Bouqulllon. I. c.. n. 244; Laurentius, /nxf. iur. reel., n. 102*/. *> Cfr. Syllabum Pii IN. prop. 32; et Damon. Ik l’riidom der (keeteUfken ran dm krijgedirmd, <ü» kerkrll/ke en idaatk. inetrlling uittengesel en rerdedigd. 162 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT IV. lure ecclesiastico, suadente saltem iure divino, clerici omne» eximuntur a legibus forensibus et poenalibus, eo modo quo hanc exemptionem statuit can. 120. Cfr. et can. 1553. Iure civili, accedente sanctione iuris canonici, clerici olim etiam quoad bona sua privata immunes erant a legibus tributariis, hodiedum vero Ecclesia saltem tacite huic concessioni renuntiasse videtur1). Etiam aliis legibus civilibus, statui ipsorum haud iucûiigruis, quoad vim direclivam clerici passim iam subiecti sunt ’). quinam veniant hic nomine clericorum. llesp. 1" Ii qui divinis ministeriis per primam saltem tonsuram man­ cipati sunt (can. 108, 1). — 2° Ii omnes quibus Ecclesia privilegia clerirorum communicavit: a. v. religiosi, etiam laici et novitii (can. 614); etiam mulieres (can. 490); atque sodales societatum sive virorum sive mulierum, sine votis publicis ad normam can. 673 vitam religiosorum imi­ tantium (can. 680). QUAERITUR, 153. — II. Ceteri cives, in territorio praesentes, subiiciuntur omnibus legibus eeteroquin iustis, quae pro ipsis latae sunt. Absentes vero subiecti manent iis legibus, quae respiciunt ipsorum statum civilem, oflicia, bona, onera in territorio; non vero quae respiciunt ordinem et tranquillitatem publicam neve formam contractuum. III. Exteri, praesentes in territorio alieno (sive domicilio, sive mera habitatione sine animo manendi, sive demum transeundo) subiiciuntur legibus quae respiciunt ordinem et tranquillitatem pu­ blicam, bona a se ibi possessa, punitionem delictorum, formam contractuum; non vero legibus quae civilem statum respiciunt. — Absentes a territorio alieno subiiciuntur saltem iis legibus quae bona ibi possessa respiciunt. Iure autem internation ali extra territorium reputantur adeoque ab eius legibus eximuntur principes aliarum nationum quacumque de causa in eo degentes, sicut et ipsorum legali *). Bene vero etiam principes aeque ac personae privatae subii­ ciuntur ipsis placitis iuris gentium seu iuris internat ionalis, sive naturalis, sive positivi, sive publici, sive privati, nisi diserte exci­ piantur. Cfr. Sweens, n. 409. 'i Cfr. \. K SI <1003). tui); />. immunita!* rlrrirorum u tributi» rommunibiu. nurtorr !>r. IHrckx. 2) Wernx, 1. n. HiH. ’) Ita foro Bonqntllon· /. r.. n. 213. ubi pium ulllhu OBLIGATIO LEGIS HUMANAE 1 (53 Caput V. OBLIGATIO LEGIS HUMANAE 154. — Proximus effectus legis est, quod obligationem producit. Obligatio definiri potest : moralis necessitas aliquid agendi vel omit­ tendi ad obtinendum finem virtutis ad quem ordinat lex ‘), et finem ultimum. Expendemus: 1° quam obligationem lex humana inducat; 2° quo modo ei satisfiat. Artioulus I. Natura obligationis legis. Agemus primo de obligatione legis generatim; deinde speciatim certain moderatae tutelae, quod subditi possident contra nimia onera et contra gravia damna, praevalet Superioris possessioni. Imo si grave, damnum tertii, praesertim communitatis, interveniret, non licet obedire, quia iniustum est pro iure dubio Superioris laedere ius certum alterius. Ita com muniter (n. 98-100, q. 3, 139; lib. 3, n. (i 17, q. 5; lib. 4, n. 47; lib. 6, n. 320, dub. 3) ‘). § II. - Obligatio legis poenalis. 158. — Notio et divisio legis poenalis. Lex poenalis est lex quae poenam statuit ; poena âutem est malum aliquod ob culpam com­ missam a legitima auctoritate inflictum *). Duplex est, lex poenalis: mixta et pure poenalis?) .MÙlll ea est quae in conscientia obligat et ad aliquid observandum et, in casu non observantiae, ad poenam luendam ;%nre poenalis ea est quae in conscient ia ad solam poenam obligat. In priori casu habetur poena proprie dicta, ob culpam scii, moralem inflicta, ob transgressionem legis proprie dictae seu ia conscientia obligantis; in altero casu habetur poena late dicta, in­ flicta ob culpam mere iuridicam, ob transgressionem scii, legis im­ proprie dictae, seu ordinationis non in conscientia· obligantis. Aliqui voluerunt legem pure poenalem necessario debere oeso disjunctivam, ita ut subditus pro libitu inter observantiam rei praescriptae et poenam luendam eligere possit et debeat 3),_Sed id ad siiiiiii.iiiui pro foro conscientiae veruiU-Cd 4). Neque facile legislator talem liberam optionem permittet; quum ei non soleat esso indifferens ipsa rei praescriptae observantia. Neque esset lex stricte pure poenalis; quum conditionato rem praescriptam in consedentia imponeret5). Alii naturam legis pure poenalis ita explicant, ut subditus in conscientia obligetur solummodo ad non resistendum poenae applicationi, non vero ad poe­ nam subeundam, ita ut huic sese subtrahere licitum sit*). Sed tunc haberetur solummodo lex sensu lato; quum qua talis nullam obligationem in conscientia induceret; id quod tamen iuxta dicta supra n. 155 ad naturam verae legis per­ tinet. Ita saltem quoad transgressores; ii enim qui legem applicare debent, ad hoc tenentur in conscientia. 159. — Principia. I. Possibilitas iuridica legum poenalium. 1° Leges poenales mixtae institui possunt. Ita hodie omnes et patet ex praxi atque aestimatione communi. Neque obstat eo in casu l) Cfr. cilli. 221», » 2; Infni n. 175. 201, 830. 830. *) Quoad poenam In lure vccl. cfr. can. 2215; infra II. η. 958. 8) Ita Wentz. D’Annibale, Bon qui Hon. <‘fr. Jansen in Zus /Voit. (1921), p. 117. b Ita Maruto, /nxf. I, C’., I. n. 221. a) Nuperrime ufllnls quidam conceptus propositus est in .tnyrHrum (1911), p. 379 et (1047), p. 285, vi cuius lex poenalis, utpote do circumstantiis secundariis et minoris momenti vitae m· clnlis, obligaret quidem In cônâclenlla ad tales actus, ita tamen ut subditus ipse seed dispensare po^lt, -d id ludlcot utile, per modum eplkeiuv cum onero nihilominus subeundi poe.nam semel impositam. Sed rnl*ds aliis talis generat i m non videtur cew mens legislatorum ; nequo lain r*ct lex mere poenalis. *) Ita Lislrus In .V. /tee. Thrnl. (1932). p. 15; Vormccnteh, Jfor.. I. n. 172. ΟΚΙ.ΚίΛΤΙΟ I.EG1H HI ΜΛΧΛΕ 167 duplicem (lari sanctionem, divinam et humanam. Duplex enim etiam est reatus, in foro interno et externo; neque semper sola sanctio divina su (licit, in iis scii. qui de altera vita non curant (n. 147) «). 2° Neque leges pure poenales condi repugnat, ita communiter contra paucos’). Etenim, ut habeatur lex sensu proprio, requiritur et sufficit quod legislator ad eius obiectum specificum obligare velit et possit in conscientia. Obiectum autem specificum legis mere poenalis ut sic, ad quod legislator vult obligare in conscientia, est sola gX.'4.' poena subeunda; ideo praecise lex vocatur mere poenalis. Ad solam autem poenam legislator aliquando rationabiliter obligare potest. *'*-*-^ Poena enim perterriti subditi communiter iam legislatoris ordina* 0°nes *n ljonum commune tendentes adimplebunt; qui vero eas «^u^non adimplent, saepe modo suo ad bonum commune conferunt poenam luendo, ut solvendo muletas aliaque praestando. Tali modo etiam evitatur, ne, subditi nimio peccati atque damnationis aeternae Wx sw'periculo exponantur. Idque praesertim evitare convenit, ubi agitur materia mere civili et externa, administrativa et technics, ex se 1^2^. indifferenti in ordine morali. Tandem, huius sententiae probabilitas implicite agnosci videtur in Instr. S. C. de Prop. Fide 23 lunii 1830 circa leges opii commercium vetantes ’) (n. 115). L·.”' ’ Corollaria. 1° Non res a legislatore ordinata est obiectum legis pure poenalis, prout est lex proprie dicta seu in conscientia obligans. Quamvis enim talis res sit primarie intenta a legislatore, tamen est solummodo obiectum legis improprie dictae, utpote non in conscientia obligantis, atque intentum tamquam effectus legis proprie dictae poenam commi­ nantis. Ex hoc enim quod effectus ille primarie intentus est utilis vel necessarius bono communi, nondum fit obiectum legis in conscientia obligantis; sed intervenire debet voluntas legislatoris. Id sequitur ex natura legis positivae, quae praecise voluntate legislatoris superadditur legi naturali. 2° Neque dicendum cum nonnullis, non esse in potestate legislatoris mutare legis naturam, quippe quae obligationem in conscientia postulet. Lex enim pure poenalis revera obligat in conscientia ad poenam subeundam; ordinatio vero cui poena annectitur non est nisi lex improprie dicta. 3° Nec dicendum poenam sine culpa dari non posse. Poena utique ’) Merito ergo relicltur sententlu Nuvurrl et nonnullorum ollorum antiquorum, iuxta quam poena ndlcctn per ao l. 482-187: SiikjimiiH In .V, II. ThM, Λ·4_(Ι028). p. 130. v 3) Cfr. infra, n. 1228, II, OBLIGATIO LEGIS HUMANAE 171 ret reactivam habeat; vel ferenda, (piando actus solum per sententiam “indicis irritandus pronuntiatur1)· 3° Lex eat vel pure ‘irritans, vel simul prohibens, prout actum rescindit tantum, vel simul etiam prohibet. •1° Lex est irritans aut in utroque foro, aut in solo foro externo, ita ut assistentia civilis actui denegetur, vel auferendo actionem vel reo praebendo exceptionem qua actorem repellat ). 5 , 162. — Principia. I. Lex pure irritans non obligat in conscientia ad vitandum actum irritum. Ratio est, quia tinis legis sola actus annullatione satis obtinetur. — Unde, quamvis lex irritet testa­ ment uni sine certis solemnitatibus factum, vel matrimonium ex gravi metu contractum, non tamen prohibet. Lex irritans, si ACTUM simul prohibeat, obligat in con­ scientia ad talem actum vel omittendum, si DIRECTE illum irritet, rei - non sine forma substantiali faciendum, si INDIRECTE eum rescindat. Ratio est praeceptum negativum in eiusmodi lege contentum. — Prohibet autem actum, (piando talem prohibitionem vel materia Q*, legis suapte natura postulat, vel lex satis exprimit. II. |L_ nine’'peccatum grave est sponte matrimonium contrahere cum impedi­ mento dirimente^Sacramentum sine debita materia et forma conticere:*profeseioneni religiosam emittere, omissis conditionibus ab Ecclesia ad eiusdem valo­ rem requisitis. — Idem dicendum quoties quis ex otlicio vel ex iustitia actum facere tenetur. III. Lex irritans, simul ut actum irritat, obligat ad omnia, QUAE ex irritatione intrinsece nascuntur. Ratio est, quia, ruente actu, corruunt omnia quae ex illo oriri aut in illo fundari poterant *). IV. Ignorantia invincibilis aut necessitas generati m saltem uu. non impedit effectum legis irritantis. Ratio est, quia, quamvis possint culpam impedire et poenam, impedire tamen nequeunt vim legis irritantis, ut pote cuius effectus ad conscientiam neutiquam pertinet. Unde invalidum est matrimonium cum alline, etiamsi impedimen­ tum ignoratum fuerit, aut etiamsi coniugium ex metu infamiae initum sit. Unde etiam can. 1<>, § 1 : « Nulla ignorantia legum irritantium aut inhabilitantinin ab eisdem excusat, nisi aliud expresse dicatur». Dicitur: generati m saltem; etenim si irritatio unice vel primario *) <‘fr. Mnroto. n. 221 sub 2°. 2) Cfr. VrmiceiW'h, ThM, Mor., I; Muroto, l, r.. sub 1°. ubi pium utilia, ct n. ISO. — KrrrpHo hi ludfclo vocntur do fons! o, qua actio adversarii excluditur· opponendo nempe aliquid, ob quod efficacitate «un privatur, e. g. opponendo personne Inbnldlitatem. vitium furinae, prae­ scriptionem. notationem. etc. a) Cfr. Hunrex, /A* lrff.t lib, 5, cap, 20. n. 11. Ιύ — Λι.ΚΤΧΥΗ-Ι)λμεν. Thcol, Mor. · 1. ·» -I λ- 172 - LIB. I. TRACT. IV. CAPUT V. _ per modum poenae statuitur, effectu caret si culpa, ob ignorantiam -«-W «^-^vel aliam causam, deest ‘). — Pari modo, aliquando necessitas potest esse talis, ut locus detur epikeiae *). 163. — Quaestiones. Quaer. 1° Quomodo leijes irritantes Eo CLESIAE dignosci possint. Resp. Leges Ecclesiae eae tantum irritantes aut inhabilitantcs habendae sunt, quibus aut· actum esse nullum aut inhabilem esse • /*f.personam expresse vel aequivalenter statuitur (can. 11). In dubio autem, si agatur de dubio iuris, non urgent; si de dubio facti, potest xizrrn~ '^ύΐΛ-Ordinarius in eis dispensare, dummodo agatur de legibus in quibus Eo/^^^manus Pontifex dispensare solet (can. 15; cfr. quoque can. 1679-1683). Quaer. 2° .1/? lex civilis irritans actum sive contractum temporaieini effectum habeat in foro conscientiae ante iudicis sententiam. Resp. Ifoc omnino dependet ab ipsa lege civili, quae certo potest *' ’E3, *rr*faro’ ut *am ante iudicis sententiam irritatio vim habeat in & f°ro conscientiae. Utrum hoc fecerit necne, in singulis regionibus-U. pro singulis casibus videndum est. Practice autem pro plerisque regionibus dici posse videtur actum js* a lege civili irritatum, si hire naturae validus sit, generatim efficaciam sed infirmam habere et retinere, donec sententia iudicis irritus de· 23.. ·claratus fuerit: ast post sententiam iudicis in utroque foro irritum A*esse. Ita hodiedum theologi communiter (n. 151; lib. 3, n. 711, 927). Φ —· λRationes autem sunt: 1° quia vox nullitatis ambigua est, quippe quae tam nullitatem absolut am quam post iudicis sententiam aut denegationem assistentiae civilis designare possit et de facto in Codicibus ' designet; 2° quia iurisperitorum opiniones hac in re valde discrepant: (lu*a *n luibus hodiernis saepe saltem obligatio conscientiae immediata non videtur necessario admittenda, si finis legis eam non exigat ’). 11isce attenti» millitas actuum ex RC efflcacium ante sententiam iudicis in nlerisque regionibus saltem dubia redditur ideoque nracticc non_exsistit. L'*4'"* i quum in dubio leges irritantes, utpote odiosae, strictae interpretationi Co ***c*‘’subiaeeant. Quare hodie theologi ita communiter docent, quamvis olim M<· hac de re inter eos controversia fuerit (n. 151; lib. 3, n. 711, 927).^.) 2) *) ·) Cfr. Cfr. Cfr. Cfr. Infra n. 182; II. 965: Swoons, n. 389, 3; Maroto, n. 231. Infra n. 176. II; Maruto, η. 213. Lrhinkuhl, /Mj Hiiryrrlirhr Grjrteburh, p. 35. Cfr. <*t|iun Infra w. 618. Lehiukuhl. 1 l:, N. 1382; Mam·*, Ik hurt.. I, lib. I, ra. 368«#/. OBLIGATIO LEGIS HUMANAE 173 legatum petere et ret inere, quin, heredes legales de testamenti vitio moneat. Potest quoque ius suum coram indice justis mediis defendere; attamen, si praevideat fore ut testamentum a iudice irritum sive inefficax declaretur, cj- caritate debet sine iudicis sententia hereditatem tradere heredi legali eam petenti, ne hunc ad litis impensas inutiliter compellat.. Dico ex cari­ tate: quia donec testamentum rescissum non est, ius habet qua heres litem agendi. 2° Heres ab intestato tuta conscientia potest ius suum, quod ex lege habet, omni legitimo imis adminiculo defendere; proinde a) excipiendo testamenti vitium obiicere, et hereditatem vel legatum non tradere; vel b) agendo coram iudice vitium testamenti probare ut hereditatem sibi evincat. - Obligatio legis fundatae in praesumptione. 164. — Notio. Lex fundata in praesumptione est lex quae sup­ ponit aliquid, nimirum vel periculum aliquod universale, vel factum aliquod particulare. Divisio. Potest ergo lex in duplici praesumptione fundari, ni­ mirum: 1° in praesumptione periculi communis, quando supponit in tali actione communiter dari periculum fraudis aut delicti, quamvis forte non in omni casu particulari interveniat: v. g. lex requirens testamentorum solemnitates; 2° in praesumptione facti particularis, quando supponit culpam, negligentiam, vel aliud fa­ ctum particulare reipsa exsistere: v. g. lex praecipiens obedire sen­ tentiae iudicis supponit eam iustam esse. 165. — Principia. I. Lex fundata in praesumptione periculi vim et effectum suum habet, etiamsi in casu particulari periculum non subsit. Ratio est, (piia tunc ex una parte praesumptio legis non est falsa, ideoque lex non caret fundamento obligandi; lex enim sup­ ponit communiter dari periculum, quod verissimum est, licet in casu particulari non subsit. Ex altera parte, cessante legis tine in particulari, non hoc ipso cessat lex, ut habet communis sententia. Confirmatur canone 21, qui sic sonat : « Leges latae ad praecaven­ dum periculum generale, urgent, etiamsi in casu peculiari periculum non adsit» (n. 100, in fine-, II. A., n. 26). 4»-i_ iCx·».; /»■>.<; Ui(r, y. II. Lex fundata in praesumptione FACTI vim et effectum suum non habet, si factum non exstat. Ratio est, quia, deficiente veritate facti, lex caret omni fundamento: inde axioma: «Praesumptio cedit veritati ». Haec principia valent etiam de sententia iudicis: quia legem applicat. 1ΐ·Ι LIB. 1. TRACT. IV. CAPUT V. 166. — Resolutiones. 1° Si testamentum informe sententia indicis irritum declaretur, huic sententiae obtemperandum est, etiamsi in casu nulla fraus intervenerit. 2° Lex prohibens et irritans matrimonia clandestina obligat et ef­ fectum suum producit, quamvis in casu particulari fraus nulla interveniat (n. 100). 3° Similiter lex quorumdam librorum lectionem vetans ob pericula obligat omnes, etiamsi nonnulli tam docti et pii sint, ut respectu illorum nullum subsit periculum (n. 199). ■1° Si sententia indicis virum obliget ad cohabitandum maritaliter cum uxore, quacum validum coniugium contraxisse falso praesumitur, vir parere non tenetur; (plia iussio praesumit factum, nempe validum matrimonium, quod non subsistit. 5° Si in indicio probatum /also fuerit quemquam alteri damnum-άλ intulisse, isque per indicis sententiam condemnetur ad poenam, non tenetur in conscientia poenam solvere: et. miamvis exterius parere debeat ad vitandum scandalum, potest deindy occulte se conmcus;c? Nota. Aliquando linis legis fundatae in praesumptione facti non tantum est praevenire et punire culpam moralem, verum etiam homines cautiores reddere, puniendo etiam culpam mere iuridicam. Eo in casu si persona aliqua revera fuerit damni causa, sed falso praesumatur id ipsius culpa morali evenisse, post sententiam indicis tenetur poenam solvere (n. 10(1; II. A., n. 26). %5 , «ci, ~~ C C<_ λρΛ, »4.^ - \4' -cZ. 0—~t_ 4η · ^«Ζλ.-λΖC f*\' Yj , ^^*i· Articulus II. Modus adimplendi legem. 167. — Principia. L Praeceptis negativis satisfit non ponendo actum vetitum; nullum enim actum positivum requirunt. II. Ad satisfaciendum legi affirmativae requiritur et sufficit ,λ positio voluntaria operis praecepti?tempore praescripto, et cum animo £ faciendi id quod lex iuhet. Ilequjritur, quia praecipitur actus humanus; sufficit, (piia lex iubet dumtaxat materiam, in quam cadit (n. 165; r Cra/rarin, Cfr. «uprti n. 102, IV; ran. 10, I 1; Maroto, l. c.t n. 231. h. ôl. CAUSAE LEWIS OBLIGATIONE SOLVENTES A PARTE SUBDITI 185 184. — Principia. I. Impotentia physica omnino excusat ab observatione cuiusvis legis. Ratio est quia vinculum morale, quale est lex, supponit hominem esse dominum actionum suarum. Atqui, per vim physicam homo amittit dominium actionis de qua agitur. Ergo. II. Impotentia moralis regulariter excusat ab observatione legis positivae, tam divinae quam humanae. Ratio est, quia alioquin lex excederet moralem hominis potentiam. Constat insuper ex com­ muni Ecclesiae sensu. Inde Regula Iuris antiqui 1“: «Quod non est licitum in lege, necessitas facit licitum »; item Regula 6“ in 6°: «Nemo potest ad impossibile obligari»; et doctrina S. Thomae1): « Necessitas non subditur legi »; atque can. 2205, § 2: « Metus quoque gravis, etiam relative tantum, necessitas, imo et grave incommo­ dum, plerumque delictum, si agatur de legibus mere ecclesiasticis, penitus tollunt». In hoc casu adest ergo secunda species epikeiae. Recole dicta n. 1-11 et 176. Dicitur regulariter: duo enim sunt casus, in quibus lex eum certo etiam vitae periculo obligat, nempe: 1° quando legis trans­ gressio vergeret in contemptum fidei vel ecclesiasticae auctoritatis vel in animarum damnum *); tunc enim legis transgressio intrinsece mala esset; 2° quando legis observatio necessaria est Reipublieae aut bono communi; quia bonum publicum praeferendum est pri­ vato. Itaque in his casibus lex naturalis urget (n. 175. 176; II. A., n. 18, II). III. Non licet sine i usta causa sese constituere in impotentia physica vel morali observandae legis, ponendo impedimentum futurae eius adimpletioni. Ratio est, unia id foret in fraudem legis operari; omnis quippe lex obligat, ne data opera quid fiat, quo ea eludatur. — Qui tamen sjne insta causa iam posuit impedimentum observa­ tioni legis, lege iam non tenetur, quamvis peccaverit illud ponendo. Dicitur sine i usta causa: quia praecepta positiva non cum tanto rigore obligant; dummodo quis ne operetur animo se subtrahendi legi (n. 152; ih. 3, n. 301, 1015, 1016; II. A., n. 20). Ad dignoscendum quanta causa requiratur ut liceat apponere impedi­ menta legis adimpletioni, spectanda sunt vis ct vigor praecepti: quaedam enim praecepta benignius explicantur minoribusque causis excusantibus indigent; alia vero rigidius accipiuntur urgentioresque causas exposcunt, prout in singulis praeceptis suo loco trademus. . In gülicieilista causa ponendi impedimentum semper adesse censetur. ') I II. >/. 0«. a. (1; III, q, sn. a. 8. ’) Cfr. loin. II. n. 055. II. 3», n. 905. 3° oub c. 186 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT VII. quando tempus obligationis remotum adhuc sit; quia nulla lex positiva obligare praesumitur cum tanto incommodo. Porro, tempus ab obliga­ tione legis remotum ordinarie censentur aliquot dies; quocirca attendatur iterum tum ad rigorem legis tum ad communem praxim timoratorum (lib. 3, ». 301). IV. Qui, tempore obligationis iam incoepto, praevidet impedimen­ tum legem postea implendi, tenetur tempore, quo potest, eam implere. Ratio patet, quia talis homo nequaquam est impotens (n. 157; lib. 4, ». 155). — Eo autem tempore nondum incoepto, nemo tenetur an­ ticipare, etiamsi praevideat se tempore statuto impeditum iri; imo, per se loquendo, anticipatio legi ne satisfacit quidem (lib. 6, ». 291, 297 in fine et ». 298). 185. — Resolutiones. 1° Si quis in odium Religionis compellatur co­ medere carnes die vetito, aut laborare die festo, potius mortem oppetere quam obtemperare debet. 2° Medicus et sacerdos possunt praecepto Superioris obligari ad assistendum pestiferis; milites ad servandam stationem, vel irruendum in hostes, cum certo mortis periculo. 3° Lex sigilli sacramentalis semper obligat, non obstante quocumque metu vel periculo. Ita enim exigit bonum commune. 1° Non excusatur qui die ieiunii recreationis causa venatur, aut eadem ex causa ad visendum amicum iter pedestre assumit et inde postea impotens fit ad ieiunandum (lib. 3, ». 1046; II. A., tr. 12, ». 33). 5° Neque excusatur, qui sine iusta causa die Sabbati iter susciperet, prae videns se sequenti die non posse Missam audire: secus vero, si foria quinta proficisceretur (lib. 3, ». 301). 6° Pariter non excusantur sartores et sutores, qui sine necessitate plura opem suscipiunt, quam intra hebdomadam perficere valent, et hoc paeto coguntur die Dominica laborare (lib. 3, n. 303). 7° Qui die festo non potest circa meridiem, ut solet. Sacrum audire, tenetur mane, si possit, ei intéressé (lib. 4, ». 155). 186. — Quaestio. >1« ille, qui non potest totum opus praeceptum exsequi, teneatur ad partem quam potest. Rcsp. Quando Ιοίηηχ est dividuum, sive ex natura rei sive ex usu hominum, et in parte reperitur suHiciens ratio legis, impotentia ad totum non excusat a jiarte. Ratio est. quia tunc quaelibet pars notatu digna constituit totum quoddam, suHiciens ut legislator ra­ tionabiliter praesumatur illius impletionem velle. Idem probatur ex prop. 51 damnata ab Tnnocentio XI: «Qui non potest recitare Matutinum et Laudes, potest autem reliquas horas, ad nihil tenetur: quia maior pars trahit ad se minorem » (». 176; II. A., n. 45). DISPENSATIO LEGIS 187 Notandum tamen, quod si quis ob infirmitatem nequeat totam legem implere et dubitet num possit partem, ad nihil tenetur; ne scrupulis angatur circa quantitatem, quam implere potest, et sa­ nitatis detrimentum subeat (lib. 1, η. 151. Not. IV). Hine: 1° Qui in Quadragesima ieiunare non potest, tenetur tamen a carnibus abstinere, si possit: iis scii, diebus quibus etiam abstinentia praescribitur. 2° Qui non potest tota Quadragesima ieiunare, tenetur tamen iis diebus, quibus non impeditur. 3° Qui caret breviario, et notabiles partes horarum, quae orationem ordinatam constituunt, scit memoriter, illas recitare tenetur. Secus, si pauca tantum sciat. •1° Qui piam vovit peregrinationem ad locum sacrum, et non potest eo pervenire, partem viae conficere non tenetur (». 177; II. A., n. 45). Caput VIII. DISPENSATIO LEGIS Obligatio legis solvitur a parte Superioris: 1° per epikeiam sensu stricto sumptam, 2° per dispensationem. De epikeia sensu stricto sumpta sufficienter dictum fuit ». 176; quapropter hic unice agemus de dispensatione, tractantes, praeprimis in ordine ad leges ecclesiasticas : 1« naturam dispensationis, 2° potestatem dispen­ sandi, 3° causas, 1° concessionem. 5° cessationem dispensationis. Articulus I. Natura dispensationis. 187. — Notio. Dispensatio est relaxatio obligationis legis in casu particulari vel cum particulari persona, legitima auctoritate facta, (can. 80). Differt : 1° a licentia, quia haec non est contra, sed potius secundum legem, cum ponat conditionem lege requisitam, ne scilicet fiat aliquid sine licentia; 2° a privilegio, quia hoc est ex se perpetuum, ac saepe non est contra, sed praeter legem; dispensatio vero ex se est ad tempus tantum, et semper contra legem; 3° a legis abrogatione, qua lex in perpetuum pro tota communitate tollitur. Ifl Ar.itTWH-θΛΜΐ s. Thtol. Mor. ■ I. .188 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT VIII. 188. — Divisio. Distinguitur: 1° ratione effectus: «) dispen­ satio totalis et partialis, prout legis obligationem vel totam vol ex parte aufert; — b) localis et personalis, prout, restringitur ad locum, vel personam sequitur, ubicumque est. 2° Ratione causae: a) necessaria, quae petenti negari non debet, ob gravitatem causae: libera, quae, licet iustam causam habeat, non est tamen debita; — b) obrepi it ia, quae obtinetur alle­ gando falsum: subreptitia, quae impetratur reticendo verum, quod manifestandum erat. 3° Ratione modi: a) expressa, quae perspicuis verbis aut signis conceditur: tacita, quae iam consuetudine concessa est, vel scienter conceditur in facto quod sine dispensatione fieri non potest; — b) absoluta et conditional is, prout simpliciter vel adiecta aliqua con­ ditione conceditur. 189. — Quaestiones. Quaer. 1° Unde colligatur dispensatio taoita. Rcsp. Ex praesumptione voluntatis praesentis Superioris, llinc si Superior videt subditum agere contra legem, et non corripit, cum facile posset, dispensare censetur; quia non est praesumendum Su­ perioris delictum, qui, si dispensare nollet, loqui teneretur. Secus autem dicendum, si Superior corripere non posset sine incommodo. Non sufficit praesumptio voluntatis futurae, e. g. si rogaretur, dispensaret; quia per dispensationem adhuc dandam nondum est aliquis exemptus a lege, quemadmodum per legem adhuc promul­ gandam nullus obligatur. Licentia vero praesumpta de futuro admit­ titur; quia non est vulneratio legis, sicut dispensatio (». 187; lib. 4, n. 18). Quaer. 2° J.n dispensatio sit stricte interpretanda. Resp. Regulariter affirm.; quia exorbitat a iure communi, et est odiosa legi, quam vulnerat. Excipe si communitati, vel ob com­ mune bonum impertitur; quia favet religioni et bono communi. Confirmatur can. 85 et 50 (». 191). DISPENSATIO LEGIS 189 Articullus II. Potestas dispensandi. Videndum: 1° (pialis sit potestas dispensandi, 2° quis eam habeat, 3° circa quos exerceri possit et cum quali effectu. § I. - Natura potestatis dispensandi. 190. — I. Notio et divisio. Potestas dispensandi est potestas iiirisdictionis; et duplex est, altera ordinaria, quae ipso iure adnexa est officio, altera delegata, quae commissa est personae. Potestas ordinaria potest esse sive propria sive vicaria (can. 197). II. Concessio. 1° Potestas dispensandi ordinaria, sive propria sive vicaria, obtinetur legitima acquisitione officii, cui haec potestas iuncta est (can. 115 sq., 1172). 2° Potestas delegata oblinetur concessione legitima ab eo (pii habet potestatem delegandi. Porro iuxta can. 199: n) Qui habet potestatem dispensandi ordinariam, potest eam alteri ex toto vel ex parte delegare, nisi aliud expresse iure caveatur. b) Qui habet potestatem dispensandi delegatam: a) si dele­ gatus fuerit ab A postalica Sede, eam subdelegare potest, sive ad actum sive etiam habitualiter, nisi electa fuerit industria personae vel snbdelegatio prohibita; — β) si delegatus fuerit ab eo, qui infra Romanum Pontificem habet ordinariam potestatem, idque ad univer­ salitatem causarum, potestatem suam in singulis casibus subdelegare potest; si non fuerit delegatus ad universalitatem causarum, subde­ legare potest tantummodo ex concessione expresse facta: sed arti­ culum aliquem non iurisdictionalem etiam sine expressa commis­ sione subdelegare posset. c) Qui habet potestatem subdclegatam, numquain potest eam iterum subdelegare, nisi id expresse concessum fuerit. 191. — III. Interpretatio. Potestas dispensandi ordinaria sicut et potestas delegata ad universalitatem negotiorum late interpretanda est; alia quaelibet stricte (can. 200, § 1). Undo strictae subest interpretationi facultas dispensandi ad certum casum concessa (can. 85). — At facultates habituales, quae conceduntur 190 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT VIII. vel in perpetuum vel ad praefinitum tempus aut certum numerum casuum. late sunt interpretandae; tum quia datae sunt ad universalitatem causarum, tum quia accensentur privilegiis praeter ius et cedunt in bonum commune (can. GG, § 1; can. 68 et 50). IV'. Extensio. 1° Cui delegata potestas est, ea quoque intolli· guntur concessa, sine quibus eadem exerceri non posset (can. 200. § 1). — Quare in facultate dispensandi includitur etiam potestas absolvendi a poenis ecclesiasticis, si (piae forte obstent, sed ad effe­ ctum dumtaxat dispensationis consequendae (can. 66, § 3). 2° In errore communi aut in dubio positivo et probabili sive iuris sive facti, iurisdictionem supplet Ecclesia pro foro tum externo, tum interno (can. 209) *). V. Cessatio. 1° Potestas dispensandi ordinaria cessat amisso officio; non vero resoluto iure concedentis officium cui adnexa est, nisi lex aliud caveat aut nisi in concessione officii habeatur clausula ad beneplacitum nostrum, vel alia aequipollons (can. 208 et 183). 2° Dispensandi potestas delegata exstinguitur: a) expleto man­ dato; b) elapso tempore aut exhausto numero casuum pro quo con­ cessa fuit; attamen potestate pro foro interne) concessa, actus per inadvertentiam positus, elapso tempore vel exhausto casuum nu­ mero, validus est; c) cessante causa finali delegationis; d) revoca­ tione delegantis delegato directe intimata aut renuntiatione, delegati deleganti directe intimata et ab eodem acceptata, (can. 207, § 1 et 2). Demum c) pluribus collegialiter delegatis, si unus deficiat, alio­ rum quoque delegatio exspirat, nisi aliud ex tenore, delegationis constet (can. 207, § 3). Potestas delegata non exstinguitur resoluto iure delegantis, nisi aliud ex additis clausulis appareat aut agatur de concedenda gratia peculiaribus personis in delegatione expressis et res adhuc integra sit12) (can. 207, § 1, coll. can. 61). Demum, nisi in earum concessione electa fuerit, industria per­ sonae aut aliud expresse cautum sit, facultates habituales, Ordinario ab Apostolica Sede concessae, non evanescunt, resoluto iure Ordinarii cui concessae sunt, etiamsi ipse eas exsequi coeperit; sed transeunt ad Ordinarios qui ipsi in regimine succedunt; item concessae Epi­ scopo competunt quoque Vicario Generali (can. 66, § 2) 3). 1) Pro explicatione huius canoni* cfr. toni, II. n. 35Ü-3GO. 2) Ubi luritnr de ffralta concedenda. rv* tulhuc Integra est. *1 rescriptum gratiné (In ra«n dl*|M*nsnt.lonls) nondum fuit ullo modo dnturn exsecutioni mcii nullus netns praeparatorius fuit |Mkdlw«. Pro foro contentIoho cfr. cnn. 1725. 1°. «In hire nomino Ordinarii Intel figuntur. nbd qui* exprime excipiatur, praetor Knnmnum Pniitltfcem. pn> min qul-que territorio Eplwopus recidentInlb». Abbas vel Praelatus nulliujt eorumque VIcarhiH Generali*. Kdininlntnitor, Vicarius et Praefectu* Apostolicus, Itemquo il qui DISPENSATIO LEGIS 191 Notanda. 1° Non cessat potestas dispensandi in inferiore, si quis, inferiore praetermisso, Superiorem adeat; attamen rei ad Superiorem de­ latae ne se immisceat inferior, nisi ex gravi urgentiquo causa; et hoc in casu statim Superiorem de re moneat (can. 201). 2° Nemo dispensationem a proprio Ordinario denegatam ab alio Or­ dinario petat, nulla facta denegationis mentione; facta autem mentione, Ordinarius dispensationem ne concedat, nisi habitis a priore Ordinario denegationis rationibus. Dispensat io quidem a Vicario Generali 'denegata et postea, nulla facta huius denegationis mentione, ab Episcopo impetrata, invalida est; dispensatio autem ab Episcopo denegata nequit valide, etiam facta denegationis mentione, a Vicario Generali, non consentiente Epi­ scopo, impetrari (can. 44). Pari modo, e can. 43 dispensatio ab una Sacra Congregatione vel Offlcio Romanae Curiae denegata, invalide ab alia Sacra Congregatione vel Offlcio aut a loci Ordinario, etsi potestatem habente, conceditur sine assensu Sacrae Congregationis vel Officii quocum vel quibuscum agi coeptum fuit, salvo iure S. Poenitentiariae pro foro interno (can. 43). Cfr. n. 197, q. 5 a et b. § II. - Quis eam habeat. 192. — Principia. T. Dispensare in lege sua potest potestate or­ dinaria legislator ipse, eius successor, et eius in jurisdictione Superior. Constat ex can. SO. De legislatore claret insuper ex an­ tiqua Reg. luris 1: «Omnis res, per quascumque causas nascitur, per easdem dissolvitur ». De successore pariter liquet, cum par in parem non habeat imperium. De Superiore res in promptu est. II. Inferior dispensare non potest in lege Superioris, nisi ipsi concedatur. Ratio est, quia inferior nihil potestatis habet in Supe­ rioris voluntatem, a qua tota vis legis exsistit; constat etiam ex can. 80. 193. — Regulae speciales. 1° Papa ordinaria potestate in qui­ busvis legibus ecclesiasticis dispensare potest, etiam in legibus Apostolicis, quas nimirum Apostoli propria auctoritate tulerunt, uti est lex observationis diei Dominicae pro Sabbato, de non ordinandis bigamis. Aliud est. de legibus, quas non ipsi Apostoli condiderunt, sed tantum promulgarunt ex mandato Christi eas constituentis, ut praedictis deficientibus interitu ox Iuri* praescripto aut ex proball* constitutionibus succedunt In nvhnlne. pn> nuin vero mibdltU Superiora» mnloree In religionibus clericallbn* exempti*. — Nomine nutem Ordinarii lori seu locorum veniunt omnee rvceiwltl, excepti* Superioribus religiori·». Ita ran. 198; pro varii* duuomlnatlonlbus rfr. can. 203. 312. 319, 129. Ficoriu* dikgalu» tn terri* Mirionum nominatus nd nonnam litt. S. (’. dr Prop. Fido 8 Dec. 1919 practice omnem Inrindlctlonom habet qua gaudet Vir. Gen. vi Codici* I. C.; QUao lurhdietlo videtur v>-<» ordinaria. Vir. JpollifiariA (1933). p. I9G.^.; (1920), />. 120. 192 LIB. I. TRACT. IV. CAPIT VIII. sunt, leges circa formas et materias Sacramentorum, circa oblationem Sacrificii, etc. (η. 188). Cfr. supra n. 136, q. 2 et n. 139, 5. 2° Episcopi aliique locorum Ordinarii e can. 82 , 291, 336, dispensare valent: a) in legibus dioecesanis: b) in legibus Concilii provincialis ac plenarii, attamen nonnisi in casibus particularibus et iusta de causa. — Non vero dispensare valent in legibus generalibus, vel particularibus, illis quas speciatim tulerit Romanus Pontifex pro illo peculiari territorio; nisi ad normam secundum quam omnes Ordinarii dispensare valent in legibus generalibus. Porro: 3° Ordinarii infra Romanum Pontificem e can. 81 a generalibus Ecclesiae legibus l) dispensare nequeunt, ne in casu quidem pecu­ liari, nisi a) difficilis sit recursus ad S. Sedem, vel ad Legatum R. Pontificis in regione qui eum eadem S. Sede communicat *) et simul in mora sit periculum gravis danini, et de dispensatione agatur quae a Sede Apostolica concedi solet3); aut b) haec potestas ipsis fuerit explicite vel implicite concessa. — Porro ex iure communi, ex concessione can. 15, in dubio jacti, Ordinarii dispensare valent in legibus etiam irritantibus et inhabilitantibus, dummodo agatur de legibus in quibus R. Pontifex dispensare solet. Cfr. supra n. 163, q. 1. Quidnam autem valeant Ordinarii locorum, quidve Ordinarii circa leges de diebus festis atque de diebus abstinentiae et ieiunii: quid Ordi­ narii locorum circa interstitia et circa publicationes sive ante susceptionem 8. Ordinum sive ante matrimonii celebrationem atque circa impedimenta matrimonialia: quid demum Ordinarii circa irregularitates, suis locis tradetur; cfr. interim can. 1215, § 1, 2; 978, 998, § i; 1028; 1013 et 1045; 990; cfr. et can. 2237 (circa leges poenales). I" Parochi e can. 83 nec a lege generali nec a lege particulari dispensare valent, nisi haec potestas expresse eisdem concessa sil. Quidnam autem e concessione Codicis parochi, imo etiam Superiores in religione clericali exempta valeant circa dies festos atque dies ieiunii et abstinentiae, quidve parochi, imo etiam sacerdotes et confessarii circa impedimenta matrimonialia, postmodum dicetur. Cfr. interim can. 1215, § 1 et § 3 et 1011. Non tatnen a votl* Srdt Λρ<»Μ. rt^ervailn. Ito n*p. C. C. I. 26 tan. 1949 lu A. A. Si, (1949). p. 158. 2) Ita rv**p. C. C. I. 26 lun. 1917 in .<. J..s*. (1917), p. 374 ; requiri videtur actualia et rcalte communicatio. itu ut recunus flat semper ad Sanctam Sedem per tramitem Legati R. Pontificia, Cfr. Period. (1917). p. 345. Aliter Gutierrez In Comm, pro /M. (1948), p. 32 17 qui putat Ordina· rlum facultate can. 81 valido non uti. *1 Lcgatux R. Pontificii praedltui «It apcolall facultate non tamen actualitcr cum S. Sedo communicet. In novo Iure matrimoniali orientali can. 35. I I hoc exprcHMj statuitur, -l.-I.N. (1919), p. ‘37. 3) Sic v. g. non pofttunt dtopenaare diacono* et subdiacono· ab obligatione servandi nacrum coelibatum; ita ex reap. C, C, 1. 26 lan. 1949 in (1919), p, 158, ;pi) DISPENSATIO LEGIS § III. - Circa 1Ô3 quos exerceri possit. 194. — I. Circa quosnam. Potestas dispensandi directe exerceri potest in solos subditos. Inter subditos autem et vagi veniunt actu in territorio commorantes; sicut et illi qui tantum habent domi­ cilium vel quasi-domicilium dioecesanum veniunt inter subditos parochi loci in quo actu commorantur. Ita ex can. 201, § 1, coll, can. 94. Attamen, nisi aliud ex rerum natura aut ex iure constet, po­ testatem dispensandi quis exercere potest etiam in proprium com­ modum aut extra territorium exsistens, aut in subditum e territorio absentem (can. 201, § 3). Imo, etiam in peregrinos in territorio exsistentes exerceri potest potestas dispensandi a Codice data circa leges festorum, abstinentiae et ieiunii, sicut et circa vota et impedimenta matrimonii. Can. 1215; cfr. can. 1013 sq., 1313. II. Pro quo foro. Actus potestatis dispensandi pro foro externo valet quoque pro interno, non autem e converso. Potestas colla ta pro foro interno exerceri potest etiam in foro interno extra-sacramentali, nisi sacramentale exigatur. — Si forum, pro quo potestas data est, expressum non fuerit, potestas inteUigitur concessa pro utroque foro, nisi ex ipsa rei natura aliud constet (can. 202). Nota. Delegatus (pii sive circa res sive circa personas mandati sui lines excedit, nihil agit. Hos tamen excessisse non intelligitur delegatus, qui alio modo ac deleganti placuerit ea ad (piae delegatus est peragit, nisi modus ipse fuerit a delegante praescriptus tamipiam conditio. Can. 203. Cfr. et can. 39. Articulus III. Causae dispensationis. 195. — Principia. I. Ad licite dispensandum semper aliqua causa postulatur. Ratio est. quia alioquin dispensans committit ac­ ceptionem personarum, et dat ansam querelis, dum unus a lege exi­ mitur sine causa, alii vero eadem premuntur (n. 178; lib. 3, n. 1032). ΙΓ. Sine iusta causa VALIDE dispensat legislator ipse, idemque est dicendum de· eius successore et de eius Superiore: quia lex prorsus dependet ab eius voluntate. Invalide cero dispensat inferior i» lege : ,> t 191 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT VIII. Superioris: quia non censetur Superior inferiori potestatem conce­ dere, nisi ad dispensandum rationabiliter. Confirmatur can. 81 (n. 178, 180; lib. 3, n. 1032). Dispensans sine insta causa, si est ipse legislator, probabiliter peccat venialiter tantum, dummodo scandalum absit et damnum notabile aliorum; quia est legis suae dominus, et acceptio personarum sub dicta restrictione non est materia gravis. Idem dicendum de eius successore et cius Supe­ riore. — Inferior vero, nisi excuset parvitas materiae, peccat graviter; quia usurpat potestatem sibi non concessam, adeo ut dispensatio irrita sit {n. 178; H. A., n. 46). Petens illius peccati reus est, ad quod inducit dispensantem, secundum modo dicta; idque verum est, etiamsi dispensans excusetur ob bonam fidem (n. 185). Utentem tali dispensatione, si modo valida sit, communiter dicunt non peccare graviter, et inulti probabiliter putant ne leviter quidem pec­ care; quia valide dispensatus non tenetur legem observare (n. 178). III. Causa dispensandi prudenti arbitrio relinquitur decidenda. Non debet esse tanta, (piae iam ex se certe vel probabiliter sufficiat ut quis a lego observanda excusetur; tunc, enim opus non est di­ spensatione. Causae dispensationis concedendae sunt aut motioae seu finales, aut impulsirae. Motivae seu finales eae sunt quae per se solas sufficiunt ad obtinendam dispensationem; causae impulsivae sunt quae solae non suf­ ficiunt, sed adiuvant tamen ad dispensationem obtinendam. Generatim numerantur tres causae, nempe necessitas, pietas et utilitas, communis vel privata; in (piarum aestimatione spectanda sunt gravitas legis et adiuncta personarum. Nonnumquam causa sufficiens est dignitas Superioris, ut benignum sese ostendat; item dignitas petentis, quia ad bonum Ecclesiae spectat gratas habere personas eminentes. Etiam co­ piosa eleemosyna in subsidium Ecclesiae potest saltem ex parte supplere defectum causae, ut praxi confirmatur '). Illud quoque notandum, si plurcs adsint causae, (piarum nulla sufficiat seorsim, sufficere posse omnes simul (n. 195). IV. Stante insta causa, non TENETUR Superior dispensare, si dispensatio est permissa tantum: quia, licet expediat bono subditi dispensatio, expedit bono communi legis observantia. Tunc ergo Superior potest, eam concedere vel negare, vel uni concedere et alteri negare. Tenetur vero dispensare, si dispensatio est debita; puta si subditus graviter ea indiget, si necessaria est ad vitandum scan­ dalum, vel ad bonum commune, quia tunc carit,as et aequitas na1 ) Cfr. Wcrnz-Vhbd, fw· mo/r., n. 138. rinbt 123: cfr. Infm /owi. II. n, goo. DISPENSATIO LEGIS 195 turalis eam postulat, ita ut Superior negando peccaret, graviter vel leviter iuxta materiam. — Denegata tamen etiam iniuste dispensa­ tione, nequit subditus contra legem agere; nisi talis causa urgeat, quae per se excuset; quare, si Episcopus iniuste negaret dispensa­ tionem in denuntiationibus ante matrimonium, posset, urgente gravi causa, illud contrahi sine eis (n. 179). 196. — Quaestiones. Quaer. 1° Si Superior errat circa causam, num valeat dispensatio, et dispensatus ea uti possit. Resp. Dist. Si causa revera exsistit, semper valet; quia valor non dependet a causae, cognitione, sed ab eiusdem exsistentia. Potest autem legislator declarare semper adesse causam, uti fecit in ordine ad dispensationes a minoribus impedimentis matrimonialibus ’). Si causa certo non exsistit, non valet; quia summus Superior tunc praesumendus est dispensare noluisse; Superior minor certum habet principium: inferiorem non posse sine insta causa dispensare in lege Superioris. Si dubium est an causa iusta adfuerit, possessio stat pro valore dispensationis, secundum certum et receptum principium: « In dubio standum est pro valore actus »; ideo post obtentam dispensationem non est obligatio inquirendi de cius valore, sed dispensatus acquie­ scere potest, donec veritas non appareat in contrarium (n. 180-182; lib. 3, n. 251). 2° Am liceat CAUSA DUBIA. Quaer. subdito petere, et Superiori concedere dispensa­ tionem ex Resp. Licet petere, et, obtenta dispensatione, subditus securus esse potest, si bona tide causam exposuerit; quia Superioris est indicare de iustitia causae, et non est subditi facta Praelatorum discutere (n. ISO). Licet concedere in dubio iuris num causa sufficiat: quia potestas dispensandi possidet et est late interpretanda, secundum dicta n. 191. — Secus vero in dubio facti num causa exsistat. — In utroque tamen dubio dispensatio facta praesumitur valida (n. 178, 192; lib. 3, n. 251). Inio, circa dispensationes in legibus ecclesiasticis Codex diserte statuit: «Dispensatio in dubio de sufficientia causae licite petitur et potest licite et valide concedi » (can. 81, § 2). Quaer. 3° Jii requiratur dispensatio in dubio num casus indigeat dispensatione. Resp. Dist. Negat, in dubio an casus comprehendatur in lege; quia tunc respectu illius casus ipsa lex est dubia, ac proinde possidet li­ bertas. ’) Cfr. .1. J. S'.. I, p. 01; can. 10ΛΙ ; Infra fom. II. n. 789. J 9ύ LIB. I. TRACT. IV. CAPUT VIII. Affirm, in dubio an causa, quam quis habet, sufficiat ad excusandum cum a lege; quia tunc possidet lex. Ita communiter. Cfr. can. 15 (n. 97 et 192). Quaer. 1° .1« raleai dispensatio metu extorta. Ilesp. Affirm., si modo iusta causa exsistat, nec constet Superiorem licte dispensasse sine animo dispensandi, quod praesumendum non est. Ratio, quia metus non tollit voluntarium. Insuper talis dispensationis impetratio licita est, si metus iuste in­ cutiatur, v. g. si subdit us comminetur se conquest urum esse apud su­ premum Superiorem, vel iustam accusationem laturum de aliquo suo delicto. Illicita autem esset, si metus iniustus esset; quo casu dispensatio posset postea a Superiore pro libito revocari (». 181). Demum, si dispensatio annexam habeat poenae remissionem (ut v. g. dispensatio in irregularitate ex delicto), poenae remissio (ideoque el ipsa dispensatio), vi aut metu gravi extorta, ipso iure irrita est (can. 2238). Articulus IV. Concessio dispensationis. 197. — Dispensatio a lege ecclesiastica concedi solet ab aucto­ ritate ecclesiastica ope rescriptorum, quibus petitioni subditorum re­ spondetur. De his ergo rescriptis nonnulla ad normam Codicis iuris canonici inquiramus oportet. Quaer. 1° A quonam valide impetrari possint rescripta. Ilesp. 1° Rescripta tum Sedis Apostolicae tum aliorum Ordi­ nariorum impetrari libere possunt ab omnibus qui expresse non prohi­ bentur (van. 3G). Porro excoinmunicatus, personaliter interdictus, suspensus, si sint vitandi, vel etiam si de ipsorum censura sententia declarat oria vel condemnat oria secuta fuerit , vi canonum 22G5, § 2, 2275, n. 3, 2283, nequeunt dispensationem ullam pontificiam valide consequi, nisi in pontificio rescripto mentio de censura fiat. Dispen­ sationes vero aliis censura irretitis a Sede Apostolica concessae validae sunt (can. 3G, § 2). 2° Rescriptum impetrari potest pro alio etiam praeter eius as­ sensum; et licet ipse possit gratia per rescriptum concessa non uti, rescriptum tamen valet ante eius acceptationem, nisi aliud ex appo* sitis clausulis appareat (can. 37) ‘)'( Cfr. S. c. tie Bells. 1 At». 1'·»-- 1" ■<· p. 0| , quod Codici Iuris îiimtIiiiii est; eslra Codicem luris, quod Codici insertum non est, sive concessum sit per legem particularem vel per roecriptum, sive alio modo sit obtentum. Sic Codici Iuris inserta sunt privilegia communia clericorum (can. 119-123), privilegium exemptionis regularium (can. 615), pleraque privilegia Cardinalium (can. 239) atque Episcoporum (can. 349, § 1, 1°). 10® Scriptum vel n#n acriphun, prout litteris vel alias obtinetur. Hoc autem iterum est concessum aut oretenue seu vivae vocfa oraculo, aut ortum ducit a con­ suetudine vel a praescriptione. Articulus II. Acquisitio privilegii. 213. — I. Subiectum activum. Ii soli, qui habent potestatem legislativam, possunt privilegia concedere. Ratio est, quia a iure communi quempiam eximere, aut obligare alios ne impediant pri­ vilegiarium ab usu privilegii sui, nemo nisi legislator potest. TI. Subiectum passivum. Privilegia contra ius solis subditis con­ cedi possunt; privilegia vero praeter ius etiam non-subditis. Ratio prioris est, quia sunt exemptiones a lege; sed talis exemptio est actus iurisdictionis, quae nisi in subditos exerceri nequit. Ratio posterioris, quia meram facultatem concedunt, donationi similem, quam Superior in territorio suo exercendam concedere potest etiam exteris. III. Modus acquisitionis. Vi can. 63, § 1, privilegia acquiri possunt: a) per directam concessionem competentis auctoritatis seu concessionem primo et per se, quae fit alicui specialiter et sino re­ spectu privilegii aliis dati: idquo sive per legem sive per rescriptum. b) Per communicationem seu concessionem ad instar, quae alicui fit eum in modum, quo iam facta est alteri. Haec fit sive, in forma aeque principali, quando communicantur privilegia ac si primo et per se fuissent concessa (hoc modo oliin regularium Ordinum pri­ vilegia communicari solebant aliis Ordinibus) '); sive in forma ac­ cessoria, quando communicantur ob connexionem quam habet ille, cui conceditur, cum aliis privilégiât is: (pia ratione religiosorum pri*) In iKMteruin voro valet can. (113. f 1: «Quaelibet religio lie Umtutn privilegii» gaudel. a fuerint, exclusa Iu ponterutn qualibet cnniniunlcaUonc ·. - - Privilegia voro, ante Codicem |>er communicationem λ rvIlirlonibiiM obtenta rémanent. Cfr. C. C. I. 30 Dee. 1937 nd II hi „1. J. (1938), p. 73. 210 J JB. I. TH ACT. IV. CAPUT XI. tdlegia nonnulla communicantur monialibus eiusdem Ordinis, vel domesticis et familiaribus religiosorum; hac etiam ratione privilegia alicuius archiconfraternitatis extenduntur ad confraternitatcs eidem aggregatas. Cfr. can. 723, 3°; Maroto, n. 298. c) Per legitimam consuetudinem, sive universalem, sive particu­ larem, modo serventur conditiones iuxta dicta in Cap. praec. pro consuetudine requisitae. Hinc solummodo a coni munitate legis reci­ piendae capace hac via privilegium obtineri potest. d) Per legitimam praescriptionem ‘). Hoc modo privilegium etiam a particulari persona obtineri potest. Quaenam autem privilegia per praescriptionem obtineri possint, sequitur ex dicendis in tract, de lust. (». 686), ex quibus liquet ea v. g. non posse obtineri hac via. (piae obtineri possunt solo privilegio apostolico, ut esset simplici sacerdoti privilegium ministrandi confirmationem s). Notes: 1° vi can. 63, § 2, possessionem centenariam vcl immemora­ bilem inducere praesumptionem (iuris) concessi privilegii; — 2° accepta­ tionem privilegii non esse necessariam, si conceditur per aliquam legem, sicut in genere pro lege non requiritur (cfr. supra, n. 145); imo etiam re­ scriptum privilegium concedens valet ante eius acceptationem, nisi aliud ex appositis clausulis appareat ’). Cfr. can. 37. Quaeritur, quinam sit effectus communicationis privilegiorum. liesp. 1° Per communicationem privilegiorum, etiam in forma aeque principali, ea tantum privilegia impertita censentur, (piae directe, per­ petuo et sine speciali relatione ad certum locum aut rem aut personam concessa fuerant primo privilegiario, habita etiam ratione capacitatis subiecti, cui fit communicatio (can. 64). 2° Cum privilegia acquiruntur per communicationem in forma ac­ cessoria, augentur, imminuuntur vel amittuntur ipso facto, si forte au­ geantur, imminuantur vel cessent in principali privilegiario; secus si acquirantur per communicationem in forma aeque principali (can. 65). *) Pro privili-κΐο per prar.icriplionrin obtento videtur Holummodo analogico Valero definitio privilegii «It 1er privata, quum nullum netum lurlmllctlonlM n parte letflHlatorlH Involvat. Cfr. A'. It. Th. (1922). p. 130 s) (.'fr. Tuso. Mnrmae rpnrralr.t, I, p. 150 in ran. 03; cfr. ellam can. 1500-1512. s) Cfr. -V. It. Throl. (1922), p. 00 et To-o, A'ornuic generale», in can. 12, p. 109; paulo aliter Maroto. n. 290. DE PRIVILEGIIS 211 Articulus J11. Interpretatio privilegii. 214. — Regulae. I. Privilegium ex ipsius tenore aestimandum est nec licet illud extendere aut restringere (can. 67). II. In dubio privilegia quae ad lites referuntur, vel iura aliis quaesita laedunt, vel adversantur legi in commodum privatorum, vel denique impetrata fuerunt ad beneficii ecclesiastici assecutionem, strictam interpretationem recipiunt ; cetera omnia latam (can. 68 et 50). Quare ordinarie saltem stricte erunt interpretanda privilegia ad obtinenda plura beneficia, aut ad conferenda beneficia vacantia, aut contra observantiam regularem (n. 7). III. Ea tamen semper adhibenda est interpretatio, ut privilegio ancti aliquam ex indulgentia concedentis videantur gratiam conse­ cuti (can. 68). IV. Privilegium, nisi aliud constet, censendum est perpetuum (can. 70). Notanda: 1° Ubi agitur de interpretandis privilegiis aliqua lege sive generali sive particulari concessis, videntur etiam appli­ candae normae pro legibus interpretandis supra expositae (n. 171), ita quidem, ut in conflictu hac normae praevaleant ‘). — 2° Facul­ tates habituales quae concedunt ur vel in perpetuum vel ad praefi­ nitum tempus aut certum numerum casuum, accensentur privilegiis praeter ins (can. 66, § 1); hinc late interpretandae sunt*). 1 Articulus IV. Usus privilegii. 215. — Regulae. I. Nemo cogitur uti privilegio in sui dum­ taxat favorem concesso, nisi alio ex capite exsurgat obligatio (can. 69). Dicitur I0: in sui dumtaxat favorem: unde clericus per se tenetur uti privilegiis communibus clericorum, quippe quae non tantum in sui sed ') Cfr. N.lt.Th. (1922), /i. 81 ct 129; ('tvii-<«*n-Vi>rn>oer*ch. Epilixnr luris. I. n. 150. -1 Cfr. (’η·ιΐΜ·η-ν<·πΐΗ*<·Γ^<·Ιι. I. r.. n. 153. 212 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT XL in sui status favorem concessa fuerint; per accidens excusari potest, ut si ad militiam capessendam cogatur. Dicitur 2°; nisi alio ex capite exsurgat obligatio. Quare confessariui, (pii habet privilegium absolvendi a peccatis reservatis, tenetur, audita confessione, eo uti respectu poenitentia rite dispositi, quippe qui ius ad absolutionem habeat. Atque in genere, quoties privilegium tollit impedi­ mentum observationi legis, privilegiarius tenetur eo uti, si commode fieri potest. Hinc e. g. si infirmus habeat domi oratorium et commode possit diebus festis Missam audire, ad id tenetur; quia talis obligatio non provenit ex privilegio, sed ex praecepto Ecclesiae quod obligat omnes non impeditos; quare contraria sententia non videtur sufficienter pro­ babilis (». 3; lib. 3, n. 319, dub. 3 et n. 324) *). II. Privilegia oretenus a Sancta Sede obtenta ipsi petenti in foro conscientiae suffragantur; attamen nemo potest cuiusvis pri­ vilegii usum adversus quemquam in foro externo vindicare, nisi privilegium ipsum sibi concessum esse legitime evincat (can. 79). Qua in re notes privilegium quo gaudent Cardinales: « faciendi fidem in foro externo, de oraculo pontificio testantes » (can. 239, § 1, η. 17). III. Privilegia (piae conferunt potestatem aliquam pro foro interno exerceri etiam possunt, in foro interno extra-sacranientali, nisi sacramentale exigatur. Si forum pro (pio potestas data est ex­ pressum non fuerit, potestas intelligitur concessa pro utroque foro, nisi ex ipsa rei natura aliud constet (can. 202, § 2 et 3). Articulus F. Cessatio privilegii. 216. — Privilegia cessare possunt sive directe seu per se, sive indirecte seu per accidens. Porro, directe cessant ex actibus positivis qui directe eorum cessationem intendunt; et possunt esse rcvocalio Superioris et renuntiatio privilegiarii. Indirecte cessant ex defectu eorum (piae ad privilegium conservandum concurrunt. § I. - Per revocationem Superioris. 217. — I. Modus revocationis. Distinguendum est inter privi­ legia in Codice contenta et privilegia extra Codicem. ') Svntentliu* ηο*!πΐΓ po-4 ('mllrrm adimerent I. n. M a roto, /W. /. f’,t „ 309. I. h. c. Comm DE PRIVILEGIIS 213 ]<· Privilegia in Codice contenta revocantur per legent gene­ ralem (can. 71); sequitur ex dictis supra (n. 201) de abrogatione legum. Potest ipsis etiam derogari lege particulari, pontificia aucto­ ritate lata, etiam sine clausula expresse derogatoria; non vero actu peculiari, nisi S. Pontifex clare manifestet suam voluntatem; hinc non sufficeret clausula non obstantibus quibuscumque privilegiis; quia agitur de lege, non de mero privilegio. Cfr. .V. /?. Th., I. c., p. 83; cfr. et can. 46. 2° Privilegia non in CODICE contenta revocari possunt: a) per peculiarem Superioris actum. Sed in hoc casu privilegium perdurat, usque dum revocatio privilegiario significetur. Cfr. can. 71. coll, can. GO, § 1. b) Per legem contrariam, sed solummodo si aut in ipsa lege ita caveatur aut lex lata sit a Superiore istius qui privilegium conces­ serit. Sequitur ex can. 71, coll. can. 60, §2. — Sed privilegia per praescriptionem obtenta, quum iura quaesita constituant, numquam revocantur sine clausula expresse derogatoria ’). Et ubi agitur de privilegiis lege particulari concessis, applicandae sunt normae pro abrogatione legum traditae ’). Conformiter hisce regulis, privilegia ante Codicem concessa per aliquam legem, atque Codici contraria, sublata sunt, ad normam can. G, 1°**). Quoad cetera vero privilegia sicut et quoad iura aliis quaesita atque indultu, Codici contraria, Codex diserte statuit ea integra manere (piae, ab Apostolica Sedo usque ad tempora editi Codicis personis sive physicis sive moralibus concessa, in usu adhuc erant nec revocata, nisi Codicis canonibus expresse revocentur (can. 1) ‘). II. Causae revocationis. Semper requiritur causa ad revocationem privilegii, sive ut valide, sive saltem ut licite revocetur. lamvero: i" Privilegium gratuitum: n) concessum subditis vi solius iurisdictionis, per modum ergo exemptionis a lege vel merae facultatis praeter legem, semper valide revocatur a Superiore competente; non vero licite, si deeit insta causa; qua deficiente, secluso scandalo, revocatione Superior venialitor peccaret. Decet enim, ut ait antiqua regula luris, concessum a principe buneficium esse mansu­ rum (Rog. 10, in 6°). l>) Concessum sive subditis sive non-subditis per modum *, donationi non potest valide revocari sino insta causa, quia donatio acceptata non potest ad libitum donatoris revocari. Requiritur autem causa publicae uti­ litatis. vel gravis delicti vel talis quae sufficiat ad donationem rovocandam (n. 15). ') Cfr. A·, n. Th. (1022). p. 130. ’) Cfr. supra n. 20 ». ’) Applicat Ionem aliquam vide Infra fcw. 11. n. SIO, q. 2 (quoad Const. l'meûla de forma Matrimonii pro Germania atque llummrla). Cfr. et V. It. Th.. I. c„ p. 130. notu I. *) Revocationes hnlmanodl recensentur In Indico analytic» Codicis «ul> verbo Pricilrqium. Quoad can. I cfr, quoque TOOO, NornUK (ten,, i. h. c. 211 LIB. I. TRACT. IV. CAPUT XI. 2” Privilegium remuneratorium, ot a fortiori onerosum, non potent va­ lide revocari sine iusta causa; quia, quod alicui dobitum erat, noquit iusto ab eo auferri sine legitima causa. Quod si debitum erat ex iustitia, requiritur causa publica et compensatio (η. 15). 3° Qui abutitur potestate sibi ex privilegio permissa, privilegio ipso privari meretur; et Ordinarius Sanctam Sedem monere ne omittat, si quis privilegio ab eadem conceeso graviter abutatur (can. 78). § II. - Renuntiatio privilegiarii. 218. — Conditiones renuntiationis. Ut privilegiarius valide et efficaciter renuntiet privilegio suo, requiritur: 1° ut renuntiatio a competente Superiore acceptetur (can. 72, § 1); et ratio est, quia Superioris voluntas, privilegium constituens, tamdiu perseverat, quamdiu per acceptationem renuntiationis non retractatur. — Num autem haec conditio etiam requiratur, si «igitur de privilegio per praescriptionem obtento, dum renuntiatio non sit in praeiudicium Ecclesiae, non ita liquetl). Practice stari posse videtur verbis Co­ dicis, quum mens eius obscura sit. 2° Ut agatur de privilegio, cui renuntiare privilegiario liberum est. lamvero, e can. 72, § 2-1: a) quaevis persona privata renuntiare potest privilegio in sui tantum favorem constituto; non vero pri­ vilegio alicui communitati, dignitati loeove concesso; — imo b) nec ipsa communitas seu coe/ux renuntiare potest privilegio sibi dato per modum legis, vel si renuntiatio cedat in Ecclesiae aliorumve praeiu­ dicium. Quare clericis et religiosis non licet renuntiare suis privilegiis in Codice contentis (can. 123). § ΙΓΓ. - Cessatio indirecta. 219. — Privilegia indirecte cessant ex defectu eorum quae ad privilegium conservandum concurrere debent. Unde privilegia indi­ recte cessare possunt: 1° Ex DEFECTU VERIFICATIONS CONDITIONUM SEU CLAUSULA­ RUM quae pro eorum perduratione tacite vel expresse privilegio sunt appositae. Quare cessant: a) elapso tempore vel expleto numero casuum pro quibus fuerunt concessa (can. 77). Nihilominus si agatur de privilegio potestatis alicuius pro foro interno concessae, actus per inadvert.cntiam positus, elapso tempore vel exhausto casuum numero, validus est (can. 207. ») Nfgntur In -V. H. Th. I. .·.. /<. 135-130. quum IrtfMator nullum Iu* cnndblcrlt. DE PRIVILEGIIS 215 S 2). — b) Cessat privilegium, «i temporie progressu rerum adiuncta sic, indicio Superioris, immutentur ut noxium evaserit, aut eius usus illicitus flat (can. 77); sub hae enim tacita conditione privilegia tantum­ modo conceduntur. Non vero cessat cessante causa finali negative tantum, quamvis dispensatio, tractum successivum habens, iuxta supra dicta tunc cesset (n. 198, II). Ratio est, quia privilegium, etiamsi effectum successivum habeat, censetur concedi totum simul, utpote datum per modum cuiusdam iuris et potentiae et non per modum actionis, sicut dispensatio (Suarez, De Legibus, lib. 8, cap. 31, n. 19). 2° Ex defectu sueiecti cui privilegium concessum fuit. Quare: a) privilegium personale personam sequitur et cum ipsa exstinguitur; b) privilegia realia cessant per absolutum rei vel loci interitum. — Attamen privilegia localia, si locus intra quinquaginta annos resti­ tuatur, e iuris dispositione reviviscunt (can. 75). Unde ecclesia de­ structa, sed intra quinquaginta annos reaedificata, indulgentias pri­ stinas recuperat. 3° Resoluto iure concedentis privilegia non exstinguuntur, nisi data fuerint cum clausula ad beneplacitum nostrum, vel alia aequipollenti (can. 73). 4° Ex defectu usus, sive sit non-usus sive usus contrarius, privilegia aliis haud onerosa non cessant; quae vero in aliorum gra­ vamen cedunt, amittuntur, si accedat legitima praescriptio vel tacita renuntiatio (can. 76). Unde privilegia absolvendi vel dispensandi non cessant per non-usum ; nec privilegium non ieiunandi cessat per usum contrarium. E contra pri­ vilegium percipiendi partem decimarum vel pensionum e beneficio amitti potest per non-usum, i. e. non percipiendo eam quando percipiendi oc­ casio occurrit ; privilegium non solvendi decimas vel pensionem amitti potest per usum contrarium, i. e. solvendo eam; dummodo in utroque casu accedat legitima praescriptio vel tacita renuntiatio (n. 14; Suarez, De Leg., lib. 8, cap. 34, 3). 5« Privilegia acquisita per communicationem in forma acces­ soria amittuntur, si cessent in principali privilegiario (can. 65). TRACTATUS V. S. A If.. lib. 5; H Materia tractanda est: 1° notio peccati, 2° distinctio pecca­ torum, 3° peccatum mortale et veniale, 4° peccatum commissionis et omissionis, 5° peccata interna, 6® peccata capitalia. Capot 1. NOTIO PECCATI 220. — Definitio. Peccatum est voluntaria legis divinae trans­ gressio, seu, ut illud definit S. Augustinus (lib. 22 contra Faustum, c. 27) est dictum vel factum vel concupitum contra legem aeternam. — Dicitur: contra legent aeternam, qua voce etiam comprehenditur transgressio legis humanae; nam et haec est contra legem aeternam, non immediate, sed mediate, quia lex aeterna legi humanae parere iuhet. Divisio. Peccatum multifariam distinguitur, nempe 1° actuale, est ipse actus vel omissio contra legem; habituale, est deordinatio remanens, in anima ex peccato actuali, consistens in privatione gratiae sanctificantis: vocatur status peccati. 2° Mortale, quod privat animam vita supernatural), (piae est gratia sanctificans, Deoque inimicam constituit; veniale, quod gra- ef. «,./6 tiain sanetificantem nec tollit nec minuit, sed charitatis fervorem tantum diminuit, animamque Deo minus gratam reddit. 3° Commissionis, quod committitur contra praeceptum negaIkllLU, -faciendo id quod vetatur; omissionis, quod committitur marceolum allirmalivum. non faciendo id quod iubetur. 218 LIB. 1. TRACT. V. CAPUT I. 1° Carnale, quod perficitur in delect at ione carnis, quae ex tactti corporali provenit, ut gula et praesertim luxuria; spirituale, quod perficitur in delectatione mentis, ut superbia, invidia, avaritia, ini. acedia. 5° Contra Deum, (pio violatur ordo rationis erga Deum, id quod fit in peccatis contra viri ut es theologicas et contra religionem; contra proximum, quo violatur ordo rationis erga proximum, id quod fit in peccatis contra iustitiam et contra charitatem; contra seipsum, «pio violatur ordo rationis pro sui ipsius gubernatione, ut fit in pec­ catus contra fortitudinem et temperantiam. (>° Proprium, quod ipsimet commit Limus; alienum, quod com­ mittunt alii nostro consilio, iussu, exemplo, omissione correptionis, aliisque modis, ita ut nobis imputandum sit. 7° Externum, quod verbo aut facto externo perficitur; internum, quod mente et corde patratur, delectatione nempe et desiderio. Aliter, peccatum operis, oris, et cordis seu cogitationis. 8° Peccatum ex ignorantia, quod ex culpabili ignorantia pro­ venit; ex infirmitate, quod committitur impellente gravi tentatione aut vehementi passionis impetu; ex malitia, quod ex pravo habitu voluntatis, seu ex mera perversitate committitur. Cum dicitur aliquis peccare ex aliquo, significatur illud esse primani causam peccati; e. g. in eo, qui peccat ex infirmitate, prima causa peccati non est roImitas, sed passio; in eo autem, qui peccat ex malitia, voluntas est prima causa peccati, quia ex seipso, non ex aliqua externa causa, vult malum. Ita S. Thomas, De malo, q. 3. a. 12 ad 5 et 1-11. q. 78. 9° Materiale, est transgressio legis involuntaria, et ideo non imputabilis; jormalc, est transgressio voluntaria et imputabilis. 221. — Conditiones requisitae ad peccatum formale. Ad omne peccatum formale triti requiruntur, nempe: 1° malitia obiecti, saltem existimata, 2° advertentia rationis ad illam malitiam, et 3° liber consensus voluntatis. Ratio est, quia peccatum voluntate perficitur; actus autem voluntatis non potest ferri in incognitum aut nolitum (». 2 et 4). DISTINCTIO PECCATORUM 219 Caput II. DISTINCTIO PECCATORUM Concilium Tridentinum in sm. 11, cap. 5 et cun. 7 docet in confessione declaranda esse, tum'^ peccatorum speciem et^circumstantias speciem mutantes, tum^eorum numerum. Quare agendum de peccatorum distinctione specifica et numerica. Quibus rite in­ tellectis, indicium ferri poterit de diversa gravitate peccatorum. I nde divisio capitis: art. I de distinctione specifica; art. II de di­ stinctione numeric»; art. Ill de comparatione peccatorum inter se. Articulus I. . Distinctio specifica. 222. — D. Thomas eam distinctionem deducit a diversitate specitica objectorum: Scotus ab oppositione ad virtutes: Vasquez vero ab oppositione, ad praecenta. Theoretice praeplaceat sententia I). Thomae, nam peccata distinguuntur potius a parte actus qui in ipsis adest quam a parte inordinationis quae pariter in iis invenitm· * *)· Atqui actus specie distinguuntur secundum obiecta. Ergo. — Pra­ ctice tamen in idem recidit, si dicas peccata secundum oppositas virtutes distingui, eum etiam virtutes distinguantur specie secundum ), *obiecta et eadem sit. materia circa quam virtus recte operatur et peccatum a rectitudine recedit. Quum insuper distinctio secundum virtutes oppositas facilior sit ad discernendas distinctiones spec i liras peccatorum, secundum eam potius principium distinctionis pro­ ponemus, De sententia Vasquezii vide infra n. 221. Sententia 1). Thomae directe respicit peccata conimis *io»»M. Indirecte vero etiam Videt pro peccatis omiuttionis, quatenus haec specificantur secundum actus omissos, hi autem ex ipsorum obiecto. Notée insuper obioctum hic sumi sensu lato, ita ut includat circumstantias et finem. Principium. Distinctio specifica peccatorum desumitur ex duplici radice: l0 ex oppositione ad diversas virtutes; 2° ex diversa op*) 1-11. 7. 72, , Ita in ) aggravantibus intra eamdem speciem: sic auiretur trrav.itas peccati ex maiori voluntate* et libertate gnarum peccatur, ex conditione personae in qiinm peccatur, vrl ρβΓβΟΏάβ ΙρβΪΏβ peccantis, ex nocu­ mento ex illo sequente. Haec inaequalitas tanti valet in materia . morali, ut, secundum prudentem aestimationem, interdum plus con­ ferat ad peccati augmentum morale (piam ipsum obicctum. 228 MH. I. TRACT. V. CAPUT HI. 232. — Notanda pro praxi. 1° Confessorii attendant, non solam gra­ vitatem obiectivam peccatorum, ped et subjectivam, quanta nimirum xi| ex conscienti:! pocnitentiiim, utrum peccata proxeniant ex ignorantia, infirmitate, an vero ex certa scientia aut malitia; sic e. g. Confessiones et Comnnmiones sacrilegae plerumque sunt peccata infirmitatis ex vere­ cundia, ex humano timore, et hac ratione gravitas minuitur ‘). 2° In regimine animarum pluris aestiment nocumentum peccatorum ex sequelis, quas producunt, quam gravitatem peccatorum secundum se; sic, uti observat S. Thomas s), peccata spiritualia secundum sc sunt i Mjl’ viora carnalibus; sed carnalia maximae sunt adhaesionis, propter adnexam delectationem. Atque inde est cur peccato luxuriae dediti tam difficulter emergant, et in maximo damnationis periculo versentur. Quapropter summae semper cautiones adhibendae sunt, ut vel ipsis principiis, ex quibus periculosissima illa pestis enasci potest, fortiter obsistatur (Mare, Instit. mor., n. 331). Caput III. PECCATUM MORTALE ET VENIALE Trademus: 1° utriusque notionem, 2° conditiones ad utrumque requisitas, 3° quomodo peccatum mortale transeat in veniale, et vice versa. Articulus L Utriusque notio. 233. — Notio. Ratio peccati mortalis consistit in aversione ab ultimo line, qui Deus est, et conversione ad creaturam tamquam ad ultimum finem. Ratio peccati venialis consistit in conversione ad creaturam, servato ordine ultimi finis. Inde peccatum mortale est simpliciter contra legem, cum eharitatem, a (pia universa lex pendet, destruat; veniale vero, eum charitati non repugnet, non est contra legem nisi secundum quid (S. Thom., I-II, q. 72, a. 5). Divisio. I. Peccatum mortale distinguitur: 1° Er genere suo, cuius materia per se gravem inordinationem continet, si nempe in III. 7. SO. a. δ. I-II. q. *3, ο. δ. notabili quantitate est; admittit enfin parvitatem materiae, qua veniale tit. . 2° Ex toto genere suo, quod non admittit levitatem materiae, cuius nempe materia in qualibet quantitate gravem continet inor­ dinationem. Talia sunt v. g. haeresis, blasphemia, periurium, super­ stitio, si munia, contemptus formalis legis aut legislatoris, luxuria, fractio sigilli sacranumtalis, aut ici uni i naturalis ante Communionem. Peccatum mortale ex toto genere suo potest tamen fieri leve ex imperfectione actus. 3° Per accidens, quod veniale est ex genere suo, sed evadit mor­ tale ex adiuncta circumstantia. II. Peccatum veniale distinguitur: 1° Ex genere suo, cuius materia intra suam speciem essentialiter levis est. Talia sunt peccata contra veracitatem, fidelitatem in promissis mere gratuitis, gratitudineni, liberalitatem, abstinentiam, etc. 2° Per accidens, quod est mortale ex genere suo, sed veniale evadit vel ex levitate materiae accidentali vel ex imperfectione actus (n. 52). 233 bis. — Nota de imperfectionibus. A peccato veniali differt imperfectio quae definiri potest: ouua aliquod cui decet non ouidoni perfectio debita secun­ dum obligationem moralem, sed perfectio quae convenit progressai wjrjtmili. Hoc sensu opus potest esse imperfect inn aut ex genere suo aut per accidens. Est opus imperfectum ex genere suo opus illud, quod non eet contra legem, ne venia liter quidem, sed tantum contra id quod de consilio est; idest, opus, ex se hone­ stum. sed prosequens minus bonum, et ex quo proinde sequitur omissio alicuius quod hic et nunc omnibus visis tali homini melius bonum esset; in ipsa hae omis­ sione melioris boni imperfectio formaliter consistit. Haec omissio de se non est mala, cum non sit omissio boni debiti. Sunt tamen qui censent eam in individuo sino peccato veniali exerceri non posse, quum nullo motive rationabili iustificctur* 1); hinc secundum ipsos imperfectio de qua agimus de facto seu in indi­ viduo semper involvit, peccatum veniale. Verum dicendum videtur talem omis­ sionem, quamvis saepe fiat ex tine venialitcr malo, tamen non necessario semper moraliter malam esse; praesertim quando non directo intenditur, sed mere con­ sequitur ad prosecutionem boni minoris. Actus enim minus bonum prosequens, ex ohiecto et tine bonus est, nec fit malus omissione illa consequente, quippe quae i*t circumstantia non mala moraliter. etiamsi nullo speciali motivo iustitieetur; quum sit omissio alicuius boni quod eet do consilio, et non do praecepto. — At­ tamen tales omissiones, si deliberato ponuntur, disponunt ad peccatum veniale, sicut peccatum veniale cum plena deliberatione commissum disponit ad pecca­ tum mortale *). Imperfectio per accidens habetur, si ponatur opus aliquod ex obiecto suo b Ita v. g. Pamerinl, /λ· horn. stat.. tom. Π. in IMI. q. 184. a. 3. n. 43; Hugucny apud Diet. de Thiol, rath., v. /inpcrfcction. 1) (’fr. etiam (Inrrigou-l «affrange. Perfection chrétienne·. et contemplation, p, 527 taj.; Item apud Di Vir Spirituelle (1026), j>. (11 *7. 230 LIB. 1. TRACT. V. OAPUT HI. leviter malum, sod in quo inculpabiliter decet omnis deliberatio; vel epus ali· quod bonum, sod in qiîo inculpabiliter dôeei omnia attentio. Ad primum spectant motus primo-priini, transgressiones more materiales praecepti ex ignorantia in­ vincibili, actus inordinati sino deliberatione peracti in materia levissima, ita ut non teneatur homo de his omnibus deliberare; ad alterum spectant actus pietatis, sed animo involuntarie distracto peracti. Similes actiones non sunt peccata, saltem formaliter; sunt tamen imperfectiones; et quo magis homo seso profectui suo spirituali applicat, eo magis sponte sua aberunt. Peccata venialia semi-deliberata proprio non sunt imperfectiones, sed pec­ cata, seu potius de utroque, do peccato et do inçiporfoctione, participant. Arlioulus II. Conditiones ad utrumque requisitae. 234. — Principia. I. Ad peccatum mortale tria requiruntur: 1° gravitas materiae; 2° plena advertentia intellectus ad malitiae gravi­ tatem, confuse saltem; 3° plenus consensus voluntatis. Rationes sunt, (plia 1° dissolutio divinae amicitiae et aeternae poenae reatus, utpote res omnium gravissimae, postulant ut non pendeant ex re levi, neque ab actu humano imperfecto; 2° sicut gravis malitia obiecti nullo modo cognita, nullo modo est volita, ita non perfecte cognita non est perfecte volita; atqui peccato mortali iuest perfecta malitia; ergo exposcit actum humanum perfectum (n. 5, 53). II. Ad PECCATUM veniale requiruntur et sufficiunt quantulacumque actus inordinatio et mentis advertentia voluntatisque consensus. Requiruntur, quia, illis deficientibus, abest vel omnis peccati ma­ teria vel omne voluntarium: sufficiunt, quia, illis positis, conditiones ad peccatum aliquatenus adsunt. Hinc peccatum veniale habetur, cum violatur vel praeceptum in se leve; vel praeceptum grave, sed in materia levi; vel praece­ ptum quidem gravo ac in materia gravi, sed sine sufficienti deli­ beratione. Iam de singulis conditionibus ad peccatum mortale constituen­ dum requisitis fusius tractandum est. 235. — I. De gravitate materiae. Peccata mortalia a parte ma­ teriae dignoscuntur : 1° Ex S. Scriptura; peccata namque, (piae ibi dicuntur Deo exosa, excludere a Regno Dei, esse digna morte, etc. mortalia sunt. — 2° Ex definitionibus Ecclesiae; si nempe Ecclesia aliquod peccatum declarat mortale, aut gravibus plectit poenis. — 3° Ex consensu S*S. Patrum aut insignium Theologorum; (piae enim l»Ë. 6. n. 604; II. A., tr. I. n. t$; (r. 3. n. 66; tr. 5. η. Il; tr. 16, R» 118 4) Ex dlutle woquitur, emuv rlgldlorle eentontlao patronos, qui dlvunt nd peccatum au HI· cem advertant Ium rirtualrm Neu interprétai ivam. In co consistentem quod homo debrat d poMil advertero sola potentia phyrira ct rrmota, quamvla mtmilitvr numquam adverterit. Si boo vcruin foret, plurimi honilrnM multis mortalibus culpis gmvntïw s·· Invenirent In nltara vita, quin clrcn Illas ullam cognitionem umqunin Imbuerint (η. I, 5. II. A·· n. 21*10). 232 LIB. I. TRACT. V. CAPUT III. Dicitur 2° advertentia plena, quae habetur quando quis mente ex· Vype(LÎta discernit; ergo non sufficit imperfecta, quando quis mente non plene expedita discernit utpote semisomnis, semiebrius, aut semidistnictui. Dicitur 3° advertentia saltem confusa, quae habetur quando quis dubitat aut suspicatur de gravitate vel specie peccati in actu faciendo; ergo non requiritur advertentia distincta, i. e. ut peccati qualitatem aut quantitatem discernat. — Unde patet advertendam confusam posse simul plenam esse, cum quis actu intellectus plene sibi conscii suspicari possit gravem actionis malitiam (n. 3). Quaeritur, quantum peccet ille, qui facit malum, quod conscientia dictat tantum generaliter esse peccatum, quin cogitet num grave sit vel lett. llesp. Alii putant eum neccare-grantei· ; quia agendo sine examine de malitiae quantitate, se culpabiliter exponit proximo periculo faciendi id, quod grave malum est. Alii communius et probabilius tenent eum tant um venialiter peccare, si revera nulla in eo consurgat de mortali peccato cogitatio aut dubitatio, quia tunc malitia gravis nullo modo advertitur et nullo modo admittitur: quod equidem supponi nequit in eiusmodi peccato externo cuius gravitas omnibus patet. Addit S. Alf. cum Elbel, n. 110: modo homo sit timoratae conscientiae, non autem de genere eorum, qui quantitatem peccatorum non curant (lib. 1, n. 23; Π. A., tr. 1, n. 13). fLuz· t* q,—. Nota. Causae voluntariae inadvertentiae, quae, ut dictum est, gravj cuipa non excusant, tres enumerantur; sunt autem: 1° Deliberata negligentia, sive ad discenda ea, quae quis scire tenetur, sive ad adliibendam considerationem quam res agenda meretur; illi enim, qui iam advertit obligationem suam addiscendi vel consideratius agendi, et tamen vult incuriose vel praecipitanter operari, merito imputantur omnes quos committet errores. 2° Passio, quam quis deliberate vult sequi; illi enim, qui secundum suam passionem operatur, merito imputabitur omnis pravus effectus cum tali passione connexus, quamvis hic speciatim non agnoscatur: quia, cum homo passionem aliquam amplexatur, consequenter admittit omnes effectus communiter ex illa provenientes, qui, etsi distincte non praevi­ deantur, praevidentur tamen confusim. 3° Pravus habitus, quem quis voluntarie fovet: actus enim mali, qui ex illo erumpunt, sunt voluntarii, saltem in causa, Dico: saltem in causa; quia potius dicendum peccatores habituates vel passionibus suis deditos semper habere actualem quamdam criminum suorum cognitionem, suilicientem ad reddendos actus deliberatos et mortales; solummodo cognitio illa actualis, eo quod ipsi parvipendant peccatum, non producit in eorum animis sensibilem illam impressionem, (piam producit in alio habente conscientiam minus depravatam, et ideo illius obliviscuntur, ita ut inter­ rogati facile respondeant se non advertisse; sed cautus confessarius non debet ipsis fidem habere. PECCATUM MORTALE 237. — 111. De consensu voluntatis. Consensus voluntatis duplex distinguitur: plenus seu perfectus dicitur consensus actus voluntatis est omnino liber, a. v. (piando sequitur omnino plenam advertent iam intellectus et procedit ex facultate volitiva in suo exercitio substant ialiter libera ab impedimentis vel impulsibus psy­ chicis irresist ibilibus; imperfectus vero est consensus si fuerit sine suffi­ cienti deliberatione vel procedit ex facultate volitiva in suo exercitio non substant ialiter libera a talibus impedimentis vel impulsibus. lamvero ad peccatum mortale requiritur consensus plenus, nec sufficit im­ perfectus, nam perfecta malitia exposcit actum humanum perfectum. peccet graviter, qui post plenam rationis advertentiam NEGATIVE tantum se habet ad motum appetitus sensitivi circa obiectum gra­ viter malum, i. e. nec positive consentit nec positive resistit. Ut haec plenius intelligantur, observandum, tentationem ad peccatum» ordinarie hoc modo procedere: 1° fit imaginatio rei delectabilis in phantasia, et consequitur motus in appetitu sensitivo, qui in se peccatum non est; dein 2° intellectus illam advertit, prius ut res est delectabilis, deinde ut mala est: postremo 3° voluntas circa illam sic cognitam triplici modo se habere potest: a) positive consentiendo illi, sive operi ipsi, sive delecta­ tioni tantum; b) positive resistendo; c) non consentiendo, nec resistendo, sed tantum negative se habendo. llesp. Diet. Xcaat.. quando abest proximum consensus periculum: sed tunc peccatum veniale est, si positiva resistentia facile fieri possit. — Etenim, o) non est mortale; tum quia motus naturalis secundum se. sine consensu, non est peccatum: ergo gravi obligationi vitandi peccatum mor­ tale satisfacit homo simpliciter non consentiendo tentation i; tum quia impossibile est omnes motus inordinatos collective sumptos positive re­ pellere. Ita S. Thomas et alii, b) Veniale est, quatenus aliquod periculum exsistit, ut supponitur. — Affirm., quando subest periculum proximum consensus: quia unusquisque tenetur a se arcere proximum peccandi periculum, idque in hoc casu fieri alio modo nequit, nisi positive resistendo, saltem per actum displicentiae. Proptcrea gru yiA_est_i>Jjligalio positive resistendi motibus veucreis, unando vehementes sunt; quia eum valde afficiant, plerumque trahunt secmn consensum voluntatis, si positive non repellantur, saltem peractum - · simplicis displicentiae. Posito autem hoc actu displicentiae vel firmo X proposito non consentiendi, potest homo ob justam causam negative t se habere, v. g. 1° si expertus est per resistentiam motus augeri; quod ‘**r*e**M~ ~ saepe fit in meticulosis; 2° si motus oriuntur ex actione necessaria vel utili, v. g. ex auditione confessionum, ex lectione rerum turpium scitu utilium, ex tactu necessario, etc.; quia non tenetur propter motus invo­ luntarios opus relinquere; 3° si nimis molestum foret iugiter positive resistere, uti esset quando tentatio diu durat. Satis tunc erit operam dare ne consentiat; haec ipsa diligentia erit sufficiens reluctatio (n. 6, 7, 9; II. A., η. II, 12, II). Quaeritur, «n 231 I.IB. I. TRACT. V. CAPUT HI. Nota pro praxi. Saepe obtinet ut dubitetur an adfuerit perfects consensus. Tale dubium ordinarie ope praesumptionis resolvendum est. Unde ille, qui timoratae conscientiae est, et tentation i, postquam eam perfecte advertit, resistere solet, certo praesumendus est non pleno con­ sensisse; ad quod praesumendum prosunt haec indicia: 1° si liabit ualitcr serium et saepe repetitum propositum habeat numquam peccandi mor­ taliter; 2° si clarius advertens tentationem territus fuerit, et illico eam repulerit, statimque dubitaverit an consenserit ; 3° si meminerit se timide processisse; 4° si ita dispositus fuerit, ut, licet facile potuisset peccatum exsequi, non tamen sit exsecutus; 5° si nesciat utrum semisomnis an vi­ gilans aliquid egerit aut cogitaverit; si enim plena fuisset deliberatio, mj exsomnem fuisse sciret. — E contrario, assuetus in peccata mortalia fa­ cile prolabi, praesumendus est consensisse; si enim obstitisset, utique recordaretur conatus adhibiti ad tentationem repellendam (». 55; lib. 6, n. 476). Articulus III. Quomodo peccatum mortale evadit veniale, et vice versa. 238. — Principia. I. Peccatum ex suo genere mortale evadit ve­ niale ex triplici causa: 1° ex errore conscientiae invincibili; 2° ex imperfectione actus, nimirum ex imperfecta advertentia aut imper­ fecto consensu; 3° ex materiae parvitate, ubi haec datur (n. 54-56). II. Peccatum ex genere suo veniale fit mortale vel ex errore conscientiae, vel ex circumstantiis graviter malis, scilicet ex line, con­ temptu, scandalo, aut periculo. Igitur: 1° ex fine mortaliter malo, tine sive adiuncto, v. g. si quis habet, colloquium leviter inhonestum cum puella ad seducendam illam, ut in fornicationem assentiat: — sive ultimo constituto, quando nempe quis ita adhaeret peccato cuidam veniali, ut actualiter paratus sit transgredi praeceptum grave potius quam ab illo abstinere, v. g. si x eo quod rolnntn* |x*t plenam rntkml* advertent iam cl Immnntiir et ei rotix'iitlnt, nun tvmn* ne volveim libenter. 238 LIB. 1. TRACT. V. CAPUT V Quaestio. An dari possit ignorantia invincibilis circa peccata interna, ita ut quis invincibiliter credat opera tantum, non autem desideria et de­ lectationes, esse peccata. Resp. Dist. Negat., quoad desideria eflieacia; impossibile namque videtur quod quis sciat opus externum, v. g. fornicationem, esse peccatum mortale, et nihilominus inculpabiliter credat se non peccare dum proponit tale opus exsequi; quisquis enim deliberate vult facere actionem, quam novit a Deo vetitam, necessario agnoscit simul malam esse eiusuiodi voluntatem. Neque obstat exsistere rudes (pii prava desideria non con­ fitentur; siquidem error eorum versatur, non circa malitiam talium desi­ deriorum, sed circa obligationem confitendi peccata mere interna (lib. 1, n. 9). Affirm, quoad desideria inefficacia, et delectationes morosas; cre­ dibile enim est idque experientia comprobat, malitiam simplicis velleitatis, aut cogitationis de re mala cum delectatione habitae, non agnosci ab homine rudi. Articulus II. Desiderium malum. 242. — Principia. I. Desiderium, sive efficax sive inefficax, operit mali peccatum est. Constat ex duobus postremis Decalogi praece­ ptis de non concupiscendis uxore bonisque proximi. Idque ratio confirmat: actus enim voluntatis moralitatem sumit ab obiecto; atqui hic obiectum desiderii malum est. Ergo. II. Desiderium induit omnem malitiam et omnes species actus externi. Patet ex verbis Christi apud Matth. 5, 28: «Qui viderit mu­ lierem ad concupiscendam eam, iam moechatus est eam in corde suo ». Ratio aut em eat, quia in desiderio voluntas amplectit ur totum obiectum pravum cui II omnibus suis circumstantiis cognitis; desi­ derium enim tendit in ipsum opus externum prout est a parte rei in externo exercitio; ergo etiam desiderium omnes actus externi malitias induit. Notandum porro, desiderium inefficax per se non differre specie a desiderio efficaci. 243. — Quaestiones. Qu aer. 1" Ah desiderium operis mali, sub condi­ tione SI MALUM NON ESSET, sit grave peccatum. Resp. Dist. Negat., si conditio apposita auferat operis malitiam; quia tunc desiderium fertur iu obiectum denudatum. Id porro contingit: n) in iis, quae solo iure positivo vetita sunt, v. g. si quis dicat : Comederem carnes PECOATA INTERNA 239 (/if Veneris, si Ecclesia non vetuisset; b) in iis vetitis iure naturali, quae in aliquo casu et stat u licita sunt , v. g, : Inimicum occiderem, si Deus mandaret: Feminam istam cognoscerem, si uxor mea esset, ('etenim ciusmodi desideria otiosa et subinde periculosa sunt. Affirm., si conditio non auferat operis malitiam, id quod contingit quando malitia inseparabilis est ab obiecto, v. g. .S'i esset licitum blasphe­ marem, peierarem, fornicarer, ulciscerer. Hoc. tamen intclligendum est. si voluntas revera concupisceret, ideoque verum affectum voluntarium ad opus nutriret. Alii enim putant in casu verum desiderium non adesse, praecise quia condit io adiecta impossibilis est et desiderans scit illam esse impossibilem. Quidquid sit regulariter tale desiderium magis erit signi­ ficatio propensionis naturalis, quae per se culpa non est (n. 13). Notandum tamen desiderium, quod tales actus sint liciti, grave esse peccatum; nam est optare inversionem boni ordinis naturae. Patet in­ super conditionem, quao ipsam malitiam non respiciat, sed aliquam cir­ cumstantiam peccati v. g. poenam, malitiam desiderii non auferre. Sic peccatum est: fornicarer si non esset infernus: inimicum occiderem si non rssem sacerdos. Quaer. 2° liceat desiderare pollutionem PUBE naturalem. Pollutio pure naturalis est, quae sponte provenit a natura se exo­ nerante, nimirum prae abundantia vel resolutione seminis. Hesp. 1° Illicitum est eam desiderare ob delectationem, vel quidquam facere eo consilio ut eveniat. Ita omnes. 2° Non est illicitum solo affectu et ob finem honestum, v. g. ob sani­ tatem, ad naturam exonerandam, aut tentationes sedandas, desiderare ut pollutio naturaliter eveniat. Ita communiter eum D. Thoma. Ratio, quia obiectum non est malum et causa est honesta. Neque obstat pollu­ tionem comitari tactum involuntarium aut somnium turpe: nam. eius­ modi tactus vel somnium cum naturali pollutione connatnrale est (n. 20: lib. 3, n. ISO) *). QUAER. 3° .1» liceat malum optare proximo propter bonum finem. Resp. Affirm., si bonum illud, propter quod optatur proximi malum, praeponderat, vel saltem adaequat malum, proximo optatum; quia tunc desiderium consentaneum est ordini charitatis. Hinc. 1» Licet'^proximi infirmitatem, imo et mortem desiderare, ut a peccatis, a scandalis desistat.^tem supplicium malefici, ad exemplum alionnnJLicet patri mortem filii optare si timeat ex eius llagitiis inhone­ standam esse familiam.41 Imo probabiliter licet sibi mortem eupere ad evadendam vitam morte ipsa amariorem, ex illo Eccli., 30, 17: «Melior est mors, (piam vita amara ». 2° Non licet proximi optaro propter emolumentum temporale: quia vita potior est temporali emolumento. Quare mater non potest op’) Cfr. /r Srnl.. dixi. <(, I. art. I. w>/. 1 η<1 240 LIB. I. TRACT. V. CAPUT V. tare mortem filiae, eo quod non possit eam ob deformitatem vel inopiam nuptui tradere, vel quod ob illam a marito male tractetur; neo filius mortem patris eo quod post mortem huius sibi obventura sit pinguis hereditas *). 3° Demum, licet desiderare praecise bonum effectum, non causam; e. g. hereditatem obventuram ex morte alterius; sed res periculosa est. Articulus III. Gaudium. 244. — Principia. I. Gaudium, sive voluntaria complacentia tn opere malo patrato, peccatum est. Ratio quia tale gaudium includit mali approbationem. II. Gaudium de opere malo patrato, eiusdem pravitatis, EiusDEMQUE speciei est ac ipsum opus malum. Ratio quia gaudii obiectum est opus malum patratum quod ut sic, cum omnibus eius circum­ stantiis, approbatur. Quaestiones. Quaer. 1° An liceat gaudere Jc^opere malo ob bonum effectum inde secutum. Resp. Negat., etiamsi opus dumtaxat fuerit materialiter malum; quia obiectum delectationis, ipsum opus patratum, malum est. Quare licitum non est filio gaudere de parricidio parentis a se in ebrietate perpe­ trato, propter divitias inde ex hereditate consecutas Xec licet gaudere de transgressione materiali legis positivae, v. g. de omissione ieiunii: quia in opere externo praescindi nequit a circumstantia prohibitionis, sed opus est objective malum. Licet autem gaudere de pollutione pure naturali; quia haec non est obiective mala (n. 20). Quaer. 2° An liceat gaudere de effectu bono secuto ex peccato. Resp. Per se licet, modo homo peccatum detestetur, quia obiectum talis gaudii non est malum. Sic licet gaudere de levamine secuto ex pollu­ tione voluntaria, de consecutione hereditatis ob homicidium. In praxi vero huinsmodi gaudia aliquando non carent periculo (n. 20). !) Prop. Ii diminuta ab Inooc· XI. ('tr. et prop. 13. 2) Cfr. Prop. 15 damnata ab limor. XI. PECCATA INTERNA Irticulus IV. Delectatio morosa. 245. — Praenotandum. Delectatio ratione ohiecti distingui po­ test: 1° de re cogitata, quando malum opus ipsum delectat, v. g. fornicatio; 2° de cogitatione rei, quando ipsa cogitatio sive cognitio rei placet, etsi ipsa res displiceat, v. g. scientia venereorum; 3° de modo efficiendi rem, quando non ipsa actio mala, sed modus arti­ ficiosus aut ingeniosus eam perficiendi delectat, v. g. admirabilis dexteritas in furto vel fraude patranda; 1° de effectu rei, quando non actio mala, sed effectus eius placet. 246. — Principia. Γ. Delectatio morosa de opere malo peccatum est. Cuius ratio haec est: consensus in delectationem peccati continet voluntarium seu deliberatum affectum ad peccatum; nullus enim delectatur nisi de eo quod est conforme affectui suo. Atqui delibe­ ratus affectus ad peccatum est peccatum, uti patet. Ergo consensus in delectationem peccati est peccatum (S. Thom., I-II, q. 74, a. 8) ‘). II. Delectatio morosa desumit gravitatem et speciem ab OBIECTO de quo quis delectatur. Ratio quia affectus voluntatis mensuratur obiecto. Itaque si quis delectatur de peccato veniali, est veniale peccatum, si de mortali, est mortale; si de furto, est contra iustitiam; si de actu venereo, id quod frequentius contingit, est contra casti­ tatem, et quidem secundum infimam speciem in genere luxuriae, nisi quis de luxurioso actu omnino in genere delectetur (cfr. infra n. 598). Quaeritur, an simplices delectationes morosae de actu venereo speciem sumant etiam a circumstantiis obiecti. Resp. Valde probabilia est sententia, ouae negat; delectatio enim, ut dictum est, speciem contrahit ab obiecto in quod tendit; atqui, simplex delectatio venerea non tendit in obiectum uti est a parte rei, sed in obiectum prout repraesentatur, i. e. ordinarie in solam dcleetabilitatem Veneream eius, praescindendo a qualitate personae vel obiecti, quae nullam delectationem affert, v. g. a coniugio, cognatione, voto castitatis; ergo ab obiecti delectabilitate sola speciem sumit. ‘) Cfr. etiam PII XII Alloc. 13 Sept. 1952 In A. A. S. (1952). p. 783 el 13 April. 1953 In J. J. S’. (1953), p. 282. ubi condemnatur Illa methodus jtsycho-onalytlca. qua quidam perhibent P-yrhlev turbatos ab infirmitate Uberaro rc-ovocando delectatione* sexuales expertas vel reprensae vel Mibconacle operantes. 212 LIB. I. TKACH'. V. CAPUT V. In praxi tamen^v^lde placet 8. Alfonso opinio, quod, licet ratione delectationis non contrahatur malitia specifica circumstantiarum, con­ trahatur tamen oh periculum proximum concupiscendi, inefficaciter saltem, opus malum, de quo quis delectatur (n. 15). Ceterum, attentis tum probabilitate sententiae negantis, tum diffi­ cultate obtinendi a poenitentibus declarationem circumstantiarum obiccti turpium cogitationum, in quibus nullum intercessit desiderium, tum lege ZL non descendendi in hac materia ad nimis particularia, confessarius ab fr^eiusinodi quaestionibus abstineat, ut monent Bouvier et Martinet ‘). Etiam S. Alf. in Praxi Conf., n. 39 omittit hanc quaestionem. III. Delectatio morosa de cogitatione aut cognitione rei malae non est per se peccatum. Ratio, quia sola rei malae cogitatio aut cognitio non est secundum se mala; Deus ipse cognoscit omnia mala et omnia obscoena. Imo haec cognitio et cogitatio saepe est necessaria vel utilis, v. g. confessorio aut medico. Unde licet de scientia rei obseoenae ob bonum finem gaudere, puta ad fungendum oilicio confessarii vel medici. Dictum est: per se: quia per accidens cognitio et cogitatio rei obscoenae ex affectu veniali, puta ex curiositate, venialis erit : mortalis vero, si fiat cum gravi periculo consensus in obiectum, vel ob finem gra­ viter malum (n. 17). IV. Eadem ratione per se mala non est delectatio de modo operandi <û- Hw 4-«*- malum, aut de bono effectu ex opere malo; quia obiectum talis delectationis malum non est (n. 18, 19; 11. A., n. 19; S. Thom., I. c.) ’). 247. — Quaestiones. Quaer. 1° An liceat delectari in obiecto sola lege edito. Rcsp. Affirm.: saltem sine culpa gr.ivi; v. g. in cogitato esu carnium die Veneris; quia obiectum, v. g. esus carnium mero cogitatus, abstractioue facta ab eius exsecutione, non est de se illicitus: neque ipse actus delecta­ tionis mere internae est prohibitus ab Ecclesia. Quaer. 2° An liceat SPONSIS delectari in copula jutura, ct VIDUIS in praeterita. iv — Ecsp. Neg. si nempe, uti fleri solet, delectatio versatur in appetitu.^ /Jsensitivo circa obiectum praesens; copula enim, quam illi voluti praesentem *» 4 L22 sibi imaginantur, est eis hic et nunc illicita, ergo ct delectatio in illa non ** ». er vacat culpa. -ZAliud dici posse videtur de delectatione in appetitu rationali sub -’Μ'ύ, <».( Λχ- conditione de futuro; secus enim ac appetitus sensitivus, qui tendit ad"^ -yC obiectum cogitatum absolute ut praesens, appetitus rationalis tendere,.,^ positiva 1 ) Bouvier. Ptiw. in Γ/ prate., cap. I. art. I; Martinet, Theol. Mar., lib. 5, art. 9. 2) Item 8. Th.. HL r., 7. 15, a. I; // Sent., dift. 24, 7. 3, a. I. 243 1’BCOATA CAPITALIA potest ad obiectum a ratione propositum ut futurum et sub illa conditione copulam approbare ut rem bonam ac honextam l). Idem valet de dcxulcrio copulae in futuro matrimonio habendae; desiderium enim fertur in obiectum futurum licitum. Attamen, quia in tali delectatione rationali (quae de caetero sal raro concipitur) et desiderio adest periculum delectationis .sensitivae, sedulo hortandi sunt sponsi ut non immorantur huiusmodi cogitationibus (n. 23, 24; II. A., n. 51). Haec omnia aeque valent pro viduis circa delectationem et gaudium de copula habita in praeterito legitimo matrimonio, sed etiam iis ca­ vendum periculum delectationis appetitus sensitivi. Caput VI. PECCATA CAPITALIA Peccatum sive vitium capitale inxta S. Thomam (I-II. q. 84, (i. 3) dicitur illud, ex quo tamquam ex capite alia vitia seu peccata prodeunt. Septem numerantur, scii, superbia, avaritia, luxuria, gula, ini, invidia et acedia. De uibus nonnulla disseremus. Articulus 1. Superbia. »7 248. — Notio et divisio. Superbia est inordinatus appetitus pro­ priae eaccUentiae. Distinguitur duplex: perfecta, si quis ita excellere appetat, ut Deo eiusque praeceptis subiici nolit; imperfecta, si quis, servata debita subieetione, se extollit.—Xx. Moralitas. 1° Superbia perfecta est peccatum mortale, et quidem gravissimum: nam «averti a Deo et eius praeceptis, quod est quasi consequens in aliis peccatis, per se ad superbiam pertinet, cuius actus est Dei contemptus. Et quia id, quod est per se, potius est eo, quod est per aliud, consequens est quod superbia sit gravissimum pecca­ torum secundum genus suum: quia excedit in aversione, (piae formaliter complet peccatum * (Π-ΤΓ, q- 162, a. G). b Cfr. MorkcHmdi. I. (aC· 211 LIB. I. TRACT. V. CAPUT VI. 2° Superbia imperfecta regulariter est veniale, nisi redundaret in gravem contemptum aut notabile damnum proximi. Ratio, quia non est gravis deordinatio (n. 65). Filiae superbiae sunt tres: 1° Ambitio, id est, appetitus inor­ dinatus honorum vel dignitatum, ad quas quis non habet idoneitatem vel meritum. — 2° Vana seu inanis gloria, quae est inordinatus ap.^.,t —petitus manifestationis propriae excellentiae, (piam (piis vel reapse <1.79^ habet, vel habere putat, ad captandam humanam laudem. — 3° Praesumptio, quae est inordinatus appetitus aggrediendi aliquid supra vires. Ex vana gloria alia septem vitia sobolescunt, nempe ’’inohe- dientia,^iactantia,vhypocrisis,^contentio,^pertinacia,6Uiscordia et "410tXXXXu., vitatum ostentatio (cfr. n. 66, 67; S. Thom., II-II, q. 132, a. 5). Remedia sunt: consideratio propriae infirmitatis, vanitatis gloriae humanae, humilitatis Christi, poenae superbiae et praemii humilitatis. 5 <*»*f u/.uxu ■*··£—, * % i Articulus II. Avaritia. — Notio et moralitas. Avaritia est inordinatus appetitus divitiarum. — Fer se opponitur liberalitati: per accidens opponi potest alii virtuti: v. g. iustitiae, cum quis bona acquirit vel retinet contra iustitiam; pietati, dum quis nimis parce alit familiam; charitati proximi, cum congruas eleemosynas non erogat. Si opponitur tantum liberalitati, ex toto genere suo veniale est: si per accidens alii virtuti, potest mortale evadere. Avaritiae et liberalitati opponitur prodigalitas, quae est, eycessus in erogando. Ex genere suo veniale tantum est; mortale tamen iit ex circumstantiis adiunctis, puta si (piis bona sua profundat in illi­ citis voluptatibus, vel cum gravi familiae suae aut creditorum damno. Filiae avaritiae sunt.· proditio, fraus, fallacia, periurium, in­ quietudo, violentia, et durities erga miseros. Remedia sunt: meditatio bonorum caelestium, periculi ac va­ nitatis bonorum terrestrium, paupertatis Christi, turpitudinis, infe­ licitatis et periculorum huius vitii (n. 68, 69). PECCATA CAPITALIA Articulus III. Luxuria. 250. — Notio et moralitas. Luxuria est inordinatus appetitus volupiatis vcnereae. Inordinatus est, extra usum legitimum matrimonii. Luxuria, directo voluntaria sive consummata sive non consum­ mata est peccatum mortale ex toto genere suo; hinc solummodo ex imperfecta deliberatione peccatum veniale fieri potest. Luxuria intele voluntaria admittit levitatem n n. 199, 619, 6.31. Filiae luxuriae sunt quatuor a parte intellectus, videlicet: cae­ citas mentis, inconsideratio, praecipitatio, inconstantia; quatuor a parte voluntatis, nimirum: amor sui, odium Dei, allectus praesentis saeculi, et horror futuri. Remedia sunt: oratio frequens, sensuum custodia, occasionum et otii fuga, carnis mortificatio, temperantia, Sacramentorum fre­ quentatio (n. 71). Articulus IV. Gula. § I. - Gula generatim. 251. — Notio, (luta est inordinatus appetitus cibi et potus. Inor­ dinatio consistit in eo quod excedat praescriptum rationis, id est, debitum modum, qui competit valetudini corporis. Hoc autem secundum D. Thomatn *) fieri potest nuimiue modis hoc versu comprehensis: praepropere, laute, nimis, ardenter, studiose. Horum tres pertinent ad cibum et potum ipsum, duo ad illorum sumptionem. Excessus priori modo fit comedendo vel bibendo pretiosiora quam docet proprium statum (laute); vel nimis exquisite condita et praeparata (studiose); vel quantitatem maiorem quam conveniat (nimis). Excessus in sumptione committitur comedendo vel bibendo extra convenient tempus, aut saepius quam deceat (praepropere); vel modo vo­ raci (ardenter). Ex his colligitur non esse gulam, nec proinde peccatum, mode­ ratam delectat ionem appetere ex cibo et potu, quando iuxta rationis ') Π-Π. q. 148, a. 4, 216 LIB. I. TRACT. V. CAPUT VL regulam corporis refectio sumitur; quia naturae Auctor delectationem ceu invitamentum alimentis adnexuit. 252. — Moralitas. Gula c.r genere suo est tantum veniale pec­ cat um: quia immodicus usus rei licitae gravem inordinationem per se non continet. Est autem peccatum contra virtutem abstinentiae, si excessus fit in cibo vel potu non inebrianto, contra virtutem vero sobrietatis, si fit in potu alcoolico. Potest tamen fieri mortale peccatum per accidens, si quis in delectatione gulae ultimum finem constituat; quod contingere potest 1° formaliter, cum quis expresse illam voluptatem summum bonum indicat; de quibus, Apostolus ad Philip]). 3, 19 ait: «Quorum Deus venter est »·, 2° rirtualiter, cum quis ob gulam peccatum mortiferum admittit, ut si graviter valetudini noceret, dummodo tamen gulosus id advertat; item, si propterea praeceptum ieiunii violaret, si gra­ viter deesset in obeundo officio suo, si se inebriaret, etc. (n. 73). 253. — Quaestiones. Quaer. I" .In crapula stricte dicta, hoc est implere st cibo et potu usque. ad vomitum, ob voluptatem, sit peccatum mortale. Hesp. Sunt qui affirment. Verum probabile est id per se, secluso nempe scandalo aut notabili nocumento valetudinis, esse veniale tantum. Ita commu­ niter. Nihilominus, data opera evomere quod quis sumpsit, ut iterato comedere et libere possit, vix excusari potest a mortali; quia videtur magnam deformi­ tatem contra naturam rationalem continere, et maxime opponi virtuti tempe­ rantiae. Ita multi DD. probabiliter (n. 73). Quaer. 2° Quid dicendum de esu carnis aut sanguinis humani. Hesp. Si ex mora gula flat, videtur peccatum mortale, quum graviter re­ pugnet, pietati defunctis debitae et viam pandat homicidio. Ex insta causa licitum esso videtur, ut si quis secus fame moreretur, modo ne ideo occidat hominem l). 254. — Filiae gulae sunt: in intellectu hebetudo mentis; in ap­ petitu inepta laetitia; in ore stultiloquium et scurrilitas; in corpore immunditia. Remedia sunt: considerare pessimos gulae effectus in corpore et anima: mortificare carnem, praesertim in cibo et potu; recordari mortem et corruptionem mox futuram (n. 74). l) Cfr. rtkun <«6n!rot. I, n. 182. Contni Victoria, Rei. Ihrnl. de trmprranlia. PECCATA CAPITALIA 247 § II. - Ebrietas. 255. — Notio. Ebrietas dupliciter accipitur, ut notat I). Thom., ΙΙ-Π, q. 150, a. 1, nempe: 1° passive pro defectu usus rationis, per nimium potum inducto, unde dicitur (piis ebrius: et sic non est proprie peccatum, sed peccati effectus; 2° active pro ipsa inordinata potatione, quae hunc effectum efficit; sic est peccatum, et delinitur; Inordinatus appetitus et usus potus usque ad privationem usus rationis. Divisio. Distinguitur: a) ebrietas perfecta, quae ea est quam definivimus, et b) ebrietas imperfecta, quae non penitus aufert usum rationis. Signa porro ebrietatis perfectae haec proferuntur: 1° impotem esse boni a malo distinguendi ; 2° non recordari dicta aut facta in ebrietate; 3° agere omnino insolita, quae quis numquam integra mento agere solet; v. g. si turpia vel absurda protulerit aut fecerit, cum alias «it pudicus et prudens; si blasphe. mavorit, cum alias sit modestus et benignus. c Quod si post potum adhuc possit bonum et malum discernere, imperfecta erit ebrietas; quia discretio illa non potest cum defectu rationis consistere, etiamsi ceteroquin aliquantum turbata sit phantasia, aut vomitus sequatur, vel lingua titubet, pedes vacillent, oculi duplicia videant, ac domus gyrare videantur. Pari modo, si adhuc solita officia possit utcumque exsequi, etei cum vertigine et diffi­ cultate (n. 78). 256. — Principia. I. Ebrietas perfecta est peccatum mortale. Pro­ batur 1° ex S. Script. Isaiae 5, 11: « Vae, qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam »; porro particula vae in Scripturis passim comminationem damnationis aeternae significat. Deinde 1 Cor. 6, 10: «Neque ebriosi... regnum Dei possidebunt ». 2° Ex ratione: est enim gravis inordinatio (piod homo contra ordinem naturae, actu nempe intemperantiae, violenter sibi auferat tum usum rationis, quo nihil est in homine praestantius quoque secundum virtutem operatur et peccata declinat, tum potestatem proximam ea utendi: unde ima­ ginem Dei deturpat seseque ad statum bruti redigit, et sese exponit gravi periculo peccandi let haliter, quat enus ebrietas facile multa mala secmn trahit, ut libidinem, blasphemies. rixas, gravem fa­ miliae afllict ionem, liberorum neglectum, creditorum fraudatio­ nem. etc. Cfr. S. Thom., 1I-II, q. 150, a. 2; q. 153, a. 2 ad 2. II. Ebrietas imperfecta est per se peccatum veniale tantum, ob imperfectionem actus seu parvitatem materiae (n. 75). —r Per ac­ cidens vero saepenumero evadit peccatum mortale, vel 'ob scan­ dalum, uti v. g. sacerdos in aliquibus adiunctis graviter peccaret, si semel tantum ebriosus esset aut paterfamilias, si saepe; vel^ob 218 LIU. I. TRACT. V. CAPUT VI. pravum finem, ut si quis biberet ad vehementiorem in se libidinem excitandam; vel*ob damnum sanitati aut familiae inferendum; vel Λ)1) gravem tristitiam uxori, filiis, parentibus afferendam, etc. (Ko· nings, Theol. Moral., η. 213). III. Mala commissa in ebrietate non imputantur ad culpam, si nullo modo sunt voluntaria. — Imputantur vero, xi praecisa fuerint. confuse saltem, ut probabiliter secutura; quia sunt voluntaria in causa. Excipiunt nonnulli peccata oris: sed hanc exceptionem S. Alf. admittit tantum quoad contumelias in homines prolatas, quippe quae nullam contumeliam ex communi aestimatione inferre censeantur: secus vero, si in Deum proferantur, ut blasphemiao; quia blasplie* miae, utcumque voluntariae sint, Deum inhonorant, quum blasphemiae etiam in ebrietate prolatae, adversentur confessioni bonitatis r_ divinae; dein honor Dei exigit ut propter eas solas iam ebrietas vitetur. " Porro gravitas peccatorum, quae in ebrietate committuntur, accipienda est secundum mensuram advertentiae et voluntarii, quae i, adfuit in causa, scilicet in ebrietate. Hinc homicidium imperfecte tantum praevisum, puta si levis tantum dubitatio de eo in animum ^venerit et per venialem negligentiam maior’consideratio fuerit prae, termissa, in leve tantum peccatum imputabitur. Cfr. Lassius, lib. 4, - c. 3, n. 28; Salm., tract. 25, cap. 2, η. 33 (η. 78; ΓΙ. Λ., tr. 8, ». 8). Do reatu pollutionis, quam ebrius patitur, cfr. infra n. 619. 257. — Resolutiones. 1° Culpa vacat, qui improvise captus est vino, aut in auram exiens vento turbatus est (n. 78). 2° Non peccat graviter, qui inter bibendum indicat se illa potione quamvis immoderata, inebriari non posse; nisi oppositum iam expertus sit. 3° Peccat graviter, qui quidem expresse non vult inebriari, sed tantum bibit quantum potest, non curans utrum ebrietas sequatur necne. — Itçin qui advertit se inebriandum esse si pergat potare, et nihilominus non desistit. — Item, qui ex amicitia vel urbanitate convivas invitat et urget ad haustus, quibus praevidet eos probabiliter inebriandos esse; secus autem- si liberalem potum tantum offerat, putans convivas non osse inebriandos, nec ultra convenientiae metas bibituros. — Peccant quoque graviter, qui alios ad aequales haustus provocant vel cogunt, aut se in­ vicem obligant, sive in ebrietatem incidunt, sive illius dumtaxat periculo se exponunt. 1« Peccant graviter tabernarii, qui propter lucri cupiditatem ebriis vel ebrietati proximis potum subministrant, nam ex praecepto charitatis tenentur, quoties sine magno incommodo possunt, peccatum ebrietatis impedire. 5° Peccat graviter ille qui advertenter sumit tantam potionem, quanta est apta ad inebriandum, quamvis, antequam sensibus destituatur, somno PECCATA CAPITALIA 249 se coiiiiiiittat quo vini effectum effugiat, quia per accidens est quod vel per somnum vel per inebriationem sensibus privetur (n, 78, 6°). 6U Quod ad alcoousmo deditos pertinet, non quidem peccant gra­ viter per se, (pii ex potandi habitu facti sunt potentes ad bibendum, ita ut ex largo potu non inebrientur aut qui aliquo pharmaco impediunt quominus ratio deficiat. Per accidens vero eiusmodi bibuli persaepe peccant graviter, nempe propter sequelas. Etenim praeter damnum familiae, malum exemplum, neglectum liberorum, quae ordinarie alcoolismns sevumfert, i» ipso alcoolisla libido valde excitatur, sanitati corporis et mentis grave nocumentum infertur, paulatim sensus moralitatis et religionis omnino hebetatur. Praeterea filii alcoolistae saepius tristes effectus su­ beunt peccati patris et magis adhuc matris: frequenter habent vehementem inclinationem ad potum alcoolieum et ad venerea, praedispositi sunt ad affectiones neuroticas, hysteriam, melancholiam etc., quae pluries ad perfectam amentiam ducunt. Cum insuper hoc vitium inter ea computetur, e quibus difficillime emergunt homines, omnibus mediis, tam supernaturalibus quam natura­ libus, alcoolismns impugnandus est. Quapropter summopere promo­ vendae sunt associationes temperantiae, uti vocantur l). Experientia enim compertum est id genus associationes usum liquorum alcoolicorum multum restringere. Imo laudandi sunt ii, qui boni exempli gratia vel ob aliùd motivum eharitatis vel temperantiae, nisi potior utilitas obstet, absti­ nentiam totalem profitentur. At vero obligatio eharitatis nonnisi raris­ sime habebitur, nec in genere statui potest *). Insuper, bonum commune postulare potest, ut ipsa etiam auctoritas civilis restringat productionem, importationem, venditionem potus alcoolici. 258. — Quaestiones. Quaer. 1° A» liceat sc inebriare ad morbum expellendum. Rcsp. Nonnulli negant: quia voluntaria ebrietas est intrinsece mala. Pleriquc affirmant; quia iuxta eos in casu non est intrinsece mala, quum in casu desit intemperantia; et huic sententiae favet S. Thomas ·). S. Alfonsus eandem approbat, si directe et per se intendatur non ebrietas, sed ille potus effectus, (pio morbus expellatur; quia quando actio in se honesta, qualis est potatio, habet offectum bonum et malum, licet iusta de causa eam ponere ad obtinendum effectum bonum et effectus malus licite per­ mittitur (n. 7G). Licitum proinde foret, v. g. in casu cholerae morbi, magnam copiam *) S. Silus idurlci has luwoclntlon<* tum laudibus tum indulgenti!» promovit. Cfr. v. g. .I.J.S.. 15 Mnil 1911. p. 217, i-t 12 lunll 19U, p. 309. Cfr. Ixdnnkuhl Iu l.in;rr Quartalsr/iri/l (1917). p. 97 sq. et (1918), p. 13 *j..· l’rûuuner O. P., :βγ\ Vs-|) \men. Throl. Mor. · I. 252 Ι.ΓΒ. I. TRACT. V. CAPUT VI. certo non licet: a) si paratus non sit ad mortem christianam, b) si fit contra sen praetor ipsius moribundi voluntatem. — Licitum videtur, si secus in periculo esset denuo graviter peccandi. — Secus autem disputatur. Multi negant id licere ‘); ratio eorum est, quia adesset abbreviatio quaedam vitae spiritualis, quae tunc maxime necessaria sit. Alii ’) autem, quibus potius adstipiuamur, id licitum putant, si dolores vehementes sunt. Ratio, quia non formaliter, sed gradu tantum differre videtur a casu aegroti — qui chloroformio utitur ad non subeundos operationis dolores; huius . enim etiam vita spiritualis aliquomodo abbreviatur. Quare si unum li­ citum est, et alterum permitti posse videtur. Nihilominus, praxis illa omnino dis%7a Mare’·, I. η. 701; U-limkuhl, I. 892; Noldln ”, I. /». 310. *) Prûinmer*-s, II, />. 072 et prtu-ncrtlni Woutcre in X.K.st. (1912), p. 318-352. PECCATA CAPITALIA 253 Circa duas ultimas notaro iuvat: 1° Maledictio in homines, ex odio vel vindicta, ut sit peccatum mortale, tria postulat, nempe ut malum optatum sit grave, optetur vere, et cum plena deliberatione. Ita S. Thom., 11-11, q. 76, a. 3. — 2° Rixa, si modum non excedat, erit veniale peccatum; mortale, vero, si progrediatur ad gravem laesionem. Culpa communiter attribuenda est incipienti rixam; alter enim potest se defendere cum moderamine inculpatae tutelae (n. 80-83; S. Thom., 11-11, q. 11, a. 1). Remedia irae sunt: consideratio damnorum eius; meditatio mansuetudinis Christi; non agere nec loqui in motu irae; eius motus statim reprimere; exercere actus patientia»'; frequens oratio ete. Articulus VI. Invidia. 262. — Notio. Invidia est tristitia de bono alterius, quod appre­ henditur ut malum proprium, prout est diminutivum propriae ex­ cellentiae. Invidia non est: 1° (pium aliquis dolet de bono alterius, in quantum ex eo timet nocumentum sibi vel aliis; 2° quando tristatur, non eo quod alter bonum habet, sed eo quod sibi deest bonum illud, quod alter habet: hoc proprie est aemulatio; 3« si tristatur de bono alterius, in quantum ille, cui accidit bonum, est eo indignus; et hoc est indignatio; I" eum dolet de bono alterius, quia malum illi optat; et hoc est odium. Tum vero in­ vidia est, cum (piis tristatur de bono alterius, quatenus alter antecellit ipsum in bonis: quod invidens aestimat ut malum proprium, in (piantuni est diminutivum propriae excellentiae (n. 72; S. Thom.. TI-II, q. 36. a. 2). Moralitas. Invidia est e.r genere suo peccatum mortale. Constat ex eo, (piod ab Apostolo ad Calatas 5, 21 inter opera illa enumeratur, (piae a regno Dei excludunt ; et ex ratione, quia adversatur charitati, (piae gaudere solet de bono alterius, quod invidia dest nudum exo­ ptat. Quod si invidia est de bonis spiritualibus proximi, est gravis­ simum peccatum in Spiritum Sanctum, quod vocatur invidia fra­ ternae cliaritatis (». 72; S. Thom., loc.rcit., a. 3). Filiae invidiae sunt: odium, detractio, susurratio (de quibus alibi sermo erit), gaudium in adversis proximi, et afflictio in pro­ speris eius. Remedia sunt : consideratio malorum ex invidia provenientium, ollicia charitatis erga proximum, frequens oratio, humilitatis exer­ citium (n. 72). 251 LIB. I. TRACT. V. CAPUT VI. Articulus VII. 5U>TH Acedia. 263. — Notio et moralitas. Acedia dupliciter accipi potest, nempe: 1° ut vitium GENERALE, et sic est quodvis taedium seu fa­ stidium de bonis spiritualibus, et inde animi languor in exercitio virtutum, ob laborem seu molestiam et. difficultatem adiunctam. Sic sumpta est vitium generale, quia omne vitium refugit bonum vir­ tutis oppositae, estque contra illam virtutem, cuius actus refugit. En genere suo veniale peccatum est; fit tamen mortale, si ob acediam omittatur exercitium virtutis sub mortali praeceptum. Quod si, stante taedio pure naturali, virtus perfecte exerceatur, meritum augebit. 2° Ut vitium speciale et peccatum capitale, et sic est tri­ stitia et taedium de bono divino, i. e. de Deo eiusque amicitia, ap­ prehensa ut mala propter difficultatem illius obtinendae et conser­ vandae per laboriosa virtutum exercitia, et voluptatum illicitarum fugam: unde lit ut quis amicitiam illam non curet, sed fugiat (S. Thom., ΙΙ-ΓΓ, q. 35, a. 2). Est ex genere suo peccatum mortale; (plia graviter repugnat charitati Dei, cum contineat directam aver­ sionem a Deo. Filiae acediae sunt: malitia, id est, odium boni; rancor, id est, indignatio adversus eos, qui a peccatis absterrent et ad bonum im­ pellunt; pusillanimitas, desperatio, torpor et evagatio mentis. Remedia sunt: frequens oratio, meditatio laborum ac Passionis Christi et Sanctorum, brevitatis laborum, aeternitatis praemio­ rum etc., pia lectio, frequens Confessio et Communio, etc. (n. 81). S· ThM I-II, 7. 55-67; Quaest. disp. de Virtutibus; In III Sent.. dist. 33. Postquam egimus de actibus humanis, de eorum regulis in genere inorum, quae sunt lex et conscientia, de eorum defectione ab illis regulis seu de peccato, iam nunc agendum de principiis quibus homo firmatur ad eliciendos actus regulae morum conformes, et ad declinandum a peccatis, i. e. de virtutibus. Quare dicemus: 1° de virtutibus in genere, 2° de virtutibus cardinalibus in specie, 3° de virtutum annexis seu de donis Spiritus Sancti. Caput I. DE VIRTUTIBUS IN GENERE Articulus I. Notio et divisio virtutis. l) 'i) 264. — Notio. Virtus est quidam habitus perficiens hominem ^iul bene operandum (S. Th., I-II, q. 58, a. 3). Explicatur: 1) Est habitus i. e. qualitas de se ditllcile mobilis; unde removetur a genere virtutis quidquid est mera dispositio. 2) perficiens hominem. Homo autem ad operandum indiget pertlci - habitu superaddito in omnibus potentiis uuac sunt non ex se determinatae •'-i-- nd iiiuim, sed se possunt habere ad multa; hae enim possunt agere vel non agere, bene agere vel male. Quare ut perfectae sint, indigent aliquo superinducto quo habitualiter inclinentur et firmentur in ordino ad opera­ tionem perfectam. Porro potentiae non determinatae ad unum sunt omnes LIB. I. TRACT. VI. CAPUT I. et solae potentiae aliquomodo rationales, sive sunt rationales per essentiam ut intellectus, sive rationales"per participationem, uti voluntas et appe­ titus sensitivus Subiectum igitur virtutis sunt: 1° intellectus, tam spe­ culativus quam practicus; in intellectu speculativo sunt v. g. virtus scientiae, virtus fidei; in intellectu practico prudentia; 2° voluntas, in qua i. a. est iustitia; 3° appetitus concupiscibilis, in quo i. a. est tempe­ rantia; -I0 appetitus irascibilis, in quo v. g. est fortitudo. 3) ad bene operandum. bene onerari autem dupliciter sumi potest; vel potest dici bona operatio (piando actus perfecte a potentia procedit, abstractione facta ab eo an bonum fuerit hic et nunc potentia uti et tali modo uti; sic v. g. opus artis dicitur bonum, si perfecto ab intellectu practico procedit, abstrahit autem ab eo utrum inoraliter bonum fuerit hic et nunc tale opus facerervel potest dici bona, (piando et actus perfecte procedit a potentia et etiam usus potentiae bonus est. lamvero virtus perfecta requirit dispositionem ad bene operandum secundo modo; quia haec non solum opus, sed et operantem bonum reddit ; id quod est de ne _ tione virtutis perfectae; haec enim est « (piae bonum facit habentem et °PU8 0,1,8 bonum reddit » **). Dispositio priori modo dicitur virtus secundum φ» quid. Τί^ -+ Virtus perfectu est vel in voluntate vel in alia potentia,secundtim quod est mota a voluntate; etenim quod homo actu bene agat contingit ■^*7^*^**- ox qnod habet bonam voluntatem, (pium voluntas moveat omnes alias potentias (piae aliquomodo sunt rat ionales ad suos actus. Virtus uerfecta regulatur recta ratione sive qua tali sivemde illustrata; et sic habetur virtus naturalis vel sunernaturalis. Quatenus vero non recta Ή ratio, sed ipse Spiritus Sanctus specialiter movet ad operandum, non ha­ betur’virtue sed donum, per quod quis iam non mere humano modo bene agit, sed divino impulsu operatur. 265. — Divisio. Virtutes imprimis dividuntur in virtutes or­ dinis naturalis et virtutes ordinis supernaturalis. Virtutes ordinis naturalis perficiunt hominem in ordine, ad finem naturalem; vo­ cantur acquisitae, quia homo propriis viribus eas sibi comparare potest. Virlutes ordinis supernaturalis perficiunt hominem in ordine ad finem superna! undem; vocantur infusae, quia homo propriis viribus eas sibi comparare nequit, sed a misericordia Dei homini infunduntur ’). *) I-II, η. (II. η. 2. Voluntas auOui et nppetitua M'lwltlvw non eodvm modo Mint mtlonah*· prr participai lonwn: voluntaa enim natum hub <*t in partv rational! nnimao, t*t nppotitus cor rcapondima cognition! rationali; appetitus vem menait I vnn natura huh cet In pnrto non-ratlowdl anlnuu’ et corrmpondct cognition! sensitivae: participat autem rationem In quantum nattw Pirf., ç. I, t VÛUt-s nam eo jnso ). 271. — Distinctio. I. Distinguuntur virtutes morales secundum rarius rationes boni honesti quae in actibus humanis inveniuntur. Distinguuntur enim, utpote habitus, per obiecta formalia. Obiectum formale, autem virtutis moralis est bonum rationis seu bonum hone­ stum. geeundum ouod igitur bonum rationis seu bonum honestum diversum est, etiam specie diversae sint virtutes oportet. II. Porro diversitas boni rationis primum exsurgit ex diversi­ tate obtectorum earum potentiarum quibus tamquam subiecto vir­ tutes inhaerent’). Sic ergo habentur: 1° Virtutes inhaerentes volun­ tati. Voluntati autem inhaerent virtutes non eirea bonum pro­ prium, sed tantum circa, bonum quod est ad alterum. Ratio prioris quia ad bonum proprium voluntas natura sua tendit, ideoque quoad hoc virtute non indiget; etenim qua appetitus natura sua tendit in bonum suum, qua appetitus rationalis natura sua in bonum ratio­ nale *). Ratio alterius quia ad bonum quod est ad alterum voluntas non tendit natura sua; appetitus enim naturaliter tantum ordinatur in bonum sibi ‘). — Sic igitur in voluntate habentur virtus iustitiae, religionis, gratitudinis etc. Tot ponendae sunt virtutes specie distinctae, quot habentur in iis quae sunt, ad alterum, bona ratione diversa. 2° Virtutes inhaerentes APPETITUI sensitivo, tam concupiscibili quam iraseibili, quibus hae disponuntur ut firmiter et de facili obediant rationi nec voluntatem a rationis indicio declinent. Tu hoc enim consistit bonum rationis in passionibus. Sic in concupiscibili v. g. est castitas, quae eum moderatur ut secundum rectam rationem se habeat circa delectationes venereas; sobrietas et abstinentia, (piae idem efficiunt circa delectationes in cibo et potu; in iraseibili i. a. habetur fortitudo, quae facit servare medium rationis circa timores et audacias, mansuetudo quae circa iras etc. ’). - 272. — Habitudo inter se. Γ. Quoad connexionem. 1° Nulla virtus moralis perfecta potest esse sine prudentia. Etenim ad virtuose operandum “ 1 l) Ι·Π. 7· 64. il. 3 c.; MI. 7. 58. a, I. *) De Virt., q. 1. ci. 12 c. 3) DtepiitAtur utrum hiuN* rectitudo uatumlie Rit ali qui <1 rmH ter <1 Intinctum a voluntate neeno: et M afllrmnlur, quomodo tune non nit virtue. Cfr. Saint., dixp. 2, dub. 3, n. II. 42. Cfr· Ml. 7· ûfl. β· ffî Dr Ffrf., 7. 1, a. 5 c.; ibid., q. 1. o. 12 r. 5) Cfr. Dr. Virt.. q. I. a. i c., ubi S. Thoman late probat, otfatn in appetitu nennitivo vlrtutoc em ponendae· DE VIRTUTIBUS IN GENERE 261 non sufficit inclinat i<> ad finem virtutis — quae directe habetur per vir­ tutem moralem — sed etiam requiritur ut quis eligat ea quae sunt ad finem; hoc autem fieri nequit sine prudentia quae est conciliativa, jdectiva et praeceptiva eorum (piae sunt ad finem ‘). 2° Prudentia perfeatu non potent esse sine, virtutibus moralibus. Est enim virtus inclinans intellectum ad recte dirigendum appetitum ad fines cius seu ad recte accipienda ea quae sunt ad finem virtutis. Atqui talis directio haberi non potest, nisi ipse appetitus bene se habeat ad fines suos, quia ex intentione finis virtutis procedit prudentia ad conci­ lianda, eligenda et. praecipienda ea quae sunt ad finem. Sic v. g. ad habitualiter recte dirigendam voluntatem in iis quae sunt ad alterum, requi­ ritur voluntas firma semper agendi ea quae recta sunt. Appetitus autem bene se habet ad fines suos per virtutes morales. Ergo *). 3° Virtutis morales perfectae sunt semper connexae, sc. in prudentia. Est conclusio ex 1" et 2°. Non autem semper in eodem gradu jnsunt. Hoc dependet ab actibus quibus acquisitae sunt. Notanda. 1° Virtutes mondes imperfectae (i. e. inclinationes natu­ rales vel dispositio quae nondum pervenit ad perfectam rationem habitus) inter se connexae non sunt, ita ut una absque alia haberi possit. Cum autem inclinatio naturalis, externe saltem, saepe eumdem actum producat ac virtus, interdum videri potest, aliquis habere unam virtutem sine aliis: dum non habeat nisi inchoationem eius. 2° Virtutes momies nullo modo connectuntur cum virtutibus mere intellectualibus si excipias synderesim *); potest enim quis habere scientiam vel artem, et tamen carere omni virtute morali, et vicissim. II. Quoad dignitatem. Virtutes morales non omnes eiusdem sunt dignitatis, ut patet; digniores enim sunt secundum quod obiectum earum dignius est, seu secundum quod in eo maius bonum rationis elucet. Quare: «prudentia, quae perficit rationem, praefertur in bonitate aliis virtutibus moralibus perficientibus vim appetitivam in quantum participat rationem: et. in his etiam tanto est una altera melior, quanto magis ad rationem accedit : unde et iustitia, quae est in voluntate, prae­ fertur aliis virtutibus moralibus; et fortitudo quae est in iraseibili. prae­ fertur temperantiae, «piae est in concupiscibili, quae minus participat, rationem »4). Nota. Virtutes intellectuales per sc sunt digniores habitus quam vir­ tutes morales, quia obiectum rationis nobilius est quam obiectum appe­ titus. Si autem considerantur in ordine ad actum, virtus moralis nobilior est, quia perficit, appetitum qui alias potentias ad actum movet *). *) I-II. y. 05, a. 1. ’) Cfr. l-II. , a. 2 c.; Billot, p. 140. ’) Cfr. I II. q. 58. n. 4. IU S. Th.. I II. Cfr. I II. · non aufert impedimenta· externa^.Ad hoc requiruntur actus re­ petiti eius virtutis, Ob eamdein rationem non dat per se delectabilitatcm agendi. ') Cfr. 1-11. »/. 112. «. 3; Dr l’irl.. q. I. rt. 12 c. J) Salin., De Cirf.. diep. Ill, dub. I. I 4. ». IS (I. β, p. 310-341). ’) ctr. I-II. q. (14, π. I; Prûminnr, I. ». 403. *1 De I'irl.. q. 1. a. Io tul H: Salm.. I. <·.. I 5, ». 23-21 (p. 343. 314). Cfr. cUatn Mtuzcllii, Ik rirlutibuA infttahi, n. λ/. 26 ί LIB. 1. TRACT. VI. CAPUT 1. 276. — Habitudo ad gratiam. Virtutes infusae omnino depen­ dent a gratia sanctificantis a qua, tamquam a radiet», emanant1). Quare: 1° simul cum gratia infunduntur; quod valet etiam do fide et spe quatenus sunt formatae charitate; disputatur vero utrum habitus tidei et spei informis infundantur ante charitatem, quam­ primum scii, homo actum harum virtutum eliciat. 2° Cum gratia augentur: nam unius rationis est augmentum et acquisitio. Augentur autem omnes aequaliter: omnes enim aequaliter se habent ad gratiam, quae est unica radix augmenti. Itaque per actum v. g. virtutis charitatis, non tantum haec, sed aequaliter omnes aliae virtutes augentur; actus enim ille non est directe meritorius augmenti charitatis, sed directe est meritorius augmenti gratiae, et quia gratia augetur, cum gratia omnes virtutes infusae incrementum accipiunt. Nec obstat in variis sanctis quasdam prae aliis externe emicare virtutes; hoc enim oritur e maiori assuetudine eliciendi actus talium vir­ tutum. 3° Sicut gratia, numquam directe diminuuntur: diminuuntur autem indirecte ^per negligentiam actuum virtutum et^ier peccata venialia, quippe quibus disponatur homo ad peccatum mortale, ideoque ad amissionem gratiae. gratia, amittuntur, sc. per peccatum mortale. Excipiun­ tur tamen fides et spes, quae etiam post, peccatum mortale manent, licet informes; haec non amittuntur nisi per actus sibi contrarios. 277. — Habitudo inter se. 1. Quoad connexionem. Virtutes infusae omnes, tam theologicae quam morales, intime inter se con­ nexae sunt, ita ut, si excipias fidem et spem informes, una absque altera haberi non possit. Ratio patet: intima connexio omnium cum charitate. Haec enim est mater omnium virtutum et radix in quan­ tum est, omnium forma; forma autem ipsarum est quia movet et applicat omnes alias ad operandum propter finem ultimum supernaturalem ’). — Excipiuntur fides et spes, quae in statu imperfecto sine aliis esse possunt, ut iam dictum est. — Virtutes morales in­ super connectuntur per habitudinem ad prudentiam infusam eodem modo ac dictum est de virtutibus moralibus acquisitis. II. Quoad dignitatem. 1° Virtutes theologicae dignitate Su­ perant morales, quia earum obiectum nobilius est, sc. ipse Dens. 2° Inter theologicas eminet charitas, quia, quum sit de obiecto habito, se propinquius ad obiectum habet quam aliae, quae im') l-IT. 110. α. I ad 1. ’) I-II, LIB. I. TRACT. VI. CAI’l Γ 1. infidelibus et etiam a nonnullis catholicis liberalibus, uti aiunt, tantopere extollitur, ut eam sanctitati supernaturali longe praeferre videantur, non facere hominem simidiciter bonum et, nisi charitate informetur et imperetur, nullum habere valorem meriti vitae aeternae; quare fieri potest ut homo qui naturaliter, externe saltem, perfectus videatur, revera pec­ cator sit et post vitam damnetur. Imo in tali homine, qui charitate su­ pernaturali privatur, ipsae virtutes acquisitae non sunt perfidae virtutes; tum quia non reddunt hominem simpliciter bonum; tum (plia prudentia perfecta, quam virtus perfecta supponit, stare nequit cum peccato mor­ tali; tum quia homo in statu naturae lapsae atque peccati mortalis reus diu sine novo peccato mortali remanere non potest haec autem pro­ clivitas in peccata mortalia virtutem perfectam excludit *). — Hinc etiam merito ab Ecclesia reprobata fuit opinio (piae habebatur inter eas, quarum summam aliqui Amerieanismum vocant; cuius opinionis fautores «na­ turales virtutes praeter modum efferunt, quasi hae praesentis aetatis moribus ac necessitatibus respondeant aptius, iisque exornari praestet, (piod hominem paratiorem ad agendum ac strenuiorem faciant»’). 2° Curent animarum rectores, ut. animae sibi concreditae actus verae virtutis, praesertim supernaturalis, eliciant, ob motivum nempe supernaturale, praesertim charitatis. Quod imprimis commendandum est iis, (pii naturalem habent inclinationem ad actum alicuius vel aliquarum vir­ tutum. Hi saepe imaginantur se magnam habere virtutem v. g. mansue­ tudinis, charitatis fraternae etc., dum e contra nihil est nisi quaedam virtutis inchoatio, e qua sine rationis discretione operantes frequenter, ut notat I). Thomas, peccarent4). Discant igitur tali inclinatione et faci­ litate inde proveniente eum in finem uti, ut actus virtutum correspon(lentium, praesertim supernaturalium, saepe ponant. 3° Indicium de gradu perfectionis alicuius virtutis nequit exclusive et cum certitudine formari ex externa facilitate vel difficultate cum qua exercetur. Externa enim facilitas, (piamvis per se sit signum maioris virtutis potest provenire ex naturali quadam inclinatione; difficultas vero externa non necessario provenit ex defectu operantis, sed potest pro­ venire ex magnitudine operis vel circumstantiis externis, atque haec si vincitur, potius intensitatem virtutis arguit. Nihilominus perfecta virtus solet cum facilitate operari *). ‘) I II. '1. ΙΟΙ». Λ. 8. Cfr. Infra vol. II. n. 270. XIII In Epistola 7>«fr»i Hrn< rolrnlinr nd \η·Ιιίι·ρίΗ·. Bnlthn. 22 Inn. 1809 {Ada faunü XIII. XIX. p. 13). ('inn huc erronea doctrina cohaeret distinctio inter virtuti* activa* (v. K. zvltw animarum) et poselvaa (obcdlentla, humilitas, patientia etc.); quasi hue olapel* me· culis convenirent, Istae mm praesenti maids congruunt. Quae dht luet Io In w philosophice fal· «Mina est (omnes enim virtute* ordinantur ad actus) et In consequentiis spiritui Evangelii pror­ si» contraria. Cfr. I. c., p. II. Cfr. etiam Plum XI. 8 lull! 1921. approbantem statuta ordini· Carthaslcnais, revisa ad nonnam Codicis, In .1. J.S. (1921), p. 381. 388. ·) Ilr 1’irt., 7. I. a. 8 c. s) Cfr. supra n. 2i»7: I. 7. 95, a. I nd 2; I li. 7. Ill, a. I n<| 2; 111, 7. 15, a. 2 ml 3. DE VIRTUTIBUS CARDINALIBUS 267 Caput II. DE VIRTUTIBUS CARDINALIBUS Articulus I. Virtutes cardinales in genere. 280. — Γ. Virtutes morales omnes, inde a S. Ambrosio * *), a SS. Patribus et theologis reduci solent ad quatuor virtutes princi­ paliores, quae cardinales vocantur: prudentiam, iustitiam, fortitu­ dinem et temperantiam. Iam innuuntur in Sacra Scriptura (Sap. 8,7): <■ Et si iustitiam quis diligit, labores huius magnas habent virtutes; sobrietatem enim et prudentiam docet et iustitiam et virtutem (i. e. fortitudinem), quibus utilius nihil est in vita homi­ nibus ». II. Virtutes cardinales autem tripliciter considerari possunt: 1« Ut conditiones quaedam generales, quae omni virtuti inesse debent. ’). Sic in omni virtute debet esse prudentia, ne inconside­ ranter agat, iust itia ut operetur quod debeat in unaquaque materia, temperantia ne passionibus abripiatur, fortitudo ut contra labores et difficultates firmetur. 2° Ut rationes formales multis virtutibus commîmes. Et sic sunt quaedam genera virtutum, quae alias sub se continent; ita ut «omnis virtus (piae facit bonum in consideratione rationis, dicatur prudentia; et omnis virtus quae facit bonum debiti et recti in ope­ rationibus, dicatur iust it ia; et omnis virtus, quae cohibet passiones et deprimit, dicatur temperantia; et omnis virtus, quae facit firmi­ tatem animi contra quascumque passiones, dicatur fortitudo»1). 3° Ut virtutes speciales, eae sc., quae versantur circa illam materiam in qua principaliter elucet una e rationibus formalibus supradictis. Sic dicitur «prudentia, quae praeceptiva est: iustitia. quae est circa actiones debitas inter aequales: temperantia, quae reprimit concupiscentias delectationum tactus: fortitudo, quae firmat *) A'r/>. in l.ur., I. n. II» et <52. *) I-Il. <51. a. I. ’) I II, q. <51. «. 3 c. 21 — Aektsyh-Damex, Theol. Mor. ■ I. 2fi8 LTB. T. TRACT. Vf. CAPUT II. contra pericula mortis»1). Hoe sensu virtutem cardinalem semper intelligimus in iis quae sequuntur. Nota insuper nos loqui de virtu­ tibus moralibus infusis, quamvis dicenda, mutatis mutandis, etiam valeant de acquisitis. 281. — IU. Ceterae virtutes morales omnes ad virtutes cardi­ nales reducuntur; duplici autem modo sese ad eas habent: vel ut partes subjectivae, vel ut partes potent iales. 1° Partes subiectioae virtutis cardinalis sunt species in quae r dividitur. Sic v. g. ad temperantiam tamquam ad genus se habent • sobrietas, abstinentia et castitas. Sola fortitudo per se iam est species infima, ideoque partes subiectivas non habet. 2° Partes potentiates virtutis cardinalis sunt eae virtutes quae quidem eum cardinali conveniunt in ratione formali, sed versantur circa materiam in qua illa ratio formalis minus perfecte elucet. Sic v. g. gratitudo convenit cum iustitia in eo (piod est ad alterum cui secundum aequalitatem debitum reddit; sed ratio debiti minus per­ fecta est ac in iustitia, déficit igitur a parte stricti debiti. Nota. Praeter partes subiectivas et potentiates theologi cum I). Thoma distinguunt partes integrantes virtutum cardinalium; hae autem non « nominant per se virtutes, sed conditiones unius vir­ tutis integrantes ipsam»; sunt praerequisita quaedam, quae «necesse est concurrere ad perfectum actum virtut is » ’). Articulus II. Prudentia. 282. — Notio. Prudentia definit ur « recta rat io agibiliuin », seu fusius: virtus perficiens intellectum praeticum ad recte dirigendum appetitum in iis quae sunt ad finem. Per virtutes enim morales appetitivae potentiae bene se habent ad fines suos, inclinantur enim ad appetendum bonum rationis ’). Sed. etsi virtus moralis praestat bonam habitudinem ad finem, non déterminât media, quibus ille’tinis attinpri debeat, a. v. quid sit agendum ut hic et nunc secundum rectam rationem operemur. Sic v. g. virtus temperantiae eflieit ut quis velit secundum rectam rationem uti cibo et potu, sed ipsa ‘) S. Th., i. <·. s) In ΠΙ. complexione omnium virtutum. 3) Cfr. I I I I. r/. 80, Ί. ui< r. Cfr. Il-ll. ‘1 II-IL '/· Snhn.. /. II-IL cardinali*. Imitantur ctiliu rationem foriiutlrm virtuti* cardinali*: aed talis Imitatio inveniri potiat in oblwto allii.·* piwlonlfl. Sic v. k. humilita# ot in potentia IraoriUlli et tameu reducitur ad temperantiam qitao c#t In coiujnplwrlblll, quia huiu* modum formalem acquit ur. (*tr. II-ll. 7. 161, a. I n ‘) Cfr. H-il, 1. 143. a. unir., min cum . Quatuor ex his perficiunt intellectum : intellectus, sapientia, scientia, consilium; reliqua voluntatem. Variis modis a S. Thoma inter se dividuntur, quos videsis I-Ι I. 2, 121. 139. ubi de singulis donifi. b Cfr. ill. ub peccato mortali, nisi ignorantia aut imnolcnlia excuset- R at i o est, (plia versatur circa rem gravissimam et necessariam ad salutem. Excipe tamen Salutationem Angelicam et signum Crucis, quorum obligatio sub veniali esse putatur (n. 3). 290 LIB. Π. TRACT. I. CAPUT II. Unde fideles tenentur veritates fidei addiscere, et parochi aliique curam animarum habeptes, ut sunt parentes et praeceptores, sub­ ditos suos de illis instruere, cum primum fideles rationis usum as­ secuti sunt; quia time iam tenetur homo vitam suam in ultimum finem dirigere; quod quidem sine scientia veritatum fidei fieri nequit. Quoad Pastores Ecclesiae accedit Christi mandatum praedicandi Evangelii omni creaturae atque praeceptum Ecclesiae in can. 1329 «q.; et can. 1322, § 2 (n. 3). Modus sciendi. I. Omnes fideles, ut satisfaciant obligationi gravi, tenentur sunradicta scire saltem secundum substantiam, id est, secundum generalem et simplicem eorum significationem. Ratio est, quia non praecipitur eis clarior notitia, quam prout proponuntur. Hinc pro fidelibus sufficit v. g. scire de mysterio Trinitatis, tres esse divinas Personas, Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum, casque unum Deum tantum constituere; de Christo, eum esse Filium Dei, verum Deum verumque hominem, pro nobis passum, mortuum ac sepultum. Eum a mortuis resurrexisse, et iterum venturum in mundum, ut praemium iustis suppliciumque aeternum peccatoribus decernat. De Oratione Dominica sciant Deum orandum esse pro necessitatibus animae et corporis. De Sa­ cramentis satis est scire quid sint, necessariam dispositionem ad ea reci­ pienda, et frudum quem producunt. Ceterum, de articulis Symboli eide praeceptis sufficit ea ita scire, ut interrogati possint recte respondere (n. 3). II. Tenentur fideles obligatione aliqua memoriter sciendi arti­ culos Symboli, praecepta Decalogi et orationem Dominicam; at communiter censent obligationem esse tantum sub levi; dummodo enim eorum sensum obvium ac obligationem percipiant, nulla ap­ paret ratio pro maiori obligatione. Obligatio autem illa maxime urget rudes; quia alioquin vix poterunt sufficientem eorum cogni­ tionem habere; neque sufficit ea semel edidicisse, sed eorum me­ moria saepius refricanda est (n. 3). Si quis est autem tam hebes et obtusus ingenio, ut nihil me­ moriter addiscere nec rationem de fidei doctrina reddere valeat, suf­ ficit quod singula credat dum ipsi proponuntur (». 2, v. Notant.). 309. — Quaestiones. De iis quae explicite credenda sunt neces­ sitate medii. Quaer. 1° Quae sint veritates fidei quae ab adultis certo vel probabiliter cognoscendae et explicite credendae sunt necessitate medii ad salutem ).* *) Nvcewitaa allcuttîe In online· ml «alutcin potiat eesc duplex. nnt nicdli mit prnwpti NockmIUm mnlii bnbetur quando aliquid primo et jhjf hc tamquam medium, necctMltae pfturtpil quando illiquid primo et per -o tamquam praereptum necrsKarluin i*t. II Inc hl quod necessarium «*t neccHsItatA! medii, i ta necraaariiini rwt. ut aahw obtineri nequeat, etiamsi medium Inculta* blitter Ignoretur vel tidhllwrl nequeat; ratio enim medii nb hlncr non pendet. Id vero quod «*t PRAECEPTA FIDEI 291 Rcsp. 1° Constat apud omne» cognitionem et fidem explicitam Creatoris et Remuneratoris omnibus hominibus adultis esse medium necessarium ad salutem, sine quo nullus adultus salvari potest. — Notes autem iuxta doctrinam communem Deum remuneratorem intelligendum esse non utcumque, sed in ordine supernatural!. Suf­ ficit tamen ut hoc intelligatur sub confusa notitia praemii revela­ tione promissi. — Melius etiam exsistentia Creatoris dicitur intelligenda prout est auctor eiusdem ordinis supernaturalis; sed practice hoc fit credendo in Deum remuneratorem ordinis supernaturalis. Cfr. van Noort, allii» hcnomntln In aura circa veri tatας quae de ncccKS Itate medii explicite credendae sunt. dicitur vincibilia remote. PRAECEPTA FIDEI 293 b) Non expedit ut eonfessarius dimittat poenitentes ignaros myste­ riorum Trinitatis et. Incarnationis, ut ah aliis ea addiscant, quia valde metuendum est ne non redeant, et hoc paeto ignari remaneant; ideo expedit breviter eos docere praedictos articulos, efficiendo pariter ut secum etïormeiit actus fidei, spei, charitatis et contritionis, atque obligando eos ut postmodum perfectam instructionem sibi comparent circa cetera scitu necessaria ex necessitate praecepti. — Ea porro quae confessai nis breviter docere debet, tria praceipue sunt: 1° in Deo tres esse personas, Patrem, et Filium, et Spiritum Sanctum, quorum quilibet Deus est, nec tamen tres Deos esse, sed unum: adhibito exemplo signi sanctae Crucis; 2- Icsum Christum Filium Dei factum esse hominem pro nobis, passum et mortuum esse, a mortuis resurrexisse, remittere peccata poenitentibus. atque iterum venturum in mundum, ut praemium iustis et supplicium aeternum peccatoribus retribuat; 3° hunc Christum in SS. Sacramento sub speciebus panis et vini vere exsistere, ibique adorari ot sumi a fidelibus (Pra.r. Conf., n. 22; Filliuc., tr. 20, ». 57; Catal., I, 5, 2, ». 21). 3° Poenitentes «pii culpabiliter ignorant scitu necessaria ex necessi­ tate praecepti, absolvi possunt, dummodo de negligentia sua^doleant panique ace.usent^cuni firmo proposito ea postmodum addiscendi: quoti si iam semel atque iterum moniti promissis non steterint, prius ea addiscant quam absolvantur. Si inculpabiliter ea ignorant, absolvi possunt, dummodo se ea discituros esse promittant (n. 3; I‘rax. Conf., ». 22). •ln Confessarius poenitentes do doctrina Christiana interrogare te­ netur, quoties probabiliter coniicit eos scitu necessaria ignorare; confes­ sarius enim tenetur de iis peccatis interrogare, quae verisimile est poenitentem commisisse inxta statum suum. Hinc in praxi personae, «piae in pueritia bene et christiane educata*' sunt, regulariter non sunt interro­ gandae. Pueri vero et semifatui hae de re examinandi sunt. Illi quoque, qui, postquam in pueritia doctrinam Christianam delibaverint, deinceps vixerunt a concionibus et catechesibus remoti, certe videntur interro­ gandi; idque nostra aetate valet, etiamsi honestioris conditionis sint et in rebus naturalibus rite instructi; non raro enim inter eos reperiunt ur. qui in Religione admodum rudes sunt. Quodsi de eiusmodi poenitentibus agatur, quibus magno rubori vel offensioni esset de hisce interrogari,’ decebit confessarium in adhortatione articulos necessarios iis breviter proponere, et deinde actum fidei ab eis elicere (». 3; Pra.r. Conf., n. Salin., tr. 21. cap. 2, ». 62, 63). 294 LIU. II. TRACT. 1. CAl’UT II. Articulus II. Praeceptum eliciendi actum fidei. 311. — Principia. I. Obligatio eliciendi actum fidei urget omne», postquam mysteria fidei et obligatio credendi illa relut a J)eo revelata SUFFICIENTER fuerint illis proposita. Ratio est, quia secundum Mare. 16,16: «Qui... non crediderit condemnabitur», et Trid., ses». G, cap. 8: «Fides est humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis ». II. Tunc autem censentur mysteria nostrae fidei sufficienter pro­ posita infideli vel haeretico, quando illi apparent EVIDENTER credibilia; quia nempe certo constat de eorum revelatione, ea scii, certitudine, quae omnem prudentem formidinem excludit. Patet ex prop. 21 damn, ab Innoc. XI: «Assensus fidei supernaturalis et utilis ad salutem stat cum notitia solum probabili revelationis, imo cum - f°rmidine qua (piis formidet ne non sit locutus Deus». — Unde, .^.z,f^/»«y*«x· insta causa, quando, secundum supra dicta, non est confitendi necessitas: quia praeceptum affirmativum non obligat ad semper, sed pro hliquo tempore tantum (». 12; II-II, q. 3, a. 2 ad 3). IV. 313. — Resolutiones. 1” Jnfideli fidem (\atliojicam amplectenti vel haeretico aut apostatae in gremium Ecclesiae reifeuuft, per se non licet occultare conversionem. Per accidens vero ex gravi causa licitum fieri-A^. potest eam ad tempus occultare; non diu tamen, tum quia urget prae· effur ceptum confitendi fidem tum quia practice mox adiuncta occurrent, in quibus conversus aut veram fidem aut sectam profiteri debeat ')· — _ Mmribundus autem qui ex gravi causa conversionem suam ad fidem pu blicari renuft, occulte in Ecclesiam recipi potest: nisi obstet ratio scan dali vel salutis proximi, ut si agatur de viro conspicuo cuius conversio multos ab errore retraheret. Sed etiam tunc sufficere potest, ut fiat pro­ fessio fidei coram duobus tantum testibus qui rem postea divulgare po­ terunt ’). 2° Fidelis interrogatus de religione sua, si rogatur in causa fidei a potestate publica, non potest tacere, sed debet fidem suam profiteri; quia tunc silentium per se esset signum aut erubescentiae in fide, aut timoris poenae ob confessionem fidei, aut causa scandali; et sic semper acceptum est in Ecclesia. I nde per se est let haliter i>eccai|]inosum in c;i occasione tacere: propterea damnata est prop. 18 ab Innoe. XI: «Sia potestate publica quis interrogetur, (idem ingenue confiteri, ut Deo et fidei gloriosum consulo, tacere ut peccaminosum per se non damno ». Ptr arridens posset non esse neccaniinosum. quando scilicet ore tacens opere confitetur, ο» *1 Cfr. X. C. randino: Xoldin. n. 717-18: Zfrrnr du Ckrgé fronçait (1915). p. 211. Formaliter cooperari cremationi nutuqmun Hcvt. Sub quIbuMimn condltlnnlbuM Herat mntvrialitrr cooperari habes ex Hcsp. s. Off. 27 lulil 1892, a. 1808. Cfr. etiam can. 1203, i 1. *1 J. J.S., XXVIII, 1930. p. 406. 23 — Λκιγγχυη-Βλμεν, Throl, Mor, - 1. 300 LIB. Π. TRACT. I. CAPUT II. Sacra autem Congregatio pro parte sua subiunxit in nonnis pro fidelibus stabiliendis Ordinarios sese posse conformare decisionibus iam antea in congressu quodam ab ipsis collegia lit er admissis. Harum autem summa est: 1. In scholis missionum si legitima auctoritas civilis ita iubeat, tolerari posse expositionem imaginis Confueii idque in aedicula etiam ornata eaque simili aediculis in quibus tabellae progenitorum honorantur, atque inclinationem discipulorum coram ista imagine; instruendo disci­ pulos de charactere mere civili istorum; non vero erectionem speciei altaris cum candelabris, incenso etc. 2. In scholis paganis tolerari posse discipulorum Christianorum participationem passivam honoribus Confucio tribui solitis, ut supra, inclusa inclinatione; etiam coram tabella Confueii imagine deficiente: si sc. discipuli ita facere coguntur. 3. Tolerari posse ex gravi necessitate cooperationem materialem etiam proximam ad sacrificia; etiam cantus mere patrioticos in honorem Confueii, non vero cantus qui sese referunt ad ipsum sacrificium, nec ter­ minato sacrificio participationem de victima, sed solam inclinationem. 4. Tolerari posse cooperationem ad construenda vel reparanda templa abaque aedificia in honorem Confueii; quoad templa vero alterius cultus nonnisi mediante taxa inclusa globatim in aliis tributis. Pari modo nec tolerari posse cooperationem ad comoedias superstitiosas nisi taxa in aliis tributis inclusa sit. 5. Tolerari posse assistentium mere passivam funeralibus privatis; etiam inclinationem coram defuncto aliosque actus externos honorificos tamquam honores mere civiles, etsi'olim Christianis ’graviter fuerint in­ terdicti ‘). Quaer. 9° Quid S. Sedes declaraverit circa quasdam caeremonias i» regno Sinensi. lïesp. 1° Cum Sinense Gubernium pluries aperteque enuntiaverit omnibus esse liberum quam malint, religionem profiteri et alienum esse a sua mente de rebus religiosis leges aut iussa edere; ideoque caeremonias, quae in honorem Confueii a publicis Auctoritatibus sive peraguntur sive iubentur, non fieri animo tribuendi religiosum cultum, sed hunc solum in finem ut foveatur et expromatur in virum clarissimum dignus honoi et in traditiones patrum debitus cultus: licitum est catholicis adesse actibus honoris qui ante Confueii imaginem vel tabellam, in monumentis confucianis vel in scholis perficiuntur. 2° Ideoque non habendum est. illicitum imaginem Confueii, vel etiam tabellam eius nomine inscriptam, in scholis eat holieis collocari, praesertim si Auctoritates id iussorint, aut eam capitis inclinat ione salutare. Si quando timeatur scandalum, declaretur recta catholicorum intentio. ·> Cfr. llttrnw S. do Prop. Fide nd Vie. Ajnwt. In Klrln. 28 Mali 193.·,. Non Invenitur In Jrfiji Jp. .Sn/ΐΛ hci! In dlnrln « Otwrrabtrr [{(minno* 2 lulli 1936, fitque in SyUoQf. R. Ill ubi plum alia. Textus Sylloffc In accidental Ibu* discrepat a textu apud « OMrrratorc Romano*, PRAECEPTA FIDEI 301 3° Tolerandum ut catholici magistratus et alumni, si publicis cae­ remoniis adsistere iubeantur quae speciem prae se ferant superstitionis, intersint, quidem, dummodo, ad mentem can. 1258, passive se habeant signaqne illius tantum obsequi faciant quod ut mere civile haberi possit; declarata, ut supra, sua intentione, si quando hoc necessarium apparuerit ad falsas interpretationes sui actus removendas. tu Inclinationes capitis atque aliae civilis observantiae manifesta­ tiones ante defunctos vel defunctorum imagines, et etiam ante tabellam defuncti, simplici nomine inscriptam, uti licitae et honestae habendae sunt. Ita ex Instr. S. C. de Prop. Fide 8 Dec. 1939 *). Nota. Dispensatum est in obligatione iurainenti super ritibus, ubi­ cumque sive in Sinis, sive alibi illud in usu esset; etiam in iuramento super ritibus malabarieis, firma obligatione de cetero observandi prae­ scripta Benedicti XIV, quatenus a S. Sede non sunt immutata; praeprimis prohibitione super ritibus sinensibus disputandi. Cfr. Instr, cit. S. C. de Prop. Fide 8 Dee. 1939. Deer. eiusdem S. C. 9 Martii 1940 *). § II. - Praeceptum ecclesiasticum. 315. — Professio fidei quibusdam in lure praescripta. Ex iure eccle­ siastico (can. 1106, $ 1) obligat ione emittendi professionem fidei, secundum formulam a Sede Apostolica probatam (quae formula invenitur initio Codicis)*), reprobata qualibet consuetudine contraria, tenentur: 1° Omnes «pii ('oncilio oecumenico vel particulari aut Synodo dioecesanae intersunt cum voto seu consulti vo seu deliberativo, — coram praeside eiusve delegato, praeses autem coram eodem ('oncilio vel Synodo. 2° Promoti ad Cardinalitiam dignitatem, — coram Sacri Collegii Decano, Cardinalibus primis in ordine presbyterorum et diaconorum et S. R. E. Camerario. 3° Promoti ad sedem episcopalem etiam non residentialem, vel ad regimen Abbatiae vel Praelaturae nullius, Vieariatus Apostoliei. Prae­ fecturae, Apostolicae, — coram delegato ab Apostolica Sede. 1° Vicarius Capitularis, — coram Capitulo cathedrali. 5° Promoti ad dignitatem vel eanonicatuin, — coram loci Ordinario eiusve delegato et coram Capitulo. 6° Assumpti ad oflicimn consultorum dioecesanorum. — coram loci Ordinario eiusve. delegato et coram aliis consultoribus. .i.J.S. (1040). p. 21. ’) J. J..S·. (1040). p. 21 et p. 370. ’) E-t eu qniu> liun oliin n Pio IV In convtitutloilibus hi snrrostincia ot /niunctum nubis 13 Nov. I5GI prfuwriptn. ntqiic η Pio IX decroto S. O. (’. 20 bm. 1877 eccundUIH definit Ion·-* Vnlltdiuv· iiiinphta fuit. Tantummodo in tint·, Ιιμό immaculatam legitur farfololom· 30â LIU. IL TRACT. 1. CAPUT 1L 7° Fic/inu# Generalis, parocbj et provisi do beneficiis quibusvis, etiam manualibus, curam animarum habentibus; rector, professores theo­ logiae, iuris canonici et philosophiae in Seminariis, initio cuiuslibet anni scholastici vel saltem initio suscepti muneris; promovendi ad ordinem subdiaeonatus; librorum censores in curiis episcopalibus: sacerdotes con­ fessionibus excipiendis destinati et sacri concionaTores, antequam fa­ cultate donentur ea munia exercendi, — coram loci Ordinario eiusve delegato. 8° Hector Universitatis vel Facultatis, — coram Ordinario eiusve delegato; coram Rectore vero Universitatis vel Facultatis eiusve dele­ gato, — professores omnes in Universitate seu Facultate canonice erecta, initio cuiusque anni scholastici vel saltem initio suscepti muneris; itemque qui, periculo facto, academicis gradibus donantur. 9° Superiores in religionibus clericalibus, — coram Capitulo vel Superiore qui eos nominavit eorumve delegato. Notanda. I. Circa hanc obligationem notes: a) Qui priore dimisso, aliud officium vel beneficium aut dignitatem, etiam eiusdem speciei con­ sequuntur, rursus debent fidei professionem emittere (can. 1-106, § 2). b) Obligationi fidei professionem emittendi non satisfacit qui eam per procuratorem vel coram laico emittit (can. 1407). c) Reprobata est ab Ecclesia quaelibet consuetudo eontra’ea quae de professione fidei modo statuta sunt (can. 1108; cfr. et can. 27, §2; n. 207). d) Qui hanc fidei professionem sine insto impedimento emittere negligat, moneatur, praefinito congruo termino; quo transacto, contumax, etiam per privationem officii, beneficii, dignitatis, muneris, puniatur; nec interim beneficii, officii, dignitatis, muneris fructus facit suos (can. 2103). c) Codex (pridem directe obligat supradictos, indirecte vero inde obligantur Superiores ad curandum ut fidei professio coram ipsis eorumve delegatis vel collegio a Codice indicato liat; quodsi renuant, subditi im­ potentia excusantur. Cfr. Vermeersch, Op. Mor. I, n. 21. II. Praeter obligatos ex canone 1106, aliqui insuper obligatione emittendi professionem fidei tenentur ex legibus liturgicis, quippe quae ((‘X can. 2) vim suam refineant, nisi earum aliqua in Codice expresse cor­ rigatur. Formula adhibenda ea est (piae in ipsis libris liturgicis traditur. Unde hoc modo tenentur adhuc baptizandi *), redeuntes ab haeresi vel schismate in gremium Ecclesiae *), ordinandi presbyteri in ipsa Ordi­ natione ’). liihifilf Romanum, lit. 2. c. I, n. 32. Pontifical' Romanum: Ordo nd tvconclllnndiim apostatam. Nrhlsmnticiim vel hnendlrum. Cfr. Intdr. S. Off. 20 lull! I860 nd Ep. Phllnd. (cfr, Throl. Print., ». !13). Brevier fnnnuU delncc|H fuit οοηονκχη Epiw, Philnd. Induito l Inn. 1911, pro crcl. Phllnd. ct Bnltlin. Cfr. rtlani Infra n. 320 et tom. II. n. 1015. Pontificale Romanum: Be Ordinal lone prcrtbytcrl. PRAECEPTA EiDEI 303 111. Ex dictis infertur iuramentum anti-modcmuticum a Pio X im­ positum Motu Proprio Sacrorum Antistitum (A. A. S. 1910, p. 669) non iam requiri vi Codicis; attamen ex decreto S. C. OiT. 21 Mart. 1918 (A. .1. S. 1918, p. 136) praescriptum huius iuramenti in suo robore permanere debet usqueduni hac super re Apostolica Sedes aliter statuerit. Iamvero ex praefato Motu Proprio et subsequentibus declarationibus S. C. Consist, ad praedictum iusiurandum secundum formulam praescriptam et proprio nemine subscriptam suo Antistiti tradendam obligantur: quotannis, ineunto anno, ii qui docent in scholis clericorum institutioni destinatis; idem quotannis praestare debent suis Moderatoribus doctores et lectores in Ordinibus religiosis, ante auspicandae praelectiones ‘); — item clerici Maioribus Ordinibus initiandi; — confessarii et concionatores, antequam facultate donentur ea munia exercendi; — parochi, canonici, beneficiarii, ante ineundam beneficii possessionem; — officiales in curiis episcopalibus et ecclesiasticis tribunalibus, haud exceptis Vicario Generali et indicibus; — adlecti concionibus habendis per quadragesimae tempus; — officiales Curiae Romanae coram Cardinali Praefecto vel Secretario Congregationis vel Tribunalis; — religiosarum familiarum Congregationunique Mode­ ratores et Doctores antequam ineant officium. 315 bis. — Scholion. I)c obligatione fidem propagandi. I. Ecclesiae, independenter a qualibet civili potestate, ius est et officium gentes omnes evangelicam doctrinam docendi (can. 1322, § 2). Sequitur ex verbis Christi apud Matth. 28, 19: « Eunt es ergo, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti»; et apud Mare. 16. 15: «Euntes in mundum universum, praedicato Evangelium omni creaturae ». Cfr. etiam Cone. Trid. sees. 23, cap. 4 et can. 7. II. Hoc ius et officium commissum praecipue est Romano Pontifici pro universa terra, quippe cui supremum et universale competat magi­ sterium; dein Episcopis tiro suis dioecesibus, cum dependentia a Pon­ tifice. Ceterorum nemini ministerium praedicationis licet exercere, nisi a legitimo Superiore missionem receperit, *facultati peculiariter datu, vel officio colluto, cui ex sacris canonibus praedicandi mimus inhaereat. Cfr. can. 1327 et 1328. III. Hinc, quoad fidei praedicationem inter acatholicos: Ordinarii locorum et parochi acatholicos in suis dioooeoibutt et paroeciis degentes Commendatos sibi in Domino habeant. In aliis territoriis universa mis­ sionum cura apud acatholicos Sedi Apostolicac unice reservatur. Ita can. 1350. S. Sedes autem hoc munus excreet praesertim ope S. Congr. de Prop. Fide, et. pro christianis dissidentibus ritus orientalis, ope S. (’. Orientalium. IV. Ut autem S. Sedes huic muneri rite vacare possit, indiget coope­ ratione totius Ecclesiae. Et quidem cooperari debent: 1° Ordines et Con­ gregationes religiosae et Societates Missionariorum. prout ad talem scopum ·) Itn wt «ta-lnr. S. <’. Coiwht. 25 Sept. IUI·» In .1. .I.S. (1910), ;i. 710. 304 LIB. II. TRACT. 1. CA IM’T 11. fuerunt institutae vel etiam a S. Sede requisitae; cooperari tenentur pro­ videndo fideliter Missionibus ipsis a S. Sede concreditis. 2° Pastores animarum, tam Episcopi quam parochi aliiquo, promo­ vendo vocationes missionarias, adhortando fideles ad preces fundendas et eleemosynas largiendas, favendo operibus hunc in finem a S. Sede commendatis, scii. Consociationi missionali Cleri, operibus a Propaganda Fide, ab Infantia et S. Petri pro Clero indigeno. Cfr. Litt. Enc. Maximum illud, .30 Nov. 1919 l); Herum Ecclesiae, 28 Febr. 1926 ’); Eramjelii prae­ cones, 2 lunii 1951 ’). 3° Simplices fideles etiam obligationem habent, cooperandi propa­ gationi fidei. Hinc: «) Populus Christianus in genere utique tenetur con­ curre re ad opus missionariorum tum oratione tum eleemosynis. Sequitur ex eo quod finis cuiuslibet, societatis postulat membrorum cooperationem cum capite ad finem obtinendum, quatenus tum finis tum cooperatio necessaria sint. Porro, propagatio fidei est finis Ecclesiae necessarius neque potest sine membrorum cooperatione a solis Ecclesiae Superioribus obtineri. Sequitur insuper ex praecepto caritatis erga proximum quatenus ex una parte acatholici versantur in gravi necessitate spirituali, ex qua sine communi totius Ecclesiae concursu non possunt salvari, et in qua ex altera parte Catholici in genere, sine nimio incommodo multum adiuvare possunt. Continuatur demum ex documentis pontificiis citatis quae obli­ gationem subveniendi Missionibus, non tantum prece sed etiam stipe, gravissimis verbis inculcant et urgent tamquam sanctam charitatis legem quae eo sanctius est servanda quo altius bonum gravius periclitatur. Hinc: b) Singuli fideles non ^tantum precibus suis pro extensione regni Dei Missionibus subvenire debent prout docemur in oration»· Dominica; verum etiam omnino dicendum videtur hodiedum quicumque^Mper/lMn habeat ex iis pro viribus etiam Missionibus subvenir»· debere. Deficientibus enim aliis subsidiis sufficientibus quae antiquitus forsitan sufficienter habe­ bantur ex patrimonio Ecclesiae et dotatione guberniorum Christianorum, nulla adest ratio cur non singuli pro viribus teneantur. Quapropter quisque qui superflua habeat saltem modicam illam stipem solvere debet quae ab operibus missionalibus pontificiis postulatur; imo si multa superflua habet etiam largius Missionibus subveniat oportet. Unae (luidem obligatio caritatis, attenta gravissima d<· ». — mortale contra fidem, quod reducitur ad haeresim, tamquam imperfecta <ίώί_ species ad perfectam; quia id etiam accidit in aliis peccatis ex ignorantia • *»#ε. Au crassa; reducuntur enim ad eamdem speciem, cuius essent, si ex scientia commissa fuissent. 2° Error ex ignorantia affectata. si quidem allectatio oriatur ex dcA^vt i) contemptu auctoritatis Ecclesiae, vel*vx adhaesione in opinione sua, est, vera haeresis; quia despectus auctoritatis infallibilis Ecclesiae et alTectus ^■/4- - Sin autem affectatio oriatur ex metu no cogatur mutare sententiam, non est haeresis; quia cum illa voluntate ignorandi stat voluntas obediendi Ecclesiae quando de eius definitione constiterit, imo in casu haec voluntas virtnaliter includitur: ideo enim vult nescire doctrinam Ecclesiae, quia non vult illi resistere (lib. 7, n. 301 ; cfr. et Laym., lib. 2, tr. 1, cap. 13, n. 2). Quaer. 2° J» DUBITANS de aliqua fidei veritate sil haereticus formalis. Resp. Dist. Qui vere dubitat,, i. e. pertinaciter indicat veritates fidei ,"* dubias esse, haereticus formalis est; quia de fide est veritates fidei infui, libiliter certas esse; voluntarie autem sic dubitans negat hanc, certitu2 dinem; ergo. Inde in Cap. 1, de haeret, dicitur: « Dubius in fide, infidelis est ». Ita etiam can. 1325, § 2. Qui vero suspendit iudicium, adjilia^se divertens ne mentem fatiget vel ut ad aliam cogitationem se applicet, non est haereticus; quia, cum nullum praebeat assensum, nullum admittit errorem. Excipe, si quis ideo suspendit indicium, quia virtnaliter cum pertinacia indicat aliquod dogma esse dubium (m. 19, sub 2; lib. 7, n. 302; FI. A., n. 5; Filliuc., Ir. 22, n. 159-161). Qui demum ideo dubitat vel indicium suspendit, ut interim veritatem inquirat et veritati inventae assentiat (ut in iis occurrere potest qui nati sunt in haeresi), haereticus formalis non est, quia deest pertinacia. Neque ergo ita dubitando peccat (Laym., n. 5). Quaer. 3° Λ,η quis ab Ecclesia deficere possit sine peccato haeresis formalis. Resp. Aflinnaudujn videtur non esse omnino impossibile hoc evenire sine peccabo formalis haeresis, attamen non sine omni peccato gravi. Etenim, etiam aliis peccatis homo se privare potest speciali illa providentia divina sine qua, visis conditionibus in quibus versatur, moraliter ei impos­ sibile est superare difficultates perseverantiae in fide; ita ut tandem ali­ quando sibi persuadeat catholicam fidem esse dubiam, ita tamen dispo­ situs, ut si eam certam esse perspiciat, eam retinere velit. Tunc ergo, ob defectum pertinaciae, sine peccato haeresis formalis a tide defecit; at non sine gravi peccato, quo nempe causam huius defectus posuit (Pesch, de Fidi theol.f n. 383; Clrcgorianum, 1926, p. 3 et 203. Cfr. Cone. Vat., sees. 3, cap. 3). Quaer. 1° .1» haereticus sit. qui negat conclusionem theologicam, deductam videlicet e.r dualius praemissis, quarum una est de fide, altera ex ratione naturali. PECCATA CONTRA EIDEM 309 Λαφ. Non est per se et necessario haereticus stricte dictus, quia non ueg.it· propositionem immediate in se seu fonnaliter a Deo revelatam; peccat tamen l. Dogm. Imd 1. n. 668. b rfr. Motu Proprio Pii X. IS Nov. 1907. b Cfr. Breve Pii IX. 15 luiiii 1857 clrva dvcr. 8. C. Imi. prohibet» opora Gunthcrlana. Item EpbiU Tuas libenter, Deo. 1863. ad urchlop. Monaco-Frtalftonavm: Decr. Ixinicrita5(/tt 3 lul, 1907, prop. 8; C, /. C ran. 1321; Eno. C’oe/ί Conn, in J. J. N. (1930). p, 580. 310 LIB. II. TRACT. I. CAPUT III. excludit; pro vario gradu certitudinis cum qua ipsa S. Sedes aliquam do­ ctrinam proponere vel damnare videtur, ('etenim, bene semper atten­ dendum est, utrum S. Sedes ipsam doctrinam an tantum eius securitatem vel opportunitatem profligare voluerit. Quibus rite attentis, plures diffi­ cultates evanescunt *). — Si nihilominus postea rationes gravissimae pro tempore, S. Sedi latuisse demonstrantur, debita eum reverentia assensum suspendere, imo a decisione olim data recedere licitum fieri potest’). Ex dictis sequitur absolvi non posse, qui vocantur Catholici Liberale * ac pertinaciter adhaerent alicui ex propositionibus a Pio IX damnatis in Syllabo errorum. Neque eiusmodi Liberales, si forte bona fide errant, praesertim si qua gaudent auctoritate politica, relinquendi sunt in bona fide; nam errores Liberalism! admodum perniciosi sunt, non solum singulis, sed et societati atque familiae. — Neque, per se saltem, absolvi posse videntur sacerdotes, etiam perdocti, (pii se submittere renuunt, etiam interne, decisionibus Commissionis Biblieae s). 324. — Nota pro praxi. Insurgentibus tentaiionibus contra fidem: 10 expedit constanti animo generatim respondere : « Credo quidquid S. Mater Ecclesia credit, quae veritatem credit et confitetur ». 2° Aptis­ simum remedium est eas contemnere, mentem alio divertere, atque ad orationem confugere: quia disputando cum eis, et repellendo illas, tenacius infiguntur in imaginatione magisque accenduntur. — In quibusdam hominibus eiusmodi tentationes a Deo permittuntur propter vitam il­ lorum sceleratam, praesertim ob impuritatis vitium, nimiamque proprio iudicio adhaesionem: qui proinde adhortandi sunt ut se corrigant, tunc fides eorum atque fiducia in Deo constantior erit *(Praxi Conf., n, 238: Filliuc., η. !(»(»). Ad praecavenda * tentationes contra fidem, necesse est fugere pericula fidei, de quibus in sequenti Capite dicemus. § II. - Poenae ♦•«’’I' haereseos. 325. — I. Haereticus, qui etiam externe peccatum haereseos commisit, 1° incurrit ipso facto in excommunicationem; 2° nisi mo­ nitus resipuerit, privetur beneficio, dignitate, pensione, officio aliove munere, si quod in Ecclesia habeat, *infami declaretur, et clericus, iterata monitione, deponatur; 3° si sectae acatholicae nomen dederit vel publice adhaeserit, ipso facto *infami est et clericus ipso facto et sine ulla declaratione officio suo est *privatu , atque, monitione *) Cfr. ,Χ'.Κ. *1. (191!). />. SI; Pohlo. LrM>. ilrr Doom.3, I. J». 218. 240; vnn Noort. Dr Dm (no rl Trino2, n. 117, nnta 2. x) Cfr. G. M. Card. vnn Ib^stun, /M E**cnlia Sacramenti Onlinh, η, 128 */„* Manncn·. TAroL IJoffm. ln*t,, 1 *, n. 707, 3) Cfr. N.K.St. (1909), p. 268*/. PECCATA CONTRA FIDEM 311 praemissa, degradetur (can. 2311, § 1; cfr. ct can. 2242) *); 4° vi can. 985, 1° est etiam irregularis. «·· t<*1 » 4·*; iî+,4*; t«", IT. Suspectus de haeresi, qui monitus causam suspicionis non removeat,’’actibus legitimis prohibeatur et clericus praeterea, repetita inutiliter monitione,’’suspendatur a divinis; quod si intra sex menses a contracta poena completos suspectus de haeresi sese non emendaverit, habeatur tamquam haereticus, haereticorum poenis obnoxius (can. 2315). Nomine autem suspecti de haeresi in genere venit quisquis a Iure ita declaratur. Hinc in specie est suspectus de haeresi ille,''qui quoquo modo haeresis propagationem sponte et scienter invat, auf^qui commu­ nicat in divinis cum haereticis contra praescriptum can. 1258 (can. 2316; cfr. supra n. 311, q. 1); item?’qui matrimonio uniuntur cum pacto expli­ cit» vel implicito ut omnis vel aliqua proles educetur extra catholicam Ec­ clesiam, veWqui scienter liberos suos acatholicis ministris baptizandos offerre praesumunt,*?vel parentes vel parentum locum tenentes qui li­ beros in religione acatholica educandos vel instituendos tradunt (can. 2319); item^qui species consecratas abiecerit vel ad malum finem abduxerit aut retinuerit (can. 2320); cfr. et can. 2332, 2340, 2371, ubi etiam alii casus habentur. 326. — Quaestiones. Quaer. 1° An haeretici denuntiandi sint. Jifxp, Affirmativo, quotiescumque vel^lex naturalis ob fidei pe­ riculum verlex positiva vel peculiaro praeceptum legitimum id po­ stulant (can. 1935, § 2, 901, 2336, § 2). Quaer. 2° Quomodo haeretici absolvi possint, (w· Resp. 1° Absolutio ab excommunicatione, in foro conscientiae impertienda, est speciali modo Sedi Apostolicae reservata. Sedes autem Apostolica facultatem absolvendi etiam communicat per pa­ gellam S. Poenitentiariac, in actu sacramentalis confessionis et pro foro conscientiae dumtaxat exercendam; non tamen datur quoad eos qui haeresim inter fideles e proposito disseminaverint; et insuper variae clausulae servandae sunt, praesertim de secreta haereseos abiuratione coram ipso confessario, et reparando scandalo. 2° Si tamen delictum haeresis ad forum externum Ordinarii loci quovis modo deductum fuerit, etiam per voluntariam confessionem, idem Ordinarius, non vero Vicarius Generalis sine mandato speciali, resipiscentem, praevia abiuratione iuridiee peracta aliisque servatis ’) Quofid piudtlonrtn docent Ium rrrortti non forinnlltvr ut linrrvtlcos damnato·*. cfr. can. 2317. Allftc citam pornne ct InlmbilitntcN hncret Irorum, praesertim In online nd Sncmmvnta. mite locte tnulcntur. <‘fr. Interim ran. 167, I I. η. I; 731. f 2; 756. «. 2; 795. n. 2; 1240; 2339; 1152. f 1; 1170, I I. n. G; 2372. » 312 IJ B. II. TRACT. I. CAPUT IV. de hire servandis, sua auctoritati· ordinaria in foro exteriore absol­ vere potest; ita vero absolutus, potest deinde a peccato absolvi a quolibet confessario in foro conscientiae. Abiuratio vero habetur iuridice peracta cum Iit coram ipso Ordinario loci vel eius delegato et saltem duobus testibus (can. 2311, §2). Capi t IV. PERICULA FIDEI Eodem praecepto, quo obstringitur quisque fidelis ad conser­ vandam fidem, indirecte tenetur etiam ad reddendam illam securam a qualibet ruina, et consequenter ad eripiendam illam a quolibet periculo (n. 19, sub G). Haec obligatio maxime urgenda est nostro tempore, quo tides in dies decrescit, ideo praesertim quia periculis non cavetur. Praecipua autem pericula sunt ^consuetudo cum haere­ ticis et incredulis,*>frequentatio scholarum corn miniat rimonia eum iis inita^lectio impiorum scriptorum. De duobus posterioribus alibi dicendum est: unde hic de duobus prioribus tantum. Articulus I. Consuetudo cum haereticis et incredulis. 327.— 1. Ratio periculi. Consuetudo cum haeret icis et incredulis ideo periculosa est, quia ex ea plerumque oriri solent?dubitationes de tide,^quaedam a Religione alienatio, aut certet quaedam erga illam indifferentia; idque pot.iori ratione valet de consuetudine eum incredulis aevi nostri, quippe qui dogmata et praecepta Catholicae, Religionis inulto fallacius (plain haeretici impugnare soleant, fidelesque pervertere moliantur. II. Obligatio vitandi periculum. Nisi necessitas quaedam cogat, familiaritas omnis vitanda est, secundum monita Apostoli ad Tit. 3,10: «Haereticum hominem... devita», et 2 Tim. 2,17: «Sermo eorum ut cancer serpit», et Rom. IG, 17. IS: «Declinate ab illis. Uniusmodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri: et per dulces sermones et benedictiones, seducunt corda innocentium ·. PERICULA FIDEI 313 328. — Quaestiones. Q( aer. 1° .1« liceat famulatus apud acatholicos. Itcsp. Si absjt periculum perversionis tam in fide quam in moribus, et famuli regulariter non impediantur ab observatione praeceptorum Ecclesiae, non esi illicitus, liane autem libertatem exercitii Religionis in limite contractus stipulari debent. Si nihilominus eveniat, eos saepe a Religione exercitio impediri, tenentur, cumprimum sine gravi damno possunt, famulatum relinquere (Prax. Conf., n. 33). Idem dicendum de famulatu apud eos Catholicos, qui solo nomine tales sunt, et Religionis praxim prorsus abiecerunt. Quod denique ad famulatum attinet apud ludaeos, prae ceteris peri­ culosus est puellis Christianis, quum ludaei ^perqmnn Tascivi sintf' anti­ quitus accedebat specialis prohibitio in Cap. 12, dc Judaeis. Quaer. 2° zla liceat nomen dare consociationibus operariorum aliisque Societatibus acatholicis. ( Hesp. Dist. 1° >'umquam licet nomen dare consociationibus socialibus anti-catholicis; quarum nempe finis et media naturali ordini et bono Ec­ clesiae positive adversantur, quaeque ideo saepe positive idque aliquando sub censura ab Ecclesia sunt prohibitae (can. 2335). Rationes sunt tum nimium periculum perversionis; tum cooperatio ad malum finem, nulla ratione excusabilis; tum ipsa, ubi intercedit, prohibitio Ecclesiae. Unde non licet s<‘se associare nihilist is, et anarehistis etiam sub poena excom­ municationis latae sententiae. Item graviter prohibita est ascriptio asso­ ciationibus commuuistarum ; et licet simplici ascriptione quis non incurrat in censuram, indignus tamen fit accedendi ad Sacramenta, uti expresse declaravit S. Off. 1 Iulii 1919 l). Idem dicendum de stricte dicto socialismo, in quantum adhuc antiquo animo anticatholico imbutus apparet*); animadvertendum tamen, quod hodie in pluribus nationibus socialisions magis mitigatus exsistit (uti laburismus) qui iam antireligiosus dici nequit , dum elementum atheum magis ad communismum transiit vel intime cum eo collaborat ·). 2° Xeqiie per se licet nomen dare consociationibus socialibus acatholicis, sive neutralibus ut vocantur quaeque indifferentes sese proclamant circa omnem religionem, sive inlerconfessionalibus, quae principia omnibus confessionibus christ ianis communia admittunt. Quaestio enim socialis controversiaequo ei subiectae de ratione spatioque operae, de modo sa­ larii, de voluntaria cessatione opificum, non sunt mere oeconomicae na­ turae, sed eiusmodi (piae componi, posthabita Ecclesiae auctoritate, nequeunt. 1’ndo vel ex hac parte in magnis periculis versantur ob socie­ tates huius generis et integritas Eidei et iusta obtemperatio legibus Ec­ clesiae. Per accidens vero_u<.lg£U.ii>tuL Uili^Qcietati licita tieri potest, ex causa l) J. J.5. (1019), /i. 331. l>o porremt natura coiiiinunHnil athei çlwquo hostilitate adrowne Eorfahun ct η 1ΙκΙ<·ιι··ιη catholicam cfr. Encyrl. Divini Ifnlrmpbirijt, 19 Martii 1937 in J.J.S, (ΙΜ’Κ p. 65 «p/. Cfr. deinde rof. II, n. 1057 ubi plum do < oininuntamo el usque fautoribus. *) Cfr. Lchinkuhl, II, 1225; V. K. .S7. (1911), p. 51-55, (1910), p. 232 w. (*fr. Emyd. Qiin/lrituejiitno anno, 15 Mali 1931 Iu Λ. J. .S\ (1931), p. 212-216. 77 311 LIB. Π. TRACE 1. CAPUT IV. nempe proportionate et debitis adhibitis cautelis. Qua in re omnino obediendum est decisionibus auctoritatis ecclesiasticae *)· 3u Aliis societatibus seu organizationibus «/dicatholieis nomen diirv similiter vetitum esse per se patet. Etiam aliis «catholicis nornen dare est per se illicitum, si exinde periculum vel scandalum oritur, nisi forte periculum cautionibus et scandalum ex causa cohonestante auferri possit et de facto auferatur. Quocirca notandus est canon 681: «Fideles laude digni sunt, si sua dent nomina associationibus ab Ecclesia erectis vel saltem commendatis; caveant autem ab associationibus secretis, dam­ natis, seditiosis, suspectis aut quae student sesc a legitima Ecclesiae vi­ gilantia subducere ». Hinc: «) non est, licitum nomen dare societatibus theosophicis, sicut nec eorum conventibus intéressé, ipsarum libros, ephemerides, diaria, scripte legere. Cfr. S. Off. 18 Iulii 1919 *). b) Prohibitum est nomen dare societati Londini erectae ad procu­ randam christianitatis unitatem, quae societas aequali iure nomen catho­ licum a romano-catholieis, anglieanis et graeco-schismaticis sibi vindicari praetendit. Cfr. S. Off. 16 Sept. 1861 et 8 Nov. 1865 ’). Hinc et postea prohibite fuit participatio conventibus, ab acatholieis indictis ad procu­ randam unionem omnium coetuum, Christianorum nomen sibi vindi­ cantium, quia isti, falsam quamdam unitatem inter omnes Ecclesias quae seso Christianas nuncupant foedere constituere sectantes, fidem in unam veram Catholicam Ecclesiam subvertunt. Cfr, S. Off. 4 Iulii 1919, 8 Iulii 1927 et 5 lunii 1918 ‘). De indicio et habitudine Ecclesiae circa hanc tendentiam, vulgo dictam oecumenieam cfr. etiam Encycl. Pii XI, Mortalium animos 6 Ian. 1928 s). Ultimo tandem prodiit Instr. S. Off. 20 Dee. 1919 ad locorum Ordinarios «de Motione Oecumenica » in qua {dures praescriptiones dantur de modo procedendi in procuranda reunione acatholicorum. in specie de mixtis catholicorum cum aeatholicis conven­ tibus, de necessitate veniae auctoritatis ecclesiasticae pro conventibus etiam minoribus et privatis, de conventibus localibus et colloquiis theolo­ gorum atque de facultate Ordinarii hae in re, do conventibus interdioeeesanis vel nationalibus sive internationalibus, non adeundis vel habendis sine venia praevia Sedis Apostolicae, iuxta Monitum 5 lunii 1918. Huic vero Monito non subiacent instructiones cathecheticae a catholic is imper­ tiendae neque Collationes de principiis naturalibus vel Christianis vel de ordine sociali et aliae id genus. A. .1. .S’. (1950), //. 112. *) Cfr. Ep. encycl. Sinouluri i/uiulani, n. 317. Cfr. etiam infra II, n. 387, nota marg. 2. Articulus II. Frequentatio scholarum acatholicarum. 329. — Pericula. I. Ea iuventutis instituendae ratio, quae fit in scholis acatholieis, etiam mere neutralibus vel mixtis, quae etiam «catholicis patent, quaeque ideo omnem excludit doctrinam verae Religionis, non tantum coiitradicitSitiri naturali parentum et^iuri divino Ecclesiae, verum etiam est ex se periculi plena, ac perquam adversa rei catholicae. Rationes sunt quia: 1° inu'tiÎii est, et praecipua quidem educationis parte, doctrina nempe salutis aeternae, quae rerum pereuntium doctrinam tum nobilitate tum necessitate praemodum antecellit; idque contra prae­ scriptum canonis 1373: «in qualibet elementaria schola pueris pro eorum aetate tradenda est institutio religiosa; inventus, quae medias vel supe­ riores schidas frequentat, pleniore religionis doctrina excolatur, et locorum Ordinarii curent ut id liat per sacerdotes zelo et doctrina praestantes ». 2° (’outra praescripta canonis 1381 ah Ecclesiae vigilantia seiuneta i* *l; unde fieri potest ut magistri scholis praeficiantur, et libri adhibeantur, qui errores et vitiorum semina teneris mentibus infundunt. 3n Sine religione impossibile est tum sana morum praecepta tradere. Ium (jiuixUom scientias docere, v. g. historiam: hinc fieri nequit quin prae­ ceptor Revelationem et Ecclesiam tangat, eique vel patroeinetur vel adversetur. Ita ex Instruet. S. Officii a Pio IX adprobata 21 Nov. 1875 *). ■) Notts etiam lUsp. S. Off. I! lan. 1951. vi culti* non licet clrricia nomen dan» iw*«)cp*tloni i Rùtary Cluh · wl cluadcm «xadlbu* IntcrOMo; laid vero hortandi sunt, ut ab illa caveant iuxta pnu^eripturn ran. 081; J. A,S, (1951), p. 91. Notandum denique Monlt. S. OfT. 1935 (cfr. Dacum, (nikoHquf [1955] coi. 005) quo clerici* et religiosis prohllxdur participatio conventuum hIc dicti • Morat réarmement » nisi do pmcvla licentia ipsius S. OfT.. Ia Icis autem Inconveniens declaratur at partem dlrrctlvnm Imlwant in «licta motione. J) Coll. dr Prop, Eide. η. 1119. Est Instruct! o ad Episcopos Stat. Fotui. Amer. Sept. Alias IrvOroctlon*** circa Mdiolaa praesertim inferiore* In variis reglnnlbu* videsis in Collect, S, C. dr /Vop. Fidr n. 872 (pro regno Sinciwl). 1190 (pro Hibernia), 1280 (pro Helvetia); <*fr. etiam clrva Bf-4i|io|lms universitates in Anglia, n. 1312; Atque circa frequentiam Universitatum civilium a parte clericorum alve Rneculnrlum mIvo regularium. Encycl. Panrrndi 8 Sept. 1907. ct S. (’. Ep. rt 11«. 21 Iulii 1890 ( Acia S. Srdis, XXIX. p, 359; cfr. et XIJ. p. 130). Cfr. demum Encycl. PII XI de Educatione, 31 |)«v. 1929 In J. A. S. (1929). p. 751 w. 21 — Akutnvh-DηικΝ. Throl. Mur, · I. .31G LIB. Π. TRACT. I. CAPUT IV. Igitur Pius IX in Syllabo errorinn merito damnavit prop. 18: «Ca­ tholicis viris probari potest ea iuventutis instituendae ratio, quae sit a Catholica Fide et ab Ecclesiae potestate, seiuncta, quaeque reruiu dum­ taxat naturalium scientiam ac terrenae socialis vitae tines tantummodo vel saltem primario spectet ». II. Non omnes scholae publicae, quas neutrales vocant, aequale periculum allerunt, sed aliae positive, aliae negative noxiae esse possunt. Porro: 1° Negative noxiae sunt, in quibus nihil fidei moribusve adversum repentur. 2° Positive noxiae sunt, in quibus fidei integritas vel morum honestas, aut ambae simul, periculo proximo exponuntur. Causae, ob quas scholae publicae positive noxiae sunt, tres po­ tissimum recensentur: a) libri, qui paulatim puerorum animis reli­ gionem aut pudorem, aut utrumque, adimunt ; b) magistri, falsae vel nullius religionis sectatores, qui venenum erroris si non aperte, sub­ dole et sensim sine sensu puerorum animis instillant; c) condiscipuli, qui aut falsam aut nullam colunt religionem, et iis moribus praediti, ut adolescentium, licet domi optime institutorum, fides labefactetur. 330. — Obligatio vitandi periculum. Pueri catholici scholas «ca­ tholicas, neutras, mixtas, quae nempe etiam acatholicis patent^ frequentent nisi ^sufficiens adsit causa et’'periculum perversionis e proximo remotum fiat. Sequitur ex ipsa lege nat urali et divina bonae educationis in fide et moribus; confirmatur ex Instruet, citata et ex can. 1371. — Porro solius Ordinarii loci est indicare de sufficientia causae et remotione periculi; a. v. eius est decernere, ad normam instructionum Sedis Apostolieae, in quibus rerum adiunclis et quibus adhibitis cautelis, ut periculum perversionis vitetur, tolerari possit ut eae scholae celebrentur. Ita ex can. 1374. Porro ex supracitata Instructione S. Oflieii 1° adiuncta quae con­ stituunt CAUSAM sumciEXTKM pro praedicta tolerantia, plerumque aderunt,'quando vel nulla praesto est schola catholica, veWquae suppetit parum est idonea erudiendis convenienter conditioni suae congruenterque adolescentibus f vel demum, ubi lex civilis neutralium scholarum frequen­ tationem sub gravi poena exigit. — Ubi scholae catholicae desunt, iuxta can. 1379 curandum, praesertim a locorum Ordinariis, ut condantur scholae catholicae, sive elementariae, sive mediae. Itemque si publicae studiorum Universitates doctrina sensuque catholico imbutae non sint, optandum ut in natione vel regione Universitas catholica condatur. Fideles autem ne omittant adiutricem operam pro viribus conferre in catholicas scholas condendas et sustentandas. 2° Cautelae vero adhibendae iuxta memoratam Instructionem sunt quae sequuntur: 1° Imprimis videndum utrum agatur de schola positive an negative noxia; et si est positive noxia, utrum perversionis VEHICULA FIDEI 31 7 periculum sit ejusmodi, quod licii remotum piem· nequeat, velut quoties ibi aut (locentur quaedam aut aguntur Catholicae doctrinae bonisve mo­ ribus contraria, (piae citra animae detrimentum neque audiri possunt neque peragi; enimvero tale periculum, ut per se patet, omnino vitandum est, cum quocumque damno temporali, etiam yitao. 2°, In aliis ut periculum amoveatur opportuna remedia cautionesque adhibenda sunt. Ilinc: «) debet inventus necessariam Christianam educa­ tionem et institutionem extra scholae tempus rite et diligenter accipere. — b) Ideo parochi catechesibus diligenter debent operam dare, eisque explicandis praecipue incumbere lidei veritatibus ac morum, quae ab in­ credulis et hétérodoxie impetuntur; iuventutem insuper qua frequenti usu Sacramentorum, qua pietate in Beatam Virginem communire, et ad Religionem firmiter tenendam etiam atque etiam excitare. — c) Pa­ rentes, quive eorum loco sunt, liberis suis sollicite invigilare debent, ac vel ipsi per se, vel, si minus idonei ipsi sint, per alios, de lectionibus auditis eos interrogare, libros iisdem traditos recognoscere, et si quid noxium ibi deprehenderint, antidota praebere, eosque a familiaritate et consortio condiscipulorum, a quibus fidei vel morum periculum imminere possit seu quorum corrupti mores fuerint, omnino arcere et prohibere. Notanda. 1° In pueris periculum difficillime ex proximo remotum reddi potest, eum tenera aetas vix non semper imbuatur principiis et moribus eorum, (piorum vel doctrinas constanter audiunt vel consuetudine utuntur (Konings, De absol. parent., n. 19; Theol. Moral., n. 38). 2° Ubi scholae publicae coni muniter positive noxiae sunt, eadem doctrina valet, si de aliqua schola particulari ignoretur utrum sit positive noxia necne; quia tunc stat contra eam praesumptio; quae praesumptio soli cedit veritati, i. e. certitudini quod illa schola ut non positive noxia tolerari possit ; in moralibus enim secundum communiter contingentia indicandum est (Konings, De absol., n. 14; Theol. Mor., n. 435). 3° Ob commune periculum possunt Episcopi in aliqua regione omnes omnino scindas publicas aut penitus prohibere, aut sub definitis tantum conditionibus tolerare; praeceptum enim in vera praesumptione iuris fundatum est iustum, ac proinde ei parendum. Td accideret v. g. ubi Episcopi praeviderent brevi eventurum ut scholae publicae evadant omnes positive noxiae; vel ut alumni, etiamsi scholae in se positive noxiae non essent, spiritu irreligioso imbuantur, eo ipso quod noverint scholas illas contra Religionem erectas esse (lib. I. n. 100, in fine; Konings. De absol., n. 9). 1° Parentes qui necessariam Christianam institutionem liberis suis impertire negligunt aut sniunt eos frequentare scholas in quibus ruina spiritualis evitari nequit aut qui, licet adsit schola apta seu quamvis facultatem habeant in alia regiono prolem catholice educandi, nihilominus committunt eam scholis aeatholicis, sim* sufficienti causa ae sine neces­ sariis cautionibus, quibus periculum perversionis e proximo remotum fiat, si contumaces fuerint, absolvi non possunt in sacramento Poenitentiae, Cfr. infra tom. II, n. 511 sq. I TRACTATUS Π. DE SPE S. AIL, lib. 2; il. .1., tr. 4. Exponemus: 1° naturam spei, 2° eius praecepta, 3° peccata contra spem. Caput I. NATURA SPEI 331. — Definitio. Spes est^virtus infuga theologica, qua certa cum fiducia exspectamus ^er Dei auxilium aeternam beatitudinem et inedia ad eam assequendam. — In hac definitione verba aeternam beatitudinem et media ad eam assequendam designant obiectum .MATE­ RIALE; verba per Dei auxilium obieetum formale; verba certa cum fiducia proprietatem essentialem spei. De singulis quaedam snhiungemus. Obiectum materiale spei primarium est aeterna beatitude». Spes enim, ut dicit S. Thomas ’), attingit Deum, innitens eius auxilio ad conse­ quendum bonum speratum. Oportet autem effectum esse causae proportionatum; et ideo bonum quod proprie et principaliter a Deo sperare debemus est bonum infinitum, quod pro port ionatur virtuti Dei adiuvantis: nam infinitae virtutis est proprium ad infinitum bonum perducere. Hoc autem bonum est vita aeterna, quae in fruitione ipsius Dei consistit. Secundarium obiectum materiale sunt media a l'irl. theol.. n. 317-21; Pcacli. n. S00: Manzella. n. USO; Ilernnnnn. n. 1349. Alii aliter; cfr. ZcUechri/t fttr Kalh. Throl. (IMOS), p, 03»/. ’) Cfr. II-II. q. IS. «. 1
    aeterna decidenda est; attamen de gravi obligatione hic non constat; 3° quando quis graviter tentatur desperatione vel praesumptione; ma­ xime vero, postquam eiusmodi tentât ioni consenserit; 1° saepius in de­ cursu vitae; ob rationem supra datam. Obligant per accidens: 1° quando grane tentatio urget contra aliam — virtutem, ita ut periculum sit consensus, nisi homo spe aut timore animum erigat; 2° quando implendum est praeceptum vitae Christianae, quod **·*£· ~~ homo sine spe aut timore exsequi nequit, e. g. cum orandum est, pocni•Z, tentia agenda (n. 20; II. A., n. 13). In praxi, sicut dictum est n. 311, IV, fideles omnes, qui christiam· vivunt, abunde hisce praeceptis satisfaciunt; frequenter enim orant, offensionem Dei evitant, do peccatis dolent etc., tum ob spem tum ob timorem. Caput III. PECCATA CONTRA SPEM 333. — Ex dictis patet quatuor esse peccata contra virtutem 3P(‘i : duo nempe omissionis actus spei vel actus timoris, tempore (pio eliciendi sunt ; duo item commissionis, scilicet, desperatio et praesumptio, de quibus hoc loco agendum est. Articulus /. Desperatio. 334. — I. Notio. Desperatio est recessus a prosecutione aeternae beatitudinis propter existimatam impossibilitatem adipiscendi eam1). Quam impossibilitatem colligit homo sive ex eo quod^putat se pas­ siones suas et pravos habitus vincere non posse, sive ex eo^quod putat sibi ob peccatorum suorum multitudinem et excessum nihil esse de divina misericordia sperandum. — Hinc infertur, despera­ tionem praesupponere actum intellectus, (pio (piis indicat se non esse salvandum, sed consistere in actu voluntatis, (pio omittit beatit udinis consectat ionem. ') Cfr. l-Il. 11, a. 88 (rd. Walter). 3) Ila Salninntlc.. Curti. Throl., tr. XVI, Ik Mrrilu, diap. IV. *) Card. van Rocy. Ik rirhdr cAari/ri/fa, 1929, p. 2Ο5·27Ο. Quoad criticam liuln.·» dbtlnrt Ionin. cfr. Dennm in HuUrtin Thom., 7 (1930). p. (S3). -'â— Villasvs-Damex, Thttd. War. - I. 332 LIB. II. TRACT. III. CAPI T III. tanto maius est earum meritum. Unde magno est emolumento ad charttutis perfectionem sedulo tendere, et saepe renovare propositum omnia propter Deum agendi seu renovare sic (lictam rectam intentionem. Caput III. PRAECEPTUM CHARITATIS PROXIMI Agemus: 1° de. dilectione proximi generat ini; 2° de dilectione inimicorum. Articulus I. Dilectio proximi generatim. 342. — Principia. I. Exstat praeceptum diligendi proximum sicut seipsum. Constat i. a. ex Matth. 22,39: «Diliges proximum tuum sicut teipsum », quod Christus vocavit secundum mandatum simile primo diligendi Deum. Quinimo una eademque charitas est, (pia Deum proximumque diligimus, nani ratio formalis dilectionis proximi est ipsa bonitas Dei et ipsum diligimus ratione Dei prin­ cipaliter dilecti ’)· Dixi 1° prorimum, qua voce venit omnis creatura, aeternae beatitudinis capax, se.: angeli, beati, animae in purgatorio, viatores; in omni enim tali creatum invenitur ratio dilectionis proximi, (pium proximum diligamus propter Deum eiusque bonitatem, tales autem per gratiam et charitateni Deo inhaereant vel saltem inhaerere possint; et omnes isti sunt capaces aeternae beatitu(linis, in cuius communicatione charitas fundatur. — Est igitur charitas omnino universalis, neminem, ne inimicum quidem, excludens; nulla enim ratio naturalis efficere potest ut inotivum supernatande dilectionis in aliquo amplius iam non inveniatur. Dixi 2° sicut seipsum: haec particula non significat aequalitatem: debet enim quisque seipsum magis diligere quam alium cum dilectio sui sit regula dilectionis proximi et regula potior sit regulato: verum significat similitudinem, quae in tribus consistit, nempe: 1° ut, quemadmodum quis seipsum diligit propter Deum, ita quoque propter Deum diligat proximum; 2° ut non expetat proximo aliquid, quod sibi ipsi non expetit; 3° ut di­ ligat proximum propter ipsius bonum, sicut quisque seipsum propter proprium bonum diligit (8. Thom., II-II, q. II, a. 7). Cfr. 1 Ιο. I. 12. 21. PRAECEPTUM CHARITATIS PROXIMI 333 II. Charitas erga proximum debet esse tam interna seu affectiva, quam externa seu effectiva. Debet esse interna, quia omnis actus charitatis est actus voluntatis '); debet esse externa, quia charitas tendit, in proximum, cui bonum vult ’). Nota. Differt ergo prorsus Christiana charitas a philanthropia moderna; hac enim proximus neque propter Deum, neque semper sincero affectu, neque propter verum ipsius bonum diligitur. Articulus II. Dilectio inimicorum. 343. — Ex praecepto charitatis, uti iam vidimus, tenemur di­ ligere inimicos nostros. Constat v. g. ex Prov. 25, 21 : « Si esurierit inimicus tuus, ciba illum: si sitierit, da ei aquam bibere», et prae­ sertim ex Matth. 5,44: «Diligite inimicos vestros, benefacite his, qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et cahimniantibus vos ». Inimicorum porro nomine comprehenduntur ii, a quibus iniuriam sive offensam passi sumus, aut qui nos odio prosequuntur. Christiana autem dilectio inimicorum tria praesertim postulat: Put iniuria, si qua fuerit, condonetur; 2° ut inimicus etiam positive diligatur; 3° ut cum inimico suo quis se reconciliet. De his actibus in sequentibus §§. § I. - Condonatio iniuiuarum. 344. — Principia. 1. Quisquis offensam acceperit, tenetur ex corde remittere cam, etiamsi offensor veniam non petat. Constat ex eo, quod nonnisi hac conditione Christus promisit remissionem peccatorum, ut liquet ex Oratione Dominica in Mat th. 6,12-15: » Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris»; et Dominus statim subi ungit: «Si enim dimiseritis homi­ nibus peccata eorum, dimittet et vobis Pater vester caelestis delicta vestra. Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester di­ mittet vobis peccata vestra » (n. 28). Inde consequitur nefas esse vindictam velle. » II. Offensus autem non tenetur remittere SATISFACTIONEM aut re· dilutionem pro damno illato in honore, fama et fortuna: ad hanc *) Cfr. prop. 10 et 11 damn. Inn. XI. !) Cfr. I Io. 3. 18. 331 LIB. II. TRACT. III. CAPUT III. enim ins strict inn habet , quod, deposito odio, prosequi potest. Ca­ vendum tamen ne inimicus ad satisfactionem cum nimio suo damno cogatur; aut ne a indice petatur, cum offensor ipsemet rationabilem satisfactionem offert; aut ne exigatur satisfactio laeso prorsus inu­ tilis, et inimico graviter damnosa; haec enim sapiunt appetitum vin­ dictae, qui eeteroquin semper timendus est (n. 29, lib. 3, n. 985). «i- Quaestio. An liceat ojfenso ex zelo iustitiae inimici punitionem peltrt a iudice. liesp. inoculative loquendo, affirm.: est enim actus virtutis vindi­ cationis (cfr. supra n. 295, II). In praxi vero plermmnie non licet, ob pe­ riculum scandali et vindictae; nam, ut merito scripsit S. Alfonsus: «fa— eillimmn est, ut eorum (i. e. offensorum) erga iustitiam amor sit coloratus praetextus ad tegendam propriae vindictae cupiditatem ■> (n. 28; II. A., n. 17). Haec, ut patet, spectant offensam mere personalem: secus vero esset de offensa quae vergit in detrimentum commune, ubi v. g. bonum Reli­ gionis vel Beipublicae tutandum est. Nota pro praxi. Offensam revera non remittit, qui dicit: Nolo offen­ sori meo malum optare, sed neque bene ipsi relie possum: vel (pii asserit se condonare, addit tamen numquam se verbum illi dicturum esse. Si autem non laetetur, eos ab oratione, (pias pro omnibus fundit, non excludat etc.; — 2° externe, ut signa communia dilectionis eis exhibeat. Communia dilectionis signa ea sunt, (piae Christiano a quovis Christiano debentur pro­ miscue, civi a concive, cognato a cognato. Cnde jier se graviter pec­ caret, (pii signa communia, non semel et iterum, sed compluries et obstinate negaret; v. g.r,qui merces omnibus expositas nollet inimico vendere,^ipsi alloquenti non responderetipsum salutantem non resalutaret,Mpluribus occurrens omnes salutaret inimico excepto, ini- PRAECEPTUM CHAJllTATIS PROXIMI 335 illici occursum declinaret ipso advertente id sui causa, fieri et ideo graviter sentiente. Nemo autem per se tenetur inimicum,^si aegrotat invisere; si moestus est, consolari;Txcipere hospit io;A el familiariter cum eo tractare (n. 28). II. Per accidens autem quoad dilectionem externam: 1° Pos­ sumus nonnumquam communia dilectionis signa omittere erga ini­ micum. scilicet <|nando vel ^charitas ver iustitia eam omissionem suadet, aiilAusta causa eamdein excusat. a) Charitas suadet, si spes sit fore ut inimicus exinde ad meliorem frugem se recipiat; si timor subsit ne signa dilectionis male sit interpre­ taturus; si ex colloquio novum iurgium metuendum sit. — b) Iustitia suadet, si fiat ob iustam punitionem et emendationem subditorum; unde potest paterfamilias, ob delictum infame lilii, ob indignas nuptias cum dedecore familiae ab eo celebratas, denegare filio aspectum, alloquium, ingressum domus, imo familiae suae praecipere ne consuetudinem cum eo habeant, idque etiamsi filius veniam petierit ; dummodo tamen poena non excedat mensuram delicti, et propterea nonnisi ad breve tempus infligatur, quousque videtur ad emendationem expedire. — c) Iuxta causa excusat, si quis post gravem offensam acceptam, per aliquot dies ea omit­ teret. non ex odio, sed ad iustum dolorem significandum : item si alter signis dilectionis, etiam repetitis, non respondeat. —■ ■ * — ■ ■■ — — 2° Tenemur quandoque, specialia dilectionis signa inimico exhi­ bere, nimirum in illis circumstantiis, in quibus illa cuique proximo debita sunt vel in quibus specialium signorum omissio evaderet specialis odii significatio. Uniusmodi easus sunt; a) si ex eorum omissione scandalum seque­ retur; e. g. si quis solitus esset aliquem salutare, quem post contractam publicani inimicitiam non salutat, non alloquitur, non visitat, ut antea faciebat; inde sine dubio scandalum oriretur et inimicitia obfirmaretur. b) Si ex signis peculiaribus speraretur salus spiritualis inimici, ita ut odium deponeret, c) Si urgeret inimici necessitas spiritualis vel temporalis: tunc enim subveniendum est. d) Si inimicus veniam peteret, amice salutaret, alloqueretur, etc. (n. 28). 346. — Quaestio. .In sit obligatio inimicum obvium salutandi. Itesp. Nefiat.·, regulariter loquendo: quin salutatio non est signum commune. ,\li<>· Encycl. Quadr. anno 15 Mali 1931 (J. A.S. (1931 |. p 177). Cliva actionem catholicam cfr. Intra n. 372 Mf. OPERA CHARITATIS PROXIMI 345 Quamvis omnis sublevatio alienae miseriae eleemosyna sit, hoc nomine tamen passim designari solent opera misericordiae corpo­ ralia: deinde inter spiritualia correptio fraterna habet sola speciales difllcultates; idcirco de his duabus pertractabimus; adiungendo, ob rei momentum, tertium articulum de Actione Catholica. Articulus I. Eleemosyna. 360. — Praenotamen. Ad rectam intdligcntiani praecepti eleemosynae quaedam praenotanda sunt de divisione bonorum temporalium, e quibus elee­ mosyna largitur. Etenim bona possessa alia sunt necessaria, alia superflua. Necessaria dicuntur ea sine quibus vita vel status domini eiusve familiae aut omnino non aut non ita bene conservari possunt. Hinc ad conservationem status non solum pertinent ea, sine quibus quis a statu suo descendere cogeretur (transeundo v. g. a vita nobilis ad exercendam artem, vel diminuendo famulatum, liberalem hospitum exceptionem, filiorum educationem atque provisionem); ve­ roni etiam ea quae decentiae status inserviunt, ut est moderata quaedam de ca­ sibus fortuitis provisio, imo etiam moderata quaedam ad statum altiorem adspiratio. Superflua consequenter sunt quao^domino nullo modo.^neque sibiSieque familiae suae/’ne ad decentiam quidem status servandam, necessaria vel utilia sunt, ecu, ut ait Enc. Quad, anno, «quibus ad vitam convenienter atque decore sustentandam non eget homo » ‘) (n. 31, 32). 361. — Principia. I. Est praeceptum divinum, tum naturale tum positivum, idque grave ex genere suo, largiendi eleemosynam. Naturale quidem, quia dilectio proximi postulat ut proximo non solum veli­ mus bonum, sed etiam operemur, atque ideo ut eius necessitati subveniamus. Positivum patet ex Matth. 25,41-46, ubi multi di­ cuntur damnandi ob omissionem eleemosynae; et in 1 Ioan. 3,17 dicitur non consistere charitatem Dei cum neglectu eleemosynae. Est autem praeceptum grave, quia est praeceptum charitatis; omne autem praeceptum charitatis natura sua grave est quia ordinat hominem in ultimum finem (Ι-ΙΓ, q. 88, a. 2). II. Obligatio huius praecepti dependet et dimetienda est ex NE­ CESSITATE proximi et facultate propria. Constat ex dictis de ordine charitatis, et luculenter patet ex 1 Ioan. 3, 17: «Qui habuerit substantiam huius mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei manet in eo 1 » (». 31). ') .1. Otl.11), p. 191. 316 LIB. II. TRACT. III. CAPUT V. Hoc principium in regulis, quae sequuntur, magis explicabitur. Nota autem: 1° praeceptum non urgere, .s/ alius appareat in promptu jf qui proximo subveniat; nam, si alius auxilium laturus est, auxilium tuum non erit necessarium (ΙΙ-ΙΓ, q. 32, a. 5 ad 3); — 2° non ait obligationem INQUIRENDI egenos, ut eis subveniatur, sed sufficere pa­ ratum esse ad subveniendum egeno occurrenti. Si quis tamen dubi­ taret de extrema alicuius indigentia, teneretur veritatem inquirere. 362. — Regulae speciales. I. Ex bonis necessariis vitae non exstat praeceptum largiendi eleemosynam. Ratio est, quia suam suo­ rumque vitam et incolumitatem quisque potest, imo debet, alienae vitae et incolumitati anteponere; excepto casu quo bonum com­ mune aliter exposceret, secundum dicta n. 357 in fine (n. 31). II. Ex bonis necessariis statui, sub grari tenemur subvenire — proximo nostro in EXTREMA eius necessitate, modo id fieri possit sine ingenii damno, Multo magis ad id tenemur ex bonis superlinis. Ratio est, quia ordine charitatis vita proximi potior est decenti statu proprio. — Nemo autem tenetur ingentem pecuniam erogare aut magni pretii remedia procurare ad alterius vitam servandam; ad id enim neque ad propriam vitam servandam tenetur (n. 31). -Notandum porro est, gravem necessitatem publicam aequivalere extremae necessitati privatae, uti advertit Cardenas, disp. 80, η. 15. III. E.r bonis superfluis debemus largiri eleemosynam ex obii(latione gravi in gravi necessitate proximi; ex obligatione saltem levi in ordinariis necessitatibus eius. Constat quoad priorem partem ex Luc. 11, II: «Quod superest, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis»*); insuper ex 1 Tim. 6, 17-18, et ex 1 loan. 3 (w. 31; II. A., n. 19). — Constat quoad alteram ex eo quod Scri­ ptura indistincte loquitur de necessitate proximi, et charitas urget nos ut, cum facile possumus, pauperum necessitates sublevemus. Ex quibus sequitur aliquam obligationem, saltem levem, certo ad­ mittendam esse; imo cum S. Alfonso \idetur tenendum adesse obli­ gationem gravem : de quo cfr. infra n. 361, q. 1. 363. — Resolutiones. 1° Non sedum pauperes fideles et pii, sed etiam peccatores, infideles, peregrini sublevandi sunt; charitas enim omnes homines complectitur. Nihilominus in pari necessitate fideles, pii, cives. omnesque magis conjunct i prae ceteris invandi sunt (». 32). SS. PrttreH et antiqui theologi siu*p<‘ hunc locutu idhnaint, *cd, nttento textu originali haec rerba |*otiua tdimlflcant non tam externe vnwi ami:x. Thcoi. Mor, · I. IS LIB. IL TRACT. III. CAPUT V. QUA ER. 2° Quanta eleemosyna largienda sit pauperibus. Resp. 1° In gravi cel extrema necessitate taiitnni erogandum est, quantum sufficit ad eam necessitatem pro tempore levandam. Intellige semper eum ea restrictione, quod id fieri possit sine ingenti damno, iuxta dicta n. 362, II. 29 In communibus necessitatibus non tenetur dives eleemosynam omnibus pauperibus occurrentibus dare, sed aliquando tantum; neque totum superfluum, sed partem dumtaxat; praeceptum enim non obligat singulos divites in solidum, sed omnes communiter pro rata parte, ita ut, si singuli ex parte contribuant, communibus necessitatibus satis provi­ deatur. Unde iuxta S. Alfonsum aliosque generatim loquendo proba­ biliter satisfaciunt divites, si ex redditibus annuis quinquagesimam saltem partem seu 2% erogent; sed in minori proportione, si ingentes essent annui redditus (n. 32; II. A., a. 19). Haec autem norma videtur potius intenta de eleemosynis manualibus, pauperibus unius loci tribuendis; quatenus si ditissimi ibi hoc sensu quotam etiam minorem largiuntiir, generatim sufficienter communibus necessi­ tatibus pauperum istius loci provisum erit. Si vero eleemosynam sumamus pro complexu quarumvis subventionum quae quovis modo sive immediate sive mediate quibusvis pauperibus elargiendae sint, tunc, nostris temporibus, quota multo maior eaque tanto maior, quanto pinguiores sunt reditus, statuenda videt ur, ('fr. Vermeersch. II, n. 108. Quaer. 3° Λη satisfiat praecepto largiendi eleemosynam, si indigenti aliquid mutuum vel commodatum detur, vel vendatur dilata solutione. Resp. Dist. Affirm., si proximus indiget solo usu rei, vel si indiget ipsa re, sed tunc tantum, cum alibi bona habeat vel postmodum exspectet; (plia tunc non est simpliciter indigens, atque ideo neque adest obligatio simpliciter dandi. -------Negat., si proximus simpliciter pauper est; quia tunc urget praeceptum eleemosynae; eleemosyna autem ex S. Scriptura et· SS. Patribus denotat donationem absolutam; ergo dandum est gratis (lib. 3, n. 520. q. 5). .S’ C II 0 L I 0 N De recto usu bonorum su perfluorum 1). Quamvis uti ex supradictis patet non cuncta superflua in eleemosynas impendenda sint ita ut in indigentium dominium transeant, nihilominus attento charactere etiam sociali dominii privati, non tantum ex charitate verum etiam ex iustitia sociali aliquo modo in aliorum utilitatem cedere debent. Domino enim iam nullo modo vere utilia esse possunt utpote ei ') Cfr. immrn. < ss li I. p. 03-70. Or rrrto um Imnnrum ili Mi>u-tUa»rn I ennrrrsrh (1935). OPERA CIIARITATIK PROXIMI 349 superflua; dum per eorum cumulationcm disproportio illa socialis in bo­ norum distributione obfirmatur quam testante etiam Enc. Quadragesimo .limo ingens multitudo proletariorum ex una, quorumdam praedivitum iugentissimae opes ex altera parte, aperte demonstrant etsi proprie dictus pauperismus diminutus sit ’). Quoad modum vero quo superflua cuncta in aliorum bonum cedere debeant, id prudentia quaedam socialis ex lo­ corum et temporum adiunctis discernat oportet. Postquam debita pars iuxta dicta supra in varia opera misericordiae pro bono spirituali et tem­ porali proximi, ergo etiam in bonum Ecclesiae eiusque extensionis impensa fuerit, cetera servatis legibus et tributis socialibus adbibenda sunt in talia opera quibus etsi cum emolumento proprio, etiam aequae bonorum distri­ butioni favetur; concurrendo etiam pro viribus ad eam societatis consti­ tutionem (piae natura sua huic distributioni magis prodest. Largiores impendere proventus ut quaestuosae operae commoditas abunde fiat modo ea opera ad bona vere utilia comparanda insumatur, illustre ac temporum necessitatibus apprime aptum opus virtutis magnificentiae esse censendum Enc. Quadrag. Anno ex principiis S. Thomae deducit1). Articulus 11. Correptio fraterna ’)· 365. — Duplex est correptio delinquentis: una auctoritativa sive judicialis sit sive extraiudicialis, (piae fit a persona publica iurisdietionem et potestatem poenalem habente (pia tali et tendit in bonum commune ‘); altera, fraterna, cuius linis est emendatio delinquentis, non utens coactione, sed simplici admonitione: quapropter est actus charitatis. Ad ultimam reduci potest illa correptio paterna quae a Superiore tamquam patre ad eumdem finem instituitur. Quare ea iptae dicemus de correptione fraterna, valent et de paterna hoc sensu intellecta, paucis suo loco adieetis. Correptio fraterna definitur: Admonitio proximi, qua quis nititur rum a peccato commisso revocare, vél a committendo cohibere. Admo­ nitio fieri potest variis modis: docendo, hortando, obiurgando, etc. -------- U/. -v, Crv) ') Cfr. I. t.S. (11131). p. 108. -iL·-itt. UtCfr. I .I.S. (1031), P. IDI. »«*Z. tc by v ') Cfr. S. Th.. 11-11. · crsMUin criminalem (et tunc diri potent hidldali* pnwlpnr mcdlcliudbd. Correptio extniludidalh M’enda ellam paterna dlelttir: ne tamen confundas hanc paternam correptionum» quae auctoritatha <>t. cum alia in textu memorata. <*fr. Noval. /)< /Voreeuômt, n. 783 et 781 ς Sole. De dfl. rt prfuix, »». 29(1-301: Clielodl. ./n.< /xx-n/r/r, n. 55 et 121: Vermeersch, Op. nuir,t II. n. 112; cfr. Infra n. 309. 350 LIB. II. TRACT. III. CAPUT V. Porro quum interdum, omissa correptione fraterna, peccatum denuntiari debeat Superiori, dicemus: 1" de ipsa correptione froterna; 2° de denuntiatione Superiori facienda. § I. - Correptio eraterxa ipsa. 366. — I. Exsistentia praecepti. Exstat praeceptum divinum, naturaie ac posit irum, idque c.r genere suo grace, corripiendi proximum correptione indigentem. De. praecepto naturali constat, quia, si sub­ ventio, qua depellitur externa proximi egestas, cadit sub praecepto naturae, multo magis ea, qua repellitur proximi peccatum, cuius remotio magis pertinet ad charitatem, quam remotio damni corpo­ ralis. De praecepto positivo constat ex Eccli. 19. 11: «Corripe proxi­ mum... ne forte iteret », et Mattii. 18, 15: «si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum...; si te audierit, lucratus oris fratrem tuum ». — Est praeceptum grave, quia est, praeceptum charitatis, quae natura sua sub gravi obligat (I-II. q. 88, a. 2). II. Materia praecepti. Materia necessaria huius praecepti est omne peccatum mortale, in quod proximus aut lapsurus est, aut iam incidit, et nondum emendatus est. Ratio est, quia peccatum mortale privat proximum vita spirituali, eumque proinde in gravi miseria constituit; colligitur insuper ex verbis Christi, (pii correptionem praescribit ad lucrandum fratrem perditum (n. 34; II. A., n. 20). Ad haec, correptio tanto strictius obligat quanto gravius no-jUf-*· ^scitur esse peccatum, etiam soli peccanti perniciosum. Peccati venialis correptio raro obligat nisi ^parentes 4iliosque . Superiores; imo fieri potest ut Superiores religiosi sub peccato niort^*i4“Atali veniales subditorum culpas corripere teneantur, eum tales sunt «.^^-quae graviter nociturae sint communi observantiae (n. 34, 35: n. a., n. 22). —IH. Conditiones obligationis. Ut praeceptum correptionis obliget, t-ees praecipue requiruntur conditiones, nempe: 1° ut habeatur notitia moraliter certa de peccato commisso, aut de eius committendi probabili periculo; aliter namque temeraria ac contumeliosa esset correptio; 2° ut spes fructus e.r correptione affulgeat; nam linis eius est proximi emendatio, quae si desperetur, remedium frust ra adhibetur; 3°ii£.-.~Vy ccssitas correptionis ut proximus resipiscat aut periculum evitet; Notanha. 1" Quoad certam notitiam: Nemo aliorum vitam inqui­ rere debet, nisi Superior, eum probabilia subsunt peccati commissi vel committendi indicia (lib. 3, n. 369, dub. 2). OPERA CHARITATIS PROXIMI 351 2° Quoad spem fructus: a) Non requiritur ut statim speretur emen­ datio, sed sufficit, quod decursu temporis speretur·, quare si, adhibita aliquoties correptione sine fructu, remaneat spes in futurum, non desi­ stendum est a correptione. — b) Tn dubio num profutura sit an nocitura, uon est facienda, ne male cedat; nisi proximus sit in periculo mortis: quia tunc damnum ex omissione correptionis est certum et irreparabile, aeterna nempe damnatio, damnum vero ex correptione est dubium; aut timeatur ex omissione corruptio aliorum in tide aut moribus: damnum enim plurium praevalet damno unius. — r) Γη dubio denique de profectu, quando certitudo habetur quod non sit 'nocitura, facienda est; effulget enim spes sine periculo noxae. 3° Quoad necessitatem correptioni*: Haec exsistit, si improbabile sit quod proximus ex seipso resipiscat aut periculum fugiat, et non adsit alius aeque idoneus, qui corrept urus est (n. 38, 39, 42 in fine). Tamvero, necessitas correptionis non raro evenit, cum multi pecca­ tores de eorum statu non recogitent, ideoque ad meliorem frugem revo­ candi sint; vel externo aliquo periculo retineantur a quo peccator ipse difficulter■■■ΜΙ**-se extricare - j- -» wl* valet, - — - ■<- i nisi■ · - admoneatur ·<* «»■■■· —— — et adiuvetur. · *" — · IV. Subiectum obligationis. Omnes homines, dummodo idonei sint, tenentur ad correptionem: Superiores tamen strictius ceteris: episcopi ft parochi st rietissime. Ratio primi est, quia hoc praece­ ptum est de iure naturali: quare, sicut unicuique mandavit Deus proximum diligere, ita etiam peccantem corripere. Ratio secundi est, quia tenentur ex officio consulere bono subditorum: ideo gravissimae comminationes illis fiunt in Ezeeh. 33,8 et 31. 1-10. Ratio tertii est, quia accedit t itulus instil iae propter stipendium (lib. 3. n. 360. duh. 1). Nomine Superiorum continentur non solum animarum pastores, verum etiam parentes respectu filiorum, mariti respectu uxorum, tutores respectu minorennium. praeceptores respectu discipulorum, domini respectu famulorum, confessorii respectu poenitentium, con­ cinnatores respectu auditorum, etc. (n. 10). V. Ordo servandus. Ordo regulariter in correptione servandus est, quem Christus praescripsit, ut nempe peccator 1° admoneatur secreto, absque ullo teste; idque non semel tantum, sed pluries, quamdiu adest spes fructus; 2° si iste modus inefficax fuerit, adhi- beantur unus vel duo testes, qui prodesse possunt: 3° si cassus fuerit ’<4? modus, denuntietur Superiori, ut ipse corripiat. Constat -u. tum ex Matth. 28, 15; tum ex iure naturali, ut consulatur quantum fieri potest famae et honori proximi. Verumtamen emendatio prae­ ferenda est famae et honori. Dixi regulariter; nam interdum hic ordo praetermittendus est, ut statim Superiori peccatum denuntietur. De hoc autem vide § II. 352 LIB. 11. TRACT. III. CAPUT V. Vi. Modus corripiendi. I't correptio prosit, modo convenienti fieri debet, videlicetA-iim prudent ia et charilatis affectu, atqueHjiverso modo secundum conditionem personarum, Nam inferior ple­ rumque prius increpandus, postea, mansuete hortandus est: aequalis amice commonendus, superior humiliter rogandus est. Prudentia autem exigit ut attendatur opportunitas tcmporit. Unde: a) si credatur postmodum ad futura melior occasio, vel spe­ retur maior utilitas, licçt^orreptioueni^ditïerro. b) Licet quandoque exspectare peccati iteFat lonein, si aïïlfer*non sit proba bilis spes verae emendationis, et hoc modo speretur firmior conversio. VTT. Causae excusantes a praecepto correpiionis fraternae prae­ cipuae sunt: 1° in habilitas personae, e. g. ob iracundiam, impruden­ tiam; 2° desperatio emendationis; 3° dejectus opportunitatis; 1° peri­ culum gravis damni pro corripiente, quia charitas regulariter non obligat cum tanto incommodo (n. 38, 39, sub I) *). Grave incommodum non semper excusat: nam excipitur 10 eam extremae necessitatis, nimirum si esset aliquis corripiendus in fine vitae, ita ut credatur, nisi admoneatur, moriturus in peccato; tunc enim, si spes sit fructus, urget praeceptum, etiam cum periculo vitae; patet ex ordine charitatis. Excipiuntur 2° Superiores, qui in gravi subditorum necessitate ob magnum incommodum non excusantur: imo Pastores animarum tenentur tune eum periculo vitae subditos corripere, tum ob officium, tum ob stipendium, quod recipiunt. Adbaec, concinnatores ex munere suo tenentur peccata publica reprehendere, propter bonum commune, etiamsi nulla affulgeat spes emendationis reorum. Quin etiam ad hanc publicam correptionem tenentur cum periculo proprii damni, dummodo tamen aliquis fru­ ctus speretur, saltem in aliis, et maius damnum commune non ti­ meatur (n. 39, 10). 367. — Resolutiones. 1° Si putari prudenter potest peccatorem non relapsurum, sed brevi sua sponte ad meliorem frugem rediturum esse, cessat fraternae correptionis obligatio ’(n. 39, sub. I). 2" Si prudenter timetur ne correptio rem peioret, tantum abest ut adsit obligatio corripiendi, ut potius sit obligatio silendi, nisi simul aliorum damnum interveniat. 3° Non tenetur miis corripery hominem sibi ignotum et. extraneum, quem videt peccantem aut audit blasphemantem: quia, cum ignoret l) <'orr*'i>ti«» iudicinllfi non rnt oinltt<*nda propter turbatIonem cilW, qui corripitur; tum (iul»i, «I ima «pont*· omondtiri non vult. cogendus eat pvr poena* ut invcarr desinat; tum nul·, -i Incorrlgi bilis est, providetur bono communi, dum servatur ordo Iustitiae et ιιηΐιικ exemplo ulli deterrentur. Undo Index non pnudennlttit ferre sontcntlmn condemnat IoiiIn In pivrnntctD. propter timorem turbationis Ipsius vel etiam amlcpnirn chw. Hn S. Thomas, IMI, «/. 33, ο. «, eius ingenium, facile timeri pittest malus exitus. Excipe tamen, si peri­ clitaretur honor Dei vel salus aliorum. t" Homo privatus, (pii ex pusillanimitate aut timore correptionem omittit, paratus tamen ad eam faciendam, si sciret earn efficacem fore, venialiter tantum peewit (n. 37). 5° Scrupulosi ordinarie excusantur a correptione facienda: quia ne­ cessaria discretione carent. 368. — Quaestiones. Quaer. 1u J.n peccatum materiale commissum ex ignorantia tx vincibili, sit materia necessaria correptionis. /6··ψ. Certo materia necessaria correptionis vel saltem monitionis l) tam pro privato quam pro Superior? est: 1° peccatum materiale quod , nocet ipsi ignoranti, puta ubi agitur de rebus necessariis nécessitai*· medi» ad salutem, vel ζ tieile deponeretur ignorantia postea sublata, ita ut talis in gravi periculo peccati formalis const it neretur ?*quod ultimum maxime attendendum est - · c in peccatis contra ius naturae, v. g. in materia luxuriae, quia in iis igno­ rantia non solet perdurare; 2° peccatum materiale quod est in damnum vel scandalum aliorum; 3° peccatum materiale quod contmriatur honori Dei, puta blasphemiae quas quis profert ignorans sensum eorum. — Dein in omni casu, etiam ubi agitur de laesione iuris positivi humani. Superio­ ribus incumbit otllcium monendi subditos; ipsi enim ex officio tenentur subditos docere. Haec ergo obligatio incumbit parochis, confessurus, parentibus, magistris etc. Num autem extra casus praedictos peccatum materiale pro omnibus .sit materia necessaria correptionis, eum distinctione respondendum vi­ detur. 1° Si est contra ius naturale, alfirmaudum est, quoties agitur de iure naturali absoluto, non nitente aliquo facto humano v. g. contractu. Ratio est quia actio est intrinsece et absolute mala. 2° Si agitur de iure divino positivo, pariter affirmandum. ob re­ verentiam debitam erga talem legem. 3" Si est contra ius humanum vel ius naturale, facto humano in- — nitens, disputatur. Sententia probabilis negat obligationem. saltem sub gravi, dummodo absit scandalum vel damnum tertii; quia nihil intrinsece malum committitur nec urget ratio specialis reverentiae, sicut pro lege divina (n. 3(1). Quaer, 2" .Iu Superiores u inquam corripiendi sint a subditis suis. llrxp. Affirm.. si correptione indigeant ; quia tenemur omnes diligere; quare strictius obligantur subditi, quam alii, siquidem magis debent Superiores suos diligere. Attamen correptio facienda est eum humilitate h IHrtiiin <*t : rr/ Milhm tiinnibmiin; in inmtmdl proximum vol υ\ otflrlo ehnritatfc denndi iinn»rnnlfM nut μίπηΙιιΙιι et dnmnn proximi romorvtldl. vel cx <»ΠΙ<Ίο honorem lh»i pro· movendi. I *ο LIB. 11. TRACT. IU. CAPI T V. et prudentia, obsecrando potins quum increpando, et. occulte, ut cum fructu fiat, iuxta 1 Tini. 5, 1: «Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem ». Excipe tamen, si Superioris peccata publica essent et scandalosa; tunc enim publice a subdito redarguendus erit. Ita communiter (n. ill). 369. — Praenotandum. Uti dictum est supra, in correptione fraterna regulariter ordo servandus est a Christo Domino traditus, ita ut peccatum nonnisi post secretas monitiones Superiori manifestetur. 1 nterduin autem peccatum, omissa correptione fraterna, stat im Superiori denuntiandum est. Denuntiatio sicut correptio duplex distingui potest, aut enim est judicialis aut evangelica. Denuntiatio iudicialis est aut facultativa aut obligatoria. Facidtativa in hire canonico, ea est quae lit, ad‘satisfactionem petendam vel ^damnum sibi resarciendum vel etiam^studio iustitiae ad alicuius scandali vel mali reparationem (can. 1935, § 1). Dicitur simpliciter iudicialis. Obligatoria habetur, quotiescumque ad id quis adigitur sive lege ’) vel peculiari legitimo praecepto, sive ex ipsa naturali lege ob fidei vel religionis periculum vel aliud imminens publicum nudum’) (ibid, ξ 2). Dicitur etiam canonica. Utraque fit Superiori tamquam iudici, vel saltem tamquam Superiori, indeque tutori boni communis vel inno­ centis. Quare directe de ea hic non agitur. — Denuntiatio evangelica jy est quae fit Superiori tamquam patri, ut paterno alïect.u reum corripiat ad eius emendationem. De hae tantum denuntiatione hic agimus. 370. — Principium. Omissa correptione, stati m facienda est de­ nuntiatio, quoties denuntiatio necessaria est ad oblinendum bonum, praevalens funiggiopi famae pro.rimi apud Superiorem camque cohn nestans. Iloe autem obtinet : 1° Si peccatum vergit in damnum alterius innocentis, maxime si in damnum communitatis, ct alio modo tute averti nequit, e. g. coniti- ratio, aliorum corruptio; defensio enim innocentis, imprimis vero communitatis, ab iniuria nocentis praeponderat damno nocentis. Quare in communitatibus, quando agitur de ) si (piis certissimus eet monitionem suam nihil profuturam (n. Il; lib. 1, n. 240-242). 371. — Notanda. 1° Patet crimen deferri posse Superiori, si publicum seu notorium est; eo ipso enim fama proximi amissa est. 2° Supponitur in iis quae diximus et dicturi sumus, Praelatum cui tint denuntiatio esse sufficienter prudcidun: quia si Praelatus imprudens est, line regulae non valent, cum in hoc casu ex denuntiatione maiora mala linienda sint. In ordinibus autem bene institutis Praelatus praesu­ mitur prudens (lib. 4, n. 245). 3° Post denuntiationem evangelicam circumstantiae possunt esse tales ut Superior habeat ius vel obligationem declarandi denuntiaturi eum teneri ad denuntiationem canonicam, ita quidem ut aliquando eam ipsi etiam praecipere possit. \ ermeersch, n. 117. Secus autem Superior tenetur legibus secreti commissi, de quibus cfr. infra n. 1001. 372. — Quaestiones. Qvaer. 1° -1» liceat peccatum occultum, communitati non perniciosum, deferre Praelato ut patri, omissa corre­ ptione, quando pro fratris emendatione sic MAGIS EXPEDIRE ridetur. liesp. Affirm.: quia potior est fratris emendatio, quam fama eius; unde, ut finis correptionis tutius et efficacius attingatur, fas erit ordinem, qui secundarius est, praetermittere (lib. 4, n. 213). Haec sententia cumprimis valet pro communitatibus religiosis. In hisce plerumque praestat culpas religiosorum, si nondum emendatae sint vel relapsus timeatur, sine secreta monitione deferre Superiori; quin etiam, si de gravi peccato agatur, necessarium erit; tum quia Superior aptiora remedia adhibere potest; tum quia timendum est ne alias denuntiatio omnino omittatur, si post correptionem facienda esset; tum quia peccatum saepe erit in damnum communitatis, secue non Iam liene cavendum (lib. 4. ». 245; II. A., tr. 13, ». 74). Demum ipse denuntiator operam dare debet ut ex sola charitate procedat, ipsius delinquentis et communitatis bonum semper intendens; insuper, ut nihil exaggeret. QUAER. 2° .1/1, s·/ reus iam emendatus sit, possit adhuc denuntiari Praelato. Hesp. Si constet fratrem plene emendatum esse, neque exsistere probabile periculum relapsus, non notesj; quia time cessavit motivum denuntiandi. Ob eamdem rationem si Superior immediatus ex se solo possit delinquentem emendaro, ita ut ipsi nullum periculum relapsus, neque 356 LIU. II. TRACT. III. <ΆΙΊ Γ V. alteri vel communitati ullum periculum damni immineat, non potest delictum manifestare Superiori mediato (n. 12; lib. 1, n. 211). * Quaer. 3° Quaenam possit Praelatus praestare cx denuntiatiouf sibi facta ut patri. Priusquam ad correptionem procedat, debet: «) dela­ toris ingenium attendere, num et quousque Iule dignus sit; b) ipsum denuntiatum patienter audire; nam defensio unicuique iure naturali debita est; e) cavere plerumque ne denuntiatus delatorem suum agnoscere possit; qisi4necessitas aliud exposcat. 2° Correptionis causa poterit: a) moderatas poenitentias iniungere delinquenti, quae neque infamiam inducat, neque delictum manifestent, si grave est; b) subditum ab officio aut a loco removere, si fieri possit sine infamia; e) delictum uni vel aliquibus consultoribus manifestare, si necessarium indicet ad remedium maiori cum fructu ac securitate adhibendum; d) eum graviter reprehendere coram duo­ bus vel tribus testibus, ad maiorem eius confusionem et commo­ tionem; e) fidelem socium designare, qui sontis actiones exploret ac Praelato deferat, si Praelatus, post correptionem factam, vigi­ lantiam necessariam putet; quem ad finem poterit eidem socio ali­ quam suspicionem indicare de fratre sibi commisso: et alia huiusmodi. Nulla horum excedant limites correptionis paternae. Ita plurcs Doctores. — Articulus III. De Actione Catholica. 372 bis. — I. Notio. Act io Catholica est collabpratio cum iv a stolatu hierarehico ex parte laieoriim, secundum normas a Saucia Sede datas organizata; seu, ut verbis Pii XI utamur: « Christi fi­ delium apostolatus qui, ducibus Episcopis, adiutricem Ecclesiae Dei operam praestat, et pastorale eius ministerium quodammodo com­ plet » l). Haec est Actio Catholica sensu stricto sumpta; sensu enim *l Epi-t. tui Curti. van 10« v, 15 Xuk. 1028 (.4. .1. .S. [1928 ]. p. 2011); Epi»t. n. 137; Dorsiu, L* Appel du Pape tntr fair*. Anliinidvertendum quod definitio et orgnnNitio Aetioni» Catholicae ceitam evolutionem drnioiwtmt; hIc nomlnutlm exprc*do « participâtlo in apostolntu htcrarchlco » Initio saepius usi­ tata iiltlniii temporibus passim derelicta est et mutatu In « eollnborutIonem ». ’) Mftllh. 6. 10; 0. 38; I Tim. 2, 1-4, >) Col. I. 21; 2 Cor. I. 10. ’) Mnttb. h, 16; 1 IVtr. 2. 12: I Cor. 10. 32. 4) Mntth. 10. 32; Col. I. 6. *) Matth. 25. 3110; Hom. 12. 13-21. ·) Cfr. C.uerry. /. r., p. 67-59; p. 259-271. 358 MB. Π. THACH.'. 111. CAPUT V. Quae tumen obligatio diverso gradu et forma exsistit pro diversitate personarum, locorum et temporum; sed generatim hodiedum maior est, ob defectum numeri sufficientis Sacerdotum et ob difficultates (piae saepenumero impediunt ne isti ad singulos fideles et ad societatem laicismo infectam accedant, tandem ob necessitatem vel opportunitatem variorum operum quae sine concursu Lucorum a solo clero sustineri nequeunt. Ideo hodie etiam Actio Catholica stricte sumpta necessaria est. III. Obiectum. Quia .ypostolatus hierarchiae pellicitur per exer­ citium triplicis potestatis ‘’magisterii. ministerii et. ^regiminis: ideo etiam Anostolatus laicorum triplex, habet olriecLum quatenus hierarchiae auxilium suum praestare debet, ut ipsa trinam illam pote­ statem suam perfecte exercere valeat. Hinc: 1° Quoad potestatem magisterii, apostoli laici debent esse do; ctrinae catholicae testes, defensores, propagatores, Testes, maxime per vitam exemplarem; defensores, contra laicisationem vitae pu­ blicae, et contra apostolos diaboli pro vita usine Deo»; propaga­ tores, per doctrinam christianam iuventuti tradendam, ope etiam alicuius sodalitii pii ad hoc instituti1); per scholas catholicas1), aptis magistris etiam laicis ad hoc in unum collectis3); per publi­ cationes, sive de re religiosa, sive de quacumque alia re, sed spiritu catholico imbutas; per auditiones radiophonicas et exhibitiones cinematograpIdeas bonas, malis oppugnatis '); per defensionem pu­ blicae moralitatis, in vestitu, in stationibus balneariis, etc.; tandem per omnem actionem missionariam * *). 2° Quoad potestatem ministerii, apostoli laici procurare debent sanctificationem populi Christiani, promovendo vitam sacramentalem, liturgicam, spiritualem omnem. Hinc: a) Cum Sacerdote curent ut sacramenta Baptismi, Confirmationis, Eucharistiae, Poe­ nitentiae rite suscipiantur; ut infirmi Extrema Unctione tempe­ stive donentur; ut vocationes sacerdotales et missionariae prudentei foveantur; ut matrimonia valide et licite ineant ur, oppugnando for­ titer concubinatus et matrimonia mixta. Promoveant quoque con­ gressus et processiones eucharistieas, adorationes, etiam nocturnas. b) Foveant assist eut iam Missae in diebus tam fest ivis quam ferialibus ·); observantiam abstinentiae ab operibus prohibitis diebus festis, et legis ieiunii et abstinentiae; pia opera pro conficiendis or*) Cfr. can. 1333, I I. *) Cfr. can. 1375; Eno. Divini iUiim Muuidri, 31 Deo. 1920, uhl schola cillhollca prove· hcndii ac tuenda vocatur i pottalmum A. <’. munus », J. J.S. (1910). p. 79. 3) Cfr. Eno, concreta seu principia christiana quibusvis vitae modernae conditionibus applicans, ita ut nulla se­ paratio seu mera iuxtapositio inter praxim religiosam ceteramque vitae humanae activitatem inveniatur. Tandem Collect ira esse debet. ita ut omnes eiusdem conditionis personae in communi influxum suum mutuum in proprium ambitum exercere addiscant. Huc maximopere spectat actio iurenilis, inde a tenera aetate in variis sectionibus pro diverso sexu diveraaque conditione sociali pro tota juven­ tute, ut operaria, agricola, civili, uni versit aria instituenda. Finis eius primarius est invent utis educatio religiosa, moralis, socialis, per perfectam instructionem in doctrina christiana atque exercitium omnium virtutum, praesertim vero charitatis, castitatis, obedient iac. mediante pietate eucha­ ristica et mariali. Methodus non debet esse mere theoretic» seu intelle­ ctualis. sed prie valenter praetica, ita ut adolescentes sese continuo in vita christiana profitenda exerceant, in exemplum aliorum: quos paulatim ad Christum adducentes futuro apostolat u iam initiari incipiant. Exercitium Apostolatus tale sit, ut singula centra socialia, velut ope­ rariorum, agricolarum, negotiatorum, herorum, intellectualium, per apo­ stolos laicos in unum conjunct os atque ad idem illud centrum pertinentes, continua irradiatione christianizentur. Qua in re magna methodi diversitas (‘fr. Enr. <'ontiuMi. 21 l>cc* 1930. ubi nuxllhim nb Λ. <’. hlucc iu Tobu* pnuMandum dhrrto recolitur. J. J.x. (1930). p. ΛΗΙ. 3G0 LIB. Π. TIIACT. HI. CAPUT V. servanda est pro propria cuiusque coetus indole; salva semper eolidariotale ilia qua omnes se.se invicem libenter adjuvant iuxta ordinem charttatis « in consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem Corporis Christi » (Eph. 1, 12). 2° Coordinatio seu organisatio apostolatus laicalis requiritur. Est enim collaborat io in apostolat u hierarchieo qui et ipse organi­ sai us est; hinc pari passu cum organisai ione hierarchic» procedere debet nec concipi potest nisi in quadro hierarchico; secus laid du­ plicem suam missionem, formationis ad apostolatnm ipsumque apostolatum, sub dependentia ab hierarchia rite adimplere nequeunt. Accedit quod illorum apostolatus debet esse universalis ita ut totum mundum Christo lucri faciant; quod iterum solis unitis viribus obti­ neri potest. Forma coordinationis aliquo saltem modo paroecialis, semper dioecesana esse debebit, ut tandem in interdioecesanam et nationalem ex­ crescat. Principalis membrorum divisio erit virorum et mulierum atque in ordine ad formationem ad apostolatnm adolescentium utriusque sexus. Evitandum ne sub coordinationis praetextu nimia eentralisatio nimiaque uniformitas seu uniticatio, qua spontanea operum sutïocetur evolutio, imponatur. Sed unitas, praoprimis adsit convictionum atque adspirationum, quae continuo secundum ordinem stabilitum in mutua charitate attpie in submissione erga S. Sedem et Episcopatum ad effectum dedu­ cantur. Tandem perbone pro diversis regionibus, salvis essentialibus, speciales formae et ordinationes iuxta diversas traditiones et adiuneta particularia dari possunt *). V. Habitudo ad alias actiones. Actio Catholica alias actiones pro diversa ipsarum natura rerumque adiunctis aut suas facere aut tamquam auxiliatrices admittere aut mere spiritu catholico pene­ trare curabit. In specie: 1° Aelio religionum laicaliiim, sive vitae mere contemplativae, sive vita< * mixtae adhaerent, manifesto est actio auxiliatrix maximi momenti, quatenus religiosi orationi * et poenitentia in vita contem­ plativa, instructione, aliisque charitatis operibus in vita activa, modo organizato cum aliis laicis apostolatnm exercent. Hinc A. (’. facile eorum auxilium implorabit in praeparanda inventute ad apo­ stolatus exercitium. 2° Actio associationum piarum saecularium facile apostolica esse potest; ex natura enim sua hae associationes nequaquam excludunt necessario omnem apostolatnm. imo saepe eum expresso admittunt. Qua in re non tantum ad Codicem I. ('. (can. 701, 702, 707), verum *) Ita dhcrto l’hw XII Iu Allocutione Inihlla f> Sepi. Hilo. z|. ζί. S’. (1041))» p. 3G2. OPERA CHARITATIS PROXIMI 361 etiam ad Statuta particularia, ab Ecclesia approbata, at tendendum est. Ita de facto non tantum tertii ordines sacculares, verum etiam plures aliae associationes piae, uti congregationes mariales et archicoiifraternitas S. Eamiliae Leodii erecta, lateqne per orbem diffusa, perfectionem cliristianam .in saeculo prosequendam vel etiam varias alias apostolatus formas pro fine specifico habent. Ipsarum relatio ad A. C. duplex esse potest. Primo loco iam eo ipso quod sodales suos ad perfectionem cliristianam educare, intendunt, apostolatnm exercent, qui quidem primo loco omnium virtutum exemplo coli debet; hoc ergo respectu tales associationes velut fundamentum atque cardo sunt omnium istorum operum quae A. (’. sub respectu apostolatus in unum quoddam corpus colligere studet ; atque saltem tamquam Actionis Catholicae organa auxiliaria eaque maximi mo­ menti habenda sunt. Deinde tamen eae societates quae praeter pro­ priam sanetilicationem etiam opera apostolatus pro line habent sub ductu sacrorum Pastorum exercenda, iam per se ipsas verae Actionis Catholicae associationes dici poterunt, si uti tales ab auctoritate ecclesiastica agnoscuntur atque in organisationem A. C. vel cum aliis societatibus foederat i ve vel modo dependenti ab aliquo coetu primario assumuntur *). Unde inter eas et A. C. omnis zelotypia falsaque aemulatio vitanda, atque charitas et concordia tum mutuis auxiliis quam aequa operum distributione, collatis consiliis, imo paetis initis, fovenda est. 3° Actio socialis· varia est : oeconomica eaque instituta tam se­ cundum civium ordines quam secundum varias professiones: dein charitativa. culturalis; aliquando primarie religiosae, aliquando mixtae, aliquando primarie temporalis indolis erit. Si primum, ut v. g. apostolatus maris, organa interna subordinata et partialia A. C. fieri poterunt; si secundum, ut organisatio classium seu ordinum inter cives, cura infirmorum et pauperum, artio culturalis per bi­ bliothecas, radiophonicas auditiones, cinematographa. practice me­ lius organisai iones auxiliatrices erunt; si tertium, ut organisationes professionales, necessario nonnisi tamquam actiones auxiliatrices ceteroquin utilissimae admitti possunt. 1° Actio politica materiam mere politicam atque mixtam com­ prehendit. A. C. ut sic non debet sesc immiscere quaestionibus mere politicis, sed tamen ipsius est membra sua docere obligationes po­ liticas. Prius patet ex diversitate, alterum ex subordinatione finium et identitate subjectorum ; membra enim A. C. sunt simul etiam h Hoc innnin<*!n. Frnotua disputationis ! indirecto: 2° quo effi­ cacius movet in proximi ruinam: ideo malum exemplum sacerdotis aut religiosi regulariter efficacius in ruinam aliorum tendit, quam malum exemplum laiei; 3° quo gravior est ruina proximi: qua ratione imprimis nefandum est scandalum, quo innocentes animae puero­ rum et adolescent ium corrumpuntur. F è*Dictum est: mortale ex genere suo; nam ex triplici capite pot est esse peccatum veniale tantum, videlicet: 1° ex defectu sufficientis deliberationis; 2° ex levitate influxus quem actio exercet in proximi ruinam; e. g. si quis pravum exemplum det personis quas novit non multum inde commoveri ad peccatum; 3° ex levitate materiae, ni­ mirum si altori praebeatur occasio committendi peccatum veniale tantum (n. 11; Konings, n. 292). Nota. 1° Peccatum ex genere suo veniale, v. g. si sacerdos semiebrius esset, potest aliquando grave scandalum praebere; et e converso, peccatum ex suo genere mortale potest nonnumquam leve tantum scan­ dalum dare. 2° Dicta per se valent etiam de scandalo dato per actionem quae de se indifferens est, sed speciem seu similitudinem mali prae se fert. At tunc, si ratio agendi exponitur, scandalum evadit mere accept uni. de quo cfr. infra η. 382 sqq. II. Scandalum activum tam directum quam indirectum est speciale peccatum CONTRA CHARITATEM; insuper scandalum directum et proba­ bilius etiam indirectum est peccatum contra illam VIRTUTEM AD QVAM LAEDENDAM movet: scandalum autem DIABOLICUM saepe addit pec­ catum contra CHARITATEM Dei, «piatonus facile ex vero odio Dei procedit. Dico 1° est speciale peccatum contra charitatem: «plia directe opponitur tum^aedificationi proximorum, tum^correptioni fraternae, qua tenemur proximum a peccato removere; unde, sicut correptio est praeceptum speciale, ita peccatum ei contrarium speciale pec­ catum erit. Dico 2° est peccatum speciale contra illam virtutem, ad (piam laedendam moret: quia quaelibet virtus non solum prohibet ne actus illi contrarios ipsimet ponamus, sed etiam ne alios ad eam violandam moveamus. Haec porro valent non solum de scandalo directo, verum etiam de indi­ recto; quia in moralibus voluntarium directum et indirectum ad eamdem spe­ cient pertinent. Id ab omnibus admittitur quoad pisvatum contra charitatem: plvriqiio autem moderni auctores negant in scandalo indirecto haberi peccatum contra virtutem ad quam laedendam proximus movetur. Ratio eorum est, quia rclat<« ad hanc virtutem adest mera permissio voluntati». At hoc negandum vi- 368 jL ‘ «tu LIB. II. TRACT. III. CAPI T VI. detur; nam in scandalo indirecto voluntas non solum non impedit violationem virtutis, sed tit causa (utique moralis) huius violationis1). Hinc violatio virtuti* iit ei in causa voluntaria; hoc autem suillcit ut effort uh iste, sive reapse obtineat, sive non, novam speciem inducat, idque istius virtutis ad cuius laesionem mo­ vetur; quum quaeque virtus non solum prohibeat quae ei directe, sed etiam «piae ei indirecte adversentur2); haec enim in ordine ad malitiam moralem aequi· valent3). Imo peccatum scandali etiam indirecti semper aliquam cooperationem sennu lato, saltem inellicacem, involvit ad peccatum alterius contra talem virtutem; cooperatio autem speciem sumit a peccato ad quod quis cooperatur. — Poenitens igitur non satisfacit confitendo se scandalum dedisse, sed ad· , quod nempe orihy ι·χ actione recta, h. e. quae nec mala est nec speciem mali prae se fert. Scandalum datum vitandum esse, per se patet, quia oritur e scandalo activo. Scandalum acceptum interdum praecaveri debet, interdum permitti potest, interdum per­ mitti etiam debet, prout sequentia principia declarabunt. 382. — Principia. I. Scandalum tam pusillorum quam pharisaicum permitti DEDET, quando') evitari nequit sine propriae salutis tlrln mento vel alio gravi tlamno, praesertim corn m un itatis, quod impediri· debemus. Ratio est debitus ordo charitatis, qui postulat. tum ut nos 1) 2) 3) b Miin·. n. 507. Cfr. 141, 73. «. I r. Cfr. mipm n. 58. Mhmkuhl. I. n. 780, PECCATA COXTItA CH A K IT ATEM 309 ipsos diligamus prae proximo tum ut grave damnum innocentis potius avertamus (piam peccatum alterius libera voluntate patran­ dum (?i. 50). — Extra casus praedictos valent principia sequentia: II. Scandalum pusillorum vitandum est, quantum sine gravi incommodo fieri potest; permitti potest, si sine gravi incommodo critari nequit. Ratio prioris, quia charitas postulat ut peccata proximi, cum facile possumus, impediamus. Ratio posterioris est, quia cha­ ntas non obligat cum tanto incommodo. — Eo autem maior requi­ ritur causa ad permittendum scandalum, 1° quo tinnatur peccatum gravius, 2° quo certius praevideatur secuturum, 3° quo plures sint scandalum passuri (n. 19). III. Scandalum PKARISAICI M permitti POTEST, si subsit aliqua causa agendi. Ratio est, quia hoc scandalum oritur ex sola proximi malitia; constat insuper exemplo Christi, qui scandalum Pharisaeoruni contempsit: «Sinite illos: caeci sunt et duces caecorum». (Matth. 15,14). Requiritur tamen aliqua causa; quia charitas po­ stulat ut sine ulla causa non offeramus occasionem peccandi etiam peccaturo ex malitia. 383. — Regulae speciales. Ex his principiis sequuntur quaedam regulae speciales, quas hic subnectimus. I. Ex pkixcipio primo. Ad vitandum scandalum sive pusillorum sive pliarisaicum non licet quidpiam faeerejaut omittere, quod fieri aut praetenuitti non potest sim· peccato. Non'·livet ergo transgredi : 1° praecepta fidei, 2° praecepta ministrandi vel suscipiendi ea Sacramenta quae necessaria sunt ad salutem, 3" praecepta iuris naturalis (n. 51). II. Ex principio secundo. Ob scandalum pusillorum: 1° Praecepta legis positirac certo saepius omittenda non sunt; ratio est, quia obligatio omittendi opera praecepta esset magnum incommodum. Probabilius autem semel iterumve omit tenda sunt, saltem si dein scandalum iam cessabit ; quia ab una parte, concurrente duplici praecepto, uno legis naturalis de impedienda spirituali proximi ruina, altero legis positivae, per se prae­ valet praeceptum naturale; ab altera parte opus praeceptum semel ac iterum omittere non est magnum incommodum (»i. 51. 53; II. A., n. 28; Conf. dir. IV. ». 1 1). Verumtamen illi, qui c.r officio tenentur peccata aliorum impedire, e. g. parentes. praecepta positiva omittere debent, et saepius quidem, si opus sit ad peccata filiorum impedienda. 2° Opera de consilio vel secreto adimpleri debent, ut scandalum vitetur, vel semel iterumve omitti, vel aliquamdiu differri debent, donec proximus, propositis agendi rationibus, instruatur; id Quipp^^on.^t^ grave incommodum. Quodsi proximus scandalizari pergat, incipit es8C Scandalum pliarisaicum, quod non est curandum (». 50). M . I ra . ' . tijIMIlll nWH IL 370 bin. II. TRACT. III. CAPUT VI. 3° Opera indifferentia similiter vel aliquoties omittenda, vel ali­ quamdiu differenda sunt, ut infirmitati proximi subveniatur; id eniin non est notabile incommodum: diutius vero libertate sua privari, magnum evaderet incommodum. — Quodsi opera speciem mali habeant, agendi ratio exponenda est, quia secus esset scandalum datum; expositione autem facta, scandalum evadit mere acceptum. 1° Bona temporalia vel dimittenda sunt, si iae*f*ura Igyis esset, pec­ catum vero proximi, quod impediretur, esset grave, vel aliter scandalum est sedandum, scii, per admonitionem de iustitia actionis. Si, facta moni­ tione, scandalum perseveret, erit pharisaicum. Circa bona aliena administrator vel procurator idem facere tenetur; neque fas illi est ea dimittere, si alicuius momenti sint, nisi ex consensu domini, saltem rationabiliter praesumpto. III. Ex PRINCIPIO tertio. Propter scandalum pharisaicum non sunt opera bona omittenda nec temporalia dimittenda; ratio prioris quia opus bonum est ratio sufficiens non curandi scandalum tale: ratio alterius, quia hoc et noceret bono communi; daretur enim hominibus malis rapiendi occasio; et noceret ipsis raptoribus, qui retinendo aliena in peccato re­ manerent. Ita S. Thom. Π-ΙΙ, " Feminae coniugatae, quae venustulos suos amasios ad familiaria colloquia admittendo. offensioni sunt maritis suis, aliisque, sicut docet experientia. 376 UB. II. TRACT. III. CAPUT VI. 7° Parentes, qui filiabus suis permittunt conversationes solitarias, praesertim in sero, cum amasiis et sponsis; at que idem de lieris est dicendum quoad famulos aliosve domesticos (Konings, m. 295). § V. · Reparatio scandali. 395. — Principia. I. Qui scandal udi dedit proximo, tenetur, me­ liori quo potest modo, scandalum datum tollere seu reparare. Ratio patet: si quisque enim tenetur proximum eruere e peccato vel e periculo peccati, multo magis ille qui horum occasio fuit. Ad scandalum reparandum oportet: 1° tollere ulteriorem eius progressum, si adhuc rationabiliter timendus est ; quod saepius con­ tingit, ubi agitur v. g. de scandalo Superioris erga subditos, vel de scandalo dato per iussionem, consilium, pravi libri divulgationem et similia; — 2° procurare illius, qui scandalum passus est, revoca­ tionem ad poenitentiam. II. Obligatio repat andf scandalum datum oritur EX SOLA ΓΠΛK ITATE, si (piis solo ifuasiï aut malo exemplo proximum seduxit, quia scienti et volenti non fit iniuria; ex iustitia vero, si medio iniiuto, sc. vi, metu aut dolo, induxit alterum in peccatum; quia intulit alteri invito damnum iniustum (lib. 3, n. 662). Superiores porro, si scandalum dederint subditis suis, quorum bono spirituali consulere debent, tenentur etiam ex officio illud reparare. 111. Qui praebuit scandalum publicum, tenetur PUBLICE quoque illud reparare. Ratio est, ut reparatio iis omnibus innotescat ac prosit, quibus scandalum datum fuit. 396. — Resolutiones. 1° Qui aliis scandalum dedit per iniqua consilia adhuc efficacia, ea pro posse inefflcacia reddere debet per sedulam revo­ cationem, iisdem per seipsum vel alium notificandam. 2° Paterfamilias, qui scandalizavit domest icos, tenetur ordinarie, ad reparandum scandalum, si adhuc, efficax censeatur, iisdem domestici? manifestare displicentiam de malo exemplo suo eosque paterno adhor­ tari, no illud in posterum sequantur. 3° Qui falsa doctrina alios seduxit- in rebus fidei vel morum, tenetur errorem revocare, etiamsi seductus non peccaret formaliter; quia adhuc gravem iniuriam intulit, cui non raro magnum damnum adnexum est. 1° Malus Auctor, qui haereticis, impiis, aut. obscoenis libris multos corrupit, tenetur publico scripto aliisque mediis opportunis quoad rnonv liter potest, prava sua scripta retractare eorumque ulteriorem diffusions] impedire. PECCATA CONTRA CIIARITATEM 5° Concubinalius publicus tenetur publice, relicto prius turpi suo commercio, cum devotione accedere ad Sacramenta. 6° Scandala ordinaria plerumque satie tolluntur generali illa repa­ ratione quae continetur m ipsa cessatione a scandalo, in praestatione boni exempli, in oratione pro scandalizato et similibus (Konings, n. 301). Articulus III. Cooperatio. Materia hoc loco pertractanda summi est momenti, cum in praxi frequentissima sit atque, simul perardua, adeo ut non semel Theologum et Confessarium suspensum detineat. S. Alfonsus huic materiae, sicut multis aliis, maximum lumen attulit, cum ipse primus accuratam cooperationis formalis et materialis notionem dederit. Agemus: 1° de notione et malitia cooperationis; 2° de causa cohonestante cooperationem materialem; 3° de variis casibus coo­ perationis. . u § 1. - NOTIO ET MALITIA COOPERATIONIS. 397. — Notio. Sensu latiori cooperatio ad peccatum alterius intelligi potest quivis concursus ad peccatum alterius, sive moralis sive physicus sive aeque principalis sive subordinatns; sensu stri­ ctiori autem, prout hic sumitur, est concursus sive physicus sive moralis ad pravam actionem alterius principaliter agentis i. e. iam determinati ad agendum. - 'i. ·>— wc <. *** *■ r----- îp-4*·. Sic ergo differt cooperatio sensu stricto a scandalo, quod supponit proxi­ mum actu ad peccandum non determinatum, sed actiono scandalum dantis ad peccatum movendum. Insuper scandalum ne latiori quidem sensu est coopérât io, si peccatum proximi do façto non sequitur. Sacpo autem in eadem actione tum ratio scandali tum ratio cooperationis invenitur. 398. — Divisio. Cooperatio distinguitur in cooperationem for­ malem et materialem. 1" Cooperatio formalis ea est quae concurrit nd formale peccati alterius, seu ad ipsius malam voluntatem, ita ut necessario includat consensum in ipsum peccatum *)· Hoc autem contingere potest dupliciter: a) c.r fine operis, quando quis operam praestat, quae ex natura sua ad solum peccatum ordinatur; tunc *) S. Alt, I. ·.· n. 63. i îionata causa cohonestans hanc cooperationem rd u non adest. Sic v. g. est cooperatio materialis cibos pararo, quibus herus abutotur ad ieiunii legem violandam; equum vel currum parare pro hero, qui iis atque famuli °P<>ra abutotur ut ad concubinam ee conferat; arma aut mundum muliebrem vendere, quibus plures abutuntur; omnes enim huiusmodi actiones non neco· sario includunt consensum in peccatum, cum ex se indifferentes sint, ideoqut — tam bono (piam malo usui inservire possint. u t /2 - Cooperatio materialis subdistinguitur in proximam et remotam, prout materia vel medium peccandi, quod praestatur, proxime vel remote conducit ad peccati exsecutionem. 399. — Principia. I. Cooperatio formales ad peccatum alterius semper intrinsece mala est, atque ideo numqiiam licita. Ratio OSt quia sive ex fine operantis, sive ex line operis includit consensum in peccatum alterius et ad ipsum peccatum seu malam voluntatem eius promovendam ordinatur (n. (»3; S. Th., II-II, q. 1G<), n. 2 ad I). Cfr. II-II. η. 1(19. α. 2 ad 1. ‘) S. AIL. I. <·. i PECCATA CONTRA CHARITATEM 379 II. Cooperatio MATERIALIS ad peccatum alterius PER. he est il­ licita; per accidens, ex iusta scii, et proportionala causa, licita ecadit. Ratio prioris est, tum quia ex charitate tenemur peccatum proximi, si commodo possumus, impedire ideoque certo non promovere, ne - " ■-·■ indirecte quidem et per accidens; tum quia talis cooperatio ipso facto includere censetur consensum saltem indirectum in peccatum·3 ~'6'— (cfr. supra n. 26 et 58). — Ratio alterius quia iusta et proportionata causa excusat tum ab obligatione charitatis, tum ab obligatione non permittendi effectum malum (n. 59, 63). Liceitas igitur cooperationis materialis pendet ex concursu harum trium conditionum: 1° ut actio in se bona sit vel saltem in­ differens, 2° finis sit honestus, 3° adsit causa iusta et proportionata. III. Cooperatio tam formalis quam materialis illicita, peccatum est tum contra CHARITATEM, tum contra VIRTUTEM cui peccatum pro­ ximi adversatur. Quoad charitatem patet ex ratione primi principii et ex prima ratione principii secundi. Quoad alterum patet ex eo quod peccatum proximi in casu cooperatori est sive directe sive indirecte voluntarium. Iamvero, si ei est directe voluntarium, liquet cooperationem induere speciem huius peccati; voluntarium autem directum et indirectum in ordine ad malitiam moralem aequivalent; hinc probabilius etiam cooperatio materialis illicita speciem peccati cui concurritur, induere videtur. Cfr. supra n. 380, II. § II. - Causa cohonestans cooperationem materialem. 400. — Principium. Causa cohonestans cooperationem materialem debet esse proportionata tum ad personam cooperantcm. tum ad modum cooperationis, tum ad PECCATUM cui exsequendo opera praestatur. Hae enim sunt actionis circumstantiae quas respicere debet prudentia, cuius est determinare quaenam causa in casu particulari coopera­ tionem materialem cohonestet. Unde: 1° quoad personam cooperantcm inulto maior causa requiritur ad cohonestandam coopérâtionem illius, qui c.r officio tenetur alterius peccatum impedire (cfr. supra ». 366, sub. VII). 2° Quoad modum cooperationis spectari debet tum necessitas, tum propinquitas cooperationis. Tanto maior igitur causa requiritur a) quanto probabilius est fore ut, negando cooperationem, peccatum impediatur; .si ergo alii non deerunt, qui cooperaturi sunt, minor causa sufficit; b) quanto certius aliquis scit auctorem principalem opera praestita abusurum esse; si ergo hoc timet, aut suspicatur tantum, minor causa sufficit; c) quanto cooperatio peccatum propius attingit.. Sic maior exigitur ratio ad con28 — ΑκπτχνΗ·Ι>ΛΜΐ·.χ, Thtoh Mor. · 1. 380 LIB. II. TRACT. 111. CAPUT VI. fidendum alteri instrumentum quo abutetur ad peccandum, quam ad vendendam materiam qua ipso conficere potest instrumentum. 3° Quoad ipsum peccatum spectari debet: a) gravitas eius; sic maior causa requiritur ad cooperandum ad homicidium quam ad furtum; — b) damnum alii inferendum. Quare graviori causa opus erit, si peccatum alterius est contra iustitiam quam si est contra aliam virtutem; in illo enim innocens invitus damnum patitur, in hoc autem solus peccans propria voluntate detrimentum spirituale subit (n. 59; 11. A., n. 32; Sancit., Dual, lib. 1, cap. 7, n. 12). 401. — Regulae speciales. 1. Cooperatio materialis semper li­ cita est, si fiai ad maius malum avertendum; unde v. g. licet potum dare ebrioso petenti, qui, si potus ei negetur, blasphematurus est. 11. Cooperatio PROXIMA ad actionem, quae bono publico, sive Re­ ligionis sive Reipublicae, graviter nocica est, propter nullum damiiiiin privatum a peccato mortali excusatur. Esset enim ordinis perversio, si bonum privatum publico et communi bono anteponeretur. III. Ceterum cooperatio proxima ad peccatum alterius, ut licita eradat praecipue si ad peccati exsecutionem necessaria est, requiri! metum gravis damni, e. g. metum dimissionis e famulatu cum peri­ culo non inveniendi alterum, metum iacturae notabilis in bonis for­ tunae. Imo, si cooperatio tertio innocenti graviter damnosa est, re­ quiritur metus damni saltem aequalis (n. 66 in fine, eum nota /, in ed. Gaudé, lib. 3, n. 571, 597). IV. Cooperatio REMOTA excusatur ob causam mediocrem, v. g. ob conditionem famulatus, ob statum subjectionis erga iubentem, ob iacturam venditoris. — Verumtamen, si spes sit fore ut negando auxilium peccatum impediatur, cooperatio non excusatur, nisi ob metum notabilis detrimenti. Ita DI), passim. Quodsi cooperatio re mota tertio innocenti damnosa est, requi­ ritur metus damni aequalis. § III. - Carus cooperationis. 402. — Principiorum et regularum applicatio ad casus singulares in hac materia cooperationis prae ceteris difficultatem habet. Cardo huius difficultatis situs est in discernendo 1° quae actiones in se indifferentes sint, quae vero ad malum determinatae; 2° quae actiones proxime, quae vero remote tantum conferant ad peccatVperpetrationem; 3° (piando eausa sit iusta et proportional a ad excusandam cooperationem materialem. De hisce non raro dissident DD. inter se; et S. Alfonsns, loquens de iusta 38! PECCATA CO'N’TRA CHAR ITAT EM et proportionate causa, scripsit in II. A., n. 32: « Ante omnia pro regula sit observare quod dicunt 1)1).; quia, cum hoc pendeat a prudentuin aestimatione, sententia in hae materia communior erit etiam probabilior 1. Cooperatio famulorum et infirmis inservientium. 403. — Quaer. 1" dii liceat famulis cibos vetitos par,vue et mini­ strare lieris suis legem Ecclesiae violantibus. Resp. Si constat de peccato heri legem violantis, sola ratio famulatus cos non excusat, sed requiritur ut sine aliquo notabili incommodo negare non possint; quia, licet haec obsequia ex se indifferentia sint, proxime tamen dominorum peccatum attingunt. In dillii" praesumere possunt horum causam a_lege excusantem habere. Tn praxi autem raro deerit sive dubium sive notabile detrimentum (n. 68). Quaer. et quomodo liceat famulo cooperari ad heri LIBIDINEM. Resp. Diet. 1° Numquam licet pniestare servitia quae natura sua ad turpitudinem determinata sunt, v. g. concubinam invitare ut rem cum domino habeat, litteras deferre turpia continentes. 2° Servitia quae materialiter sed proxime ad heri turpidinem con­ currunt non potest praestare propter solam rationem famulatus, sed tantum propter aliam causam, graviorem vel minus gravem pro diversitate casu(cfr. prop. 51 damn, ab Innoe. XI). Sic metus notabilis damni requiritur ut liceat concubinam rheda adducere in domum heri, herum comitari ad locum t urpidinis, humerum praebere ascendenti ad non-invitam. — (’ausa vero gravissima, imo metus mortis requiritur, ut ei liceat adiuvare herum, humeros subiieiendo vel ianuam vi aperiendo, dum herus vult ascendere ad virginem stuprandam: sola enim vita famuli praevalet virginis honori. 3° Servitia quae materialiter et remote tantum concurrunt, excu­ santur sola ratione famulatus. Huc refertur: ostium aperire concubinae, equum sternere hero quem novit ad fornicandum exire etc (n. 6*1-67: Mare, w. 521). 2° -In liceat aurigis aliquem VEHERE AD LUPANAR. Resp. Non licet pro sola mercehe lucranda; sed tantum ob grave damnum vitandum ; dummodo tamen, addiderim, eo non deducant aliquem qui ignorat, ubi sit postribulum (n. 75). QUAER. 3" .la Quaer. 1° .1« liceat famulo operam praestare mercatori in vendendis REBUS QUAE SOLI PECCATO DESERVIUNT. Resp. Per se negative, quia est positiva cooperatio ad peccatum. At ubi harum rerum venditionem declinare nequeat et monitio de illiceitate venditionis incusse praecesserit, licitum fleri potest si adest gravis ratio, puta si famulus aliud medium sustentationis invenire nequeat. Etenim quamquam ipse mercator, (pii res illas venales exhibet et vendere studet. 3M2 LUI. II. THAirr. III. CA PUT VI. formalin coopérâtlouis rcun itonscndus est (cfr. infra w. 105, y, |<>), funmliiM lumen qui simpliciter res illas exhibet potentUnie saltem in circumstantia praediolis nonnisi materialiter ml domini sul et. emptorum peccatiiin coo­ peratur. (Juno quidem materialis cooperatio ex gravi ratione licita Ocri potent, praesertim Hi cooperatio non est necesHaria, ita ut dimisso famulo venditio nihilominus in tuli loco continuaretur. — Diximus potent; nam gravitas mali et- scandalum coniunctum possunt esso tanta, ut ratio suffi· clone numquani vel vix imiqiiam haberi possit, puta h! agatur do tabemin quae ex professo, utut- sub praetextu hyglenico, media Hie dicta neo· malthusinna. annuntiant ot exponunt. Quark. 5° An liceat aliquando materialiter concurrero ad οι·ειιλτιομ> UHIKUJmn.'AH VEL ALIAS MEDIUOKUM ACTIONEM ILLICITAH, liti Hunt (lirutn abortu* procuratio, craniotomie, in icet io inorphii apud moribundum in ntutu peccati mortali», etc. ’). Solutio cmuh pendet praeterquam e gradu cooperationis etiam o conditione personarum quae cooperantur et e sequelis ipsius operationis chirurgicae. Qua in re cooperatio magis vel minuti proxima cvnaofldi» cruiil ^'ministratio chloroformii allorumvc mediorum ud insensibilitatem seu'anaesthesiam producendam, praeparatio corpori» et- instrumentorum corumquc porrectio, delatio infirmi in locum operationis dcsllnntuin, porrectio (non ipHa iniectio) inorphii quando iniectio illicita est, etc. — f’OQpctatio rrwiidiLgnl v. g. susceptio infirmi in clinicam cum praevidom· operationis illicitae. Hisco pracrnissle hic dicendum videtur: Rcnp. I" Numquam talis cooperatio tolerari potest si ex on Raha aeterna infirmi vel alterius (puta foetus in utero matris) periclitatur; ut hI ex una parte per actionem chirurgicam spes salutis aeternae tollatur vel minuatur, ex altera parte denegato concursu operatio chirurgica locum non habeat. 2" Extra hunc canum requiritur causa nat gravia eaque tanto gravior quanto propinquior erit- concursus. Excusari possunt etiam ii qui valde proximo concurrunt si secus c servitio dimitterentur eum magno periculo per multum tempus carendi medio sustentationis. Pari modo si soc.ik baptismus foctuum abortivorum omitteretur. Hamper tamen scandalum praecaveatur. Multo difficilius cooperatio personarum religiosarum quam Iulearum tolerari potest, ob scandalum quod illae facilius quam istuc praebent. Excusari tamen potent ni hccuh personae religiosae opem hiiiiiii in noso­ comiis publicis Iam nullo modo praestare possent indeque plum main graviora orirentur, ut decessus complurium sine Sacramentis. Quantum voro id sine graviori damno fleri potest, in singuli casibus etiam tunc assistentia, praesertim proxima, evitetur aliimpie servientibus relihquatUf; atque curandum ut modici intelligant asslstentlam talem non implicare operationin approbatIonem. Medico privatam habenti clinicam personae religiosae operam suam ne promittant nisi sub conditione Ut numquam ') Ut. Inft» n. .MIS; II, f.7m. II. n. 261 xq. 390 LIBER 111. DE PRAECEPTIS DECALOGI tribus prioribus decalogi praeceptis agendum est de officiis virtutis religionis *). Et quidem sub primo praecepto tum de officio Deum colendi in genere, tum etiam de diversis religionis officiis in specie, exceptis iis, de quibus sub secundo et tertio praecepto specialiter tractatur. Sub secundo autem praecepto agitur de reverentia No­ mini Dei exhibenda per laudem, iuramentum et adiurationem, necnon de voto; sub tertio demum praecepto de sanctificatione dierum festorum tractatur. *) De notione virtuti* religioni* eiiuqiio aetlbiiH In genere cfr. κιιρπι n. 29-L L TRACTATUS I. DE I PRAECEPTO S. Alt. /tft. 3; II. .4., tr. 4. sum Dominus Deus tuus... Non hatabl*» deoe alienos conun me » (Ex- -°» *· 3)· • Ero Agemus: 1° de actibus hoc praecepto impositis; 2° de peccatis huic praecepto oppositis. Caput I. ACTUS HOC PRAECEPTO IMPOSITI Principaliter de cultu Deo exhibendo per actus virtutis religinnis agitur; ob connexionem materiae tamen etiam quaedam de veneratione Sanctorum, quae est virtutis duliae, includimus. Dice­ mus primo de cultu divino in genere, dein in specie de oratione. Arliculus /. Cultus divinus in genere. 409. — Notio et divisio cultus. Cultus in genere est testimo­ nium de excellentia alterius et de nostra subjectione, vel cum Da­ masceno « nota submissionis ob agnitam excellentiam alterius ». Cultus sic generaliter sumptus dividitur in civilem et religiosum seu sacrum; civilis est qui hominibus exhibetur ob naturalem eorum excellentiam; religiosus est qui Deo exhibetur, vel Angelis et Beatis oh supernal uralem eorum excellentiam creatam. Cultus sacer ratione subieeti cui debetur dividitur in cultum * 6 392 MH. III. TRACT. I. CAP! T 1. latriae, hyperduliae el duliae. Cultus latriae est. ille qui Deo debetur propter summam Eius excellentiam et, supremum Eius dominium, quatenus est primum principium creationis et gubernationis om­ nium rerum. Cultus hyperduliae debetur B. Λ1. Virgini propter sin­ gularem excellentiam, qua omnes angelos et beatos superat. Cul­ tus duliae aliis cum Christo in caelo regnantibus debetur (cfr. can. 155, § 1). Cultus sive latriae, sive hyperduliae vel duliae, alius est pu­ blicus, alius privatus. Publicus est, si deferatur nomine Ecclesiae a personis ad hoc deputatis et per actus ex Ecclesiae institutione Deo, Sanctis ac Beatis tantum exhibendos; sin minus, privatus est. Ita ex can. 1250. Hinc v. g. Officium divinum a Clerico in Sacris reci­ tatum, cultus publicus est; preces ab Ecclesia probatae et a laicis totius alicuius parochiae in ecclesia communiter recitatae, cultus privatus sunt. Dividitur demum cultus in absolutum, (pio Deus et Beati in seipsis honorantur, et relativum, (pio honorantur eorum imagines et reliquiae, non in seipsis sed intuitu personarum ad quas referuntur (cfr. can. 1255, § 2). Actus quibus Deo debitus cultus exhibetur. Virtutis religionis est :um cultum Deo tribuere. Obiectum igitur virtutis religionis est non immediate ipse Deus, sed cultus Deo ex hibendusj quapropter virtus moralis est dicenda, non vero virtus theologica. Habet autem religio diversos actus, quibus cultum Deo exhibet. Primo quidem distinguendi sunt actus eliciti huius virtutis et actus eius imperati; actus eliciti sunt illi qui intrinsece sunt exhibitio debiti cultus; actusm.* imperati sunt actus aliarum virtutum, a religione imperati et iu honorem et cultum Dei ordinati. Actus eliciti alii interni eunt, alii externi; et di versificant ur secundum diversitatem illorum quae in cultum Dei exhibentur. Sic habetur devotio qua ipsam voluntatem. oratio (pia intellectum Deo subjicimus: adoratio (pia ipsum corpus ad Deum venerandum exhibemus genuflectendo, prostrando, caput inclinando etc.: sacrificium, oblatio et votum, quibus dando vel pro­ mittendo res nostras in Dei cultum exhibemus; denique Deum co­ limus etiam assumendo quid ad Ipsum perlinens, sive Sacramenta, sive Nomen Dei per iuramentum et adiurationem et per invocationem ipiae fit per orationem et laudem. Religionis quoque officium est sanctificatio dierum festorum. Devotio iit esi. religionis netus consistit in voluntate quadam iictuali prompte sese tradendi ad ea (piae pertinent ad Dei famula­ tum, Devotionis causae duae praesertim assignantur, contemplatio divinae bonitatis el consideratio indigentiae propriae. Dilectus de- ACTUH PKI MO PRAECEPTO IMPOSITI 393 v<»tioiMS_£st jltiplfx; primus est spiritualis laetitia, ex consideratione divinae bonitatis, alter salutaris tristitia, ex consideratione propriae miseriae. Cfr. II-II, q. 82. Devotio est actus primarius virtutis religionis et vehit i fons, ex quo emanat quidquid in aliis est fidelitatis et reverentiae et famu­ latus Dei, (piia reddit hominem promptum ad omnes aetus bonos, quatenus in Dei servitium cedunt. Cfr. Salin., Arb. praed.. n. 62. Adoratio sumitur: 1° jho quacumque veneratione quae alteri tribuitur ob excellentiam eius et nostram erga eum subjectionem, sive ille sit Deus, sive Angelus, sive homo; 2° in specie pro ea ve­ neratione «pia Deum (Olimus exhibendo Ipsi latriae cultum. Et quidem illis praesertim actibus Deum adorare dicimus, quibus magi' signate et formaliter ipsam nostram submissionem Deo tamquam Summo omnium Domino profitemur; sunt sacrificium et illi actus, quibus per ipsam corporis humiliationem nostram submissionem Deo protestamur. Citimi illi actus, (piorum sunt genuflectere, caput inclinare etc., adorationem strictissimo sensu constituunt. De ceteris religionis actibus alibi est dicendum. Cultus liturgicus l). Praecipuus cultus (pii Deo hic in terra of­ ferri potest est autem cultus liturgicus, (pii generatim delinitur: cultus publicus Ecclesiae. Magis extense eum describit Pius XII in 1'lncycl. Mediator Dei (20 Nov. 1917): «Sacra igitur l.iturgia cultum publicum constituit, (piem Redemptor noster, Ecclesiae Caput, cae­ lesti Patri habet ; quemque christitidelium societas Conditori suo et per Ipsum aeterno Patri tribuit; ut (pie omnia breviter perstringa­ mus, integrum constituit publicum cultum mystici lesu Christi Cor­ poris, Capitis nempe inembrorumque eius » ’). Est igitur cultus (pii inceptus a Christo Sacerdote inde a primo ms.iiib suae Incarna-.tionis, perfectus in cruento crucis sacrificio, hic in terra ab Ijimi coni inna t u r per Ecclesiam, suum Corpus mysticum, ita ut <· in.omni actione liturgica una cum Ecclesia praesens adsit divinus eius Conditor ■>a). Procedit autem cultus formaliter ab Ecclesia,·)iit socialis. *)si ipsius nomine perficitur.^a personis ad hoc deputatis^et quidem per ritum ab ipsa institutum vel receptum (can. 1256). Atqui de­ putantur praeter sacros ministros etiam omnes fldoles, in (piantuni per baptismum incorporati sunt ut membri in Corpus Christi atque 9 Cfr. Ph. Oppetiliolni. InnlihdùmtM nyntrtnaiieffh i foricae in noeram Ulunjiam. Tom. VI: .V4imir.« Lihirtjitu fundamndab M. Taurini 1041; NI. lUghelO. Storia lihiryini. tom. /. Milano 1945. ρ. |·|5; C. Callcivnort, l.it urbicae hudifidtonrn tom. J, Briutl* * 1033. 1*33. b J. J. S. (1917). p. 528. b Encyd. Mediator M. (J. I.1 definition de Ia lAlunjie In (Irraorianum (1927), p. 201-228. Idem In EpA. Litury. (1921). p. 71-93; 106-119. Idem In Prriod. (1917), p. 65-68. Λ ACTUS PRIMO PRAECEPTO IMPOSITI 395 tendent ia perfect ionis christ inné acquirendae, quae sunt necessaria,· ad hoc ut sit. actus cultus virtuosus a parte hominis individui eique ratione dispositionis plene proficuus; absque hoc enim elemento «religio procul dubio inanis ritus ac vacua formae ratio evadit»12) secundum verbum lesu Christi allegantis Isaiam prophetam: «Po­ pulus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me » *). 410. — Principia. I. Deo debetur cultus tatriae tam externus quam internus, tam publicus quam privatus. Est praeceptum ipsius legis naturalis. Ratio enim naturalis dictat specialem honorem et specialem servitutis et obsequii protestationem illi deberi, in quo specialis ratio excellentiae et dominii est agnoscenda; in Deo autem summa est excellentia, in quantum omnia in infinitum transcendit secundum omnimodum excessum, et supremum Ei competit domi­ nium, quatenus est creator et gubernator omnium rerum. Qui quidem cultus etiam externus sit oportet, quia homo, utpote ex anima et corpore consistens, secundum utrumque Deum glorificare tenetur; tum etiam cultus externus requiritur ratione ipsius internae devo­ tionis, quia connut urale est homini signis externis uti ad internum mentis affectum protestandum et augendum. Publicus seu socialis etiam requiritur cultus, quia Deus est etiam societatis conditor et supremus Dominus. — Est etiam praeceptum iuris divini positivi, uti constat ex verbis Christi apud Mattii. 4, 10: « Dominum Deum tuum adorabis et Illi soli servies ». Porro cultus latriao debetur Sanctissimae Trinitati, singulis eiusdem Personis, Christo Domino, etiam sub speciebus sacramen­ talibus (Cfr. can. 1255, § 1). II. Deo debetur praesertim cultus liturgicus. Elevati enim ad ordinem supernaturalem et incorporati in societatem spiritualem Ecclesiam, Christi Corpus mysticum, omnes baptizati et imprimis ipsa Ecclesia speciali obligatione tenentur qua tales Deo debitum reddere honorem ut auctori ordinis et vitae supernaturalis (Cfr. loin. T, ». 13, III). Secundum voluntatem autem et institutionem Dei illud digne tantummodo fit, si una cum Christo cui coniungimur, Mediatore nostro et Capite Corporis Eius, «per Ipsum et cum Ipso et in Ipso » Deo Patri in unitate Spiritus Sancti tribuamus omnem honorem et gloriam. III. Bonum atque utile est Dei Servos, una cum Christo regnantes, suppliciter invocare eorumque reliquias atque imagines venerari. Ita 1 ) Encycl. Mediator Dei, l, <·., p. 631 */<7. 2) Mnrc. 7. 0; 21). 13. Cfr. etlimi tam. I, p. 624*626, 19 ~ Λ».ισ.\ϊΗ·Ι)Λ.ΜΚΝ', Theot. Mor, · I. 390 LIB. HI. TRACT. I. CAPUT I. can. 1276; et constat ex Trid. sens. 25. Pine ceteris Beatissimam Virginem Mariani fideles universi filiali devotione prosequantur (can. 1276). Beatae Mariae Virgini cultus hyperduliao, aliis Sanctis duliae cultus debetur; sacris reliquiis atque imaginibus veneratio et cultus debetur relativus personae ad quam reliquiae imaginesque referuntur (can. 1255). 411. — Regulae. Γ. Circa cultum liturgicum. 1° Cultus liturgicus est cultus publicus Ecclesiae qua societatis; proinde: «) Obligatio illum exsequendi primarie tenet ipsam societatem, secundarie tantum personas individuates, inquantum nempe istis speciale imponitur praeceptum vel ritus conficiendi uti ministris ad hoc deputati» (v. g. celebratio Missae pro populo, horae canonicae, confectio et admini­ stratio sacramentorum in determinatis circumstantiis) vel iis participandi et assistendi uti fidelibus (v. g. auditio Missae die Dominica, Communio Paschalis). b) Xemini privatorum, etsi ex cleri ordine sint, fas est aliquid ex ritibus, in libris liturgicis et decisionibus S. (’origr. Rituum praescriptis, independenter a legitima ecclesiastica auctoritate immutare, abolere vel quid novum, etiamsTdesumptum sit ex Christiana antiquitate, introducere. « Uni Summo Pontifici ius est quemlibet de divino cult u agendo morem recognoscere ac statuere, novos introducere ac probare ritus, ooeque immutare, quos quidem immutandos indicaverit » (cfr. can. 1257), salva tamen substantia constituta iure divino. « Episcopis autem ius et officium est vigilare diligenter ut sacrorum canonum praescripta de divino cultu sedulo observentur » (cfr. can. 1261) *). 2" Ex sublimi dignitate cultus liturgiei sequitur quod sive a clero sive a fidelibus maximo honore et aestimatione prosequendus et maxima cura exsequendus sit: actione digna, accurata prolatione verborum, de­ vota et actuosa assistentia et participatione, nitiditate et· decore paramentorum omniumque rerum et locorum ad illum adhibitorum; ita etiam ut evitata omni praxi superstitiosa nihil admittatur a fide alienum vel ab ecclesiastica traditione absonum vel turpis lucri speciem praoseferens (can. 1261, § 1). Liturgia, omni privatae devotioni praeferenda, praecise huius fontem, centrum ac normam constituero debet, ita ut exercitio privatae pietatis fideles quin a cultu liturgico amoveantur, e contra ad illum impensiore desiderio compellantur *). Optime proinde inst ruendi sunt fideles de va· loro cultus liturgiei, docendi de thesauris in ipso conditis atque de modo iisdem participandi, concionibus, instructionibus, libris atque opusculis etc *) Ειι·'>·>'1. Mrduilor !>·<, I. «·., p. 511; 1’Iil·· XII. J) Encycl. Mediator Df i, L c»t p, 01*0, \1|. ACTUS PRIMO PRAECEPTO IMPOSITI 397 oo mod»» ut omni quietismo ac falso mysticism») seposito vitam suam pra­ ctice spiritu liturgico imbuant *). 3° Ab altera parte magni facienda remanent privatae pietatis exer­ citia (in quibus eminent v. g. meditatio, examen conscientiae, visitatio coram Ss. Sacramento, diversae preces et supplicationes in honorem B. Ma­ riae Virginis et specialim Ss. Rosarium, exercitia spiritualia) eaquc quae licet ad S. Liturgiam stricte non pertineant, ♦peculiari tamen momento dignitateque pollent, ita ut in liturgicum ordinem quodammodo inserta censeantur » (uti v. g. celebratio mensis Maii in honorem B. M. Virginis, mensis Itinii in honorem Ss. Cordis lesu, plura novena et tridua, via ('ruris etc.). Haec enim omnia tum necessaria sunt ut sacerdotes et fideles acquirant internam illam devotionem sine qua (iuxta dicta n. 109) ritus liturgiei inanes et vani sunt, tum praecise impellunt ad assistendum Missae Sacrificio, ad recipienda sacramenta atque ad participandum aliis functio­ nibus liturgicis. « Quamobrem perniciosam rem egerit ac fallacia plenam, qui temerario ausu sumpserit haec omnia pietatis exercitia reformare, eaquc ad liturgicorum rituum rationes ac modos solummodo reducere» ’). Licet ergo liturgica precatio «cum publica sit inclitae lesu Christi Sponsae supplicatio, privatis precibus potior»; excellentia praestet », hae»· tamen duo genera non sese excludunt vel inter se repugnant, sed magis sese corroborant, et simul eoniunctn ad copiosum fructum perducunt, tendentia ad idem propositum: <■ donec formetur Christus in nobis» (Gal. i. 19)’). II. Circa cultum duliae et hyperduliae. 1. 1" Cultu publico eos tantum servos Dei venerari licet, qui auctoritate Ecclesiae inter Sanctos vel Beatos relati sint. In album Sanctorum canonice relatis cultus duliae debetur et Sancti coli possunt ubiquc_et quovis actu eius ge­ neris cultus; Beati vero non possunt niai loco »*t modo quo BOBUUiu.s Pontifex / coiii-esserit (can. 1277). Servie Dei aequipollenter beatificatis iidem concedi pos­ sint actus publici cultus, quibus honorari consueverunt formaliter beatiticati -2 (can. 2135) ‘). Domum, publicato decreto quo declaratur alicuius Servi Dei virtutes omnes in gradu heroico vel martyrium bene esse probata. Servus Dei nuncupari potest Kiicrabilix; qui tamen titulus nullam publici cultus permissionem importat (can. 2115. § 2 et 10S4, § 2). Imagines Servorum Dei, nondum beatitientorum, neque b Encyel. Mediator Dei, l. c., 592-593. ’) Encjcl. Mediator Dei, I. c.. p. 583-587. In neccesltat»' privatae pietatis cxcrvltloium de­ ntio Institit Card. Serret. S. Olllcll vplst. ad Eplw. Sallsbunr. Ï5 Nov. 194(1 (Sakb. KIrrwddall 25 Dec. 1918, w. 20). ’) Encyel. Mediator Dei, I. e., p. 537. ·) Aequipollenter beatificat l dicuntur illi Servi Del, quorum causa Ix-atillcatlonie processit per viam vxtniordlnarlam casus excepti seu cultu». Per liane extraordinariam viam proceditur, quando probari Intenditur aliquem Servum Del in powctMlonc publici et ccelcxiastlcl cultus ver­ nari (can. 2000, I 1 et 2). Talla processus admittitur pro Hh Servis Del, qui poet pontificatum Alexandri III vt ante tempus a constitutione Urbani VIII Caelextix Ilieruntdem anno 1034 prae­ fixum (id est ante anuum 1534) ex tolerantia cultum habuerunt (can. 2125). Processu rite |>crncto eut, qui quidem abstinrn * dabat ab eisdem orationibus commendandis ac praesertim in­ dulgentiis ditandis. Cfr. Decr. S. C. Rit., 21 Martii 1914 (A. A. S.9 p. 192). 2° Laudabiliter quoque, servatis servandis, Sancti nationum, dioecesium, provinciarum, confraternitatum, familiarum religiosarum aliorumque locorum et moralium personarum eliguntur et, accedente confirmatione Sedis Apoatolicae, constituuntur Patroni; Beati non item, sine peculiari eiusdem Sedis Apostolicae induito (can. 1278). __ * 412. — III. Circa cultum imaginum. 1° Nemini licet in ecclesiis, etiam exemptis, ali is ve locis sacris ullam insolitam ponere vel ponendam curaro ima­ ginem, nisi ab Ordinario loci sit approbata (can. 1279, § 1). 2° Ordinarius autem sacras imagines publice ad fidelium venerationem exponendas ne approbet, quae cum probato Ecclesiae usu non congruant. Num· quam sinat in ecclesiis aliisve locis sacris exhiberi falsi dogmatis imagines vel quae debitam decentiam et honestatem non prae se ferant, aut rudibus periculosi erroris occasionem praebeant (can. 1279, § 2, 3). Cfr. Decr. S. Off. 26 Maii 1937 ’) «Do novis cultus seu devotionis formis non introducendis deque inolitis in re abusibus tollendis ». Ad sacras tamen mules sacrosque ritus debita reverentia debitoque honore inserviendum liber relinquatur campus arti christianae etiam modernae, dummodo potius spectentur necessitates christianae communitatis quam peculiaro artificum indicium atque ingenium; reprobatis iis imaginibus et formis quae magis sacrae artis deformationes videantur, quaeque etiam nonnunquam decori, modestiae ac pietati christianae aperte repugnant. Ita Pius XII, Encycl. Mediator Dei, 20 Nov. 1947 *). Notes et deer. S. Off. 26 Aug. 1891, ex quo ima­ gines solum Cor lesu sine persona repraesentantes tantum privatae devotioni permittuntur, sed in altaribus publicae venerationi colendae non debent exponi3). 3° Si imaginée, publicae venerat ioni expositae, solemn iter benedicantur, haec benedictio Ordinario reservatur, qui tamen potest eam cuilibet sacerdoti committere (can. 1279, § 4). 4° Imagines pretiosae, idest vetustate, arto aut cultu praestantes, in ecclesiis vel oratoriis publicis fidelium venerationi expositae, si quando repamtione indigeant, numquam restaurentur sim* dator script is coiigeimu ab Ordinario; <|ui, antequam licentiam concedat, prudentes ac peritos viros consulat (can. 1286). Nec possunt valide alienari neqiie in aliam ecclesiam perpetuo transferri sino Apostolicae Sedis permissu (can. 1281). *· >) 5° Nisi censura ecclesiastica praecesserit, ne edantur, etiam a laicis, ima· gines sacrae quovis modo imprimendae, sive preces adiunctas habent, sive due illis eduntur (can. 1385, § I, 3°). Prohibentur autem imagines quoquo modo impressae Domini Nostri lesu Christi, Beatao Mariae Virginis, Angelorum atque *) J. J.S. (1937). p. 301. 2) J. Λ.8. (1947), p. 590-591; ctlain S. Off., Ζπλ/γ. dr arte sacra, 30 Inn. 1952 (J.J.S. (1952). p. 542); cfr. Schmidt In Pcriotlira (1953), p. 139 3) ColL dr Prop. Fide, n. 1707. Cfr. ct 8. . b Litt. S. Off. ml Card. Areliloptec. Pnlennlt. I» Martii 1917. Cfr. Λ/οηίϊ. crrl. (1918). 23. *) C. C. Int.. 17 lulll 1933 «nb I (.4. J. N. 11933), p. 315). *) QüimIsI I j i I ÿv» 't — ! . I too eZ. lib. in. tract. i. caput L 3° Alienatio et asservatio reliquiarum, hmiynea reliquiae1) itomque eao quae in aliqua ecclesia magna populi veneratione honorentur, nequeunt va­ lido alienari neque in aliain ecclesiam perpetuo transferri sine Apostolicae Sedis permissu (can. 1281. § 1). Sanctissimae Crucie reliquiae, quas in cruce pectorali Episcopus forte defert, ecclesiae cathedrali, ipso defuncto, cedunt Episcopo suc­ cessori transmittendae; et si defunctus pluribus praefuerit dioecesibus, ecclcriat cathedrali dioecesis in cuius territorio supremum diem obiit aut, si extra (libe· cesim mortuus est, ex qua ultimo discessit (can. 1288). Sacras reliquias vendere nefas est *); adooque Ordinarii locorum, vicarii foranei, parochi, aliive curam animarum habentes, sedulo caveant ne sacrae reli­ quiae, praesertim, sanctissimae Crucis, occasione maxime hereditatum aut alie­ nationis acervi bonorum veneant, neve in acat holicorum manus transeant (can. 1289). Insignes Sanctorum vel Beatorum reliquiae nequeun[ in ju^dibiis vel ora­ toriis privatis asservari, sine expressa Ordinarii loci licentia, Reliquiae vero non insignes debito cum honore etiam iii domibus privatis servari pieque a fidelibus gestari possunt (can. 1282). — Ceterum rectores ecclesiarum, cotorique ad quos spectat, sedulo invigilent ne sacrae reliquiae ullo modo profanentur, hominum incuria pereant vel minus decenter custodiantur (can. 1289). Articulus 11. Oratio. 414. — I. Notio et divisio. Oratio late sumpta, prout com­ prehendit etiam meditationem, laudem Dei etc., est ascensus mentis iu Deum ’); jiratio proprie dicta, de qua hic agimus, est petitio decentium a Deo *). Oratio est actus religionis; etenim «per orationem homo Deo reverentiam exhibet, in quantum Ei se subiicit et pro­ fitetur orando se Eo indigere sicut auctore suorum bonorum » (Il-II, q. 83, a. 3). — Oratio dividitur: ln in internam seu mentalem, <|iiae corde absolvitur, et externam seu vocalem, quae voce etiam profertur; 2° in publicam, quae fit nomine Ecclesiae a personis legitime ad hoc, deputatis, et privatam, quae funditur nomine proprio pro se vel pro aliis. *) Insignes Sanctorum vel Beatorum reliquliw eunt corpus, caput, brachium, antlhnwhluni, cor, lingun. inmius. crue aut Illa pun* corpori* In qua ρακ-uis est martyr, dummodo nit Integra d non parva (ran. 128|, | 2). -) Cfr. Infra ». 110 in fine. Cfr. etiam S. C. Indulg. Ct Itcliq., 21 Dec. 1878 (n. 113) pw clplens: < No Chrbdlfldck» sub quolibet praetextu, ctfiun redhnondl, sarnw Rcliqulnx rt Sanrto rum exuvias, licet capsula reconditae et sigillo munitas, tom in Urbe quum extra emere nut mercari praesumant ». — Hine ubl adest periculum profanat Innin per so auctoritas OCokslastlCB monenda est; excipe tantum periculum imminentis profanationi*. Ita ut periculum c**ct in m<»m. Cfr. (îênleot, I. ». 288; Cocchl. ί. Λ. r.; Blat, ί. Λ. r. 3) Ita S. Io. Dum., /><■ /M. <>rlhnd.9 l, ;|. r. 21 (Mlgnr, PU. DI. coi. imio), 4) Ita 8. Th.. II-IL q. 83. a. 1, poM. S. Io. Dnm., /. c. ΑίΓΓΙΤΚ ΡΚΙΜΟ ΡΗΛΙ’ΧΈΓΓΟ IMPOSITI 101 ι *11. Necessitas orationis. Oratio adultix est in < < »;tria non soluin necessitate praecepti, sed etiam, de via ortlinaria^ne·ιΛίη*Λ" ύ-ύ4·ϊ*.ζ^£<·Γ*'·~5 Ctti Probatur necessitas medii ex multis locis S. Scripturae.: « Vi­ gilate et orate, ut non intretis in tentationem* (Matth. 2G, 11); «Petite et dabitur vobis » (Mattii. 7, 7); « Non habetis propter quod non postulatis» (lac. G, 2). Uniusmodi loci probant non solummodo necessitatem praecepti, verum etiam necessitatem medii, quia ne­ cessitatem orationis inculcant tamquam medii ordinarii ad gratias necessarias obtinendas. Idem constat ex documentis magisterii ec­ clesiastici et ex SS. Patribus et Doctoribus Ecclesiae, praesertim ubi citatos S. Scripturae locos interpretantur. —- Necessitas prae­ cepti probatur: 1° ex S. Scriptura, ubi saepe necessitas orationis sub forma praecepti proponitur, ita ut Ecclesia dicat: * praeceptis salutaribus moniti »; 2° ex eo quod homo tenetur tendere ad bonum gratiae et vitam aeternam ideoque media adhibere necessaria ad illa bona consequenda, inter quae media venit et oratio, ut proba­ vimus; 3° ex ipso praecepto virtutis religionis, quia homo tenetur cultum Deo exhibere de omnibus suis bonis; sed per orationem praecise homo tradit «mentem suam Deo quam ei per reverentiam subiicit et quodammodo praesentat » *). Necessitas medh orationis sic paulo fusius evolvitur: Opus salutis nostra·· in line vita sou vita salutaris, qua ad aeternam beatitudinem pervenimus. his tribus componitur :’hustiticatione, “observantia praeceptorum et-per>e verant ia fi­ nali. Porro, praeterquam quod iustificatio est opus gratiae, perseverantia quoque tiualis non obtinetur sine speciali gratiae auxilio, et auxilium gratia·· pariter necasearium est ad legem implendam sicut oportet ad salutem. lamvero in distri­ butione gratiae ordinaria Dei providentia hunc statuit ordinem, quo vult ut. gratia Eius praeventi, supplici oratione ceteras gratias quibus legem impleamus it in bono perseveremus et ipsi petamus. Hoc constat ex testibus S. Scripturae supra citatis’). Constat ex documentis magisterii ecclesiastici : a) pro gratia neces­ saria ad praeceptorum observantiam ox (’one. Trid. («ce*. VI. cap. II). dicente cum S. Augustino: ·· Deus impossibilia non iubet. sed iubendo monet et facere quod possis et petere quod non possis, et adiuvat ut possis»; b) pro perseverantiae dono ex Cone. Arausicano II. quando dicit: « Adiutoriuin Dei etiam renatis ac «anatis semper est implorandum, ut ad finem bonum pervenire vel in bono possint opero perduraro » ·), Idem constat ex consensu SS. Patrum et Doctorum Eccloeiae. Sic S. Aug. in /’«. 102. scribit: ■ Deus dare vult, sed non dat nisi petenti»4). Et S. Thomas: • Post Baptismum necessaria est homini iugis oratio ad hoc, quod caelum introeat: licet enim per Baptismum remittantur peccata. remanet tamen fome.- peccati. ’) Ile nuooaeitate modii in genero cfr. «uptn η. 30Î intuv. ’) II-II, q. 83. . firma ; ex Matth. 21,22: «Omnia quaecumque petieritis in oratione δ credentes, accipietis», et Mare. 11,24: «Omnia quaecumque orantes petitis, credite quia accipietis et eveniet vobis »; 4° cum perseverantia, ut explicuit Christus apud Lue. 14, in parabola de illo, qui tres panes petit ab amico, et in altera cap. 18, de vidua, quae a indice vindi­ ctam petiit (S. Alf., De orat., part. 1, cap. 3; 8. Thom. 1II-II, q. 83, n. 7 ad 2 et a. 15 ad 2). Advertendum autem, quod si oratio non omnes conditiones necessarias habeat, possit nihilominus impetrare r.r benignitate Dei, quamvis non in­ fallibiliter c.r promissione; impetrabit saltem spiritum ferventioris ora­ tionis (S. Alf., in Trident., sess. 6, n, 143). ·> ’) ’) ‘1 £/». 130. r. 10. n. 10-20. II-II. Q. S3, n. 5. S. Th., I. c., n. fi. Cfr. I Tini. 2. 13; Inc. 5, 10; Mntth. 5. 10. II. jr ,sr n 40-1 LIB. ΠΙ. TRACT. I. CAPUT II. Demum, si pro aliis oramus, oratio nostra pro istis tunc tantum efficax erit, si nullum impedimentum eius efficaciae opponunt. Cfr. IMI, q. 83, a. 7 ad 2. VII. Modus externus orandi pro cultu publico proprie dicto re­ gitur solis legibus liturgicis Ecclesiae (cfr. cati. 1257, 1260, 1261).— Pro cultu autem privato quidem, sed publice exercendo, e can. 1259 orationes et pietatis exercitia ne permittantur in ecclesiis vel ora­ toriis sine revisione et expressa Ordinarii loci licentia, qui in casibus difficilioribus rem totam Sedi Apostolicae subiiciat. Nequit autem novas litanias approbare publice recitandas *). 415. — Quaestiones. Quaer. 1" Jn sit peccatum preces malutituu aut vespertinas omittere. Jlesp. Per se, negat.: quia nullum de illis exstat praeceptum. In praxi vero, illas saepius omittere non excusabitur a veniali; acediam namque denotat, tum quia dictas preces peragere est generalis consuetudo fidelium, tum quia, qui illas omittunt, et alias orare negligunt. Idem fere dicendum de precibus ante et post principaliores refectiones (Suarez, De relig., tr. I, lib. 3, cap. 6, n. 11; Elbel, Theol. mor., part. 2, n. 100). Quaer. 2° Quantum peccatum sit voluntaria distractio in oratione. Jlesp. Est veniale, etiamsi oratio non sit praecepta; quia est quaedam irreverentia erga Deum. Praeterea impedit orationis fructum; «illam enim orationem Deus non audit, cui ille, (pii orat, non intendit », ait S. Gregor, apud S. Thom. II-TI, q. 83, a. 13; ideo ibidem S. August, dicit: «Cum oratis Deum, hoc versetur in corde, (piod profertur in ore. » ’). Caput II. PECCATA CONTRA PRIMUM PRAECEPTUM Contra bonum religionis i. e. cultus Deo debiti duobus modis peccari potest: 1° per cultum vitiosum scii, vel tribuendo Deo cultum modo indebito (Art. I) vel tribuendo cultum Deo debitum crealimu (Art. II) »); 2° per defectum cultus i. e. per irreligiositatem scii, vd 1) Cfr. otium Ihvr. S. (*. Cone. II Ecbr. 1936 do i»Hh |>eregri nationi bus (Λ.Λ.Ν. |ΐ93β1. p. 107). 2) Cfr. IMI. 7. 83. it. 13; et infm m. 1126. 711. 1. Textus S. Grog. Implicite est In M>. tt. Mor. (M. /*. L. 76. coL 238); mi litteram est ex lliurono a S. V. /e materia huius rapith «· mdo: P. Séjourné, art. Suprnrfi/inn in Did. IhMl. rath.. tom. II. II rat. 2763-2821. PECCATA COXTUA ΡΚΙΜΓΜ PKVECEPTCM 105 sensu privativo cultum divinum negligendo, vel sensu contrario Deum ore vel opere in i uria afficiendo (Art. III). — De irreligiositate verbis commissa agemus in tractatu de secundo praecepto (n. 157 *rll. 1879: n S. C. lUt.. 5 Imi. 1879. Cfr. Documentation rath. (1930). I. eo/. 1139-1412. b S. Off.. IS hin. 1938 (J. J.X. (1938). p. 220). - Quoml lüiivi devotione*: S. Off., 12 Drc. 1939 (J. J. .S’. [1910 ). p. 21). «106 LIB. III. TRACT. I. CAPUT II. 417. — Moralitas. I. Cultus inanis vel superfluos ut plu­ ri mum»o» cxl reiimlt' pcccul»?», quia materia levis est et actione* ex se non sunt malae, ideoque non includit gravem irreverentiam in Deum. Saepe etiam excusat simplicitas. Secus vero esset, si ex pravo animo et contemptu vel pertinaciter contra ey pressam con­ demnationem ab Ecclesia inflictam fieret; tunc grave peccatum esset ob gravem irreverentiam. Ita communiter (n. 4). Nihilominus sacerdos, utique cum prudentia, formas crassiores cultus inani* evellere conotur, ceterisque nullo modo faveat; quia cultus superstitiosus verae devotioni nocet et scandalo c«t acatholicis. ΙΓ. Falsus cultus grave peccatum est ex genere suo, quia reli­ gionem fundat in mendaciis, ideoque gravem divinae veritati iniuriam irrogat; nisi excusat simplicitas. Tta communiter (n. 3). Grave peccatum autem non videtur narrando fingere aliquod factum vel aliquam circumstantiam falsam, ut in genere Divina Bonitas vel San­ ctorum potentia intercessionis extollatur. Tunc enim falsitas qua talis non immediate adhibetur ad colendum Deum. Secus si miraculum fingatur, ut in eo et ex eo Deus (vel Sanctus) colatur x). Nota. Vi can. 1261, § 1, locorum Ordinarii advigilent praesertim ne in cultum divinum sive publicum sive privatum aut in quotidianam fidelium vitam super­ stitiosa ulla praxis inducatur, aut quidquam admittatur a fide alienum vel ab eccteeiastica traditione absonum vel turpis quaestus speciem prae se ferens. Lego* loci Ordinarii valent etiam pro exemptis atque in hunc finem ille potest eorum Ecclesias vel oratoria publica visitare (can. 1261, § 2). Imo, vi can. 2352, super­ stitio ah Ordinario punienda est*). Articulus 11. Cultus falsi numinis. Duplici modo cultus religiosus falso numini praestatur: a) agnoscendo in creaturis aliquid divinum et exhibendo eu cultum religiosum (i. e. cultum qui exprimit subiectionem) quasi ci> propter nativam excellentiam debitum; et dicitur idololatria; b) prosequendo adeptionem cognitionis vel auxilium a dae­ mone, quia agnoscendo eius scientiam et potentiam ut nobis proS. C. Concilii decreto diei 7 iun. 1932 monuit in evulgandi* gnitilw et benefici Ia coelcstlbu* hn|M'inith ct Htlix* hunc ob carnum corrogata, cavendum eme, ut. (uiurratu, quae eub gratiarum nomine exhibentur, prncwefernnt credlbilltati* algna: atquo Insuper, ut omnln inter gnitlnm ob­ tentam ct clifinotiyimin oblatam connexioni- miNpicfo ulet (A.A.S, (1932 ). p. 240). 2) Cfr. etiam can. 1259 ct allow citatos eupra »» 112. PECCATA CONTRA PRIMUM PRAECEPTUM •107 ficuas casque expetendo vel acceptando honor ei tribuitur quasireligiosus *). In occultismo hodierno et in magia primitivorum ac modernorum aliquando invenitur talis agnitio et cultus daemonis (proprie vel improprie, ut infra exponemus)1). Saepius autem hi modi agendi quasi religioni fundantur in /o/>o opinjonc > mafficarum, Quamvis in hoc casu proprio non ad Cultum falsi numinis pertineant, propter aflinitatcm uno contextu tractandi sunt *). § T. - Idololatria. 418. — Notio et divisio. Idololatria est cultus divinus exhi­ bitus creaturis. Idololatria vi vocis est cultus, qui dum soli Deo debetur, idolo tribuitur. Idolum autem proprie est statua vel imago vel symbolum, repraesentans crea­ turam ut Deum; dein etiam quaevis creatura, quae tamquam Deus colitur, etsi non in aliqua repraesentatione, sed in se et propter se adoretur, ut si soli in se cultus divinus tribueretur. In S. Scriptura idolum aliquando nihil dicitur, quia qui «scientiam habent ♦ i. e. fide Christiana pleno imbuti sunt (1 Cor. 8, 1-13). omnem cultum a paganis praestitum inanem ease sciunt; aliquando dicitur dae­ mon (I Cor. 10, 20; Dent. 32, 17; Ps. 95, 5), quia daemonia sive iuxta Deum verum, sive reiocto LUo, se colenda exhibuerunt in idolis tamquam principes huius mundi. — Idololatria triplici actu perfici potest: actu intellectus quo crea­ tura creditur Deus, actu voluntatis quo intenditur creaturam honoraro ut Deum, actu exteriori quo creaturae externe honor divinus tribuitur. Citimus actus suf­ ficit ut habeatur idololatria 4). Idololatria est duplex: 1° FormaZtf seu propria, quae fit cum intentione adorandi; et subdistinguitur in perfectam, quando pro­ cedit· ex infidelitate, qua idolum sive creatura creditur Deus esse; et imperfectam, quando procedit, non ex errore circa Divinitatem sed ex odio Dei aut desiderio aliquid obtinendi a daemonibus. — 2° Materiali* seu ficta. quae fit sine affectu colendi, v. g. ex metu mortis (n. 12). 419. — Moralitas. Idololatria tum formalis sire perfecta sire im­ perfecta. tum materialis est gravissimum peccatum laesae Maiestatis divinae. »1 Cfr. Π-ΙΙ. Cfr. II-II. /. Theoriam thcolotfonm exponit Λ. WhMn*r Iu libro nu|x*r citato. do <|UA Indicent dogmatici. Inter acatholicos praeter opem antiquiora C. Rtcbct C. Flammarion et F. Myew. cfr. : \. v. Schrenek-Notzing. GrMimmdlc Au/sdtzr sur Parawd logic (1929); F. Mcwr, thr (tkktdliitinus (1935); H. Drl·^ h. ParapwJiologü 3 (1952); F, Hcjn et .1. MulekliuyM·. Γοπ/t ringru n> prMrmnt der Para psych· dwir (195(1). 3) Cfr. .1. Gnnw, !>e uushruo orcuUijnnn d dc scientiis occultis in /talia (1911); A. MIcM’ In Studia Cuth. (1951). p. 217 *'/»/·.· A. Anwander. Worlrrbuch der Kdigion In vocibus: Abrnjtu^ Macht. ZaulKr; P. Maxlinlniw O. M. Cap., Duistcrc marhlrn (1919). da; I *7 PECCATA COXTItA PHIMIM PRAECEPTI M 409 tenebrarum harum, spiritualia nequitiae» (Epii. 6,12), quorum au­ xilium invocatur vel saltem acceptatur. Proprie talis animus habetur, ubi quis daemonem exprexxc incoeat aut signis utitur, quibus positis ipse cj pacto tales effectus producit, (sacramenta diaboli). Mi nux proprie adest talis animus, ubi homo utens mediis, quibus nec a natura nec a Deo vim inesse novit, ad effectum intentum obtinendum, se committit cuicumque _ potestati, quae auxilio esse possit, et sic diabolo offert occasionem xe ingerendi ’). b) areligiosum, ubi homo ex falsa opinione de exsistentia virium occultarum, aptarum ad quosdam effectus praeterluiturales obti­ nendos, conatur iis potiri, ut praeter vel etiam contra Dei yolum talem aliquam cognitionem vel aliquem effectum obtineat. Talis animus invenitur in iis, qui cognitionem defectuosam de Divinitate habeant neque de daemonis auxilio quidquam cogitant vel suspicantur :); ali­ quando etiam in christianis veritate» religiosa» ignorantibus, qui Deum putant Dominum timendum, arbitrarie usum talium virium vetantem. Falsa haec opinio de exsistentia virium occultarum (praeternaturalium), i. e. fides magica, radicatur in desiderio, ratione et tide non moderato, cognoscendi abdita praesertim futura, et dominandi vires naturae; cui coniungitur timor magnarum potentiarum na­ turae et futuri nobis trnoti. fiducia erga Deum paterne providentem non mode­ ratus. Traditione generatim maiorum ab infidelibus et a simplicibus Christiani» accipitur. Occultismus modernus doctrinam fucate scientificam elaborans, pan­ théisme saepe vicinam, multos etiam altioris culturae profanae participes sed religionis ignaros ad fidem magicam seducit *). Quamvis ii, qui cx animo areligioso occultismum vel magiam exercent, non tribuant cultum vel honorem creaturae aut daemoniis, ideoque proprie cultus falsi numinis rei non sint, nihilominus religioni valde opponitur eorum agendi ratio, quia inclinationem naturalem religiosam subiectionis erga potestatem transcendentem et absolutam in seipsis corrumpunt, ce­ dentes desiderio dominandi propria potestate vires, quae nobis naturaliter non subsunt. 421. — Moralitas. I. Omnes actus occultistici sunt peccata contra religionem, mortalia c.c genere suo. Rat io est : quia continent ^de­ fectum religiosae subiectionis erga Deum, in quantum limites ab Eo cognitioni et. potentiae humanae positos infringere conantur,A>t defectum lldiiciae erga Dei Providentiam, in omnes vitae humanae circumstantias se extendentem, exprimunt.^Unde perniciosi sunt verae fidei in I leiim omnipotent em et provident em. tam acquisitae ’) Ab nntlquiorlbUM îlicoloifl·* lilc modus (iftcndl minus claro dicebatur paetum Implicitum u*l hu'llum: I*. Séjourné In /hr/. Ihfal. ralh., Inni. Il» II. cof. 28O8-28II. *) Cfr. .1. Garvzzn. o. r.. />. 103; 11. Bmulllnnl In A". H. Th. (1933), p. 9l8xr/Q. 3) rfr. Giitvxzo, o, c., piVcsim: llouro In /h>/. IhM riifh.. I I. II. n»f. 2511 B. Kloppcnbun; In /ter. /ter/. liras. (1952). p. 410 1.1 B. III. TRACT. I. CAPUT II. quam acquirendae, et suffragantur falsis opinionibus ac cultibus. Sic regno Dei et Christi contrariantur et regno principis tenebrarum favent (Eph. 6, 12-13). Patet ex Sacra Scriptura tam Veteris quam Novi Testamenti, quae varios modos occultismi reicit eonunque cultoribus mortem tam tempo­ ralem quam aeternam minatur. Cfr. in Veteri Testamento Deui. 18,10-12: « Nec inveniatur in te, qui ariolos sciscitetur, et observet somnia atque auguria, nec sit maleficus, nec incantator, nec qui pythones consulat, nec divinos, qui quaerat a mortuis veritatem. Omnia enim haec abomi­ natur Dominus». Cfr. et Lev. 19,31; 20,6 et 27; Exod. 22,18; 1 Reg. 28,3; 4 Reg. 17,17-18 et 21,6; Is. 2,6; 44, 25; 47, 10-15; Midi. 5,11. Et in Novo Testamento condemnatur magia Act. App. 8, 9 88; 13, 6 ss.; 16,16-18; 19,19; et veneficium (magicum) Gal. 5,20 et Apoc. 21,8. — Ecclesia semper oceultismum in omnibus suis formis reiecit et seven· prohibuit *)· II. Praxes occultisticae religiosae sensu proprio, in quibus daemon expresse invocatur vel advocatur (cum pacto vel sine pacto) sunt peccatum mortale ex toto genere suo. Maxime enim Deum inho­ norat, qui daemoni honorem quemdam excellentiae tribuit tamquam nobis propitio, et ab eo implorat quae a Dco so1q expectandajunt. Probatur: etenim contra· daemones, capitales Dei hominumque hostes, indicta nobis est lucta et bellum (Eph. 6,12-13; lac. 4,7; cfr. Ioan. 12,31); qui ergo societatem cum daemone init, crimen laesae Maiestatis Divinae committit, ac proinde gravissimam Deo iniuriam facit contra honorem eius et contra fidelitatem ei debitam. Rursus «ea quae sunt supra facultatem humanam et naturae a solo Deo requirenda sunt: ideo sicut graviter peccat, qui illud, quod est Dei, creaturae impendit per idololatriae cultum, ita etiam graviter peccant, qui ea, quae a Deo exspectanda sunt, auxilio daemonum implorant » *). Praeterea in expressa invocatione daemonis non raro accedit idolo­ latria, apostasia, haeresis etc. (n. 5 et 6). III. Praxes occultisticae religiosae sensu improprio, quibus daemoni offertur occasio se ingerendi, per se ex toto genere suo sunt peccatum mortale. Quia qui tales scienter et libere ponit, paratus est accipere auxilium diaboli si ille offert, etiamsi non expresse petal. Unde eaedem valent· rationes modo indicatae3). ’) (’fr. Decr. GrnL, par* II, rau*a III. q. 5. r. 9 et pmecfput’ ratifia XXVI. q. 5, c, I ct 2; Λ-l·»; Doer. Grog. IX, lib. V, til. 21, r. |·3; lounncH XXII, Super (Ilia* *j>rrula. 1320; Ilinoc. VIII· Summi* dr*idrrantr*. 5 Doc· 1184 (· trnti*. 20 Mart. i623. *) // Sent., dirt. ", q, 3, a. 2. 3) Ulule pmxpH occiillhtlcar religione mcuhu proprio et improprio elnjwlrm Rpeclcl inomlit PECCATA CONTRA PRIMUM PRAECEPTUM 111 Per accident autem_ tales praxes saepissime ex imperfectione actus excusantur a mortali scii, a) ex ignorantia (non crassa) sive quia agens putat actus suos ex causali! at e naturali vel ex auxilio divino ad effectum intentum dirigi, sive quia non advertit ad occasionem diabolo oblatam. Quibus in casibus, si homo totaliter est dispositus ut actionem omitteret, si suspicaretur possibilem diaboli interven­ tum, nullum peccatum esset *); b) ex defectu seriae voluntatis, si nempe exitus actus non daemoni sed fortunae bonae vel malae com­ mittitur; actus tamen otiosi sunt, carentes fine,honesto (n. 10); c) ex defectu deliberationis, ut si (piis ex gravi metu tales actus poneret. Criteria, quibus dignoscitur, quales praxes diabolo occationem of­ ferant se ingerendi, haec fere indicari possunt : a) absurditas finis, qui nulla causa naturali obtineri potest v. g. cognitio certa futurorum, quae nullo modo in praesenti determinata sunt; evocatio arbitraria animarum separatarum; b) evidens insufficientia causae positae ad effectum produ­ cendum sive virtute naturali ex potentiis propriis sive virtute supernal ti­ rait ex Dei promissione vel Ecclesiae institutione v. g. sanatio serii morbi applicatione cuiusdam formulae; c) adi unctio falsae rei ranae circumstantiae tamquam necessariae ad effectum consequendum ; d) infallibilis exspectatio effectus quasi ex opere operato s). QUAEttiTUR: .i/ι liceat aliqua praxi uti in dubio an daemoni offeratur oecasio te ingerendi. Resp, In dubio num effectus a causa naturali posita product possit, licet medio yi_i; quia ubi non est ratio praesumendi interventum diabolicum, in nostra pro- clexr cedendi ratione nulla in Deum irreverentia repentur’). Recte tamen consulunt auctores tunc praemittere protestationem nolendi effectum, si aliquis interventus diabolicus subsistit (n. 20). In dubio vero num effectus Deo an daemoni adseribi debeat, eum constet non a rausa naturali provenire, effectus censetur potius provenire, a daemone , , . quam a Deo, quia Dei sapientiae contrarium esset sine promissione sua ad nutum hominis operari (ibid.). Jdçoque illicitum est tali medio uti, etiamsi praemittatur protestatio contra diaboli interventum. Praeterea in tali modo agendi si actio ponatur, ut a Deo obtineatur effectus aderit peccatum tentationis Dei (infra. n. 434 as.). IV. Praxes occultismi ARELIGIOSI, ex tide magica procedent es, qiUltllfiÿ _ptr se i/rariter illicitae, quoad eulpabililatcm indicandae sunt ex culpabilitatc illius falsae opinionis. ( ' l1 Malitia in hisce actibus praecipue est in conatu capessendi mint. In (’onhwdono nutem gencmtlm exprimendum erit, an cum expro-a dnemonU invomtlonr vd ndvocntlonv factae fdnt, quin tune nic|m« ndhuietft habent nlln pccvatn. ut ex Kupm di-th patet (π, B). », Calet.. //· II-ll. 7. 95. n. 2 III. Cfr. II-ll. r. 112 LIB. III. TRACT. I. CAPUT 11. vires occultas eisque utendi sine subtectione erga Divinitatem. Sic enim homo contendit se liberare a potestate divina vitae suae prae­ posita seipsumque iuvare dominando vires naturae. Ilie animus excrescere potest in superbiam magorum propriam, (pii se potentes putant agendi praeter Dei ordinationes eisquo obsistendi (cfr. Is. 47, 10-15; Act. 8, 9-10). V. Actus, quibue. producuntur phaenomena occulta et qui aliquam eum praxibus occultisticis similitudinem habent, naturalibus tero vi­ ribus, etsi nondum scientifice explicatis, secluso scandalo, liciti sunt ex parte religionis. Saepe autem talia experimenta sanitati physicae et psychicae noxia sunt *), aliquando minus instructis in religione vel scientia naturali viam ad occultismum sternere possunt *); unde requiritur ratio proportionate, ut exerceri possint, quae est v. g. scientiae pro­ movendae, ostendendi artes et fraudes occultistarum, morbus de­ tegendus et similia. Quandoque etiam ope donorum metapsychieorum indiscrete secretu legitima aliorum inquiri possunt (infra n. 1006) ’). Principia haec generalia iam applicemus diversis modis exercendi occultismum et producendi phaenomena occulta. Punctum I. Divinatio. 422. — I. Notio. Divinatio est inquisitio cognitionis abditorum, praesertim futurorum, ope praxium occult isticarum. Duobus prae­ cipue modis exercetur: a) ponendo aliquam actionem, ex cuius elle ctibus res abditae^ in specie futurae^ inquiruntur et manifestantur v. g. char^mantTa, mantia ex iaeciTÎus calïaei, sortilegium, mantia per raptum (trance), necromantia (spirit ismus); b) observando res rd facta praeexsistentia, e quibus abdita inquiruntur et manifestantur v. g. astrologia, augurium, pnysiognomia, ehiromantia, divinatio ex somniis aliisque. /e'·, '° II. Moralitas. 1° Si agitur ex expressa consociatione cum dae­ mone vel cum conscia acceptatione auxilii eius cfr. supra n. 421. l) Vldr In unii >οι··· rantur peccato suorum consultantium qui forte putant daemonis adesse auxilium, saepius immoralia consulunt quasi profetando, gra­ viter peccant exercendo professionem suam *). 3° Christiani serio consultantes divinum generatim mortaliter peccabunt, quia sive agant ex fide magica sive non, non excusantur ignorantia. Non Christiani vel baptizati valde ignorantes in materia religiosa facilius ex imperfectione actus a mortali excusantur, etiamsi serio divinum adeunt, ut de bona vel mala fortuna in negotiis, de nuptiis ineundis, de iure aliquo etc. consultent *). Quod si consultatio divini fiat curiositatis (vel risus) causa, ut saepe accidit, sine fide et sine seria voluntate, est veniale tantum: potest tamen grave esse ex scandalo aliorum et aliquando ob coope­ rationem ad peccatum divini. 423. Corollaria. 1. De sortilegio. l’bi sortibus quis utitur, ut abdita, in i»pecir futura, coynoscat, occultismi reus est; quia sortes neque ex natura sua neque a Deo habent virtutem talia manifestandi (dicitur sors divinatoria). Occult ismus non est nom divisoria, qua ex contractu res dividuntur vel 'ïXl- Nec occultisnuis est sors consultorin, qua Deus consulitur in dubio, quid agendum «it. Est autem tentatio Dei ct ideo illicita, nisi liat ex Dei inspiratione vel institutione (ut saepius in Veten Testamento ot in electione Matt hiat·. Art. 1. v. 26). Non tamen videtur illicitum in_casu urgentis necoesitatn spiritualis, ubi ordinaria auxilia deliciunt, praemissa oratione sortibus uti contldeus Deum nobis hoc modo viam suae Providentiae manifestaturum esse. Imino sunt qui hoc licitum putant, ♦ quando causae necessitas et honestas exigit, aptiorque modus dubium vincendi non apparet,... ut si quis haerens in bivio, aliter quoad viam m» determinaro non possit» (S. Alf., 11. 11). provocantes ad Prov. 16. 33 * ). II. De interpretatione somniorum.1 ^Occult ismus habetur, si quis aliquod Μψιηπιιη sibi a daemone immissum putan> vel suspicans fidem eidem adhibet; tum etiam si quis falso credat somnia (saltem aliquatenus extraordinaria) vi occulta divinatoria praedita esso. In hoc ultimo casu facile excusabit simplicitas. *) Somnia naturaliter aliquando aliquid clarae visionis vel telepathiae (etiam sic dictae ditatae, ut in somniis do parentibus vel amicis defunctis agentibus obti­ nere potest) vel metum subeonsciuiu boni vel mali proxime futuri manifestant. *) liquimur de Ite, qui «Uhl allqnam potentium occultam vindicant; do Ite. qui «»rlo utuntur doniM pamiwychnlngiote cfr. Infm Srholton II, III. IV. b Vide H. Brouillard in IV. Ii. Th. (1933). p. ’.107*77. 3) Cfr. Séjourne, nrt. Sh/m rstilivii in Dirt, Ihtol, calh„ Ium. Il, II, cui. 2805 .*7. iri >·^ ti η LIB. III. TRACT. I. CAPUT II. nihil tamen certi ex eis praenosci potest Q^Possibile est, ut ex S. Sgriptura patet. ± r-ifwtfTac Deum nor somnia futura revelaiv, >« d mur « Deus sun uî etiam reddit hominem certum vel fero certum, quod ab Ipso immittuntur ♦ (S. Alf., n. 9). Si quis putet somnium aliquod extraordinarium non potuisse esse naturale, tunc ad discer* nendum an sit a Deo vel a daemone utatur regulis discretionis spirituum i. e. observetur, utrum quis ab extraordinario somnio excitatus sentiat se mento tran­ quillum, promptiorem ad bonum ac servilium Dei, an vero contra perturbatum, ad opus temerarium excitatum, ad bonum et servitium Dei tardiorem; in priori casu potest prudenter censere somnium esse a Deo, adbibito tamen semper pru­ denti indicio Patris spiritualis; in posteriori vero casu, a daemone (n. 9). Scholion I. Spiritism us. 424. — Inter antiquissimos simul et hodiernos occultism! modos magnum locum occupat necromantia i. e. divinatio per mortuos, quae hodie spiritismus nuncupatur. I. Notio. Spiritismus definiri potest spirituum evocatio et consultatio, praesertim de rebus alterius vitae, ope praecipue personarum, quae vocantur media quaeque ad finem intentum speciales proprietates habere di­ cuntur. Π. Phaenomena spiritistica ad triplicem classem revocari possunt, prout sunt aut mere physica (ut ictus et motus obiectorum, mensae ro­ tantes, tactus manus invisibilis et sic dictae materialisationes) aut physicointellectualia (ut mensa per varios ictus responsum praebens vel pede scribens, stylus scribens, scriptura automation mediorum, instrumenta musicalia sonant ia) aut mere, intellectualia (ut si medium in statu t trance > dicto linguis loquitur ignotis vel colloquia cum spiritibus invisibilibus instituit). III. Explicatio. Explicatio spiritistica phaenomena illa attribuenda esse contendit interventui animarum defunctorum, quas evocari et nobiscum communicare posse affirmat. Haec explicatio ab auctoribus spiritisticis (praesertim gallicis Allan Kandec, Léon Denis etc.) evolvitur in systema quasi-philosophicum plurimos errores circa Deum, animam, Christum, vitam futuram continens ’). 1 ) Toto coelo At) occnltfemo differt methodii» quorumdam cultorum < psychologine profunditatum · ex somniis eruendi faeta psychica in Hiibeonwfcntlnm det nisa. <*fr. L. Houns art. Spiritisme In Diet. th did. rath. tam. II. II, coi. 2507-2522. d B. Klopptinbunr hi Her. Keel. Drax. (1953). p. 395 αφ/.; A. \rrlichlnl, Spiriti r Spiritixmo (1951). — Opera antiquiora: T. Malnaire. La religion spiritr (1023); II. Thurston. The Churrh and spiritualism (1931); Γ. M. Heredia, IâM jraudes rspiritistas y /ox frnomrnos melapsiquiCM (1931); F. M. Palmé». Metapsyipiira y rspiritisme (1932) saepius réédita usque nd ulthnoe annoe valorem 'inim retinent; cfr. et Inin It. Suntllli. Spiritismn (1911) et I. Garexxo, a, r. (1911). In Brasilia Kpi* ritixmus Knrdcchinim In sertam rvllglomm exrrrvlt. K spirit tamo. quern hie di*crl|Mlrnns dl-t huruvndus ext spiritI sinus dr Umbanda (ellarn dlrtm dt \larumbti' dr liutupur. de f’andnnddd) qui non spiritus defunctorum wed spiritus bonos (ortmn) vel malos (exux) evocmv contendit, quibus cultu* defertur et quorum ope divinatio et magia exercentur. In hunc «plriti-mum quadrant omnia, quae diximus do idololatria et dt· occqltl^nw PECCATA CONTRA PRIMUM PRAECEPTUM 115 Quoad rei veritatem, certum est plurima saltem phaenomena meris fraudibus vel hallucinationibi i s tnbüëiîda esgeftqiiaedam per claram vi sionein vel t clepat liiam explicari possunt.; nulla <· contra experimenta decisiva pro interventu defunctorum adduci possunt Spirituum inter­ ventio, si quae admittenda eat, nequit esse niai daemonum: non enim jmssunt esse spiritus illi angeli boni; absit enim eos producere phaenomena inania vel doctrinas falsas, impiae atque, immorales proferre, ut in sessio­ nibus spiritisticis obt inet. Neque possunt esse animae defunctorum, quibus utique sine speciali Dei permissu nulla est cum hominibus communicatio; qiiani communicationem Deum unquam ad mediorum evocationem per­ missurum impium est admittere. Mirum non esset daemonia aliquando se ingerere sessionibus spiritisticis. Spiritismum instigante daemone pro­ pagari abunde constat ex eius fructibus scii, opinionibus haereticalibus, irreligiositate, immoralitate, morbis psychicis. 425. — Moralitas. 1. Spirituum consultatio sive privatim fiat sive pu­ blice in sessionibus. quae spiritisticae dicuntur, semper est graviter illicita, Probatur ex ratione: est enim occultisnius (divinatio). Sive enim phae­ nomena proveniant ope spirituum sive sine eorum interventu, semper adest animus eos consultandi. Unde etiamsi daemon non expresse advo­ cetur, offertur ei lata via sese ingerendi. Provenit ex falsa opinione de possibilitate communicandi cum spiritibus defunctorum et ex desiderio cognoscendi mvsteria vitae futurae nobis a Deo celata (cfr. supra n. 421, I, II. 1ΙΓ, IV). lllicoitas evocationis et consultationis spirituum defunctorum a S. Scriptura saepius enuntiatur: Deut. 18,11; 1 Reg. 28, 7 ss.; Is. 8, 19. Confirmatur ex prohibitione Ecclesiae: «) S. Officium die 4 Aug. 1856 declaravit: .animos mor­ tuorum evocare, responsa accipere... roperitur deceptio omnino illicita et haereticali»»*); b) die 1 Apr, 1898 S. Off. respondit consultationem spirituum dofunriorum per scripturam automat icam non licere*); r) die 2 Aprilis 1864 eadem Congregatio omnia scripta spiritisme faventia proscripsit; d) can. 1399, 7° pro­ hibentur libri qui cuiusvis generis superstitionem, sortile.gia, divinationem, ma­ giam, evocationem spirituum, aliaque id genus docent vel commendant ·). II. Assistentia sessioni spiritisticae quae fit active ipsi cooperando graviter illicita est, uti patet, ex supra dictis. — Pariter omnis assistentia animo spiritistico, i. e. intentione consultandi spiritus, illicita est, etiamsi fiat sub protestatione contra omnem daemonis influxum et· eum intendarninninco. Est necta acatliolira. quiw biwntriin υΐ npotrtaxiain pronmvet. eo periculantor quo externo qunwlam catholica dementa Mile preclbu* intocvL (’fr. B. Klopjnmbunt in lire. Perl. /fnw. (1951), />. 3H5 hqq. et />. 120 *77. *) <’fr. Kloppenburg in JZrr. KrcL Hrtui. (1952). p. 273 λ/·/.; A. \\ IwliMCvr, o. r.t p. 283*77. i) 1’rnz.. 1053*51; Coll. dr Prop, Pidr, »i. 1128. ’) Co/Z. de Prop. Pith. n. 1991. Huc elimn «pectat condemnatio libri M» iiMrolntdu·' debilitate scient Itlca et periculi* cfr. A. Scit· In Theol. i>eakl. Quartahehr. (1930), p. 29 ι«/»/.; p. 537 w/·/.; />. 733 x»p/.; (1938), p. 172 */»/.; p. 627 .*/. i ____ \\ ieshwr, <>. r.; II. SchlQtrrnmnn, ht HrlLfthrn (1951): \V. Bllchrl In Scholariik (1955), p. 233 */«/. Qutlc S. OfT. I Allff. 185Λ (Call. b 1*ηψ. 1'idr, n. 1128) monet, om WUngfhelrutmpraldfta, In «S7. d. Zrit t. |5G (1955) p. 127 tupp cm.. PECCATA CONTHA PRINUM PRAECEPTUM 119 Attendendum veto eM a· çxbant de < tnayia allni », qutun vocalmnU 120 LIB. HI. TRACT. 1. CAPUT II. Notanda. — 1° be maleficiis. a) Maleficio diabolico non . T23 sgç.. qui permultas vanas oh«rvantlos Indicat. LIB. 1Π. TRACT. I. CAPUT 11. II. Moralitas : 1° Vanae observantiae, in quantum daemoni oj· ferunt occasionem se ingerendi, sunt peccata gravia. Fere semper vero ex imperfectione actus sunt venialia (cfr. supra n. 121, III). In quantum proveniant; ex fide magica cfr. supra, n. 421, IV. Do daemone plerumque non cogitant homines neo suspicantur eum in istis se ingerere posse. Multas praeterea tales observantias, quas ex traditione maio­ rum (Christianorum) acceperunt, in simplicitate tenaciter bona fide retinent. Irnmo possibile est in paganis et Christianis ignorantibus tales actus potius ora­ tionem implicitam ad Deum quam conatum se propriis mediis tuendi continere. ** 2° Vanae observantiae saepius defectum subtectionis erga Deum et fiduciae in Eius Providentiam continent. Propterea, quamvis actus singuli ex hac parte generatim veniales sint, frequens usus harum observantiarum vitae religiosae perniciosus est, (plia contrariatur animo dependentiae in Deum, (pii eiusdem fundamentum est. Pos­ sunt praeterea peccata tentationis Dei et imprudentiae secum ferre. Tentationis Dei v. g. si precibus infallibilis effectus ad nectitur; im­ prudentiae, si propter vanas observantias nat oralia media negliguntur. Resolutiones. — Superstitiosum ost: a) Gestare amuleta, ligaturae, involucra signis vel characteribus eoad· gnata, contra morbos, vulnera, vel subitam mortem etc. vel bonam fortunam portantia; vel ad eumdem finem statis quibusdam verbis uti, in quibus certam et infallibilem virtutem inesso credunt. b) Preces aliquas dicere certo numero, situ, gestu, tot crucibus permixtis ita ut in ipso numero vel simili vana circumstantia vis infallibilis constituatur. c) Gestare quasdam orationes S. Birgittae, recitare aliquas orationes, versi­ culos Psalmorum, Evangelium S. loannis, applicare herbas tali festo collecta-, ita ut ex illis in modum operis operati effectus infallibiliter expectetur. Secus vero, si ex pia tantum impetratione effectus a Deo speretur (n. 17). S***~£X~ 432. — Notae pro praxi. 1° Impugnanda est superstitio vanarum observan­ tiarum exhortando fideles ad fiduciam in Deum per orationem et cultum Sacra mentorum et sacramc ntalium aliorumque piarum praxium ab Ecclesia approba­ tarum: v. g. gestare Reliquias, Agnos Dei, pia numismata. Scapularia, effigies, aliasque res sacras, ad honorem Dei vel Sanctorum et ad ipsorum auxilium implo­ randum; pia novemdialia peragere, preces recitare numero sive certo in hono­ rem alicuius Mysterii, sive sponte electo, quin vtlicacia tali numero adnectatur (n. 17); cfr. supra //. 416. Etiamsi pe rieni An adsit, ne in illis adhibendis aliquando irrepat superstitio ex hominum simplicitate et tendentia ad securitatem, non est rectum ea omnia omittere; quia multi indigent praxi quadam determinata ad fiduciam suam incorporandam, quae si denegetur ad praxes irreligiosae se convertent. 2° Pastores animarum ex una parte non consentiant praxibus superstitiori*, ab altera tamen parte rudes nonnumquam in simplicitate sua relinquant, cum dif­ ficulter ab iis, quae bona fide a suis maioribus receperunt, abducantur et cavcnïjlum sit, ne cum zizaniis bonum semen fidei evellatur. — Subrisus et motio capitimiserationis plena de tanta hominis stultitia optimum saepe constituunt remedium PECCATA CONTRA PRIMUM PRAECEPTUM 123 contra vanas observanti:^, quae rationibus c sensu communi et fide desumptis dissolvi nequeunt. 3° Caveant parochi, concionatoroe et catochiatao, ne fideles doceant supersti­ tiones. quas ignorant; nam facile aliqui eas exercebunt. Quare de iis tantum serinonem habeant, quao in regione notae sunt. Articulus III. Irreligiositas. 433. — Irreligiositas distinguitur in irreligiositatem sensu prirativo seu ardigiositalem, quando quis negligit cultum Deo debitum tribuere; et irreligiositatem sensu contrario, quae est. peccatum, quo Deus vel in seipso vel in rebus sacris inhonoratur. Ardigiositas invenitur in omissione, actuum praeceptorum cultus et orationis, de quibus conferas supra n. 109 sq., 111; infra ». 503, 520 sq. Species irreligiositatis qua Deus directe in seipso inhonoratur sunt tentât io Dei, blasphemia et periurium; ad irreligiositatem qua Dens in rebus sacris inhonoratur pertinent sacrilegium et simonia, quae ad sacrilegium reducitur tamquam species eius. De blasphemia et periurio una cum voti fractione in secundo praecepto disseretur, hic de reliquis; etenim contra primum prae­ ceptum est irreligiositas in opere, contra secundum vero irreligio­ sitas in verbo aut contra fidem datam. Nota de areligiositate. Vitium areligiositatis saepe profluit ex”j»di/ferenlismo dogmatico, qui est vel infidelitas privativo (supra ». 317. 318) vel apostasia aut haeresis (supra ». 319 ss.). Aliquando vero est indifferentismus mere praclicus, qui est neglectus obligationum cultus et ora­ tionis. Provenit ex defectu reverent ialis sublectionis erga Deum et pleruniquo involvit peccata contra obligationem eliciendi actus fidei (supra n. 311) et confitendi fidem (supra ». 312), saepe etiam periculum diminutionis fidei, scandalum aliorum et damnum Ecclesiae seeumfert. — Causa areligiositatis generatim est morum deterioratio et saepe intimior consuetudo cum incredulis vel haereticis (supra ». 327). Non raro autem culpa minuitur ex defectuosa educatione religiosa et pressione sociali praxi religiosae opposita ')· *) Cfr. Ileylcn In CnU. Mtchlin. p. 127 »/·/. LIB. ΙΠ. TRACT. I. CAPUT IL § I. - Tentatio Dei. 434. — Notio. Nomon tentât jouis in duplici sensu accipitur; eo ; enim significatur vel seductio ad peccatum, vel probatio seu experimentuin; in hoc posteriori sensu modo accipitur. Tentatio Dei — ergo est experimentum sumere de aliqua Dei perfectione, quando nempe homo experimentum sumit an Deus sciat (piod ipse scire _: a— quaerit, vel an possit aut velit implere (piod ipse cupit; propterea 4Â.________homo divinae perfectionis manifestationem miraculosam temere petit '*^**^?*i' vel exspectat. — Fieri potest verbis vel factis; verbis, (piando aliquid L» jC/ a Deo postulat, ut exploret Dei scientiam, potestatem, vel volun­ tatem; factis, (piando per ea, quae facit, experimentum sumit divini attributi (n. 29; S. Thom., II-II, q. 97, a. 1). 435. — Divisio. Distinguitur: 1° una proprie dicta, (prae oritur ***^7 ~ ex infidelitate seu dubitatione de aliquo Dei attributo: altera minus proprie dicta, quae ex praesumptione seu nimia confidentia oritur. 2° Utraque est vel formalis seu expressa, cum quis intendi! expe­ riri divinum attributum: vel interpretativa seu virtualis, cum in agendi modo latet, aliquid petendo vel faciendo, (piod ad nihil aliud utile est, nisi ad probandam Dei potestatem, vel bonitatem vel co­ gnitionem. Prior committitur e. g. si (piis miraculum peteret a Deo ad probandam Christi divinitatem; posterior, si (piis v. g. imparatus suggestum conscenderet ad condonandum, sperans fore ut cogita­ tiones sibi suggerantur a Deo (n. 29). 436. — Principia. I. Tentatio Dei formalis est peccatum mor­ tale; c.r toto ge/icre .s-i/o. Ratio est quia semper est gravis irreverentia contra Deum, ex dubitatione vel praesumptione directe ipsum expe­ rimentum de divino attributo intendere; id quod praecise obtinet in tentatione formali. II. Tentatio Dei interpretativa est peccatum mortale ex ge­ nere tantum; ita ut tentatio interpretativa improprie dicta etiam admittat parvitatem materiae. Ratio est, quia in tentatione inter­ pretativa non intenditur ipsum experimentum de divino attributo, sed aliquid aliud, in quo includitur, nempe importuna manifestatio divini attributi; ideoque grave vel leve peccatum erit, prout maior vel minor huiusmodi manifestatio magis vel minus temere exspe­ ctatur (n. 30; II. A., n. 38). III. Tentatio Dei proprie dicta specie differt a minus proprie dicta: prior enim continet haeresim; formalis et interpretativa SPECIE non differunt: (plia taciti et expressi eadem est ratio (n. 32). Idllihn. PECCATA CONTRA PRIMUM PRAECEPTUM 125 W. ^tr insta çgusa necessitatis vel utilitatis petere a Deo mira­ culum rei committere se (lirino auxilio, non est tentatio Dei, sed est actus fiduciae Deum honorans, Constat ex eo (piod in eiusmodi casibus Dens beneficia extra ordinaria subinde concedat. Cfr. II-I1, g. 97, n. 1 et a. 2 ad 3 (r. 31). 437. Resolutiones. 1° Tentât Deum: a) qui in in(>rbo_jM!riculo^n*sjHiit îiu<1 irinas, a solo Deo niiraί·><·(«·, idtyquo «m· pliciter, in aliis tantum secundum quid; et quidem in loco tamipiam in contcntivo sacrorum; in aliis rebus relative tantum, quatenus referuntur ad sanctifi­ cationem hominum. Cfr. Salm., tr. 21, <·. 12, n. 1(1. . |·»Λ.όπο _ 439. — Principium. Sacrilenium est ex genere suo peccatum morRatio est, quia res Deo dicatas violare gravem iniuriam infert Deo. — Potest tamen esse veniale ex parvitate materiae; venuntanien> sj committatur ex formali contemptu rei sacrae, etiamsi laesio videatur levissima, non poterit esse veniale. 440. — Quaestiones. Quaer. 1° .4« tempus possit esse obte­ ctum sacrilegii, ut si quis peccat in die festo. Resp. Negat.; tempus enim non fit sacrum in se, sed dicitur tantum sacrum ratione mysterii seu festi in eo celebrati. Potest tamen circumstantia temporis efficere ut sacrilegium oriatur, ob irreverentiam irrogatam cultui divino, ut si (piis in Parasceve exhi­ beret comoedias, ludos publicos, etc. (n. 46, 273). QuâER. 2° .1» enumeratae tres species sacrilegii sint subalternae, an vero infimae. Resp. Sententia probabilior, contra alios, censet eas esse in­ fimas; (piia varii modi committendi sacrilegium, quamvis materia­ liter consideratae differant specie inter se, conveniunt tamen in eadem specie secundum formalem rationem sacrilegii, quatenus vio­ lant sanctitatem vel personae, vel loci, vel rei. Unde sufficit in Con­ fessione explicare num sacrilegium fuerit personale, locale, aut reale *) (n. 31). Peccatum porro coniuncluin sacrilegio explicandum esse in Confessione, per se liquet, e. g. percussionem, concubitum. 2. Sacrilegium personale. 441. — I. Notio personae sacrae. Persona sacra esse potest duplici titulo; tum^per deputat ionem publicam ad cultum divinum, et hoc titulo sacrae sunt omnes personae ecclesiasticae, i. e. clerici omnes et religiosi, iique quibus Ecclesia eorum privilegia commu­ nicavit (cfr. supra n. 152); tunr per votum publicum castitatis, sive in sacra ordinatione, sive in professione tum sollemni tum simplici emissum. ’) Ctr. II II. <1. 11U, <(. 3 u.I 2, PECCATA (Ό.ΝΤΚΑ I’BIMi’M PKAECEI’TCM II. Modi sacrilegii personalis. Hoc sacrilegium duplici modo committi potest: 1° per violationem privilegiorum, quae personis ocdesiasticispt sic competunt, a. v. per violationem privilegiorum canonis, fori; immunitatis, et beneficii competentiae de quibus agitur in can. 119-123; 2° per violationem voti publici castitatis, a persona sacra vel in personam sacram commissam; cfr. can. 132, § 1 (n. 35). Quaeritur. .1» violatio voti privati castitatis nil sacrilegium. Resp. Complures probabiliter negant: quia nemo potest suo marte seipsum facere sacrum, sed ut aliqua res fiat sacra, requiritur peculiaris ca- ***· Ecclesiae dedicatio. Sententia vero communior et probabilior affirmat: quia quisquis vovet castitatem, corpus suum Deo consecrat, ut immune et purum maneat ab omni contaminatione libidinis, uti S. Thomas tradit citans S. Augustinum *); ex qua consecratione et dedicatione peculiarem sanctitatem contrahit. Cfr. Vind. p. 3, q. 2 (n. 47). Violatio vero voti de alia materia probabilius rationem sacrilegii non habet (n. 47). 3. Sacrilegium locale. 442. — 1. Notio loci sacri. Loca sacra ea suut qirne divino cultui fidelium ve sepulturae deputantur consecratione vel benedi­ ctione quam probati liturgici libri ad hoc praescribunt (can. 1154). Loca ergo sacra sinit *)ecclesiae et oratoria publica quoad internum ambitum eorum,9c^iietVna^tinit oria semipubliea more ecclesiarum be­ nedicta. Xon comprehenduntur itaque^ccllae.^Claustrum^sacristia,^turris, ^tectum supra ecclesiam.^atriuin ;^nee etiam oratoria privata in domibus laicoruin. Antea quidem in favorabilibus, nempe quoad immunitatem, nomine loci sacri omnia ista comprehendebantur: at haec extensio in novo iuro videtur sublata (n. 38, 460). II. Modi sacrilegii localis. Hoc sacrilegium committitur: 1° per violationem (seu pollutionem, ut olim dicebatur) loci sacri, sensu canonico sumptam, quae scii, violatio necessitatem reconciliationis secum fert; 2° per violationem immunitatis; 3° per profanationem, ex actibus etiam in se non pecca mi iiosis; 4° per peccata in loco sacro commissa, quoties ea graviter repugnant loci sanctitati; prout ex ipsa natura rei, independent er a iure canonico sequitur**). Dicitur sacrilegium locale committi: 1° per violationem loci sacri Mcnxu canonico sumptam. Tamvero, locus sacer hoc sensu violatur tantum *) II-II, ΛΜΕΧ, Thru!, · |, 128 LIB. III. TRACT. I. CAPUT II. iis qui sequuntur actibus, dummodoj/rrti sint, notorii oCin ipso sacro Iwi positi: a) delicto homicidii, b) iniuriosa et gravi sanguinis effusione, cj impiis vel sordidis usibus, quibus addictus fuerit, d) sepultura infidelis vel excommunicat! post sententiam deelaratoriam vel condenuiatoriam. Violata autem ecclesia, non ideo coemeterium, etsi contiguum, violatum censetur, et vice versa. Cfr. can. 1172, 1207; vide tom. II. n. 232. 2° Per violationem immunitatis loei sacri, quae committitur: «) vio­ lando ilis asyli, quo ecclesiae, et probabiliter etiam oratoria publica ita gaudent ut rei qui ad illa confugerint, inde non sint extrahendi, nisi ne­ cessitas urgeat, sine assensu Ordinarii, vel saltem rectoris ecclesiae vel oratorii (cfr. can. 1179, 1191, $ 1); />) locum sacrum infringendo, bonis suis spoliando, incendendo, furando rem ex loco sacro cuius custodiae fuerat tradita; ut ex natura rei sequitur *). Cfr. can. 1160 (h. 36, 38,39). 3" Per profanationem loci sacri: quae patratur exercendo in ecclasia actus profanos sanctitati loci repugnantes, ut sunt strepitus indiciorum saecularium, concilia saecularia, mercatus, negotiationes et nundinae, quamquam ad finem pium habitae, ludi profani, seditiones, rixae et con­ clamationes, convivia, colloquia tempore . 30'J. 'ΛΓ*'Λ·' •130 t.&nZ ·ηΛ_ LIU. Ill. TRACT. I. CAI’I T II. I. Circa sacrilegium personale triplex punitur delictum: ~ io Contra violantes privilegii m canonis habetur triplex excommunicatio: a) excommunicatio latae sententiae Sedi Apostolicae specia­ lissimo modo reservata, si quis violentas manus in personam Hmnani Pontifici» inieeerit, et talis est ipso facto vitamins: — b) excommunicatio latae sententiae Sedi Apostolicae speciali modo reservata, si quis in per­ sonam 8. R. E. Cardinalis vel Legati Romani Pontificis vel Episcopi etiam titularis tantum violentas manus inieeerit; — c) excommunicatio Ordinario proprio reservata, si quis in personam aliorum clericorum vel utriusque sexus religiosorum violentas munus inieeerit (can. 2343). Quoad explicationem harum censurarum cfr. tom. II, n. 1041, 1048, 1070. 2° Contra violantes privilegium fori statuitur triplex poena labe sententiae: a) excommunicatio latae sententiae Sedi Apostolicae speciali modo reservata, si quis S. R. E. Cardinalem vel Legatum Sedis Apostolicae, vel Officialem maiorem Romanae Curiae ob negotia ad eius munus per­ tinentia, vel Ordinarium proprium, contra praescriptum can. 120, ausu.» fuerit ad indicem laicum trahere; — b) excommunicatio latae sententiae Sedi Apostolicae simpliciter reservata, si alium Episcopum etiam men· titularem aut Abbatem vel Praelatum nullius, vel aliquem ex supremis religionum iuris pontificii Superioribus ita ausus fuerit trahere; —Λ) ή _ quis, n"n “btenta ab Ordinario loci licentia, aliam personam privilegio ^ruent<*,n am. II. n. 1071 et 10.3«. III. Circa sacrilegium reale quintuplex punitur delictum: 1° Qj|J_spe<-ies consecratas abieccrit ^el ad malum f)nem abdu­ xerit aut, retinuerit, est suspectus de haeres! ; incurrit in excommunica­ tionem latae sententiali epccialwfimo modo Sedi Apostolicae reservatam; J,est ipso facto infamis, et*ldericus praeterea est deponendus (can. 2320). Cfr. lom. II, n. 1010. e 2° Ad ordinem sacerdotalem non promotus, si MI.hhae CELEBRAtio.nem simulaverit aut hacra.mentai.em concessionem exceperit, excom­ municationem ipso facto contrahit, speciali modo Sedi Apostolicae re­ servatam (can. 2322, 1°; cfr. et can. 2360 et 2367). Cfr. tom. II, ». 1055. 3° Sacerdos qui nine necessaria iurisdictione praesumpserit sacramentalu confusiones audire, est ipso facto suspensus a divinis; qui vero a peccatis reservatis absolvere, ipso facto suspensus est ab audiendis Confessionibus (can. 2366). Cfr. tom. II, ». 1086. 1° Qui usurpat vel detinet bona ai t ii ra ecclesiae romanae, incurrit in excommunicationem latae sententiae speciali modo Sedi Apo­ stolicae reservatam (can. 2315); qui alia bona ecclesiastica in pro­ prios usus convertere et usurpare praesumpserit, aut impedire ne fructus ab iis ad quos pertinet, percipiantur, excommunicationi tamdiu subiaceat, donec bona ipsa integre restituerit, praedictum impedimentum removerit, ac deinde a Sede Apostolica absolutionem impetraverit (can. 2346). Cfr. loin. II. n. 1053, 1064. 5° Quodsi beneplacitum apostolicum, in alienatione bonorum ecclesiasticorum ad normam can. 531. i 1 et can. 1532 requisitum, fuerit scienter praetermissum, omnes quovis modo reos sive dando sive reci­ piendo sive consensum praebendo, manet excommunicatio latae sententiae nemini reservata (can. 2317, 3°). Cfr. tom. II, n. 1078. § III. - Simoni a . Cum simonia constituatur pacto, quo res spiritualis commu­ tatur pro pretio temporali, (rademus: 1° notionem, divisionem, mo­ ralitatem simonia»· in genere; 2° quaenam sit materia circa quam versatur; 3° quaenam habeant rationem pretii, ad simoniam re­ quisiti; 1° qualis pactio ad cam const itu endam exigatur; 5” quinam sint simoniae effectus irritantes et poenales. LIB. III. TRACT. I. CAPUT ff. •132 1. Simon hi (jeneralim. 445. — 1. Notio. Simonia nomen suum sortita est a Simone Mago, qui pecunia emero voluit potestatem dandi Spiritum San· ctum, ut postea venderet. (Act. Ap., 8). In genere autem definiri mano proihibitus. Ii/Divisio. Distinguitur simonia: 1° in sinioniam iuris divini 7et simoniam iuris ecclesiastici. Simonia iuris. divini definitur .vti/dioxu voluntas emendi vel vendendi pro pretio temporali sive rem intrinsece spiritualem sive rem temporalem rei spirituali ita adnexam, ut aut res temporalis sine spirituali nullo modo esse possit, aut res spiri­ tualis sit obiectum, etsi partiale, contractus. Cfr. can. 727, § 1. Dicitur: 1° uludioita voluntas, i. e. voluntas deliberata et libera qua quis sciens et volens suo modo agendi intendit aequi parare rem spiritualem cum temporali; 2° voluntas, quia voluntas est subieefum simoniae: et quia saepe ab intentione voluntatis dependet num aliqua actio sit simonia: et quia simonia sola voluntate interna sine externa eius manifestatione committi potest, ut si quis praestet aliquid spirituale, cum intentione obligandi alterum ex paeto ad praestandum temporale tamquam cius pretium, quamvis hoc nullo modo no im­ plicite quidem significet; - 3° emendi vel vendendi, ut exprimatur pactum, quod eat forma eius (pia perficitur; — 4° pro pretio temporali, quia turpitudo huitw . . peccati in eo sita est quod spirituale aestimatur humano pretio; — 5° *tisgjig * t*n*4*Zr intriimeee xpiritualein; porro talis potest esse aut formaliter (ut gratia) aut causaliter (ut Sacramenta) aut effective (effectus et usus potestatis spiritualis, ut consecratio, absolutio etc.); 6° *irr rem, temporalem rej spirituali* ita annexam. ut >///* spirituali nullo modo possit, v. g. I ·« · 11 · · I i < · i 11 m rcrhsiast icmn?Îîwt το spiritualis sit obiectum, etsi partiale, contractu*, v. g. consecratio in calicis coiv^ft secrati venditione. Cfr. can. cit.; Saltu., It. 19, n. 2. ti cû Simonia juris EC< i dsjastk i habetur, quoties ob periculum irreverentiàc erga res spirituales Γοχ Ecclesiae materiam simoniae extendit ad casus per se r;i non comprehensos. Unde adest, si contra talem legem Ecclesiae dantur vel res temporales spirituali adnexae pro temporalibus spirituali adnexis, vel res spirituales pro spiritua­ libus, vel etiam temporales pro temporalibus, Cfr. can. 727, § 2 (n. 19). 2° Simonia potest esse mentalis, ^conventionalis^realis et confident ialis. Mentalis habetur, quando nullum pactum intervenit. Potest distingui in purv et mixte mentalem. Pure mentalis habetur quando quis habyt men* propositum committendi simoniam; est potius peccatum desiderii simoniae quam ipsa simonia. Mixte mentalis habetur (piando quis in aliipia actione externa habet ψηdem intentionem seu voluntatem simoniacam obligandi alteruin ex pacto, mm! deest omne paetum externum, etiam tacitum. In eo casu adest peccatum Himoniar, non voro delictum. Convbntionajjs habetur, quando intentioni simobta&B t·. 4) PEOCATA CONTRA PRIMUM PRAECEPTUM -133 accedit conventio seu pactum, sive expressum sive tacitum; et dicitur pure con­ ventionalis, si ex neutra parte exsecutioni fuerit datum; si ab alterutra parte saltem partialiter exsecutioni fuerit datum, dicitur conventionalis mixta vel s«mirealis. Reai.is habetur quando conventio ab utraque parte saltem inchoative impleta est. Cost iuevualis est quaedam simonia circa beneficia ecclesia­ stica, qua quis beneficium alicui procurat sub certa confidentia, i. e. cum pacto nt is postea illud ipsimet procuranti vel alteri resignet (simonia j>cr accessum, regressum vel ingressum, ut fusius exponunt canonistae) aut illius fructus aut pensionem ex eo iisdem persolvat. Cfr. can. I4SH (n. 49). V III. Moralitas. I. Simonia iuris divini est gravissimum sarrileijiiim, mortale ex genere suo toto. Patet ex verbis S. Petri ad Simonem Magum: « Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam donum Dei existimasti pecunia possideri» (Act. 8,20). Ratio est,^quia res spirituales, quantumvis parvae videantur, temporali pretio aequiparare, est maximopere illas vilipendere, ac consequenter gravi iuimia allicere. Adde quod vendens spirituale vendit rem non suam quum etiam Praelati Ecclesiae, non sunt domini sed dispensatores tantum rerum spiritualium; insuper venditio repugnat spiritualium origini quae ex gratuita Dei voluntate proveniunt ‘). Demum^gravitas huius peccati vel magis patet ex eo quod est peccatum per­ niciosissimum Ecclesiae; huius namque causa indigni eliguntur mi­ nistri, sanctum datur canibus, et res Ecclesiae vilescunt; qtuimobrem nullum crimen in lure Canonico acerbius exsecratur. II. Simonia inris ECCLESIASTICI admittit levitatem materiae: quia, quando actus ex natura rei non est simonia, sed prohibetur tantum ad cavendum speciem et periculum eius, reipsa non fit rei spirituali iniuria, sed peccatur contra praeceptum Ecclesiae, in quo potest utique dari parvitas materiae (n. 50). 2. Materia simoniae. 446. Praenotanda. Res in se temporalis pol» >t trifariam ndne.ru esso spi­ rituali: 1" antecedcnter, quando res temporalis antecedit spiritualem ; tales sunt res consecratae ot benedictae, arculae Reliquiarum ; 2" consequenter, quando praomipponit vehit causam rem spiritualem cui adnectitur. ita ut res temporalis sine spirituali nullo modo osse possit; ut beneficium, quod datur propter officium; .1° concomitanter. quando spirituali simul coniungitur; e. g. labor corporis in functione sacra exercenda. Labor porro isto vel est operi spirituali intrinsecus, quando per se necessario illi adnexus est ; sic labor necessarius in celebratione Missae, pro concione, etc.; vel extrinsecus, eum per accidens propter circumstan­ tias illi adiunctus est, v. g. celebraro Missam in cantu, in dissito loco, tarda hora, statuto tempore vel loco (m. 49. 55, 04, 05). ') Cfr. II-II. _smiouia est Lst, Affirm·, ή per se tendit ad salutem spiritualem auditorum : quia est res mere spiritualis. Hinc simonia est aliquid pro concione acci­ pere, tamquam pretium laboris illius intrinseci, puta pro studio, defati­ gatione; secus vero, si ut stipendium sustentationis accipiatur. Λ'çgat-. si immediate tendit ad instructionem intellectus: quia scientia est bonum naturale, pretio aestimabile. Hinc licet aliquid accipere pro doctrina Theologiae, pro licentia docendi, seu pro collatione Doctoratns; pro consilio doctrinali etiam in re morali, et quamvis conducat ad pacem conscientiae: hoc enim est per accidens; secus autem, si consilium est spirituale, bonum spirituale proxime spectans (». 94). 3. η. «X» Prelium si moniae. 448. — Notio et divisio. Ea, (piae rationem pretii habent in simonia, trifariam distinguuntur, nimirum: 1° munus a manu, eub^ quo comprehenditur pecunia, et quodvis bonum externum, cuius *.·»*( pretium potest pecunia aestimari; 2" munus a lingua, quod com·*'** ~ plectitur quodvis patrocinium, sive commendationem, ac proces;^ h_3° munus ab obsequio, per quod intelliguntur servitia temporalia,-^ uti famulatus, negotii gestio, rerum administratio, etc. Haec oninia^ inter homines pecunia comparari solent. Cfr. c. Sunt nonnulli, 111, 1 cans. 1, q. 1 (n. 56, 61, 63). 449. — Principia. I. Simoniam constituit, non solum^darc spi­ rituale pro munere a manu, sed etiam^pro munere a lingua etpro mu­ nere ab obsequio. Ratio est quia non solum munus a manu, verum PECCATA ΟΟ.ΝΤΚΛ PHIMI M PRAECEPTUM 137 etiam munus a lingua et munus ab obsequio sunt pecuniae pretio aestimabilia, ideoquo qui dat pro iis aliquid spirituale, spirituale istud temporali aoquiparat. Cfr. II-II, q. 100, n. 5. Iline simonia est: cu stut.mhi xcundum taxam lege vel legitima consuetudine probatam. Ratio est, quia non datur in com­ mutationem rei, sed in sustentationem personae, tamquam stipen­ dium ex instil ia debitum operario. Hoc certum est ex verbis Christi apud Lucam 9. 7: «Dignus est operarius mercede sua»; et Apostoli in 1 Cor. 9,13.11: «Nescitis quoniam qui in sacrario operantur, quae de sacrario sunt, edunt: et qui altari deserviunt, cum altari participant .’ Ita et Dominus ordinavit iis, qui Evangelium annun­ tiant. de Evangelic vivere». Et ratio ipsa postulat ut qui in alterius utilitatem occupatur et laborat, ab eo sustentetur. Cfr. S. Thom., loc. cit., a. 2 et 3. Confirmatur canone 730 (n. 55). 2° dare temporale titulo redemptionis vexationis iniquae, idqne non tant um quando vexatio fit circa rem certo iure iam quae­ sitam, verum etiam quando fit circa rem iuste acquirendam, et ve­ xatio redimitur ab iis adversariis tantum, qui obesse, non autem prodesse possunt; vel etiam, ut satis probabile est, qui prodesse quidem possunt, sed impedimentum apponunt distinctum a nega­ tione actionis qua prodesse valent. Perinde est sive vexatio est contra iustitiam, propter alterius ius ad rrm, sive contra charit at em tantum, puta ex odio, vel ex propensione ad alium. —Hat io autem cur desit simonia est, quia talis vexatio est res temporalis quae alialejvmporali redimit ur. Cfr. S. Thom., a. 2 ad 5; Mare. n. 588, 1° (n. 98-103; II. A., n. 19). Iline: /i) \ntequam alieui per institutionem vel collationem quae­ situm sit ius certum in Beneficio vel Dignitate ecclesiastica, simoniacum ______ j LIB. III. TRACT. I. CAPUT II. 138 £ T I esset eorum ad versantium obstacula pecunia redimere, qui non tantum obesse, sed et prodesse possunt et eatenus praecise obsunt quatenus non prosunt, negando v. g. suffragium; tunc enim (piis per pecuniam impedimentum amovere non potest quin eo ipso emat suffragium; non ita vero si quis per pecuniam sese liberaret tantum a calumniis electoris apud alios electores. — Sed postquam ius alicui iam acquisitum est, licet semper per pecuniam iniusta impedimenta removere; v. g. parochus canonice provisus, sed a magistratu civili repudiatus, potest pecunia se ab iniusta vexatione liberare. Ita S. Thomas loc. cit., a. 2, ad 5 (n. 98-100). b) Ob eamdem rationem, si cui gravis causa esset. suscipiendi Sacramentum, et deesset alius sacerdos idoneus, liceret pecuniam dare sacerdoti nolenti sine illa administrare Sacramentum; non enim datur pecunia ut pretium Sacramenti ad quod scii, iam ius habetur, sed ad redimendum iniustum renutum, vel etiam intenditur mera donatio et permittitur ex iusta causa peccatum alterius. Ita communiter, contra S. Thomam, l. c. ad 1 (n. 103, q. 5). . I E I I I I i . 1 ; I ! 451. — Quaestiones. Quaer. 1° .4n liceat sacerdoti aliunde diviti recipere stipendium sustentationis. Ilesp. Affirm.: quia nomo tenetur in aliorum gratiam laborare absque sustentatione ut inquit Apostolus 1 Cor. 9, 7. 11: «Quis militat suis stipendiis umquam? Quis plantat vineam, et de fructu eius non edit! Quis pascit gregem, et de lacte gregis non manducat! ... Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si nos carnalia vestra metamus! ». Confirmatur I I I i I I can. 1473 (n. 55). Quaer. 2° A» liceat stipendium EXIGERE, vel de illo PACISCI. Resp, Affirm.; dummodo non excedatur taxa consuetudine aut lege I I I [ I praefixa; quia non est pretium (n. 55). Si vero exigitur stipendium ultra . . tjl •1 I [ , . Cfr. opusculum meum De impreca­ tione, et Dissertationem Ed. Brahm C. SS. R. Cfr. et Instr. Episcoporum Belgii anno 1903, apud Brahm in ed. 461. — Notanda pro praxi. 1° Confessarius animadvertat: a) num poenitentes veras blasphemias protulerint: saepe enim maledicta, jura­ menta, et blasphemias confundunt; quart* in dnbio roget quid dixerint: b) num in habitum vere blasphemandi recidivi sint. 2° Remedia praescribat, confessarius, tum ostendendo blasphemiac malitiam, tum suadendo poenitenti, ut quolibet mane serium propositum non blasphemandi eo die renovet : ut pro singulis blasphemiis, quas forte prolaturus est, poenitentiam sibi imponat, v. g. tenuem eleemosynam, actiun contritionis, orationem jaculatoriam. Suggerat quoque poenitenti locutionem aliquam innocuam, (piae blasphemiis subrogetur, vel (pia locutio blasphema corrumpatur. 3° Eos. (pii consuetudinem habent locutionum blasphemarum, (pias non intelligunt, confessorii debent quidem fortiter monere ut ab illis pro­ ferendis desistant, non tamen instruere de peccato gravi quod revera iis inest, ne peccata materialia in iis ob malum habitum, (piem habent. for­ malia evadant (w. 150). I" (’aveat concinnator aut eatechista, ne blasphemas esse affirmet locutiones, (pias tales esse non constat : neque in errore relinquat eos, qui ob erroneam conscientiam graviter peccant; praestat enim innumera venialia permittere, (piam unum mortale (Mare, w. 599). 461 bis. — SciIOLION. De otiosa usurpatione Xominis Dei. Otiosa usurpatio SS. Nominis Dei, in modum interjectionis, est veniale 450 LIB. 111. TRACT. Π. CAPUT II. taut uni; quia est defectus quidam reverent iae debitae, non autem positiva irreverentia. Idem, proportione servata, dicendum est de iqutili usu nominis B.M. Virginis vel Sanctorum. Contra malam istam consuetudinem monet. Eccli. 23,10: «Nominatio Dei non sit assidue in ore tuo, et nominibus Sanctorum non admiscearis » (w. 128). Dixi: otiosa usurpatio; quia, si fiat cum reverentia, vel ad modum orationis jaculatoriae, culpa prorsus caret. Caput II. DE IURAMENTO Tractabimus: 1° notionem iuramenti; 2° eius lieeitatem; 3° quae obligatio oriatur ex iuramento promissorio; 1° quomodo hoc inter­ pretandum sit; 5° quomodo huius obligatio relaxari queat. Articulus I. Notio iuramenti. 6»?£_ 462. — Notio. Iuramentum est invocatio divini Nominis in testem veritatis; i. e. ad confirmandam veritatem assertionis suae homo invocat Deum, summam veritatem, ut sit. testis quod veri­ tatem dicat. Cfr. can. 1316, § 1. . . * . . Divisio. Est: 1° Assertorium, quo confirmatur veritas assertionis de re praeterita vel praesenti: promissorium, (pio confirmatur veritas - promissionis vel intentionis de re in futuro a iurante praestanda. Vocatur promissorium quia plerumque adhibetur ad promissionem aliquam, sive Deo sive homini sive Deo et homini factam, finnandam; potest tamen etiam adhiberi ad testandum nudum propositum. |n peiori casu vocari potest confirmat orium, in altero promissorium simi,lex *)· In quovis iuramento promissorio Deus invocatur in testem veritatis, hoc sensu quod invocetur in testem voluntatis praesentis adimplendi promissum vel propositum atque etiam, uti videtur in patronum seu ildeiussoreni sensu lato *) <’fr. Bilhuirt. Ik· rrUg., dieu. V, uri. 2. DE ΠΠΙΛΜΕΝΤΟ useeutionis futurae, quatenus scii, invocatur Deus ut proposito vel promiiwioni Auctoritatem conciliet atque vim, ne mutentur. Non vero invocari potent Deu» in testem veritatis futurae, otai verba ipsa hoc insinuare videntur; quamvis enim Deo futura prooeentia sint, testis invocatur tamquam de re futura. Neque invo­ cari potest Deus ut fidciuasor proprie dictus, ita ut quasi simul cum i u ran te pro­ mittat vel proponat’) (n. 173). 2° Expliciluni, (pium Deus ipse expresse invocatur in testem: implicitum, (pium invocat ur per creaturas, in quibus ipse specialiter relucet. 3° Sollemne, (piod praestatur peculiari ritu aut caeremonia, v. g. tactu Bvangeliorum, elevatione trium priorum digitorum in caelum; simplex, (piod caeremonia caret. Etiam auctoritas civilis iuramentum exigere potest tacta S. Scriptura. At­ tamen. non est licitum adhibere biblia ab heterodoxis corrupta; quapropter catho­ licis permitti debet ut tangant S. Scripturam ab Ecclesia catholica receptatu; quodsi non obtineatur, pastores animarum · prudenter taceant», ait S. C. de Prop. Fide, 8 Sept. 1869 s). -κ 4° Invocatorium, (pio Deus solum vocatur in testem veritatis; 'exsecratori um, quo insuper invocatur in vnuïicem periurii aut infi­ delitatis, imprecando videlicet sibi in hoc casu malum a Deo: v. g. Ita me Deus adiuvet, i. e. si mentiar, aut promissum non implevero. Deus non me adiuvet (n. 140, 141; Suarez, De Helig., tr. 5, lib. 1. cap. 12, ». 8, 9; Sporer, Decal., tr. 3, n. 13; Pichler, lus can., lib. 2, tit. 24, ». 8). Ex communi sententia omnia ista iuramenta eiusdem sunt speciei; quia iuramenti ratio formalis consistit in invocatione divini testimonii; reliqua accidentalia sunt (n. 142). 463. — Principia. I. Ad juramentum requiritur: 1° intenti·» iiirandi, saltem virtualis; quia est actus intellectus, nempe locutio interior, praesupponens actum voluntatis quo intendimus Deum nobis esse testem; 2° saltem pro iuramento inter homines requiritur formula iurandi, per verba aut signa, quae invocationem Dei in testem sulllcienter exprimunt (n. 134). Haec scii, signa requiruntur saltem pro iuramento inter homines; iuxta plures enim potest etiam quis iurare apud solum Deum, nec tunc, aliquo signo externo opus est·. — Ex alia parte, inter homines exigi potest ut quis determinato modo iuret, ita ut secus invalide procedat, saltem pro foro externo et quoad effectus iuridieos. Ita Codex luris Can. statuit iuramentum (piod canones exigunt vel admittunt per procuratorem prae­ stari valide non posse. Cfr. can. 1316, § 2. Cfr. Mvrkrlbarb, II, n. 716; Woutvrs, n. 686. *) Coll.t n, 1310 HUb 13. 152 ! ’ i ! ' 'j> i ·. it I • p I 14 Rw|il LIB. III. TRACT. II. CAPUT II. II. Formulae ambiguae, ox se non continentes claram invoca­ tionem divini testimonii, utrum inramentum sint necne dependet a proferentis intentione; ita ut, si invocative illas proferat, juramenta sint, secus si enuntiative seu narrative tantum (n. 131). 464. — Resolutiones. 1° Formulae jurandi sunt : Testor Deum, — textis mihi est Deus, — per Deum. Similiter, si iuratur per creaturas nobi­ liores, v. g. iuro per Sanctos, per Sacramentum, per Crucem, per fidem ca­ tholicam, per sanctum Evangelium, per caelum et terram, per animam: quia t unc implicite invocat ur Deus, ut docet Christus apud Mattii. 5, 31.35: «Neque per caelum, quia thronus Dei est; neque per terram, quia sca­ bellum est pedum Eius; neque per lerosolymam, quia civitas est magni Regis» (w. 131, 135, 138). 2° Formulae aequivocae sunt: Deus novit me verum dicere, —coram Deo loquor, — Deus videt conscientiam ineam, — Deus testabitur suo tempore. Communiter tamen istae locutiones censentur tantum narrative proferri. Formula: Vivit Deus olim ludaeis praescripta erat, uti patet ex lerem. 4,2: « lurahis: Vivit Dominus» (n. 134). 3” Formula: Iuro ita esse, ut communiter Iit, non est juramentum; quia per nudum verbum iuro ex communi usu nullius testimonium implo­ ratur; nisi praecesserit iurisiurandi petitio, qua ad verum juramentum determinatur (n. 136). 4° Formulai· iurandi non sunt: Per meipsum, — per fidem ineam, — fine boni Christiani, — per conscientiam meam. Pariter: Tam verum est, quam sol lucet, quam hic sedeo, quam est Deus, etc.; quia haec verba’denotant comparationem potius quam invocationem. Item: Expono caput meum, nisi ita. sit, — occidar, si hoc non est; quia communiter in modum nervosae confirmationis dicuntur (n. 131, 135, 137, 143). Notandum denique, quod multi, cum quasdam formulas iuratorins usurpant, v. g. per animam ineam, verum iuramentum non praestant ob defectum intentionis; quod si patens est, neque aderit iuramentum fictum de quo infra n. 466, q. 1. Articulus II. Liceitas iuramenti. 465. — 1. Honestas iuramenti. !ura mentum secundum se lici­ tum est, imo actus est virtutis. Constat: 1" Ex S. Scriptura, quae illud approbat, ut in Dent. 6, 13: « Per Nomen illius in rabis ». 2° Ex Cone. Constant., sess. 8, prop. 13 (I). 623). 3° Ex ratione; est enim •'actus fidei, qua homines credunt Deum habere infallibilem veri­ tatem atque omniscientiam; est etiani^actus religionis, quia reve­ rentiam exhibet Deo, testimonium eius invocando. Accedit doctrina DE lURAMEXTO •153 et praxis constans Ecclesiae. — Non obstat quod Christus dixerit aputl Matt h. 5,31: «Ego autem dico vobis non iurare omnino»; nam reprehendit tantum abusum passim iurandi. Attamen iuramentum non est bonum propter ne appetendum, sed solum ratione necessitatis appeti potest instar medicinae ad subveniendum infirmitati humanae, nimirum ad fidem conciliandam dietis firmitatemque promissis. Hoc sensu dicitur a Christo Domino esse a malo (Matth. 5,37). 1’ropterea subiungimus hic quaenam sint ea, (piae reddunt iuramenti usum et licitum et actum virtutis (S. Thom., 11-11, q. 89, a, 5). II. Conditiones requisitae. Ad iuramenti honestatem tres requi­ runtur conditiones, scii, ut praestetur in veritate, in indicio ei in iustitia. Has conditiones recensuit leremias 1,2: «lurabis: vivit Dominus, in veritate, et in iudicio, et in iustitia ». Ita etiam can. 1316, § 1. Requiritur ergo: 1° Veritas, i. e. ut ljin iuramento assertorio iuraits credat verum esse quod asserit, et in proinissorio habeat sinceram voluntatem im­ plendi (piod promittit vel proponit. Defectus veritatis constituit PERJURIUM, quod est semper >ine exceptione peccatum mortale ex toto genere suo; quia primam et infallibilem Veritatem in testem vocare mendacii, gravis illius iniuria est. Damnata propterea est ab Innoc. XI, prop. 21: ♦ Vocare Deum in testem mendacii levis, non est tanta irreverentia, propter quam velit aut possit damnare hominem» (n. 111, 117). Quanta autem certitudo requiratur ad recte innandum, hoc modo differt: crtra iutlicium sutheit aliqua certitudo morali», sive tanta proba­ bilitas quae ad quamdam certitudinem moralem pertingat: quod evenit, si desit ratio probabilis in opposito. In iudicio vero, legitimo nempe, re­ quiritur certitudo moralis stricte dicta; hanc enim intendit index inter­ rogans. Cfr. Mare, n. 608; Lehmkuhl, n. 558 (n. 118). 2° Indicium, seu discretio, i. e. ut adsit iurandi causa, neces­ sitatis videlicet aut it<·>· sc non est mortale; quia non est gravis irreverentia; per accidens vero fit mortale, si quis gravem n«gligentiam_ committat in consideranda veritate et iustitia; quia tunc fit cum proximo periculo periurii aut iuramenti iniqui. Hanc oh causam graviter pecca- " ruinosa est consuetudo temere iurandi obvia quaeque. sine cura situe verum an falsum quod iuratnr (n. 114. 145). 3° Iustitia i. e, u,t res, quae juratur, sit honesta, nimirum ut iti res, quae asseritur, licite revelari, vel ea, quam quis peragendam 4ï*t promittit vel sibi proponit, licito promitti vel proponi possit. MH. 111. TRACI'. LI. CAPUT 11. Defectus iustitiae: a) in iuramento assertorio probabilius per se cat golmn vcuiale peccatum; quia iuramentum per sc non cadit in assertionem Uf. ?ΗΠ/ΛΗ1( sej ut veram; per accidens fit mortale, si iuramentum ipsum ‘«r.«-u ·**£assumatur ut medium peccandi, v. g. ad firmandam gravem detractionem, t quia nomen Dei assumere veluti medium ad iniuriam gravem proximo inferendam, gravem iniuriam Dei continet. — b) In iuramento promit· sorio, si promittatur res .graviter mala, certo est peccatum mortale; quia gravis est iniuria Dei, velle eius auctoritate se obligare ad graviter pec­ candum. Si promittatur res genialiter mala, num jut peccatum mortale controversum est. S. Alfonso magis arridet sententia affirmans, quia, si gravem irrogat iniuriam veracitati divinae, qui Deum invocat in testem mendacii levis, ille quoque, qui Deum invocat in fideiussorem levis pec­ cati committendi, gravem iniuriam Dei sanctitati irrogare censendus est. — Venialiter vero tantum peççat ille qui i urat aliquid contra consilia -‘5 evangelica (n. 116; H. A., n. 14). ‘^4. Hinc graviter illicitum est iuramentum promissorium, quod in soAetatibus nefandis praestari solet, et (pio socii se obligant ad obtemperandum iis, quae a coetus superioribus iussa forte fuerint, vel ad servandum T4-'* secretum etiam erga legitimam potestatem. 466. — Quaestiones. I. De iuramento ficto. Quaer. 1° A» et quan­ tum peccatum sit iuramentum fictum (i. e. sine animo iurandi) emittere. Adest iuramentum fictum quando quis externe sese gerit ac ai juraro inten­ dat, doest vero animus jurandi; et probabilius etiam quando in iuramento proinissorio deest animus sese obligandi vi juramenti (cfr. infra ». 470, q. 1). AH· Rcsp. Dist. 1° Si iuramentum fictum sive assertorium sive promissorium emittatur in confirmationem teri, per se probabiliter tantum venialiter peccatur; peccatur, quia semper est illusio quaedam testimonii * divini (cfr. prop. 25, damn, ab Innoc. XI); venialiter tantum, quia nullum est iuramentum ideoque est tantum otiosa assumptio Nominis Dei; — per se. nam per accidens potest graviter peccari, si iuramentum fiat in contractibus vel coram indice; quia tunc, licet non sit periurium, est tamen gravis deceptio contra iustitiam, cum alter ius habeat, ut inrans vinculo religionis teneatur. “° Si emittatur in confirmationem falsi (quia aut res quae confir- _ tuatur iuramento ficto vera non est. ut in iuramento assertorio, aut deest animus implendi iurala, ut in iuramento promissono), semper grarc peecatum committitur, quia gravem iniuriam continet, Deum vel externo invocare in testem falsi vel in fide-iussorem eorum quae non erunt. Cfr. Mare, 18, n. 607; Noldin, n. 252 (n. 172; II. A., n. 17). II. De iuramento cum restrictione mentali. Quaer. 2° A» liceat iurarc cum restrictione mentali. Resp. Dist. Cum restrictione pure mentali, i. e. cum sensus totus in mente latet, numquain licet, quia est verum mendacium. Cfr. prop. 62 et 27, ab Innoc. XI damnatas. bft iURASiENfO 45δ Cum restrictione vero sensibili, i. e. cum s>-nsus exterius percepti­ bilis est, licet ex insta causa; quia tunc locutio externa vera est in sensu intento, etiamsi alter illam accipiat in alio sensu; qui error ex iu.-ta causa permitti potest, extra contractus videlicet et legitimam indicis interro­ gationem. (’ausa tamen gravior requiritur quam si adhibetur restrictio sine iuramento, ob reverentiam huic, debitam. Cfr. Mare. n. 60S (n. 151. 152). Quandonam autem index legitime interroget, explicabitur infra n. 1210. 111. De iuramento fidelitatis. QuAEFt. ^ eln licitum sit iuramentum fidelitatis Constitutioni politicae, quae notiniiffa^continet iuri divino aut ecclesiastico adversa. Rcsp. Certo non est licit uni, si iuraim^jumi emit tat m pure ac simnlieiler: erit vero licitum, si expresse adm-nur^vel aliunde publice nota est limitatio: «salvis legibus divinis et ecclesiasticis ». Ratio est, quia sine hnc limitatione deficeret iustitia in iuramento. Colligitur etiam prius ex Brevi Pii VI Charitas 13 April. 1791 super Constitutioni civili Cleri Gallici, et posterius ex Responso S. Poenit. 1 Dec. 1866 (A. .S. 8’., vol. 2, p. 675). Recte notant nullam specialem expressam limitationem requiri quando agitur de legibus quae omnino in desuetudinem venerunt: quia iuramentum communiter censetur ad solas leges reipsa validas limitatum (cfr. Lehmkuhl. I, n. 568). Rcsp. Licitum erit, quando regnum pacifice possidet; quia, cum ipsi ob bonum commune parendum sit, licet quoque fidelitatem ei iurare, dummodo iuramentum se non porrigat ad leges iniquas (lib. I. n. 91 : lib. 2, n. 71). £ 467. — Nota pro praxi. Ubi poenitentes rudes non apprehendunt periurii gravitatem, puta si confitendo iuramenta vera a falsis vix aut nullatenus distinguunt, praestat ut confessarius de gravitate periurii non moneat eos, quos praevidet ob malum habitum probabiliter se non emen- ■ daturos esse; ne peccata materialia evadant formalia. Sunt tamen eius___ z modi liabit nat i fortiter admonendi, ut in posterum falsum iurare desinant A (n. 150). Articulus III. Obligatio ex iuramento promissorio orta. (tf. C.3..(W.. <5*4 468. — 1. Natura obligationis. Iuramentum promissorium natum est propriam et specialem parere obi i(talionem RELIGIONIS erga Deum, ad faciendum id quod i uratur. Ratio est, quia reverentia Deo debita exposcit ut. iurans faciat verum id, quod iuravit ; patet etiam ex S. Scriptura, v. g. apud Matth. 5,33: « Reddes autem Domino iura­ menta tua »; ex can. 1317, § 1 et 3. · £, I |i I I I I I I I I I I I I I I I ! 156 LIU. III. TRACT. II. CAPI T 11. II. Gravitas obligationis. Obligatio i uniment i exjjcnere suo gravis est: propter reverentiam «piam Deo debemus. Admittit parvitatem 4««^. materiae, sicut votum, quia non implere iurata non esi mendacium, sed infidelitas^ \el saltein inconstantia; ergo infractor non facit Deiim testem mendacii, sed peccat contra reverentiam Deo debitam, quia laedit fidelitatem vel non servat proposit um invocatione divini Nominis firmatum; infidelitas autem in promissis parvitatem materiae admittit, et est eo gravior vel levior, (pio gravior vel levior res est de qua agitur. Cfr. Lehmkuhl, n. 5G2. — Minor autem est obligatio iuramenti quam voti. Cfr. S. Thoin., II-II, q. 89, «. 8 (m. 173; II. A., n. 13). III. Requisita pro obligatione. 1 uranientum ut obliget debet esse de opere honesto; hinc de opere illicito aut otioso nullam inducit obligationem, Ratio est, quia iuramentum nequit esse vinculum iniquitatis, neque va­ nitatis. Confirmatur can. 1318, § 2: «Si actui directo vergenti in damnum aliorum aut in praeiudiciurn boni poblici vel salutis aeternae iusiurandum adiiciatur, nullam exinde actus consequitur firmitatem ♦. Consonant Regulae luris antiipii 68 et 69 in 6°. Cfr. etiam can. 1319, 2°; 1317, § 3. Quocirca advertendum, iuramentum soli Deo factum non posse de re esse impeditiva maioris boni, quia Deo gratum non est: contra factum de opere honesto in favorem tertii, implendum esse quandocumque sine peccato fieri potest (II. A., n. 18). IV. Habitudo ad alias obligationes. Iuramentum non confirmat contractum quoins jure invalidum; sed PER sese stat, et inducit SUAM obligationem. Ratio prioris est, quia iuramentum non aliam potest obligat ionem parere, quam sibi propriam, videlicet religionis. Ratio posterioris, quia potest dari iuramentum faciendi aliquid in futuruin, sine ulla promissione seu contractu; qui enim asserit se aliquid fa­ cturum, non necessario illud promittit; consequenter, quamvis nullus sit contractus, iuramentum obligat ex religione ad verificanduin quod dictum est. Obtinet v. g. si (piis sciens nullitatem contractus iuraverit (n. 17). Ob eamdem rationem, contractus reseindibilis iuramento non redditur infn'»jtecfe.iiT.c8cindib.ilis. Unde v. g. iuramentum non re­ vocandi testamentum vel legatum in alicuius favorem, non reddit illud intrinsece irrevocabile, ita ut revocatio foret invalida aut iuiusta; sed iuramentum istud obligat virtute religionis ad non revocandum. Notetur hic «liiïi-r<-rii i;i inter obligat iones jurement i et obliga­ tiones eonl racl ihj*) iuramentum enim obligat ex virt ute religionis, non confert alteri ius,'^personale est iuranti ac proinde ad illius he- DE IURAMENTO 157 redes non transit ; contractus vero obligat ex iustitia, dat alteri ins strictum, transit quo ml heredes contrahentis. 469. — Resolutiones. I1* In juramento promissorio duplex requiritur veritas, scilicet veritas assertionis in praesenti, qua quis serio intendit exsequi quod iur.it : deinde veritas exsecutionis in futuro, qua reipsa implet quod iuravit. Mendax in assertione est periurus proprio scnsiij infidefis in exsecutioni1 non est proprie periurus (cfr. n. 468, II), sed tamen ali­ quando latiori et improprio sensu vocatur quoque periurus, quia detrectat veritatem exsecutionis (n. 172, 171). 2° Qui violat juramentum, duo plerumque vel tria peccata specie distincta committit,Punum contra obligationem promissionis, adversans fidelitati aut iustitiao/Adterum contra obligationem iuramenti. adversans religioni;’lt tertium, si quando sit coniunctum cum voto ad Ileum, contra obligationem voti, pariter adversans religioni, specie distinctum a peccato contra iuramentum. quia obligatio voti respicit Deum ut creditorem, obli­ gatio iuramenti vero ut testem et fideiussorem. 3° Raro peccant parentes non implentes iuramentum puniendi filios; qnia plerumque non adest intentio iurandi, sed tantum terrendi, vel supervenit causa excusans, vel agitur de vindicta inordinata (n. 186). 1° Similiter iuramentum mercatorum non vendendi minoris, aut non emendi pluris, ordinarie non obligat; quia ut plurimum aut deest animus iurandi. aut iuramentum caret utilitate. Ita communiter. 470. — Quaestiones. Quaer. I” An obliget iuramentum fictum. Resp. Dist. 1° Certa sunt haec tria: a) Non obligat, quando deest intentio iurandi, cum tunc iuramentum non exsistat, b) Obligat, quando deest sola intentio exsequendi, qnia adest totum iuramentum promissorium; aut c) sola intentio promittendi: quia stat verum iuramentum de futuro, quamvis nulla sit promissio. In primo tantum casu habetur iuramentum fictum proprio sensu; duo posteriora tantum sensu latiori et improprio iuramenta licta dicuntur. 2° Disputatur autem, quando adest intentio nullatenus se iuramento obligandi. Prima sententia probabilis affirmat obligationem; quia qui seno jurat se quidpiam facturum esse, nequit obligationem implendi exclu­ dere. Secunda sententia probabilior negat; quia obligatio religionis per­ tinet ad essentiam iuramenti de futuro: qui ergo illam excludit, revera non iurat (n. 172; Π. A., n. 17). QUAER. 2° An obliget in conscientia iuramentum vt rei METU grari extortum. ItoP- A firm., qnia metus non impedit quominus iuramentum sit verum: ergo non potest obstare quin obligationem suam inducat. — Verunitamen metum passus potest, ante exsecutionem, iuramenti relaxa­ tionem petere, et, si iam solverit promissum, occulto sibi compensare vel relictore in indicio. Cfr, can. 1317, ί 2 (η. 171). 158 LIB. III. TKACT. II. CAPUT II. Quaer. 3° „-ln obliget iuramentum errore aut 1Î0V0 emissum. Rtsp. Dist. Si error aut dolus versatur circa substantialia ret, invalidât juramentum; quia dcest verus consensus, etiamsi error vol dolus sit tantum concomitans. hLve^aUir.jiutwn circa qualitatem aecid'utalem rei, certo tum irri­ tatur iuramentum. cum qualitas est notabilis, dans causam iuramento; quia mutatio rei, quae post veniens tollit obligationem, praeexsistens sufficit ad impediendam obligationem. Porro notabilis censetur esse ea qualitas, quam si iuratus praenovisset, certe non iurasset; secus enim teneretur ultra intentionem suam (». 175, 187, 22G; 11. A., n. 18). Articulus IV. Interpretatio iuramenti promissorii. 471. — Regulae. I. Iuramentum est interpretandum seeundum^ius et secundum^intentionem iurantis, aut, si hic doto* agat, secunduni intentionem illius cui iuratur. Ita can. 1321. Et ratio est STRICTE gravis quam in se continet obligatio, et violationis periculum si lata fieret interpretatio; odiosa, quippe restringenda sunt. Hinc: 1° Iuramentum praestitum circa materiam iuris, interpre­ tandum est secundum limites iuris, nec ultra extendendum. Sensus est: si (piis alioquin iure obligatus sit ad quidpiam faciendum vel omittendum, tunc iuramentum accedens se extendit ad ea tantum, (piae sub iuris obli­ gatione comprehenduntur; e. g. iuramentum Episcopi de non alienandis bonis Ecclesiae interpretandum est de alienatione quae sacris canonibus prohibita est; iuramentum testis, factum indici, de dicendo omnia quae novit, non obligat ad revelanda occulta (n. 183). 2° Iuramentum de servandis statutis alicuius communitatis, intelligi debet de statutis editis dumtaxat, non de in posterum edendis, nisi secus exprimatur, vel alia fuerit iurantis intentio. Item intelligitur secunduni receptam consuetudinem communemque interpretationem (n. 181). 3° lUGUUeutum de servando secreto intelligitur, quatenus materia secretum postulat, sub gravi nempe vel sub levi. •1° Iuramentum bona Jide jiraestitnm non est extendendum^ultra intentionem iurantis, verisimiliter praesumendam. Unde non est exten­ dendum ad incognita, quae iurans non cogitavit, et (piae in mentem si venissent, verisimiliter excepisset. 11. Iuramentum sequitur NATURAM et CONDITIONES aetus cui adii· citur. Ita can. 1318, § 1. Ideo iuramentum secundum eadem interpretandum est. Ratio est, (pria iuxta Regulam Iuris antiqui 12 in G": «Accessorium naturam sequitur principalis » (n. 180). 1>E HIRA MENTO 159 Hinc: 1° Si iunnuentum mutuae promissioni accedat, eam tacitam conditionem habet: «S'i alter quaque promissis suis steterit; nam frangenti fidem fides frangatur eidem. 2° Iuramentum confirmatorium voti sequitur conditiones voti, de quibus in capite IV. — Similiter iuramentum de servando secreto obligat secundum leges secreti, quas vide infra n. 100-1 (n. 183). 3° Qui sponsalia iuravit virgini diviti, sanae, bonae famae, si illa postea inciderit in paupertatem, infirmitatem, infamiam, fornicationem, non obligatur juramento, quia tunc ipsa sponsalia non obligant. 1° Iuramentum promissorium ante acceptationem promissarii a pro­ mittente libere revocari potest. III. In omni iuramento promissorio, quamvis absolute facto, ta­ cite quaedam conditiones includuntur, videlicet: 1° si potero, tum physice, tum inoraliter, quia ad impossibile nemo tenetur; 2° nisi occurrerit causa legitimae rclaxaclionis iuramenti. De hac relaxatione autem in art. sq. Articulus V. Relaxatio iuramenti promissorii. 472. — Causae relaxationis. Obligatio iuraniento promissorio in­ ducta desinit : 1° Si remittatur ab eo in cuius commodum iuramentum emissiifn fuerat (can. 1319, 1°). Iuramentum enim iuxta supra dicta (n. 471, II) sequitur naturam actus cui adiicitur; porro, obligatio promissionis a promissario remitti potest. - Imo quarnvis promissio iurata principaliter facta sil Deo, si tamen res promissa cedat in utilitatem hominis, potest probabiliter ab illo homine remitti; quia eius con­ sensus includitur in materia illius iuramenti tamquam conditio, sine qua impleri non debet (n. 193). 2° Si res iurata aut substantialiter mutetur, aut, mutatis adiunctis, tiat sive mala sive omnino indifferens, aut denique maius bonum impediat (ran. 1319, 2°). Ratio primi est, quia substantialis mutatio quasi diversum obiectum facit, ad quod iurantis intentio praesumitur se non extendisse: ratio secundi est, quia actus religionis, seu Dei invocatio, nequit inservire in vinculum iniquitatis aut vanitatis. Ratio tertii est, quia Dei invocatio nequit osse impedimentum honoris divini maioris. Si autem agatur de re honesta in favorem tertii, ipse honor divinus postulat, ut iuramentum servetur; ipsa enim lex naturalis dictitat servandas «eo promissiones honestas (cfr. supra n. 408, III). 3° Si deficiat causa finalis aut conditio sub qua forte iuramentum datum sit (can. 1319, 3°). 33 — AKHTNVB-IMmex, Thaol. Mur. - I. 460 LIB. ΙΠ. TBAUT. IT. CAPUT IIT. 1° Si competens persona iuramentum legitimo relaxaverit, irritatione, dispensatione aut commutatione (can. 131!), 1°). 473. — Potestas iuramenta irntanîïî' etc. Qui irritare, dispensare, commutare possunt votum, eamdem potestatem eadomque ratione liabent circa juramentum proinissorium, hoc tamen moderamine, ut, duni irritatio iuramenti fieri possit etiamsi cedat in praeiudicium tertii, sicut et pro voto fieri potest, dispensatio (sicut et commutatio), si vergat in praeiudicium aliorum qui obligationem remittere recusent, ab una Apo­ stolica Sede concedi possit propter necessitatem aut utilitatem Ecclesiae. Cfr. can. 1320; cfr. etiam’supra n. 170, j»st actus quo aliouçin subJn' vocatione Dei vel personae aut rei sacrae inducere airnitunur, ut aliquid faciat vel omittat. Cfr. II-Il. q. 90. . Distinguitur: 1° sollemnis seu publica, quae fit 'nomine Ecclesiae a ministris Eius cunrfonna ab Ipsa instituta; privata, quae talem sollemni­ tatem non habet ideoque fit nomine proprio. 2° Deprccativa, cum aliquem deprecamur ut postulata concedat; imperativa, cum aliquid imperamus. Utimur adiuratione deprccativa erga Deum, Sanctos, et homines: sic Ecclesia facere solet in publicis orationibus: Per Dominum nostrum lesum Christum. Imperativa vero competit Su­ perioribus erga subditos, eaquc sola uti possumus in daemones. Adiuratio in daemones vocatur exorcismus (n. 193, App. η. I). II. Obiectum adiurationis. Sola entia rationalia ad i u rari possunt. Ratio est quia sola amore vel timore moveri possunt ad aliquid faciendum vel omittendum. Cum vero sal et aqua exorcizantur, revera non ipsa, sed Deus et daemon adiurantur: Deus adiuratione deprccativa, ut in il­ larum rerum usu favores praestet ; daemon adiuratione imperativa, ut fugiat et a nocendo desistat. Simili modo adiurantur mures, nubes, grati«lines et alia nocentia, non absolute in scipsis, sed ut dictum est relatiojie ad Deum et daemonem, ut Deus nocentia illa non permittat, neque daemon illis utatur ad nocendum (l. c., η. III). 475. — III. Conditiones omnis adiurationis. Ut adiuratio quaevis sit licita tria requiruntur, sicut in iuramento, scilicet,: 1° Feritas, id est. Ut adiurans vere intendat assequi quod petit, et vera sit causa ob quam DE AD1Ü1UT10NÉ 161 Carenti» autpni huius veritotia raro erit plus quam venialis, ut si lictus pauper per Deum petat eleemosynam. 2° Iustitia, ex cuius carentia certe graviter peccaret rem potens graviter malam; imo, probabilius ~ etiamsi petat rem leviter malam, quia satis gravis videtur irreverentia, inducere alterum ad rem malam ope divinae auctoritatis (cfr. supra n. 465, ad. II). 3° Indicium, id est, debita discretio, cuius carentia certe non est nisi venialis (l. c., η. II). IV. Conditiones exorcismi. Exorcismus ut fiat licite, tria servari debent: 1° ne fiat obsecrando, sed imperando; tum quia Ecclesia specialem accepit a Christo potestatem in daemones, ut patet ex Lue. 9,1 et Mare. 16,17; tum quia deprecatio esset signum submissionis et societatis cum illo, cpiae prorsus illicitae sunt cum infensissimo Dei hominumque inimico. 2° Ut flat ex solo fine fugandi daemonem, cumque impediendi ne noceat; quia ad hunc solum finem Christus potestatem in daemones concessit. 3° Ut fiat a legitimo Ministro Ecclesiae, secundum formam ab Ecclesia — praescriptam, si sollemniter fiat ot publice seu nomine Ecclesiae; privatim namque, sine forma ab Ecclesia instituta, omnibus licet daemones exor­ cizare (/. c., η. IV, V; Praxis Conf., η. 113). V. Ministri legitimi exorcismi sollemnis sunt ii tantum qui potestate tum ordinis tum jurisdictionis ad peragendum eum instructi sunt. Potestas ordinis accipitur in ordinatione Exorcistarum; quoad potestatem vero jurisdictionis distinguendum est inter exorcismum proprie dictum (ad expellendum daemonem ab obsessis) et late diclum (ad influxum daemonis compescendum, ne personis vel rebus noceat) ‘). Porro: 1° Exorcismus in obsessos a nemine legitime proferri potest, nisi ab Ordinario peculiarem et expressam licentiam obtinuerit. Haec licentia autem ab Ordinario concedatur tantummodo sacerdoti pietate, prudentia ac vitae integritate praedito; qui ad exorcismos ne procedat nisi postquam diligenti prudentique investigatione compererit exorcizandum esse re­ vera a daemone obsessum ’). Exorcismi vero huiusmodi a legitimis ministris fieri possunt non solum in fideles et eatcchumenos, sed etiam in aeatholicos et excommunicates (can. 1151, 1152). 2° Ministri exorcismi contra influxum daemonis, si agatur de exor­ cismis qui occurrunt in Baptismo et in consecrationibus vel benedictio­ nibus, sunt iidein qui eorumdein sacrorum rituum legitimi ministri sunt (can. 1153). Exorcismus in liit. Item., tit. XI, cap. 3 traditus, ab Episcopis, necnon a sacerdotibus qui ab Ordinariis suis ad id auctoritatem habeant, recitari potest, ut ibidem declaratur ·). VI. Effectus exorcismi sollemnis quantum ad effectum expulsionis daemonis non semper adest infallibiliter et quasi ex opere operato; quia ’) Cfr. i*rfimmor. II. h. 103. *) Quomodo «lnrinoniM <»b>**wlo dlgnoHcl posedt, exponitur In /67. /itw„ HI. XI. cap. I. ». 3. Qnnrnfim lirait qtinvrrrr ιι dAernono. vhlo iipud S. Alfoîwunu /. c.. n. 5. 3) Cfr. Co//, dr Prop. Fidr. η. 2300. ubi formula Intutior, humi Lronln XI 11 mlltn. A**”"! •162 LID. III. TRACT. 11. CAPI T IV. Christus non concessit Ecclesiae potestatem tain absolutam in daemones, ut patet ex Matth. 17, IS. 19 et experientia confirmat. Concedendum tainrii eat, eum semper aliquid proficere, attenuando saltem daemonum vires ad nocendum (l. c., η. VII, in fine). Effectus exorcismi privati pendet ex variis circumstantiia a parte divinae Providentiae et a 'parte adjurantis. Caput IV. DE VOTO Ordo tractandorum erit: 1° notio voti; 2° quaenam ad voti essentiam requirantur; 3° quae sit voti obligatio; 4° quomodo ea relaxetur. Articulus I. Notio voti. 476. — I. Definitio. Votum est promissio (leliberatu_aiLJito * Deo facta4 de bono possibili et meliori (can. 1307, § 1). Singula oleVDVÎz· iA" menta explicabuntur in art. II. — Votum est actus latriae; est tTenim ordinatio eorum (piae quis vovet in honorem Dei: ordinare autem in honorem Dei religionis est (II-II, 88, 5). < II. Divisio. Votum est: 1° publicum, si nomine Ecclesiae a legi· <■» i jino Superiore ecclesiastico acceptetur; secus privatum (can. 1308, § 1). *τ·ι·«ι-λτπ_. Sollemne, si ali Ecclesia uti tale fuent*agiutum; secus est simplex (can. 1308, § 2). 3° Reservatum, cuius dispensationem sola Sedes Apostolica con­ cedere potest; secus est non reservatum (can. 1308, § 3). -1° Personale, quo actio voventis promittitur: reale, (pio promit­ titur res aliqua; mixtum, quod personalis et realis naturam participat (can. 1308, § 4). 5° Absolutum, quod simpliciter et sine, conditione emittitur; conditionale, cui apponitur conditio aliqua suspensiva obligationis, donec ipsa impleatur, v. g. voves peregrinationem, si pater conva­ luerit. Quocirca advertendum est, propter conditiones ex natura rei aut ex dispositione iuris voto insitas votum non fieri conditionale; i 1>E vo'ro ■163 sed solum propter conditionem additam ex intentione voventis. Huic accedit votum poenale, cum (piis poenam vovet si quid fecerit, e. g. eleemosynam vovet, si se inebriaverit; item votum disiunctivum faciendi unum vel alterum. Articulus II. Requisita ad votu Onaedam requiruntur a parte actus, quaedam a parte materiae. § I. - A PARTE ACTUS. 477. — A parte actus, votum est promissio deliberata ac libera facta Deo: ideo ad substantiam eius requiritur: 1° voluntas se obli- gandi: haec quippe intrinsece pertinet ad omnem promissionem. Notes: a) ille qui vult promittere, iniplicite vult obligari, quia impos­ sibile est voluntatem simul velle repugnantia; nisi tamen interveniat ignorantia, eo modo quo statim sub c. dicemus, aut expressa intentio non se obligandi: tunc probabilius nullum esset votum, quia vovens ap­ poneret conditionem contra substantiam actus (n. 201; II. A., n. 21). b) Niutuin propontum faciendi aliquid in honorem Dei, quantumvis efficax sit, non est votum, neque ex se obligationem inducit; quia voluntas proponentis se extendit tantum ad faciendum, non ad se obligandum. Quod attinet ad propositum vitandi peccatum, illud obligat ex obiecto suo, non ex proposito (n. 199; Η. A., n. 21). c) Ignorantia obligationis voti illud irritum facit, quia tunc ipsa substantia voti ignoratur; ergo illud non est voluntarium. Excipe, si vovens velit promittere eo modo, quo alii vovent; quia tunc implicite vult obligationem, (piam ignorat (n. 201). d) Votum fictum, sine animo promit tendi aut se obligandi, ordinarie non est nisi veniale, propter quamdam irreverentiam erga Deum. Verum in professione religiosa et in suscept ione ( Irdinis sacri, procul dubio esspt mortale ; quia esset deceptio in re gravissima (n. 201). 478. — 2° Sufficiens cognitio obiecti voti; secus enim non est promissio deliberata. Unde error impedit valorem voti, si ver­ satur circa substantialia voti, uti sunt materia eius et causa finalis; quia talis error tollit voluntatem vovendi, cum nihil sit magis con­ trarium consensui quam error. Quod valet, etiamsi error fuerit tan­ tum concomitans, aut quantumcumquo crassus. 164 LIB. 111. TRACT. II. CAPUT IV. Error vero accidental in non impedit valorem _vqtij excepto casu quo ageretur de circumstantia, accidentali quidem, sed sat magni momenti in voto privato, qua circumstantia cognita votum emissum non fuisset. Cfr. Mare, n. 625, 3° (». 198, 226). Haec de voto privato; nam vota publica, lieligionis scii, et votum Castitatis in susceptione Ordinis sacri emissum, non sunt irrita ob ullum errorem, abii .substantialem circa substantiam votorum, sicut matri­ monium; neque ob ullam circumstantiam supervenientem non praevisam cessare, aut irritari, aut privata auctoritate commutari possunt; tum quia professio religiosa est velut matrimonium spirituale; tum ob bonum com­ mune, ad scandala vitanda (lib. -I, n. 6, 7, 50; lib. 6, ». 1010-1012). 479. — 3° Libertas ea que talis, qualis exigitur ad actum vere humanum, vel ad peccandum mortaliter. Votum namque est quidam contractus inter hominem et Deum, quo ille imponit sibi obliga­ tionem ex genere suo gravem, quam si postea transgrediatur, p.eecabitjger se mortaliter;; ergo necesse est ut in assumenda tali obli­ gatione utatur tanta libertate, quanta ad mortaliter peccandum postulatur, neque quis censetur velle seipsum obligare nisi cum perfecta illa libertate. Cfr. etiam can. 1307, § 2 (n. 196). a Hinc: 1° votum emissum ex metu aliave passione tali quae tollit libertatem vel eam semiplenam reddit, irritum est. Cfr. supra n. 20, II. C — Votum vero ex metu tali, qui solum minus nmturam reddit deli. berationem: «) si fit ex metu ab intrinseco incusso, omni iure est validum; •fj^quia tunc votum libere eligitur uti medium aptum ad imminens malum , vitandum. — b) Factum ex metu ab extrinscco at iuste incusso, pariter "T^'e^t validum; quia nulla fit iniuria voventi, et metus per se non tollit per­ fectum voluntarium. — c) Factum ex metu ab extrinseco et iniuste incusso ad extorquendum votum, spectato iure naturae iuxta alios quidem valet, quia metus per se non tollit perfectum voluntarium; iuxta alios vero non valet, quia Deus tale votum censetur non acceptare, ne viam iniustae coactioni sternat eive robur adiicere videatur; idque iuxta aliquos verum esset, etiamsi de metu levi ageretur. Cfr. Mare, 625, 4°; Vermeerseli, n. 209; Noldin, n. 210 (n. 197). — Ex iure vero ecclesiastico « voliinijnetu gravi et iniusto emissum ipso iure est nullum >> (can. 1307, lj 3). _ ♦ κζε 6 4° Promissio faota Deo; quia votum est actus latriae. Undo promissiones Sanctis vel Praelatis factae in tantum sunt vota, in quantum homo simul promittit Deo se impleturum esse quod Sanctis vej ]>nl,q;itis promittit. Ita S. Thom. 11-11, q. 88, a. 5 ad 3. 480. — Quaestio. Quid indicandum in durio circa roti reguisita, Resp. In dubio num defuerit plena advertentia aut /denus consensus. 4,^: 4<5»hZ». intcntio aut cognitio obligationis, valet votum; quia, si constat votum factum fuisse, valet regula: «Omne factum praesumitur rite factum»; DE VOTO 465 insuper ex communitor contingentibus praesumptio stat pro debita deli­ beratione et cognitione (». 196, 201). In dubio autem utrum (piis propositum fecerit an rotum, possidet ~ libertas; excepto casu,. 'I110 quis recordatur se credidisse, duin promitteret, graviter se peccaturum, si promissionem non impleret, quia tunc ^*7^7. recte arguitur voluisse voti obligationem Bibi imponere (it. 201 : II. A., n. 21 ). . § II. - A PARTE MATERIAE. 481. — A parte materiae, votum est promissio de bono possibili et meliori. Ideo materia, circa (piam versatur, ut votum licitum et validum sit, tres requirit conditiones; ut sit nimirum: 1° opus rocenti possibile physice et moraliter; quia nemo potest obligari ad impossibile ; — 2° opus bonum; quia promissio Deo facta debet esse de re, (piae confert ad divinum obsequium et honorem; aliter Deo placere non potest, neque consequenter ab illo acceptari; sine ac­ ceptatione autem promissio non valet; — 3° bonum melius suo con­ tradictorio, e. g. melius est dare eleemosynam (piam non dare; votum enim a meliori bono retrahens, Deo acceptum esse nequit (n. 202). 482. — Resolutiones. 1° Ex defectu prfmae conditionis, invalidum est votum numquam ne venialiter quidem peccandi; quia hoc impossibile esse, sine speciali Dei privilegio, definivit Cone. Trid. sms. 6. can. 23. Valet autem votum vitandi omnia mortalia, vel omnia venialia plene deliberata; cum hoc reveni non sit impossibile, et personae perfectionis amantes illa satis evitent. Votum porro abstinendi a venialibus in aliqua materia determinata vel faciendi semper id quod perfectius est. validum erit in personis magnae virtutis; in aliis vero modicae virtutis erit materia impossibilis; imo in aliquibus materiis, puta cogitationum inhonestarum, otiosarum etc., (piae a nemine vitari queunt, omnibus erit materia impos­ sibilis (w. 203) ’). 2° Ex defectu SECUNDAE conditionis, nullum est votum de opero, quod vergit in manifestum periculum valetudinis: v. g. maceratio proprii corporis non est Deo accepta, nisi in quantum est opus virtutis; tale autem est in quantum eum debita discretione fit. ut scilicet concupiscentia refraenetur, et natura non nimis gravetur; unde sub tali tonore tantum possunt huiusmodi sub voto cadere. Deinde vota de rebus vanis et inuti­ libus sunt magis deridenda quain’servanda (n. 204; S. Thom. II-II. //. 88. n. 2 ad 3). 3° Ex defectu denique tertiae conditionis, irrita sunt vota con­ siliis evangelieis opposita, v. g. votum contrahendi matrimonium; quia cius oppositum est melius, nempe status religiosus et perpetua obserb Cfr. .V. /frr, ΤΛΑ4 (1933). />. G2«: fx m-i» du plua parfait, •166 LIB. III. TRACT. II. CAPUT IV. vantia castitatis. Excipe tamen casum, quo mat l imonium caderet sub praecepto, v. g. ad legitimandam prolem ex fornicatione genitam, ad scandalum reparandum, ad consulendum honori puellae, ad remedium necessarium incontinentiae pro eo qui nollet alia remedia adhibere; item, si quis matrimonium inire iam dest inavit, et ex charitate voveret puellam pauperem ducere (n. 207, 209; lib. 6, n. 75). 483. — Quaestiones. Quaer. 1° /In teneat votum de re partim possibili, partim impossibili. Resp. Nisi alia sit intentio voventis, valet· pro parte possibili, si ma­ teria divisibilis sit; v. g. si coniux castitatem voveat, tenetur ad non pe­ tendum debitum. Ita etiam valet votum, si principale illius possibile sit, licet accessorium sit impossibile; non tamen e converso (n. 202). valeat de bono opere, sed propter malum finem. Resp, Dist, Negat., si materia voti promittatur propter malum finem, e. g. vovet quis eleemosynam ad obtinendam vindictam de inimico vel victoriam iniustam, aut ieiunium ut ex actione ieiunandi laudem capiat: (plia tunc finis inficit totam materiam voti, dirigitur siquidem opus bonum ad malum finem, a quo participat eius malitiam. Affirm., si actio vovendi procedat ex malo fine, e. g. aliquis ambitione ductus aut parentum molestias pertaesus vovet Religionem, vel quis vovet coram aliis ieiunium ut. ex actione vovendi laudem capiat; quia tunc finis inficit solam voluntatem voventis, non autem materiam voti. Cfr. Salin., tr. 17, cap. 1, n. 65 sq. (n. 206). QUAER. 2° Jn Quaer. 3° dn opus praeceptum possit esse materia voti. Resp. Affirm., quia haec materia non tantum est melior suo opposito, verum unice placens Deo; neque repugnat aliquem pluribus titulis ad idem opus teneri; hinc tale votum Deo certo gratum est (n. 213). Articulus III. Voti obligatio. 484. — I. Gravitas obligationis. Voti obligatio ex genere suo gravis est. Ratio, (plia est obligatio fidelitatis Deo debitae, pertinens ad virtutem religionis. Hinc in Eccle. 5,3: «Si quid vovisti Deo, ne inoreris reddere: displicet enim ei infidelis et stulta promissio; sed quodeumque voveris, redde »; et Prov. 20, 25: « Ruina est ho­ mini... post vota retractare ». Violatio ergo voti per se est peccatum mortale, (piando versatur circa materiam gravem; veniale, si ma­ teria levis est. Cfr. etiam can. 1307, § 1 (n. 311), DE VOTO 467 II. Fontes gravitatis obligationis. Gravitas vel levitas obliga­ tionis voti oriri potest vel a parte materiae voti vel a parte inten­ tionis voventis. Porro: 1° Levitas vel gravitas obligationis a parte materiae ex prudenti arbitrio aestimanda est, tum pensando ma­ gnum vel exiguum cultum Dei, quem continet; tum comparando ad alias leges, utrum materia sit talis ut sub gravi per legem prae­ ciperetur, necne (Suarez, De voto, lib. 5, cap. 4, n. 14). 2° In voventis arbitrio est, dum vovet, gravitatem obligationis restringere ita ut, si in materia gravi intendat se obligare solum sub veniali, votum gravius non obliget. Ratio est, quia votum est quaedam lex privata; ergo, si potest legislator rem gravem sub levi praecipere, idem poterit vovens facere dum sibi legem imponit („. 213). — E contrario, in materia undequaque levi non potest votum ex intentione voventis sub mortali obligare, siquidem ma­ teria levis non est tantae obligationis capax, et votum esset potius in laqueum (piam in profectum animae (n. 211). Haec intelligent ia sunt de votis privati*: circa vota namque publica, coram Ecclesia emissa, cum illa non a solo vovente, sed simul a voluntate Ecclesiae dependeant, non est in potestate vo­ ventis illorum obligationem restringere (Suarez, lib. I, cap. 4, n. 11). III. Subiectum obligationis. Distinguendum personale et votum reale vel mixtum. Porro: 1° obligat ipsum voventem cumque solum. Ratio est, est actio propria, non vero alterius; et ideo personalis. est inter votum Votum personale (plia res promissa obligatio voti est Idcirco «) tide votum non potest per alium impleri, et b) nemo potest voto suo alium ox voto obligare; unde, «i Communitas aliquid J^overit, in quod posteri non consenserunt, hi non tenentur ex voto id servare, seîi interdum ex quodam pacto, statuto, vel longa consuetudine obligantur (n. 21.3, 216). 2° Vota REALIA et MIXTA PRO PARTE QUA REALIA SUNT: (l) pos­ sunt per alium adimpleri, cum eorum materia non sit aetioj sed resj oportet tamen ut ex proprio solvantur, et si (piis ex suo non posset, emendicare non tenetur. Quin etiam, licet posset ex proprio solvere, si tamen alius pro ipso eum eius consensu solvat, impletio valet: quia tunc quod alter dat, iit ipsius (». 217). — b) Debent ab here­ dibus pro viribus hereditatis persolvi, prout statuitur in can. 1310, § 2: Voti realis obligatio transit ad heredes; item obligatio voti mixti pro parte (pia reale est. Porro solvi debent ante legata, sed post alia debita iustitiae; ante legata, (plia haec sunt libera et gra­ tiosa; post alia debita, quia votum ex bonis alteri debitis Deo gra­ tum osse nequit. •168 LIB. III. TRACT. II. CAPUT IV. Obligatio ista iuxta omnea est obligatio ex iustilia eaque ex ipso iuro natu­ rali, ei tortius, in cuius favorem votum emissum fuorit, illud acceptaverit, vel si vovens onus implendi votum heredi expresse imposuerit. Secus iuxta alios &t obligatio religioni* tantum, idque sive ex natura rei (ita fero Lebmkuhl, n. 605) sive ex sola dispositione iuri* canonici (ita Venneorech, n, 218); iuxta alios vero semper est obligatio iustitiae, idque ex ipso etiam iure naturali, ecil. ex quasicontractu, ipsa hereditatis aditione inito; ita tenet v. g. Suarez, De rclig., Ir. 0, lib. 4, c. II, n. 7; item, ut videtur, Billuart, V, a. 3, § 4, Dico 2; Salin., Ir. 17, c. 1, n. 123; et ipse S. Alfonsus, n. 214. IV. Interpretatio obligationis. Voti obligatio interpretanda est se­ cundum regulae interpretationie legum, et .secundum regulas systematis moralis. Ratio est, (plia votum habet veram rationem legis, quam vovens sibimetipsi imposuit. V. Tempus exsequendi obligationem. Votum implendum est cum· PRIMUM moraliter impleri potest: nisi vovens certum tempus prae­ fixerit. Ratio est quia in vovendo, (piando vovens certum tempus non praefixerit, sic mora liter quisque censetur intelligere suam pro­ missionem ut, habita commoditate, non nimis diu differat. Patet etiam ex Deutor. 23,21: «Cum votum voveris Domino Deo tuo, non tardabis reddere; (pria requiret illud Dominus Deus tuus: etsi moratus fueris, reputabitur tibi in peccatum» (»·. 221). 485. — Quaestio. Quaenam dilatio exsecutionis sil mortalis in rotis sine temporis praestitutione emissis. Resp. Distinguendum inter vota, quae temporis dilatione minuuntur, et (ia, quae dilatione non minuuntur, sed integra exsecutioni mandanda erunt. Hinc: si votum continet perpetuum Dei obsequium, ut votum ingrediendi Religionem, gravis aestimatur dilatio ultra dimidiulh annum, sine iusta causa; quia tunc demitur pars notabilis promissi Deo obsequii. Quando vero iusta dilat ionis causa adest, cavendum est ne dilatio evadat nimia, aut periculum oriatur votum numquam implendi; quod periculum non raro («venit in voto Religionis, contra cuius exsecutionem daemones innumera excitare solent impedimenta (n. 221). Si contra votum obsequium temporale tantum continet, ut vota ieiuniorum, peregrinationum etc., pleriqtie DD. merito censent dilationem ad duos tresve annos, sine iusta causa, osse peccatum mortale; quia tanto tempore exsecutionem differre contra voluntatem Dei, (pii est creditor, gravem inordinationem continet (ΓΓ. A., n. .33). 486. — Resolutiones. 1° Qui vovit ieiunium, illud servare tenetur secundum formam ieiunii ecclesiastici et inorem Ecclesiae. Unde, qui vovit ieinnimn: «) singulis feriis sextis aut sabbatis, si tali die incidat Natalis Domini, non tenetur ieiunare, nisi expresse contrarium inten­ tion obligatur diebus Dominicis (n. : DE VOTO 1(H) 2° Qui vovit : a) Sacrum audire quotidie per mensem, non tenetur in Dominicis et Rest is duo Sacra audire; quia intentio fuisse censetur nullum diem transire sine Missa; />) Rosarium, et dubitat utrum totum an tertiam partqm tantum, satisfacit tertiam partem recitando, quia et hoc communiter Rosarium appellatur (n. 224). 3° Votum indeterminatum: a) quoad tempus, obligat perpetuo, nisi aliud colligatur ex circumstantiis; in dubio utrum votum fuerit ad annum an ad mensem, minimum est sequendum (n. 221); b) quoad qua­ litatem aut quantitatem rei promissae, illa relinquitur rationabili arbitrio voventis. •1° Qui vovit dare quotidie parvam eleemosynam tamquam partem notabilis summae quam quis erogare intendit, si aliquamdiu omittat, materia coalescit, et tenetur supplere; quia materia censetur promissa ad modum unius, nisi de alia «expressa intentione constet. Contra, qui vovit eleemosynam singulis sabbatis in honorem Beatae Virginis, aut quotidie recitare eius Litanias, non tenetur pro diebus omissis supplere, neque materia coalescit: quia tunc opus promissum censetur tamquam proprium Q onus diei (». 212). 5° Qui opus promissum praestat, at voti immemor, voto satisfecit: unusquisque enim generalem voluntatem habere praesumitur prius satis- * faciendo obligationibus. Hoc itaque non valet, si vovens certus sit, quod, .si voti memor fuisset, pro illius satisfactione non applieassct opus illud (n. 221, 700, q. 2; lib. I, ». 30). 6° Certus de voto, sed dubius de impletione, manet obligatus: quia, ubi debitum est certum, et solutio non probatur, obligatio manet, nisi rationabiliter praesumere possit se satisfecisse. Contra, (pii opus praestitit, sed dubitat num valide per illud satisfecerit voto, indicare debet pro va­ lore actus (H. A., n. 31). Articulus l Γ. Voti relaxatio. Votum cessat aut ipso facto sine interventu humanae voluntatis seu ab intrinseco: aut interveniente voluntate hominis, (pii voti obli­ gationem tollit, seu ab e.rlrinseco. De utroque modo seorsim dicemus. i I. - Cessatio voti ipso pacto, sine interventi’ humanae voluntatis. 487. — Hoc modo votum cessare potest lapsu temporis ad li­ niendam obligationem appositi, mutatione substantiali materiae pro­ missae, deliciente conditione a (pia votum pendet, aut eiusdem — Uc. 170 LIB. HI. TRACT. II. CAPUT IV. causa finali. Cfr. can. 1311. Singula explicanda sunt. Cessat ergo votum ipso facto: 1« Lapsu temporis ad finiendam obligationem appositi. Ubi haec nota: a) aliquando tempus tantummodo apponitur ad sollici­ tandam exsecutionem ne diutius dilYeratur; tunc autem votum elapso tempore non cessat, quia in casu circumstantia temporis est pars mere secundaria voti. — b) Solet autem tempus esse appositum ad finiendam obligationem, quando determinatum est ob rationem ipsi tempori propriam, v. g. ieiunium pridie festi Beatae Virginis. Ratio est, quia tunc circumstantia temporis aeque principalis est ac res promissa, ideoque voto contexta: vovens enim tunc intendit opus promittere pro illo die, et non pro alio. — Quod si dubium sit utro modo tempus appositum fuerit, recurrendum est ad praesumptio­ nem. Porro in votis personalibus dies praesumitur appositus ad fi­ niendam obligationem; contra vero in votis reatibus (n. 220). ,2° Mutatione .substantiali materiae promissae; prout obtinet* si materia iam iit illicita,^vel maioris boni impeditiva,A-el im­ possibilis,^vel inutilis; imo etiam^cessat votum si superveniat cir­ cumstantia accidentalis quidem sed notabilis, qua praevisa votum emissum non fuisset; haec enim mutatio mutationi substantiali merito aequiparatur. Excipe, si cessationi ipso facto obstet ratio boni communis. Cfr. Mare, n. 635; Billuart, De relig., diss. 4, art. 8. Unde resolves: «) Dives vovit templum aedificare: postmoduin vero gravem patitur iacturam opum, quae voti exsecutionem reddit difficilem; voto ergo non tenetur, nisi forte ad pristinum statum redeat. b) Qui vovit virginem aliquam inopem ducere, quae honesta puta­ batur, si constet eam iam non esse talem, voti obligatione amplius non tenetur. c) Vota professionis religiosae, sive sollemnia sive simplicia, et votum castitatis Ordini Sacro adnexum, ob nullas materiae mutationes cessant, cum statum irrevocabilem constituant, et sic exigat bonum commune Ecclesiae (lib. 4, n. 50). 3° Deficiente conditione a qua votum pendet aut eiusdem CAUSA finali; unde (piando vovit aliquis quotidie Rosarium per mensem pro patris salute impetranda, sed post hebdomadem pater moritur, statim a voto liberatur. DE VOTO § II. - Cessatio voti ex voluntate hominis. Votum cessat interveniente voluntate homini* seu ab extrinseco quoties habetur legitima voti irritatio, dispensatio, aut commutatio. Quia autem de hisce tribus modis plura dicenda occurrunt, de iis in distinctis punctis agemus. Punct. I. Irritatio voti ’). 488. — Notio et divisio. Irritatio dicitur 'voti relaxatio f nomine proprio ab eo/'ajmius yohnitate votum dependet. Di­ citur nomine proprio, ut distinguatur irritatio a dispensatione quae Iit nomine Dei; irritatio vero fit nomine proprio ob ius quod .quis habet sive in personam voventis sive in materiam voti, et quo votum ab eius volti litate pendet. Plipies <‘rg<> e*t dependentia voti a voluntate alterius; alia »*t per pereo· — ram voventis, quando haec ex conditione sua integre alterius potestati dominativae subiecta est, ita ut sine Superioris consensu non possit firmiter se obii- * gare, uti locum habet in statu impubertatis, Religionis et matrimonii: alia per -materia»! voti, quando haec eat sub alterius potestate sive dominii sive jurisdi­ ctionis. ut locum habet respectu quorumcumque Superiorum. Hinc duplex quoque nascitur voti irritatio: alia directa et pro­ prie dicta, quae fit ab habente potestatem in personam, et fertur in ipsum votum, quod vere annullando de medio tollit ; alia indirecta (I improprie dicta, quae fit ab habente potestatem in materiam promissam, et fertur in hanc solam, impediendo seu suspendendo exsecutionem illius (n. 227, 241, 211; Wernz, 3, n. 583). «>* 489. — Regulae generales. I. Circa irritationem directam. Qui potestatem dominâtivam in voluntatem voventis legitime excr­ eet, potest eius vota valide, et ex iusta causa etiam licite irrita red­ dere, ita ut nullo in casu obligatio postea iwriW (can. 1312, § 1). Ratio cur votum semper valide irritetur est, quia votum iam non esset honestum, si limitaret ius alterius; unde semper adest tacita conditio: nisi Superior contradixerit; ratio cur requiratur iusta causa est, quia non decet aliquem sine tali causa exercere suam potestatem dominâtivam, in detrimentum maioris boni; ratio cur obligatio non reviviscat est, quia irritatio directa ipsum actum voluntatis in vovente invalidum reddit (n. 27, 228, 211). *) Uberiorem horum explicationem dwlliuiw in .iixillinari» (1Q3B), p, Itift; (p.··.’1.·). p, 53, 30(5. I»5; (1030). p. loy. Î 172 LIB. III. TRACT. LI. CAI’üT IV. Notes tamen potestatem directe irritandi omnia vota iuxta plura* in tota sua amplitudine et prout sese ostendit etiam ad vota do actibus mere interni* perficiendis non a solo iure naturali, verum etiam a iure positivo Ecclesiae provenin· atque ampliari, quatenus Ecclesia consensu suo potestatem illam etiam ad talia vota extendit, atque haec etiam vota minus firma esse voluit, ideoque Superioribus ius concessit etiam hisce votis contradicendi cum elTcctu irritativo. Cfr. Vermeeracb, Qu. de Virt. religionis et pietatis, n. 135; Lehmkuhl, n. 007; Mare *·, >i. 638, nota 1. (fails’·. ___ Π. Circa irritationem indirectam. Qui potestatem non qui· dem in voluntatem voventis, sed in voti materiam habet, potest voti obligationem tamdiu suspendere, quamdiu voti ad implementum praeiudicium aderat (can. 1312, § 2). Ratio est (plia votum non est honestum, si non attendat ad ius tertii. Quia vero in casu ius tertii tantum versatur circa materiam voti, non potest quis vo­ tum suspendere nisi praecise in quantum et quamdiu ius habet in talem materiam, secus non tantum illicite sed et invalide pro­ cederet. 490. —^Regylae^speciales. I. Circa vota piliorumtamilias. 1° Vota ab irmpitberiblts emissa directe irritare potest pater; eo de­ functo, tutor; quo deficiente, avus paternus; impuberes enim, propter imbecillitatem rationis, omnino dependent a parentibus (n. 229). Utrum mater, praesente patre vel tutore, possit filiorum vota irritare disputatur. Plures DD. negant, quia solus pater est caput famili te. 1 lanc sententiam S. Alf. n. 230 probabilem vocat. Sed in II. A., n. 36 sententiae affirmativae prorsus assent it, nisi pater vel tutor contradicat ; (pria filius debet obedientiam etiam matri, quamvis cum subordinatione ad patrem vel tutorem: ergo eo modo voluntas filii est in potestate etiam matris. Quocirca observandum est, votum factum in aetate impuboro irritabile esso ot semper manere in pubere aetate; quia votum illud semper retinet iranni primitivam infirmitatem; nisi tamen filius pubes factus, conscius huius irrita bilitatis. votum confirmaverit. Quod si ignoret irritabilitatem, non intendit votum confirmare, sed serrare tantum (n. 238). Praeterea, in dubio utrum votum sit emissum ante an post pubertatem, an confirmatum fuerit, in possessione manet paterna potestas (n. 229). 2° Vota a puberibus emissa vel firmata quamdiu non sunt exempti a patria potestate, saltem indirecte irritari possunt ; proinde saltem quatenus paternae administration! et domestico regimini praeiudicium afferre possunt (n. 229). Sunt qui censeant, praesertim post Codicem promulgatum, vi patriae pote­ statis omnia vota minorennium, etiam in pubertate emissa, directe quoque irri­ tari posse, quum can. 89 diserte dicat minorennem in exercitio suorum iuriuni potestati parentum vel tutorum obnoxium manere iis exceptis in quibus ius ini- DE VOTO 473 non» a patria potentate exempto» hubut *). Alii vero id non admittunt x); et ratio CBt, quia, adopta pubertate, praesumitur Illius habere discretionem ad vo­ vendum requisitam, iit que Biii iuria quantum ad divinum obsequium. A<-<<-dit quod secus etiam fere inutile fuisset in can. 1309 pro minorennibu» post deci­ mum octavum aetati» annum votorum rescreationcm statuero; quum tunc ista vota multo facilius irritatione directa auferri potuisaent. Canon autem 89 sufficientor explicatur de potestate indirecta; hinc nulla urgens videtur esee ratio discedendi a doctrina ante Codicem communiter recepta. Cfr. II-1I, q. 88, o. 8 ad 2. 491. — II. Circa vota religiosorum. 1° Vota ante professio­ nem religiosam emissa ipso facto suspi-iuluni nr dom-r v uvens in religione permanserit. Cfr. can. 1315 (n. 237, 346) ’)· 2° Vota post professionem religiosam emissa directe irritari pos­ sunt cum a S. Pont ilice, quatenus est summus praelatus religiosorum, etiam qua talium: tum ab omni Superiore in religiosos potestatem dominai ivam habente; unde etiam a Superiorissa erga religiosas suas4). Excipiuntur: a) vota, quae statum religiosum constituunt; ab ipsis enim oritur irritandi potestas; b) vota professioni adnexa, e. g. vptum quadragesimalis abstinent iae, nam accessorium sequitur naturam sui principalis; cj votum transeundi ad strictiorem Reli­ *) gionem (n. 223; lib. 4, n. 53, 54). 3° Vota noviliorum possunt Superiores indirecte irritare, illa scilicet, quae novitiatui impedimento sunt (». 233; lib. 4, n. 55). 492. — III. Circa vota contügum. 1° Utcrque coniux certo potest indirecte irritare omnia consortis sui vota, quae praeiudicani usui matrimonii, prolis educationi, ot gubernationi familiae (n. 231). 2° Certo maritus non potest directe irritare vota ante initum ma­ trimonium facta; quia voluntas uxoris illo tempore non erat ei subiecta (». 237). *) Ita Verniecr-ch. ». 224; CoOchi, Comm. in CW„ V. n. 140; Amvul. ». 213 hoc probabile Ulrt; Ginlcot, n. 325. ’) Mare. n. 039; cfr. ctluni Mnroto. />urf. /uri.» Can., n. 445. et Noldln-Schmllt, n. 226. qtil dc pototdatc directa irritandi vota loqucntc* . Thoiniu· (lidI. ss. r Wofr.. I, n I2S· 131) Iuxta quam tails dhpensatlo in I pm cnn. π π implicite continetur. Cfr. .V. K. Kt. (19.13), p. 291; Infra tom Ii, η. 901 (Mota). Quid Herl po^slt circa vota, quatenus constituunt impedi· nicnUi matrimonialia. aptius In tmeU de Matrimonio (tnm. II. n. 771. II. 0°; n. 778, 780) cxpll· vttbitur. Cfr. Inierim can. l'H3|O|5; 1058; 1073; cfr. etiam lorn, II, n. 905, ). CESSATIO A QUIBUSDAM OPERIBUS Articulus /. Opera prohibita. 507. — Distinctio operum. Opera, quae hoc praecepto prohi- hoc explicandum, triplex genus operum distinguitur: 1° Senilia, quae utilitati corporis immediate inserviunt et ideo olim per servos fieri solebant, ut, terram colere, artificia exercere. 2° Liberalia, quibus 4t***i~t animus excolitur, et ideo olim a liberis exercebantur, ut legere, τ/rr - docere, canere, organa pulsare. 3° Media seu communia, quae ab omnibus promiscue exercentur, ut iter agere, venari (n. 272). Ex praefatis notionibus infertur, opus non ex eo evadere ser­ vile, quod propter merccdem vel lucrum vel eum magna fatigatione fit, nec contra desinere tale eese ex eo, quod Iit gratis vel recreationis causa; servilitas enim aut liberalitas ex solo fine operis dependet, non ex fine operantis (n. 278). — Interdum autem difficile est diiudicatu, utrum aliquod opus ad servilia pertineat necne; (pia in re multum attendendum est ad aestimationem communem, (piae in variis regionibus diversa esse potest. Fuerunt DI), qui dixerint omne opus esse formalitcr saltem servile, quoti··* fit propter lucrum; secus esset ad summum materialiter servile, sed formalitcr esset liberum indeque licitum. Sunt etiam aliqui DD. moderni qui saltem pro operibus dubiis talem doctrinam admittunt, imo putant utile fore, si ea magis universaliter applicaretur ut omnis formabamus excludatur eaque opera quae nunc ad summum per modum excusationis seu opikoiae permittuntur, iam ex 80 6ant licita; et vice versa ’). At certe immerito finis operantis tamquam unicum CESSATIO A QUIBUSDAM OPERIBUS 185 hac in re critérium proponitur. Nimia enim clare opera liberalia ct communia quae vocantur, ex quocumque tino fiant, a Codice generatim non vetantur. Pro­ hibendo enim praeter opera servilia solummodo actu * forenww et publicae emptioncs-venditiones, legislator clare manifestat se de cetero nolle prohibere alia illa opera quae in oppositione ad servilia hodiedum universim tamquam liberalia * %t»t£l·. vel communia habentur, ex quocumque fine fiant; quamvis attento line legis pereo parum laudabile sit per totum diem solius lucri causa huiusmodi operibus vacare. Ecclesia autem vel ideo ea nec. pro eo casu prohibuisse videtur quia, etiam­ si lucri causa fiant, tamen publicam quietem dominicalem parum vel nihil per­ turbant, prout obtinet in actibus forensibus et publicis emptionibus-venditionibus. Opera vero servilia, quum indiscriminatim prohibeantur, attento fine legis intelligenda certo videntur non tantum ea quae lucri causa fiunt, verum etiam ea quae, etsi recreationis causa fiant, ob suam indolem quietem dominicalem publi­ cam facile perturbant vel etiam ipsum operantem a tali quiete nimis distrahunt, uti facile obtinet, si quis serio et diu propriae consuetae professioni manuali vel mechanicae vacat. Alia vero opera corporalia praesertim leviora si moderate recreationis causa fiunt, iam facilius tolerari posse videntur, idque saltem ex upikcia quadam, quamdiu scilicet non ipsa consuetudine legitimate mint ')· 508. — Principia. I. Diebus festis prohibentur opera servilia (can. 1248). Cum autem hoc praeceptum iuxta can. (i, 2° aestiman­ dum sit ex receptis apud probatos auctores interpretationibus, non prohibentur opera servilia quotidie necessaria ad victum atque com­ positionem corporis et domus, ut coquere cibos, sternere lectos, doinnm aut vestes purgare, utensilia culinaria lavare et similia (n. 298). Pro materia gravi contra hoc praeceptum alia assignant unam horam, sed hoc est nimis rigidum; alii 1res horas, et hoc est nimis laxum. Communius opinantur et probabiliter, materiam gravem esse spatium duarum horarum circiter, ita ut procul dubio mortale foret laborare per duas horas cum dimidia («. 305; II. A., n. 25). II. Nulla prohibentur OPERA LIBERALIA ET communia, praeter ea quae in iure specialiter celantur. Sunt autem duo genera actionum non servilium speciali iure prohibita: 1° Acta» forenses, qui ad forum iudiciale spectant, sive civile sive ecclesiasticum (cfr. can. 1(539. § 1); in hisce autem actibus gravitas peccati non tam a quantitate, quam a qualitate operis dimetienda est (n. 306). 2° Nisi aliud ferant legitimae consuetudines aut peculiaria in­ dultu/ publicus mercatus, nundinae, aliaeque publicae emptiones et rendilioncs. Constat ex can. 1218; et ratio est nimia distractio, quam secum allerunt, unde quietem et vacationem in die festo in­ tentam maxime impedirent (». 284, 285). *) Cfr. A. K..SI. (1910). p. 289 et Studia catholica (1911), p. 345. qnue invent. Studia cnUkolira (1941). /i. 115 ot 361 quae adverrantur Influxu! flnls oiwmntlii. Hlmn tamquam lurl consti­ tuendo. _ ‘186 LIB. IU. TRACT. HI. CAPUT Π. 509. — Resolutiones. 1° Prohibentur in die festo opera ruralia, ut arare, fodere, serere, metere, vineas colere, etc. Item opera artium me­ chanicarum, v. g. artis caementariae, ferrariae, lignariae, sartoriae, su­ toriae, textoriae, sculptoriae, typographicae, etc. In lypographia excipiunt typorum compositionem; quia transcriptioni similis est (n. 272, 279, 281); verumtamen ex communi fidelium aestimatione opus servile ha­ betur. In sculptura similiter excipiunt ultimam operis perfectionem. Pari modo vetitum est molere; attamen, quando cooperatio hominis modica est, probabiliter non est illicitum, saltem non graviter (n. 277). 2° Neque liciti sunt leves labores, ut decorticare poma, conficere rosaria, scapularia, imagines cereas, flores artificiales, ete. Verumtamen in hisce operibus maius temporis spatium requiritur, ut committatur culpa gravis, et consuetudo recepta, maxime si otii vitandi causa fiant, excusare potest (n. 282). 3° Opem servilia non sunt scribere, etiam ope machinae, transcri­ bere et delineare. Pariter, itinerari pedibus, equo, curru, navi; quia est opus commune; qua de causa licet quoque equos parare, currum iungere, remigare, cum accessorium sequatur principale (n. 275, 278, 279). 4° Pingere, modo fiat sola actio pingendi, non autem colores con­ terendi et miscendi etc., probabilius non est opus servile, quia convenit cum scriptura; sicut enim scriptura conceptus mentis, ita pictura rerum imagines exprimit (n. 280). — Idem dicendum de photographia, quatenus non nimius labor praerequiritur uti sic dictam imaginem negativam su­ mendo. Cfr. Mare, n. 661; Berardi, Prox. Oonf., n. 372. Neque ars acu pingendi opus servile videtur; sed acu texere iis annu­ meratur. 5° Vetitus est mercatus publicus, et in officinis publicis; quare mer­ catores officinas suas claudere debent, nisi contraria vigeat legitima con­ suetudo. Permittitur tamen vendere et emere res ad usum quotidianum pertinentes, puta res ad victum cultumque necessarias. Excusantur quoque mercatores, qui ianuis clausis quaedam vendunt cum emptores per id temporis iis valde indigent (n. 286; II. A., n. 13). 6° Non prohibentur privati contractus venditionis, locationis etc., quia canon 1218 publicas emptiones tantum prohibet. Acta etiam nota­ riorum licita videntur, quia, etsi sunt authentica, tamen privata manent. \ 510. — Quaestiones. Quaer. 1° An venatio, aucupium et piscatio sint opera vetita diebus festis. Hesp. Adest duplex sententia. Prima affirmat: quia sunt opera cor­ poralia. laboriosa, quae tendunt tantum ad effectum corporalem; proinde servilia. Secunda probabilior et communior negat, modo fiant sine magno labore; quia hoc modo videntur opera communia, aut saltem commu­ niter sic aestimantur. — Cum magno labore non licent; tunc enim opera certo servilia sunt (n. 283). UfcSSATlO A quibusdam operibus 487 QUAER. 2° .b» peccd graviter, qui die festo mandat pluribus famulis, ut laborent per horam. Resp. Probabilius et longe communius negatur; quia opera famu­ lorum non coalescunt; proin singuli tantum venialiter peccant; nequit autem dominus peccare magis quam ipsi famuli, quos ad opus inducit. Verumtamen si herus non semel et iterum sed frequenter id ageret, ob scandalum vix excusaretur a gravi culpa; cum ex hoc agendi modo con­ suetudo laborandi diebus festis facile introduceretur. — Certe denique peccaret graviter, si uno famulo mandaret pluries in die laborare per modicum tempus, ita ut coalesceret in materiam gravem (n. 306). Articulus II. Causae excusantes opera prohibita. Reducuntur ad quatuor, (piae sunt: 1° dispensatio; 2° consue­ tudo; 3° pietas in Deum; 4° necessitas propria vel aliena. § I. - Dispensatio. 511. — I. OjLt< -t per consiu t ihIiih-iii illi III aliqua partr.’ïïfl nonnam tamen Codicis^ derogari. Codex autem omnes consuetudines antea exmatenui· et sibi contrarias abolevit, nisi essent centenariae et immemorabiles, aut ipec Codex expresse aliud caveat (can. 5). Novae autem consuetudines generatim oriri si sint ratmnabijee et legitime per annos quadraginta continuo· et completos praescriptae.^jïr. can. 27, § 1. 2° Nihilominus, ut sapienter animadvertit Suarez, consuetudines circa opera prohibita, quoad fieri potest, coarctandae sunt, ita ut nec introducantur ubi non sunt nec extendantur ubi sunt; quia consuet udo relaxans disciplinam odiosa est et facile crescit, nisi populus sollicitudine Pastorum in officio conti­ neatur (Suarez, De relig.t tr. 2, lib. 2, cap. 29, n. 4 et cap. 33, n. 14). 3° Ultra demum notandum est, in dubio do consuetudine possidere prae­ ceptum, et necessariam esse dispensationem (n. 290). 513. — Regulae. 1. Abolitae sunt consuetudines ante Codicem exsistentes circa opera servilia et actus forenses; nisi tamen sint cen­ tenariae et immemorabiles, quae tolerari poterunt, si Ordinarii pro locorum ac personarum adiu netis existiment eas prudenter submo­ veri non posse. Cfr. can. 5. Consuetudines autem contra hanc legem facile immemorabiles erunt. II. Remanserunt consuetudines legitimae, ante Codicem exsistentes, circa publicos mercatus, nundinas, aliasquc publicas em­ ptiones et venditiones. Sequitur ex can. 1248, coll. can. 5. III. Post Codicem editum novae consuetudines legitimae oriri possunt circa quaevis opera, etiam servilia, et circa actus forenses, dummodo sint rationabiles et legitime per annos quadraginta con­ tinuos et completos praescriptae. Cfr. can. 27; supra n. 207 sq. ^Resolutiones. 1° Consuetudjne, ubi legitima est: permittitur irrigaro olera, vertere aut separare segetes in area; ducere naves, veliicula, vel animalia mercibus onusta; condire cibos ad delectationem destinatos, seu cupedia. 2° Permittitur tonsoribus barbam tondere; hoc in casu saepe etiam aderit ratio necessitatis, quia rustici et operarii aliis diebus accedere non possunt (n. 276, 289, 298). 3° Eadem ratione licet servitium vehiculorum viae ferreae, non modo ad itinérantes, sed etiam ad merces vehendas, et quidquid ad hoc servitium necessarium est; quamvis optandum sane sit, ut mercium currus festis diebus non advehantur, ut Dominici dies ab aliis, prout decet, secernantur. CESSATIO Λ QUIBUSDAM OPERIBUS 189 § III. - Pietas. 514. — Non prohibentur in die festo opera servilia quae pro­ xime pertinent ad cultum Dei; quia talis prohibitio contraria esset tini praecepti. Unde Christus dixit apud Matth. 12,5: «An non legistis in lege, quia sabbatis sacerdotes in templo sabbatum violant, et sine crimine sunt? ». Licet itaque pulsare campanas, in.sufllare organis, ornare altaria et ecclesiam et similia (n. 291). 515. — Quaer. 1° .1» licent in die festo templum verrere, illud tapetis ornare, hostias coquere, tabulata ad festivitatem necessaria erigere et similia. Rerp. Plures dicunt, esse veniale, «i possint haec opera die praece­ denti expediri. Sed sententia probabilis asserit ea esse absolute licita; tum ex consuetudine, ubi haec datur, tum quia haec opera proxime con­ ferunt ad cultum divinum. Conticere autem tabulata ad processionem ridendam non licet, nisi aliud tempus non suppetat (n. 292; II. A., n. 16). Quaer. 2° /in liceat in festo agros Ecclcxiae gratix colere, ligna et la­ pides ad ecclcxiae aedificationem vehere aut caedere, partem aliquam templi aedificare, dealbare cius parietes, ornamenta ecclesiae conficere et similia. Resp. Sunt qui affirment. Ast certo probabilior est communis gynteqtqypiiians, nisi iam urgeat necessitas, aut adsit dispensatio; quia talia opera ex se sunt servilia, et nonnisi remote conferunt ad cultum divinum. Ceterum non videtur improbandum, paramenta et ornamenta necessaria pro ecclesia indigente gratis conficere (n. 293). § IV. - NECESSITAS. Quandoquidem leges Ecclesiae non obligant cum gravi detri­ mento, ab hoc praecepto excusat necessitas, sire propria sire aliena, xire privata sire publica. 516. — I. Necessitas propria. jEx qna causa excusantur: 1° Famuli. *pii ab heris laborare coguntur, nec facile aut brevi alium herum invenire possunt. Excipe casum, (pio coactio data opera fieret in contemptum re­ ligionis. Idem dic de filiis aut uxoribus, si timeant grave damnum aut gravem indignationem patris vel mariti (n. 296; II. A., n. 18). 2° Pauperes, qui, nisi laborent, non possunt se suamque familiam sustentare; modo secreto id faciant, ad scandalum vitandum. Pariter, vestes proprias vel familiae suae resarcientes, eum id aliis diebus non pos­ sunt (n. 297). Hae ratione excusantur similiter operarii, qui per totam hebdomadein extra domum laborare solent, si die Dominica aliquam domus suae reparationem perficiunt aut proprium hortulum colunt. 190 LIB. HI. TRACT. III. CAPUT II. .3° Agricolae qui propter praeteritam vel imminentem pluviam la­ borant, ut foenum aut segetes congregando et invehendo tutentur (II. A,, ». 21). 1° Laborantes in conflatoriis vitri, ferri et similium, in quibus fornax semel succensa sine notabili damno exstingui non potest (n. 300). 5° Rustici, qui in urbe sibi necessaria emunt, ut vestes, pileos etc., quia ob continuum laborem nonnisi diebus festis urbem frequentant. 517. — II. Necessitas proximi. Propter hanc excusantur: 1° Chi­ rurgi, pharmacopolae et alii, necessaria aegrotis ministrantes. 2° Sartores, qui conficiunt vestes necessarias nuptiis, funeribus et similibus, si diebus profestis illas expedire non potuerint. Ad confidendae alias vestes, etsi promissas, laborare non licet, nisi sartores alias essent grave detrimentum passuri. Idem valet pro sutoribus (n. 303). Nequaquam tamen excusandi, sed redarguendi sunt, qui saepius, praetextu necessitatis, post inediam noctem in inultum diem festum la­ borant, quia plerumque illa necessitas ipsis voluntaria est, plura opera scienter suscipiendo quam perficere valent, non conducendo numerum necessarium operariorum, vel intra hebdomadem tempus perdendo. Aliter tamen dicendum, si quandoque in vigilia festi opus aliquod resarcire ro­ gantur, quo clientes in die festo indigent (Gury, n. 360). 3° Fabri ferrarii, qui calceant equos itinerantium, vel eorum, qui sequenti die summo mane iter sunt acturi aut in agrum ad laborandum egressuri; item, si currus casu fractos reficiunt, vel vomeres agricolarum, qui alias die sequenti laborare nequirent (n. 300). •1° Opera misericordiae, quamvis servilia, in subsidium pauperum, quando illis iam graviter indigent, v/g. illis vestes consuere, ignis alimenta advehere (n. 293). 518. — ΠΙ. Necessitas publica. Unde excusantur: lu Reficientes pontes, vias, fontes et alia, quae sunt, usus publici, quando sine magno incommodo publico non potest remedium differri. Similiter qui incendio succurrunt, aut inundantibus aquis aggeres opponunt (n. 300). 2° Laniones, qui animalia occidunt et excoriant, sicubi ob aestum pridie non potuerit fieri (n. 298). 3° Pistores panem conficientes, sive ob consuetudinem, sive ob po­ puli necessitatem, v. g. si panes conficiunt diebus festis, ut sequenti die vendant, quia vel antea non potuit sufficiens copia parari vel panis ante paratus non esset satis aptus. — Aliis autem, qui pistores non sunt, non licet in festo panem conficere, nisi plura festa concurrant, et panis antea coctus minus aptus reddatur, aut si necessarius sit illo die (». 298, 299; Π. A., n. 20). 4° Qui ob publicam laetitiae vel splendoris causam, puta ob victoriam, ob adventum vel natalem Principis, conficiunt vestes, publica artificia, tabulata, theatra, et similia, eaque ornant ; dummodo talia opera in diebus CESSATIO A QUIBUSDAM OPERIBUS •191 profestis praeveniri nequiverint. Ratio, quia liuiuemodi eigna laetitiae eunt reipublicae moraliter necessaria (n. 301). 519. — Quaestiones. Quaer. 1° An factura magni lucri poxxii cauta mutant rttc. Reep. Non pauci negant; . nc.s.««.). •196 LIB. ΠΙ. TRACI'. III. CAPI T III. participationem, secundum normas ab ecclesiastica auctoritate imper­ titas et locorum et temporum circumstantias, sive sacerdotis verbis re­ spondendo (Missa dialogata) sive cantando varias Missae partes aut cantus cum istis congruentes *). 526. — Resolutiones. I. Satisfaciunt: 1° Qui intra Missam conscientiam suam examinat, ut confiteatur; librum spiritualem legit, nisi ex tine pro­ fano legeret; qui Horas Canonicas recitat; poenitentiam persolvit et si­ milia (n. 309). 2° Inservientes Missae, dum brevi mora recedunt e templo, ut vinum, thus aut similia ad Missam necessaria afferant (n. 309). 3° Cantores, organoedi et similes, si simul ad Missam attendant: quia musica etiam ad Dei cultum refertur (w. 317). 1° Colligentes eleemosynas, modo simul ad Missam attendant; quia talis distractio non videtur esse insociabilis eum attentione (n. 317). 5° Dormitans, si somnolentia est interrupta et tam tenuis, ut re­ linquat aliquam attentionem ad Missam; saltem graviter non delinquit (». 316; H. A., n. 32). II. Non satisfaciunt: 1° Qui ebrius assistit, vel (pii dormit sub Missa (n. 321). 2° Qui per notabilem partem Missae confabulantur, lustrant imagines aut apparatus templi, profana legunt, pingunt aut alia similia peragunt, quae attentionem tollunt (n. 317). 3° Accedentes ad ecclesiam unice ad audiendam musicam, spectandam caeremoniam, sine animo audiendi Missam. Secus, si simul intendunt Sacrum audire et illi attente adsunt. 527. — Quaestio. An satisfaciat praecepto, qui tempore Missae pec­ cata confitetur. Resp. Plures affirmant, si poenitens aliquantum attendat simul ad Missam; quia est moraliter praesens, et exercet actum pium ac religiosum. Verum negandum est eum communi sententia; qnia Confessio est districtio externa a Missa, quae non solum attentionem internam, sedet externam impedit. Excipe tamen, si Confessio brevis et facilis esset. Ita Lugo, disp. 22, n. 22. Excusantur tamen: 1° illi, (pii aliter deberent aliquamdiu permanere in statu peccati mortalis; 2° famuli aliive, quibus nullum aliud tempus vacet ad confitendum; nam pro istis praesumitur Ecclesiae indulgentia (n. 311, 332; 11. Λ., n. 31; Vind. Alpb., part. 3, q. 11). Ceterum, ut censeo, confessarius ordinarie non tenetur hac de re in­ quirere, cum in praxi res non videatur esse tanti momenti. *) Ita Huh XII. Kiicycl. Mrilialor 1><ί, 20 Nov. 101" p!i|7), p. 5.*>2-.’>62). Ctr. rtüun Ium. I. n. 400-411; H. n. 135. ScihoUnn; 106. Il; 200. IV. 1°. Delndr I nat ruet Ιο β. C. Cone. H lulll MI (.1. J..S. (19411. p. 389). AUDITIO MISSAE 197 § IV. - LOCUS DEBITUS. 528. — Principium. Legi de audiendo Sacro satisfacit qui Missae adest celebratae sub dio aut in quacumque ecclesia rei oratorio publico aut semipublico et in privatis coemeteriorum aediculis (de quibus in can. 1190); non vero in aliis oratoriis privatis, nisi hoc privilegium a Sede Apostolica concessum fuerit. 11 a _ capojui 1219, vi cuius ergo quinque sunt, loca ad satisfaciendum praecepto per se admissa; alia nonnisi per accidens ex privilegio admittuntur. Singula explicanda sunt. Dicitur: 1° sub dio. Sub dio celebrari potest tantum aut ex privi­ legio aut ex necessitate, ut si ecclesia diruta est ’). Similiter autem cui­ cumque Missae in quocumque decenti loco legitime celebratae ex licentia Ordinarii ad normam can. 822, § 1 valide ab omnibus assistitur; ita (’. ('. I. 26 Mart. 1952 ’). Dicitur: 2° IN QUACUMQUE ECCLESIA. Ecclesia autem est aèdes sacra cultui dedicata eum potissimum in finem, ut omnibus Christifidelibus usui sit ad divinum cultum publice exercendum (can. 1161). Dicitur in quacumque ecclesia; non est ergo obligatio audiendi Sacri in ecclesia paroeciali, quamvis fideles monendi sint ut frequenter, ubi com­ mode id fieri possit, ad suas paroeciales ecclesias accedant, ibique divinis officiis intersint et verbum Dei audiant (can. 167, § 2). Dicitur: 3° vel oratorio publico. Oratorium autem publicum ha­ betur, si praecipue erectum sit in commodum alicuius collegii aut etiam privatorum, ita tamen ut omnibus fidelibus, tempore saltem divinorum officiorum, ins sit legitime comprobatum illud adeundi (can. 1188, § 2). Hinc publicum est etiam oratorium quod locum fixum in navi habet, ut declaravit S. Rit. C. I Mart. 1901 (n. 4069 ad 5). Cfr. tom. II, ». 233. Dicitur: 1° aut semi-pi blico. Hoc habetur, si in commodum ali­ cuius communitatis vel coetus fidelium eo convenientium erectum sit, neque liberum cuique sit illud adire (can. 1188, § 2). Oratoriis semi-publicis annumeranda vident ur oratoria minora, praeter oratorium principale iuxta indicium Ordinarii erecta in domibus reli­ giosis, in collegiis aut· convictibus juventuti instituendae, in gymnasiis, lyceis, arcibus, praesidiis militum, eareeribus, xenodochiis, etc. (cfr. can. 1192. §4). — Etiam oratoria in grangiis seu villis religiosorum erecta sub nomine oratorii semi-publiei venire videntur. Cfr. Vermeersch, Epit. luris ('an. II, ». 198. — Itaque, practice saltem, in omnibus oratoriis enumeratis etiam ab omnibus satisfieri potest praecepto de sacro audiendo, donec aliter a Sancta Sede decisum fuerit. Pro oratoriis minoribus regu­ larium insuper privilegia saepe idem diserte statuunt. ') Cfr. loin. IL n. 231. Cfr. otlnm S. <’. cclebr. in oratorio private cfr. ndhuc Berutti In lus Punt. (1939), p. 31. AUDITIO MISNAE 199 Articulus II. Causae excusantes omissionem Missae. Quinque causae eiusmodi allegari solent, scii, dispensatio, im­ potentia, caritas, officium et consuetudo: quae tamen facile ad tres revocantur, scii, dispensationem, impotentiam et consuetudinem, quum caritas et officium ad impotentiam reducantur. 529. — 1. Dispensatio. Pro dispensatione in Missae audiendae _ Id anum advertas, iustam causam ob quam quis regulariter dispen­ setur ab auditione Missae non ita facile adesse; quum urgeat tandem prae­ ceptum divinum naturale aliquod tempus cultui divino tribuendi, imo praeceptum divinum positivum aliquoties saltem sacrificio Missae assi­ stendi. Quapropter eo saltem in casu quaedam commutatio, ut Missa tempore feriali audienda, addatur. Similia applices mox dicendis de variis impotentiae casibus. Cfr. Lehmkuhl, I, m. 724. 530. — II. Impotentia, tum physica, tum moralis, i. e. quaevis causa gravis ut contineat notabile aliquod incommodum aut dam­ num. spirituale vel corporale, proprium vel alienum (n. 321; II. A., u. 39). Hinc excusantur: 1° Incarcerati, navigantes in mari; item e.rcommun init i et interdicti. Hi tamen probabilius tenentur, eumprimunr commode possunt, absolutionem petere: quia quisque tenetur cum levi incommodo impedimenta tollere, ut gravi praecepto satisfaciat (n. 325). Notes excusari etiam excommunicatum toleratum, etsi opinio pro­ babilis docet eum hodiedum, saltem ante sententiam, licite iam assistere posse Missae sacrificio. Etsi enim assistendo non peccat, caret tamen iure assistenti i ; quo iure sublato absonum videtur obligationem assistendi adstruerc ex eodem iure ecclesiastico quod ei ius assistendi aufert. Per accidens tamen potest oriri obligatio assistendi pro excommunicato oc­ culto, ad vitandum scandalum. Cfr. infra toni. II, n. 1002. 2° Infirmi et convalescentes, qui prudenter sibi timent notabile gra­ vamen si domo exeant ut templum petant (n. 325). In dubio num incommodum satis grave sit, infirmus potest iudicio medici, parochi, Superioris aut viri prudentis acquiescere et etiam proprio, si potest ipse prudenter indicare. Quodsi, consilio petito, maneat dubium, infirmus excusatur; quia stante periculo gravis damni praevalet ius na­ turale conservandi salutem (n. 325; II. A., n. 39). 500 LIB. III. TRACT. HI. CAPUT III. 3° Longe distante* ab ecclesia; regulariter excusat iter pedestre unam leucam excedens, puta iter quinque quadrantium; minus vero, si pluvia, nix aut tempestas ingrueret. Porro semper attendenda est qualitas per­ sonae (n. 329; H. A., n. 41). Non autem excusat distantia eadem illum cui prostat modus vehendi ipsi omnino ordinarius; eo in casu tunc tantum excusatur, si, etiam adhi­ bito illo medio sibi ordinario (curru proprio, bieicletta, curru publico), distantia nimia esse videretur. Cfr. Lehmkuhl, I, n. 723; Noldin, n. 263; Vermeersch, IIΓ, n. 861. ■1° Laborantes in conflatoriis et similibus officinis, ubi opus inceptum deserere nequeunt, nec habent alios, quos sibi substituant. 5° Ob iacturam honoris viri aut feminae honestae si careant vestibus decentibus secundum statum suum; item feminae, quae honestae putantur, si ex delicto praegnantes sunt, nec possunt lapsum suum occultare, nisi domi manendo. Non tamen excusantur, si possint sine timore infamiae Missam audire summo mane aut in ecclesia remota (n. 330). 6° Qui iter necessarium facere debet, vel qui longum iter continuat et, utendo via ferrea, opportunitate Missae assistendi caret. An excuset factura notabilis lucri, recole dicta n. 519. 531. — ΠI. Charitas proximi, ut quis nempe illi subveniat in neces­ sitate aut ne damnum spirituale illi afferat. Hac ratione excusantur: 1° Assistentes infirmis, ut remedia et cibum tempore opportuno illis ministrent, aut ne solos illos relinquant cum notabili eorum molestia (n. 326). 2° Qui opem ferunt in casu incendii aut alluvionis. 3° Qui spem habent fore ut praesentia sua graves rixas, furta, actus turpes, alia ve peccata impediant (n. 327, 332). 532. — IV'. Officium quod exercetur, aut quo obedientia alteri de­ betur. Hoc titulo excusantur: 1° Milites excubias agentes; custodes gregum, qui gregem relinquere non possunt. 2° Matres et nutrices, quae parvulos nec solos relinquere, nec sine adstantium perturbatione secum ferre ad ecclesiam possunt. Tntelligc tamen, modo neminem sibi substituere possint. Si domus vel parvuli custodiendi sunt et plures celebrantur Missae, duo coniuges debent successive assistere: si una tantum Missa dicitur, debent alternatim eam audire; et ita quoque facere convenit, si famulam habent (n. 326). 3° Famuli, si ob necessarium ministerium impediantur; attamen si adhibita mediocri diligentia, puta diluculo surgendo, possint Missam audire, ad hoc tenentur. Si vero sim* necessitate, ex sola domini malitia prohibeantur, obedire poterunt, si ex inobedientia grave timeant incom­ modum, nempe gravem indignationem aut dimissionem; ob levem domini molestiam non excusantur, sed eam patienter ferre debent. Quod si (re- AIDJTIO MISSAE 50 ] queiiter accidat, tenentur, nacti opportunitatem, dominum deserere (n. 327). Idem resolve de quibuscumque operarii». 1° l .rores et filiifamilias, quibus timenda esset gravis indignatio mariti vel parentum; milites, qui ob auditionem Missae ducum suorum vexationi, aut commilitonum ludibriis valde molestis obnoxii forent. Tenentur tamen, sicut famuli, quantum possunt, mediocrem diligentiam adhibere, ne Missam omittant (n. 327). 533. — V. Consuetudo, ubi legitime viget, in nonnullis casibus et pro brevi tempore excusat. Ideo multis in locis excusantur: 1° Puerperae, quae per mensem vel sex hebdomades post partum domi se continent, etiamsi convaluerint. 2° Viduae, quae post mortem mariti per mensem domo manent. Istae sub ea conditione excusantur, ut revera domi se contineant, neque aliis de causis in publicum egrediantur. 3° Sponsae, quae Missae non interveniunt intra quam earum nuptiae proclamantur; dummodo opportunitas alii Missae assistendi deficiat (h. 330). βυ Ί η t TRACTATUS IV. DE IV PRAECEPTO S. Alf., lib. 3; II. A., lr. 7. «Honora patrem tuum et matrem tunni · (Ex. 20, 12). 534. — Absolutis praeceptis primae tabulae, quae Deum re­ spiciunt eiusque cultum, progredimur ad praecepta secundae ta­ bulae, quae ad proximum diriguntur. Quum autem post Deum inter proximos principem locum habeant genitores, ideo de honore debito parentibus primo loco praeceptum datur. — Quamvis nomine pa­ rentum ii praecipue intelligi debeant qui camaliter nos genuerunt, extenditur tamen ad alios quoque Superiores tum spirituales tum civiles, utpote qui paternae dignitatis et auctoritatis quodammodo sint participes. Quum insuper mutua sint subditorum et Superiorum officia, utraque hoc praecepto comprehenduntur. — Pertinet hoc praeceptum ad virtutem pietatis et obedientiae (cfr. supra n. 291). Expendemus mutua officia: 1" liliorum et parentum. 2° coniugum inter se, 3° dominorum et famulorum, 4° magistrorum et di­ scipulorum, 5” Superiorum civilium et subditorum. De superioribus spiritualibus eorumque subditis agetur in libro V. 501 LIB. HI. TRACT. IV. CAPUT I. Caput I. * OBLIGATIONES FILIORUM ET PARENTUM Articulus I. Obligationes filiorum erga parentes. 535. — Honor, quem filii ex virtute pietatis parentibus suis debent, tria expostulat: amorem, reverentiam et obedientiam. Quemad­ modum enim hisce tribus cultum exhibemus Deo tamquam primo nostro principio, ita per eadem debemus parentes nostros honorare, tanupiam secundaria vitae et conservationis nost rae, principia. Constat insuper ex S. Scriptura, quae tria illa officia assidue inculcat; e. g. Eccli. f, 1-18 (S. Thom., ΙΓ-ΙΙ, 7. 101, a. 1; Catech. Rom., part. 3, cap. 5). — Praedicta officia debentur parentibus, etiamsi mali forent, suosque filios male tractarent ; semper enim vices Dei gerunt, illisque vitam acceptam referre debemus, quae sane oninium bene· ficiorum maximum est. 536. — I. Amor. Filii tenentur parentes suos diligere amore tum interno, quo eis bene velint, tum externo, quo eis aliquando benevolentiae signa ostendant, mala ab eis avertant, eisquo in neces­ sitate sive spirituali sive temporali constitutis pro viribus subveniant. *** c Q lline, graviter peccant: 1° Contra amorem internum; si parentes odio vel gravi aversione prosequuntur; eis grave malum serio exopfâht, v. g. mortem, ut cito in illorum bona succedant. 2° Contra amorem externum; si signa odii eis ostendunt, eos dure tractant, torvo* vulti£ frequenter aspiciunt et aspere alloquuntur, graviter de illis detrahunt, aut eos graviter contristant. Similiter, si parentibus in necessitate temporali non assistunt, nimirum si eos morbo, senio, moe­ rore confectos non visitant, eosque sine solatio relinquunt; si eis ad inopiam redactis alimenta, id est cibum, vestitum et habitationem, non suppe­ ditant. Cfr. supra n. 357, de ordine charitatis. Denique graviter peccant, si parentibus in necessitate, spirituali non subveniunt, puta si non curant Sacramenta ministrari parentibus in mortis articulo, si malis artibus eos impediunt quominus testamentum condant et pro bono animae pia legata faciant, si post mortem eorum Exsequiae aliaque Officia ut celebrentur non curant iuxta voluntatem 1 1 r-· ............. ·>· OBLIGATIONES PELIORUM ET PARENTUM 505 vel conditionem illorum, si legata aut alia pia opera ab ipsis relicta vel non adimplent vel sine iusta causa diu differunt (n. 333). 537. — II. Reverentia. Ratione reverentiae parentibus debitae tenentur filii tum interius agnoscVre illos ut Superiores, et inde timorem reverent ialem concipere, tum exterius verbis, signis et factis eam reverentiam demonstrare. Propterea debent illos reve­ renter alloqui, honorifice de illis loqui, eis deservire, etc. Graviter proinde peccant filii: 1° Verbis, si maledicta et convicia in parentes coram effutiunt, quibus sciunt eos graviter offensum iri; item si ad gravem iram eos provocant. 2° Signis, si risu vel gestu eos illudunt. Item, si dignitate vel T cira viter non obcdjeiido: 1° Circa mora, e. g. si contra parentum vetitum prava consortia, pîrpîrîas, theatra et alia loca periculosa frequentant, ludos prohibitos inquirunt, illicitas proca­ * tioni habent; si filiae nocturno tempore domo exeunt, cum procis aliisve iuvenibus sine arbitris confabulantur. 2° Circa salutem animae, v. g. si contra parentum praeceptum preces, doctrinam christianam, conciones. Missas, in notabili materia praeteV mittunt; si per notabile tempus a Sacramentorum susceptione abstinent, et similia. 3° Circa litterarum et artis studium, si litterarum studio vacare aut artem conditioni suae convenientem addiscere ncgligttnt, cum iaetnra temporis et expensarum. •1° Circa gubernationem domesticam, si impositam operam praestare pertinaciter renuunt; si contra parentum praeccptum debito tempore domum non redeunt, vespere praesertim, idque non 8<*ιιηΊ. Similiter si sine gravi causa a paterna domo aufugiunt; secus vero, si fugaTFob causam gravem, v. g. quia in paterna domo ipsis esf proxima peccandi occasio, vel quia nimis dure tractantur, nec spes est fore ut brevi rerum mutatio succedat. Denique, si invitis parentibus ducunt uxorem indignam vel nubunt viro indigno cum dedecore familiae (II. A., n. 3). Notandum restat per se necesse non esse in Confessione exprimere, in qua re quis fuerit inobediens; sed sufficit declarare quoties inobediens fuerit in re gravi ; inobedientia namque Specie non mutatur iuxta materiam praeceptam. *) In innterln chill innlnrcnnitivt cotnpntaniln r-st. «ccundum Inn civile in qunquo nvlotw vhcvn*; in mnterln vvn» morum <·! nliidoni* computando <·Ηί Hccundum Iu* cntimilmni· quo |rr Mono, quiu» vlccrimum primum ne toti* explevit, mninr H («ui. NS. t I). OBLIUATIONES FILIORUM ET PARENTUM 541. — Quaestiones. QUAER. I’ .1« DIRE parentibus in ELECTIONE staWs.** filii minorennes teneantur 507 OBE­ Resp. Per se negat i re, sed omnino liberi sunt in eligendo statum, sive clericalem, sive religiosum, sive caelibcm, sive conjugalem. Rationes sunt: 1" in iis, (piae spectant naturam, i. e. suiipsius conservationem et generis humani propagationem, omnes homines sunt aequales, ita ut nullus al­ teri obedire teneatur, quod idem magis valet in ordine supcrnaturali quoad statum servitii Dei; 2° in statibus assignatis est servitus quaedam perpetua, in qua re nemo cogi potest. Ita S. Thom. II-II, q. 88, a. 8 ad 2; q. 104, a. 5 et Suppi., q. 17, a. 6. Cfr. et can. 89 coll. can. 1035, 1067. Per accidenti vero aliquando obedire tenentur, non ex praecepto, sed ex pietate, si ita exigeret gravis necessitas parentum aut familiae (n. 335). Quaer. 2°-Di Udem teneantur saltem PETERE CONSILIUM ET ASSENSUM parentum. Resp. 1 ° Quantum ad statum religiosum eligendum non tenentur, neque expedit consilium genitorum exquirere: quia hac in re nullam habent experientiam, et saepe ob proprium commodum, mutantur in hostes. Attamen, si certo praevideatur parentes non obstaturos esse, aequum est ul lilii non sine parentum benedictione discedant; secus, si probabile periculum sit. ne vocationis exsecutionem iniuste impedituri sint ‘) (n. 335; lib. 4, n. 68). 2° Quantum ad matrimonium cum hae iliace persona debent com lilini et assensum petere; nisÎM^x iusta causa non consulant autrparent< x irrationabiliter inviti sint. Ratio est, quia, cum parentes teneantur filiis in omnibus prospicere, praesertim in statu eligendo et in iis quae oneribus matrimonii sustentandis necessaria sunt, iustum est ut liae de re consu­ lantur et eorum iusto dissensui mos geratur (lib. 6. n. 849, 877: Confess, ilirctt., cap. 17, n. 3). AeuuiTt officium reverentiae atque, ut ait Enc. Casti ('minubii, parentum maturior humanarum rerum cognitio et usus, ut eorum consilio perniciosus hac in re error praecaveatur. Non tamen tenentur obedire parentibus determinatum matrimonium imponentibus vel excludentibus, nisi aliunde adsit obligatio. Dicta eum proportione valent etiam pro maioribus, prout ex natura rei sequitur. Magis tamen urgent minores. Hine, ut ait can. 1031: «Parochus graviter iiliosfamilias minores hortetur, ne nuptias ineant, insciis aut rationabiliter invitis pa­ rentibus; quod si abnuerint, eorum matrimonio ne assistat, nisi consulto prius loci Ordinario » *). Quaer. 3° .In dicta obligatio consulendi et rogandi parentes in electione sponsi rei sponsae sit gravis. hi pluribus regionibim. Rccundum legi* civiles possunt parentes. auxilio brachii saocn· lari<, lilivro* huom inlimreiinv* e quocumque loco retrahere et cogere ad reditum. Caute ergo eum hth line In re ngendum cat. Cfr. Encyel. ('axi i ConnubH, 31 Der. 1930 (J. J.N. (1930 p. 5S6): quae Indistincte loquitur; < fr. et Wouliw, 1. η. 711: Wrriu-VIdnI. /)r Malr.. n. Ito. De cetero cfr. adhuc infra Ioni. II. n. 013. Ita v. IC. Wouters. /. r.. Imo Ipso S. Alt In ConfcM. direct. I. c. 2) Cfr. >/.x.·,f malorum in familiis, ut apparet exemplo patriarchae lacob. Easdem ob causas caveant eoniuges, qui cum viduo vel vidua matrimoniuin inierunt, ne proprios liberos diligant posthabitis natis ex consorte. § ΤΓ. - Educatio corporalis. Haec postulat providentiam vitae, victus et status. 544. — 1. Providentia vitae. Haec nimirum postulat, ut ab ipso conceptu sedulam prolis curam gerant, nec quidquam agant quod eius vitae, sanitati et naturali perfectioni obesse possit. ant per se gi; witer: 1° Matres praegnantes, quae saltant, nimium laborant, graviora onera levant aut portant, passionibus vehe­ ment ioribus irae, melancholiae, aut potui alcoolieo indulgent, eum periculo abortus vel damni prolis. 2° Patres, qui uxores gravidas aspere tractant, graviter verberant, nimio labore onerant. 3° Parentes, qui non cavent no noxa parvulis eveniant, per aquam, iL'nein. bestias, periculosa instrumenta, nimium ploratum, etc. Item, qui tenellos infantes secum in lecto retinent, cum periculo suffocationis; quod ne faciant parentes monendos esse a parocho tradit Rit. Rom.. , 510 LIU. III. TRACT. IV. CAPUT I tit. 2, cap. 2, n. 32: huiusmodi tamen cubatio culpa carere potest, «i infans est implacabilis, et mater in somno quieta esse solet (lib. (5, n. 160). 545. — IT. Providentia vicius. Nomine vietus seu alimentorum intelligi debent non Silium cibus et potus, verum eliam _vés1'ï ns, lectus, habitatio et cura tempore morbi; sine his enim vivere non valemus. Haec omnia ipsis praestare debent secundum conditionem status sui. Ad alimenta pertinet etiam honesta recreatio aetati et statui filiorum conveniens et aequalibus passim concessa, sine qua non possent decore cum sociis versari. Eam igitur parentes eis moderate concedere aequum est. Peccant mortaliter parentes: 1" Qui tiliis indigentibus necessaria denegant, etiamsi filius sibi data ad victum dissipasset vel matrimonium contra eorum voluntatem iniisset: oilieium enim alendi filios est de inre naturae, donec filii sibi ipsis providere possint (n. 33C, 337, 919, dub. 1). 2° Qui eomessationibus et potationibus aliisve excessibus bona sua dilapidant, ita ut filii vel mendicare cogantur, vel vilem artem exercere suae conditioni non convenientem. 3° Qui sine iusta causa prolem exponunt in brephotropheo vel loco publico: tum quia sic filios deserere contra naturam est, tum quia proles ius habet ne innocens derelinquatur, neve cum probro suo in tali loco alatur. Iusta autem causa ceset vel prolem alendi impotentia ob inopiam, vel periculum infamiae, si proles esset illegitima ex delicto occulto (n. 336). De lactatione prolis. Quaer. 1° .In teneatur mater ipsamet laetare prolem nuam. Resp. Certum est per ne loquendo matrem teneri ipsammet lactare prolem suam: natura «mini eum ad finem matri lac dedit, et lac quidem infanti omnino accommodatum, ita ut neque cum laete nutricis neque praesertim cum lacte animalium above cibo possit adaequari. Confir­ matur auctoritate SS. Patrum *) atque experientia, scientia medica atque statistica comprobata. Dicimus per se loquendo; possunt enim dari causae excusantes; tunc autem proles bonae nutrici tradenda est, ut ipsi lac humanum procuretur: nisi et ab hac obligatione legitima detur excusatio iuxta dicenda in qu. 3°. Quaer. 2° Quanta sit obligatio lactandi prolem per se ipsam rd, ή id fieri nequeat, ope nutricis. Resp. 1° Obligatio lactandi prolem per se ipsam non videtur obli­ gatio per se gravis, dummodo mater bonam nutricem infanti suo procuret. Tunc enim finis naturae quoad substantiam sufficient er oblinetur atque graviora saltem damna evitantur *). Porro, bona ea sola nutrix censenda *) Cfr. Belied. XIV, Dr Nun. diorc., lib. XI. <·. VII. n. !l. J) Cfr. II. Miii kerniim, IJer biobxjierhe 11'rrt drr mlilt· rlirhrn Xlillpftb hl. OBMGATfO.NEH EILTORUM ET PARENT! Μ 51 I est, tpiae bona ait et quoad valetudinem et quoad mores; quum aliter gravo periculum oriri possit proli, ne infirma valetudo aut forte etiam in­ clinatio ad vitium a lactente in infantem transeat. Unde per se graviter peccat mater, quae prolem suam nutrici sub respectu physico vel inorali defectuosae confidit (n. 336) **). 2° Obligatio procurandi proli lac humanum per se ordinarie saltem est obligatio gravis. Sequitur ex eo quod alimenta (piae loco lactis humani suppeditari solent, infantibus grave periculum creant, ita ut inter eos infantes, qui aliquo modo arte nutriuntur, mortalitas ea aetate, ubi in­ fantes uberibus ali soleant, longe maior sit quam apud eos qui laeto hu­ mano aluntur ). * Dicimus: per xc, necessitas enim ab hac obligatione excusat; dicimus: ordinarie saltem, sunt enim qui putent dari surrogata ita praeparata, ut sufficienter defectui lactis humani suppleant ’). Quaer. 3° Quae sint CAUSAE EXCUSANTES sire a lactatione PER se ipsam sire ab OMNI lactatione. Resp. 1° Causae excusantes matrem ab officio prolem per se ipsum lactandi sunt omnes istae causae quae bono lactationis maternae prae­ ponderant. Causae tales possunt esse morbus vel debilitas matris, indicio medicorum aestimanda; impotentia physiologica, quae tamen per multi­ plicatos conatus tolli solet, ita ut pro parte saltem mater nutrition! in­ fantis sufficere possit; nova praegnatio; matris inopia, ita ut labore victum sibi comparare debeat: fama matris servanda; sub hae semper conditione ut proli bona nutrix procuretur. Porro in institutis ubi infantes expositi assumuntur bonae nutrices saepe deficiunt. Consuetudo apud familias nobiles vigens hodiedum vix videtur ess<· causa vx hc sola sufficiens, tum quia haec consuetudo nequaquam ita generaliter viget, tum quia pluribus malis ansam praebet. Unde plan» SS. Patree eam improbant4), et corte eius extensio venis abusus dicendus est; etenim 1° ob causas vanas ser­ vatur; multae matronae non nobiles eam sequuntur, ut lactationis oneri se sub­ trahant. et conventus, choreas, theatra, aliaque oblectamenta frequentare va­ leant; 2" gravia damna producit; nam multoties eligitur nutrix innupta; cupido nutriciorum, eo quod pinguia sint, fornicationes multiplicat, nutriceeque inducit ad propriam prolem negligendam, atque hoc modo multos infantes interimit (Capelhnann-Borgmann. /. c.). 2° Causa excusans ab omni lactatione, sive per se ipsam sive per nutricem, est. sola necessitas. Quae necessitas si adsit, semper tamen in sumendo lacte animalium aliove cibo eae cautiones, quantum fieri potest, adhibendae sunt, quas hygiena exigit. Nota. Parochorum et confessoriorum et medicorum est matres op­ portune instruere et monere de officiis modo descriptis *). ’) Cfr. Ilcliod. XIV. I. r„ »>. 911: N.K.St. (19(H), p. 1CS. *) Cfr. < 'uiH'llinuiiiiHcnriniuiti, Ι’ρμΙρτρΙ· \fnlirin 1 ·. p. 53; .V. K. SI. (1901). p. 239; Meuleman, Ifrt rtvnjtnrht ran tlr yrborrn rrurhl; !>r Kalhttlirk, I 18, p, t»2 rt p. 181. 3) Capvlhiiiuiii, I. p. 59 nalu, *) Cfr. .Sahimnt.. tr. 21. ii. 35; Bencd. XIV, I. c. b (Ύγ. A*. K. St. (1017). /». 376. 512 I.IB. III. TRACT. IV. CAPUT I. 546. — ΙΙΓ. Providentia status. Debent parentes providere liliis de statu, in quo videlicet honeste secundum conditionem .suam aliquando vivere poterunt. Unde peccant graviter: 1u Si non adhibeant diligentiam saltem mediocrem, ut acquirant bona, quibus tilii habeant hereditatem secunduni statum suum, iuxta illud Apostoli 2 Cor. 12, 11: «Nec enim debent tilii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis ». 2° Qui non curant, ut filii addiscant artem aut scientiam statui suo consentaneam. 3° Qui bona dilapidando impotentes se reddunt ad liberos honeste secundum statum suum educandos ac dotandos. Cfr. dicenda infra n. 887. de non laedenda portione legitima. •1° Qui iniuste recusant patrimonium constituere filiis, qui ad Ordines sacros promoveri cupiunt, aut dotare tilias matrimonii vel Religionis ingressus causa (n. 336; lib. 6, n. 819). Nota. Graviter etiam peccant parentes qui graviter laedunt filiorum libertatem in statu vitae eligendo, qui nempe eos invitos vel compellunt ad matrimonium, ad Religionem, aut ad sacros Ordines, vel contra eos a tali statu amplectendo impediunt (m. 335. Cfr. can. 2352; infra tom. II, n. 1077). Plures tamen parentes, qui filios a statu Religioso avertunt, excusari possunt a mortali peccato, saltem per breve tempus, propter ignorantiam vel inadvertentiam quae facile eis inesse potest ob vehe­ mentem amoris affectum erga filios (II. A., n. 5; lib. -1, n. 77). § III. - Educatio spiritualis. 547. — Haec omnium sane gravissima parentum obligatio eid. ex qua nimirum aeterna filiorum vel beatitude vel damnatio maxime dependet. Tria ad illam requirantur quae totidem sunt alimenta animae, nimirum doctrina, exemplum et correptio, iuxta illud Eccli. 7, 25: «Filii tibi sunt’ Erudi illos, et curva illos a pueritia illorum»; nam, ut legitur in Proverb. 22,6: «Adolescens iuxta. viàm suam, etiam cum senuerit, non recedet ab ea ». i FV 548. — I. Doctrina. Tenentur parent es, per seipsos vel per idoneos magistros, liberos instruere imprimis in necessariis ad sa­ lutem, nempe in fide et honestate morum. Curent itaque: 1° ut nati quamprimum sacramento Baptismi fidem suscipiant: deinde ut pueros, usum rationis assecutos, ad Sacramenta Poenitentiae et Eucharistiae quantocius suscipiénda praeparent (can. 851); — 2° ut a pueritia doctrinam ehristianam, Sacramenta, et conciones fre- OHLIGATIO.NES FILIORUM KT PARENTUM 513 damna eos doceant·; caveant tamen ne falsam conscientiam in eis creent; — 4° ut orationis affectu et devotione erga Deiparam eos imbuant; speciatim, ut tilii pietatis exercitia peragant a bonis christiania exerceri solita, puta preces matutinas et vespertinas, auto et post refectiones etc.; — 5° ut mundi illecebras, fallaciam, atque vanitatem eos doceant; — G° ut ad bonas scholas eos mittant; cfr. supra n. 329 (II. A., n. 5). 11. Exemplum. « Integritas enim praesidentium salus est subdi­ torum », inquit Trid., sens. (i, cap. 1 ref. Idcirco gravit er delinquunt parentes: 1° Qui coram tiliis iurant, imprecantur, impudica agunt, turpia loquuntur. 2° Qui graves iniurias et convicia, alter in alterum praecipue, effu­ tiunt; notoriis vitiis, ut ebrietati, luxuriae, sunt addicti. 3° Qui pietatem, Religionem, sacerdotes, aliasve res sacras irrident; praecepta Ecclesiae non observant (II. A., n. 5). III. Correptio. Debent parentes peccata et vitia filiorum emen­ dare; attamen, ut prosit correptio, discretam illam esse oportet, ut nec nimia severitate odium aut pusiUanimitatem gignat, nec nimia indulgentia contemptui habeatur. Puniant eos, non irae impetu rapti, neque frequenter, sed sedati, et postquam illis rationem dederunt, ob (piam correptione et poena digni sunt. Unde monet Prov. 13, 24: «Qui parcit virgae, odit filium suum »; et Apostolus ad Coloss. 3, 21: Patres, nolite ad indignationem provocare filios vestros, ut non pusillo animo fiant ». 549. — Resolutiones. T. Graviter desunt huic officio genitores: 1° Qui de temporalibus tantum solliciti, de vita Christiana filiorum prorsus in­ curiosi sunt; ideoque non satagunt ut lilii praecepta Dei et Ecclesiae custodiant, et Sacramenta frequentent. 2° Qui liliorum excessus castigatione et obiurgatione emendare negligunt, aut mitius (piam par est corrigunt, uti de Heli in S. Scriptura legitur. Item contra, si propter immoderata verbera notabilem inferant lilio laesionem in corpore. 3° Qui occasiones peccandi mortaliter ab eis non auferunt, v. g. si sinant eos suspectas domus frequentare, illicitas procationes dissimulent, quales praecipuo sunt (piae internpestire aut clanculo fiunt : quare parentum officium est adamantium visitationibus in domo sua praesentes adesse ili. A., h. 5; Pra.r. Conf., n. 211). Periculo quoque haud carent, si patiantur ut magistri, musicam in instrumento musico docendi causa, puellas alloquantur soli sine ulla prae­ sentia fidorum domesticorum, (piando ipsinief adesse praelectioni ne­ queunt. 1° Qui non cavent ne lilii cum pravis sociis conversentur, aut nocuis lectionibus corrumpantur. Pariter, si eos, artis addiscendae vel famulandi I I MH. III. TRACT. IV. CAPUT I. causa, in eiusmodi familiis collocent, in urbibus praesertim, ubi eorum fides vel boni mores periclitantur. Ut porro parentes hoc correptionis oflicio rite fungantur, iugis ac solera vigilantia in filios necessaria est. II. Parentes operarii, qui ob iugem laborem filiorum educationem spiritualem negligere coguntur, si aliud medium non suppetat, tenentur quamprimum aliam vitae subveniendi rationem quaerere; parentes enim ex iure naturali obligantur ad rectam filiorum institutionem procurandam in iis, quae necessaria sunt ut lilii boni Christiani evadant aeternainque salutem consequantur, quae res omnium gravissima est. III. Oportet denique quaedam particularia adnotaro circa cubationem filio­ rum, utpote quae moribus eorum momentosa res est. Ut parentes a filiis suis periculum corruptionis avertant, caveant: a) ne sine urgenti necessitate pueros et puellas iam sexennes in eodem lecto condormire sinant (//. .1., n. 5; Prai. Conj.. n. 211). Si ob paupertatem lecto ac tegumentis careant, dobpat,admonere parochum, vel sodalem Conferent iae S. Vincent ii a Paulo, vel divitem aliquem beneficum, ut gravi huic n<‘c< s.-itati provideatur. b) Ne sino necessitate seciim in lecto admittant pueros, qui sextum annum iam excesserunt (II. .·!., /i. 5; Prax. Conf., n. 211). Quod si paupertas ad id cogat, caveant saltem, ne pueri quidquam deprehendant quod ignorare debent; in lecto porro [meros ad latus patris et [mellas ad latus matris retineant. Do cetero agant ut supra dictum est. —Χή Ne filii aut filiae similiter in eodem ac parentes cubiculo dormiant ; inio ne­ que in cubiculo vicino, si indo videre vel audire possunt, quid parentes agant aut dicant; pueri enim admodum curiosi sunt., — d) Ne facile fidant famulie suis, ita ut sinant filium cum famulo, aut filiam cum famula in eodem lecto con­ dormire. Quot liberi hae in re scandalum acceperunt a [tarentibus suis, et quot adolescentes corrupti sunt· a pravo lecti socio. 550. — Quaestiones. Quaer. 1° Quae sint mutuae obligations tutorum et pupillorum. Resp. Eaedem, servata proportione, ac parentum et filiorum; quia tutores ex officio succedunt paroni ibus. Cfr. can. 1372, § 2 (n. 341). Quaer. 2° Quae sint officia mutua aliorum cognatorum ascenden­ tium et descendentium. Resp. Filii tenentur, servata proportione graduum, ascenden­ tibus exhibere amorem et reverentiam, et, si parentum locum te­ neant, etiam obedientiam. Ascendentes tenentur nepotibus exhibere amorem, et, si parentum vices gerunt, paternam curam. Quaer. 3° Ad quid obligentur fratres et sorores inter se. Resp. Debent se fraterno amore prosequi, et in necessitate non tantum extrema, sed gravi quoque, alter alteri succurrere, ut se­ cundum conditionem status sui honeste vivere, possint (n. 340). OBLIGATIONES CONIUGU.M INTER SE 515 Quaer. 1° An officia, quae sibi mutuo debent consanguinei, per­ tineant ad virtutem pietatis. Rasp. Affirm., nam «in cultu parentum includitur cultus om­ nium consanguineorum; quia etiam consanguinei ex hoc dicuntur quod ex eisdem parent ibus processerunt », i. e. quia in ipsis parentum sanguis exsistit (S. Thom., II-II, q. 101, a. 1). Caput II. OBLIGATIONES CON1UGUM INTER SE 551. — I. Obligationes utriusque coniugis. Obligationes utrique communes sunt: 1° Amor: unio quippe animorum est summa boni matrimonii, sine qua nec reliquis vitae coniugalis officiis satisfacere, nec onera eiusdem sufferre valent. Inde ad Ephes. 5,25: « Viri, di­ ligite uxores, vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam »; de uxo­ ribus autem ad Tit. 2, -1 : « Viros suos ament ». Secundum Deum igitur neminem magis quam consortem diligant vel pluris faciant. 2° Cohabitatio, i. e. obligatio in eadem domo habitandi, eidem mensae accumbendi et in eodem toro cubandi. Hanc enim exigunt fines matrimonii, et praecipit divinus eius Auctor: « Dimittet homo patroni et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una» (Genes. 2,24; Matth. 19,5). Cfr. et can. 1128. 3° Fides coniugalis, quae adstringit illos n) ad sibi mutuo red­ dendum debitum, cum serio petitur nec est causa insta negandi; de quo copiose in tractatu de matrimonio agetur; b) ad nullum adul­ terium committendum. t° Sustentatio honesta secundum statum suum. Hoc officium quidem primario incumbit marito, iuxta illud Apostoli ad Ephes. 5,28,29: «Qui suam uxorem diligit, seipsum diligit. Nemo enim umquam carnem suam odio habuit: sed nutrit et fovet eam »; se­ cundario tamen etiam uxoris officium Iit, si nimirum maritus in­ digeat (lib. 6, n. 939). 552. — IL Obligationes viri. Viro specialiter incumbit: 1° Stu­ diosa rei familiaris administratio, quoad bona Jemporalia tum com­ muni;ia, tum uxoris propria secundum legem patriam. Cfr. infra n. 658. 2° Itecta (jiibcrnatio uxoris et totius familiae, in iis quae ad salutem animae, bonos mores et disciplinam domesticam spectant. * 516 LIB. HI. TltACT. IV. CAPUT II. Debet ergo uxorem honorifice tractare, memor conditioni» eius, qua socia, non ancilla est; eam in vitae christianae officio continere; delinquentem, si opus est, corrigere. Ili. Obligationes uxoris. Uxori specialiter incumbit: 1° Hererentia erga maritum, ut dicit Apostolus ad Ephes. 5,33: «Uxor timeat virum suum ». 2° Obedientia in omnibus, (piae ad domus gubernationem spe­ ctant, iuxta epist. ad Ephes. 5, 22, 23: « .Mulieres viris suis subditae sint, sicut Domino: quoniam vir caput est mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiae ». Ideo omnibus in rebus, (piae Christianae pietati non adversantur, viro morem gerere oportet. 3° Diligens cura domus, et proinde officia domestica obire, ut cibos parare, domum verrere, lintea lavare, veetes resarcire et alia huiusmodi. Si tamen spectatae conditionis est, nequaquam tenetur talia opera, quae ipsam dedecent, praestare, sed potest ea per an­ cillas adimplere, dummodo provideat ut rite impleantur; quapropter domi libenter se contineat, nec sine viri permissu exeat (n. 351, 352; Catech. Rom., pari. 2, cap. 8, q. 22 et 23). 553. — Resolutiones. Graviter peccant : 1° Coniugcs, qui odio, con­ tumeliis maledictionibus, rixis se lacessunt. Item, (pii sine sufficienti in­ dicio suspicantur infidelitatem in comporte, et zelotypiae se dedunt, quae passio infinitorum malorum origo est. 2° Maritus, qui uxorem acerbhjs tractat, eam graviter caedendo. Potest tamen moderate ipsam caligare, etiain, si gravis causa adsit. moderatis verberibus, habita tamen ratione conditionis et status uxoris. 3° .Maritus, qui uxorem impedit, quominus satisfaciat Dei et Ecclesiae praeceptis. Si vero sine causa ea tantum bona opera impediret, quae ex devotione fiunt, ut frequentationem Sacramentorum, et similia, peccaret solum venialiter; sed aliquando peccare posset mortaliter, scilicet cum sibi constaret uxorem magnam utilitatem ex istis depromere. •1° Maritus, qui domus gubernationem et rem familiarem negligit; si cum uxore non cohabitat, vel sim* causa diu abest: si ipsam non su­ stentat, nisi uxor sine causa ab illo discesserit, aut adulteraverit, (n. 356). 5° Uxor, si viro non obedit, in eo quod iustum est, praesertim in reddendo debito coniugali; si de bonis communibus quid notabile expendit contra voluntatem viri, et’eontra consuetudinem feminarum sui status: si spreto viro domesticam gubernationem sibi assumit, nisi maritus bona familiae dilapidaret, aut socors esset, aut familiae gubernandae minus aptus (n. 351). 554. — Notanda. Ulterius hic monendum: 1° Taceat uxor, dum ma­ ritus est,2 i ratus” vel ebrius;* si "monitio profutura videatur, moneat cum maritus est bene affectus; si irato respondendum sit, respondeat suaviter. OBLIGATIONES DOMINORUM ET FAMULORUM 517 iuxta Prov. 15, 1: « Responsio mollis frangit iram; sermo durus suscitat furorem ». Si haec non invent, a parocho aut alio viro prudenti curet maritum admoneri. 2° Confessarius non statim credat coniugi de comporto sua conque* rent i, uxori, praesertim, si in maritum invehat, quia mulieres non raro inconsultae sunt. Quare praestat, neutrius partes tuendo, ipsis commen­ dare orationem, patientiam, mansuetudinem, et speciatim uxori maiorem sollicitudinem ad obsequia viro exhibenda (Croix, lib. 6, n. 1813; Gury, n. 381). 3° De obligationibus mulieris in vita sociali et politica. cfr. Alloc. Pii XII, 21 Oct. 1915; J. A. .S'. (1945), p. 284. Caput III. OBLIGATIONES DOMINORUM ET FAMULORUM 555. — I. Obligationes dominorum. Domini tenentur famulos suos: 1° Benigne tractare, humaniter eos alloquendo, convenientia alimenta praebendo, nimio labore non gravando, infirmos ut par est curando. Sii· monet Eeeli. 33,31: «Si est tibi servus fidelis, sit tibi quasi anima tua: quasi fratrem sic eum tracta». 2° Instruere et corripere, invigilando ut fidei saltem rudimenta calleant, Dei et Ecclesiae praecepta observent, et a vitiis abstineant; deinde delinquent es recto corripiendo; quia, ut ait Apostolus 1 Tim. 5,8: «Si quis suorum, et maxime domesticorum curam non habet, (idem negavit, et est infideli deterior». 3° luelam inercedem solvere, cum famuli fideliter servierunt; est enim debitum strictum ex contractu. Cfr. infra n. 559, q. 4°. 556. — Graviter ergo peccant domini: 1° Si causa sunt eur famuli Dei ac Ecclesiae praeceptis non satisfaciant; si eos non admonent, cum Missam diebus festis non audiunt, aut Sacramenta suis temporibus non suscipiunt. 2° Si eos non corripiunt cum blasphemant, turpia loquuntur, aut scandalum praebent; si inemendabiles non dimittunt, nisi forte eorum opera maxime indigeant, et alios invenire nequeant. 3° Si peccandi occasionem eis permittunt, dum impedire possunt: aut, ., /7d/<«. Moruli* rl Sociali*, pan II, dbrp. Ill, 7. 2, a. 7. I 2, p. 790 tup OBLIGATIONES SUPERIORUM CIVILIUM ET SUBDITORUM 523 tituli seu usurpatorem qui quocumque modo illicito assecutus est principatum, et tyrannum regiminis qui iusto quidem titulo pote­ statem possidet, sed per leges aperte inhietas populum gubernat. T. Quoad tyrannum tituu. Distinguendum est inter ipsum actum invasionis et statum pacificae possessionis regiminis. 1° In ipso actu invasionis tum principi tum populo competit ius defensionis; imo populus ad repulsum et occisionem usurpatoris teneri potest ex obedientia principi debita et ob bonum commune, servato tamen moderamine inculpatae tutelae; tandem iclipsum licet subdito cuilibet, ex expressa vel tacita principis auctoritate. 2° Post pacificam possessionem semel obtentam, seu consummata usurpatione, haec valent: a) licitum est tyrannum nomine legitimae auctoritatis legitimis modis eiicere, ideoque bellum contra eum movere, nisi inde gravius malum immineat; b) de cetero autem tyranno obediendum est, quantum bonum commune postulat l); tyrannus tituli fieri potest legitimus princeps, quo facto iam nullo modo eum oppugnare licet. Tyrannus tituli fieri potest legitimus princeps aut iusta legitimi principis abdicatione, aut populi consensu tacito vel expresso transferendi inra potestatis in usurpat orem post legitimi principis eiusquo heredum mortem, aut publica saluto reipublicae, si haec necessariam reddit permanentium usurpatoris. Dispu­ tatur. utrum diuturna regni possessio ius ad auctoritatem conferat. Negandum videtur, praesertim in primo usurpatore, et tluiii deficit bona fides, et legitimus princeps adhuc reclamat; nisi ipsa diuturna possessio adducat necessitatem per­ manent iae regiminis usurpatoris ob publicum bonum *). 11. Quoad tyrannum regiminis. Distinguendum est inter re­ sistentiam passivam, quae practice consistit in detrectatione obe­ dient iae legibus iniustis; et activam, qua positive, mediis etiam vio­ lentis, eis resistitur. 1° Desistentia passiva per se licita est, imo aliquando etiam obligatoria esse potest. Dicimus per se licita est; aliquando enim ad maius malum vitandum obediendum erit, nisi id quod postulatur intrinsece malum sit. Obligatoria autem est resistentia, quoties res praescripta est intrinsece mala vel in damnum commune vergat. 2° De resistentia activa haec accipe: a) in ipso actu aggressionis resistentia activa, etiam violenta, omnibus etiam privatis, per se licita, imo obligatoria fieri potest, eo modo quo diximus de resi­ stentia passiva; idque etiamsi hac resistentia tyrannus aut pereat aut libertate privetur aut a regimine cedere cogatur. Ratio est (pria DUputant, utrum etiam vl auctoritati* do fiwto poesctuae, an solo titulo bold communi* vel mtlhnbltlonlN tacitae lj*dux rclpublicae tyranno obediendum «It. Cfr. Marcellum. I. c.. h. I. *) Cfr. Mnreollnm. I. r. 37 — Λεκτνυη·1)λμι:ν, Thml, Mur· - I. 521 LIB. III. TRACT. IV. CAPUT V. vim vi repellere per so loquendo semper licitum est, et si altius bo­ num id postulat, etiam obligatorium fieri potest. — Dicimus per ut licita est; per accidens vero saepius illicita erit ob maius nudum commune (piod ex tali modo agendi sequi solet. Λ) extra actum aggressionis, non licet contra tyrannum regiminis rebellare seu directe vi eum expellere, quamdiu legitimus prinecpn manet. Sequitur ex co quod populus non est Principis sui Superior et «piod secus maior adhuc perturbatio sequeretur; et confirmatur documentis pontifleiis. Ita Gregorius XVI in Encyclical Mirari vos. 15 Aug. 1832 haeo habet: «Kt divina ot launana tura in oos clamant, qui turpissimis perduellionis seditionumque machinationibus a fide in Principes desciscere, ipsosqne ab imperio detur­ baro connituntur ». Pius IX in Syllabo errorum hanc damnavit propositionem 63: 9 Legitimis Principibus obediontiam detrectare, imo et rebellare licet». Et in Alloc. Luctuosum, 29 Oct. 1806 sic loquitur: · Nos quidem nunc denuo, ut alia*, rebellionem summopere damnamus ot reprobamus, omnesque fideles, ac prae­ sertim ecclesiasticos viros, monemus et ex hortamur ut impia rebellionis prin­ cipia ex animo abhorreant, dotestontur ac sublimioribus potestatibus subditi sint, illisquo fideliter obediant in iis omnibus, quae Dei eiusquo Sanctae Eccbwiae legibus minimo adversantur·. Cfr. etiam S. AIL, Il, J.. tr, 8. n. 13. Hue quoquo spectant praeclara Leonis XIII verba in Encycl. Quod dpottolM muneris, 28 Dee. 1878: «Si tamen quandoque contingat temero et ultra modum publicam a Principibus potestatem exerceri. Catholicae Ecclesiae doctrina in eos insurgere proprio marte non sinit, ne ordinis tranquillitas magis magisqtw turbetur, novo societas maius exinde detrimentum capiat ». E contra, quia Pro videntia Dei saepe utitur saevitia Principum ad puniendum populum, qui com­ munibus ac publicis sceleribus, praesertim Religionis contemptu, iram Dei iuath simam in se concitaverit, optimum ergo tunc ac tutissimum remedium erit poeni­ tentia, oratio, morum mutatio, et Religionis cultus. · Cum res eo devenerit, ita pergit Leo XIII. loc. cit„ ut nulla alia spes salutis affulgeat, docet (Catholir.i Ecclesia) christianae patientiae meritis ot instantibus ad Deum precibus reme­ dium esse maturandum ·. Dicimus autem: quamdiu legitimus princeps manet: si enim le gitimitutem amiserit, v. g. ex eo quod populus in rege constituendo ius depositionis sibi reservaverit· atque hoc iure legitime usus fuerit, per se licet eum expellere; per accidens voro, sicut resistentia passiva, ita etiam et multo magis activa sive ad vim vi repellendam sive ad principem iam illegitimum expellendum ordinarie illicita erit, ob maius malum commune, «piod ex tali modo agendi sequi solet. Si princeps non determinetur re i publicae electione nec auctoritate Supc rioris, ot abusus potestatis sit evidens ot oxeessivus, sunt qui pro non iniprulmbili habeant, populum habere ius deponendi tyrannum, etiamsi populus sibi tale ius expresse non reservaverit ; idquo aut vi supei ioritatis. quasi populus tacite ea tantum conditione cesserit potestatem, ut politico, non tyrannici' regeretur, aut saltem ratione boni communis, in cuius gratiam lex naturalis t-alein potiwUl· z_ OBLIGATIONES KUPEIClOllUM CIVILIUM ET KUBDITOICUM 525 tom darot in huiuMincxli adjuncti* *). Semper tamm requiritur no *it alia via nd malum tollendum novo maiui malum indo aequatur ’)· Hue faciunt verba Pii XI ad Epincopnlum Mcxicanum, quando attento iure Ecckwinc nd iuatnm agendi libertatem ot iure fidelium ad vivendum in norm· tute civili ad rationi* conncientineqim pniiwripht, concludit : · Connequenn ergo eM ut, quum nativae libertates ordini* religioni civiliaquo impugnentur, rivi* catholici id perferre pntiquo non poMint. Attamen horum quoque iuriurn liberta· tumquo vindicatio, pro diverni* rerum adiuncti*, mm/ι* tr/ minus opportuna, magia vel minus vehement ewe potest, Vo* nutem ipni, Ven. Tratns, plurio* fidele* vestros docuiatis, EccliMinm, etiam rum gravi huo incommodo, paci* atquo ordini* fau­ tricem otwm, omnemquo iniu*tam rebellionem vel violentiam contra count it uta.* potitato* condemnari*. Ceterum, apud voh affirmatum quoquo cU, *i quando potiat at es ipsae iustitiam ae veritatem manifeste impugnent, ita ut vel funda menta auctoritatis evertant, non videri cur improbari debeant cive* illi, qui in unum coalescant ad tuendos temetipsot nalionemque servandam, licita atque idonea auxilia adhibente* contra eo* qiii imperio abutantur ad rem publicam labefactandam ·. Doin varia principia in lumine collocantur, inter quae etiam illud, media huiiiMmodi eatenu* oeno adhibenda •quatenus ad propositum finem ex integro vel ex parte conducant, ita tamen ut maiora damna communitati rt iustitiae non a/ferant, (piam ipsa damna resarcienda · ’). 564. — De electione et officiis Deputatorum. Quum nostra aetate ubique fere ex Regnorum constitutione pars regiminis po­ pulo committatur, illi etiam incumbit, maxime Deputatorum ele­ ctione, ad bonum publicum conferre. Quare necesse est Electorum et Deputatorum ollicia paucis hic subiungere. I. Officia Electorum. 1" Tenentur ad bonorum Deputatorum electionem concurrere, si prudens spes est fore ut hoc paeto iniquae legos, bono communi adversae, impediantur aut aboleantur, leges voro bonae atque utiles promoveantur. Excipe tamen, sicubi ipsa electio sumi possit pro usurpati regiminis agnitione. 2° ÎÎBD’jfi <‘st· ea obligatio iis, qui iusto timere debent, ne, si abstineant ab electione, causa sint cur suHiciens numerus holiorum Deputatorum desit, at(pie ita pravae legas in grave damnum pu­ blicum ferantur vel sustineantur. Ratio est ipsa necessitas boni communis, Religionis praecipuo, quod omnes, (pii facultatem habent, iu casu necessitatis tueri debent (lib. 2, m. 27; r. Secus cero) ·)· 3° Per se numquam licet eligere candidatum, (pii prava prin­ cipia sectatur. Per accidens vero aliquando lieet ; nimirum si optio datur dumtaxat inter duos, (piorum neuter sana principia fovet, tunc licebit minus malum eligere, dummodo tamen «) suffragium b ('tr. Miuvollum, L r.. η. 0, V. p. 7*0. b Cfr. Gnult, Ktem, /7iiL *4, n. 1035. ( fr. rtluui Il li, q. I‘L rt. *. 85 */»;.; Blot, Zz corp* »7 t'. 13 «Tu os, Domine, qui vitae et mortis habes potestatem »; atque Rom. 11,7-8 «Sive enim vivimus, Do­ mino vivimus; sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus *) Mare, η. 751; Noldlu, n. 325. *) Ex h\<-rti tiolest,, r>er abstinentiam eo. a copula saltem tempore foecundo; tandem, ut mutilatio directa sit licita, requiritur ut ex tine operis immediate seu proxime saluti corporis prospiciat, efficiendo videlicet ne functio vel praesentia ovariorum aut uteri Nec licet subire operationes psychocliirurijicas, quibus ad morbum psychicum curandum vel dolores mitigandos graviter laeduntur generales functiones animae ac inde personalitas humana enormiter diminuitur ^(uti v. g. in sic dicta leucotomia seu lobotomia praefrontali) 3); nisi, uti Î* ^i videtur, casu quo status psychicus postoperatorius practice non peior * exsistat quam iam fuit antea vel etiam brevi postea serio timendus esset, 'j·"urtZÿgjiti in casu schizophreniae aut gravi psychosi depressiva *). ■1° Licitum videtur ob iustam causam aliquid seminis per punctionem vel frictionem vel aspirationem ex testiculis producere, dummodo fiat nine commotione sexuali. Attenta enim abundantia seminis ex continua elaboratione nullum damnum sive individuo sive etiam speciei infertur. Talis insta causa potest easy, examen seientitieum vel clinicum, etiamsi non sit pro bono proprii corporis. Neque obest quod finis naturalis seminis sit generatio; non enim agitur do fine alienius actus seu motus seu opera­ tionis naturalis sed de fine rei seu operis semel constituti (cfr. supra n. 2 nota mary. 1). Non autem liquet cur semen, uti res est, non subesset li­ bero hominis dominio, uti sanguis eius, salvo bono individui et speciei. Nulla enim in tali casu occurrit * inordinatio circa ipsam emissionem se­ minis » seu «circa vitam hominis in potentia propinqua· (S. Thom., ^4^ -Λ g *) Cfr. Infra illivmln n. 508. ’) Piu« XII. Vlloc. S Oet. 11)53 (.1. |. ,S. [1053). p. 075); Woulce». I. n. 520, Corof/. II; Mrrkrlhacli. Qttarjd. tb cmlnryoloffia rt nlrriliMlioM, .S7nrx alkru (1937)· /». 73; Bender iu Jnpr·'« (1953), p. 272-2SO; lloaly In 1'rohlrmi mUi di Ifol^jut euntem i/anntrn (IV Ccnltn. I n Paid. (Irco.. 1951). />. 137-110. ’) Pliw XII. Alloc. 13 Sept. 1952 (J. J.S. (1952). p. 7$3). 4) Moonrn. npzrtlrliike jMTStrtmlvkhrddjafirranttefinu be^irn ran moraallhr! taiitutiiniodn propter boiimn corpori? physici ad quod membra et organa natum sua directe et immediate ordinantur; coque mediante et indirecte tantum ad corpus sociale. Membra enim et organa propriam exsistentiam non ha­ bent, sed exsistunt unice ut partes integrantes corporis humani quod exsist it propter se; in casu autem non fit mut ilatio membri propter totum hominem sed mutilatio hominis propter finem externum. Negari quidem non potest cessionem alicuius organi subieetive procedere posse ex heroica to charitate, attamen medium est objective intrinsece illicitum; nec valet appellatio ad verba Christi, quibus laudatur charitas eius qui vitam dat pro fratribus suis, quia ibi evidenter agitur de occisione sui indirecta *). Nota. Quoad poenas ecclesiasticas snicidii et mulilalionis cfr. can. 985, n. 5 (irregularitas de (pia cfr. tom. II, n. (>()(>); can. 1210. n. ; 1211; 2339 (privatio sepulturae ecclesiasticae de qua cfr. *) Aliter tamon Hürth hi N.Jt.Th. (1910), y. 117; Morkolbach, Dr castitate, p. 60·β|. Sententia hi textu vnlldo corroboratur iiuctorihitv 1*11 XII. qui hi Alloc. 8 Oct. 1953 (A.A.S., p. 078) ctarc supponit nmllciini, pro oxmuhio cllnleo, praetor ciuhiiii quo ip«o vlr M’nien nllntum el offert. Ilclto ullquo modo μ ιιιιίι oxtnihora (prélever) |mmhc ex orgnulfono vlrl, casu quo hoc (Hnet pottdbllH absque pollutione provocata. 2) Ita cum maiori vel minori certitudine affirmant Cunningham, The morality o/ orpcmtr transplantation (1911); Kelly In Throt. Stmlirn (1917), p. 97-101; Me Oirthy In Ir, Keel. Rrv. (1916), p. 192-198; Vermwtwh, II. n. 323; Haring, Dan (icscls Christi (1954), p. 1030. Ί) I tn Bender hi Jnyettriim (1953), p. 139-1 GO;, van Zumloron in Jaarboek H'rH^noobrAnp Kath. Throl. in Nrdrrland (1950), p. 110-131; Nohlin. II. n. 328. I; Jorlo. II. n. 200; hmfanl, II. n. 220, C. DE OBLIGATIOXE 8( KTENTANDI VITAM PROPRIAM DEQI’E 8UIOIDIO 533 loin. II, n. 1097, 1098); can. 2350, § 2; 2351 (exclusio ab actibus legitimis ecclesiasticis etc.). 567. — Resolutiones. I. De temeraria vitae aut corporis sui exposi­ tione. (Inoiter peccatit illi, ») qui levibus de causis se epnmiunt iu dis­ crimen mortis aut gravis laesionis, quales sunt fu'mftnbtïÎT.^in^iÏRissimis locis super funem deambulantes, corpusque volutantes, et alii similes circulatores; nisi viribus et dexteritate adeo polleant, ut prudentis arbitrio non sit probabile tale periculum (n. 369). Similiter viri audaces, qui ex temeraria sponsione et vana gloria ita agunt, puta in altum ascendendo, deorsum se demittendo, onera extraordinaria ferendo etc. b) Qui se dedunt c.rercitufioni5i/.s· eporticis, quae gravia pericula inco­ lumitatis secumferunt, nisi sufficienti dexteritate gaudeant et accurata prudentia utantur. Condemnandum itaque videtur sic dictus pugilatu* (boxing), cuius videlicet tinis praecise in eo consistit, ut pugnis plectendo adversarium victoria reportetur, nisi efficaces cautiones assumantur, ne alteruter serio laedat ur. 1 )e facto tamen non raro graves laesiones inferuntur, praesertim ubi certamen eo tendat ut adversarius sensibus destituatur (knock-out) ‘). pa c) Qui morbo periculoso laborantes noxia et vetita sumunt: item qui intemperanter vivunt, cum certo coque praeviso vel a peritis medicis praedicto periculo mortis notabiliter accelerandae vel facultates corporis vel animi notabiliter minuendi; cuius peccati non raro rei sunt luxuriosi et ebriosi; item qui abusui habituali morphii, opii, cocaini indulgent (efr. supra ». 260). Q”i absque proport ionata causa utilitati* proprii corpori* se suppomuit nin/iris, quae serium Pî'riçyb·,111 mortis, mutilation i 8 aut m ι η o ra t i ο n is seciîfflK’riïïit) ' Finis provoliemfiie scientiae medicae, iu-qiiamvis certo in se optimus et charitate plenus, justificare non potest hoc medium, cum homo de membris suis disponere non possit nisi pro Ücbono proprii organismi. A fortiori talia experimenta damnanda sunt si facta ignorante aut reluctante subieeto; sive hoc procedat a medico sive ab auctoritate civili: ius enim primarium circa corpus et membra indi­ viduorum eis non subest. — Tacitum tamen est infirmo pro gravitate morbi adbibere remedium quod, causa ineertitudinis effectus, periculum quidem parit simul tamen probabilitatem sanationis; tunc enim finis actionis non est experimentum sumere sed sanationem meliori quo fieri potest modo procurare. Periculum autem excedere non potest probabilitatem l) C(r. Bernard. Morality <>/ prizr huhliny (1952); llllhnnn in TArol. Studifjt (1951). />. 301320; Connell in Jrn. Keel. Htv. (1950). p. 58-59. Non recto iipixdUuit ndwrxiril nd hoc. quod rthm In idlh rxcrrltatlonlbu* *|»orttvi# gmvw Ιηοκίοηο all q nando Hunt; I bl culm Mint per orridrM, ure intentae, duin In γλαιι plerumque qui* intendit violenter phvtcn* adversarium. — Moderatum periculum Mixti norv In oxcrcltntjonlbn·* -portivh -atls prO|»ortlunatur bono rvervaUntil·» et p<-rferl.Ioni* rorporcao; cfr. Zclger In Stimnun der 7.eil (1939). p. 9-16; de cultum jtportha In ordine ethico hi Kvnerv efr. Pium \ll. klloc. S Nov. 1952 ( I. J.N. |1952|. p. 868 «'/*/.) rt 9 Oct. 1955 (A.A.S. [1955] p. 725-733); etiam Eodor, Christiana cultura corpori* cum 9p*· Ci) Plu- \It. VII.H ■· I Oct. 11)53 ( f.-I.S. 110531. )>. 727). ‘) .1. .l.S. (l!»30), I>. 5(11-5(15. ’) .1. J..S·. (11)31). p. 118-11!». ______________ ---------------------------------------------------------------------------------------------------- 536 LIB. III. TRACT. V. CAPUT I. tunc auctoritas civilis videtur habere ius imponendi castrationem ad tu­ endam publicam securitatem; quum cura de salute corporali sit ius personale inalienabile. e ) Licita est castratio per modum poenae ab auctori ta te civili in­ digenda, servatis iis quae ad iustitiam poenae cruentae in genere n-qui· runtur." Confirmatur aliquatenus praxi olim aliquando vigente (infra /i. 569, I). 568. — Quaeritur, an licita sit sic dicta sterilizatio stricte sumpta *). ( Pratn. Sterilizatio^tricte dicta prout distinguitur a castratione, eet illa ictio qua h<>mo non suhlaVn ji.ûidülis germinati vis st cril is >< 11 impotens ad £W* randiim redditur 2). Est aut directa aut indirecta Pl H recüun-dicimus unando iiKi sterilitas qua talis seu ipsa impotentia generandi est obiectum actionis ex fine sive operis sive operantis. Sterilitas autem vi vocis includit respectum ad proli* impeditionem ita ut haec necessario ex tine sive operis sive operantis intendi de­ beat, ut habeatur sterilizatio directa. »St4,nilizati(> indirectirdiabetur quoties praeter,»^». etfeetuiu impeditionis prolis, non intentum, habetur alius etïectus intentus id non mediante impeditione prolis obtinendus3). Sterilizatio directa variis molh pertlcitur:Vvia chirurgica, specie per vasertomiani' in viro seu divisionem vade deferentis i. e. canalium per quos semen humanum a test iculis et epididymis in ductum ejaculatorium transmittitur; et per oophorectomiam (salpingeetominin. fallectomiam) in muliere seu per divisionem oviductus, ita ut ovillum iam nequeat transmitti ex ovariis in uterum nec semen virile ad ovaria penetrare; via ·*chimica, inducendo in organismum determinatas materias chimicas vel bio-ehimicas; via radio-activa, applicando ad glandulas germinativas determinato» radios. Resp. I) ist. I. Sterilizatio dh ecta sive p erpetua sivg tempo­ ranea intrinsece illicita est ex quocumque fine fiat, atque auctoritate sive"privata sive publica; nisi for>i i ; irq theoretice saltem, quando in poenam delicti infligeretur. Constat illiceitas ob linem eugeneticum ex litt. enc. Pii XI Caxti Üonnubiî 31 Dec. 1930 *), atque ex decr. S. Off. 21 Martii 1931 ■·); illiceitas in genere Constat ex. decr. S. Off. 22 Febr. 1940 e). Sterilizatio directa est illicita si auctoritate privata suscipitur. b (’fr. Merkclbarh, Qimadione* de rmbryobtgia cl dr «teritisatione; van Itooy O. F. M., //r( onrrurhbaannakcii ran den mène, μ. 128; Mulder. Sh-riliaatir iu .WK. St. (1931), p. Ill, 110. 102. 2) Num t-iili modo MtcrillzatUH etiam impotens dlccndm mH nd copulain per ho nptam ad generationem, Ha nt matrimonium Inin· non poaelt, vide tom. II, η. 710, q. 3. ’) Saepo verbum stcrillzatlonbi adhllietur non formaliter wed materialiter pm Ipra mutila tlone functional! ox qua sterilitas sequitur, nod alno regpoctu ml lutum ofTeeturn. Ita nt ali­ quando directa vocetur Htcrlllzatlo byirlcnlca, mutilat io hc. functionalis apparatus mmltall* Appli­ cata tamquam medium nd winitatrm recuperandam. Noster modus dicendi houau! verbi et drer. S. (HT. 22 Fcbr. HHii magis conformis case videtur. ‘) J. J.S. (11130). p. 561-565. *1 A. A.S. (1931), p. 118-119. ·) I.J.N. (1910), p. 73. Confirmatur donuo a Pio XII, Alloc. 29 Oct. 1951 (A. A.S. (1951 1. p. 813). DE OBLIGATIONE SUSTENTANDI VITAM PKOPIUAM DEQUE SUICIDIO 537 (plia homo in proprii corporis membra habet tantum dominium ut ile seu facultatem illis utendi in ordine ad naturales eorum fines, non vero dominium plenum seu tam perfectum ut ea directe de­ struere aut mutilare aut alia via ad naturales functiones se ineptum reddere valeat, nisi quando bono totius corporis aliter providere nequeat ’). Atqui sterilizatio ‘Hrecta_numquam Jiono_£orppxia .pro­ videre potest; impeditio enim prolis quam intendit nullam vim sanandi corpus habet; nec ullum periculum praesens a corpore avertit; nec est necessaria, (pium periculum futurum per abstinen­ tiam praecaveri possit; atque tandem et maxime, est contra bonum speciei, quod maius bonum est bono individui, neque ad bonum corpus (individui) ordinatur, sed soli Dei dominio subest. Neque publica auctoritas sterilizationem directam imponere po­ test nisi forsitan per modum poenae. Nam ius ineundi matrimonium et prolem procreandi, ius in vitam et integritatem membrorum cuique in individuo competunt ab ipsa natura tanquam iura p r i maria, primigena et societati antecedentia; nequit igitur potestas publica, ubi nulla adest poenae causa, haec iura directe frustrare vel directam potestatem in vitam et integritatem membrorum exer­ cere’). Bono utique communi auctoritas publica consulere debet; sed hoc fieri nequit tollendo primaria privatorum iura; e contra ipsum bonum commune potius postulat, ut haec iura a publica au­ ctoritate positive protegantur. Accedit quod non desint alia media quibus sanitas generis humani promoveri possit ·). Excipitur forsan, theoretice saltem, si sterilizatio directa per modum poenae infligeretur. Si enim potestas civilis delinquent em vita ipsa privare potest, a fortiori videtur eum privare posse potentia generandi. Sed saltem non expellîit quia non est poena conveniens, utpote pluribus potius ^exoptata, ita ut cum damno etiam societatis dein ian/mqmne^fbiTfîni vjféare valeant4). Π. Sterilizatio indirecta flt licita quando peragitur Qmm con­ sensu sterilizandi étique necessaria vel^saltem valde utilis est cor­ poris sanitati quae Tiequit aeque bene restitui alio remedio cui non est annexus effectus malus et in se vitandus qualis est sterilitas. *) Itn Enc. f-’tw/i connubii, I. r, *) <’(r. Enc. fVw/i rorinii/jft, /. r.; et lain Phw XII, Alloc. 29 Oct. 195! (Λ. J. S. (1951], p. Kill cl Alloc. 7 Sept. 1953 (J..!..S’. (1953), p. 606). ’) Cfr. Bognnolll, /)r. amcla ilmlizaliont In ·ίρο//»ηατι> (1936), p. 58. ·) Non olmtaro videtur Dccr. S. <>iT. 2'2 Febr. 1940. ubi uteri linitio directa loge imturae pro­ hibita declaratur, quln db«crto dicatur casum MerlIizatlonU directae per niodum |»ocnac a De· nvto non considerari. Decretum mini remittit nd Dint. 21 Martii 1931; istud autem ml Enc. Ctudi ronnubii ubi S. Pontifex de Industria nb bac quoratlonc tractanda abstinuit; non nutem apparet S. Off. ulterius volui—e procedere. Undo oonlertiimri liret S. Off. nolulxac Intraro et multo mlnih solvere bone qua<*stionotn Inter theologo* ngltatam. Itn in Adnot, nd Dccr. in Prr. dr rr mor. (INO), /». 119. r. Cfr. ethun .1 j»oHirinris (1910). p. 12. 9 538 _ . / LIB. HI. TRACT. V. CAPI T II. Ratio est quia ob causam iuslam et proportional am licitum e.-t ponere actionem cum tluplici <‘lïcctu, uno bono (sanitatis restitutio), altero malo (sterilitas) dummodo solus bonus effectus intendatur neque solum mediante effectu malo obtineatur; requiritur tamen consensus mutilandi, ita ut ne auctoritas quidem publica cum ad hoc constringere possit, neque etiam, ut videtur, via alternativa inter miitilationem et privationem libertatis. Hine: 1° licitum est adhibere radios a Rontg&i nominatos ad impe· diendam vel deprimendam functionem testiculorum, si inde speretur morbidae inversionis vel vehementiae morbidae libidinis sexualis, etiamsi ex tali cura aeque immediate sequatur sterilitas non intenta. i,n tamen imponi posse videtur talis cura ab auctoritate civili, etsi agatur 'è 1 /(le sanitate recuperanda, ut supra dictum est de castratione quamvis agatur de sola sterilizatione indirecta. 2° Licitum est applicare eosdem radios ovariis ad impediendam ovulationem tamquam medium ad impediendam menstruationem, ut sanetur mulier quae ex excessivo fluxu sanguinis occasione menstrua­ tionis nimis debilitatur, etsi mulier inde aeque immediate sterilis fiat. 3° Licita est radiotherapia ad sanandum ovarium carcinomate af­ fectum, etsi aeque immediate ac ulcus reprimitur, sterilitas efficiatur. III. Sterilizatio directa, atque etiam indirecta, si fit.sine causa sufficiente sanitatis recuperandae, graviter peccaminosae sunt, quia sterilizatio mutilai m notabilis censeri del>et~qimndoquise, quo homines improbi etlicaciler a criminibus retrahantur: unde sine illa poena homicidia aliaqne gravissima delicta non satis vindicarenter, neque societas humana contra ea satis protegeretur. — Deinde singuli homines se habent ad communitatem sicut membra ad corpus; unde, sicut licet membrum noxium praescindere ob salutem corporis, eadem ratione licet malefactores praescindere ob salutem Reipublicae ‘). Non ideo quidem quia homo ad communitatem ordinaretur etiam quoad nira primana vitae ac integritatis corporeae, sed in casu delinquens hoc_.suuni ms primarium delicto suo amisit, propt er necessitatem reparandi ordinem laesum * 3). Propterea 15eus praecepit in Gen. 9, G: «Quicumque effuderit humanum sanguinem, fundatur sanguis illius: ad imaginem quippe Dei factus est homo »; et in Num. 35, 33: « Nec aliter expiari potest, nisi per eius sanguinem, (pii alterius sanguinem fuderit ». Similiter in Novo Testamento in Apoc. 13,10: «Qui in gladio occiderit, oportet eum gladio occidi »; et in Rom. 13, 1 de publicam potestatem habente: « Non sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit ». Doctrina Ecclesiae patet ex Professioni* fidei contra Waldenses ab Honorio 111 imposita (1208)·); Catech. Rom., pars 111, cap. G, n. I. Confirmatur a Pio XII in Alloc. 13 Sept. 1952 *). Eadem ratione et a fortiori licet sonti infligere poenas corpo­ rales et mutilationes. - l| ς Zà&û. || ( [J /> Todetdrafc (1918). 38 — Λι:ητνυη·Ι»λμκν. ThtoL Mur. - 1. 540 LIB. ΠΙ. TRACT. V. CAPUT II. naturae postulat ut audiatur in sui defensionem, et nonnisi iuridice convictus condemnetur. ——— Nihilominus in nonnullis casibus admittitur exceptio, nimirum si delictum est notorium, si esset periculum seditionis, aut deSecus Reg» ^n' d"”)< Ita tenent d'Annibale, II, n*iniN In /VHodirrt (1951). p. 252-275; Sulllvutl. Catholic leach in (J on the inonihly of eulhanutia (1919). 517 OCCISIO INNOCENTIS Articulun H. Occisio foetus. 575. — Praenotanda. Fôèto* iert ovum focmfaeum semine virili ίοβοηηφ^ tum; in qua foecundatiouô consistit conceptio. Ante quintum a conceptione men­ sem foetus dicitur embryo. Circa infusionem animae humanor, quo momento locum habeat in footu, disputatur: alii putant in ipso momento foecundatiouie, alii momento quodam posteriori, quando scilicet embryo iam aliquam formationem humanam accepit; .quaestio hucusque cum certitudine decidi non potest *). Solet autem foetus per circa novem menses permanere in utero (praegnatio matris); post novem menses foetus est maturus et sequi solet partus, qui consistit in emissione foetus per vaginam.* Ante septimum praegnationis mensem foetus est immaturus seu non viabilis, ita ut egressus ex utero fere semper moriatur; ejectio foetus immaturi ex utero matris dicitur abortus Si emittitur foetus post septi· muni, sed ante nonum mensem, foetus est viabili-, sed praematurus, unde etiam parius praematurum vocatur 2). Tum abortus tum partus praematurus arte pro­ vocari possunt. Aliquando demum foetus sponCelbm egreditur, v. g. ob nimiam arctitudinem matris vel ob ipsius foetus situm a normalem intra vel extra uterum (foetus ectopicus seu extrauterinus). Tunc praesertim variis operationibus chirur­ gicis loco suo extrahitur. Porro, procuratio abortus mortem foetus seciim ducit: procuratio partus praematuri vitam eius periculo exponit: quaevis demum extractio chirurgica sive foetus sive matris sive utriusque vitae periculum vel etiam mortem secum ducit; unde de procuratione sive abortus sive partus praematuri in genere. atque de nonnullis operationibus chirurgicis in specio dicamus oportet. C*" — § T. - PROCURATIO ABORTUS. 576. — Principia. 1. y u inquam licet directe procurare abortum. 'LikZ elîains* foetus adhuc ii^nunns esse supponatur. Constat ex tradit io-Ç" nali doctrina Ecclesiae: ita ex (oust. Effraenatam Sixti V 29 Oct. 1588; Deer. S. Off. 23 Iulii 1895; Eue. Pii XT Casti Conn ubi i3) et· Alloc. Pii XII 29 Oct. 1951 *). Ratio est, quia si foetus est animatus, VaS. committitur homicidium perfectum, eoque atrocius, quod persaepe * ’animam simul vita aeterna privet; si nondum animatus, vivus tamen 9 (‘(r. S. Th.. HI Sent., dimt. 3. ·/. 5. . 102-181. *) SI hnlHTl pomit Incubatio iirtlflclulls. tortu* ctlnm post sextum tnvnscm in sita retiîWri potcet, 3) J. .1. .S\ (1930). p. 562. ·) J. (1951), p. 838 <*/»/. 0^ '>? clCixC~^. 548 mb. ni. tract. v. caput iv. est, committitur homicidium imperfectum, quia, tollitur vita hominis ’ à <*am *nch°ata; quod orgo est magis contra naturam quam pollutio, ikôiu*» c Propterea damnata est ab Innoc. XI prop. 34: «Licet procuraro abortum ante animationem foetus, ne puella deprehensa gravida ^luu£z^~. occidatur aut infametur» (n. 394; II. A., n. 22, 25). OLiA-**· , Directe procurare est abortum velle et intendere, sive ut Unem siye ut medium ad finem: hoc autem est, intrinsece illicitum. Non ideo dicitur i Uismi, quando mo-, matn non superviraliter certum est, non aboriatur. Denique, si aequale est periculum abortus, sive remedium su­ mitur sive omittitur, illud adhibere licet, ut patet; quia tunc, sine maiori periculo foetus, vitae matris consulitur (n. 394). 577. — Resolutiones. Homicidii rei sunt: a) Qui percutiunt vel ter­ rificant mulierem praegnantem, ita ut abortus sequatur. Item mulieres gravidae, (piae gravi imprudentia variis modis abortus causam proximam ponunt : duro labore, gravia onera portando, pedes in aqua frigida la­ vando, magnum iter pedestre faciendo, vehementi tristitiae vel irae pas­ sioni indulgendo, etc. b) Puellae ex fornicatione gravidae, quae abortum attentant potionibus, saltibus, balneis, valida percussione et compressione wntri8> etc· 578. — Poenae ecclesiasticae. 1° jneguUgex t^delicto, qui foetus humani abortum procuraverant enectusecuto, omnesque coopérantes (can. 985, 4°). Hoc tamen delictum irregularitatem non parit, nisi fuerit grave peccatum, post baptismum perpetratum (can. 98G). ‘•’r. W, tDicitur: foetus humani abortus; non dicitur foetus animati, ut in iure priori; sive ergo iam anima rat ionali informata creditur, sive non creditur, semper incur­ ritur irregularitas. Ita recto Vermeersch, n. 708; Cerato, n. 164, p. 273; contra Noldin, n. 342; Augustine, IV, p. 490. — De cetero cfr. infra tom. II, n. 606. 2° Procurantes abortum, matre non excepta, incurrunt, effectu secuto, in excommunicationem latae sententiae Ordinario reservatam; etsi sint clerici, praeterea deponantur (can. 2350, § 1). Explicationem censurae vide infra toni. II, 1073. 579. — Nota pro praxi. Feminae ex delicto gravidae plerumque a Confessorio caute, interrogandae, sunt de abortu eiusve tentamine. Panterhac de re. interrogandi sunt viri, qui fornicati sunt; non raro enim abortum consulunt, aut etiam remedia ad illnm_praebent. * I 550 LIB. III. TRACT. V. CAPUT IV*. § II. - Procuratio partus praematuri. 580. — Principia. I. Ex gravi causa licet partum praema­ turum procurare ‘): si nempe terminum naturalem praegnationis pYspectanilo mater vel proles vel utraque periculo mortis expone­ retur. Ratio est, quia tunc haec operatio meliori (pio potest modo et matris et prolis saluti providet. Id autom in tribus casibus evenit, nempe: 1" ob mulieris mtuuo&W, quando propjgrea^ ali**-una parte partus maturus sino operatione periculosa vel mortifera tien non poterit, puta sine sectione cacsarea; ab altera voro parte pru­ denter sperari potest fore ut foetus sine magno periculo matris vivus et viabilis praemature educi possit; 2" in morbo aliovo casu periculoso matris, si salus matri» partu praematuro sperari queat; si enim mater moreretur ante partum natura­ lem, foetus pariter summo in periculo versaretur; 3° si iudicio medici non possit foetus aliter baptizari; quia salus aeterna foetus praevalet periculo mortis tempo­ ralis, secundum supra tradita n. 351. Probe autem notandum est, ad huius medii usum medicum debere tempus opportunius pro matris et prolis salute eligere. II. Extra supradictos casus no» licet partum^ nraemaluruni pro­ curare, quia, cum infans praemature eductus debitis sit, huiusmodi partus non caret periculo pro conservatione vitae infantis; cui pe­ riculo illum directe exponere non licet, nisi ad matrem vel prolem a maiori periculo praeservandam (Capellm., Medic, past., pay. 22,23. Cfr. etiam responsum S. Officii I Mai i 1898, ad I). § III. - Nonnullae operationes chirurgicae. 581. — Operationes chirurgicae quibus foetus aliquando extra­ hitur, aliae certo semper sunt illicitae; aliae debitis sub conditio­ nibus certo licitae sunt; aliae demum tales sunt, ut de earum lieeitate disputetur. I. Operationes certo semper illicitae sunt omnes operationes, CERTO DIRECTE OCCIS1VAE FOETUB; nempe: EMBRYOTOMIA SOU SCCtio mortifera foetus in utero matris, eiusque species: craniotomia, qua, perforato cranio foetus, prius extrahitur massa cerebralis, et EVI· four - sceratio, (pia prius extrahuntur viscera foetus. Hue etiam spectat k ille modus agendi quo fluxus electricus trans uterum deducitur ad foetum occidendum. lamvero nulla species embryotomiae est licita. Constat ex resp. ’) Puta per ριιικitionem secundinarum. qua liquor nmnll etllult. OCCISIO INNOCENTIS 551 et ex Enc. Casti Connubii, ubi huiusmodi S. DIT. 31 Maii 1884 letiferae sectiones diserte damnantur ’). Ratio autem manifesta est; etenim directum homicidium innocentis numquam est licitum, utpote intrinsece maluip; atqui praedicta operatio est occisio innocentis directe intenta tamquam medium ad salvandam matrem; ergo numqunrn est licita. Neque dicere iuvat infantem esse injustum aggres­ sorem vitae matris; id enim perabsurdum est, eum infans nihil agat, sed placidissimus sit, et nonnisi ex naturali cursu rerum fiat matri causa mortis. Ad haec embryotomia aeque periculosa est pro matre ac sectio caesarea, quae multos infantes salvat; haec ergo prae illa eligenda est. Etiam in dubio de praesentia foetus viventis embryotomiam peragere non licet, quamdiu probabile est adesse foetum viventem *). QUAERITUR, quid Parocho vel Confessario agendum sit, si medicus suadeat embryotomiam, vel mater eam exoptet. Hesp. Quantum ad medicum, si spes fructus adsit, tenetur eum ad­ monere de illius operationis malitia, ut infanticidia omittat. Quoad matrem autem, debet illi hanc operationem dissuadere; atvero, dum mater in bona tide versatur, prudentia saepe suadebit ipsam de gravi obligatione non monere, propter periculum, ne forte ex metu mortis non obtemperet et in malo statu moriatur. Denique sectio caesarea utrique enixe suadenda est. 582. — 11. Operationes aliquando certo licitae sunt omnes ope­ rationes quae certo non sunt directe prolis occisivae atque versantur circa foetum viabilem. Tales autem operationes esse possunt : 1° sectio Caesarea, quae consistit in incisione ventris, qua facta foetus ex utero extrahitur; 2° synpiiisiotomia seu hebosteotomia. qua aret it udo pelvis per scissionem cartilaginis duo ossa coniungentis removetur4); 3° laparotomia, qua exciditur tumor, ut ex­ trahi possit foetus extrauterinus; 1° operatio porrensis seu am­ putatio utero-ovarica. Porro, omnes hae operationes certo sunt licitae, dummodo pe­ riculum mortis matris, spectata eius valetudine et chirurgi peritia, remotum tantum sit, et spes affulgeat consulendi vitae tam tem­ porali quam spirituali prolis. Utrum mater aliquando teneatur si­ milem operationem subire ad salvandam prolem, ut scii, baptizari possit, dicetur in tract, de Baptismo, tom. II, n. 57. Doctrina tradita confirmatur decisionibus S. Officii I Maii 1898 et 5 Maii 1902. .S. Sali*, vol. XVII» p. 550. Mlntuin Kreponsuin CAilrm S. C. 19 ΛΐΙβ. ISS9 applicat nd · quamcuin<|uo chinintleniii Operationem directe oeclnhmin foottt» vel mntrh octanti·* » U6riu IW. (I«90). p. 73). *) .1. .1. S. (1930), p. 502. ’) Cfr. V. K. St. (1911), p. 337: Swccn. />r hutitia, h. 519: .V. /&T. TM4. (1905). p. 190. 4) Cfr. Λ. K. St. (1912), p. 79. ’) J<7h 552 un. III. TRACT. V. CAPIT I\. 583. — III. Operationes de quarum liceitate disputatur. Sunt nonnullae operationes peractae dum foetus est immaturi s atque operatione peracta certo moritur. Sunt: 1° ablatio uteri morbide infecti (carcinomate v. g.) vel etiam ablatio tumoris qui matrem in summum discrimen reddit qimpie auferri non potest quin simul uterus auferatur; 2° punctio involucri (ita ut (luat liquor amnii) jn casu hydramnii acuti vel collapsus seu incarcerationis uteri retroflexi qui sine voluminis diminutione reponi non possit; <3° ablatio tumoris in quo foetus immaturus certo vel probabiliter invenitur, in casu conceptus extrauterini, sive sit in ovariis, sive in oviductibus, sive in cavitate abdominis. Circa has operationes haec statuenda videntur: 1° Ablatio uteri — morbide infecti vel etiam ablatio tumoris lethalis qui sine ablatione uteri auferri nequit, ad vitam matris salvandam licita est; quum non videatur continere occisionem directam. Etenim, ut habeatur occisio directa, requiritur ut actio sive ex fine operis seu ex obiecto sive ex fine operantis, occisiva sit. Jn casu autem occisio foetus non est finis operantis; non enim aufertur uterus quatenus foetum con­ tinet, sed quatenus est infectus; sed neque est finis operis seu obiectum actionis; obiectum enim operationis non est nisi ablatio uteri seu uterus auferendus; praesentia foetus non est nisi circumstantia, obiectum afficiens; foetus enim in se seu in clementis suis vitalibus intrinsecis nullo modo afficitur, sicut obt ineret si placenta qua talis auferretur. Quippe quae sit organum graviditatis essentiale. Nam uterus non est organum foetus sed matris, etsi ad vitam foetus su­ stentandam ordinatum. Neque ligando praevie arteria matris foetus - in se attingitur: nam mater et foetus circulationem sanguinis sibi propriam habent. Nec refert quod ex tali ligatione damnum foetus ante bonum matris oriatur; quia ut licite procedatur sufficit ut salus seu bonum matris non mediante malo seu morte foetus obti­ neatur; non per se propter mortem foetus, etsi post eius mortem. Neque obstat quod uterus est organum matris ab ipsa natura ad foetus vitam ordinatum; inde foetus quidem ius habet ne in con­ flictu cum iure matris ad vitam directe functionibus uteri privetur, ut si talis privatio esset finis operis operantis; sed in casu non est finis operantis, neque finis operis seu obiect um, sed est mere effectu» ablationis uteri. Supponitur semper, ut patet, spem baptismi ex operatione non minui ’). __ , i *) lamdlu luuv -< ntentln n pl.-rlequc theologia admittebatur. Cfr. .V. 11. J’AAiL (1912). p. 090: (1913). p. 1'13; (1914), p. 220; Λ K. SI. (1909), p. 39 (pro); (1900). p. 300 (contra). UltituUv.ro luinh* rvlcbrie cùntrovendti hac do ro cxnndt inter thcologoe. Soho oppoencrunt sontantiao nontrar Gemelli ct Mancini; cam defenderunt VerxncorHch, Jana^n, Payen, Morkclbaah et alii. Optimum rtdaUonrin do controversia vidisin npud GuPnaro in /x/rw/ombi In Ptrftct Munu* (Medicina t OCCISIO INNO(’E%TI8 553 2° Punctio involucri licitu est, ubi fieri potest sine probabili periculo abortus ‘). 3° In casu conceptus extrauterini illicitum est ipsum foetum - "77 immaturum ex tumore extrahere; quia talis actio directam abortus procurationem constitueret. 1° LL-jiblalione jpuLus tumoris in quo certo vel probability foetug immat urus continetur, non constat inter auctores utrum licita, fieri possit necne; et idem dicendum de punctione involucri, uEi haec sine probabili abortus periculo fieri nequit. — Plurcs censent lias operationes non licere casu quo foetus sit immaturus, etiamsi mater sit in praesenti mortis periculo; quia censent ibi haberi di­ rectam occisionem vel directam abortus procurationem; et specialim quoad primum casum (conceptus extrauterini) provocant ad decr. S. Off. 5 Maii 1902, quod, adducens responsum 1 Maii 1898, illicitam declarat extractionem foetus ectopici adhuc immaturi. — Nec tamen desunt (pii autumant has operationes posse fieri licitas ob summum et praesens discrimen vitae matris, quod secus tolli non possit; sup­ posito utique quod operatio tiat eo modo ut foetus possit baptizari. Ratio est quia secundum illos non continent directam occisionem vel directam abortus procurationem·, et quoad responsum S. Officii observant a) deessc approbationem pontificiam et b) illud ad eos casus restringendum esse, ubi habetur directa abortus procuratio, puta per extractionem foetus c tumore *). Etenim, ita illi, quoad punctionem involucri occasione hydramnii acuti vel uteri retroversi et incarccrati. non ita clare continet occisionem directe voluntariam, uj medicus eam peragens inde damnandus sit. Non enim videtur cdRStaro liquorem amnii esse elementum vitale foetus; indeque punctionem qua talem esse habendam tamquam vulnus lethale: insuper, non intenditur liquoris offusio tamquam foetus abortiva, ut in abortu directo obtinet, in quo abortus ipse est medium ad matrem sal­ vandam; sed intenditur solius liquoris effusio unice tamquam medium ad uteri volumen reducendum: quo facto, mater salva esset, etiamsi foetus remaneret *). Similiter quoad extractionem tumoris, foetum immaturum contimnralr) ( 1939) .**/*/. : dcin npud Mcrkelbaoh, Quar^Hunt t» dr rmbryidugiu cl nirrilUntioHC (1937). p. 2910: ubi («tinni fu-lu* refutantur oblvetlcmes ndvcr-nrinruiu qulbw» stiprn In textu breviter rvtqxindlniu*. Confusio praisvrtlm vx boo provenire videtur quod non bene dhtinguitur Inter obiectum et cireiiniHtant hun nctlnnl*. Sentent Ino Itcnlgnnc bun longe ante istam disputationum in antecedent I butt odltlonlbuM adbiuwlinu'*. non auctoritate plurimorum theologorum, sed studio et convictioni' peixmall ducti. 1 ) Saltem ubi agitur de hydramnio nento. punctio eo modo fieri poeae videtur quo sola pars liquori* vfllnlt neque sequitur abort uh. 2) (ïr. Lehinkuld. I. n. 1010. 1011. 3) Favent. Shidicn (1910), Hijblad. Juni, Oct.: Antonelli. Π, a 110 et 1909; Cornell»^, η. 191; nun ita invent Λ,/C. Th. (1913), p. 165; Venncerech, m. 627. -c, 551 LIB. HI. TRACT. V. CAPUT IV. nentis, donec aliter a S. Sedo declaratum fuerit, medicus eam perûgen.’ sed pandus stare ulterioribus declarationibus S. Sedis, iuxta illos non videtur damnandus, si in praesenti matris periculo eam peragit tamquam necessariam ad matris vitam in tuto colloeaTiilam. Ratio est· quia putant tumorem illum esse aeque bene morbidam matris affectionem ac uterum carcinomate vel alio morbo affectum; quem tamen amputari posse plerique concedunt. Non enim praesentia foetus qua talis matri est nociva; sed anonnalis praesentia tumoris in quo continetur foetus1), lino est. qui idem censeat de operatione pei'hcfâ etiam anti urgens matris discrimen, sed cum certa eius praevisione *). Nota tamen rem restringi ad casum ubi tumor extrahitur ita ut foetus baptizari possit : non ergo inde deducendum etiam licere foetum vi electrica vel immissione morpbii perimere; id omnino non licet, quia sic foetus directe occiditur et certo iam Baptismo privatur. Perdifficile est hac in re aliquid sufficienter certum determinare. Nihil aliud restare videtur nisi ut a S. Sede tutam aliquam normam agendi in materia tam ardua exoptemus. N CH0L1 0N De laesione animalium. 583 bis. — Materia haec proprio non pertinet ad quintum praeceptum; hoc enim prohibet violare ius ad vitam et integritatem corporis. Sed ius aliquod tantum competere potest entibus ratione praeditis; haec enim sola dominio lil»or· 4^-*tatis aliquid possidere valent tamquam suum in qua possessione ius consistit. Cfr. infra n. 645. Nihilominus haec materia ad quintum praeceptum reduci I > ropter aliquam similitudinem materialem in nonnullis actibus ei rea animali.i. ut occidero, mutilare, vulnerare, cruciare. Attamen isti actus non totam materiam comprehendunt: dantur enim etiam alii actus, ut animalia privare libertate, au­ ferre ova avium, mei apum, destruere animalium nidos aliave rwoptacula. Mi actus potius similitudinem materialem habent cum materia septimi praocopti; nihilominus quum actus prioris generis sub respectu ethico maiorem inovoro soleant difficultatem, ideo practice sat merito tota materia insimul hic brevi absolvitur. I. Nulla umquam iniustitia inferri potest animalibus; non enim, ut iam dictum est, iuris capacia sunt. Insuper, creaturae irrationales nullo modo sunt propter seipsas sed unice et totaliter propter ho­ minis utilitatem, prout patet ex manifesta intentione naturae, in l) Favet Lelnnkuhl. /. r.; Antonelli in ed. 1905. p. 221 (non vero postea); Génlrot-Satanftitf. n. 337; Pnhnmer, II. n. 116; cfr. etiam .V. R. Th. (1913), />. 161. Contra voro Finnoy in Tkr Ecrl. Rrriru' (1928), p. 51. 1) Favet Darin in The Eccl. Review (1927), p. 275, 105 .*/.; praeflcrtlm p. 108-110. Innititur praeaertiiu eo quod pmefnmtlo extrauterina proprie inde ab initio habenda est tamquam verv aerium pcrleulum pro matre. Neque liquet Lehmkubl ab bac wntcntla esse alienum, Cfr. otlmn The Ecrl. Review (1928). p. 113. Pari modo favet Bou-aren S, I. in Ethica of Ectopic Oixrutionf (1933). OCCISIO IN NOCENTIS 555 S. Scriptura eonfirmata (('«en. 1,26). Quapropter sunt in pleno ho­ minis dominio, nee umquam homo in iis adhibendis iniustitiam erga eas committet, sive eis utitur in veram suam utilitatem sive etiam iis mere abutitur. Nihilominus in iis adhibendis per accidens potest peccare contra iustitiam, erga eos scii, qui ius in animalia aliave entia irrationalia haberent. 11. Neque peccari potest contra aliquem amorem et multo minus contra caritatem animalibus debitam. Caritas enim spectat ad ordinem supernal liraient et ad eos solos qui beatitudinis caelestis participes sunt vel fieri possunt. Sed neque ulla obligatio amoris naturalis adstrui potest; imo animalia non possunt esse obiectum veri amoris rationabilis etiam non obligatorii; quod enim nullo modo est propter se, sed pro homine mere rationem medii seu utilis habet, nullo modo potest amari rationabiliter propter se seu amore benevolentiae sed solo amore concupiscentiae. Multo magis exclu­ ditur amicitia cum animalibus, cum desit communio vitae in (pia fundatur. Nihilominus homo aliqualem benevolentiam erga animalia nutrire potest, maxime ob quamdam similitudinem eum hominibus (piam in sua vita sensitiva exhibent. 111. Potest tamen peccare homo in adhibendus animalibus qua­ tenus eorum usus non est regulatus secundum rectam rationem, ita ut potius abusus dicendus sit. Hoc fit quoties homo ea sine ullo recto line vel modo vel in adiunctis indebitis adhibet, praesertim vero si tali modo brutis instinctibus indulget. Hinc: 1° Crudelitas qua quis delectatur in vexandis animalibus, du­ ritia et inclementia (insensibilitas) qua quis indifferens maiores dolores infert animalibus (vel ea pati sinit) quam vera utilitas exigit, peccatum const it mint. I Verat um J amen. huiusmodi per se saltem veniale non ex­ cedit, etiamsi vexatio sit enormis; quum deordinatio solummodo inve­ niatur in modo quo homo dominium suum in animalia exercet, non voro in ulla iuris vel charitatis laesione. 2° Merito doctrina traditionalis fert licitum esse occidere, mutilare animalia aliove modo eis malum inferre, non solum quando hoc est abso­ lute necessarium, verum etiam quando utile est homini. Immerito non­ nulli moderni acatholici sive viri sive praesertim mulieres docent illicitum esso occidere vel mutilare animalia nisi propter ipsorum animalium bonum, v. g. ad liberanda ea a doloribus. Excessus morbosus et risu dignus est erigere nosocomia pro animalibus aegrotantibus vel refugia pro senescen­ tibus. 3°, Licita est vivisectio, dummodo sit vere necessaria vel valde utiliB humano bono, v. g. evolutioni scientiae ut physiologiae vel medicinae. Actio contra viviseetionem non est tamen prorsus reiicienda, dummodo 3» — Ai wtsvm-Damkn, Thcol. Mt>r. · I. 556 f LIB. ΙΠ. TRACT. V. CAPUT V. impugnet non omnem vivisectionem sed abusus qui in ea committuntur. Utilitas vivisectiouis videtur negari non posse. De cetero, non eit error iuris sed faeti tantum, si quis ideo impugnet omnem vivisectionem quia eam reputet prorsus inutilem. 1° Actio pro defendendis animalibus, si intendit impugnare crude­ litatem, inclementiam etc. erga animalia, bona est et occasione data Ec­ clesiae laudes promeruit. Nec quaedam exaggeratio in mediis ab illa actione adhibitis totam actionem (pia talem corrumpit. Multi tamen moderni hac in re propugnant falsa principia quibus catholici consentire non pos­ sunt. Errores isti, sanae doctrinae traditional! et praxi omnium hominum etiam virtuosorum contrarii, facile a fere omnibus ut errores agnoscuntur. Quare qui eos propugnant, non tantum veritat i detrahunt sed etiam valde nocent scopo proposito, retrahentes multos a cooperatione ad huiusmodi actionem. Caput V. DE DUELLO 584. — Notio. Duellum, quasi duorum bellum, prout accipitur in lure, solet ^definiri : Singulare cerîT*nien inter duos (vel subinde plures), ex condicto de loco, tempore et armis susceptum idque armis de se aptis ad mortem, vel grave vulnus infligendum. Divisio. Duellum est: 1° Publicum, si publica auctoritate susci­ pitur; privatum, si fit privata auctoritate. 2° Duellum sollemne, quod fit cum certis caeremoniis, nempe adhibitis testibus, quos patrinos sive secundantes vocant, atque lit­ teris provocatoriis; simplex, quod quidem ex condicto, ac designatis tempore et loco fit, at sine sollemnitate. 3° Duellum ad mortem, si fiat cum intentione occidendi: nS'i vis pacem, para bellum iuste re­ tineri potest. Ita Pius Xil in nuntio radioph. 24 Dec. 1948 *). 3° In novo ordine international! constituenda erunt Instituta iuridica quae experientiis et tentaminibus anterioribus edocta, maiori cum efficacia conventionum observantiae, invigilare easque interpre­ tari valeant. 4° Speciali modo attendendum erit ad veras necessitates et iusta postulata nationum ct etiam fractionum ethnicarum minoris numeri. Etsi enim talia postulata non semper ius strictum condere valeant, quando varii tituli iuridici sese eis opponunt, tamen digna sunt quae examini subiicianlur, ut eis via pacifica vel etiam, si necesse sit, aequa conventionum emendatione satisfiat atque aequilibrium mutuaque fiducia restituantur, in novo ordine non detur locus op­ pressioni apertae vel subdolae proprietatis culturalis vel linguistieae minoritatum ethnicarum; neque impediatur vel restringatur istarum capacitas oeconomica vel foccunditas naturalis. Quo magis earum imu agnoscuntur, eo securius atque ellieacius ab eis adimpletio obli­ gationum civilium exigi poterit. 5° Quae quidem omnia parum valebunt, nisi rectores popu­ lorum ipsique populi sese imbuant spiritu iustitiae illius quae fun­ datur in iure divino; atque amore illo universali qui est synthesis atque ultimus terminus ehristianae perfectionis ideoque etiam eos qui fidei verae non sunt participes comprehendit, llinc etiam a novo ordine exclusa esse debebit omnis persecutio religionis ct Ec­ clesiae; atque fides in Deum personalem atque in Christum omnia pervadere oportet ’). *) A. A.S. (1949), p. 5. ’) Cfr. 1’iUH XIL Sermo 21 Dee. 1930 (J. J.S. (1940 ). p. 5); Sermo 21 Hoc. 1940 ( I. J S. [1911 1. p. 5). Cfr Plus XII. Nuntius mdlopliontoui 21 Dee. 1911 (.4. 4.S. (19I2|, p. 10); .’I Dec. 1912 (.1. t.s. [191'1 ), p. 5). Cfr. ctinm Procter documenta Inui supm citata: llencd. XV E;>. /M< lr d.lnd, mi Kul*cnmtoris< populorum bellum gerentium, 1 Vmr. 1917 i.l.J.s'., p. 117); 1’1111 XI, l.ltt. Coi» l iro piarrre. 7 April. 1922 (J. t.S. [1922 ). p. 217); Alloc. 21 Déc. 1930 (.1. I.S. [19:10], p. 03(1); Em·. X oro iwipcndrl, 2 Oct. 1931 (J. t.S. [1931 ], p. 393). Cfr. etiam tclivnmiinnta I’ll Xil nil mmniilloi principes In l‘/. Xfu/fi-· (19ΰ|>. p. .'>6·.Ί'.Ι. F. II. Ilrinkwutcr In Thr C»nnque bons paHflvtt. duiu finis ImOHcum aeque bono obtineri p«>—et mediis mi noria i>otentim? destructivae. actio ornai no llllrltn, excedon» moderamen Inculpatae tutelar ne profite* procedens ex directa hitcn* Hone wnrredlcndi Innocentée. Atqul negarl non jwwe videtur hodie excogitari et construi mettle tall* ponderis et- effirachu» (media termonuclearia. hydrogen lea) quae utilitatem beUlcnm qua talvm Inin non initient , quia potent in l*!Hru adversarii sufficienti modo oppugnari et dent rui pO'M’t inedita minoris efficaciae. In tali casu Ista media erunt in so Illicitly Cfr. Me Cnrthy In /r. Kccl. Hcc. (ΙΡύΟ). II. p. 358*303. TRACTATUS VI. DE VI ET IX PRAECEPTO S. AIL, lib. 3; II. A., tr. 9. • Non ιιιοοτΙιαΙμμΊ*... Non cnncupbrr* uxorem proximi tui» (Ex. 20. II. 17). 591. Monitum S. Alphonsi. < Nunc aegre materiam illam tractandam aggredimur, cuius vel Roluni nomen hominum nientee inficit. Det mihi veniam, quaeso, castus lector, si plures quaestiones et circumstantias hic discussas et declaratas inveniat; urinam brevius aut obscurius explicare me potuissem! Sed, cum haec sit frequentior atque abundantior confessionum materia, et propter quam maior animarum numerus ad infernum dolabitur, imo non dubito asse­ rere, oh hoc unum impudicitiae vitium, aut saltem non sine eo omnes damnari, quicumque damnatur, hinc opus mihi fuit, ad instructionem eorum qui moralem scientiam cupiunt addiscere, ut clare (licet quo castissime fieri potuit) me expli­ carem. et plurima particularia discuterem. — Oro tamen studiosos, qui ad munus audiendarum confessionum se parant, ut hunc tractatum de sexto prae­ cepto. quemadmodum et alium de debito eoniugali, non legant, nisi ob hunc unice finem, omnem prorsus curiositatem abiiciontes; atque eo tempore saepius mentem ad Deum elevent, et Virgini Immaculatae se commendent, ne, dum aliorum animas Deo student acquirere, ipsi suarum detrimentum patiantur· (n. 413). 592. — Materia huius praecepti. Quum Deus statuerit· genus humanum nonnisi in matrimonio propagandum esse, in quo nroles rite educari possit, ultro inde fluit sub nomine moechiae hoc prae­ cepto prohiberi omnem concubitum, simulque omnem actum vene­ reum, extra matrimonium. Unde sexto et nono praecepto praecipitur virtus castitatis (cfr. supra n. 302); prohibentur vero omnia peccata contra hanc virtutem. Ipso sexto praecepto prohibentur omnia peccata externa: et quidem primario omnis species luxuriae proprio dictae; secundario omnes actus, impudicitiae, ut (actus, aspectus, etc., qui ad luxuriam indu­ cere possunt ; prohibito enim fine, prohibentur consequenter omnia ad illum conductiva. Nono autem praecepto prohibentur omnia pec­ cata interna contra virtutem castitatis, de quibus sufficienter dictum est in tractatu de Peccatis (supra n. 211). Quare dicemus: 1° de ;> i 0 MH. ΙΠ. TRACT. VI. CAPUT I. virtute castitatis, 2° de peccato luxuriae generatim, 3" de luxuria consummata secundum naturam, 1° de luxuria consummata contra naturam, 5° de luxuria non consummata, (>° de impudicitia. Caput I. VIRTUS CASTITATIS 593. — Notio et divisio. Castitas est virtus moderans anne.litum usumque Venereorum,. A S. Thoma in duas species dividitur, quarum prior est virginitas, altera castitas simpliciter dicta. Virgi­ nitas est ea species castitatis (pia sublectum incorruptum ex fine altiore ab omnibus voluptatibus carnis, sive licitis sive illicitis, per­ petuo abstinere sibi proponit. Est ergo castitas perfecta in subiecto incorrupto. — Castitas simpliciter dicta seu imperfecta ea est qua quis vel solum ad tempus a licitis et illicitis, vel solum a delecta­ tionibus illicitis abstinere proponit. Cfr. supra n. 302; II-ΤΙ, q. 152. a. 3. Castitas imperfecta rursus est: a) coniugalis, quae abstinet ab omni voluptate carnali in matrimonio illicita, utendo temperanter voluptatibus licitis; b) vidualis, (piae post actum venereum con­ summatum, sive, licitum in matrimonio, sive illicitum extra illud, abstinet deinceps ab omni voluptate carnali; c) iurenilis, quam iuvenes ante matrimonium observant. ‘i5! 594. — Notio virginitatis. Distingui potest virginitas physica seu corporalis, naturalis et moralis seu virtuosa. Virginitas physica consistit in integritate claustri seu signaculi vir­ ginalis; hoc autem iuxta alios consistit in membrana illa vaginali, quae hymen dicitur, quaeque per coitum lacerari solet; iuxta alios invenitur in statu contractionis urethri in maribus et vaginae in feminis, qui in feminis per concubitum, in viris per seminis effusionem dilatatur *). Vir­ ginitas physica sese per accidens habet ad virtutem virginitatis; quatenus virtus illam solummodo non auferendo conservat *); hinc signaculi laesio eum virginitatis virtute, et signaculi integritas cum virtutis amissione stare potest. Virginitas naturalis consistit in immunitate a delectatione venerea <’(r. Auct. In <·1 8. Th.. I. r. 2) S. Th., I. <·. nd I. ’) S. Tli., I. r. jJ·) Cfr. Ililliuirl. !>e 7< mprraiitta. dieu. I. a. 2.""- Do vinrinltntls οχ,-οΜ dignitate, qua statut matrimoniali nnt.si lllt. do eln.«i|ii« loco In vltn elirMlaim prlvntn < t μηΊιιΙΙ ch Pit XII. Envycl. •Sacra rirvmitiu, 25 Mart. II'.VI (.1. J..S'. |19ΛΙ). p. till »/>/.). 10 At.ltTSVs.|HMi;x, Throl. Mor. · I. LIU. 111. TRACT. VI. CAPUT 1. in his casibus violatur solum formale virginitat is, scii, propositum absti­ nendi ab omni delectatione carnali, remanente materiali eius, videlicet ineorruptione carnis; atqui reassumi potest propositum conservandi in­ corrupt innem quae permanet; ergo in dictis casibus virtus virginitatis per poenitentiam recuperatur. Cfr. S. Thomam 11-11, q. 152 et I nent, diet. 33, q. 3, a. 1. 596. — Quaestiones. Quaer. 1° Quacnam sint apta media ad repel­ lendas tentât tones carnis. Resp. 1° Si motus carnis graces sunt, medium aptissimum ad prae­ cavendum consensum est mentem stalim ab eis avertere, et, si tentatio perseverat, protestari se nolle consentire simulque onire, invocando pluries et confidenter SS. Nomina lesu et Mariae, luvat etiam cogitatio de pas­ sione Christi, de igne aeterno, de morte, de praesentia Dei, de remorsu conscientiae post peccatum, etc.; item fervens actus amoris erga Deum cum proposito mortem subeundi potius quam peccandi. 2° Cum motus carnis leves sunt, satius est eos negligere sine posi­ tiva resistentia (lib. 5, n. 8). Confessarius porro non omittat supra dicta media insinuare poemtentibus, praecipue recidivis; ne eorum Confessoriorum sequatur exem­ plum, quibus satis est ab ore poenitentiam audivisse se nolle amplius peccare, et, nullo alio interposito sermone, eos absolvunt. Advertat etiam, tentationes carnis, sicut et eas quae sunt contra fidem, securius vinei fuga, i. e. mentis avocatione, quam directa oppugnatione (II. A., Ir. 3, n. 43). Quaer. 2° Quid dicendum dc instructione circa res sexuales iuventuti tradenda. Resp. 1° Certum est praematuram camquc com pictam-instructionem. unicuique eum vix ulla cautione a teneris annis tradendam ad impetum . i minora litatis cohibendum, spectata infirmitate humana, iuventuti e ‘ contra maxime periculosam fore adeoque a spirit u Ecclesiae esse alienam *). 2° Certum (diam est diutius hae in re protract am ignorantiam puri ·1> modo fieri posse'periculosam. quia curiositatem acuit et incautos seductioni exponit. Unde: 3° Media via ingredienda vide|ur atque danda quidem erit notitia harum rerum sed sensim aucta,’’pro aetate,'necessitate et'Virtütô adolol) ('fr. Calrrh. Cone. Trid.t c. VII, dr β® prarr,; rosponwuin H. C. IikIIcIh, communicatum vpl· «tolA optaopl Herein onenete 18 Inn. 1908 (cfr. .v. h*. ThM. (1912). p. 372); cptet. opi*?. Gerro., 12 Aug. 1908. — (’fr. adhuc lltt. encycl. Ρίί XI dc chrirt. hirsutae educations, 21 Ihv. 1M9 (4.4..S*. |1929), pnwHcrthn p. 7 17). Noto etiam quomodo ibidem (p. 718) tamquntn «fallax atque ehrlnt lanae IriMtllutloiil Infenna » rcllcltur · illa iidoleeccntefl instruendi ratio quam nihn· rocducationnn appellant ». ( fr. version, lot. 4. j. ,s. (1930), p. 72. - 8. Off. die 21 Mart. 1931 edidit . IKG). Huic doctrinae concordat via inedia In tritu pro podia. 4 I At LUXURIA GENERATIM acentium. Spécial ini connu interrogationibus circa hanc, materiam nunquam respondeatur affirmationibus ridiculis vel non veris, quibus diminuitur vel etiam destruitur eorum fiducia >). Regulae generales vix tradi possunt; nihilominus statui posse videntur quae sequuntur: a) pueri et puellae ordinarie, occasione sponte occurrente, caute instruantur tantum circa inhonestatem nonnullarum saltem actionum impudicarum atque circa honestatem aliarum actionum; b) adolescentes, qui ad scholas superiores sequendas vel ad servitium militare vel famulatum in urbibus maioribus exercendum vel ad officinas similiaque frequentanda proficiscuntur, in­ struantur circa praecipuae occasiones seu pericula quibus eorum virtus exposita erit atque cirça malitiam tum pollutionis, turn copulae carnalis extra matrimonium : o) inst ructio completa circa modum generationis caste tradatur, quibus, quando et quatenus visis circumstantiis necessa­ rium vel utilius videbitur. Qua in re regula generalis est, eam iis tradere qui ratione status illas res scire debent (v. g. nupturientes) ’), vel qui secus in periculo essent eas ab aliis levioribus amicis vel sociis addiscendi uti sunt plerique iuvenes in medio perverso saeculo conversantes. Instructores nati sunt parentes ii ve qui ipsorum vices gerunt; quibus quatenus huic officio desint, partini caute supplere potest pro masculis Confessarius 3) aliusve Sacerdos curam de iis habens, pro puellis proba quaedam mulier, a confessorio commendata. Secus instructio etiam per librum caste scriptum dari potest ‘). 7 1 ''/T Caput - II. LUXURIA GENERATIM 597. — Notio, Luxuria est, inordinatus appetitus ususque venereorum. Ordinatus autem tantum est intra matrimonium in vita coniugali ordinata ad procreationem et ideo ibi neque luxuria est, neque peccat uni. ’) Cfr. etlnm 1'luni XII. Ulue. 20 Oct. 1911 (J .I.K. [1911 |. p. 4M) iw 23 Sept. 1951 (.1. J..S. [1951 I. 730). ·) ( fr. Infm tnm. II. w. 916, Λ) Bcîk» unlniiul vertat tanion <.Xinfrasarlu* Normae s. Off. pro coiifcNMirlit« olera materiam *oxtl praecepti 16 Midi 1013, In qulbwt legitur Mib II: «no audoiit ronfrafrarlns **u Hixmte mju rwntiiM. dr indura ni modo (idim quo vita transmittitur pocnltcntra docere* atque nd Id null·» unquiun praetextu adducatur», lina nonnae traditae Ordinariis nunquam publicatae aunt in J. J. .S’.; can vide In Period. (1911), p. 130. Cfr. Pbdnnl, /M affrndi nd iota nmfresuiriurum circa fertum drrtdoQi prarcr.pium \ Mutinae 1918, />. 61-66. *) Cfr. Marc14, η. 763 in fine; Forxtmann. Thc·> K. rziehuiiQ sur Kcutrhhrit; i.rjdkon dcr Patdauwik·, V. (it.irhlrrhUieht .lufkldnnuj Dux (1927). p. 136; Manntnadrl (1927). p. 129, 193, 239; (1928). p. 33, 65. — Optima InMnictlo M?xtiallS pro Ito quibus, luxta supra dicta, completa InMractlo danda rat, hollandite conerripta rat a Schlm van dcr l.ocff, Iht riturtplanlinoelcvcn van den Menttch. (Ml corrwpondet taiuquam indnictfo momllft 1>< Iscr dcr Kuischhrid, auctore W. Duynstee* 1 I}.,Cm/ LIB. HI. TRACT. VI. CAPUT II. ·'£ Delectatio rcncrea, etiam libidinosa, carnalis. <■! aptius genitalis illa est, quae sentitur in membro genitali ex commotione spirituum reni· talium, seu generationi servientium. Eam cmnitafi^siihit commotio ipsius membri. Ab ea distinguenda est delectatio mere sensibilis, etiam naturiilfa et organica nuncupata, quae percipitur sine motu genitalium, et oritur ex eonformitate obieeti sensibilis cum sensu, v. g. ex aspectu rei pulchrae, ex tactu rei blandae, ex gustu cibi sapidi. Haec porro delectatio, si per·, cipiatur ex obiecto non apto de se ad movendam libidinem, ut ex olfactu Horis, auditione musicae, sapore cibi, de se mala non est. Si percipiatur ' ex obiecto carnali, sed non turpi, apto tamen saltem remote ad libidinem movendam, ut ex tactu manus feminae, ex eiusdem osculo, amplexu, quanta sit culpa, expendetur infra n. 600 »). 598. — Divisio. 1° Luxuria est vel consuminata, quando habetur completa act milio membrorum genitalium, cum ejaculatione in viris, cum excitatione plene satiativa in feminis; vel non consummata, quando illum terminum non attingit. 2° Consummata est vel naturalis, seu iuxta naturam, quando fit modo generationi apto servatis nempe omnibus conditionibus ge­ nerationi necessariis; vel in naturalis seu contra naturam, quando fit modo generationi contrario, omissa nempe una vel pluribus ex con­ ditionibus ad generationem requisitis. Porro luxuriae naturalis sunt sex species: fornicatio, adulterium, incestus, stuprum, raptus et sacrilegium. Proprie tamen sola forni­ catio est species in genere luxuriae; nani ceterae conveniunt quan­ tum ad malitiam luxuriae eum fornicatione, cui superaddunt sin­ gulae malitiam specialem extra genus luxuriae, nimirum vel contra iustitiam, vel contra pietatem, vel contra religionem. Luxuriae contra naturam sunt quatuor species: pollutio, sodomia perfecta et imperfecta, et bestialitas. Etenim generatio humana po­ stulat miatuor conditiones, scilicetΛconcubitum duorum,^eiusdem speciei,^diversi sexus, et cum^utriusque organis genitalibus; in qua­ rum prima deficit pollutio, in secunda bestialitas, in tertia sodomia perfecta, in quarta sodomia imperfecta (n. 112). 3° Ratione voluntarii luxuria alia est directe voluntaria, seu in se procurata vel admissa; alia indirecte seu in causa voluntaria, quae, non in se intenta vel admissa, sequitur ex causa voluntarie posita, in qua praevidetur et in qua praecaveri potest et debet. 1 ) AliliuiliiHi-·. _Tht''jli!i:i .im.lj. .m ■ |. I.·. QU |n■ >■ ,,.ν,?,,/, »< ,ΙΙ-t I ιιι;ιι.·|»ιιι1,1 imam nwn|«· ι/im Mtifiibilf m, nuntii Miiprn in textu deflnivhntwî’hltcmui Ktnjfibflnii rt rarnalnii, quallit «*t delectatio veneren nnn eotuunuunta, percepta ex actlbuM hniwrfoctte, puta οχ tactlbUM, aepcetl· bun, etc. Delectationem anonimmatam vorabunt delectat Ionem venereum ipnhis concubitu*. Cfr. SancboCt /><* Matrimonio, lib, 1), dirp. 10, η, I et ύ, LUXURIA GENEKVHM 575 599. — Principia. I. Luxuria directe et plene voluntaria est peccatum mortale ex toto genere suo nec admittit levitatem materiae; adeo ut non .solum act us consummatus, sed omnis delectatio carnalis, extra matrimonium, sit peccatum mortale. Probatur 1° ex S. Scriptura: Eph. 5,5: * Omnis fornicator aut immundus... non habet hereditatem in regno Christi, et Dei »; et 1 Cor. 6,9: «Nolite errare, neque fornicarii, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores regnum Dei possidebunt ». Cfr. etiam Galat. 5, 19,21. Probatur 2" ratione generali pro luxuria tam consummata quam non consummata. Etenim, usus inordinatus venereorum ex se re­ pugnat bono speciei humanae; omnis namque talis usus ex se actum facultatis generativae (sive sit actus consummatus seu cum effu­ sione seminis, sive mera commotio) privat fine suo operis, genera­ tione vel educatione prolis. Atqui talem deordinationem directe seu in se velle, necessario semper grave peccatum constituit; semper enim graviter repugnat dilectioni proximi, quae repugnantia secun­ dum S. Thomam reatum gravem involvit '). Semper autem graviter repugnat dilectioni proximi, quia versatur circa magnum bonum proximi, idest «circa vitam hominis in potentia propinqua»*); seu circa bonum quoddam humanum excellens et commune, (piale est conservatio et educatio generis humani ·). Dicta tum quoad luxuriam consummatam tum etiam quoad non consummatam magis patebunt infra n. 631. II. Etiam luxuria indirecte tantum voluntaria in causa per se navatum mortale; admittit tamen levitatem materiae: ita ut actio inhonesta, (piae levit er tantum commovet libidinem, modo haec in se displiceat, peccatum veniale non excedat. Ratio prioris est quia motus ille et delectatio carnalis est effectus in se malus, et graviter quidem, quia adversatur magno bono proximi, scii, «vitae hominis in potentia propinqua », iuxta dicta sub T: talis igitur effectus sub gravi praecavendus est, nisi adsit proportionata causa permittendi talem <»lT(»rt mn malum. Ratio alterius est, quia effectus malus, (pii praeter intentionem secuturus praevidetur ex causa aliqua, tantum iniputabilis est ad culpam, quantum causa in illum influat, cum ex hoc influxu malitiam suam depromat: atqui dantur actiones, (piae leviter tantum commovent sensum libidinis; ergo (n. 182, 181; Billuart, De temperantia, diss. 5, art. 2; Sporer, Theol. sacram., part. I, n. 691). ') Cfr. MI. «. SS. a. 2. ’) Cfr. S. Th.. Ve/·. 15. D. hac <■ "rt!.. lib. 2. r. I, n. 12 (/’/,. XXXII, <7. 1OO0). verbn potliin rofem· -<-!it<-nthm unilcl S. AugunUni. Alibi S. Aoir. secumliio Mjntuntliu, ιι<ΙΙιιιυη·π> videtur. Cfr. Rfaler. l'rmire· frmj'. 221. 222; llrrooriniiinn (1925). />. 112. 3) Cfr. JnnsM-n. Ui lultr rmdrc lr péril vénérien In />irnii. (1927). p. 27. LUXÜKIA CONHUMMATA SECUNDUM NATURAM 579 'piam liimenJU-jdiis locis (n. 431). Praeterea, si tolerentur in magnis civi­ tatibus. quaedam servandae sunt conditiones, videlicet: 1° lupanaria, tamquam sentina civitatum, in viliori et semota urbis regione relegentur; 2° meretrices sub severa sint inspectione, neque permittantur die ac nocte per civitatem vagari, aut aliter scandalum ingerere; 3° tuta illis servetur meretricium deserendi libertas. Cfr. Salm., tr. 26, cap. 2, n. 94. Quaer. 2" -in fornicarius copulam remet incoeptam abrumpere teneatur. Disp. Aliqui dicunt licitam ι·αμ· copulam perltccn·. tamquam minus malum quam oius abruptionem. Alii, rectius ut videtur, docent eam cn-e abrumpendam : quia ex una parte eius continuatio mala est, ex altera parte pollutio quae sequi­ tur est praeter intentionem neque ergo in peccatum imputatur, quum ex insta causa tolleretur. /i'»! /1 Articulus il. Stuprum. 604. — Notio. Stuprum aliquando sumitur in sensu omnino largo et; improprio pro omni illicito concubitu. Stuprum vero i» sensu proprio, quatenus est, species distincta luxuriae, pot est iterum sumi sensu strictiori vel sensu latiori. Sensu latiori est violatio seu oppressio cuiusvis mulieris invitae, sive sit virgo, sive vidua vel alias corrupta. Sensu strictiori est defloratio virginis invitat». — Violentia potest esse vel physica, vim corporalem inferendo, vel moralis, metum gravem incutiendo (n. 143) ‘). Principium. Stuprum proprie dictum, in utroque sensu, peccato fornicationis superaddit peccatum mortale contra nsTlTlAM. Ratio hauritur ex ipsa illa illata violentia circa bonum magni momenti quale est libera dispositio de actibus potentiae genemtivae; augetur autem iuiustitia si agatur de virgine; quia virginitas aestimatur magnum aliquod bonum, distinctum a bono quod in omni stupro violatur. 605. — Quaestiones. Quaek. 1° ,-bi defloratio~rirginis, ipsa consen­ tiente, sit stuprum. llcsp. Conlror. Phtres affirmant; quia virgo non est integritatis suae ( domina. Communius vero et probabilius negatur; quia unusquisque habet corporis sui dominium quoad usum; unde illo abutendo nulli facit iniuriam. · Si tamen e\ defloratione timeatur dedecus familiae, moeror parentum, et b Quo cummi hi inn· alve canonico mIvo elvIU numotur etupruni. ox I pm» textu kfdn vol ex iurtoporitorum doctrlnn eruendum . Alii atlirmaiit , si sit spes subsidii imnet raiidi ; ex Deuteron. 22, 21, ubi ad mortem damnatur puella, « quia non clamavit, cum easel in civitate ». Sed valde probabiliter negatur, si ipsa quantum potest re­ sistat, et clamando periculum ei immineat, notabilis damni, infamiae, vel nimiae verecundiae: excipe, si adsit proximum consentiendi ;>ericuliim,Nec obstat textus Deuteron.; quia erat praeceptum iudieiale, pertinens; ad indicium externum, in quo puella non clamans consensisse praesume·' batur. Nihilominus prior sententia ut tutior consulenda est (n. 130: Π. A., n. 6). QUAER. -—— Quaer. 3° An liceat feminae vi oppressae semen virile exceptum protinus expellere ne concipiat. Resp, Quidam allirmant ; quia semen per vim iniuste infusum iniustus est integritatis et honoris sui aggressor. Atqui si licet pro bonorum magni vaiorjg conservatione vim vi repellere, et ideo iniusto aggressori, si neccsse . eg^ morfein infenc, licitum quoquo esse debet, ad iniuriosam inatemitaten impediendam atque integritatem suam et honorem tuendum, semen per I*,?' 'rim introductum statim expellere vel frustrare. Porro nihil contra foetum \ forte conceptum committitur, cum probabile non sit statim post copulam unionem seminis et .*M*111111 UU V 1 1UVU1II llilllt'IU lUCIlUlll* UUUUlj’1· IU» IJVIIIUIUlIlh inis. 1Λ1Ο Secundum S. Alfonsum et alios, rectius negatur; quia maior est iniuria contra generationem humanam expellere semen in utero receptum, quam procurare pollutionem; nam in pollutione, solum expellitur ex sole sua instrumentaria, in casu vero nost ro expellit ur ex sede sua finali a na­ tura ad hoc destinata. Si ergo numquam licet vero, ne ad vitam quidem suam tuendam, procurare pollutionem, multo minus licebit feminne expellere semen iure an iniuria exceptum. Ita Lessius, lib. 2, cap. 9, n. 61: Filliuc., tr. 29, n. 100; Carden, in prop. 34 Innocenta XI, η. 39-45; Mer· kelbach, Qu. de Embryologia 1927, p. 43 et 81. Cfr. infra tom. TI, m. 898, ç. 3. Vermntamen femina oppressa certo potest., imo debet, se vertere ac omni modo coitum impedire et abrumpere ne semen recipiat, quamyis illud sit extra vas elTundendum : quia ius et obligationem habet copulam impediendi, et effusio seminis soli malitiae viri adseribenda est (n. 394, q. 1, V. Dicunt; lib. 6, n. 951, dub. 1; Π. A., tr. 18, n. 50) *). l) Pooniw (ferendae Hcntentlao) in Codice lnri>» ruti, contm «tuprntorve «tahitaH hate* In can. 2357-2359. WXURIA CONSUMMATA KBCUNDUM NATURAM 581 Articulus III. Raptus. 606. — Notio. Raptus, quatenus est species luxuriae, est abdu­ ctio violenta personae, libidinis explendae causa. Dicitur: çuatanue est species luxuriar, ut distinguatur a raptu, quatenus est impedimentum dirimeim matrimonii; quo casu eet feminae invitae abductio. matrimonii cum ea ineundi canna (cfr. can. 1074). Dicitur: abductio violenta, porro; violentia potest ©eae vel physica per vim corporalem, vel moralis per metum gravem; deinde potest illata caso give ipsi personae raptat·, sive parent ibus eius, tutori, aut marito, (piorum potestati eubcet, v. g. si. hisce invitis, persona abducatur domo. Perinde est insuper utrum pentona rapta ait femina (quod quidem ordinarie contingit), nupta vel innupta, an vero marculus, puta puer. 607. — Principia. I. Raptus superaddit fornicationi speciale pec­ catum contra iustitiam. Ratio est improbe illata violentia (n. 141). II. Raptus est peccatum a stupro SPECIFICE distinctum. Raptor enim adimit iniuste libertatem, quae est bonum ab integritate carnis distinctum. Unde circumstantia raptus necessario est in confessione aperienda, etiamsi libido expleta non fuisset, aut persona abducta demum libere in peccatum consensisset. 608. Poena raptus. Ex canone 2353: Qui intuitu matrimonii vel explen­ dae libidinis causa rapuerit mulierem nolentem vi aut dolo, vel mulierem mino­ ris aetatis consentientem quidem, sed insciis vel contradicentibus parentibus aut tutoribus, ipso iure exclusus habeatur ab actibus legitimis ecclesiasticis et insuper aliis poenis pro gravitate culpae plectatur. Articulus IV. Adulterium. 609. — Notio et divisio. Adulterium est tori alieni violatio, seu concubitus cum coniuge alieno vel aliena. Dividitur: 1° in simplex, quando una tantum pars est coniu­ gata, altera autem soluta; et duplex, quanto utraque pars est coniu­ gata proprio coniugio. 2° in perfectum, quando intercessit copula; et imperfectum, quando actus fuerunt imperfecti. 582 MB. ΠΙ. Til AIM’. VI. CAPUT HI. Principium. Adulteri uni, praeter peccatum fornicationis aliud in­ cludit contra iustitiam. Ratio est, quia alterius coniugis ius fidesque in matrimonio data violatur. Si ergo uterque adulter est conjugatus, duae sunt iniuriae in utriusque coniugem, in confessione expri­ mendae, Haec iniustitia non tollitur, licet vir vel uxor in adulterium consortis consentiat; quia matrimonium non confert coningibus ius absolutum in corpus consortis, sed exclusorium et limitatum, ut nempe ipsi soli possint illo uti, et ad usus licitos tantum matrimonii; quare coniux nequit alteri ius suum cedere; unde Innoc. XI damnavit prop. 50: «Copula cum conjugata, consentiente marito, non est adulterium; adeoque sufficit in confessione dicere se esse fornica­ tum». Cfr. Salm.. cap. 5, n. 2 et 8; Mare, ». 781 («. 445; 11. A., n. 17). *£***»Χ— Sunt tamen qui putent alterum coniugem notam violatae iuetitiae erga seipsum consensu suo in adulterium auferre posse. Nulla enim, ita aiunt, juris abdicatio necessaria est ut consentienti non liat iniuria; sufficit ut ius jx>ssidcns illud positive non opponat. Sed remanet, ita pergunt, malitia laesae pietatis erga uxorem et, inter baptizatos, laesae religionis erga sacramentum; hinc manet adul­ terium, sed specie diversum ab adulterio non assentiente consorte commino. Cfr. Vermecrscb, De Castitate, n. 313; />c Justitia, n. 142 xy. Actus imperfecti a conjugato commissi cum alia persona et actus contra naturam, rationem adulterii imperfecti induunt; ïdêoque per so qua tales con­ fitendi sunt. Cfr. Noldin, //. 19. De fornicatione sponsi vel sponsae cum aliis, num induat malitiam iniufttitiae, cfr. tom. II. n. 649, y. 2. Articulus Γ. Incestus. 610. — Notio et divisio. Incestus est luxuria inter personas co­ gnatione conjunctas intra gradus prohibitos pro matrimonio. — Ultra incestum naturalem (ratione consanguinitatis vel affinitatis) datur et incestus spiritualis inter personas spirit ualiter cognatas (ratione Sacramenti baptismi) et. incestus legalis inter legalitcr co­ gnatas (ratione adoptionis). Cfr. can. 1076-1080; infra toni. 11. ». 719, 757, 769. 611. — Principia. I. Incestus supra peccatum fornicationis addit peccatum mortale contra 1’LETATEM. Ratio est, quia graviter repugnat reverentiae debitae parentibus et consequenter personis quae proxima coniunctione eis devinctae aut ad instar eorum sunt (n. 48). LUXURIA CONSUMMATA SECUNDUM NATURAM 583 II. Specie inter xe differunt incestus cum cognatis naturalibus, spiritualibus, cl legalibus: quia proveniunt ex radice formaliter di­ versa; imo S. Thomas docet copulam inter cognatos spirituales esse sacrilegium ad modum incestus (η. 450). 812. — Quaestiones. De discrimine specierum. Quark. 1° An in­ cestus cum consanguinea differat specie ab incestu cum affine. Hcxin Control, Alii affirmant; quia consanguinitas et affinitas fun­ dantur in vinculo diverso; prior enim provenit ex vinculo interno scii, ab identitate sanguinis, posterior vero ex vinculo nempe a matrimonio valido sive rato tantum, sive rato et consummato. Cfr. can. 97, § 1. Alii lanicii probabilius negant; quia, ut ait D. Thomas ‘), « persona allinis coniungitur alicui propter personam consanguinitate coniunctam; et ideo, quia unum est propter alterum, eiusdem rationis inconvenientiam facit consanguinitas et affinitas ». Proinde, diversitas originis, una nempe per generationem et altera per matrimonium, solum materialis est; ergo utrobique est irreverentia in consanguinitatem camis suae (n. 149; lib. (i, ». 469). QUAEK. 2° An incestus in diversis gradibus sint eiusdem speciei. l{ II-II, 7. 1ΛΙ. ., 11-11. v. 153. a. 3; »/. 154. «. 11 et 12; cfr. Ellch», «4 Sc-niaMhik dm H. Thomas ron Aquin (1049), p. 109 *w.,' Simrliez. l)r malrim., lib. 9. dijtp. 17. n. 10; Lugi>. l>< Pocn., di*p. 23. n. 8 et 9. *) Ita vellent v. g. Bnllerhil, II, u. 1020; bdinikiilil, I, n. 1031·, 3; Fiintnni, III, n. 22S; W outers, n. 19, Ι,νΧΓΚΙΛ CONSUMMATA CONTRA NATURAM 587 non emitt it nr, esse ex eo capite peccatum grave, cum nulla res alicuius momenti perdatur nec ejaculatio ad talem perditionem ordinaretur tam­ quam aetus imperfectusTCVera ratio gravis malitiae ex hoc desumitur quod homo actu humano complete abutitur ad proprium bonum facultate, iptac primarie ad mannum bonum speciei ordinata cxt; ideoque substantia­ liter ordinem pervertit in re gravi *). Inde sequitur etiam pollutionem tum in viris (etiam in iis qui verum semen non emittunt) tum in feminis esse eiusdem speciei. 2‘\X11C .«rr;in.s ileordinationis ratio desumi posse videtur «u ex xola indebita pcrcentione delectationis venereac consummatae ’). Fruitio enim cuiuscumque delectationis de se mala non est: at mala fieri potest ex du­ plici capiteidvel quia percipitur ex actu deordinato vel^piia percipitur ex actu quidem ordinato sed indebito modo se. ex immoderata concupi­ scentia. Atqui peccatum grave in perceptione delectationis venereae pro­ venire nequit ex secundo, quia iuxta communem sententiam cum S. Thoma ’) talis immoderata concupiscentia veniale non excedit; ergo ex primo, quod redit ad argumentum expositum in textu sc. quod gravitas peccati luxuriae primarie desumitur ex deordinatione actus. 3° Cum pollutio sit intrinsece et absolute mala, numquam nec ad vitam salvandam licita erit. Vnde expresse rejecta est pollutio directe procurata tamquam medium legitimum quo obtineretur semen ad finem analysis medicae peragendae: ita S. Off. 2 Aug. 1929 *); Pius XII Alloc. 8 Oct. 1953 *). 4° Dicitur in textu pollutionem plene roluntariam esse peccatum mortale : excusat enim imperfectio aet us. Quae quidem in subiectis psy^Jjidce turbatis non raro occurrit: attamen tanmuam principium ordinarium > - millateiius ancipi- potest, quod vehemens passio qliaeque excitationes. tiuae praesertim in juventute ad pollutionem deducere solent, suflicienteni libertatem, requisitam ad peccatum mortale constituendum, faciliter aut communiter tollerent *). INDIRECTE voluntaria in causa, secluso periculo ,·»η- sensus. tantinn^Ht^pcccatum. tptanlus rcsCcausae, sine iusta ratione positae, in pollutionem praevisam influ^usT^Riitio est, quia talis nolr lutio non est imputabitis nisi in causa: ex causa e.rgo diineftenila '^T^'est gravitas peccati. Indirecte autem voluntaria est. quae nec in­ tenditur, cuique, dum evenit, non consentitur (n. 181-484). f*"· *) VvrtnMWh. I>r raxlitale, n. 321, 3Ϊ7-3Ϊ8: Merkclbnch, I* nuUitale, q. IV, α. 1: Mnn·. I. n. 702; Lunrji-Pnhixzlnl. /k rtixftZa/r, p. ·) Sir v. jr. Palmieri In opere Itallcrlnl-Pidinlcrl· Il, m. lorj. nui, 1; Oêulcot-SnlMuuUN, 1. r. 397: E*rhbnrh. Oitp. jtiqihiol. throl., ditp. I. nip. I; Tummolo-Jorlo, II, n. 268. ’) Dr Malo, t/. 15. n. 1-2: cfr. ctliun supra n. 61. 11» ·) Λ..4.Λ»’. (1929). p. 190. \ *) J. J. S. (1053), p. 678. ·) < fr. PII XI! Alloc. 23 Mort, 1952 (Λ. Λ. S. (1952). p. 275); Noldln. n. 10. Ktiom J. Jnwicn In V. K.N. (1055) p. 201-212 clrcti librum M. Ortdeon, Fie chrétienne cl Problèmes dc Ia Sexualité (1052) in Indlrrin rclotum docr. S. Off. 3 bin. 1955 (J..I.X. (1955) p. 16); Oritis cjUtolicwi (1952) /». 418-122; Carpentier In Λ’. It. Th. (1955) p. 197-199. II — Λι.ιιτχλ μ I > wins. Thrtd, Mur, H.*-» •L >»< LIB. III. TRACT. VI. CAPUT IV. "X1 Dicitur; excluso periculo ciuimuimi-; si enim tale periculum adest, pre gradu istius periculi cui quis sese sine causa exponit, grave peccatum adesse potat, etiam si pollutio indirecte admissa qua talis love solummodo peccatum coiutt tuat ob levitatem influxus actionis positae. Ilinc: 1° Si actio, ex qua pollutio secutura praevidetur, eius ^periculum proximum adducat seu in illam notabiliter influat, priait r faciunt omnes actus graviter impmiicj, pollutio imputatur ad gravem culpam; nisi talis a< ti<> ponatur ex iusta causa, sine periculo con^-sensus (n. 182, -183). é 2° ‘si actio illa in pollutionem leviter influat seu periculum re4^., motum tantum adducat, pnnit faciunt actus leviter tantum impu, n. 503). 591 4 ^ΜΓΜ.< , Ιί*ί~ ran. m. tijact. vi. caput v. 2° Circa onanismum, cuius specialis malitia inter solutos non raro ignoratur, atque id nonnumquam exprimunt quasi ad minuen­ dum peccatum suum, eo quod sic honori feminae consuluerint. Inter coniuges quandoque, sed raro, creditur licitus ob causam aliquam specietenus cohonestantem. 3° Circa fornicationem ignorantia invincibilis locum habere non 'potest apud Christianos. Excipe forte nonnumquam rudem, qui do·/ctrina Christiana prorsus caret, circa fornicationem eum meret ri- ■-· cibus, vel cum sponsa, (piam brevi ducturus est *). Denique, rustici non raro aestimant best ialitatem minus pec­ catum quam fornicationem, et simile exemplum circa adulterium affert S. Alfonsus in Prax. Conf., n. 39. Notandum propterea hic est, oiiod si ('onfessarius animadvertat poenitentem invincibiliter credere actum quemdam venereum, quem exercet, non esse peccatum, aut non mortale, omnino oportet illam instruere: quia talis ignorantia in materia luxuriae nequit non esse perquam noxia poenitenti, cum luxuria frequentata continuo altiores figat radices, ita ut post modum, cessante ignorantia, admodum diffi­ cilis evasura sit continentia. Poenitens vero, qui sciens gravem ma­ litiam alicuius peccati luxuriae, ignorat dumtaxat specialem eius turpitudinem, aut coniux, qui prorsus ignorat malitiam onanismi, instruendus est, ubi speratur fructus, prout latius exponemus in tractatu de Poenitentia et de Matrimonio. Illud insuper advertere proderit, pollutionem, etsi objective in genere luxuriae maius peccatum sit quam fornicatio, subjective tamen minus esse; quia in ea scandalum abest, et orit ur magis ex fragilitate. Caput V. LUXURIA PROPRIE DICTA NON CONSUMMATA 629. — Notio. Luxuria proprie dicta non consummata est usus inordinatus Venereorum qui ad plenum act nationem membrorum genitalium non pervenit; quaeque ideo ex se non piem· satiat appe­ titum venereum. Dicitur luxuria proprie dicta, ut distinguatur ab impudicitia seu luxuria non consummata minus proprie dicta, (piae consistit in iis quae Cfr. Snlinunt., Ir. 20. cap. II. n. 20-30; Hporor, l)c. inalrim., n. 100, 572; BUluurt, I* temperant,, tlbm, 0, art, 2, append, 1. Ι.ϋλΙΊίΙΛ PROPRIE DICTA NON CONHl'ΜΜΑΤΛ 595 tantum ducunt ad venerem, de qua in sequenti capite agendum est: dum c eonlni luxuria proprie, dicta non eonsuimnala revera consistit in aliqua commotione venerea organorum genitalium, vel et iam in erectione venerea membri virilis vel clitoridis feminae, sed quae non ad suam perfectionem pervenit. Motus autem ille carnalis seu venereus quaedam ad pollutionem ten­ dentia est et, si gravis est, proxima quidem. Ab hac autem erectione interea et delectabili probe distinguenda est erectio pure naturalis, quae ex causa mere physica oriri solet et sine ullo voluptatis sensu habetur: huiusmodi motus est prorsus indifferens. 630. — Principia. I. Motus venereus, etiam levis, directe vo­ luntarius, sive ex eo quod deliberate excitetur, sive ex eo quod plene in eum consentiatur, semper prave peccatum constituit. Probatur eodem modo, quo supra (n. 599) effecimus, omnem luxuriam (proprie di­ ctam) directe voluntariam semper reatum gravem involvere; ex eo quod omnis actus luxuriae quantum in se est, privare natus est usum facultatis generat ivae tine suo operis gravissimo, debita pro­ creatione atque educatione generis humani. Confirmatur autem argumentum praefatum in online ad motus venereos non consummatos triplici modo: 1° cui vetitum est opus aliquod, aeque vetitum quoque est id quod illius operis proprium est; atqui motus venereus seu genitalis unice spectat ad actum generationis; ergo cui sub gravi vetitus est actus generationis etiam omnis motus venereus aeque interdictus est. 2° Omnis motus venereus est motus ex se tendens ad com­ motionem satiati nam, hacque ratione initium quoddam est pollutionis; atqui motus sumit suam speciem et malitiam moralem a tine, causa a suo effectu; ergo motus ad pollutionem huius malitiam participat. 3° Consensus directus in levem commotionem seu delectationem venereum necessario procreat periculum proximum ulterioris et turpioris consensus: atqui etiam quod ex se leve est, iit mortale ob periculum proximum incidendi in mortale; ergo. Accedit prop. 10, damn, ab Alexandro VII: «Est pro­ babilis opinio, quae dicit esse tantum veniale osculum habitum ob delecta­ tionem carnalem et sensibilem quae ex osculo oritur, secluso periculo consensus ulterioris et pollutionis » (n. 415) l). II. Motus venereus indirecte voluntarius in causa tantum erit peccatum, quantus est causae, sine iusta ratione positae, in motum praevisum in/lu.rus. Ratio eadem est ac quae supra (h. 019, 111) *) Cfr. Bender, Piirrihi.i maletiai iu i>rrc luxurior, apud .V. K. St. (1932). j>. 15. ubi (irroglc proluitur doctrina traditional!* et communi^lmn. Tari modo Merkolbach. /** Cu.4 <7 /.uj·,. rd. 3, p. 29 *77. Opusculum quoddiuu contrariam doctrinam tamquam probabilem defendens luwni s. Oftlcll commendo mibtnibenduni fuit « cum c»a quae in opusculi tertia dbfeertationo de jkMVAto bvxiiMll axsoruntur. saltem practice idnt prrloulnsa · (S. Off.. | Maii 1929 tui \rchlep. I Ural.). <’fr. el Ons (Irlmif (1928). p. 177; et (1932). p. 122· do laxa quadnrn wntentla Albert! et \ntonelli. o96 LIB. 111. TItACT. VI. CAPUT VI. data est pro pollutione; quia talis moi ns non est iniputabilis nisi in causa; ex causa ergo dimetienda est gravitas peccati. Unde etiam eadem quae supra l. c. (et n. 620) circa causas pollutionis dicta sunt, valent, servata proportione, pro causis commotionis venereae; dicitur servata proportione, quia motus venereus est quid minus malum quam pollutio; quinimo ponere sim* ratione excusante actionem quaelevem dumtaxat commotionem concitat, nonnisi veniale peccatum est; quia datur levitas materiae in re venerea indirecte tantum voluntaria; quodsi levis commotio proveniat ex actione honesta, consultius est eam non curare (n. 481) ’)· Caput VI. IMPUDICITIA SEU LUXURIA NON CONSUMMATA MINUS PROPRIE DICTA Agemus: 1° de impudicitia generatim; 2° de osculis, amplexibus, et compressione manuum; 3° de aliis tactibus; 4° de aspectibus; 5° de turpiloquio; 6° de lectione obseoenorum. Articulus /. Impudicitia generatim. 631. — Notio. Impudicitia definiri potest: voluntaria inordinata occupatio circa ea quae delectationem veneream producere valent: uti sunt tactus et aspectus inhonesti, colloquia turpia, lectio atque cogitatio de re venerea vel impudica *). Ilie autem notasse lavabit, aliquando in nonnullis hominibus dari appe­ titum quemdam sexualem abnormem, /nrirndo/irm, ut aiunt, sertm/em, vi cuiu» libido non actibus modo recensitis, natura sua ad venerea ducentibus, eod aliis a vita sexuali prorsus alienis excitatur, uti imaginationibus ot actionibus cru­ delibus vel violentis, sive exercendis in alios (nar Tcmprranlia, s) <7γ. ΙΤ-Π. 7. 151, a. I. 0, art. 51, Diro 2". I If /i / · IMPUDICITIA SEI LUXUIUA NON CONSUMMATA MINUS PROPRIE DICTA 597 Hiil»iiK« iit ne action - imimdieoe i>r<> personis lorinulibnn M. Nonnumquam tamen * in personis psyehopat Ilicis (in quibus perversio frequent in * occurrero videtur), culpa Hiibioctiva, ob defectum liljertatia, minui vel etiam tolli poteet. . _ _C 632. — Principia. I. Tactus, aspectus, etsi ili partibus inhone- siis, turpia loqui rei audire, ac id genus alia, secundi m se non sunt^ precata. Ratio est quia obiectum non est de se malum; non enim f. constituit actum generativum sed illi circumstat. Deinde quod seeundum se est peccatum, numquam est licitum; actus autem illi possunt licite fieri, ut omnes concedunt, (piando fiunt sine libidine. * propter aliquam necessitatem aut causam honestam; ergo. Ita S. Thomas, II-II, q. 154, a. I; S. Alf., n. 126; Sanchez, De malrim., lib. 9, disp. 35, n. 2; Salmant., tr. 26, cap. 3, n. 26 et omnes DI). , 7 II. Praefati actus malitiam suam hauriunt es quadruplici fonte: 't 1° ex pravo fine, puta si fiant ob delectationem veneream, quod est mortale; vel ex indiscreta curiositate aut levitate, quod est veniale; * delectatio venerea secutura praevidetur, huius valde excitans est, k'‘~et homo sine, insta causa illam actionem ponit, graviter peccat; ubi vero actio leviter tantum excitans est, leviter tantum peccat, seeundum dicta supra; 3° ex periculo consensus in pollutionem vel commotionem secuturam: uti pariter patet ex supra dictis; 4° ex ‘*^- c~scandalo, quod saepissime adest in tactibus alienis, in sermonibus < obseocnis, etc. Ratio ~patet, quia pravae circumstantiae actum sce — - eundum se indifferentem vitiant. Ita S. Thomas, loc. cit., item De malo, q. 15, a. 2 ad 18; S. Alf., lib. 6, n. 911; Filliuc., tr. 30. iQ. ”· 187; Coninek, De malrim., disp. 21. n. 111 et ceteri passim. III. Periculum libidinis relativum esi tunrpro dispositione ........ . luni^pro turpitudine obtecti, tum SUBTECTI, QUALITATE ACTUS. Dicitur 1° pro dispositione subiecti; prout nempe hic est ^ubes vel impubes, venereis deditus vel venerea abhorret, coniptbxionie ca­ lidae est et pronae ad libidinem, vel frigidae et non proclivis ad impuritatem. Dicitur 2° pro turpitudine obiecti; corpus enim diversi sexus magis movet quam eiusdem sexus (nisi quis ad sodomiam proclivis sit); alienum corpus magis quam proprium; puberes magis movent quam impuberes, naturalia magis quam artificialia vel sculpta. Dicitur 3° pro qualitate actus; tactus enim multo magis movet quain aspectus»); actus diu protractus multo magis quam obiter factus. *) (’fr. < apullinunn-Brrtfiniinn ·. p. 87; N<»lre alterius excepta (n. 417): amplexus aut contactus arcte asTncîT et conïmuafi, praesertim qui contact u partium sexualium fere actus sexuales imitari videntur. "l 637. — Alii tactus. I. Tactus proprii corporis in partibus sexua. >rlibu8: 1° si fiat sine iusta causa sed ex levitate, curiositate vel levi 4**- t /.^sensualité per se veniale non excedit. Est peccatum veniale, etiamsi p-tfiat sine commotione venerea: est enim quaedam impudicitia; graviter tamen tales actus excitare non solent, nisi fiant per longiorem '^tractum temporis praesertim ex forti sensualitate. Pueri autem et 'puellae a tactibus morosis omnino avertendi sunt, ne experientiam veneream precociter addiscant; 2° si liat cum causa rationabili, sine peccato (‘.^t, etiamsi praeter intentionem suboriatur commotio; dum­ modo absit periculum consensus. Veru in tamen nisi causa sit gravis, consulendum est ex amore pudicitiae a tactu quantum fieri potest· abstinere, saltem quando motus vehementes sunt (n. 119, 420, 483). II. Tactus corporis alieni in partibus sexualibus: 1° si fiat absque proportionate causa atque cum mora, vel consulto ex notabili sensua­ litate aut passione erot ica, ordinarie est pereat lim mort ale; quod praesertim valet si agitur de persona diversi sexus; 2° secus tamen si fiat obiter cx levitate vel ludo (n. 420, not. 1; n. 484; Croix, lib. 3, p. 1, n. 902). Notanda, ,J". Idem plerumque est, ^pfoaS gravitatem peccati, utrum quis tactus pcTagaf, an* voluntarie peragi permittat; u traque para peccat, licet una tantum excitetur. *) Vermcerwli. In m/Jilritr. n, 38S Σ 600 LIB. HI. TRACT. VI. CAPÜT VI. 2° Ancillae, icere picturas rei statuas obscocnas, ex curiositate dumtaxat, est mortale si fiat morose et cum passione, Non autem omnes nuditates artistice repraesentatae dicendae sunt obscoenae, sed illae solummodo quae modo depingendi vel sculpendi natae sunt ad libidinem provocare. Nuda, quae obscoena non sunt, aspicere eum seria intentione artistica, culpa vacat. luvones apta instructione educandi sunt, ut picturas et statuas quae nudum repraesentant, sensu artist ico aspicere valeant. Quia tamen plures tali sensu careant, nuda quae facilius venerem excitant publice exponenda non sunt. Pru­ dentia ideo requiritur in invisendis mustus, ubi omne genus picturarum et sta­ tuarum exponi solent. 640. — Quaestio. Quid dicendum de usu pictorum et sculptorum adhi­ bendi in exemplar personas nudae utriusque sexus. liesp. Ille modus agendi licitus est, dummodo denudationes non extendantur ultra necessitatem vel utilitatem atque de cetero debitae adhibeantur cautelae. Dicitur: non ultra necessitatem vel utilitatem: porro, arte periti prae­ tendunt aliquando exempla prorsus nuda artis addiscendae gratia requiri. Quidquid hac de re est, liac ex causa excusari possunt discipuli academiae. quibus tales personae reproducendae proponuntur, quippe qui versentur in occasione necessaria. Dicitur: debitae adhibeantur cautelae, i. e. nec ante nec intra nec post sessionem indecentia eveniant; oratione et honesta intentione serio artis studio incumbendi excludatur periculum consen­ tiendi in delectationes pravas forte orituras. Puellae autem, quae sic a pueritia in oxempln steterint, nec frequenter, sed aliquando tantum in peccatum grave inciderint, haud videntur posse obligari. ut unicum medium lucri vel sustentationis cedant. Parentes vero difficilius excusari possunt, quando tilias simili periculo sine urgenti necessitate exponunt *). *) Cfr. Noldln, n, 57, nota 2; Lanzn-l'idnzzinl. Ik ctuiUalf, p. 218, *) Cfr. Mare, n. 815, Scholionj Prilnunor, II, 695; Odnlcot. »·. 107: Noldltt. »i. 60; I,in:t Quiirteil/uh. (1916). p. 312. Cfr. rthuii Ibidem 1908. p. 530 et eorum narrationem verbis non parum obscoenis ornant: (pii quidem ordinarie trifariam peccant, eo quod glorientur de re mala, magnum praebeant scandalum, et facile delectantur in peccato commisso. 3° Tradita de turpiloquio applicanda etiam sunt sermonibus aequivocis de rebus turpibus et cantilenis obscoenis (m. 126; II. A., n. 9, 10). 642. — Lectio obscoenorum. I. Legere libros, (pii res lascirax seu obscoenas c.r professo tractant, narrant, aut docent, est peccatum mortale, etiamsi curiositatis vel recreationis causa liat. Ratio est. tum «plia tales libri sunt valde libidinis incentivi, tum quia Ecclesia lectionem eorum prohibuit, can. 1399, 9°. Attamen, libri Auctorum, sive antiquorum sive recent iorum, quos classicos vocant, secluso periculo proximo peccati, catenas saltem permitti posse videntur, quatenus forte ipsorum lectio aliquibus vere necessaria .est: quamvis enim similis exceptio in Codice luris Canonici ex antique regulis Constit. Officiorum (25 lan. 1897, reg. 10) haud retenta fuerit, nihilominus eo modo (pio nos eam proposuimus sequi videtur ex iis quae supra n. 183 eç. disputavimus de impotentia (piae ab obligatione legis solvat ‘). Nulla tamen ratione pueris vel adolescent ibus t radendi aut ’) Cfr. Weriiz-Vldnl. IV. /»· Itrbux II, n. 727. nota IUI; VcnnceiMcl). Th. Mor.. IU. ιι. 902. nti'uniciTi \ seu luxuria non consummata .minus propriedicta 603 praelegendi sunt huiusmodi libri, nisi solerti cura expurgati fuerint ; quum pro ipsis periculum vix amoveri possit. II. Libros turpiculos et amatorios legere ex curiositate, secluso proximo turpis delectationis periculo, de se est veniale tantum. Nihilominus, sedulo satagant Confessarii ut hoc, quantum valent, prohibeant iuvenibus, qui ex huiusmodi lectionibus universe ma­ gnam animae ruinam hauriunt (n. -120). Ultra advertendum est, libros romantieos saepe per se vetitos esse propter grave damnum, quod legentibus inferunt; in ipsis enim virus, quanto minus patet, tanto magis nocet. Quamvis enim non aperta impu­ dicitia scateant, animum ad profanos amores incendendo obtenebrant, a Deo alienant, et vehementer ad malum inclinant, ita ut facile in infandas libidines ruant, et pertinaciter in ipsis perseverent. Porro huius damni saepius rei sunt patresfamilias, quippe qui teneantur hos improbos li­ bellos e manibus liliorum eripere; quod, si non faciant, a culpa excusari nequeunt, nec causam deinde habent querendi, si filii studia utilia negligent et despiciant ; hi enim delectabili Romanticorum lectioni assuescendo alios libros proficuos legere postea fastidiunt et horrent; sicque remanent rudes, et vitiosi evadunt. Ita scitissime S. Alf. in Append, dc prohib. libr., cap. 1. >i. 9. * SCHOLION PRO PR AXI 643. — Concludimus tractatum sapienti monitione, qua S. Alfonsus etimdem concludit in 11. A., n. 3-1: «Sedulo hic advertendum, quod in hac materia sexti praecepti oportet, quantum possibile est, omnem adhi­ bere severitatem, cum in re tam labili nulla cautela umquam nimia existi­ mari debeat, et plures opiniones, quae speculative loquendo sunt proba­ biles. in praxi improbabiles evadunt. Hinc Confessorius, ubi periculum poenitentiam inspicit, licet actionem, quam illi vellent perpetrare. decerto peccato mortali damnare non valeat, tamen nullo modo permittat. Hoc medici animarum est, praesertim respectu eorum, qui in vitio turpi ha­ bitum in praeterito habuerunt ; his enim non solum proximas occasiones vitaro, sed etiam remotas opus erit; alias, ob fragilitatem contractam, semper in idem recident, eum in Ime materia, ad quam homines naturaliter proni sunt, de facili a minoribus ad ulteriora mala ipsi progrediantur ». C.* Akhtnvh-Pamks'. ThoJ. \tof. · I. TRACTATUS VIL DE VII ET X PRAECEPTO S. AIL, lib. 3; H. A., tr. 10. • Non furtum fartes... Non concuptuca «Io­ nium proximi tul. non Hcrrum, non ancillam, non bovem, non æUnuin, nec omnia quae illlus Mint · (Ex. 20, 1.'». 17). 644. — Materia huius tractatus. Uti supra (m. 565) in principio tractatus de V praecepto iam expositum est, in VII et X praecepto praecipitur servare iustitiam commutativam circa bona fortunae. Justitia autem in genere est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi; et dividitur in generalem et particularem, haec autem iterum dividitur in distributivam et commutativam, quae inclinat personam qua privatam ad reddendum debitum seu ius suum alteri personae (pia privatae idque ad aequalitatem rei ad rem. Notionem et divisiones iustitiac in tractatu De Virtutibus in genere sufficienter explanavimus (m. 289 eg.); restat ut hic de no­ tione et divisione iuris dicamus. 645. — Notio iuris. Vox iuris triplici sensu sumitur: 1° Okie-_ CTIVE, pro eo quod iustum est, lustum autem dicitur omne jd quod niteri secundum aequalitatem est debitum, quatenus ad ipsum est *v-· ordinatum tamquam suum, dominio libertatis possidendum. Dicitur :eecundum aequalitatem, ut nempe ius habens habeat omne id quod ei debetur. Hinc tria ad ius concurrunt: osse ad alterum, esse alteri debi­ tum, esse alteri debitum secundum aequalitatem. 2° Subiective, pro relatione subiecti intellectualis ad aliquod obiectum tamquam ad suum, vel pro fundamento huius relationis: hoc ultimo sensu ius est facultas legitima et inviolabilis aliquid ha­ bendi vel agendi rei omittendi aut alterum obligandi ad aliquid facien­ dum vel omittentium. In hoc sensu dicitur aliquis uti iure suo, tueri ius suum, etc. luri autem in uno correspondet in altero obligatio non impediendi eum, quominus iure suo utatur; vel praestandi id iid quod ius habet, r 606 LIB. Hl. TKACÎT. VII. 3° Causative, pro eo quod ius cum obiective tum subjective Sumptum causât et regulat a. v. pro lege. Ab hoc iure pendet ius primo et secundo modo sumptum; quod enim aliquis habeat ius ad aliquid et quod quis alteri ius suum debeat, id emanat a lege sive naturali sive positiva; et ultimo quidem a lege aeterna, ita ut lex aeterna sit ultimum fundamentum omnis iuris. Omne enim ius ordinat aliquid ad aliquem, tamquam dominio libertatis possidendum; talis autem ordinatio est ordinatio naturae intellectualis ad ftonern, quae quidem ordinatio necessario fundatur in ordinatione universali et suprema ad bonum supremum seu in lege aeterna *). — De iure hoe 8W1HU sumpto dictum fuit in tractatu de Leijibux, n. 130*7/. 646. — Divisio iuris. Ius sive objective sive subjective sum· ptum, prout hic potius consideratur, duplex est quatenus correspondet iustitiae generali aut iustitiae particulari*. Tus correspon­ dons iustitiae generali est ius iurisdictionis, de (pio sufficienter pro scopo nostro actum est in tract, de Virt. in genere (n. 290), in tract, de Legibus et in tract, de quarto Decalogi praecepto (w. 561 xq.). — lus correspondons iustitiae particulari iterum duplex est: unum quod refertur ad iustitiam distributivam, alterum quod refertur ad iustitiam commutalivam. De iure servando ex iustitia distributiva pariter sufficienter egimus, in tract, de Virt. in genere (n. 291) et in tract, de quarto praecepto (n. 561 sq.). — Restat ergo ut dicamus de iure iustitiae eommutativae seu de utre stiucte dicto seu rigoroso, (piod definiri potest: facultas moralis, qua alicui competit aliquid in commodum suum proprium et exclusivum. jH· Porro ius stricte dictum in duas species, scii, in ius in re et tui ad rem. l^J^re e-st illa facultas moralis, (pia aliqua res iiiiniedinlt aliçui (ievjncta est., ita ut hic directe aliquam dominationem circa eam exercere possit, uti v. g. proprietarius, usufructuarius; hoc ius vocatur etiam dominium. Tus ad rem est facultas nioralis, qua alitui res nonnisi mediante alia persona nobis devmcfa est, ita ut liaw"^ obligetur ad aliquid praestandum, v. g. ad debitum solvendum. Ex hac autem divisione iuris etiam divisio tractatus nostri desumitur. 647. — Divisio tractatus. In hoc tractatu agendum est de prae­ ceptis virtutis iustitiae eommutativae servandis circa bona fortunae. Quum autem praecepta seu obligationes Imius virtutis omnino correspondeant iuribus, ideo prout iura sunt diversa, etiam praecepta iustitiae diversa sint oportet. Distinguuntur autem iura iuxta dicta 1 ) Cfr. 1. 7· -1» Iure Italico ^.^'’ctliim supplementum tractatus nostri edendum curavi n P. Giuseppe Pnlombo (.’.89. It. sab th *“ Iulo: La Irgiidazionc ilaUana in rrlazionr al ΓΠ Oomandamcnto coi· im'apprndior tuti Matrimonio Conronlalario. Supplrmrnlo alia Theologia Morali* di Arrtny»*lhvnrn, Mnrlettl. Torino (939. Sed - opivculum hucusque nondum acoommodntiiin init novo Codlol drill. publicato anno 1912; quare . ’4t*5«ariw articulos novi (’odiris In margine citari’ solemus, 1’tllc eet Supplementum Xoci Iuri* italici I| Jqrln editum (1912). A ί^νΛ-e-T <<*'*· Pars prior. De iustitia commutaliva quatenus versatur circa iura in re. Agemus: 1° de ipso iure in re; 2° de laesione huius imis; 3° de iuris laesi reparatione seu de restitutione. SECTIO I. DE IPSO IURE IN RE 649. — Divisiones. Ius in re seu dominium, ut etiam vocatur, supra, iam definitum, dividitur in dominium plenum seu perlectum et dominium non-plenum seu imperfectum (n. 487). Uti ox supra dictis (n. (546) sequitur, hic solum sermo est de dominio pri­ vato seu humili, seu baeto quod vocatur, non do dominio alto quod habet potestas civilis in bona subditorum, quo potest de iis, quantum necessitas vol utilitas pu­ blica poscit, disponere (expropriâtio). Dominium enim altum non tam dominium proprietatis est quam iurisdictionis, quum sit dispositivum in bonum commuer; quapropter potestas publica ius alienandi bona civium exercere nequit, nisi cum debita compensatione, in quantum fieri potest. ^4. 1° Dominium plenum seu perfectum est ius in re primarium et perfectissimum et de quo omnia alia iura in re sunt participa­ tiones quaedam. Definiri autem potest: ius de aligna re intra limite» —» lenis quovis modo pro libitu disponendi. Complectitur igitur rei Oproprietatem, eiusdem^ usum et ’/fruitionem perfectam; sed intra limites legis, u\ est, servatis iis quae lege ex iustitia obligante quoad exercitium iuris statuta sunt, quin tamen inde aliquid iuris in alium transferatur. Sic aut ipsa facultas ius suum exercendi ali­ quando restringitur (v. g. quoad minorennes), aut modus exercendi suum ius (v. g. quoad vicinos) ‘). *) Cfr, WufTi-liK-rt, /Λ tuirl,, !, n. 50; Vnlouibo, l. c,, ι>. I ct ί-Ι , Q ^CZ/3)->**<-■ i '· 609 DE OBIECTO ET SUBIECTO DOMINU 2° Dominium non-plénum seu imperfectum opponitur dominio pleno, atque illud est, quod, aliqua ex iis facultatibus, quas domi­ nium plenum secuni fert, caret.— Est duplex: a) dominium dire­ ctum seu nudum, quod constituitur sola proprietate rei, sine eius usu et fruitione, est que proinde ius desola substantia rei disponendi; l>) dominium INDIRECTUM seu utile, quod in solo usu magis minusve perfecto vel fruitione consistit, sine eiusdem proprietate ‘)In iis quae sequuntur, praesertim agemus de dominio perfecto vel saltem de dominio directo; scii, in cap. I de eius obiecto et subiecto, in cap. II de modis illud acquirendi; dein, in cap. III. quae­ dam adiiciemus in specie de dominio utili seu de iure in re aliena. Caput I. DE OBIECTO ET SUBIECTO DOMINII Articulus I. Obiectum dominii. Agemus: ln de obiecto dominii in genere; 2° de quodam obiecto in specie, de dominio scii, in proprii ingenii foetus. § I. - Obiectum dominii in genere ’). 650. — Obiecta dominii (piae ordinarie bona vocantur, triplicis sunt generis: 1° bona externa; 2° bona interna, sc. hominis vita, membra, potentiae, actiones; 3° bona mixta, (piae sunt honor et fama. 651. — Principia. I. Bonorum externorum homo plenum do­ minium habere potest; eorum vero reapse dominus est, quae legitimo titulo acquisirit. Deus enim ab initio omnia sub hominis posuit di­ tione, ut patet ex Gen. 1, 28, 29 et ex Psalm. 8,8: «Omnia subiecisti sub pedibus eius». Quae (pium ita sint, bonorum externorum dib hint <|U(W dominium ut Ilo conn'd un t. a iurteycHtte voeiinlur iura in rr aliena. Tennluuii dominium utile ab Ikdcni licallcdum communiter reliditur. *) Palonibo, /. r., y. 10. 610 MB. nr. TRACT. VII. PAHS I. SECTIO I. CAPUT 1. visio licita, imo post lapsum primi hominis, etiam necessaria evasit. Hinc homini dominium privatum competit, legitimis utique titulis acquirendum; quia titulo deficiente omnia communia essent. Quinam sint isti tituli, dicetur in cap. sequ. *). II. Bonorum mixtorum homo plenum dominium habet: honor enim et fama propria industria comparantur vel saltem augentur. Potestas autem disponendi de hisce bonis saepe altiori lege re­ stringitur. III. Bonorum internorum homo partim dominium plenum, partim dominium utile tantum habet; habet dominium utile tantum eorum bonorum, quae ab ipso non sunt distincta, uti vitae, mem­ brorum, etc.; habet dominium plenum eorum quae ab ipso pro­ cedunt sc. actionum naturalium et su per naturalium. 652. — Quaestio. .1« homo possit habere dominium alterius homini». Resp. Disl. Dominium directum, negative; (plia homo nec suiipsius dominium directum habet. Dominium utile, allirmative; quia homo habet dominium utile cor­ poris sui, ergo potest illud in alium transferre. Pude: «) iure naturali potest homo alteri se vendere quoad dominium utile, seu quoad operas suas, etiam in perpetuum; b} per se loquendo, iuri naturae non repugnat ea servitus, seu is status subieetionis perpetuus, quo quis pro alimentis te­ netur omnes operas suas alteri praestare, attamen legi christianae minus conformis est. Quoad poenas canonicas ob venditionem hominis cfr. can. 2351 ’). § II. - Dominium in proprii ingenii foetus. Agimus tum de operibus litterariis vel musicalibus, tum de operibus artificialibus, tum de inventione artium mechanicarum. 653. — Principia. I. Ex haec statuenda sunt: 1° Ante divulgationem auctori rei inventori competit plenum domi­ nium suorum operum vel suarum incentionum. Etenim, cum ex iure naturali res fructificet domino suo, uims<|nis<;u<> ius strictum habet in fructus industriae suae et ingenii sui; nihil enim homini magis proprium est, (piam sua industria suuimpie ingenium. iure naturali Inde sequitur auctorem alicuius libri ius strictum habere, no quis manuscript um suum iniuste subripiat. et, se invito, in lucem edat; qui b (’fr. Enc. Qufiiiniur^inin anno, 15 Mali 1931 p. I !» I ). Quomodo qiinnlnni bona non ptiwlnt ηιιΙμή.·<· dominio prlvutn, vIm Bnvdlhu 5 Mull 1888; En·’. CrtA. 20 Nov. 1890. DE OBIECTO ET SUBLECTO DOMINII 611 veto i J. J.S., XXIV (1932). />. 72; qua de re fu*o et docte Fvrretti. apud Jpo/Jimirix (1933). p. ■■■■■ 654. — Omnis homo capax est dominii, etiam infantes et amentes, quia ad hoc sufficit potentia ex se capax utendi re ut sua, quamvis illa per accidens ligata et impedita sit. De dominio autem filiorumfamilias, coniugum et Clericorum sunt speciales difficultates, quas modo discutiemus. De dominio Religiosorum sermo erit in libro V. § I. - Dominium filiorumfamilias ’). 655. — Filiifamilias vocantur liberi utriusque sexus ex legitimo matrimonio orti vel légitimât i, qui etiamnum sub parentali pote­ state sunt ·). Principia. I. F il iusfamilias dominium directum acquirit omnium bonorum quae ei insto titulo obveniunt. Ratio patet; non enim secus ac alii dominii est capax. lustus titulus autem est v. g. donatio, haereditas, emptio, contractus de opere praestando etc. 5t<«4r Unde: 1° Contraiiustitiam peccant parentes, qui ea quae filiis dono dantur, sibi arripiunt*! 2° Dominium mercedis ex labore, nomine proprio suscepto, ad filium pertinet, sed fleri potest ut ratione victfis%t vestitus accepti inercîMcin*hpatri reddere teneatur; si autem nomine patris laboravit, merces Huic 'n"c debetur ‘). l) Cfr, Palombo, /. c.t p. 11. 3) Palombo, /. c„ p. 11-13. 3) Distinguuntur fili! 1° in legitimo» et Illegitimo». Legitimi mint filii concepti aut nati rx matrimonio valido vol putativo, nlsl parentibus ob sollemnem protensionem religioenm vel mi· Mpptum Ordinem sacrum prohibitu» tempore conceptioni» fuerit usus matrimonii aiitra contracti. Ita ex lurv canonico (can. 1111), quod unire competent est In materia li^gitimitatl» inter chriitU· no», quum legit Imita» filiorum pendeat a legitimi tute Ipsius matrimonii. Effectue tamen drlla* «e para biles subsunt potentat! civili. Filii illrgilhni hunt omnes alii; et dividuntur in nalumlr» et epuriog, prout parental tempon? conceptioni», praegnationis aut nativitati» habile» exstiterint ad matrimonium vel non; naturale» trgitimantur per Hubec<|iicns matrimonium; alii aliquando per dispennitionem super Impedimento «latam, aut saltem per roscrlptum H. Pontifici» legit I· mari possunt, ut fu»lu» exponitur muo loco in tract. de Matr. (fo/n. II, n. 877). Per rescriptum potestati» rivlllh. Iure civili i Resp. Dist. 1" Filius minorennis, qui in domo paterna habitat, et a patre sustentationem accipit, iuxta plures generatiin non potest; quia^, debet vieissim patri obsequia et operam reddere, secundum conditionem status sui. Excipe, si notabiliter plus laborat quam fratres, sine compen- t satione, Alii tamen sentiunt filium etsi minorennem extraneo non debere esse deteriorem ideoque per se, detractis expensis sustentationis, de cetero mercedem exigere posse; nisi explicite vel implicite ei renuntiaverit vel omnes filii simul vel successive aequali modo laborent, ita ut exigens mer­ cedem plus aequo acciperet ex communi haereditate, vel tandem filius titulo pietatis occurrere debeat necessitatibus familiae *). liuaestiflL_flûl· venda videtur iuxta usus locales receptos, nisi ius positivum intervenerit. 2° Filius maiorennftrefrrto potest; quia sui iuris est, et ideo operario conducto non deterior. Quod si ex pia reverentia a patre non petierit, l) <‘fr. Suppi., ii. 2 et 3; DuynsUv, n. 82*/. — lurv ilalico vide novum Codicem civilem anni 1912, uri. 321. Cfr. l'idnmbo. I. r. *) ( fr. Mcrkvlburh. II. u. 177; .V. R'. St. (1937), p. 358; (1910). p. 147; et quoad lua nvcrUnilicum p. 210. | — | ~~| ή 614 «>/ <34c_ £ — —, - LIB. III. TRAGI’. VII. PARS I. SECTIO I. CAPUT 1. potest clam accipere; debet tamen tum· detrahere victum, vestitum, etc. a patre percepta (n. 188, sub III, 511). Sin autem labor illitis aliunde iam iusta mercede compensaretur, v. g. haereditat is augmento per aequalem · fratrum laborem, aut λ-ictu et amictu sibi praestito, ius ad mercedem non haberet (Marres, loc. cit., n. 31). » QUA Ell· 1° An filius censeatur renuntiari usuifnictuij ad quem ius habet, si, eo vidente et tacente, pater fructus sibi percipiat. Rcsp. Negat., generatim loquendo; quia plerumque metus revorentialis obstat quominus filius facile reclamare possit ; unde, quamvis sinat patrem fructus percipere, propterea iuri eos percipiendi ac de iis dispo­ nendi nequaquam renuntiare censetur (Salmant., tr. 13, cap. 5, η. 47). § II. - DOMlNfUM CONIUGUM ι). 657. — Praenotandum. Bona coniugnm sunt : 1° Communia, quae pactis nuptiidibusiuit statuto legis in societatem perfectam vel imperfectam conferuïlfnr^ 2° Propria, quae non in communitatem inferuntur, sed quorum dominium apud unum ex coniugibus manci. Haec in aliquibus re­ gionibus subdividuntur in bona dfiïafiiï, quae marito conceduntur, * ad onera matrimonii sustinenda, et paraphernalia, (piae uxor praeter *I uro rOrnano bona communia solummodo adorant ex paeto speciali; iure galbeo et pluribus aliis iuribus modernis viget communitas legalis, vi cuins coniugum bona fiunt communia, nisi aliter ante matrimonium stipulatum fuerit. Ita iure gallieo, hispanieo. necrlandico; non ita iure italien, in qup sponsi pouunl ante nuptias inire communitatem non quidem bonorum, sed fructuum ex ipsi * provenientium; secus vero bonorum communio non habetur. 658. — Principia. I. Dominium bonorim ctiMMγνιγμ est penes utrumque coniuqem, administratio autem inarTto debetur. Coniuges igitur habent condominium rerum communium; quare coniux qui, altero rationabiliter ϊηνΤΓο * bona communia dissipat, i us str i < 11 mi consortis violat i de otiue ad restitutionem tenetiq·. 11 inc, si uxor dillicultates metuit pro restitutione obtimmda, potest occulta uti compensatione, ut sibi et liberis quantum opus est consulat *). *) Cfr. Suppi.. ». I-II: Suppi, (irrui., n. 1-13; Ituvu-tce. η. Λ3 (.'>1)»;. ('<*/. ilal., <». 1,’illxj. Palombe, I. r., p. II. Haec valero videntur quomodocumque luridlce condominium conlugum explicatur, ttfre ut condominium lurix ronuini, I. ··. pro parte Indivisa, hîvo ut condominium iuris gornianlal an­ tiqui, ita eo. ut uterquo dominuM sit totiux. In utroque enim <·οχη alteruter Ius suum exercere debet respectu Imbito luris alU-rlux; td hoc non fxiclL contra Illud hw agit. Idcoquo Onntm luditinni commutativum iwccat. Ita Duynstoc, n. 58. Aliter van Gotcl in Shulitn, XXXVII. p. 136110. qui In ultimo ciwu obligat innem luHtithic negat, Utile naumtit Swivnn, n. 74. • DE oniKCTO ET SUBLECTO DOMINII 615 Ita etiam Marres, lib. 1, n. 69; Mare, η. 870; Noldin, n. 373; Eorstmann, n. 26 B (n. 511). II. Bona propria paraphernalia pleno jure sunt sub dominio wgorie; administ ratio est rei apud eam vel apud maritum prout lex patriae statuit. Bona propria uxor acquirere potest vel donatione, vel haereditate, vel alio insto titulo. Bona etiam, quae, adhibita rei familiaris sufficienti cura, singulari industria vel labore extraor­ dinario sibi comparat, vel quae sibi reservat ex concessis sibi a viro pro vestitu, oblectationibus, sustentatione familiae ad certum tem­ pus, etc., ad propria revocanda sunt. III. Bonorum dotalium, ubi habentur, dominium directum or­ dinarie est penes uxorem, dominium utile et administratio penes ma­ ritum, ad communes usus familiae. De his autem consulantur iura patriae. Nota. De peccatis coniugnm contra iustitiam confer infra n. 721. 659. — Resolutiones. 1° Uxor ius strictum habet ad suam liberorumque statui eorum congruam sustentationem ex bonis dotalibus .vel VjJ-coinnuinilms accipiendam; illam ergo propria auctoritate sibi conîpArare '^7'potest, si maritus negaret vel aegre admodum concederet. ' Praeterea necessaria sustentatio pro conditione sua etiam uxori superstiti ex pietate debetur. Quare, ubi coniux superstes inter haeredes legales non numeratur, siquando praevideat se a marito neglectum iri. eam que sustentationem aliunde non habituram, potest, propter mutui adiutorii officium, clam sibi providere pro tempore futuro ‘). Attamen, quantum fleri potest, curare debet ut post mortem suam summa, quae residua erit, ad haeredes mariti redeat. Confer n. 660. 2° Non peccat uxor subducendo aliqua, vel compensationis causa, si vir est prodigus: quia vir tunc facit uxori iniuriain, partem ipsius pro­ fundendo ; vel pro victu, vestitu, ceterisque sibi aut familiae necessariis, de quibus viri saepe minus recte indicant, et quae frustra ab illis pete­ rentur (h. 511. 519). 3° Uxor potest ex bonis communibus expendere, si maritus absens vel insanus est; quia tunc ad illam spectat administratio domus; imo potest etiam ex eis erogare quod necessarium indicat ad grave damnum familiae impendens avertendum (n. 541). 4° Neque illicite agit, si, inscio marito, aliqua modica accipiat vel i-xpendat, (piae facile ac certo maritus concederet, si rogaretur; quia, cum uxor non ancilla, sed socia sit, in ipsam non convenit obligatio petendi *) (kmiunetlo inter roniniro*. Inter jwirentc*. et filloe. toni nretn «rt. ut bona unius quodam· modo «Int bona niterhw. t’ndo consequitur. uxorem et filios n»»n peccare contra iuMltiiun. quando tn quae bibi ex pletote doivent ur. et n marito aut parentibus ncKnntur. clam *il>i vindicant. Ita DI), communiter. Quoad hw Italicum do luribim uxori* mipeiwUUs atque portione eius legitima cfr. art. 5KI .·*/»/. 616 LÎB· ΙΠ. TRACT. VII. PARS I. SECTIO I. CAPUT I. licentiam ad singula, sed illa libertas in sumptibus modicis videtur esse ius ad decentiam conditionis suae pertinens. In bis tamen et similibus ca­ vendum est ne uxoribus habenae laxentur, cum propensae sint ad iura sua plus aequo extendenda (Salin., /r. 13, cap. 5, n. 52; Lugo, disp. 16, sect. 6, n. 65). 5° Potest quoque uxor ex bonis communibus, vel ex fructibus dotis, quaedam in parva munera, in honestam recreationem, in eleemosynas aliaque pia opera impendere secundum consuetudinem mulierum loci et conditionis suae, etiamsi bona propria habeat («. 510). 660. — Quaestio. An fas sit uxori, invito marito, ex bonis communibus aut e fructibus dotis subvenire necessitati parentum suorum, vel filiorum ex alio matrimonio susceptorum. Resp. Affirm., si propria non habeat; quia iure naturae tenetur ipsa eis succurrere, et maritus consentire ‘). Debet tamen in hisce eleemosynis moderationem servare, m* cum propriae familiae detrimento liant. Idem permittunt ei DI), erga fratres et sorores, si sunt pauperes; quia, sicut maritus t eneretur iure naturae fratribus suis subvenire, ita et uxor (n. 512; Less., cap. 12, η. 88; Lugo, disp. 16, η. 71, 72). § III. - Dominium Clericorum *). 661. — Species bonorum quae ad clericos spectant. Clericorum bona tripliciter distinguuntur, videlicet: 1° Patrimonialia, quae ipsis obveniunt ex quacumque causa profana, sicut laicis, e. g. haereditate, testamento, donatione, industria. 2° Quasi-patrimonialia, seu industrially, quae acquirunt tamquam stipendium ob functiones sacras, sed non ex iis quae con­ stituunt dotem beneficii. 3° Beneficialia, quae proveniunt e dote benefica. Dotem hanc constituunt sive bona ipsius beneficii, sive certae et debitae praestationes alicuius familiae vel personae moralis, sive certae et voluntariae oblationes. ad beneficii rectorem spectantes, sive iura stolae intra fines taxae dioecesanae vel legitimae consuetudinis, sive chorales distributiones, exclusa tertia parte, si omnes reditus beneficii choralibus distributionibus constent (can. 1410; cfr. et can. 395, § 1). Ex modo hoc ampliori quo Codex dotem circumscribit, sunt qui concludunt extra terras Missionum vix dari officium paroeciale quod non simul sit verum beneficium. Cfr. Wernz-Vidal, lua II. n. 141; Vermeersch, Einterne luri*t II, n. 743. — Attamen non liquet officia quae ante Codicem non erant beneficia, ipso facto beneficia constituta fuisse. Videtur potius intervenire debere actue M Ita quoque I1W Gallic.. ari. 205. Ius Holland.. art. 370, quoad parentas et av(MU Ia.·» Germanic· quid MtntmU. vldo 1001. 1) Cfr. Palumbo. /. r.. p. 10. DE OBIECfO ET KUBIECTO DOMINII 617 Epieeupi qui eu in beneficia erigat, annectendo in perpetuum certes reditiu of­ ficio. Cfr. can. 145, 146, 1409, 1410 »). Porro, bona benelicialia vocantur: a) necessaria, quae suflicjunt honestae sustentationi Clerici, l 11 uic autem ea omnia pertinent, quibus indiget ad propriam personam fa­ miliamque domesticam decenter sustinendam in victu, habitatione, etc.; item ad exhibendam hospitalitatem, ad moderatas recreationes atque donationes; quae omnia differunt tum pro dignitate personarum, tum pro locorum ac tem­ porum circumstantiis. Quapropter, cum nihil certi in hac re determinari valeat, mensura congrua indicio timoratae conscientiae relinquitur (Life. 4, n. 182). b) Parcimonialia, quae Clericus sibi^£X beneticialibus ad con­ gruam sustentationem pertinentibus compared, frugalius vivendo quam vivere potuisset (w. 490; lib. 4, n. 185). c) Superflua (piae, demptis necessariis et parcimonialibus su­ persunt. 662. — Principia. I. Extra controversiam est, Clericos habere do­ minium perfectum bonorum patrimonialium et quasi-patrimoniai.ium. Ratio quoad posteriora est, quia recipiunt illa tamquam sti­ pendium; sed de ratione stipendii est ut transeat in dominium operarii. II. Insuper Clerici Beneficiarii plenum habent dominium bonorum beneficialium ad congruam sustentationem necessariorum. Constat: 1° ex lure Canonico quod pluries decernit beneficiarios in poenam alicuius delicti vel negligentiae fructus beneficii non facere suos (Ita can. 729, 2°, 14 75, 2403; cfr. etiam Cone. Trid., sess. 26, cap. 1 ref. et sess. 24, cap. 12 ref.). Ergo qui in illam poenam non incurrunt, faciunt fructus suos; sed fructus facere suos idem est ac dominium illorum acquirere; et quidem dominium etiam utile, (pium quoad necessaria ad congruam sustentationem nulla restrictio apponatur. 2° Ex ratione: reditus beneficiales dantur in modum stipendii pro­ pter laborem beneficio adnexum: «beneficium enim datur propter officium »; sed stipendium, ut diximus, transit in dominium operarii. III. [ilgnjlicendum est de bonis parcimonialibus; (pium oriantur ex bonis ad congruam sustentationem necessariis. Imo, «etsi Cle­ ricus alia bona non benelicialia habeat, libere uti frui potest fru­ ctibus beneficialibus (pii ad eius honestam sustentationem sint ne­ cessarii ». Ita can. 14 73. Accedit ratio: iustum enim est, ut, (pii *) <‘fr. quoquo AUffUMtllie. Cr. - l. 620 LIB. III. TRACT. VII. PARS I. SECTIO I. CAPUT II. sivo ex Eccleeiae praecepto, superflua erogaro in causas pias, quo nomine etiam pauperes veniunt; tandem intentio fundatorum probat quidem pium eorum vo­ tum, nequaquam vero contractum. Haec tamen responsa nequaquam sunt in­ victa. Spectata probabilitate huius etiam secundae sententiae, eoiicludiinos gravissimam illam obligationem restitutionis sine certo fundamento im­ ponendam non esse (n. -192: lib. -1, ». 183; Bened. XIV, De Syn. lib.", cap. 2). Quaer. 5° A» pensiones, a Guberniis hodiedum Sacerdotibus benefi­ ciariis assignatae, bonorum ecclesiasticorum inifolem induant. Resp. Affirm., ubi dantur in compensationem bonorum ecclesiasti­ corum olim direptorum, uti in Belgio obtinet. Constat ex Declarationibus S. Poenitentiariae 19 lan. 1819, 19 Aug. 1821, 9 Ian. 1823. Verum, cum tenues sint istae pensiones, si Beneficia alios reditus non producant, quaestio de superfluis esse nequit. — Idem dicendum videtur de supple­ mentis, quae in iisdem regionibus tribuuntur a Communibus; quia ex de­ creto Gubernii solvuntur, et ob eamdem rationem; quapropter censentur veluti pars eiusdem pensionis. Non vero accensendae sunt bonis ecclesiasticis pensiones illae quae non ex pacto cum Ecclesia et in compensationem bonorum ecclesiasticorum, sed ex mero beneplacito gubernii clericis solvuntur; uti aliquando fit sive ipsis parochi* sivo coadiutoribus parochorum sive Clericis qui senio vel valetudine confecti munus suum resignarunt. Tales habendae sunt pensiones quae clericis solvuntur in Hollandia, exceptis iis tractibus, qui tempore, Conventionis anni 1801 S. Se­ dem inter et Galliam initae, ad regnum Galliae pertinebant (cfr. Sweens, De hot., 2, n. 78). Caput II. MODI ACQUIRENDI DOMINII 664. — Per modos acquirendi dominium intelliguntur titulem causae, ex se habiles ad conferendum dominium. Alii sunt primaen; quibus dominium datur, quin ab alio iam^lomino constituto trasmit- Λί, tatur; praecipuus est occupatio; alii dcriSviZTrt^jjujbus rei cuiusdam dominium iam constitutum transit ab uno in alium, ut traditio qua vi alicuius contractus dominium unius in alium transfertur, et suc­ cessio haereditaria. Agemus in sequent ibus articulis: 1° de occu­ patione; 2° de accessione; 3° de traditione; 1° de praescriptione; 5° de successione haereditaria. MODI ACQUIRENDI DOMINII 621 Articulus I. Occupatio *). 665. — Notio. Occupatio est apprehensio rei, quae in nullius est dominio, annuo'~iifam"su ;iin*Tacten. 10. Cfr. Suppi. Holi., n, 12: Duynstw, n. 141 (145), 332 (355); Suppi. Germ., n. 22; Corf. ttal., n. 923 #r/. 3) Cfr. Palombo, /. r.. p. 10. (»22 l.IR. HI. TRAIT. VII. PARS I. SE(T!<) 1. CAPUT 11. Contra vero, feme iam captae ant inclusae, nt aves in aviario, pisci» in piscina, aliaeque ferae silvestres in vivario vel silva eirenniclaiwa, cum in libertate naturali non amplius sint, suumque occupatorein habeant, huius subsunt dominio. Si vero custodiam evaserint, ita ut difficilis sit earum prosecutio, naturalem libertatem suam recuperasse censentur, ac consequenter alterius occupantis fiunt. II. Animalia mansuefacta, quamdiu mansionem suam vel ndeundi consuetudinem relinent, sub prioris domini dominio manent. * Ratio sumitur ex eo ipso, quod manendo vel redeundo sub eius ma· nent potestate. Non licet igitur per fraudes efficere ut aufugiant, A./. - c..vel impedire quominus ad dominum revertantur. III. Animalia mansueta, sire domestica, quantumvis aberrent, semper manent sub dominio domini sui. Ratio est, quia mimquam nativam possident libertatem. mZ Ergo per se non licet ea capere vel occidere. Non autem peccat· contra iustitiam, qui animalia domestica, v. g. canes, occidit, ne sibi noceant, vel animalia quae rebus suis nocent, v. g. gallinas, columbas; licet enim se suasque res defendere a damno. Ut autem haec liceant, requiritur ut: «) damnum alio modo praecaveri nequeat, b) damnum, quod avertit, pro· portionatum sit damno quod alteri infertur. Ut insuper occisorum corpora retinere liceat, requiritur ut iustam pro damno iam illato compensationem praebeant (Marres, lib. 1, η. 223). 869. — Resolutiones. 1° Columbae, si, deserto proprio, alterius in­ colant columbarium, huius limit. Non licet tamen eo consilio uti fraude v. g. inclusione. Si sine fraude fiat, v. g. dando columbis suis meliora et copiosiora alimenta, commodius instruendo habitaculum, quamvis forte peccetur contra charitatem, non tamen laeditur iustitia; quia sic agens utitur iure suo. Ceterum consuetudo est consideranda: nam quibusdam in locis moris est, ut omni arte alienas columbas allicere liceat (Less., lib. 2, cap. 5, η. 28; Lugo, disp. 6, ». 42, 44). 2° Columbis aequiparant nr phasiani, quos dominus tenet in praedio suo, ubi libere circumvolant. Phasiani sub dominio domini manent, qunmdiu mansionem suam retinet: ideo furtum committit, qui eos subripit. 3° Examen apum, quod ex alicuius alveari evolavit, tamdiu vins est quamdiu in conspectu ipsius manet, nec est difficilis eius prosecutio. Secus fit primo occupantis (Less., ibid., η. 32). 670. — Quaestiones. QUAER. 1° J» peccent venantes aut jiixntnlM contra legis prohibitionem. Hesp. Plerique 1)1). censent leges, quae veniam Gubernii requirunt ad venandum aut piscandum, vel venationem et piscationem prohibent certo anni tempore vel certo genere instrumentorum, ne ferae consum­ mantur aut nimis minuantur, per se non obligare sub gravi culpa, cum res 0'23 MODI ACQUIRENDI DOMI Ml non videatur ense tanti momenti; imo eas «altem ex consuetudine esse pure poenales (n. G05, til l; lib. 1, η. 145) *)· \tt.hihmi, legeH quae foet\mim animalium respiciunt, facito in roii*ririitia obligare possunt *); idquo sive ex intentiniie k*p>lato!i>, sive naltein indirecte, ex natura rei, quatentia bonum commune carum observantiam postulat-Vtloc i.ftile obtinere potest, si secas intégra aliqua populatio induetriosa luero notabili, ox piscatione v. g.. careret. In tali va*ii obligatio ex genere suo etiam gravi» oriri potest li;iiusnio
  • i ^icnipe grave damnum frugmus inferant, si intendant vena­ tionis custodes laedere, si cum damno familiae suae periculo carccris vel mortis eo exponant (n. 004). contra justitiam qui renatur in fundo aut piscatur in /lumine, in quo alius ius privativum habet renandi aut piscandi, sire quia dominus, sive quia illud ius pretio conduxit. Rcsp. Communiter hodiedum affirmatur, quia ius illud venandi et QUAER. 2° .1» pwcd f*·λ. tXS piscandi quod laeditur, revera ius strictum videtur. Te ne t u r igitur ad restitutionem, non quidem ad restituendam feram captam, (huius enim dominus factus est), sed ad restituendum tantum, quanti moraliter aestimatur spes seu ius capiendi feras illas, quo legitimum venatorem privat, necnon damnum, quod forte infert domino fundi, si propter furtivas venationes pretium locationis minuatur. Ceterum damnum communiter non est notabile; deinde, si domini vel legitimi venatores non soleant ultra poenam exigere solutionem damni, censendum est eos sola poena contentos esse. Ita Lehmkuhl, η. 108-1; Marres. I. ». 228; Mare, n. 879. Quaer. 3° .In dominus fundi capere possit feram ab alio occisam. Jlesp. Negat.; (piia, quamvis dominus fundi ius habeat prohibendi Λ4*· ne alter in fundo suo venetur, fera tamen occisa occisoris est. 1 fonmius autem ius habet ad compensationem, si venator dSSmum intulerit, v. g. sata conculcando, segetes sternendo. In pr.ixi. qui feram nanciscitur, sine scrupulo eam tenere solet. § IT. - 671. — Bona, (piorum Inventio ’). dominium inventione acquiri potest, sunt: 1° thesaurus, qui est vetus quaedam depositio pecuniae, vel alterius rei mobilis pretiosae, cuius dominus ignoratur, nechumano modo iam nosci potest; 2° bona derelicta, quae (piis abiecit animo non amplius illa possidendi ♦); 3° bona meantia, (piae relicta sunt ’) Cfr. etiam notiis in ··. II. b Cfr. V. K.X. (1927), p. 341. Aliter Vvnncerech. Epi/. I. n. 100, qui putat a can. UW.qoft recipiuntur leges civiles de contractibus, attento can. 20, pro materia do thesauro Invento nor mam debere assumi, tamquam a lege lata in similibus. Verum nimia videtur dlsparlUvc; atque insuper, can. 20 tunc tantum adhibendus videtur, ubi norma exuritur; sed lus naturale In ra*u nostro sufficit, 3) Cfr. Cod. cir. it., a. 758. Iuxta Buereranl. II. n. 887. Gury-Tuinulo nun iüIIh tails lex n consuetudine generatim ml sola bona immobilia n*Htriiign>dn videtur, saltam ante ludlcb x«· tcntiiun. — De venis metallicis et similibus cfr. (\ it., a. I lu et 117; Vermcerach. Π. 39$ <0: Mcrkclbach, II, n. 209. MODI ACQUIRENDI DOMINII 623 dominum tenetur cum ea morali diligentia inquirere, (piam rei valoiwe— meretur ’)· 673. ^^.Quaestiones. Quaer. 1° An inventor rei perditae, domino non com parente, possit illam sibi retinere. Resp. Affirm., modo inventor omnem debitam diligentiam adhi­ buerit ad dominum inveniendum, atque, spectatis circumstantiis, non amplius sperare potest fore ut dominus comparcat, puta ob longitudinem temporis elapsi, ob loci distantiam, etc.; quia ius na­ turale tribuit hominibus dominium rerum eo solum fine ut illis utantur. Quando ergo moralitcr impossibile evadit ut res ad eorum usum perveniat, illa tamquam domino carens fit nullius, et redit ;uL.primaevum ius naturae, atque ideo fit primo, occupantis sine ulla obligatione. Inde sequitur, eo usque rem vel pretium servari debere; quia dominus rei dominium retinet quamdiu illa potest in manus eius redire (n. 603; II. A., n. 69) *). Quaer. 2° Quid vero agendum, si tamen dominus compareaf, postquam res fuit consumpta, vel in usus pios impensa. Dist.: Si res impensa vel consumpta fuerit, cum spes non supereVat dominum inveniendi, nulla restitutio facienda est. Si ve.ro speg adhuc afiulgebat, res restituenda est; nisi vel 1° res bona fide consumpta sit, quin consumens ditior evaserit ; quia tunc deest culpa theologica; vel 2° pauper aut locus pius bona fide rem iam prae­ scripserit; quia praescriptione tunc dominium irrevocabile vere acquisivit (n. 590; II. A., n. 69). Articulus II. Accessio s). 674. — Notio. Accessio est ius acquirendi incrementum, quod rei cuiuspiam adjungitur. Alia est naturalis, (piae iit sola natura operante; alia industrialis, (piae fit per industriam hominis, sive solani, ave una cum natura 4). 675. — Species. 1. Ad naturalem accessionem referuntur: 1° Nativitas, sive foetura animalium, qua, quidquid ex ventre, (pii l) 3) 3) ’) ('fr. (‘fr. ( fr. Cfr. DuytiMtoo» n. 113 (117); Ani. Law and Praced.. p. 88, 07, 14. Supplcm. German., n. 23; Cod, civ. ί/α/.. a. 713*718, Palombo, /. r.. />. 17. Supplcm, German,, n. 21; Cad, ifaZ., a, 934*;. VtXO’V" .»— (»26 LIB. III. TRACT. VII. PAILS I. SECTIO I. CAPUT II. in alicuius dominio vel usufructu est, nascitur, hoe ipso ipsius est. Nec refert quod animal ex alieno mare conceperit (n. 191). 2° Fructificatio, quando fundus producit fructus sine industria humana. Pro eorum dominio valet principium: res fructificat du­ mi no. 3° Alluvio, (piando ab alluente fluvio aliquid terrae latenter ct paulatim adiicitur fundo cuiusdam. Huius incrementi dominium domino fundi statim acquiritur. Quodsi non paulatim, sed repentino fluminis impetti pars fundi unius avulsu iungatur fundo alterius, non est proprie dicta alluvio, ac pars illa manet prioris domini, nisi hic tempore a iure praefinito hanc fundi sui partem vindicare omi­ serit (n. 495). II. Accessione industrial! generatim applicanda est regula: « Accessorium sequitur suum principale ». cum obligatione tamen domino accessprii solvemft huius valorem; nisi autem accessorium facile (uvêlli possit. . _ Ad industnalem accessionem reducuntur: 1° Adrunctio^ quando re^jiliena materiae, alicuius adiungitur, puta per inclusionem, v. g. gemma aliena annulo meo; item per intexturam, scripturam, pi­ cturam (n. 497). 2° Inaedificatio, cum quis vel in fundo proprio ex materia aliena, vel in alieno fundo ex materia propria aedificat. — Obtingit aedifi­ cium domino fundi, ex quacumque demum materia aedificatum sit. facta tamen debita compensatione. Alioquin dominus fundi, in quo alius mala fide aedificavit, potest alterum cogere ad aedificium tol­ lendum; ceterum, etiamsi alter bona, fide aedificari!, dominus fundi nullum tenetur damnum pati, si ipse non sit in culpa. Quid vero ultra statuat ius civile, quisque videat in patriae legibus *) (n. 500). 3° Plantatio, et satio, ut si quis plantam propriam in solo alieno, vel contra, plantam alienam in solo proprio posuerit; et idem de semine sparso. — De hisce idem fere est iuris, quod de inaedificalione, scii, quidquid plantatur aut seritur, obtingit domino soli (n. 501). 4° Specificatio, (piando moraliter nova species seu forma con­ ficitur ex aliena materia, v. g. ex panno alieno vestis, ex metallo vas, ex ligno supellex vel statua. — Si res utiliter reduci nequeat ad materiam pristinam, et specilieator bona fide egerit, nova species fit specilicatoris, solvendo pretium materiae; sin autem materia multo plus valeat quam labor, dominus materiae novam speciem Vir. Suppi., n. 13; Duytpitiv, n, 117 (150); C’Jp 678. — Principia. I. Praescriptio acquisitiva legitime compléta confert irrevocabile doiyiyium, etiam in foro conscientiae. Ratio est, quia per dominium altum potest Respublica, ob bonum commune, dominium et ius ab uno in alium transferre; atqui bonum publicum ita exigere constat ex causis gravissimis, ob quas praescriptio acqui­ sitiva, suadente iure naturali, et praeeunte aliquomodo iure gen­ tium ‘), iure civili introducta est; nimirum: 1° ne passim dominia diu et fere semper incerta manerent, et possessores continuo timore tenerentur res possessas iterum amittendi; 2° ut praeciderentur, coque facilius finirentur lites quae alias innumerae et immortales essent, si post quanticumque temporis possessionem possent domini a possessoribus bonae fidei res suas repetere (n. 517). X II. Conditiones ad legitimam praescriptionem necessariae sunt: 1° res praescripti bilis sit, seu praescribi non prohibita; 2° possessio continuata per legitimum tempus; 3° iustus titulus; -1° bona fides. De hisce singulatim quaedam disseremus. 1. Res praescriptibilis. 679. — Praescribi ea omnia possunt, quae obiectum dominii esse possunt, nisi lege sive civili sive canonica excluduntur. Dicitur: quae obiectum dominii c*8e po**unt. Hinc v. g. a perconta privat w praescribi ea tantum possunt, quae in dominio privato esse valent, non ergo ree publici* usibus deputatae, ut viae publicae, plateae etc. — Lego civili solet ex­ cludi praescriptio inter coniuges vel contra bona minorum vel interdictorum a parte tutoris, etc.1). — Quae lege canonica excludantur, exponemus in § 111. Cfr. Lehinkuhl. I, n. 1091. 2) Cfr. Suppi, et DuynMrr. /. c.: Ium a. 2941 x////. .-V MODI ACQUIRENDI DOMINII 629 2. Possessio continuata per legitimum tempus. 680. — Possessio ad praescribendum requisita debet esse pos­ sessio animo dominativo eaque continua, seu moraliter non inter­ rupta, usquedum tempus a iure determinatum effluxerit. Dixi 1° possessio animo dominativo; quae habetur in detentione physica rei cum animo rem ut suam habendi, etiamsi forsitan desit per­ suasio dominii. Non ergo sufficit animus possidendi tamquam depositarius, colonus, usufructuarius etc.; sed debet detentor velle possidere nomine proprio. Dixi 2° possessio continua seu moraliter non interrupta. Porro prae­ scriptio interrumpi potest: a) naturaliter, quando post praescriptionem inchoatam una ex substantialibus conditionibus deficit, v. g. bona fides, possessio; b) civiliter, si ab alio iuste moveatur super rem. In hisce casibus possessio praeterita nihil amplius valet, ita ut tempus de novo inchoari debeat. Praescriptio autem etiam suspendi potest, quando se. ob superveniens impedimentum non currit, sed sublato impedimento continuatur. Suspensio praesertim locum habet, si quis ob impedimentum iuris ius suum prosequi in indicio non potest. Videnda autem sunt iura patriae. Dixi 3° usquedum tempus a iure determinatum effluxerit. Quantum autem tempus postuletur, lector videat in iure patrio, nam varii codices diversa pro diversis rebus t em poni statuunt. Generatim bona immobilia longum tempus (20 vel 30 annorum) requirunt, mobilia breviori tempore praescribuntur‘). Notandum porro est, quod si res aliena a pluribus successive possessa fuerit, ultimus possessor ad praescribendum computare potest omne tempus, quo ah aliis bona tide detenta fuit, etiamsi eam a paucis diebus habeat quando praescriptionis tempus completur *). 3. Iustus titulus. 681. — Titulus est causa, ex (pia rem acquisivimus et possi­ demus ; titulus iustus, quem praescriptio requirit, est causa de se habilis ad ius vel dominium transferendum. Talem requiri ex eo patet quod sine eo non potuit, possessio bona tide inchoari. Distinguitur autem triplex: 1° coloratus, quando revera inter­ venit titulus alias halnlis^sed ex vftm occulto nunc invalidus, v. g. si venditor reipsa dominus non sit, idque ignoretur; 2° praesumptus, oh diuturnitatem temporis, (pio (piis rem possedit, iura praesumunt *) Do ncqiiieltiiino proprietatis sino tcmi>ol*in intermedio, ex soln possessi one, cfr. Duynstcc, n. 130 (118); /»x Ponti/. (1925), p. 10; CW. it., a. 1153, 1157. 1091, ‘) Cfr, (W. it., (i, II Id, 630 LIB. III. TRACT. VII. PAKS I. SEUl’lO I. CAPUT II. causam habilem intervenisse, licet haec ob temporis «liuturnitatem MP K * nec <’es*fi nal’ nec ill* e"iiri possit, et forte etiam non praecesserit, 5 < ita ut in hoc casu diuturnitas suppleat defectum tituli alias requisiti; 3° existimatus, (piando ex adiunctis prudenter creditur adfui^c, 7 α<<>ts* d® ^ac^° uon <-*· Requiritur et sufficit titulus coloratus (piando lex ipsa exigit titulum, uti saepius obtinet; suflicit titulus praesumptus vel arittimatus, (piando lex nullum titulum exigit (n. 505). i 0 , Titulo iusto opponitur vitiosus, qui ex_natura sua non est do*'· minii translativus, v. g. contractus locationis, conductionis, com/f'" iov % depositi. Porro titulus vitiosus praescriptioni perpetuo obstat; «.'ό -irL- ' quandoquidem dominium alterius demonstrat. - — I. Hona fuies. 682. — Bona fides est conscientia seu existimatio sincera, qua (piis judicat rem, quam ;>08sidet, non esse alienam vel -fiaUeit' rem juste possidere *). Hinc bona fides habetur quoties quis sine peccato possidet. Supponit, uti patet, semper titulum justum. Vo­ catur saepe bona fides theologica, quia ea est (piae sine culpa theo­ logica deesse nequit; et distinguitur a bona fide iuridica, (piae ea est quae iure requiritur. Bona fides theologica a< I ·» m n em pr; 1 e s criptionem, tam inchoan­ dam (piam continuandam, omnino necessaria est. Quamprimum enim haec bona fides cessat, oritur obligatio rest ituendi. Ita insuper de­ finitum est in Concilio Lateran. TV, cap. -11. Cfr. etiam can. 1511 ^JJnde dispositiones iuris civilis, in quantum bonam fidem aut non exigunt, aut solum in principio possessionis, aut statuunt bonam fidem praesumi, malam esse probandam, pro foro conscientiae vim nullam liabent, et vehit merae actionis denegationcs sunt habendae. Nihilominus advertendum est fidem solum venialiter malam, ortam ex negligentia inquirendi solummodo leviter culpabili, praescriptionem non impedire, ut deducitur ex Coneil. Lateran., ubi damnatur sola fidimortaliter mala (n. 511). , 683. — Quaestiones. Quaer. 1" A» dubium obstet bonae fidei, do» sequenter praescription i. Resp. Dist. Affirm., si dubium antecedat possessionem; tunc non licet dubia fide inchoaro possessionem, neque praescriptionem. Qui igitur ab initio dubitat num res sit sua an alterius determinati, si diligenti inqui­ sitione instituta dubium vincere nequeat, rem pro rata dubii dividere *) Cfr. Lega, /h Judiriin, I, h, 201; Ponlij, (1032), //, 203, MODI ACQl IREN HI DOMINII 031 debet a u tem lex nullam bonam fidem requirit, mala fuies anteees· ... - lijrivili mm iinrri. neque pro ......... ·\1<·ιη·> neque pio foro interno seu conscientiae; non pro foro externo sicut nec auctori nocuisset in tali foro; neque pro foro interno quum ipse per totum tempus bona fide exstiterit *). 2" Si successor bona fide tempus requisitum compleverit tciupus propriae possessionis iungendo tempori possessoris malae fidei, est qui putet eum in conscientia praescribere posse quando lex nullam vel solam initialem bonam fidem postulat *). Ratio praecipua est quia in nulla tem­ poris parte habuit conscientiam rei alienae ideoque talis praescriptio non est in favorem iniquitatis. Sed obest quod iungendo tempus anteces­ soris tempori propriae possessionis, illud suum facit ideoque pro illa parte *‘i «· moblllbu* prcthwl* cfr. hifm r<>/. II. n. 1078, tinta I; [un Punhf. (1026), p. 124. 631 m ■<, 4,^/y Ci»; LIB. III. TRACT. VII. PARS I. SECTIO I. CAPUT IL Ex hisco sequitur, nracscriptiones breviores iuris civilis circa res stipradicla» 11011 ν!>Ι('η* i11 conscientia, si currunt contra Sedem Apostolicam ve) personam moralem ecclesiasticam, (juaenam habeantur personae morales ecclesiastiiv, docent can. 99 et 100. 2° Quoad beneficia ecclesiastica: si clericus (pii beneficium pos­ sidet, probaverit se in eiusdem beneficii possessione pacifice per in­ tegrum triennium fuisse bona fide, etsi forte eum titulo invalido, dummodo absit simonia, beneficium ex legitima praescriptione ob­ tinet (can. 1446). 3° Quoad actiones iudiciales, actiones in contentiosis, tum reales tum personales, exsfinguuntur eodem modo ac tempore quo de aliis bonis vel iuribus sub 1° dictum est; actio vero de statu personarum numquam exstinguitur (can. 1701). ,v 9 _ Actiones -generatim triennio exstinguuntur; excipe actiones circa delicta S. Officio reservata, quae e ean. 1555, § 1 suam habent normam. Insuper, actio iniuriarum nno anno, actio ob de­ licta qualifleata contra VI et VII divinum praeceptum gwiwçueiinw, ob simoniam vel homicidium decennio perimitur. Cfr. can. 1703'). Nota. Quamquam iure naturae iam requiritur, Codex in can. 1512 adhuc expresse statuit bonam fidem per tofum tempus praescriptionis necessariam esse, — icc*· Λ*·*-) Articulus F. Successio haereditaria *). 688. — Notio et origo. Successio haereditaria est modus acqui­ rendi iura per successionem in locum aliening defuncti. Radicatur in iure naturali, iure positivo determinando. Radicatur iu iure naturali, quatenus est ultimum et legitimum inri» dominii privati complementum, quod postulatur praesertim a l»ono familiae, ad cuius bonum dominium privatum specialiter ordinatur; et sic, tamquam nec» sariunt pro bono familiae, mediato postulatur ab ipso bono communi totius com­ munitatis. Confirmatur quia, ex adverso, successione haereditaria non obser­ vata, mox omnia bona societati civili cederent quae tamen nullum ius in ipsa *) De effectu prai*scriptionis actionis crlmlnnlis cfr. cnn. 1701. Do tempore n ipto currit t>n>r scriptio contra actionem sive civilem sive criminalem cfr. can. 1705. Cfr. ctlnm can. 1470, | I, 3°. de exstinctione luris patronatus per praescriptionem; can. 1725, 1°. ile Interruption,* prs, scriptionis per citationem aut cx eo quod piu-ti-s sponte In iuiliclmn venerint; can. 2233. 2il<> de non Inltlircndn poena ob delictum Icjritlme praescriptum (cfr. loin. II. n. OBI. 111). *) Cfr. Palumbo. I. r., /». 22. MODI ACQUIRENDI DOMINII 035 viudicare potent; imo cum nummo damno ordinis sociali* sponto collcctivinmiw nasceretur. — Eat tamen Huccetudo liaondi tarin iure positivo complenda, ob inccrtitudinea de modo et limitibus suecCMioniM, quae nccua haberentur. Confirmatur ab Eue. (/uailragi miho mino 25 M.iii 1931, 1931, p. 193. Modus succedendi. Duplex habetur modus acquirendi dominii occasione successionis haereditariae; potest enim aliquis rem acci­ pere sive tamquam maeres sive tamquanulegatarius. Haeres succedit in universalitatem bonorum defuncti, vel pro toto (et est haeres universalis), vel pro quota parte (et est haeres particularis); lega; tarins autem succedit in aliquam rem determinatam. Porro haeres constituitur sive'^per ultimam voluntatem defuncti (successio per testamentum),4sive absque tali ultima voluntate se­ cundum dispositionem legis civilis (successio ab intestato). De utro­ que seorsum agemus; dicenda autem de legato, cum tantum testa­ mento condi possit, adiungemus iis quae de successione per testa­ mentum trademus. § I. - Successio per testamentum. Examinabimus: I” notionem et formam testamenti; 2° testandi facultatem; 3° aditionem et repudiationem haereditatis; 4" resolutionem testamenti; 5" eius­ dem exsecutionem; (1° substitutionem; 7° legatum. Punct. I. Notio et forma testamenti ‘). 689. — Notio. Testamentum est ultima voluntas, qua quis rem nullum constituerit, ad haeredes pertinet i · stamenti exsecutio. Exsecutioni mandandum est testamentum quumprimum moraliter fieri potest. Exsecutio porro debet fieri omnino iuxta voluntatem defuncti: si vero de ea dubium sit, secundum mentem testatoris rationabiliter prae­ sumptam. Curet etiam exsecutor ut observet praescripta iuris patrii circa confectionem inventarii, obsignationem bonorum, etc. Tandem, exsecutione facta, tenetur exsecutor rationem exsecutionis suae reddere: praeterquam de iis, quae testator forte iussit erogari secreto (n. 936, 941). Illud quoque notandum est, impensas factas ab exsecutore, muneris sui adimplendi gratia, ex bonis haereditariis solvi debere: nullum enim tenetur damnum pati. 698. — Exsecutio piarum dispositionum. 1. Voluntates fidelium facultates suas in pias causas donantium vel relinquentium, sive per actum inter vivos, sive per actum mortis causa, diligentissime impleri debent, uti sequitur ex natura rei et diserte etiam statuit can. 1514. ') Cfr. Suppi, (fall., n. I7U9, 51. Holi., n. Ili, 17. 50; Dnynatcc, n. 365 (388); Suppléai. Gorm., n. 3R; Cod. a, 679; Pnlnmbo, /. c.t p, 26. 2) Cfr. Suppi. Gnll., n. 50; Holi., n. 18. 19; Duynetco» n. 301 (381); Supplrjn. Gcrni.. n. 54; Cocf. ttoL, ci. 700; Puhunbo, L c., p, 20. MODI ACQUIRENDI DO.UIMI 641 II. Hae voluntates servandae sunt, non tantum quoad facul­ tatum istarum desii nat ioncm, sed etiam quoad modum eas admini­ strandi ct erogandi, salvo tamen iure Ordinarii hac io re. Sequitur iterum ex natura rei, iuncto can. 1511. Ill. Ordinarii iura et Officia hac in re spectant aut omnem ul­ timae voluntatis piae exsecutionem aut casum quo clericus vel re­ ligiosus bona ad pias causas fiduciarie accepit. 1° Circa omnium piarum voluntatum exsecutionem Codex haec statuit: a) Ordinarii sunt exsecutores omnium dispositionum ad pias causas. Cfr. can. 1515, ÿ 1. Ordinarius est exsecutor natus; potest tamen etiam alius delegari aut ab Ordinario aut a testatore. Ordinarius est aut. Ordinarius loci aut Superior maior in religione clericali exempta, pro subditis suis. Cfr. Vermeersch, Epit. iuris, I, n. 836. b) Ordinarii vigilare possunt et debent, etiam per visitationem, ut piae voluntates impleantur (can. 1515, § 2; cfr. etiam can. 1192, 2318). c) Alii exsecutores delegati debent, perfuncti munere, Ordinariis reddere rationem (can. 1515, § 2). d) Clausulae, huic Ordinariorum iuri contrariae, ultimis volunta­ tibus adieetae, tamquam non appositae habeantur (can. 1515, § 3). 2° De clerico vel religioso qui bona ad pias causas fiduciarie accepit, haec statuuntur: a) Debet de sua fiducia Ordinarium certiorem reddere, eique omnia istiusmodi bona seu mobilia seu immobilia indicare: Ordi­ narius autem debet exigere ut bona fiduciaria in tuto collocentur et vigi­ lare pro exsecutione piae voluntatis (can. 1516, § 1 et 2). b) Si donator vel testator expresse et omnino haec prohibuit, clerico vel religioso fiduciam acceptare non licet (can. 1516, § 1). c) Si bona alicui religioso commissa sunt attributa loci seu dioecesis ecclesiis, incolis aut piis causis iuvandis, Ordinarius iste est loci Ordinarius; secus est Ordinarius eiusdem religiosi proprius (can. 1516, § 3. Cfr. et can. 1550). Nota. Dicta etiam valent pro actibus inter vivos, uti patet ex cano­ nibus citatis. Qui autem legatum vel donationem ad causas pias sive actu inter vivos sive testamento, etiam per fiduciam, obtinuerit et implere negligat. ab Ordinario, etiam per censuram, ad id cogatur. Tta can. 2348. 699. — Commutatio piarum dispositionum. I. Ultimarum volun­ tatum reductio, moderatio, commutatio tieri non dehet nisi ex iuxta et npcess^ria causa (can. 1517, § 1). II. stal icae 1" cesseril Talis reductio, moderatio vel commutatio reservatur A po­ Sedi; nisi: fundator hanc potestatem etiam Ordinario loci expresse eon(can. 1517, § I). Cfr. et Comm. Cod. Int. Il Iillii 1922; ubi 642 LIB. III. TRACT. VII. PARS I. SECTIO I. CAPUT II. declaratur in tali casu ob imminutos reditus Ordinarium valere re­ ducere onera Missarum (A. A. S., p. 529); 2° exsecutio onerum impositorum, ob imminutos reditus aliamve causam, nulla administratorum culpa, impossibilis evaserit. Tunc etiam Ordinarius, auditis iis quorum interest, et servata, meliore quo fleri potest· modo, fundatoris voluntate, potest eadem onera aeque imminuere. — Missarum autem reductio semper Sedi Apostolicae unice competit (can. 1517, § 2). Cfr. infra tom. II, n. 221. Punct. VI. Substitutio. 700. — Substitutio est vocatio ad haereditatem eiusve partem, in locum haeredis instituti. Duplex est : 1° Directa, quando substi­ tutus haereditatem consequitur immediate, sine ministerio haeredis primo instituti; v. g. si testator dicat: Haeredem constituo Catum; si vero Caius haeres non erit (quia forte nolet, aut non poterit), Titius sil haeres mens. 2° Indirecta, quae etiam fideicommissaria dicitur, quando substitut us, non immediate consequitur haereditatem eiusve partem, sed per ministerium haeredis primo instituti, qui ius suum in tertium trasferre iubetur; v. g. si testator dicat: Caius est haert* * meus; volo tamen ut moriturus haereditatem meam relinquat Titio. Fideicommissum ergo est substitutio indirecta, qua haeres immediatus obligatur haereditatem totam, vel illius partem, vel rem certam, suo tem­ pore in alterum transferre. Unde, si haeres primo institutus, a quo ius debet in substitutum transferri, haereditatem non adeat, evanescit fidei­ commissum, nisi causa pia substituta sit. — Fideicommissum in iure ci­ vili multarum nationum irritum declaratur; nihilominus hoc in casu fidei commissa ad causas pias valent et obligant ‘). Punct. VII. Legatum2). ><701. — Legatum est dispositio testamentaria, qua determinata res vel pecuniae summa ex haereditate alicui directis ad eum verbis adtiicffur. Dicitur: directis ad eum verbis, ut distinguatur a tidecommisso. Dependet a iure civili utrum legat uni immediate t ransferat_(lominium in legatarium, ita ut hic habeat ius in re, an solum haeredi obligationem imponat dominium transferendi, ita ut legatario im*) <‘fr. Suppletn. Gull.. n. IG; Holi.· n. 15; DuyiiHtee, n. 353 (376); (form.. n. 32; Cotf· tfol.. non lam wiqiin nd !2um, nod wupw nd Ium irradam do lure drill eumcndns i*«nc. Itn <»x Iciro 10 Oct. 1919, a. 17; Cod. ilal., ο. 5fl5*/. Nota* nd a. 742 euiXMwdonom tnutuin flori uxquo tui «uxtinn irradam. Pnhunbo. I. e., p. 2S «·/ defuncti; tandem, in horum defectu, reliqui consanguinei collaterales gradu propiores. Magis particularia lector requirat in iure patrio. Huius ordinis ea generalis regula est, ut gradu propiores succedant, exclusis remotioribus; personae autem in eodem consistentes ordine simul ad suc­ cessionem vocentur. Ut porro definiatur in quantum quisque succedat, recepta est di­ stinctio successionis in capita, in stirpes, et in lineas. 1° In capita succeditur, si tot fiunt partes aequales, quot sunt personae succedentes, v. g. quando tres sunt filii legitimi eiusdem matri­ monii, haereditas dividitur in tres partes aequales. 2° In stirpes, si plures iure repraesentationis succedentes eam ac­ cipiunt partem inter se dividendam, quam ille habuisset quem reprae­ sentant. Est autem ius repraesentationis ius accipiendi haereditatem, quam defunctus ascendens habiturus fuisset ; sic liberi iure repraesenta­ tionis intrant in locum parentum, ut nempe tantum capiant ex haereditate, quantum parens habuisset, si superstes fuisset. Suppono v. g. tres esse fratres, quorum unus iaru est mortuus quando de­ fertur haereditas, relinquit tamen quatuor liberos; tunc dividitur haereditas, paterna vel fraterna, in tres partes; duo fratres viventes capiunt, singuli unam partem, tertia vero cedit liberis fratris defuncti; ct sic isti quatuor liberi non in capita succedunt, utpote non iure proprio sicut fratres viventes, sed in stirpem, utpote iure repraesentationis, loco patris sui, quem repraesentant. Quousque porro se extendat ius repraesentationis, variat, pro diversarum regionum iure. 3° In linea, quando haereditas in duas partes, aequales dividitur, quarum una obtingit, consanguineis lineae paternae, altera consanguineis lineae maternae; evenit v. g. si defunctus haeredes habet tres patrueles ex uno patruo, et quinque consobrinos ex duobus avunculis; item si fratres et sorores ex diversis matrimoniis nati sunt.. ’) Cfr. Suppletn. Gall., n. 32. 33; Holi., n. 31. 32; Pnyiwtce, w. 333 (350); Germ., n. 2«; (W. ital., a. Λββ #*/.; Palombo. /. c., p. 28. MODI ACQUIRENDI DOMINII 647 I’unct. IV. Collatio bonorum l). 709. — Notio. Collatio dicitur allatio in communem paternae haereditatis acervum eorum bonorum, quae haeredes descendentes iam acce­ perunt a defuncto adhuc vivente, ut omnes aequaliter in bona defuncti succedant. Quando facienda. Collatio solummodo facienda est a descendentibus, quibus legitima ex bonis ascendentium debetur, quando succedunt ascen­ dentibus; eo quidem fine, ut aequalitas inter posteros succedentes servetur. Regulae. Ut definiatur quae bona filio vel postero donata debeant in collationem cum fratribus adduci, generatim hae regulae tradi queunt: 1° Conferenda sunt cuncta a parente donata; nisi hic expresse a collatione exemerit, salva tamen legitima aliis filiis debita; quia, si parentes con­ trarium non significaverint, praesumuntur inter liberos, quibus aequalem debent amorem, aequalitatem voluisse servare in bonis. 2° Conferri non debent sumptus, quos parentes in liberis educandis fecerunt, studiorum, opificii vel artis addiscendae causa; quia cedunt in bonum commune fa­ miliae; dummodo tamen immodici non sint, attento statu suo; licet ceteroquin plus favore unius quam ceterorum expenderint (n. 954, 955). Quod ad particularia attinet, remittimus lectorem ad leges patriae. Unum dumtaxat hic quaerimus pro foro conscientiae, utrum nempe filius conferre te­ neatur ea, quae de bonis paternis male expendit, puta in ludis, compotationi­ bus, etc. Î Respondendum est negative, nisi expensae profusae fuerint et pater eas non remiserit (n. 957). l) cfr. Suppleti). Holi., » 28; Duyiwtrc. η. 32Π (349); Supplent. (Ierat.. n. 30; . 30. lilS LIB. 111. TRACT. VU. PA «8 I. SKOTlO I. CAPUT 111. Caput III. DE DOMINIO UTILI Dominii utilis in re aliena, species praecipuae sunt: Ususfructus, usus et servitus; de quibus pauca trademus '). Articulus i. Ususfructus. 710. — Ususfructus est ius aliena re utendi et fruendi, salva eius substantia. Usufructuarius plenum dominium fructuum acquirit postquam fuerint debito tempore a re frugifera separati; unde, si v. g. usufructuarius mo­ riatur antequam fructus collegerit, hi perlinent ad dominum directum; quia, quamdiu adhaerent fundo, censentur unum eum ipso («. 487). I. Obligationes usufructuarii sunt: 1° rem tueri, ne deïénor liat, sed integra et incolumis servetur; 2° praestare onera rei adnexa, ut tributorum solutionem, modicas reparationes, et similia. Cfr. etiam infra n. 958. II. Proprietarius autem patitur frui, i. e. nihil facere potest, ex quo conditio usufructuarii deterior liat (n. -187). Ususfructus acquiritur: 1° ordinatione legis, et tunc legalis di­ citur; talis est, quem pater habet in bona lilii minoris; 2° convenlione, seu contractu, et conventionalis appellatur. — Finitur: 1° lapsu temporis si fuerit in diem constitutus; 2° morte fructuarii; 3° inte­ ritu rei; 1° praescriptione; 5° cessione fructuarii; 6° consolidatione, quando ad fructuarium transit proprietas. Articulus //. Usus. 711. — Usus est ius utendi tantum re aliena salva eius sub­ stantia. v. g. ius domum inhabitandi. x) Cfr. Suppl<*ni. Gcrm.. p. 15 m»?/. n. Λ3 Iloll.. ». 52 ihil., a. 1»7S: Palomho, /. r., p. 3! DK DOMINIO UTILt 049 Usuarius: 1° ex aliéna re eos tantum fructu» percipere potest, qui ad sui suaeque familiae sustentationem necessarii sunt: 2° non potest usum alteri vendere, donare, aut locare, sicut potest usu­ fructuarius. Reliqua communia habet cum usufructuario. Onera tamen ferre non debet, nisi pro rata usus et fructuum (n. 187). Artic ni un III. Servitus. 712. — Servitus potest esso personalis, si persona personae ser­ vire debet; de hac egimus n. 652; potest esse mixta, si res personae servire debet, ut obtinet in usufructu et usu, de quibus modo egimus. Hic vero agitur de servitute reali. Haec autem est ius quo res unius debet servire rei alterius, i. e. utilitatem praestare aliquid patiendo vel omittendo. Ille, qui ius habet exigendi, servitutem actiram habere dicitur; alter vero passivam. Distinguitur: 1° Urbana, (piae debetur pnm’fïô urbano, quo no­ mine intelligitur aedificium principaliter destinatum ad habitandum, cum horto adnexo. Rustica, quae debetur praedio rustico; sic vocatur fundus principaliter ad agriculturam comparatus, cum adnexis aedi­ bus, stabulis, horreis. 2° Continua, quae ex se perdurat absque hominis facto, ut ser­ vitus aquaeductus, stillicidii. Discontinua, cuius usus postulat actionem hominis, ut servitus viae. 713. — Dominus praedii domi nantis facere potest quidquid ne­ cessarium est ad utendum servitute, eamque conservandam; nihil vero ad eam aggravandam. Dominus praedii servientis nihil agere potest, ex quo servitutis usus impediatur, aut minuatur. Servitus generatim constituitur vel ipso situ locorum, vel auctori­ tate legis, vel conventione, vel praescriptione per actus positivos bona fide exercitos. — Exstinguitur confusione, si aftei^ifei· fiat ntriusque praedii dominus, vel remissione expressa sive tacita ius habentis, vel praescriptione per non-usum. 650 LIB. HL TRACT. VU. PARS I. SECTIO II. CAPUT I. SECTIO II. DE LAESIONE IURIS IN RE Post traditam doctrinam de iure in re progrediendum est ad iuris istius violationem. Tractabimus: 1" de laesione iuris generatim; 2° de furto, seu de iniusta acceptione rei alienae, (pia fur lucrum con­ sequitur; 3° de pura damnificatione, quae damnificatori nullum emolumentum affert. LAESIO IURIS GENERATIM *) 714. — Laesio iuris iit per iniuriam seu iniustitiam. Haec autem est vel formalis vel materialis, prout iit cum advertentia et consensu vel sine eis; est gravis vel levis prout ex ea proximus damnum grave vel leve patitur. 715. — Principia. I. Laesio iuris alieni est peccatum mortale ci ((encre suo. Peccatum enim mortale est, quod adversatur charitati, qua anima vivit; omne autem nocumentum alteri illatum ex se charitati repugnat, quippe (piae moveat ad appetendum bonum alterius; ideo laesio iuris, quae semper involvit nocumentum alterius, ex genere suo est peccatum mortale. Excusat parvitas materiae, utpote (piae putatur non esse omnino contra voluntatem eius, (pii nocumentum patitur (S. Thomas, 11-11, q. 59, a. 1). II. Illa iniuria censeri, debet gravis, quae, spectata communi ho­ minum complexione, secundum se apta est magnum dolorem aut indi­ gnationem movere; quia charitas est reliquarum virtutum velati men­ sura et finis; quapropter iustitia hoc tantum spectat ut charitas inter homines servetur, prout docet Apostolus ad Rom. 13, 9. Ergo iniustitia catenas erit peccatum mortale, quatenus graviter chari’) 0(r, Paloiqbo. I. c., p. 31. DE EUItTO 651 tutem laedit (h. 700; S. Thomas, II-II, q. 59, a. 1 et q. 66, a. 6; Croix, lib. 3, part. 2, n. 2). Dictum est: spectata communi hominum complexione; quia id, quod commune et per se est, regulam efficit agendi; quod vero singulare ot per accidens est, agenti imputari nequit, v. g. si quis ob avaritiam, ob iracundiam, gravius offenditur quam homines communiter offendi solent. CAPUT II. DE FURTO Agendum: 1° de furto generatim; 2° de furtis minutis; 3° de furtis domesticorum; 1° de causis ablationem rei alienae excusantibus. Articulus I. Furtum generatim. 716. — Notio. Furtum est ablatio rei alienae, domino rationa­ biliter invito. Requiritur ergo ad furtum: 1° ablatio rei alienae, facta nimirum animo Ίο- 0 rei dominium usurpandi. — 2° Domino invito; quia tota furti malitia in eo consistit quod quis contra domini voluntatem alienum subripiat; unde, supposito domini consensu, non est furtum. Neque, ut furtum absit, requiritur positivus domini consensus, sed sufficit ipsum non esse positive invitum; sufficit ergo consensus merito praesumptus, scilicet quod si ree ab ipso rogaretur, libenter eam donaret. Si dominus non quoad substan­ dam invitus est, sed dumtaxat quoad modum accipiendi, nempe sine eius venia expressa, acceptio non excusatur a peccato veniali (n. 700; Η. A., n. 116). — 3° Domino rationabiliter invito; quia, si dominus iniuste nollet, ablatio rei suae non esset iniusta; accideret v. g. cum ros aufertur neces­ sitatis vel instae compensationis causa, prout postea exponemus. Hinc infertur, <») eum, qui alienum accipit ob bonum illius a quo accipit, non furari; v. g. si uxor clam auferat a marito pecunias, ne ludis aut comessationibun eas prodigat; aut vinum, ne inebrietur; aut pravum librum, ne eum legat. //) Neque furari famulum, qui modicam eleemosynam dat valde indigenti, de qua dominus rationabiliter non sit invitus, a quo tamen ob verecundiam vel aliam causam non audeat petere (n. 519). |j - AiarrsVH-Damks, Theol. Mor. · I. 652 LIB. HI. TRAIT. VII. PARS L SECTIO II. CAPUT II. Divisio. Furtum distinguitur: 1° ^implc.r, si liat occulto, v. g. cum quis fraude bonum alienum acquirit. 2° /lapina, si fiat domino, cum vi illata vel parata: quo spectat omnis violenta boni alieni exactio. 3° Sacrilegum, si res sacra surripiatur. 717. — Constat ex regnum Dei 8. Thomas, Principia. I. Furtum exi peccatum mortale e.r genere suo. Apostolo 1 Cor. 6,10: « Neque fures... neque rapaces possidebunt ». Ratio patet ex supra dictis n. 715 (h. 518; II-II, q. 66, a. 6). II. Furtum simplex, rapina, et jurtum sacrilegum, sunt peccata specie distincta. Ratio est, quia per rapinam, praeter damnum in rebus, infertur iniuria personae; per furtum sacrilegum peccatur contra religionem (w. 518; S. Thomas, loc. cit., a. 4 et 9). III. Furtum grave constituit illa quanŸïtas, cuius ablatio fit domino RATIONABILITER et graviter invito, sire quae per se apta est gravem animi dolorem rei indignationem morere. Ita communis Doctorum sensus, in iure naturali tam charitatis quam iustitiae fundatus iuxta dicta, n. 715, II. IV. Quantitas furti per se apta est gravem indignationem morere sire ob damnum proprium, sive ob damnum societatis, propterea se. quod talia furta, nisi graviter illicita forent, in grave damnum societatis multiplicarentur. . Quare pro materia gravi furti duplex norma datur, a Itera re · latica in ordine ad damnum privati hominis (quae igitur dependet a conditione personarum), altera absoluta in ordine ad damnum so­ cietatis:. Ctraque autem propter diversum valorem rerum, pro variis locis et temporibus variatur et indicio sapientium in concreto acstimunda est. | Materiam gravem relativam 1)1). com mu ni teil illam esse statuunt, (piae domino ad suam suaeque familiae sustentationem pro uno dic sufliceret, secundum conditionem personae. 1 Hinc materia relative gravis magis in com-roto antea dirciter determinabatur: -f·.^ 1“ Respectu pauperum, I mare, vel 1-2 franc. 1 2° Respectu operariorum, 3 mc. vel 3-4 fr. \ 3° Respectu civium mediae conditioni#, 5-0 me. vel 16-7 fr. Eadem quan­ titas statui potest respectu ignoti. cuius fortuna ignoraturi 4° Respectu divitum, 8-9 mc. vel 10-12 fr. I Materia abnolulc gravi#, quae etiam respectu ditissnmirum gravo peccatum est, videbatur esse 24 me. vel 30 fr. Cfr. S. Alf.. 527. 527, 5281 528 Hac summae, conditionibus ante bellum europaeuml exsistentibus acco· [nodatae, nunc, ubi valor pecuniae decrevit, augendae vel qtiani multiplicandae DE FÜKTo Nota. Quamvis res, (piae subripitur, nou sit, notabilis pretii, tamen si auferatur alicui qui inde notabile damnum accipiet, est peccatum moriiferum, non in specie furti, sed in specie damnificatjouis injustae. Quodsi fur 1 ,loin”ium imprecaturum aut blasphemat urum esse, erit instiper "peccat um scandali (Lessius lib eap. 12, ». 33, 31). ’ 718. — Quaestiones. Quaer. 1° du licita sit i.igxYtio**xih-a'aïicnâ' Resp. Dint. Si silva est alicuius Communitatis, pauperes incolae illius, qui contra prohibitionem ligna caedunt, non peccant, si identidem aliquam lignorum sarcinam auferunt. Sic hodie, mutatis moribus, antiquorum doctrinam temperandam esse censent. — Idem dicendum de lignatione in silva Communitatis vicinae. dLvero sUva eat alicuius vrtvalj’ ille, Q»i caedit ligna viva in ea, furtum colli mittit; inorîua"Véro et siun 1 :----- ; ^ίΐ^ιι.ΓΐηΚίητ tortu* OBt 80 pecuiiiam reddere pnaaè niwffobidi1’11 1,11 i oininun nivit uni supixmoro dobet. * 654 MB. ΙΠ. TRACT. VU. PARS I. SECTIO II. CAPUT II. Articulus //. Furta minuta. 719. — Principia. I. Fwrifi minuta fiunt peccatum mortale tri­ plici modo: 1° per intentionem prosequendi usque ad magnam quan­ titatem; 2° per cooperationem seu conspirationem iu\ furtum magnum, . si nempe phires communi consilio vel auxilio, singuli modicum aufe-V-. rant, omnes autem simul notabilem quantitatem, ita quidem uti^t singulis non concurrentibus damnum hoc, non evenisset *); *'< (une' enim singuli ad totum damnum cooperantur; 3° per unionem fur-i^ iulorum ex occasione factorum, ad notabilem usque quantitatem -G"· (n. 533, 535, 536). _ Haec autem unio contingere potest duplici modo; possunt namque furtula coalescere: a) physice, si conserventur et sic ad materiam gravem perveniant; vel si furtula minuta eodem tempore apud diversos dominos fiant; tunc enim retinetur alienum in magna quantitate; lAmoraliter, si consumantur quidem, sed inter illa breve intervallum intermfat. Du­ bitatur autem inter 1)D. quodnam intervallum indicetur sat magnum ut morali ter interrumpat furta minuta; quocirca arridet sententia statuens intervallum saltem duorum mensium, quando materia cuiuslibet furti gravi proxima est; unius mensis, quando modica est ; quindecim ilicriim, si parvula esset. Ex hoc principio sequitur, ab Innoc. XI recto proscriptam esse prop. 38: « Non tenetur quis sub poena peccati mortalis restituere quod ablatum est per pauca furta, quantumcumque sit magna summa totalis» (n. 530, 533; Π. .1.. n. 2«). Pro furtis minutis quae ex intentione vel CONSPIRATIONE 1 peccatum mortale fiunt, eadem quantitas sufficit, ut peccatum mortale VIal)enf,iri (luae a^nJ< sufficeret; pro furtis vero minutis quae occasionaliter uniuntur, maior quantitas requiritur. Ratio prioris est quia domini rationabiliter aequali modo inviti sunt. Ratio alterius est, quia in his furtis distinctis et fortuitis domini sunt minus inviti, quam si semel, aut ex intentione furandi multum fierent. Sunt autem minus inviti, quatenus aut minus damnum pati solent, aut saltem vinculum furiniorum in hoc casu minus striet uni est. quam in casu unionis per intentionem vel conspirationem. II. j I [ *) Cfr. infra n. 770; Miin*. n. 992; S. Alf., n. 579. DE FURTO 655 Quaenam porro quantitas requiratur ut furta illa minuta in materiam gravem coalescant, 1)1). non conveniunt; sed aequior videtur sententia statuens quod si furtula fiant eidem domino per intervalla, vel diversis eodem tempore, requiritur et sufficit summa dimidio maior quam illa, quam -{K statuimus, n. 717. Si vero fiant diversis dominis per intervalla, summa dupla (». 530; II. A., ». 26). Haec nutem quantitas, si agatur da eodem domino, debet computari ee· eundum nonnam relativam pro isto domino ut patet. Si agatur de diversis do­ minis, sed numero paucis, pariter computanda videtur secundum nonnam rela­ tivam, sive puram, si domini eiusdem conditionis sunt, sive mixtam si diversae _ ·[<. sunt conditionis. Si voro agatur de diversis dominis sed numero multis, norma absoluta attendenda est. 1 )icla haec de diversis dominis satis sequi videntur ex iis (piae bonum commune hac in re postulat. Cfr. Marc, I, n. 908; Lebmkuhl, I, ». 1115. 720. — Quaestiones. Quaer. 1° Qua ratione ille peccet morta­ liter qui modica a pluribus personis, furando magnam quantitatem acquirit, NULLO TAMEN GRAVITER LAEs3. *■ —» v*. .s» , Resp. Mortaliter peccat, quia praeceptum non furandi non solum sub gravi prohibet ne quis alios graviter laedat, sed etiam ne ex bonis alienis notabiliter ditescat. Enimvero, si hujusmodi furtula non essent graviter prohibita, maximum sequeretur damnum pu­ blicum, et etiam singulorum civium; si namque sine salutis suae dispendio possent homines ex alieno ditescere, mensuras fraudando, merces falsiticando, et alia huius generis faciendo, (piae esset Reipublicae securitas ? Ergo, si haec iniuria non esset graviter prohibita et restitutio non sub gravi praecepta, singuli cives laederent iir gravissime, atque ideo singuli merito sunt graviter inviti in ea iniuria. .Satisfacit autem obligationi gravi, restituendo pauperibus aut locis piis. Etenim praeceptum non furandi non tam intendit vitaro iniustum emolumentum proprium, quam damnum proximi; unde, si singuli do­ mini non fuerunt graviter laesi, fur non tenetur sub gravi obligatione ipsisinet restitutionem faeere, sed sub levi tantum, et, si rationabilis causa adest, excusabitur etiam a veniali (n. 531). Excipiendus est casus, si domini laesi unam societatem constituunt et furta commissa fuerunt in communem sortem; quia tunc communis sors graviter laesa est, et, nisi ipsi restituatur, graviter laesa remanet. Confer. Lessium, lib. 2, cap. 12, n. 38. Quaer. 2° Si quis, post completam materiam gravem, aliquid leve furetur prius non intentum, an peccet graviter. Resi>, Valde probabiliter negatur: eo quod furtum illud leve non inferat damnum notabile, sed illud iam antea illatum leviter auget, usqnednm ad novam quantitatem gravem pertingat (». 538; II. A., n. 31). 656 •9 LIB. III. TRACT. VU. PARS I. SEOTIO 11. CAPUT 11. Quaer. 3° Quando plures, sine commi \i CONSILIO, per minutn furta grave damnum UNI inferunt, an singuli peccant mortaliter. « JResp, Probabilissime negatur, etianmi probe .sciant, grave damnum . domino fieri, imo tametai eodem tempore furentur; quia unusquisque *■' infert parum damni, et ceteris non est causa furandi. Quid, vero, si uiULK pecuniam, vestes, lintea, etc., peccant peccato furti, et mortaliter, si in illa quantitate accipiant, (piae in extraneis sufficiens esset ad mortale; quia nulla est ratio excusans (n. 545; H. A., n. 31). Proderit porro advertere: Quando dominus famulis suis non praebet victum sufficientem, considerato labore eorum, necessitate, et loci con­ suetudine, atque illi alia via (puta dominum monendo, rogando) quod sibi debitum esset consequi non possunt, tunc licite aliqua occulta com­ pensatione uti poterunt in esculentis, cum fames (non gula) stimulat; contractus enim sub ea tacita conditione ineuntur (Spor., n. 83). 726. — Quaestiones. Quaer. 1° Quaenam quantitas requtratvr ad peccatum mortale in furtis domesticorum. Resp. Dist. 1° Tn furtis parentum, filiorum, et coniugum, inulto maior quam in furtis extraneorum; quia respectu illorum homines non tam fa­ cile sunt graviter inviti et filii sunt in spe domini bonoruni”parentum. Quaenam autem quantitas gravis censenda ait, non potest una certa regula definiri; pendet enim ex pluribus circumstantiis, nimirum ex statu et facultatibus parentum, ex numero et aetate filiorum, ex genio patris 659 DE PORTO libernli vel tenaci, ex maiori minori ve quo in filios feruntur affectu; quas circumstantias ponderet Confessarius, ut nec facile scrupulum peccati gravis iniieiat, nec habenas laxet ad furandum. Probabiliter dicebatur, attento valore quem pecunia antea habebat, iuxta dicta supra, grave furtum non esse: 1° respectu civium mediocri» fortunae, 12 mare, aut 15 franc.; 2° respectu divilum, 25 me. vel 30 fr.; 3’ respectu diti»*imorum, 50 me. vel 60 fr. in anno. (n. 543. H. A. n. 32. Confer, diret. cap. 10. ». 14.) Advertendum, filios saepius graviter peccare abusu pecuniae, quam furtis. 2" In furtis famulorum, nisi agatur de esculentis, de quibus supra diximus, ad materiam gravem constituendam sufficit eadem quantitas ac pro extraneis, quia reepectu eorum dominus non minus invitus est. Quaer. 2° Quomodo restitutio facienda sit a domestici*. Resp. 1 ° Coniux et filius tenentur ex bonis propriis restituere. Si coniux bona propria non habeat, debet parcimonia et opera re­ stituere, vel ope testamenti damnum resairire; attamen, ob expres­ sam vel merito praesumptam consortis condonationem, ab isto onere persaepe exempta erit. Si filius propria non habeat, tenetur post mortem parentis pretium rei ablatae in divisionem haereditatis con­ ferre, dummodo tamen quantitas sit valde magna nec pater resti­ tutionem expresse vel tacite remiserit. 2° Fanmli^ si siiie jiEujna difficultate restituere nequeant, iubeantur ofbetis et obsequiis extraordinariis, quantum possunt eompensare (n. 546). Articulus IV. Causae excusantes ablationem rei alienae. Assignantur duae: necessitas, et occulta compensatio. § I. - Necessitas. 727. Revocandum in memoriam est triplicem dari necessitatem, scii.: 1° extremam, quando alicui, sive ex paupertate sive ex hominum malitia, imminet periculum vitae; vocatur quasi-extrema, quando imminet periculum notabiliter breviandae vitae, contrahendi morbi insanabilis, amittendi membrum aliquod principale aut sensum corporis, periculum gravissimae infamiae, perpetuae capti­ vitatis l); 2” gravem, ex qua periculum imminet alius gravis mali. v. g. infamiae, carcoris. iacturae status, magnae famis, nuditatis; 3® communem, qua passim paii|M»res et mendici laborant (n, 520). !) Serandum S. Uf. ethon dici notent extreme 1 ndliruiiM vir liononitUM. dicare nuderct. ut pciiuThi Interi rO mnliet (n. 520), tantopere incu- - # 54 <( 660 LIB. HI. TRACT. VII. PARS I. SECTIO 11. CAPI T Π. 728. — Principia. I. Potent quilibet in extrema necessitate constitutus alienum subripere, quantum opus est ad sc a tali necessitate liberandum; dummodo dominus inde non coniïmaŸur in aequalem ne­ cessitatem. Ratio est, quia rerum et dominiorum divisio, quae oritur quidem a iure naturae, non potuit praeiudicare alteri iuri naturae conservandi vitam, quandoquidem Anetor naturae primario ad hunc finem res creavit. Itaque ius vitae potius est iure proprietatis; ergo in collisione horum iuriuni posterius cedere debet. Idem dicitur, quando necessitas est quasi-e,rtrema seu gravis­ sima; in (pia nempe necessitate potest ,uuis sibi comparare res or^dinariasr-uou-auten^ exquisitae ct extraordinarias (n. 520; S. Thom., ΙΙ-ΤΓ, q. 66, a. 7). Quod porro licet pro necessitate propria, fas est quoque pro necessitate aliena, si (piis ex propriis subvenire nequeat (II. A., n. 15). Dicitur tamen: dummodo dominus inde non coniieialur in aequalem necetsitatem. Tunc enim valet regula: iu pari causa melior est conditio possidentis; et dominus esset rationabiliter invitus. 11. Gravis necessitas non sufficit ut quis aliena subripere possit. Rationes sunt, tum quia natura non confert homini ius absolutum, nisi ad necessaria vitae; tum quia secus via aperitur innumeris furtis, quod vergeret in damnum commune. Constat insuper ex prop. 36 damnata ab Innoc. XI: « Permissum est furari, non solum in extrema, necessitate, sed etiam in gravi ». Excipitur tamen, (piando pauper, ad levandam suam non levem mi” seriam, aliquid leve subriperet, probabiliter indicatis dominum opulentum ex misericordia non esse invitum, saltem (pioad substantiam. Verum Imius ô-CA'vu.'" cpikciae usus non debet esse facilis, nec in materia gravi; quia divites time etiam (pioad substantiam essent rationabiliter inviti (n. 520, in fine). -iSTL, Nota. Licet in gravi necessitate constitutus non possit auferre, potest tamen restitutionem ablati differre, eo modo, quo n. 812-813, (licemus; (plia strictius obligat praeceptum negativum non furandi, (piam posi­ tivum restituendi (Salmant., cap. 5, n. 37). 729. — Quaestiones. I. De acceptione. Quaer. I·' .In homo in extrema necessitate possit alienum subripere, quin petat. Rcsp. Controv. 1’hires dicunt id non nisi sub veniali esso prohibit uni: quia solum est inordinatio in modo. Ita Salmant., tr. 13. cap. 5. n. 32; Noldin, n. 125. _S. Alfonsus cum Lugo censet, adesse gravem obligationem petendi, utique si agatur de materia gravi, et si nihil obstet : (plia, quamdiu potest petendo subventionem obtinere. lion versatur in necessitate subripiendi. Dictum est: si nihil obstet; nam excipitur: 1« casus, quo talis res particularis esset alieni absoluto necessaria ad vit am servandam; quin (une habet ius abw· DE FURTO 661 lutum illam accipiendi (η. 520. r/. 2); 2° ni moraliter comitaret quod fnwtni florèt M petitio; nemo enim ad inutile tenetur; 3° «i egenum occultum puderet indere; tunc enim petitio exset grave incommodum. in eiusmodi necessitate, si quis re aliqua particulari absolute indiget ad vitam sibi servandam, possit eam accipere, etiamsi res esset MAGNI VALGIUS. Resp. Aliqui negant. At sententia verior affirmat, dummodo dominus QUAER. 2° .In per talem ablationem non constituatur in simili necessitate; quia in ex­ trema necessitate, cum praevaleat ius vitae, pauper ius habet accipiendi omne id. quod est necessarium ad vitam suam servandam. Ita Sporer, et alii. Nec obstat communis doctrina, iuxta quam dives non tenetur pennagnain Miininain erogare ad proximum liln iaudiim a morte, eo quod cliaritas non obliguT cyiti tanto Tncommodo; nam adeat disparitas; alia quippe est obligatio iustitiae, alia charitatis; in urgenti necessitate non tenetur dives ex iustitia pauperi ultro providere, sed tantum ex charitate, «piae non obligat cum tanto dispendio. Obiigatio vero iustitiae, quae respondet iuri pauperis, obstringit dumtaxat divitem ne pauperem positive impediat ab usu juris sui (n. 520, q. 3; II. A., n. 18). 1u .Im surripiens in extrema neccssitatr teneatur restituere, si ad pingT hirem FORTUNAM pervV?\i\t. Rcsp. Dist^Si res ablata atfliuc exsistat, transacta necessitate, tenetur 730. — II. De restitutione. QUAER. Ί1 l| fj H ft || ■ fl il fj ■ cajn restituere; quia, cum illius rei solus usus fuerit ei necessarius ad necessitatem suam sublevandam, non poterat illius dominium sibi adiudicare. Unde, si quis ad vitandam mortem intentatam usus est equo alieno, transacta necessitate, debet illum restituere. ■ .fl i _SL vero res in extrema necessitate consumpta fuerit, non tenetur || restituere, sj surripiens erat simpliciter pauper, scii, re et spe; quia tunc simpliciter effecit suum id quod accepit : secus, si erat tantum pauper secundum quid, i. e. si habeat alibi bona, aut spem probabilem acquirendi (n. 520, q. 5). fl praefatum responsum valeat quoque pro FURE, qui rem unte necessitatem extremam surripuit, et postea in extrema necessitate con­ sumpsit. Rcsp. Controv. 1» Sententia communior et probabilis negat; quia Ql'AER. 2° .in obligatio iam contracta ex iniusta acceptione non exstinguitur per super­ venientem necessitatem, sed suspenditur dumtaxat. 2* Sententia etiam probabilis affirmat; quia, si extrema necessitate incidente, res apud dominum exstitisset, potuisset licite eam auferre ac consumere; ergo et cum apud indigentem iam exsistebat, potuit licite eam consumere (n. 520, q. 4; II. A., n. 19). I 662 Lin. III. TRACT. VII. PARS I. SECTIO II. CAPUT II. § II. - Occulta compensatio. 731. — Compensatio occulta nuncupatur, quando cred it or, in­ scio debitore, ex huius bonis solvit sibi ipsi. Principia. I. Occulta compensatio, positis debitis conditionibus, wstk est atque licita. Ratio, (plia hoc modo nulla Iit alteri iniuria, eo quod non accipiatur, nisi quod ipse debitor tenetur ex iustitia praestare. II. Conditiones requisitae sunt: 1° Debitum sit EX.iustitia, cer­ tum, et EXIG1BILE. Sit debitum e.i\iuslitia, non ex charitate tantum, vel gratitudine, aut fidelitate quippe (piae ius strictum non tribuant. Sit certum, i. e. constet quod alter solvere teneatur; in dubio enim melior est conditio possidentis. Sit exigibile, i. e. cuius solutio nunc exigi potest, uti per se claret. — Haec est conditio praecipua, semper ex iustitia necessaria. 2° Alio modo obtineri nequeat, v. g. indicis sententia; ob defectum probationis, potentiam debitoris, etc.: vel saltem non sine magno incommodo, expensis, iactura amicitiae, etc. Haec tamen conditio obligat tantum ubi facile observari potest, et time solum sub levi peccat#.; quia obligat ex honestate tantum; imo nullo modo peccat, qui remmi/i in se exstb.ntem accipit a malae fidei possessore. 3° Non fiat cum damno debitoris, quotf ex charitate vel iustitia impediri debet. Hinc compensans: a) ex charitate cavere-udebet ne debitor, si mala fide non solvit, falso putans debitum CtjtL necdum esse solutum, |>erseveret in peccato; b) ex iustitia cavere ζ,.' debet ne debitor pTaestet 'secundam solutionem.i^<^ Proptorea, si commode potest, tenetur debitorem do debiti exstinctione*·^ aliquo modo monere, puta ei insinuando «e nihil amplius exigere, debitum re· mittere, etc.; modo hac ratione debitor non inducatur ad donationem antidoralem; quam si faceret, restituenda ipsi foret. Ad haec, accipienda est, quantum fieri potest, res eiusdem speciei ac r<* (*f z debita, v. g.. pecunia pro pecunia, frumentum pro frumento, etc.; si tamen in 1 ‘ similibus compensatio commodo fieri n<· qιn«at, erit i i <·i t .1 in quibuscnmquo bonfa debitoris. Denique, quantum fieri potest, e y charitab* praecavendum eet damnum alterius innocentis, v. g. ne alius in suspicionem furti veniat (n. 521; IT, Λ., w. 21), 732. * %t> Quaestiones. Qftaer. 1° mercenarii indicantes mercedem cxxc tnfra operam a xc praesutam, uti possint occulta compensatione, Resp, Negat., generat im log uendjL-Patet ex prop. 37, damnata ah Innoc. XI: « Famuli ac famulae domesticae possunt occulte heris suis surripere, ad compensandam operam suam, quam maiorem indicant sa­ lario, quod recipiunt ». Ratio autem est, quia, si recipiunt mercedem 1) VMMFICATIO IS Π'STA 663 de qua .sponte convenerunt, nullam patiuntur iniuriam, ac proinde nullum ius habeat ad compensationem. Dictum est; gcneratim loquendo: nam excipiuntur duo casus, videlicet : 1° Si necessitate coacti convenerint .^de^minori mercede; tunc poterunt sibi compensare usque ad pretium infimum, quod communiter conceditur; nisi tamen ipse mercenarius operam supplex petiverit, et dominus ex misericordia illo utatur. 2° Si iussu vel rogatu domini operam litnTtlebitum aiigeaT?quia tale obsequium, ad quod ex eonvenîîonejion obligatur, est nova mercede dignum. Secus veroest, si ex propria electione id agat; quia tunc censetur operam suam glutrn"praestare ad domini gratiam sibi conciliandam. Casibus istis exceptis non obstat allata propositio; quia haec damnata fuit ob nimiam suam generalitatem. Nomine invrceiinrioriiin intelliguntur faimuh, operarii; artifices, officialise, et etiam mercatores, qui ad compensationem recurrere vellent sub praetextu quod viliori pretio operas suas locaverint aut merces suas vendiderint (n. 522. 523). Sin autem mercenarius perxuaxuin habeat mercedem suam insto minorem esse, Confessarius non facile huic indicio fidere debet; quia mercenarii commu­ niter lucri nimium avidi sunt, et ideo facile hallucinantur. Venimtamen. si mer­ cenarius vir prudens ac timoratus est. aptusque ad recte judicandum, poterit Confessarius indicio eius credere (n. 524). Quaer. 2° Ad quid teneatur, qui cum iure dubio occulta compensa­ tione usus est. . ~ Resp. Dist. Si dubia tide rem alienam occupavit, tenetur restituere. jLc Sj bona fide, et dubium vinci nequit, non tenetur restituent. Ratio prioris " “ ' ......................... 761. Caput III. DAMNII ICATIO INIUSTA Agemus: 1° de damnificat ione in genere; 2° de iniusta impe­ ditione boni alieni in specie. Articulus l. Damnificatio in genere. 733. — Notio. Pura damnificatio dicitur omnis aetio alteri damDiffert itaque a furto in eo. qm>d fur accipit alionutu in utilitatem aut commodum suum; simplex vero damnificator nihil accipit, sed damnum infert alteri, v. g. res alienas corrumpendo, deteriorando, destruendo. 661 un. ni. tract. vu. pars i. sectio il caput in. 734. — Divisio. Dividitur damnilicatio : 1° ratione obiecti in damnificat ionem in re possessa- cl damni ficationem in rc sperata, per impeditionem scii, consecutionis boni debiti. De hac infra in art. II. Haec tamen dil ferentia speciem non mutât. 2° rat ione rid/>rtZT?Tmnnifieationem wcRtym/mn/damnilicationem culpatam theologice, et dam nilicat ionem culpatam iuridice. Porro: «) Damnilicatio inculpata erit, quando damnum alterius se­ quitur sive e.r casu fortuitu, dum nempe ex actione vel omissione praevideri vel evitari non potuit: sive e.r iusta causa, dum evitari non debuit, sed ius erat illud inferendi aut saltem permittendi. Casus suat v. g.: aliquis ludendo casu hominem oculo mutilavit; hoc damnum praevideri non potuit; (Γίκαότ*viae ferreae vidit hominem iacentem in via, sed cui^ntin tempestive sisferî.» nerr necessario et certo media inhuUa habenda esHrelate ad cum qui a coimovutlonc boni Impeditur. vidi» Infm n. 837, ρ. 1; WnfTvlacrt, II. n. 20. *) Nihil refert utrum medium iniustum directe adhibeatur respectu illius <101 dalunt* c*t bonum, (in vero rcapwtu IIIIuh. qui bonum twphiru* iM. v. k. utrum aliquem vi impediat λ tenUimcnto condendo, an vero mendado Fundent ut hnercdltntvm ftlbl debitam repudiet. Snfticit quod alter Ium halwt, no tali medln a boni cst sententiam certo tenetur. Secus vero ante sententiam; quia huiusmodi confiscatio statuta est in poenam delicti, sed poena non debetur ante sententiam, saltem declaratoriam; ergo ante sententiam ius habet bona sua defendendi, ideoque media illa, utut illicita, non sunt iniusta. Deinde, hoc fisci ius ad poenas sic communiter accipitur. Ita communissime. Cfr. Lessium, II, cap. 12, ». 134 (». 583). .s en O LIO N De iniqua officiorum distributione. 741. — Iniquus olbciorum distributor certo laedit iustitiam di­ stributi eam, ut patet; sed quaeritur, an et quatenus peccet contra iustitiam COMMUTATIVAM. llesp. Diet. 1° respectu societatis: a) peccat contra iustitiam coinmutativam ideoque ad restitutionem tenetur, si eligit- positive indignum: quia ex iustitia eommutativa tenetur a communitate damna arcere, eidem ab indignis ministris obvenientia; b) proba­ bilius autem non peccat contra istam virtutem, si eligit dignum, praêfeiftmssô digniore. Ratio, quia non censetur societas tam rigoroso titulo, nempe iustitiae .strictae*, electorem obligare ad eligendos digniores (n. 312; lib. I, n. 106, 107) *) ; 2° respectu eligenEoruai: a) probabilius non peeeat jmntra i 11 stitiam co mini itativam, si non fuit institutus concursus; nam tum* eligendi nullum ius strictum habent; b) probabilius autem quidem in casu concursus, ut communiter docetur*); quia ex convocatione b hin» can. ml vnenna officium promovendus in ciwu lltaruo collationi* detat esse Instructu* •limhhtltbiis rr· cumniutativao. 744. — ΙΓ. Mensura obligationis. Restitutio fieri debet ad perle­ ctam aequalitatem rei ad rem, ita ut tantumdem reddatur quan· ; tuni ablatum seu dainniticatuin est. Ratio est, quia iustitia conimutativa hoc medium servat nec secus damnum reparatur. Cfr. Quaeritur: .4« impotens restituendi in eodem genere bonorum teneatur restituere in alio, puta si quis hominem occidit, mutilavit, aut infamarit, an teneatur iacturam vitae, membri, vel famae, pecunia compensare. Resp. Adest duplex probabilis sententia. Prima allinnat; quia, quando non potest restit ui aequivalens, fieri debet compensatio qualis possibilis est. Secunda communior et. probabilior negat: quia iustitia commutativa obligat ad damnum illatum iuxta aequalitatem restituendam; atqui per quantamcumque pecuniam non redditur bonum, quod ablatum est, neque ex toto neque ex parte; ergo in genere diverso nulla potest poni aequalitas nec damni reparatio. Aequum nihilominus est ut Confessarius poenitenti imponat pro poenitentia aliquid laeso elargiendum (n. 627) *). Procul dubio tenetur damnificator damna fortunae quorum inhieta et efficax causa fuit, reparare, iuxta dicenda n. 815 sq. Certo etiam notest Index laesorem ad compensationem pecuniae condemnare, sicut*’ ad carcerem. Et laesus, eum ius habeat laesorem in in­ dicium adducendi, potest a laesore pecuniam exigere ut iuris sui usum omittat. 745. — III. Modus obligationis. Praeceptum restituendi secun­ dum formam affirmativum est, quippe quo positivus restituendi ') Mliniv. Pl.. XXXI IT. C02. s) Cfr. V. K. S. (1927). p. 2111. NOTI<>, OBLIGATIO ET RADICES RESTITUTIONIS «71 actus iubeatur: includit tamen praeceptum negativum non detinendi rem alienam, quod slat ini et semper obligat (S. Thorii., ΙΓ-ΙΙ, 7. 62, a. 8 ad I ). Ex quo illud consequitur, ut quanto diutius aliquis rem alienam detinet, tanto magis peccatum continuet; imo et augeat si exinde maius creditori damnum vel maior molestia accidat. 746. — IV. Gravitas obligationis. Praeceptam restitutionis obligat graviter in materia gravi, leviter in materia levi. Est enim praeceptum virtutis iustitiae quae ex genere suo sub gravi obligat. Hine fur ad vitandum mortal·· non tenetur restituere nisi eam partem, qua dempta, non retinet quantitatem notabilem: si enim ab initio summam illam non gravem furatus esset, non peccasset mortaliter eam retinendo; ergo neque nunc (n. 553). Quaeritur: .4« sub gravi obliget restitutio, in dubio num res resti­ tuenda sit materia gravis aut levis. Resp. Dist, Si res ablata exstaÇ et dubitatur de τalore eius annon sit magnus, res sub gravi restituenda est; quia graviter illicitum est rem alterius iniuste retiuere cum periculo gravis damni domini. Nec obstat quod in dubiis minimum sit sequendum: nam hic praevalet dominium domini, qui rem suam iure repetit. Cfr. S. Alf., lib. I, »1. 42 et 52. In dubio autem de quantitate debiti an quis debeat plus vel minus, tenetur tantum ad minus; quia habet ius certum in re qua, quo non te­ netur se exuero propter ius dubium alterius (n. 706; II. A., >1. 119 in fine). 747. — Radices restitutionis. Obligatio restitutionis oritur ex duplici causa seu radice: 1° Ex iniusta possessione rei alienae. Eius·"------modi possessor potest duplici ex causa ad restitutionem teneri, ni------mirum: a) ex sola re accepta seu ex iniusta retentione, seu ex iniuria materiali, quando rem alienam vel in seipsa vel in aequivalenti sine culpa sua possidet: unde haec causa possessorem bonae fidei respicit; b) ex iniusta acceptione, seu ex iniuria formali, quando rem alienam furto usurpavit; unde haec causa possessorem malae fidei respicit. -° P-'^Jviusta damnificatione, quando quis alteri iniustum damjium intulit, sivo^laedendo eius bona quae possidet, sive^iniuste~ impediendo a bonis acquirendis. Cfr. supra n. 713 l) (n. 548). Praefatae restituendi causae in hae materia restitutionis perpetuo ob oculos habendae sunt. h Quidum nuctorro Ululo* rrotltutlonlH aliter distinguunt; distinguunt vnlin h/uitmi ni acrejddf « t titulum iniurfat twcrpiümùi. Prior rot ornnl* detent In rui nllcnao. sive forninlitcr «dre inntcrlnlltor Inliuita; nltcni omul* iwtlo fonimlilcr inlutta hIw rot nbtatin rei nllrnae «tir simplex ikiiDnlflciitIo. Prnctlre uterque distinguendi modus In Idem recidit. ' 672 LIB. III. TRACT. VII. PAILS 1. SECTIO III. A). CAPUT II. Magni enim est momenti, ex quon:mi capite aliquis ad restitutioiictn teneatur. Eii-nim mensura restitutionis faciei nia·· ob mimi.on solum ma­ terialem, ratione rei acceptae, est quantitas possessionis, id est ut qnj. tantum restituat, quant um ex re aliena possidet vel inde locupfetior factus est. Mensura autem restitutionis faciendae ob iniuriam formalem, ratione injustae acceptionis aut damnilieationis, est quantitas damni iMati,~~ut~ nimirum tantum restituat, quantum damnum intulit (Laymann, lib. 3, tr. 2, cap. 1, n. 2). Distincte enucleabimus doctrinam de restitutione debita: 1° ob possessionem rei alienae, tum ex sola re accepta, tuin ex iniusta acceptione; 2° ob iniustam danmificationem; quibus explicatis, (li­ cemus 3° de restitutione debita ob cooperationem ad iniustam pos­ sessionem vel damnificationem. Capi t II. RESTITUTIO OB POSSESSIONEM REI ALIENAE >) 748. — Praenotanda. Pro rerum intelligent!» quaedam notiones praemittendae sunt. 1° Fructus, qui ex re percipiuntur, varie dividuntur, suntque: a ) *'» at u ra les, sive spontanei, (pii ex ipsa i~e, s i n e P( ·d1DL saltem homi­ num industria, provenire solent, ut gramen, poffîa, ligna caedua, partus : i nimalium, ct simiVm'? Industriales, qui vel unice vel potissimum ex hominis . industria proveniunt, ut sunt artefact», lucrum acquisitum negotiatione,’Jt dexteritate in vendendo, melioratione rei, etc., quando nempe plus ope­ ratur industria hominis quam natiira.*Llfi.r/i, quando natura et opera ho­ minis pariter concurrunt, ut segetes, vinum, et sata omnia in agris et hortis, caseus, butyrum, etc. Denique%mZcs, qui occasione rei, ex aliqua obligatione civili, proveniunt, ut salaria, census, et alii reditus annui, pretia locationum, etc. JH. Λ., n. 71). b) yiïnfânics, qui rei fruclafôYae adhuc inhaerent, ut foetus animalium nondum editi, poma ex arbore adhuc pendentia, segetes nondum demessae. Perrepti, qui iam a re fructifera et a possessore collecti sunt. Pereo pt i rursum dividuntur in consumptos, qui nec in natura, nec in aequividenti sive pretio supersunt: exstantes qui adhuc supersunt; si supersunt in na­ tura, dicuntur exstantes formaliter: si in aequivalenti, puta in pretio, quo·! ex vendit is possessor accepit, aut si fructus ex re aliena perceptos absu­ mendo pepercerit interim rebus propriis, dicuntur exstantes virtualiter. Cfr. Palombo. l. c., p. 35-3«. RESTITUTIO OB POSSESSIONEM REI ALIENAE 2° Expensae sunt tri plicis generis sine quibus res periret, vel deterior fieret quae rem meliorem aut magis fructiferam efliciunt, licet sine illis maneat voluptariae, quae rem dumtaxat oriiant. Hisce addendum, expensarum nomine etiam laborem comprehendi, quem possessor rei alienae vel conservandae vel meliorandae, vel fructibus pro­ ducendis impendit, quippe qui pretio aestimabilis sit. 3° Rei vindicatio est, actio realis adversus possessorem rei corporeae, qua actor petit in iudicio ut rei dominus declaretur, eaquc sibi a possessore restituatur. Evictio est amissio possessionis rei bona fide acquisitae propter rei vindicationem a parte domini. i Articulus 1. Possessor bonae fidei. 749. — Principia generalia. I. lura domini in genere. Domi.nus rem suam a quocumque bonae fulci possessore recuperare potest, quamdiu illa exstat, nec legitime fuit praescripta; et utcumque possessor illam ab alio eineftfi non tenetur dominus ei pretium solrere. Ita ex iure naturali; quia ipse manet semper verus illius rei dominus; nec enim potuit dominium, ipso invito, in alium transferri; et aliunde nec ex delicto, nec ex contractu, ipse aliquid debet possessori; ergo potest libere rem suam recuperare sine ulla solutione (Logo, disp. 17, n. 1) ’). 11. Obligationes possessoris in genere. Possessor bonae fidei. postquam CERTO intellexit rem a se possessam esse alienam, tantum restituere tenetur, quantum de re aliena ad/fue possidet, et quantum inde certo factus est ditior, si nondum praescripserit. Ratio est, quia, cum solum teneatur ex re aliena, solum tenetur in quantum ipsa res in se vel in aequivalenti manet apud ipsum vel eum ditiorem reddidit. Limitavi: si nondum praescripserit ; alioquin enim legitime acquisivit do­ minium, consequenter neque rem, neque eiusdem fructus legitime praescriptos restituere tenetur (n. 607-610; Lugo, loc. cit.. n. 8). Ex Ime secundo principio deducuntur nonnullae conclusiones seu regulae -liicinles de quantitate restituenda in specie, s|wetatis praesertim fructibus ct expensis; atque do obligationibus in casu alienationis, sive relato ad dominum sive relate ad tertium possessorem. b De dhpoflitlon» iurl* civili· quond moblh*, contai hanc doctrinam* confer Supplcm. Holi., μ. 16. 17; Diiyindcc. n. 139; Suppi. Germ., m. 16; Suppi. Gull., n. 16. 17; CW. itui., a. 1152; talombo. rop. I. 12. - 671 LIB. in. TRACT. VII. PAUS i. «ectio III. a). CAPUT II. 750. — Regulae speciales. I. Possessor bonae fidei tenetur re­ stituere non tantum hem ipsam ad hue. penes se exsistentem in tot<· vol in parte, vol in emolumento, verum'TTium fructus imlnndc.et civiles, adhuc formaliter aut virtualité!’ exstantes. l’orro^Truclus mixtos exstantes restituere tenetur in quantum respondent naturae, non vero in quantum respondent industriae. Hinc restituere non tenetur: 1° trucius penitus consumptOi i. e. apud possessorem non amplius exstantes neque in se neque in aequivalcnti, iuxta axioma: « Res perit domino »; 2° fructus indu­ striales; (plia nun rei fructus sunt, sed industriae possessoris (n. 607, 610; If. A., ». 71). II. Quoad expensas, possessor bonae lidei potest: 1° a fru­ ctibus restituendis deducere expensas factas, tum necessarias, tum etiam utiles, si hae sint inseparabiles; non tamen valorem actualem melioranmnl i ; 2" potest auferre ornamenta, si, salva re, amoveri possint; secus nequit expensas voluptarias, saltem omnes, deducere. Ratio est, quia nec possessorem bonae fidei damnum pati opus est, nec dominus ditescere debet eum damno possessoris. Dixi: nequii voluptariae, saltem omses, deducere; quia dominus cogi non potest ad pura ornamenta emenda, \oquum tamen videtur posse eum partem aliquam earum deducere; semper enim rem aestimabiliorem faciunt (Lugo, diep. 17. ». 111-05; Salin., /r. 1.3. cap. I, n. 77-80) *). 751. — In casu alienationis distinguendum est inter obligationes erga dominum ot erga tertium possessorem (i. o. cum cui i. Obligationes erga dominum. Domino tenetur tantum re' sbtuere, quantum factus est ditior. Patet ex principio generali supra tradito (». 7-lî>, II). Ibide: L. c, l” Si rem domiriL^ad. nihil tenetur, nisi factus sit. ditior. \ Hinc, si fructus percepit? illos domino restituere tenetur ad nonnam „ k-...to-1**-) praee. num. expositam; si rebus suis pepercit iu donando, illud quo inde ditior factus est domino restituere tenetur casu (pio hic rem suam (vel 4—ll,“quivalon8) recuperare nequit, sive (pria res periit sivo ob aliam causam ·). 2“ Si rem vendidit sine lucro, ad nihil tenetur. C 3» rorn oum lucro, lucrum restituere tenetur, nisi lucrum · illud sit fructus industriae, v. g. si alium locum adiit, ut opportunam oc- X-·»-4<_ ’) llnrc Ium nutnnilv, Ium civile» quod in Imo n· hoqiiI livet, paulo mit Ium pm [κ>· M -ore bonne lldrl. (fr. Supplcm. Gulllr., n. 52; Holi,» n. 51; HuyiHtor, n. 137. 13« (IU, IU); Buppl. Gcrin.· r». Ii. cfr. «Ί ('nil iteil n II4M, vl viiIih poo^or lumiu» Ihlvl frurtux nucm fiutft nnc tunctur tui rvMIIiirndo* fruvtm· nl«l wm qui ml rum perveniunt pont rvl vliidlmlhinvni In Imllclo» ·) Cfr. Cnrrlàro, n. HUH. RESTITUTIO OH POSSESSION BM REI ALIENAE 675 rasionem rem carius vendendi invenerit, si rem melioravit, etc. 'l'une lucrum sibi retinere potest. — Si ipse rem dono accepit, omne pretium lucrum erit (». 009). Nota. Initio diximus: tenetur tantum restituere quantum factus est ditior.· in quo autem computando ratio habenda est de iis quae forte tertio possessori reddenda sunt iuxta nunc dicenda: 11. Obligationes erga tertium possessorem. In casu vendi­ tionis rei alienae venditor debet emptorem imlemnem .servare contra evictionem. Unde si dominus rem suam ab emptore evincat, vel emptor sponte restituat, tenetur venditor pretium emptori resti­ tuere. — Si rem donavit, ad nihil tenetur, ut patet. Nota. Dicta sub I et II valent sive res apud tertium pot^essoroni exstat sivo non exstat. Principia enim unde obligat tones profluunt, abstrahunt ab exsiutentia rei. Undo etiam in casu interitus rei quoad dominum tenetur do co quo ditior factus est; restitutioni voro erga tertium hoc in casu locus esse non potest, quin per interitum rei impossibilis evadit evictio, quae est unica ratio cur in hac materia tertio aliquid reddendum caso possit. 752. .— Quaestiones. Quaeil 1" Quid agendum, si possexxor^bonm^^ fulci drffcgu quidem rem a se possessam esse alienam, sed uomixum IGNORAT. Resp. Possessor idem facere debet quod de re inventa faciendum diximus ». (173. Qt'AElt. 2" Λ» ille qui rem furtioam bona fide tiniï, posuit cam EURt REDDERE ad pretium suum recuperandum. r·^ £ * Resp. Dixt. Ncgat.^si dominus comparcat!’<··- >u.mi répétons; Time pnini débet ram ipsi reddere, etiam cum protii iaettfni; quia iure naturali dominus rein strnm occupant potest, in quocumque loco earn roperial. Actio tamen emptori datur contra furem. Si vero dominus, rei inscius, wm suam non report, controv. Prima xridenlia valde probabilis negat, et dicit emptorem tenori rem domino restituere; «) quia res a manu furis erepta iam statum meliorem adopta est, et ideo, si furi eam redderet, illam in statum deteriorem deiicerot, quod iniuriam domino irrogaret; b) quia iniquae retentioni furis coopera­ retur, quem prudenter indicat domino rem non esse redditurum. Seounda sententia non minus probabilis, et forte probabilior, afllnnat, quand o emptori nulla alia suppetit via recuperandi pretium sum n : a ) quia nemo tenetur rem alienam, bona fide acceptam, eum proprio damno domino servare; b) quin iniustum contractum rescindere est actio do su licita, u.m theologice lmputabile intulit, sive inde aliquid habet sive nihil. Ratio est, quia, cum teneatur non tantum ex re accepta, verum etiam ex iniusta acceptione, fuit damni causa formaliter iniusta; consequenter debet dominum penitus indemnem elliccre. damnum ad aequalitatem reparando (n. 611). Ex hoc principio profluunt regulat * speciales, quae sequuntur. * 754. — Regulae speciales. I. Possessor malae fidei tenetur rvstituere: 1° rem ipsam alienam, adhuc exstantem, sin minus eius valorem; 2° fructus omnes, etiam consumptos, exceptis industrialibus; hi enim non rei, sed potius industriae humanae fructus sunt; *~3° damnum emergens, et lucrum cessans quod dominus usu rei sunc fecfsseC si iniqua alterius detentione impeditus non fuisset; dum· fnodo tamen haec damna fuerint praevisa, confusi * saltem (». 618) ’). II. Potest deducere expensas factas, tum necessarias tum utiles; auferre quoque ornamenta, si sint salva re separabilia; aliter non *) Ilo restitutione dnninl emergenti* et lucri /U. G T^oX·- cvsbudUh coqmile ellum dleemln In Cap. |1|, RESTITI ITIO OR POSSESSIONEM REI ALIENAE 677 potest. Ratio, quia possessor malae fidei ad plus quam ad dominum indemnem servandum non tenetur; atqui, nisi expensas deducere queat, dominus lucrum faceret plus accipiendo quam suum est (11. A., n. 71). 755. — Resolutiones. 1° Si dominus ex re sua’maiores fructus perce­ pturus fuisset, quam possessor malae fidei percepit, hic tenetur tantumdem domino restituere, imo, tametsi ipse fur nihil perceperit. E converso, si fur maiores fructus perceperit, quam dominus percepisset, tenetur nihilo­ minus omnes fructus perceptos, quantum respondent naturae, restituere. 2” Si propterea quod res ablata fuerit, dominus coactus fuit aliam maiori pretio emere, fur tenetur domino damnum istud resanare. 3° Si dominus frumeîîuim afiîafùm reeervaltîrus fuisset vemfemlmn" ad tempus pretii aiictLfur tenetur restituere pretium auctum, quod do- - tSJ minus exspectabat (n. 621). Similiter, si dominus pecunia negotiationi destinata lucrum fecisset, nisi inique ablata fuisset, omnia eiusmodi lucra cessantia possessor iniquus compensare tenetur. 1° Qui pecunia aliena, ludo aut negotiationi exposita, lucrum fecit, quod dominus non fecisset, illud domino restituere non tenetur, utpote fructus industriae. 5° Qui semina aut plantas, quae furatus est, in proprio agro seminat aut plantat, tenetur dumtaxht similia semina aut plantas restituere:^· quia pej_sationcm aut plantationem aiqui>ivit eoium dominium; dummodo tamen aliunde grave damnum domino non intulerit. Pariter, si quis ova aliena supponat gallinae suae incubanda, ovorum valorem tantum resti­ tuere tenetur (n. 501). 756. — Quaestiones. I. De rei furtivae iplmtu. Qi aek. 1° bi .ad restitutionem teneatur fur, qui s arripuit rem secus (ΈΒΪ0 PtnoTUttA Rfsp, A/firm., expensis deductis: ex hoc enim quod quis rem alterius e periculo eripuerit, eius dominium non acquirit, sed illud manet penes dominum, qui tenetur tantummodo pretium laboris rependere. Secus probabiliter dicendum, consumat, in eodem videlicet loco esse; quin non tenetur ex iustitia affert consumendo rem, quae iam hi fur rem in certo periculo adhuc constitutam et tempore, quo iam praevidet rem perituram rem in tuto collocare, neque domino damnum nullum pro ipso valorem habet (»i. 620). Ql'AER. 2° dii fur rei furtivae valorem restituere ipspm PERTH·, sed aeque periisset apud dominum. teneatur, si res u*ui) llesp. Dist. Negat., si periit inculpabiliter eodem tempore ac periculo, quo apud dominum petiisset, v. g. eodem incendio, vitio interno. Ratio est, quia furtum, licet commissum fuerit eum iniuria, non tamen fuit etlieax causa iacturne rei. In hoc igitur casu obligatio restitutionis, ex iniusta acceptione iam contracta, exstinguitur eventu communis periculi, quo fit ut nullum damnum rei ex furto domino eveniat. Quod tamen fur 678 LIB. HI. TRACT, vir. PARS i. sectio hi. a). CAPUT 11. tempore retentionis rei dominum privavit rei suae fructibus, quos perrepisset, hoc damnum utique compensare tenetur. Affirm., si extra commune periculum periit, etiamsi ex culpa alteriiu. Ratio est, quia, si periit in diverso periculo, damnum furi est imputandum, quippe (pii rem huic periculo apud se exposuerit; si ex culpa alterius, obli­ gationem restituendi, quam hic iniuria sua contrahit, fur iam prius con­ traxit (n. 620; H. A., ». 79). 757. — II. De rei furtivae incremento. Quaer. 1 ° Ad quantum teneatur possessor malae fidei, si res furtiva postea crescit PRETIO. llaoc quaestio spectat ad furtum mercium, quarum protium variare solet; tales sunt e. g. fructus terrao. Porro, distinguenda sunt tria tempora protii, «ilicet primumVndnoris, secundum^aucti, tertium^rutuus diminuti, et videndum quonam dictorum temporum fur rem alienam consumpserit aut vendiderit. lïesp. 1 °t Si fur rem consumpsit aut vendidit tempore pretii minori», probabilius satisfacit hoc pretium restituendo domino, quoties dominus eodem ille pretio rem similem emere facile potuisset; quia tunc reparatur damnum illatum, nec impeditur lucrum. 2° Si rem consumpsit aut vendidit tempore pretii audi, tenetui totum illud incrementum restituere, quocumque tandem tempore dominib rem suam consumpturus vel venditurus fuisset; quia res domino suo fructificat, quamvis dominus fructum non percepturus fuisset. Nec fructus ille est fructus industriae, sed rei; unde, deductis expensis, totus ei debetur. 30 8i rem consj1 mpsit aut vendidit tempore pretii rursus diminuti, dominus vero id facturus fuisset primo tempore pretii minoris, num fur tunc teneatur similiter secundum maius pretium restituere, disputatur. Negant Lugo, disp. 18, n. 132; Less., lib. 2, eap. 12, n. 103; Croix, lib. 3, p. 2, n. 233. Concilia et alii; quoniam restitutio non obligat nisi ad men­ suram damni illati. Sed id S. Alfonso videtur penitus improbabile; quia, cum pretium rei creverit in beneficium domini et eo tempore fur culpabi­ liter non restituerit, iam inde ex iniusta retentione contraxit obligationem eam restituendi secundum illud maius pretium (n. 621; H. A., n. 78). In praxi, quod S. Alf. observat de restitutione in solidum (cfr. infra ». 792), hic quoque valet, poeni tentes nempe, qui obligationem suminum rei pretium restituendi ignorant, ut solet, ad hoc non esse a Confessario obligandos, sed iubendos tantum ut restituant rei valorem, quin quantitas explicetur, eam remittendo dictamini conscientiae illorum. QUAER. 2° .4» fur ultra pecuniam furtivam, FOENUS quoque reddere debeat. liesp. 1° Affirm., si constet vel praesumatur dominum illud lucrum percepturum fuisse; fur enim tenetur dominum omnino indemnem ser­ vare. Hinc tantum ipsi domino dandum est quantum corresponde! foeneri quod dominus ipse accepisset. Sequitur ex dictis ». 751, 1. — Porro, ubi agitur de summis maioribus, pro consuetudine hodierna communiter praesumendum est dominum intentionem habuisse foenus ex illis acci- RESTITUTIO OB POSSESSIONEM REI ALIENAE (>79 piendi, si alio modo eas non reddidisset frugiferas. — Notes insuper ius civile posse obligare, nt semper omne fournis receptum tradatur domino. Ita v. g. in iure gallico art. 1378, iure italico art. 2033. 2” Negat, extra casus praedictos; quia fournis ita acceptum reputatur potius fructus industrialis, quum pecunia habeatur tamquam res primo usu consumptibilis inde que nullos fructus naturales parions. Ita sentiunt Mare, I, n. 911; Vermeersch, II, ». 052. Cfr. H. A., n. 71. 758. — III. De rei furtivae abalienatione. Quaer. 1° Quid restituendum. si res aliena per manus PLURIUM malae FIDEI possessorum cx donatione aut venditione transiit. Resp. 1° Quoad rem, haec ab ultimo possessore restituenda est. In huius defectu, fur tenetur. Quod si neuter satisfaciat, ceteri per aequas partes rei pretium solvere debent. Tandem, ceteris omnibus deficientibus, unus ad totum tenetur. 2° Quoad rei fructuç, et damna, singuli ad compensationem tenentur pro parte temporis quo rem detinuerunt,_Si reliqui non restituant, totiUB damni reparatio singulis incumbit, pro rata temporis elapsi a die quo facti sunt iniusti possessores. Consule dicenda n. 789. ille qui mala fide rem alienam emit a fure, possit eam pretium recuperandum. Resp, Controv. Communius negant DD.; quia iniusta acceptione in se transtulit restitutionis obligationem, quam fur habebat. Sed pro­ habiliter affirmant alii; quia, quamvis rem mala fide emendo peccaverit, post emptionem tamen ius habet, aeque ac emptor bonae fidei, ad con­ tractum rescindendum. Nec obstat iniusta acceptio; nam ipsa, rescissa emptione, desinit causa esse quod dominus re sua careat. cum iam nullo modo influat ; sufficit autem quod iniustus emptor efficiat ut dominus ex eius emptione nullum damnum patiatur. Recole dicta ». 752, q. 2°; (n. 570; 11. A., n. 53). QUAER. 2" .1« FURI REDDERE ad Quid vero, si quis mala fide accepit rem furtivam cum rebus propriis furis. Resp. Vide dicta ». 752, q. 3. Qu \er. 3° commixtam 759. — Nota pro praxi. Quando restitutio rei alienae imponenda ' §*■» Confessorius non nimis anxie computi>t a< 1 moiïun? incertum qiiandoipie rei e Q fructuum valorem, aut damnum domino forte illatum; sed spectatis circumstantiis, ex rationabiliter praesumpto domini consensu quantitatem restitutionis ex aequo et bono eum iniusto possessori» componat; idque: 1° ne nimium petendo fortasse nihil obtineat; 2° quia iniusti possessores non omne damnum illatum etiam confuse praevidero solent. (Marres, lib. 2, ». 39). un. ni. tract. vu. pars i. sectio m. λ), caput ii. 680 Articulus III. Possessor dubiae fidei. 760. — Quod attinet ad dubitantem annon res, quam poenidct, «it aliena, distinguendum est: 1“ vel rem accepit cum illo dubio, vel. postquam illam bona tide accepit, incipit dubitare; 2° dubitat vel dubio positivo, i. e. gravi ratione ductus, vel dubio negativo, i. e. levi ratione ductus. Supponimus in iis, quae sequuntur, dubium caso positivum; negativum enim contemni potest (ΛΛ. I, Λ. 37). > 761. — Principia. I. (Mi.vr/mis* cum fide dubia pofuddct, tendur quamprimum et diligenter veritatem inquirere. Ratio in promptu est; secus enim voluntarie se peniculo exponeret rem alienam iniuste retinendi. **«- ***^·^·^***\ II. Possessor, qui, dubio superveniente et inquisitione quampri­ mum facta, detegd se rem alienam detinere, illam domino restituere debet .QUEMADMODUM POSSESSOR BONAE FIDEI. Ratio est, quia non deliquit. Quid dicendum sit, si dubia tide coeperit possidere, et inqui­ sitione facta detegat rem esse alienam, cfr. melius infra ». 702, q. 3. Dubio post debitam diligentiam perseverante, distinguendum esi inter eum qui bona fide et eum qui dubia FIDE coepit possidere. 10 Si bona fide coepit possidere, et postea ei supervenit <1 ubium. potest remJoPo» i.etjliere, Jiatio est, quia in dubio melior est conditio possidentis; possessio enim legitima fundat de.se praesumptionem certam de possessionis instil ia. Hoc etiam valet si possessor habeat contra suam possessionem rationem probabiliorem, imo unice pro­ babilem; (piia praesumptio orta ex possessione praeponderat omnibus rationibus non convincentibus, et jiossessio certa ac legit inia jiant. ius certum retinendi, <■ onIra quod non praevalet nisi certitudo stricta. Cfr. supra tom. 1, ». .105, nota 2 (lib. I, ». 35 et 36). 2" Si dubia fide coepit possidere, eius obligationes dependent a ratione in (pia dubium fundatur. Ilinc: ■ a) Si dubium oritur ex eo, quod alium deturfiarït a siri pos­ sessione v. g. auferendo a possessore bonae fidei rem liligi’isaiii, hiiie rem totam restituere tenetur, quia in dubio melior est conditio possidentis. b) Si dubium oritur ex eo quod rem legitimo titulo quidem acquisivit, sed a possessore suspecto, restituere debet pro rata dubii, nimirum uni vel pluribus dominis putativis, vel, si dominus omnino 111. RESTITI TH) OB POSSESSIONEM BEI \I.IE.NAE 681 ignora?πιζ pauperibus; quia non favet illi possessio eum dubia tide coepta, et ideo nequit rem totam sibi retinere; neque videtur justum eum teneri rem totam restituere, cum dabium sit an >it aliena (n. 625). o) Si dubium oritur ex eo quod accepit rem quidem titulo legitimo et a possessore bonae fidei, _sed dum ipse dubit abat nqm hic revera dominus esset, ad nihil tonetur: uti enim potot iure illius cui succedit. Cfr. Lugo, dixp. 17, n. 83; Mare, ». 915. Cfr. supra n. 683, q. 2. Ad quid teneatur possessor bonae fidei, si dubio superveniente culpabiliter NEGL1GIT diligentiam adhibere. et ideo NOX potest postea VERITATEM DETEGERE. Kesp. \ erius dicendum est, aliquid restituendum esse (putato domino, vel si hic est incertus, pauperibus), pro rata spei detegendi rem esse alienam : quia possessor iste certe intulit damnum alteri, culpabiliter illi auferendo 762. — Quaestiones. Ql AER. 1° spem, quam certe possidebat, fore ut deprehenderetur esse verus dominus rei; (piae spes erat pretio aestimabilis. Porro, stante certo iure possessionis, quae possessori favebat et adhuc favet, quantitas spei inulto minoris aestimatur (piam quantitas dubii; possessio enim rei multo maioris aesti­ matur (piam possessio spei: unde, si rationes utrimque essent aequales, res sive ejus pretium non tuo dimidia parte esset restituendum, sed minus. et forte valde minus, eum illa spes non valeat dimidium'valoris rei. verum multo minus (lib. 1, n. 37). QUAER. 2° PARE!'. Quid vero, si, neglecta inquisitione, postea dominis COM­ Hcsp. Tunc tenetur ex eo tempore, quo dubitari coepit, sicut possessor malae fidei restituere; (plia ex quo die post exortam dubitationem coepit inquisitionem negligere, non fuit amplius possessor bonae fidei, sed potius malae tidei, cum sciverit se non posse iuste sine examine rem retinere (Less., lib. 2, cap. 11, η. 23). <)ι aer. 3° yln LICEAT cum dubio annon sit aliena. Itcsp. Disting. Affirm., run emere aut dono accipert a persona suspecta si eo animo quis accipiat, ut eam domino, -i post diligentem inquisitionem eum invenerit, integre restituat; (piin sic nullam facit domino iniuriam, sed beneficium. cum aliter fortasse nuinipiain fuisset restituta. Negat., si accipiat animo retinendi, ut patet. Quod si acceperit·, te­ netur. mutato animo, diligenter inquirere. et. ubi rem alienam esse inve­ nerit. integre restituere cum fructibus, etiam consumptis; si vero dubium remanserit, debet rem pro rata dividere, secundum dicta in 111° principio (Less., lib. 2. cap. 1 I, η. 21, 25). Poterit etiam contractum rescindere ad normam eorum (piae diximus n. 758, q. 2, 682 LIB. ΠΙ. TRACT. VII. PARS I. BECTIO III. \ ). CAPUT III. Caput 111. RESTITUTIO OB INIUSTAM DAMN1FICATIONEM Notionem iniustae damnificationis, necnon culpae nive theologicae sive iuridiiae, quacum flori potest, tradidimus n. 733 et 734, quos lector recolat. 763. — Obiectum obligationis. Iniustus damnificator restituere tenetur: 1° damni illati valorem; 2° lucrum cessans, aut quodlibet aliud thunnum ex iniusta laesione domino emergens. Patet ex dictis n. 751, quae ob rationis paritatem iniustae damnificationi appli­ canda sunt. 764. — Conditiones obligationis. Ut ex actione *) damnificante nascatur obligatio illatum damnum reparandi, requiritur ut actio illa fuerit: 1° iniusta, i. e. violans ius strictum alterius, nani, ut n. 713 dictum est, sola laesio iustitiae commutativae ad restitutio­ nem obligat. Hinc ad restitutionem non tenentur: clericus, qui bona superflua Bene­ ficii sui dissipavit, secundum dicta n. (5(53; dives, (pii eleemosynam negavit etiam sub gravi debitam; pater, qui familiae suae necessaria non suppeditavit. 2° efficax damni causa, i. e. ut damnum ex actione, non per accidens, sed per se tamquam ex sua propria causa, physica vel morali, secutum sit: secus enim damnum agenti imputari non posset: ut porro actio dici queat vera damni causa, requiritur ut ex se eius­ dem saltem periculum proximum connexum habeat; 3° theologice culpabilis, i. e. ut adfuerit peccatum formale contra iustitiam ; quia dari nequit obligatio in foro conscientiae, nisi in eodem foro iniuria fuerit commissa. Ad hoc autem requiritur ut damnum fuerit directe aut indirecte voluntarium (w. 550, 584; Prox Conf., n. 44, sub 5). Ex culpa iuridica igitur ante sententiam judicis tunc tantum liabettuTobl ig; 11 i o restitutionis, quando simul est theologica, a. v. quando diligentia etiam theologice débita adrertenter omittitur; haec autein ge­ neratim non est nisi communis et ordinaria diligentia, nemo enim tonetur ad’diligentiam exquisitam in operibus suis adhibendam. Dixi autem\_ank . s> ntenliam judicis; nam post i ustam judicis sententiam habetur obligatio >) Nvmlnv action if hic venit ctlmu o/niwio lutlonle vx InMItlo debitae, KESTITETIO OB INIUSTAM DAMNIFICATIONEM 083 in conscientia reparandi damnum ex culpa mere^ iuridica illatum. Ratio est. quia sententia indicis hoc in casu est iusta. utpote fundata in ratione.. boni publici, ut nimirum Jioin.ines reddantur cauti ne aliis noceant, siye perse, sive per suos, sive etiam per animalia sua; sed sententia iusta obligate in conscientia; ergo (n. 554). Inde sponte sequitur, eum, qui damnum sic passus est, licite posse reparationem a indice petere. Nota. Haec valent quoque in contractu, nimirum si quis rem con­ ductam, commodatam, depositam, pigneratam habet; et in quasi-conIractu, seu in otlicio; quia nemo praesumitur voluisse se in conscientia obljgare ad reparandum damnum cum sola culpa iuridica factum. Potest tamen aliquis spcciaU pacto hanc obligationem assumere; quod paetum nihil aliud est quam contractus assecurattonis (n. 551. 555). Haec do­ ctrina applicanda est omnibus, qui privato vel publico aliquo officio fun­ guntur, et in otlicio suo ex negligent!» damnum intulerunt, e. g. famulis. Advocatis, Medicis, Professoribus, Confessariis, etc. 765. — Resolutiones. 1° Qui animo nocendi posuiT actionem dam­ nosam, effectu tamen non secuto, licet peccaverit, jnhil tamen restituere .teflClUL·2° Si damnum a te illatum errore hominum imputetur alteri inno­ centi, ideoque hic, ultra damni reparationem, ad carcerem damnetur et ■'■'•-alia inde damna patiatur, huic restituere non teneris, nisi quantum ille .^,1'ro damno a te illato compensare debuit; quia actio tua ei iniuriosa non fuit, sed damnum hoc secutum est mere per accidens, ex solo errore ho­ minum, tuum delictum sine tua, ut supponitur, culpa innocenti impu­ tantium (Π. A., n. 88). Vide infra n. 767, q. 3". 3° Qni exemplo suo movet alium ad damnum inferendum, non Jenetur illud damnum reparare, ad quod exemplo eno induxit ; quia pravum exemplum non est causa positiva damni, cum per se non eo tendat ut alios ad idem faciendum impellat, sed est por accidens quod ex pravo suo exemplo alii sponte sua damni inferendi cogitationem ac consilium capiunt l) (lib. 2, n. 14, sub 4° et n. 45, in fine). Secus autem in casti inductionis stricte dictae, quando quis alterum explicite provocat ad peccandum; tunc enim inducens eat vere causa, utique moralis, damni illati. 0fr. supra n. 377 et infra h. 770. 4° Famula, quae ex culpa mere iuridica frangit vasa crystallina do­ mini. non est restitutioni obnoxfa^ante sententiam iudicis. 5° Si fur noctu domum alienam intraverit ad furandum, et ea oc­ casione praeter intentionem accensus sit ignis a facula quam gerebat, et combusta sit domus, fur damnum istud reparare» non tenetur; quia, *) Λ1ΙΙ «everhw indicant. quin exemplum pmebctiM iu*qul|iarnretiir «lauti comdlluni pravum, (ïr. (‘nrrière, n. 1127. Sed sententia S. Alfonsi <*t Mitlklentrr probabilis, quum exemplum praclten* non «11 causa jn niti va Ipsius damni· negative vero influent* tunc tantum teneatur nb coopera­ tionem ad grave damnum, prout dictum est de furtis minutis n. 719. Si vero damna minuta diversis personis seorsim inferantur, graviter non delinquitur; quia nemo patitur damnum grave, et damnificator ex alieno non ditescit. 767. — II. De damnis ex errore. Quaer. 1° Si quis aestimat damnum quod infert, minus esse quam revera est, numquid teneatur Mum restituere, xi postea verum valorem resciat;*ό. g. si quis rem alienem destruat valentem 100, putans valere 10 tantum ? Resp, Negat., probabilius enim non tenetur nisi ad damnum existi­ matum, dummodo damnum verum invincibiliter ignorant, ne confuse quidem illud suspicatus; quod sane in praxi raro evenit. Ratio est quia non censetur volitum damnum, quod non est cognitum; ideo quoad illum excessum deest voluntas damnificandi. Si autem damnum verum, licet confuse, animadvertitur, prout ceterum ordinarie accidet, ad totum te­ netur (». 613). Quaer. 2° Si quis vult damnum inferre uni, «^exerrore infert alteri, an teneatur in conscientia, ante indicis sententiam, huic restituere. r. ij. si quis vult incendere domum Titii inimici, et incendit domum Caii amici, aut si occidit Caium, putans se Titium occidere. Rcsp, Controv, 1* Sententia communis affirmat; quia quisquis rem alienam culpabiliter et iniuste destruxit, cuiuscumque ea sit. damnum restituero tenetur Adsunt quippe omnes conditiones inquisitae. Non excusat error personae; quia efficit tantummodo ut iniuria personalis sil involuntaria; damnum vero rcale est plene voluntarium et iniustum: atqui obligat io restitutionis orit ur, non ex iniuria personali (cui debetur satisfactio), sed ex injustitia rcali. Ita Mazzot., tr. 4, disp. 1. q. 3, cap. 3, q. f; Saudi., Dec., lib. 2, cap. 23, n. 157; Busemb., etc. Haec sententia hodie a multis Theologis pro vera habetur. Lemhk., I, n. 1164. 2* Sententia, cui S. Alf. adhaeret, negat, dummodo error personae fuerit vero invincibilis, et damnificator ita omnino comparatus, ut, ai errorem scivisset, damnum inferre neutiqmun voluisset. Ratio est, quia damni istius personne causa non est damnificat oris voluntas, sed error. 686 LIB. ΙΠ. TRACT. VII. PARS 1. SECTIO III. a). CAPUT HI. qui ei nullatenus imputari potest. Iam vero, obligatio restitutionis ex damnificatione, utpote principaliter propter personam illata, expe-rit iniuriam formalem contra personam laesam; atqui in hoc easu injuria personae laesae est prorsus involuntaria ac mere casualis; error ergo «t circa substantiam, non circa accidens. Ita etiam Lugo, Disp. 18, «. st;. Cfr. D’Annibale, P. H, lib. III, n. 100 et 232; Ned. Rath. Stemmen (1913), p. 174 (n. 628, 629; Η. A., n. 84, 85). ,Quaer. 3° Si quis committens crimen praevidet illud IMPOTATVM IRI alteri, aut etiam id intendit, num teneatur huic restituere damnum obveniens. Resp. Negat., probabilius quoad utrumque; etenim, quoties actio aliqua ex se vel ex circumstantiis suis non est causa proxima damni al- terius, non censetur alteri iniuriosa; atqui in hoc casu imputatio facta âd · alteri non provenit per se ex crimine commisso, sed mere per accident, Ί ex errore videlicet aliorum; ergo crimen est tantum occasio imputationis, ^**βί·Λ®*Ροη vero causa. Porro neque praevisio neque intentio prava officit ut iniusta sit actio externa, quae ex se damni causa non est, ut ostendimus n. 736. Contrarium vero est, secundum omnes, si crimen cum talibus adiuncth committatur, quae moraliter inducunt praedictam imputationem, v. g. ei quis hominem occidat indutis vestibus tertii et. has sanguine foedatas proliciat: ‘i occidat in praedio tertii, vel occisum ibi sepeliat: (pria tunc illa adiuncta iam sunt causa per se ellicax talis imputationis tertio factae (n. 635, 636). ‘‘Z H. U t . 768. — III. De dubiis circa causam vel effectum. Quaer. 1° .1» teneatur quis ad restitutionem in dubio num actio su *<- Unde : 1° Si exsecutor iam destinaverat damnum inferre, ille, qui eum adhuc incitat ad damnificandum, ad nihil tenetur, siquidem tum cooperatio est inefficax ad effectum. Contra, si quis aliquo ex modis supradictis efficaciter movit exsecutorem ad iniustam damnificationem, tonetur ad restitutionem, etiamsi adsint alii, qui eodem modo influant; quia talis vere est coneausa efficax damni: potest quippe idem effectus a pluribus causis provenire. Idem insuper valet, tametsi exsecutor certo postea in· ducendus fuisset ab alio, vel seipsum induxisset ad damnificandum; nam tenetur, qui reapse ad hoc perduxit (n. 561, 562, in fine). 2° Qui adiuvat solum ad partem damni, ad illam solum partem tenetur, cuius causa fuit; e. g. si quis moveat alterum ut furetur 50, hic autem fundus est 100, vel si paratum ad furandum 50, moveat ut furetor 100. 3° Perinde est influere in damnum ut inferatur, ac influere ut damni­ ficator illatum non reparet. Hisce generaliter praemissis, iam de singulis coopérant ibus separa tini tractandum est. § T. - Mandans. 771. — Notio. Mandans dicitur, qui jussione cogit, vel pacto sive expresso sive tacito, vel metu aut precibus» adducit alium ut suo nomine damnum alteri inferat. In hoc maxime differt mandans a consulente, quod mandatarius damnum infert in gratiam aut uti­ litatem mandantis; ille autem, (pii consilio alterius movetur, damni­ ficat nomine proprio. f,- Mandatum tacitum exsistit, (piando v. g. dominus subditis significat sibi gratum fore quod tale damnum inferant; hac ratione caedes S. Thomae Can tua· riensis imputata est regi anglico Henrico II. 772. — Principia. 1. Mandans tenetur reparare omne damnum quod inferre iussit aut ex iussione sua secuturum saltem confuse praevidet. Ratio est, (plia est illius causa efficax, et (pridem prin­ cipalis, dum mandatarius est solum instrumentum. ’) Cfr. prop. 39 diunnntn nt> Inn>>< re o.uatto profitetur? tenetur reparare omnejhmimm inde obveniAis tanF consultanti qifaFh calteri tertio, supposita, ut patet, culpa theologica, mala sc. fide vel ignorantia sive negligent!» graviter culpabili. Ratio est, quia culpabiliter et efficaciter influit in damnum istud. — Eiusmodi consiliarii sunt e. g. Medici, Advo­ cati, Notarii, Confessarii. 2° Si vero ratione status aut officii rei consultae peritiam non profitetur, non tenetur damnum restituer;· t — con8*»um P^nti, nisi ex dolo, i. e. nisi scienter et fraudulenter »1terum ignorantem circumveniat : tenetur tamen restituejre.ilhu3»ülüL .-Hz-quem consilium dat. Ratio prioris est, quia consilium petens ab -ïliL*,nPor*to ’P86 sc damnumque, si quod patiatur, imputare debet imprudentiae suae. Ratio posterioris, quia dans consilium po­ sitive confert ad damnum illius (n. 561). 776. — Quaestiones. Qua er. 1° λ’ί quis alteri, qui iam deliberatum habet damnum inferre, suadet solum modum exsequendi, v. g. ut occidat veneno, non gladio, vel festinationem ut citius faciat, an teneatur ad resti­ tutionem. Resp. Sententia pjobabilior, contra alios, negat, modo moraliter .jP' certum sit alterum suum pravum animum non mutaturum; quia, quando / ” quis movet solum ad circumstantiam damnificat ionis, non influentem )--in ipsam substantiam damni, non fuit causa ipsius damni, sed illius vircuinstant iae dumtaxat (n. 563; 1Γ. A., n. 46). QUAER. 2° .In parato inferre maius damnum possit SUADERI MINUS. Resp. Dist. Respectu eiusdem personae damnifleandae, affirm., si aliter a proposito amoveri nequeat ; id enim non est damnum consulere, »ed gravius damnum impedire. RESTITUTIO OU IMUSTAM COOPERATIONEM AD DAMNUM 691 Respect u vero allerius certae persanae, de qua ille non cogitat, ne- _ gaiive; quia nefas est impedire damnum unius cum damno alterius designati. Cfr. supra n. 379 (n. 565, 577). § III. - Consentiens. 777. — Notio. Consentientes sunt v. g.: 1° parentes, domini, qui connivent cum subditis suis in patranda aliqua iniustitia; 2° Co­ mitia inferiora, Consilia provincialia, communalia; 3° variae Admi­ nistrat iones, in quibus decreta suffragiorum pluralitate fiunt, puta Administrationes hospitiorum, fabricaram, consessus pro concursi­ bus; 1° Tribunalia varii generis. Hi omnes, vel eorum membra, cooperari possunt ad iniustitias, modo sive positivo per consensum, sive negativo per silentium. — Similiter illorum electores cooperari possunt ad iniustum damnum, quatenus nempe suffragio suo con­ sentiunt legibus iniustis, quae fore ut ferantur praevident. 778. — Principia. I. Consentiens tenetur ad restitutionem, quando consensu suo efficaciter influxit in damnum iniustum. ita ut sine eo non evenisset. Si vero damnum ex consensu suo non dependeat, peccat quidem graviter consent iemin iniquitati, non tamen tenetur ad restitutionem damni, quippe cuius non sit causa efficax (n. 566). 11. Si praestitum consensum AUTHENTICE et valide revocet. antequam res exsecutioni mandetur, liberatur consentiens <»/> onere re­ stitutionis. Ratio est, quia hoc pacto tollit influxum suum. III. Qui bona /ide efficaciter consensit damnificat ion i iniustae, tenetur postea, detecto errore, ex iustitia consensum revocare, si incommodo. i <■ inpus sit adhuc 0] rportunum possit que sii i.· Ratio est, quia quisque tenetur procurare ne ex tali actione sua proximus damnum patiatur, ut diximus n. 766, «> principium. Suffragatore, qui, complete numero neeessario, sullragium liant pro lege, peccant contra iustitiam, sed non sunt causae eflicaces damni, nec propterea ad restitutionem obli­ gantur. 2° Consiliarius, cuius consilio non posito, damnum aeque fuisset illatum propter consilia aliorum qui cum eo consuluerunt, partialiter solum obligatur ad restitutionem; nisi consilia illa se habeant in modum suffragii, quo res aliqua in consilio vel senatu decernitur, nam tunc (li­ cendum esset quod de suffragantibus dictum est. Quando vero consilium ita influit, ut, illo non posito, effectus non veniret, et, eo posito, eveniat, consiliarius semper tenetur ad restitutionem in solidum. Quod idem om­ nibus aliis cooperatoribus potest eum proportione applicari (Lugo, n. 86). 3" Quando tres rem ponderosam surripiunt, quam duo ferre non possent; quando aliquis furem adiuvat ad penetrandum in domum, qui secus furari nequivisset ; vel duo invicem se animant ad damnum infe­ rendum, neutro solo ausuro: omnes obligantur in solidum. 792. — Nota pro praxi. Sapienter advertit S. Alt, rudes difliculter sibi persuadere posse se teneri ad partem damni a sociis il-'J^T latam restituendam; quapropter tunc ipsi domini praesumuntur fore contenti quod illi solam partem suam restituant, ob timorem ne, si ad totum obligentur, nihil restituant. Quamobrem Confessarius quemlibet istorum (praecipue si parum timoratus sit), etsi teneatur in solidum, hortetur ut quod debet restituat, quantitatem vero non explicet, sed dictamini conscientiae eius remittat (n. 579; "‘“v· Ordo cooperatorum in restituendo. Obligatio restitutionis oriri potest vel ox furto, vel ex puro damno; swijo· dum quam distinctionem haec principia stabiliemus. 793. — Principia. I, Ex furto, primo loco rem furtivam eiusve aequivalens restituere tenetur possessor, qui rem habet vel iniuste consumpsit ; quo non restituente, reliqui cooperatores tenent ur. Ratio est, quia res ipsa primo loco obligata est, ac consequenter possessor primo debet eam reddere (n. 580). II. Ex damno, tenentur in solidum restituere pro gradu influxus, hoc ordine: 1° mandans, ut causa principalis atque consilium dau> alteri ad faciendum damnum in gratiam sui; hic enim mandanti aequiparatur; 2” exsecutor, qui respectu ceterorum est causa prin- CCI HACIENDA EST restiti τιο 699 cipalis; 3° alii cooperatores positivi; 1° cooperatores negativi (n. 580; 8. Thom., 11-11, q. 62, «. 7 ad 2; Mare, 1, h. 996). 111. Inter cooperatores aeque principii les, vel aeque secundarios, nullus ordo servandus est; sed omnes tenentur aequaliter. Ratio est quia ex eis nullus cooperatus est tamquam instrumentum alterius, vel alterius nomine; nulla ergo inter illos exsistit subordinatio. 794. — Notanda. 1° Si causa principalis vel prius obligata restituerit, causae secundariae vel posterius obligatae ad nihil tenentur; quia hae tantum tenentur in defectu prioris. Contra, si causae minus principales aut posterius obligatae restituerunt, causa principalis vel prias obligata iciiHin illis ι<·ΐΊιΐι<1··ι··; <|iii:i haee absolute obligabatur, unde, si causa se­ cundaria hoc onus subiit, acquirit ius creditoris contra causam primariam. 2° Quando plures tenentur aequaliter restituere, et unus totum restituit, reliqui tenentur huic uni jMnlion.es s.uas refundere; quia singuli tenebantur tantum in defectu aliorum. 3° Si unus ex illis, qui aequaliter contulerunt ad damnum, ideoque aequaliter obligantur, non vult aut non potest partem suam restituere, reliqui tenentur hanc partem ferre, aequaliter eam inter ipsos dividendo: retinent tamen ius contra illum, qui noluit vel non potuit restituere. Haec omnia communiter. -1° Si damnum passus condonat causae principali, etiam causae se­ cundariae liberantur; non autem vice versa; quia, ruente principali, corruit accessorium, non contra. Quod si condonat alicui ex cooperatoribus aequa­ liter obligatis, censetur partem illius omnibus remittere; nam. si deinde totum exigeret ab aliis, ille ab hisce ad restitutionem cogeretur, et sic condonatio frustranea esset (n. 581). 5° Secuto damno ex consilio, si consilium soli suasori utile est. ipse tenetur primo; exsecutor autem in defectu eius. Si soli exsecutori prodest, hic tenetur primo; suasor in cius defectu. Si vel utrique vel neutri con­ ducit, uterque tenetur pro rata; in defectu autem unius, tenetur alter in solidum (n. 500). CII FACIENDA EST RESTITUTIO 795. — Praenotanda. Distinguenda sunt bona certa, quorum dominus cet certus, a bonis incertis, quorum dominus incertus est, Praeterea dominus vel ignotus est inter paucos, <«. g. inter tres qmituorve. quis vero illorum sit ignoratur; vel discerni nequit inter multos. Deinde, quando ignotus est dominus, praoprimis certum est debere posses­ sorem debitam diligentiam adhibere. iuxta valorem je i. in voro domino inqui­ rendo, vel, si eum mortuum esse constiterit, in haeredibus detegendis. IS — Akiitnvs-Dami s. TIkoI. Mor. ■ I. 700 LIB. III. TRACT. VII. PARS 1. SECTIO HI. A). CAPUT V. 796^ Principia, i. Bona certa restituenda sunt ei, a quo fue­ runt accepta, sire hie est eorum duminus, sice tantum legitimus pos­ sessor rd detentor. Ratio, quoad iustum possessorem vel detentorem, est, quia ius habet vel re utendi, vel illam custodiendi. prout commod tarins, conduct or, depositarius, etc., quod ius per rei ablationem laesum est, nec reparatur nisi per restitutionem ipsi, non domino factam. Excipe, (piando nihil interest iusti possessoris vel detentoris an sibi vel domino restituatur; tunc nempe potest utrilibet reddi. Contra vero, quando interest domini ut sibi ipsi reddatur, puta unando possessor pro­ babiliter re abusurus praevidetur eum domini iniuria, res non possessori, sed domino reddenda est (m. 596). Mortuo domino, bona restituenda sunt haeredibus qui in iur.i ώfuncti successerunt; nec erogari possunt in requiem animae defuncti, nisi ex expressa aut saltem praesumpta haeredum, non vero defuncti, voluntate, cum iaiu haeredes, non vero defunctus, eorum dominium habeant (Marres, lib. 2, η. 129). II. Bona INCERTA, quorum dominus est ignotus INTER PAUCOS tantum, pro rata dividenda sunt inter eos, inter quos defraiïiÎiiïus exsi­ stit. Ratio est, quia singuli ius ad rem habent iuxta proportionem dubii (n. 589). III. Bona vero incerta, quorum dominus ignotus est INTER m i Ί. 'i ' · » 8, si bona fide accepta sunt, a possessore reti neri possunt, sicut bona inventa, prout diximus n. 673 (n. 589). IV. Bona incerta, quorum dominus ignotus est INTER MULTOS, si mala fide accepta sunt, expendenda çupt fn favorem PAUPERUM. Etenim: 1° expendenda sunt: nam bona aliena delicto acquisiti n tinere non licet. 2‘» Expendenda sunt, in favorem pauperum; constat vel ex iure naturali, quia rationabiliter praesumitur voluntatem flo mini esse, ut. si bona sua nequeat amplius rcipsa possidere, ea in çojjiniodum jtutim spirituale applicentur per eleemosynam; atque etiam quia communis possessionum securitas id postulare videtur1); (piodsi autem obligationem ex iure naturali nihilominus cum 8. Al­ fonso in uno loco (lib. 4, u. 71) dubiam habeas, obligat io oritur saltem ex universali consuetudine vim iuris obtinente, quae in iure antiquo fundabatur in cap. 5, de usur., quod sic decrevit circa usuras, a (pio ad omnia bona delicto acquisita, ob rationis paritatem, extensum est. — Idem dicendum est, quando dominus, etsi cognitus, adiri lameii moraliter nequit, neque immediate, neque mediate per mediam quamdam manum (n. 589, 687). ’) lia Boiiwuren cum ulli» in Period, dr re morali (1927), p. 31*. CUI FACIENDA EST RESTITUTIO 701 797. — Circa hoc principium notamus: 1° Possessor pauper in resti­ tuendo seipsum ceteris pauperibus praeferre potest, et proinde rem, cuius dominus ignoratur, sivy bona fide sive ex delict.ojljam habet, gibi reti­ nere (Prax. Confess., η. I I, sub. 3; Lugo, disp. 20, n. 6, 8). 2“ Sub nonmie pauperum continentur etiam loca pia indigentia, puta ecclesiae, nosocomia, monasteria, etc., quibus honesta sustentatio desit (n. 938 et 930, dub. 10). 3° Laudatum principium locum habet cum unus vel pauci defraudati sunt; si enim inulti alicuius Communitatis damno affecti fuerunt, puta in venditPimbus, quando nempe mercatores, tabernarii, caupones, pistores, et similes, emptores promiscue defraudarunt mercibus adulteratis, jQgnsuris vel ponderibus diminutis, et ignoratur quibus praecise emptoribus damnum illatum sit, tunc, iuxta communissimam sententiam DD., resti­ tutio omnino, quoad fleri potest, facienda est civibus loci ubi fraus com­ missa est, non pauperibus *); quia, cum damnum passi aliquatenus co­ gniti sunt, videlicet emptores ordinarii, ipsis, quantum fieri potest, damnum compensari debet, puta vendendo illis vel meliores rnerees vel viliori pretio, vel maiori pondere aut mensura, vel aliter· Vcrumtamen 8. Alf. censet huiusmodi venditores non sub gravi teneri civibus restituere sed satisfacere gravi obligatione suae, si pauperibus eiusdem loci tqtfituant, Quapropter etiam a veniali excusatur, si ex aliqua rationabili causa pau­ peribus restituant·, v. g. si non possint sine incommodo restituere civibus, vel si urgeat aliquorum pauperum valde indigentium necessitas; tunc enim lucra iniusta pauperibus erogari cives non aegre ferent. Cfr. supra ii. 720. q. 1 (n. 589, 595; II. A., n. 28, 67, 68). Nota. Doctrina in principio III et IV tradita etiam valet quoad debita ex contractu inculpabiliter sive culpabiliter non soluta, ita ut priora a debitore sint* ininstitia retineri possint, altara autem in usus pios eroganda sint; sunt enim per iniustam retentionem iniuste acquisita. 798. — Quaestiones. Quaer. 1° ). Resp. Quemadmodum debitorum solutio, ita ct restitutio tunc fieri debet bonorum administratori, quoadusque munere suo fun­ gitur (necessaria adhibita cautione, puta apocham exigendo, unum vel plures creditores monendo); quia per cessionem bonorum cre­ ditores acquirunt ius ut ex bonis cessis sibi solvat ur. Quandoque tamen posses creditori tuo restituere: v. gPsi debitum est exiguum; si ipse probus est, ita ut credas illum esse creditoribus suis restituturumj^si in gravi necessitate versatur, ita ut debito ilio valde indigeat ad vitam ducendam; quia tunc theologi communiter dicunt bonis cedentem posse sibi necessaria ad vivendum subducere (Gury, w. 700; Gousset, n. 772). Quaer. 3° .1« et cuinam simplex damnificator restituere debeat .v? dominus, qui damnum passus est, omnino ignotus est. Resp. Probabiliter non videtur teneri ad restituendum paupe­ ribus. Etenim: 1° bonum alienum, quod a se abdicare debeat, damni­ ficator nullum acquisivit; 2° num restitutio incertorum bonorum debeatur pauperibus ex iure naturae, dubium est; ius autem posi­ tivum spectat dumtaxat ad bona acquisita (supra n. 790, IV). Neque communis securitas possessionum hic ita urgeri potest. Maxime autem conveml^ut’Confessarius pro satisfactione innuigat congruam eleemosynam in pauperes erogandam *). QUAER. 4° Ad quid teneatur CoNFESSARlUS, qui mandatum su­ scepit exsequendi restitutionem, si dominum, cui restituere debet, non inveniat vel ille recuset. Resp. Non potest retinere, sicut qui rem invenit ; (plia non est possessor, sed mandatarius tantum: ergo debet dare pauperibus. b Do ccmlonc bonorum cfr. Infni n. 875. -) Cfr. .V, K. St. (19(11), p. 317; Mnrc, n. 999; WouterH. I. n. 1911. Alii noverit» Indicant, quutcniuf fictione hiris dumnitieutor dihxdt n*t incudo id quod per kc solvero deteret. CIRCUMSTANTIAE RESTITUTIONIS 703 (’AIM T Vi. ( : 11 < ( : i î μ sta ντι a e r estituti ( >in i s nor -Ρξ. Tl Praecipime sunt tempus et locus, quo restitui debet; expensae et periculum, ad quemnam spectant; modus demum restituendi. Quas singulas sequentibus articulis explicabimus. Articulus I. Tempus. 799. — Principium, Kent it ut tones sire ex delicto sire ex re ac­ cepta, QUAMPRIMUM faciendae sunt. Ratio est, quia non licet detinere alienum, domino rationabiliter invito (». 676; II. A., n. 104). Hinc infertur: 1° Restitutioni obnoxius a peccato gravi excusatur, si restitutionem per breve tempus diher^ï^’in quo dominus nec grave damnum patitur, nec graviter censetur invitus. Porro, ordinarie loquendo, spatium trium hebdomadum breve esse putatur (n. 679: Π. A., n. 105). 2° Qui culpabiliter nogligit restituere, si domino ex dilatione resti­ tutionis damna eveniant, ea compensare tenetur (Croix, lib. 3, p. 2, n. 252). 30 Qui totum statim reddere nequite debet jnartenK auarn potest, rest it livre ; debet identidem modica seponere, et hoc modo paulatim resti­ tuere totum, aut aliquem laborem facere in favorem creditoris, aut quod· dam donum ei quandoque offerre (Prax. Conf.} n. 13). 800. Quaestio. #1 restitutioni obnoxius i ustam habet causam differendi rcdilutipnein, an teneatur deinde omne DAMNUM RESTITUERE, quod creditor EX iulationY: patitur. Ifap. Did. Sj restitutio est ex re arrepta, non tenetur; qui.i tunc retentu» non est iniusta. Si vero restitutio ex delicto wt, quidam existimant neque in hoc casu eum teneri; cum creditor tunc teneatur dilationi consentire. Sed,.communius .et pro­ li ibilins docetur ipsum teneri; quia. etd iuste dilatio non sit rausa culpabilis damni, talis tamen fuit iniusta acceptio vel damnificat io (11. 680, 703, dub. 2). Nota. Do absolutione et monitione pernitentis. qui ad restitutionem te­ netur, vidi* tractatum de Poenitentia, tom. Π, n. 449, ç. 2. 704 LIB. HI. TRACT. VII. PARS 1. SECTIO III. Λ). CAPUT VI. Articulus II. Locus et expensae. 801. — Expensae plerumque propter locum faciendae sunt..Du­ plex porro est adhibenda distinctio; vel enim^restitutio debetur a possessore bonae fidei titulo rei acceptae, vel^lebetur ex delicto seu iniusta acceptione. ,V<4 Principia. — I. Possessor bonae fidei satisfacit, si restituat in loco ubi res est, nisi ad dominum, utpote absentem, mittenda esset, et tunc id domini fieri debet sumptibus. Ratio est, quia possessor bonae tidei ad nihil nisi ad rem acceptam tenetur, ac de cetero in­ demnis manere debet. Γη dubio domini voluntas per litteras scisci­ tanda est. Π. Restitutionem ex delicto tenetur debitor propriis expensis jacere in eo loco, ubi creditor moratur, vel ubi iste rem possideret, si inique ablata non fuisset, deductis tamen expensis, quas ipse do­ minus pro re servanda vel transferenda facere debuisset. Ratio est, quia creditor servari debet indemnis, et hoc sufficit. 802. — Quaestiones. Quaer. 1° .·!» fur teneatur rem ablatam cum QUANTO?rUMQUE damno suo restituere. Resp. Sententia communissima et probabilior negat; quia iustitia, cum sit virtus, et prudenter praecipiat aequalitatem servari, obligare non potest ad restituendum cum quocumque debitoris damno; hoc quippe esset contra charitatem, et nemo prudens dicet creditorem posse ratio­ nabiliter id exigere (n. 598). Quaer. 2° Quaenam messura damni axtdgnanda sit, ut debitor cjwuttwr a restitutione facienda creditori, Jfegp. Probabilius generatim fur non excusatur niai expensae 8Ült l4)v maiore* ipso debito, Ceterum» haec quaeetio olim a Theologis disceptata Jt plmnnqui· saltern supervacanea evasit, cum ree aut certo poçunia modicis uunsi^ quovis fero gentium ruit ii possit. Si quando res ipsa nonnisi CUftl ffllgno damno transmitti posset» eius pretium ex praesumpto domini consensu mitti debet, ut tradunt 1)1). (n» 598} //. .1., n, 65). _____________ __________________ < 'IRCUMKTA NTIA E RESTITUTIONIS 705 Articulux /1/. Periculum. 803. - Quando debitor nequit immediate creditori restituere, hive quia hic oet absens, sive quia cat periculum infamiae, et propterea per alium debitum transmittit, contingere potest rem, quae restituitur, non pervenire ad credito­ rem, sed, vel casu perire, vel furto subtrahi. Quod si eveniat, quaeetio movetur num res pereat creditori an vero debitori, qui proinde denuo eam creditori resti­ tuere tenetur. Hic iterum distinguenda sunt debita ex re accepta et ex iniusta acceptione. 804. — Principia. I. Debitor ex re ACCEPTA non tenetur rem alienam domino transmittere proprio perimito, modo ea, qua par est, praecautione usus fuerit ad rem tuto mittendam. Ratio est, quia, secius:^ jculpa, res perit domino, et possessor bonae tldei restituere non tenetur nisi in quantum factus est ditior. I I I I I II. Debitor ex delicto, si rex missa ad dominum non percental, NON liberatur. sed tenetur ad iteratam solutionem, quoadusque ereditor eam acceperit, licet debitor sit extra culpam. Ratio est, quia debitor ex delicto tenetur omnia damna laeso reparare; ergo etiam damnum interitus rei. Excipe, si debitor rem committat personae ab ipso creditore designatae vel approbatae; quia tails homo gerit personam creditoris, et perinde est ac si res creditori ipsi tradita fuisset. I | 805. — Quaestiones. Quaer. 1° Si debitor ex delicto restituit per virum fidelem a se sponte electum, ixque cx insperato infidelis rem sibi retinet, an teneatur iterum restituere. Hexp. lix sententia communi et tenenda, affirmat ire: quia debitor e.\ delicto tenetur dominum reipsa indemnem reddere, proinde tenetur ad omne damnum, etiam fortuitum (ut certum est apud Doctoree), quod domino evenit ex iniusta sua ablatione; ergo quomodocumque res pereat, etiam sine ulla nova culpa furis, debet hie damnum domino resarcire (n. 701; ΙΓ. A., n. 106). Quaer. 2° Quid nero, si, dum dominus est certus, Confessorius im­ prudenter imponit furi ut restituat pauperibus pro anima domini, et ille hoc facit. llesp. Plures probabile censent posse furem excusari; tum quia do­ minus non debet 0880 invitus quod quis Confessario bona tide indicanti obediat; tum quia, si denuo ille restituat, dominus plus recipiet quam je f I | 706 LIB. III. TRACT. VII. PARS 1. SECTIO III. A). CAPUT VI. creditum suum, recipiendo et· creditum et bonum spirituale per eleemo­ synam illi applicatum. Huic resolutioni S. Alf. non acquiescit, secundum sententiam com­ munem in praecedenti quaestione probatam; pene eadem valet ratio. Verumtamen eum, qui vult primam opinionem sequi, nec etiam audet damnare (n. 701; Π. A., ». 106). In praxi prudentia persaepe suadebit obligationem iteratae restitutioni* dissimulare, ne debitor mala tide omittat, quod secus bona tide omittet. Articulus / Γ. Modus. 806. — Principium. Restitutio facienda est eo modo qui sufficiat ut res perreniat in manus domini rei creditoris: quocumque enim modo res in potestatem domini perveniat, attingitur finis praecepti rest it titionis et iustitiae commutat i vae, scilicet aequalitas, ut ni­ mirum dominus habeat tantum quantum habere debet. I nde per xr nihil reb-rt ut rum debitor pafamWl elatu, per se vel per alium restituat, dummodo restituat. Vernmlamen per accidens interest ut debita ex delicto occulto occulte etiam restituantur, ad vitandam in­ famiam vel aliud incommodum debitoris. Debita vero ex delicto publico intaroum etiam publice restituenda sunt, non ex iustitia quidem, sed ex (•halitate,_ad tollendum scandalum et offensam aliorum; nisi alia ratione scandalo occurri queat. Ad haec, (piando restitutio ex delicto debita etiam occulte nequit fieri a debitore, nisi cum periculo infamiae vel alterius incommodi, jjiir inquirat occasionem restituendi per tertiam personam lidelem atque egcrctain, miae loco debitoris, per8ona~innominata, domino vel dainnilirato JXdJluat : (pialis persona idonea censetur Parochus vel Confessorius (». 676). 807. — Quaestiones. Quaer. 1° An ralcat restitutio per si.mvlatam DONATIONEM FACTA. Rcsp. Aflirm., dummodo enim dominus totum id accipiat. quod sibi debetur, servatur aequalitas, quod solum iustitia ex postulat. lAcd quoqQe eo modo restituere, si insta subsit causa, puta si aliter sine periculo infamiae fieri nequeat (Prax. Conf., n. 13: Sporer, tr. I, cap. 1, n. 5). Quod si creditor ex gratitudine redonet, donum ei restituendum (»t; eius· modi enim redonatio nititur errore substantiali; si namque redonator «civisset primum donum moram fuisse restitutionem, non redonasset utique. QUAER. 2° Quomodo restituenda sint furta rei DAMNA REIPVBIJCAE illata. CIRCUMSTANTIAE RESTITUTIONIS 707 llrsp. Dist. 1“ Ubi exsistit, modus legalis. quo restitutiones illae susci­ piantur, cum 8uflicientibu8 cantionibus, quibus ad aerarium publicum ccrto pei veniant., haud dubio modo legali Re.ipublicac restitutio facienda est. Tali» modus esi v. g. mittere summam pecuniae ad Ministrum aerarii pu­ blici, qui summam acceptam in diario ofliciali vulgare debet; item comburere oblignlionrn aerarii, ve! nyngraphas inennae nummariae, modo haec sit institutum publicum ipsius Gubernii. Fieri etiam potest invalidas reddendo tesseras, quibus pretium pro transvehendis litteris solvitur. 2“ Ubi non exsistit, modus legalis, quo conBlare possit, summam restitutam revera in aerarium publicum refundi, satisfieri videtur resti­ tuendo pauperibus; eo enim pacto restituitur meliori quo fieri potest modo ((’arrière, Dc iust., n. 1240). 3» JJect.us modus quoque est debitam summam iis causis piis tra­ dere, quae certo a Rcpublica iniustum damnum passae sunt, e. g. scholis catholicis, ubi ea subsidia non accipiunt, ad quae ius habent; sic enim exercetur legitima compensatio. /l* * X Α-44Λ V, Quaeii. 3° Quomodo restitutio facunda sit societati vsseciratioxis. liesji. .per se utique restitutio facienda eat societati; at practi< e saepe licitum erit rosi it u< *re pauperibus vel causis piis *]. Etenim : 1° In praxi saepe ditlicilo pet viam tutum indicare et adhibete, qua >iiiiuna i <·>! it nenda ad aer.nium M»eietati> p» K \ ei ii.it ; metuendum enim est ije otlicialos societatis pecuniam sibi injuste retineant. 2° Non tam aerarium as· «’curationis, (piam actionum possussores reipsa ox voluntariis incendiis damnum patiuntur; sed horum tantus solet eeso numerus, ut singulorum damnum gravo non sil. 3° Societates assocu ration is minorum quidem aedium periculum totum suscipiunt, pro aedificiis autem maioribus totum periculum in se assumere non solent, sed hoc cum pluribus societatibus subsidiariis seu red as.H( rurat ion is di. vidunt. Cum porro in restitutionibus, quae ad aerarium societatis mittuntur, numquam indicetur utrum pro maiori an pro minori aedificio restitutio fiat, sed contra, no incendiarius enotescat, per partes et e diversis locis summa mittatur, ideo societati assecurationis nuinquatn constare potest utrum summam restitutam sibi vindicare possit, an voro inter societates subsidiarias dividere debeat; quare ipsa societas non poterit summam restitutam sibi retinere. neque debebit eam rum societatibus subsidiariis dividere. Attentis hisce rationibus, nimirum tum supradicta difficultate, tum singulorum actionum possessorum modico damno, tum dicto iure dubio societatum, ubi haec occurrunt in praxi satius erit, et tutum in conscientia, summam restituendam in pauperes aliave opera pia impendere, quemad­ modum et ipsi societati facere incumberet *). Nota. Si assicurationis societas publica est, se. ad fiscum pertinens, restitutio ei facienda est secundum regulas supra (sub ç. 2a) datas. ’) De finit nu tu luoHxmmtlonls cfr. Infra n. 9811. *) Sunt tamen qui Hcvcrlne Indicabunt quin net tonari i rotirftituunt unam perinani moratam, «odrtatein xvll. (wucurtitlouta. et noni communie laeditur cum gravi damno Haletât In. Cfr. VerinccrM’h, II. n. 191. 708 LIB. HI. TRACT. VH. PARS I. SECTIO HI. A). CAPUT VII. 808. — Nota pro praxi. Cum S. Carolo Borromaeo in sua /«· structione de Sacr. Poenit. confcssarium monemus ut non sine iusta t ; nisa assumat munus restitutionem exsequendi pro poenitcii Quod si hoc munus in se suscipiat, cautela'opïïs est; unde: 1° si de notabili summa agatur, poenitensque rogatus approbet, curet Confessarius ut creditor apocham ei tribuat, quam poenitenti exhibeat; ad praecavendam nimirum omnem suspicionem contra Confessorii probitatem, omneque periculum pro poenitente ne forte postea co­ gatur iterum solvere. 2° In dicta, apocha prorsus non nominetur poenitens, ut patet; quinimo maxime caveat ('onfessarius ne ulla­ tenus innotescat ei, cui iit restitutio. Demum 3° plane eo modo procedat ut omnem speciem cupiditatis subterfugiat. Caput VIL CAUSAE EXCUSANTES /V RESTITUTIONE ûf «4^ 809. — Praeceptum rOHtituendi, utpote etiam affirmativum, facilium admittit excusationem quam praeceptum more negativum non furandi; quia in praeceptii mer0 negativis* cum solum prohibeatur actio* minus exigitur a subdito, idvoqur diflirilius excusatur; in affirmativis vero exigitur et abstinere a malo ot fad plus est, quapropter facilius excusari potest. Ideo dominm minus est invitus, quando quis non restituit, quam QUiindo furatur; nam fai-iliuest homini non auferre, quam reddere quod iam possidet, eum ad hoc requiratur actio positiva contra seipsum (Lugo, dittp. 13, n. 49). Inter causas, quae excusant a restitutione, aliae obligationem penitus exstinguunt; aliae suspendunt dumtaxat, quamdiu causa durat. Articulus 1. Causae exstinguentes restitutionis obligationem. 810. — Sunt: L° remissio sive condonatio creditoris, libera et valida; valida, i. e. facta ab eo, qui de rebus suis disponere iure potest. 2° Compensatio publica, i. e. adaequatio mutuorum debitorum inter se, si debita sunt rerum eiusdem speciei; v. g. debes mihi 100 ex venditione, et ego tibi 100 ex mutuo; tunc enim obligatio exstin­ guitur, ac juste quisque pecuniam suam retint·t. CAUSAE EXCUBANTES A RESTITUTION E 709 3° Solutio farta creditori creditoris sui: quia et hoc modo fit compensat io ; liberare enim quempiam a debito 100 francorum perinde est ac ipsi illos solvere. 1° Praescriptio legitima, sive requisitis a iure conditionibus ve­ stita; do (pia n. 681 (?/. 700; IL A., n. 116). 5° Compositio cum S. Pontifice, i. e. debiti remissio, sive totalis sive partialis, auctoritate S. Pontificis ex iusta causa facta. Obtinet ’) DE RESTITUTIONE SPECIATI M 814. — Postquam iam egimus do restitutione generatim, dicendum modo est de restitutione facienda propter varias iniurias particulares: quae quidem in quatuor genera dividuntur, secundum varietatem bonorum, circa quae ver­ santur, nempe circa bona spiritualia, circa bona corporis, circa bona famae et honoris, et denique circa bona fortunae. Sed, quia de restitutione facienda circa bona spiritualia satis dictum est n. 395, 396, circa bona vero famae et honoris dicetur in sequenti tractatu, restat ut hoc loco agamus de restitutione facienda circa bona corporis et bona fortunae. Ad haec pertinent homicidium, stuprum, et adulterium; quibus iungimus duos casus defraudationis, scilicet tributorum et conscriptionis militaris; de quibus nunc singillatim disserendum erit. t Caput I. RESTITUTIO OB HOMICIDIUM 815. — Praenotandum. Videndum est quae damna restituenda sint, et quibus personis. Pro cuius rei intelligent ia sciendum est duplex hic distingui darn>num: alterum personale nempe privationem vitae, aut membri seu corporis lae­ sionem; renie alterum, quod consequitur in bonis fortunae. Damnum πήΙ»· subdi­ viditur in damnum antecedens mortem. sLniors non sequatur continuo, atque illud est quod directe ipsi laeso infertur, puta impensae curationis, lucrum cessans in­ firmitatis tempore: et damnum subsequent mortem, quod ex morte oritur jdik> puta privatio sustentationis et lucri, quae occisus arte sua et industria familiae suae comparasse! in futurum, si necatus non fuisset. 816. — Principia. I. Homicida eiusvc haeredes, compensare te­ nentur omnia damna REALIA quae PER SE ex homicidio proveniunt, et saltem confuse praevisa fuerunt. Ratio, quia ille eorum causa ellicax est (n. 626). RESTITUTIO OR HOMICIDIUM 713 Pro damno autem PERsqnali, videlicet pro vita, membro am- — putato, probabilius nihil restitui debet, cum aestimationem non re­ cipiat, prout dictum est n. 744. Attamen, si mutilatus membro amisso subroget membrum artificiale, mutilator tenetur huius expensas solvere. 11. 1 hi III na MORTEM ANTECEDENTIA ad aequalitatem restituenda sunt ipsi laesu, vel, eo mortuo, omnibus eius haeredibus. Ratio est, quia omnes haeredes succedunt in iura acquisita defuncti, suntque praefata damna debita contracta cum defuncto (n. 631). III. Damna MORTEM SUBSEQUENTIA UXORI, FILIIS, PARENTIBUS restituenda sunt pro rata spei. Ratio est, quia illi laesi sunt in bonis quasi propriis et iure sibi debitis, cum unam vehiti personam mo­ ralem, id est, unam familiam, cum defuncto constituant. Porro, praedicta spes aestimanda est secundum tempus, quo defunctus verisimiliter victurus fuisse creditur, spectatis aetate ct viribus eius («. 631). In praxi, advertit Logo, optimus satisfaciendi modus est pacifica transactio cum dictis personis (disp. 11, n. 47). Nihil autem restituendum est, si damnum reipsa non sit secutum; v. g. si defunctus nihil comparare solebat, utpote opulentus vel impotens, nullam artem exercens, aut si alius eius locum suppleat, vel si uxor postea aequo com­ mode nupserit (a. 631) *). IV. Damna MORTEM SUBSEQUENTIA ALIIS, v. g. aliis consan­ guineis, etiam fratribus, creditoribus occisi, iis quibus defunctus bene­ facere solebat, non sunt restituenda, nisi homicida ea damna intendisset. Ratio, quia haec per accidens sequi videntur ex homicidio; iustitia autem non obligat ad non apponentia ea, ex quibus per accidens sequitur aliquod damnum. — Dixi autem nisi ea damna intendisset, nani tunc erga illos contra iustitiam peccat et ad restitutionem te­ netur; quisque enim habet ius ne vi impediatur a bono insto con­ sequendo (n. 632, 633, 631). 817. — Quaestiones. Quaer. 1" .1« a restitutione lucri cessantis usque ad mortem trucidati deduci possit pretium laboris, quem ille pro lucro obti­ nendo impendere debuisset. Ilesp. Affirmant aliquot, negant vero communius. Sed rationabiliter sententias conciliant Bonacina, Molina et Rebellas, dicentes illud tantum detrahendum, quod praesumitur occisus libenter daturus fuisse'pro exem­ ptione a labore (». 639). *) Advertatur, otium expen-ao funeri·» rodltuciidiiH non ••'■-e. quippe quae nUquiutdn tncicndne nrcvHMirlo fulgent; iiInI forte ooctyrionc ilhitnv nocU. v. g. extra patrium. malon* fieri oportuerit (n. 031h I 714 LIB. in. TRACT. VII. PAILS I. SEOTIO III. B). CAPUT I. Qua er. 2° .Im homicida ab onere restituendi liberetur per remik.sio.nem OCCISI ante mortem. Resp. Communiter affirmant; quia haeredibus non fit iniuria, nw in quantum ipsis in bonis morituri praejudicatur contra huius voluntatem; cpiare, sicut per moriturum acquirunt ins, ita per illum amittunt. Attamen pater peccaret contra pietatem ea damna remittendo in uxoris et filiorum praeiudieium. Probe deinde advertatur, facta remissione iniuriacsecundum legem charitatis, non censeri propterea factam remissionem damnorum (n. 630; Π. A., n. 86; Lehmk., n. .1181, sub 5). Quaer. 3° Si homicida MORTE plectatur, an haeredes eius excu­ sentur « restitutione damnorum, quae ex occisione consecuta sunt. Resp, Negandum est cum sententia communi, poena enim satisfacit — justitiae vindicat ivae. non vero commutat ivae. Excipe tamen probabiliter, ~ si compensatio damnorum non petatur; quia tunc partes laesae praesu· inuntur condonare; nisi res aliqua furtiva adhuc, exstaret, vel damnum esset valde grave (n. 705; 11. A., n. 90). Quaer. 4° .4« ad restitutionem damni teneatur INVASUS, qui quidem in sui defensionem occidit, excessit tamen moderamen inculpatae tutelae. Resp. Negant aliquot; quia invasor sciens et volens se huic periculo obierit. ; scienti autem et volenti non iit iniuria. Attamen communiter et probabilius affirmant, si deliberate excesserit; quia excessus in defen­ sione fuit causa iniusta mortis aggressoris; nemo quippe auctoritate privata ius habet alium occidendi nisi ad defensionem suam necessarium sit (n. 637). Quaer. 5° .4m provocans ad duellum restituere teneatur, si acceptan­ tem occidat. Res p. Affirmant non nulli ; (pria provocatio fuit veni damni causa. Sed alii probabilius negant nisi vi eum coëgit: (pria provocando peccat (pridem contra iustitiam quantum ad damnum vitae, sed, dum alter pugnam volens acceptat, pugnando iam non peccat contra iustitiam quantum ad damna fortunae (n. 638). Quaer. 6° An provocans ad duellum restituere teneatur, si prococatus, ob duellum negatum, ab exercitu expellatur, vel alia damna subeat. Resp. Negandum videtur; quia provocatio in casu non est nisi causa per accidens seu occasio damni. 818. — Nota. Quae dicta sunt de obligatione restituendi pro damnis ex homicidio secutis, applicanda sunt similiter ad damna ex mutilatione, percussione vel alia laesione in corpus proximi. à Λ 715 RESTITUTIO OB STUPRUM Caput IL • *T[UC4..OK RESTITUTIO OB STUPRUM >) r 819. — Damna» quae 6X atupro wqui nata >unt. hacc nuim-rantur: I dam­ num pertonate, ncinpo iacrfini virginitatis, quod damnum reparari nequit; 2° damna rcalia, nimirum: a) infamia, ai stuprum pernotescat, unde difficultas conveniens ineundi matrimonium; b) onus prolis educandae, si edita fuerit; r) illegitimitas prolis. Quae dicturi sumus de defloratione virginis, applicanda quoque sunt vio­ lationi honestae viduae, vel puellae occulte corruptae, quae virgo adhuc putatur (n. 641 in fins). Prius loquemur de stupro sine promissione matrimonii: postea de stupro sub promissione matrimonii. Articulus /. Stuprum sine promissione matrimonii. 820. — Principia. I. Si delictum maneat occri.TPM, solius stupri ~ WL causa stuprator non tenetur quidquam puellae restituere. Ratio est, quia, tunc nullum damnum reale sequitur. II. N/ crimen PERNOTESCAT, distinguendum: 1° Si virgo lihere cgusenscril, deflorator nihil tenetur ei restituere; quia scienti et con­ sentienti non iit iniuria; nisi ipse facinus propalaverit, quo facto tenetur omne damnum ex infamatione proveniens puellae et paren­ tibus resarcire. 2° Si vi, metu, aut fraude riolata sit, tenetur stuprator _ tam puellae qmmi parentibus omnia damna reparare, ita ut puella aeque bene mdmUaV· si violata non fuisset; ratio est, quia ipse est damni causa iniusta (n. 611). Inde consequitur, iniustum deflynitoreni, si aliter damnum resarcire nequeat, teneri puellam ducere? sj insu velit (n. 649 in fine', lib. 6, n. 1049). Dictum est sub 2°: tenetur stuprator omnia damna reparare; casum tamen excipe, quo delictum clam patratum est et proles inde non orta. alius vero illud evulgavit; tunc enim detractor primo tenetur omne damnum ex infamatione proveniens reparare, conferendo nempe augmentum dotis, Qnlil tlt stuprum cfr. supra n. «04. Hic munitur sensu vtliun Into, Ita ut etiam fomlcatInnem includat. IU — Ar.HTNVH hAMKN, Throl, Nor· · I. “* 716 LIB. III. TRACT. VII. PARS I. 8ECT1O HI. B). CAPUT II. ut virgo aeque bene nubat; quia tune ipse est iniusta istius damni caiiM. Deficiente detractore, sti/prator restituere (enetur. Dico: si prole» orti non sit: quia, si stuprator virginem impraegna vit, ipse hoc facto camam infamiae ac proinde damni iam posuit. Nota. Si virgo iniuste violata postea aeque bene nubit, deflorator per se liber evadit ab omni restitutione. Nihil enim tenetur restituere praecise pro violatione virginitatis, quae irreparabilis est; neque pre damno, cum nullum secutum sit (n. 641, q. 1). III. Proles si nata fuerit, eodem modo distinguendum: 1° Si virgo libere consenserit, iure naturae uterque parens tenetur pro rata et in solidum ad impensas educat ionis, donec proles sibi ipsi providere possit. Praeterea debent ambo parentes prolem conceptam aut iam natam legali modo tamquam suam agnoscere, et per subsequent matrimonium legitimitate donare, ne maneat infamis, et haereditate debitaque educatione privetur. Cessat tamen haec obligatio, si grave obstet incommodum (Marres, lib. 2, n. 299). 2° Si oppressa fuerit, solus stuprator tenetur impensas educa­ tionis sustinere: in huius tamen defectu, puella ex pietate supplere debet, cum sit mater prolis; sed ipsa tunc servat actionem contra violatorem suum, qui fotum damnum restituere obligatur. — In­ super, si velit puella, debet eum ducere ad legitimandam prolem. 821. — Quaestiones. Qi aer. 1° .4/i deflorator puellae. coNsentientis teneatur parentibus restituere damnum bonorum, ipsis obveniens propter dotem, quam augere debent ad filiam in matrimonio collocandam. Hesp. Communissime negatur; quia puella est domina corporis sui quoad usum illius: unde, sicut potest libere nuptias respuero, sic potat sine iniustitia erga parentes ad illas minus aptam se reddere, consentiendo in suam deflorat ionem ; consequenter neque deflorator iniuriain paren­ tibus facit puellam consentientem deflorando (n. 641, dub. 2). * Quaer. 2° Ni deflorator precibus repetitis importunis rinjincm ad con­ sensum induxit, numquid teneatur damna secuta reparare. liesp s N cga tu r communissime; quia eiusmodi preces non adimunt libertatem consensus, cum puella facile possit, si serio velit, moleetiam illam propulsare. Qtiod£idem’ multo magis^valet’4‘deTmuneribus aut pro­ missis. Excipiunt tamen DI).: 1° si accedant minae nut metus reverent ialis. 2' Si preces adeo import unae et frequentes essent, ut puella vexationem illam niniie detrimentum aestimaret (piam virginitatis miae iacturam; tunc enim sollicitatio tam vexatoria vi assimilât ur: in praxi nihilominus, bene addunt, rari^ime id contingit, cum puella facile possit irascendo vel aliter a sollicitante se liberare, 3° Si vir incipiat tactibus ot osculis vim puellae inferre, etiamsi illa postea libere RE8TITÜTI0 OB STUPRUM consentiat deflorari; quia per antecedentem illam violentiam vir eo astituit eam iu proximo periculo consentiendi in copulam. 4" Si vir discedere nolit, et virgo ideo consentiat, quia timet infamari si cum illo ab aliis sola reperiatur. In his tamen et similibus casibus tenetur violator ad partis tantum, non ad totius damni reparationem (n. 641, i/. till.). 822. — Nota pro praxi. Quando stuprator damnum pecunia compensaturus est, expedit, ut de quantitate summae cum damnum passis componat, summamque totam mox solvat, ne forte pericu­ losum commercium continuetur aut debiti solutio omittatur. Articulus II. Stuprum sub promissione matrimonii. 823. — Principium. Stuprator qui sub promissione matrimonii a virgine copulam obtinuit, ex hjstitm tenetur eam in uxorem du­ cere, etiamsi ficte promisit. Ratio est quia ipsum ius naturae exigit, ut decipientes in contractibus in poenam suae fraudis teneantur ita reddere omnino indemnes proximos deceptos, ac si nulla fraus in­ tercessisset. Unde etiam deflorator, etiamsi aliunde posset damnum resarcire, tenetur omnino matrimonium promissum contrahere, idque etsi promissio nulla esset ob non servatas solemnitates ab Ecclesia praescriptas. Accedit qu sequuntur, pro veniunt ex prolis illegitimae introductione in familiam, cum eiusmodi proles, ut ordinario con· tingit, iniuste marito supponitur quasi ex eo esset; tunc enim proles spuria ex· pensis educatur familiae aditquo haereditatem cum tiliis legitimis. Si proles ex adulterio non nascatur aut exiguo tempore vivat, damnum nullum consequitur. Principia. I. Quando crimen ex mutuo consensu patratum eri, uterque complex tenetur in solidum compensare omnia damna pani putativo et filiis legitimis inde obvenientia. Ratio est, quia uterque est illorum causa totalis efficax et iniusta (n. 651). ΙΓ. Quando adulter vi, metu, aut jraude consensum mulieri» ex­ torsit, tenetur ipse sours totum damnum reparare. Ratio est, quia tunc ipse solus est totius damni causa. III. In dubio utrum proles sit ex adultero an vero ex marito, adulter liber EST ab omni restitutione; tum quia matrimonium pos­ sidet, et ideo filius legitimus esse praesumitur donec constet de opposito; tum quia melior est conditio adulteri possidentis bona sua. quibus non tenetur se spoliare ob obligationem dubiam (n. G57). 825. — Resolutiones. 1° Restituenda sunt : a) patri putativo expensae educationis prolis adulterinae, in quantum ipse ad eas contulit·; b) tiliis legitimis portio haereditatis quam spurius recepit , in quantum inde eorum portio legitima laesa est : imo, casu quo pater adulterio non consenserit, etiam reliqua pars restituenda erit; quodsi proles legitima nulla adsit, haereditas, (piam spurius a patre putativo decepto accepit·, restituenda est huius haeredibus, (pii iniuste ea defraudantur. 2° Adultera, si bona propria habeat, ex iis restituere debet, per do­ nationes, legata, contractum, etc. Si non habeat, vel illa non sutHciat. debet, quoad potest, aliis industriis damna compensare, puta diligentius administrando familiam, propriis sumptibus parcendo (n. 652). 3" Si damnum reapse iam secutum est, quamprimum reparandum est, sicut quodlibet aliud damnum. Si necdum illatum, debet reus ita res disponere ut tempore opportuno restituat ei, cui oportuerit, id omne quod spurius haereditate iniuste acquisiturus est. Quod si hoe in casu adulter morti proximus esset, tenetur statim restituere, per se vel per alium, pro rata probabilitatis vitae spurii, attentis aetate ac. viribus eius. 719 f2· 826. — Quaestiones. Quaer. 1° An teneatur adultera se prodere, «i nequii alia via damnum reparare. Jiesp. Regulariter non tenetur delictum siiuni revelare; propter ingentia damna, quae illi ex ista revelatione imminent, scii, gravis infamia, gravissima et perpetua discordia, imo quandoque saevitia (n. 653). RESTITUTIO OH ADULTERIUM Quaer. 2° A» teneatur spurius CREDERE MATRI asserenti illum ille­ gitimum esse. Hesp. Communissime et probabilius negatur, contra paucos, etiamsi mater iuramento id confirmet; quia nemo tenetur credere uni testi, « t.-i probatissimo; idque maxime valet in tam probroso ac damnoso negotio; ideo ius habet exigendi ut illegitimitas certis probationibus sibi demon­ stretur, ita ut, si in foro externo proferrentur, spurius declaretur, v. g. si mater elan* ostenderet mariti absentiam tempore conceptionis (n. 654). Quaer. 3° An adulter teneatur damna reparare, si ipse non fuit causa suppositionis spurii, scilicet si ipse mulierem non induxit ad supponendam viro suo prolem rcluti suam, sed negative SE HABUIT. Hesp. Negant nonnulli. Verum longe probabilius affirmant alii com­ muniter; quia ipsomet adulterio est causa moralis et proxima omnium damnorum, quatenus facto suo moraliter coegit matrem ad supponendam prolem, ne prodat delictum suum. Excipe casum, quo adultera posset sim· infamia sua et sine periculo suppositionis prolem extra domum te­ nere et alere (n. 659; II. A., n. 101). Quaer. 4° Si adulteri sunt divites, et prolem exponunt brf.photrophio. an teneantur huic expensas educationis refundere. Hesp. Contror. la Sententia affirmat; quia eiusmodi loca pia unice pro pauperibus instituta sunt. 2“ Sententia, quam S, Alf, probabiliorem censui negat; quia brephotrophia non solum ad subveniendum parentibus pauperibus erecta .sunt, verum etiam, imo potius, pro ipsis pueris spuriis, ad eos liberandos a discrimine mortis tum aeternae tum temporalis, quam facile subirent ob infamiae timorem, si adulteri divites propriis impensis eos alere de­ berent. Quot enim parentes infamiae metus induxit vel ad procurandum abortum, vel ad prolem necandam! Idem responsum valet pro fornicatoribus. Qi aer. 5° Quis restituere teneatur, si inter duos adulteros, qui camdem feminam cognoverunt, ambigatur utriusnam sil proles. Hesp. Probabilius neuter ad quidquam obligatur, quia nomo ad so­ lutionem et restitutionem obligandus est. quamdiu non constet de debito; atqui fundamentum obligationis in hoc casu est paternitas; haec autem est dubia; ergo nullus tenetur prolem alere, quam suam esse non constat. Excipe tamen: 1° si secundus adulter sciens adulterium patratum ab altero, advertit se secundo suo adulterio causam fleri inccrtitudinis, propter quam a primo adultero compensatio exigi noquit; in hoc casu ipso tenetur; 2° si ex com- 720 LIB. III. TRACT. VIL PARS I. SECTIO 111. B). CAPUT IV. muni consilio adulterium patnirint. Rarissima erit illa advenientia et hoc coti silium (n. 658). Recole dicta n. 768. Praefatum responsum valet quoque pro fornicatoribus. Advertendum tamen. Confessarium posse aliquam pecuniae largi­ tionem velut satisfactionem sacrament aient imponere. Caput IV. RESTITUTIO OB DEFRAUDATIONEM TRIBUTORUM iUiC 827. — Notio et divisio tributorum. Tributa hic sunt omnes eae praestationes, praesertim pecuniariae, quas auctoritas publica sibi a subditis suis solvendas praescribit, ut ex iis bono reipublicae pro­ spicere possit. Distinguuntur directa et indirecta. Diwta sunt, unae directe personae vel possessioni cius iinuoTmntur, e. g. tributa ca­ pitum, fundorum, jiedium, capitalium, successionum, etc. Indirecta, quae directe inerciKus negotiisve impoifuntur. puta vectigalia et . portoria; dicuntur autem indirecta, quia venditores^ enm merces suas vendunt, in pretio statuendo rationem habere debent tribu­ torum. quae iam solverant, et idcirco haec tributa mercibus directe imposita, indirecte in emptores recidunt. 828. — Potestas ferendi leges tributarias in auctoritate publica pise. resultat ex eo quod auctoritas publica servatis servandis valet prae­ C cipere ea omnia quae bono communi necessaria vel utilia sunt, Iamvero, auctoritas publica boni communis gratia ingentes sumptih facere debet; quos ergo, ubi alia emolumenta desint, a subditis re­ petat oportet. Probatur etiam ex S. Scriptura; Christus enim apud Matth. 22, 21, de tributis ait : « Reddite quae sunt Caesaris Caesari»; et S. Paulus ad Rom. 13,5-7: «Subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Ideo enim et tributa prae­ statis: ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita: cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal ». Unde tributa imponere possunt Principes supremam potestatem .habentes, Comitia legislativa, Civitates et Communia iuxta leges regni ad quod pertinent ; imo et iam Concilia et S. Pontifex, ex po­ testate indirecta disponendi de temporalibus, (piando ad regimen spirituale opus est (». <»15; can. 15(11 sq.). RESTITUTIO OB DEFRAUDATIONEM TRIBUTORUM 721 829. — Conditiones iusti tributi. Tributa ut iusta sint, tres expo­ scunt conditiones: 1° iustam causam, quae est. necessitas boni com­ munis, ad quam pertinent tum sustentatio Principis, magistratuum, officialium, etc., iuxta eorum dignitatem, tum sumptus necessarii ad communem civium utilitatem; 2° proportionem tributi ad causam eius, ut nimirum quantitas tributi non excedat mensuram causae: ne populus magis gravetur (piam eius bonum postulat; 3° propor­ tionem tributi ad personas, quibus imponitur; non est enim iustum quod omnes aequaliter solvant, sed secundum facultatem et condi­ tionem uniuscuiusque; plus namque a divitibus, quam a plebeiis exigendum est, ceteris paribus (n. 615). Hodieduin Gubomia in dies maiora tributa exigunt, ad ingentem exercitus sustentandos, ad profusa salaria constituenda multis officialibus,, non servata iustitia distributiva; deinde pecuniam publicani non raro prMîgunt in causas inutiles, quin et nocuas, v. g. in theatra, aedificia luxuriosa; praeterea solent iustitiain violare in distributione subsidiorum, praesertim π-spectu Catholicorum, si suas institutiones propriis expensis sustinere, et adversariorum institutiones, scholas praesertim, tributis adiuvare coguntur. Demum, per tributa indirecta homines inferioris vel mediocris conditionis respectu divitum facile ita onerantur, iit tributa directa ipsis insuper imposita vix iusta dici possint ’)■ Inde non desunt tributa iniusta. 830. — Quaeritur: in dubio de iustitia tributi, num populi ad cius solutionem teneantur. Resp. Nonnulli affirmant; quia in dubio praesumendum est pro iusto praecepto Principis, qui auctoritatem possidet. Communis vero sententia negpt, uui^.m dubio debiti melior est conditio possidentis, et ei, qui petit, incimilnt pruRaub debiti; atqui subditus possidet bona sua. et Princeps petit tributum ut debitum; ergo Principi probanda est tributi iustitia. Ad rationem oppositam respondetur, non eanidem fieri praesumptionem pro lege ac pro tributis, quorum plura a viris probis iniusta censentur, quae circumstantia praesumptionem illam magnopere extenuat: deinde, subditus non (enetur in dubio obedire Superiori, quando praeceptum est nimis difficile, vel grave illi damnum affert; quia in dubio favendum est ei, de cuius damno agitur; tunc enim difficultas illa, una cum dubio de potestate imperandi, praeponderat possessioni Superioris, quemadmodum >i. 157, q. 3° ostendimus. .. Praefatam tamen sententiam Auctores limitant ad nova incrementa tributorum ; nam de antiquis censent ea praesumenda esse iusta,*’nisi semper adfuerit gravis suspicio”de cuiusdam tributi iniustitia, vel de cessatione causae (n. 617). 831. — Modus obligandi. 1° Leges tributariae iusta» per se ex quadam praesumptione videntur esse leges morales, non mere poeb Cfr. l.im. Quartole-hr. (100#). />. )t»3. 722 tlf. Ι.ΓΒ. III. TRACIT. VH. PAIRS I. SEOTK) III. B). CAPUT IV. miles; quum determinent obligationem moralem, iam lege naturali impositam, succurrendi dico quantum opus est auctoritati publicae in iis quae pro bono communi impendit **)· 2° Per accidens vero nonnullae saltem leges tributariae, prae­ sertim indirectae?sive ex mente legislatoris^sive ex aestimatione ct praxi communi, esse vel fieri possunt mere poenales, ita ut ad solam poenam vel mulctam impositam subeundam in conscientia obligent (cfr. infra «. 832, 1, q. 1). imo iuxta nonnullos auctores omnes leges t ributariae possunt esse mere poenales 2). Qiaeritir e.r cuiusnain virtutis praecepto leges tributariae MO­ RALES obligent. Resp. Hae leges adstringunt subditos in conscientia ad solvenda tributa ex iustitia generali seu legali, quippe quae teneantur servare leges. At. quum iuxta supra dicta (n. 290) iustitiae legalis materia sint actus aliarum virtutum, quatenus ordinabiles sunt in bonum commune, ulterius quaeritur, cuiusnam virtutis actus in casu imi*** peretur. Atque respondentlum videtur esse actum virtutis iustitiae · ÔÛf "^onunutajhvî(\ Etenim, expensae, quae auctoritas publica ob bonum commune facit, legitime ab ea fiunt nomine ('ouunviutath?.. Atqui, quoties qriis nomine alterius legitime debita contrahit, huic alteri ex iustitia commu· tativa incumbit obligatio illum qui debita contraxit indemnizandi. Ergo etiam Communitas ipsa auctoritati publicae ex iustitia commutativa retribuere tenetur ea quae pro ipsa elargita est. Quum autem Communitas nihil aliud sit nisi unio membrorum in bonum commune conspirantium, haec obligatio in ipsa membra pro diversis eorum viribus recidit. Confir­ matur argumentum tum ex eo, quod auctoritas publica vi dominii alti possit de bonis subditorum disponere quantum bonum commune postulat; tum ex eo quod DD. antiquiores communissime, ut ait S. Alfonsus. obli­ gationem iustitiae commutativae admittebant3). Neque obiiciatur iustitiam commutativam tantum intercedere inter per­ sonas privatae; hoc enim ita intelligendum est, ut non possit intercedere nid inter personas adaequate seu perfecte distinctas seu (piarum una non sit pars alterius; at vero, auctoritas publica qua talis adaequato distincta est ab ipsa com­ munitate succurrendi auctoritati publicae in expensis necessariis faciendis. nine practice etiam in eo casu leges tributariae iustae._aiwad sqb,stantiam saltem, nihilominus in conscientia observandae erunt. Cfr. supra 1, n. 160, 1° s). 832. — Quaestiones. I. De tributariis. Qi aer. 1° .1» peccent, ct ad restitutionem teneantur, defraudantes tributa INDIRECTA, quae sub magna in uIcta s unt i ut pos i ta. arfaCZ Hesjh Quoad peccatim: t” Certe peccant tum illi, qui exactores eoiTiiin|ffnit ne munere suo fungantur» quia saltem cooperantur ad pec­ catum; tum illi (pii violenter resistunt, aut animum habent resistendi ministris vectigalia exigentibus. 2“ Num peccent illi, qui se vel merces simplit·it<-r occultant, ct»nt rovcrtiturTïTrôûa sejdcnda communissima et probabilior affirmat : q ilia tributorum solutio iubetur tamquam per se debita, et necessaria Reipublicae ac Principi, et ideo per se obligat, etiamsi poena adiiciatur. Secunda sententia negat ; quia: c Imlnrrt, expensae ab aliqua Communitate fluctae obligant ipsam Communitatem ex Iustitia commutatha, ideoque per se eodem modo etiam astringunt membra ex quibus Communitas con· shtlt. — Neque demum dicatur virtutem in casu imperatam owe virtutem oMiralmr vel pit talia erva patriam; solutio enim tributorum ut sio nulla ratione specialiter ad luis virtutes ordl· luitur, <’(r. supra a. 21»I, 111· IV; Puttier, Dr hire rt histilia, dow. III. n. 28. 29. !) Cfr. Bouqulllon, /. r.. a. 229. CK» Cfr. Woutcra, I. n. 1054; Mcrkclb;i< h, II. n. 62*. 3) De lota hae materia cfr. Eph. Lor. (1925), p. 367 (Janssen); Slimmcn drr Zril. (1929) p. 254 (v. Nell-Br.). . i~’< . 724 ~ · ij MB. ΠΙ. TRACT. VII. PARS I. SECTIO III. B). CAPUT IV. queuter restringenda; ergo in dubio num sit mixta, praesumenda est pure poenalis. Pro hac sententia stat communis acceptio. Lehmkuhl, n. 1172. Propter has rationes simul sumptas haec secunda sententia proba­ bilis apparet, saltem quando agitur de mercibus ad. usum proprium impor­ tandis, praesertim a parte pauperum. Extra talem casum leges huiusmodi facile in conscientia obligabunt, eo vel magis quod saepe non tantum scopum fiscalem, verum etiam oeconomico-soeialem habent, ad protegendam et promovendam industriam Rationalem vel autarchiam stabiliendam. In­ super ii qui ex professo solent merces nullo vectigali soluto introducere, saepe in malo statu versantur, quia facile incurrunt periculum plura com­ mittendi peccata, vehit corrumpendi, laedendi, occidendi portitores, vel exponendi immerito propriam vitam familiaeque patrimonium. Quoad restitutionem: Si corrumpendo exactores, vel vim adhi- j , bendo, solutionem iusti tributi defraudarunt, tenentur ad restitutionem; quia medio iniusto impediverunt fiscum quominus iustum tributum ob­ tineat . Pari modo tenentur ad restitutionem, quatentis agatur de lego x.k, mixta. Si vero lex semper vel in certis adjunctis, ut supra, mere poenalis creditur, nulla obligatio restitutionis oritur, si quis merces mere occul­ taverit ; neque probabiliter, si quis non vim vel corruptionem, sed mendacia et periuria adhibuerit ; non enim liquet haec eo in casu cont inere injustitiam erga fiscum, quum directe versentur circa bona propria conservanda1). Ceterum, non facile tune aderit vera deceptio, quin etiam mendacium saepe saltem usu restrictionis praecaveri potest *). QUAElt. 2° An liceat mercatori, qui vecfigal defraudavit, computare illud in pretio mercium. Jtesp. Potest, hoc non obstante, merces jpretd9_y^ qiKUUïis iljud pretium taxatum sit ratione habita oneris solvendi vectigalis, quod iste fraudator non subiit. '4' Rationes sunt, quia: 1° pretium constitutum est communi acwtiuiatiom·; id autem non mutatur ex eo quod hic vel ille oneri vectigalis non satisfaciat; 2° quando pretium maius est propter sumptus, quibus passim advectio mercium ' subiecta est, et aliqui sine huiusmodi sumptibus eas merces compararunt, sive iure sive iniuria, hi possunt pretio communi eas vendere, etiamsi causa, ob quam illud pretium est constitutum, in ipsis locum non habet, ut omnes fatentur; orgo similiter in casu praesenti (Less., lib. 2, cap. 33, n. 08). Attamen, casu quo tributa imponuntur mercatori eo pacto, ut ipse ea, pre­ tium augendo, ab emptore repetat, tributa dofraudata fisco restituenda sunt1). Quaer. 3° An iniusta sit defraudatio tributi successioni haereditariar impositi, quod iura successionis vocantur. liesp. Affirmandum videtur, regula liter loquendo; quia eat tributum in se iustum, si ceteroquin moderata sint tributa. ·) Ita CroIIy, III. n. 10*20: VVnfTcliu-rt, II, ». IIS; Vrrmvrrsrh. Q. 1> metum amittendi officium suum, generaliter excusantur quatenus coguntur tributa immodica exigere; quia in hoc debitores non censentur inviti, aut certo non rationabiliter inviti respectu officialium, qui ox&ctioncm declinare nequeunt. Quaek. 2° .bi exactores tributorum peccent contra iustitiam. quoties iustum tributum non exigunlf~’ Resp. Affirm., generatim loquendo: quia ex officio tenentur tributa exigere, et damnum Reipublicae impedire. Quapropter resarcire, tenentur ilainnum vectigalium, quae cives solvere debuissent (lib. 4, n. 237). Excusandi autem sunt, si quid subinde dissimulant, maxime cum pauperibus, vel cum deferentibus res ad usum proprium et familiae, quia non tenentur tam districte officio suo fungi sed humaniter agere. Nota. A tributis proprie dictis apprimo distinguendae sunt contributiones quas auctoritas publica ob auxilia praestita exigit ab iis praeviso personis quibus auxilia huiusmodi profuerunt: uti v. g. pro usu pontis vel viae curruum ferreorum, postarum etc. Tales contributiones par se certo semper ex iustitia eommutativa obligant quia verus contractus intercedit. Plura tamen statuta administrativa etiam hisce in rebus videntur osso mero poenalia, v. g. na pecunia litteris inclu­ datur, nove tessera aliis tradatur’). *) < (r. Mntv p. 388. >i. UOI. .Vota; Swwns, n. 584, 587. Severin·. auctor in bins. Qunrtalschr. (1901), 726 LIB. III. TRACT. Vil. PARS I. SECTIO HI. B). CAPUT V. Caput V. RESTITUTIO OB FRAUDATAM LEGEM CONSCRIPTIONIS MILITARIS 834. — Praenotandum. Coacta militum conscriptio servitus est saeculi nostri libertatem iactantis, quapropter haec quaestio non invenitur ab anterio­ ribus Theologis discussa. Quum porro difficultatibus haud parum scateat, rationes pro et contra in medium proferemus. Damnum, quod ex ista defraudatione in nonnullis saltem regionibus con­ sequi potest, in eo consistit quo loco illius, qui exemptionem a militia obtinuit, alius vocatur. Antequam vero de restitutione ex tali damno dicamus, quaedam de iustitia et obligatione huiusmodi legis trademus. , > 835. — Iustitia legis conscriptionis militaris. Conscriptio mili­ taris qualis hodie Anget, in se considerata damnanda est, quum onera immania populis imponat atque continuum belli pcuuVulumjMinstituat. Hinc inita vera gentium consociatione, Gubernia in id tendere debent, ut rei militaris sumptus indeque ipsa conscriptio tollatur aut saltem imminuatur x). Attamen, quamdiu cuncta Gubernia com­ muni consilio id non efficiunt, pro singulis facile necessitas adest conscriptionem retinendi, ut inter regna adsit virium militarium aequalitas atque singula ad se defendendum parata sint. Tali ne­ cessitate durante lex non videtur per se iniusta. Dico per w, nam de facto, saltem partim, etiam nunc lex conscriptionis poterit esse iniusta, si: 1° non servatur in ea iustitia distributiva. i. e. proporti·· inter familias, cum illae solae familiae, quae iuvenes militiae idoneos habent, tantum onus subeant, sine ulla compensatione; 2° non eximit eos qui omnino eximendi sunt. Iustitia porro iubet a militia eximi: n) Clericos, eosque Semina­ riorum alumnos, qui ad statum Clericalem se praeparant, necnon Religiosos; quia ipso iure divino exempti sunt ’); 5) eos, qui familiae alendae prorsus ne­ cessarii sunt. Si lex nihilominus alicubi eos comprehendat, fraudando prose­ quuntur ius suum. Praeterea causae se subducendi legi exsistere possunt, nempe: ln si qui in exercitu graviori animae periculo exponentur, quod removero nequeunt; 2° si religioni et moribus militum provisum non est (Lebmk., I, 1175; Cnx. coiuricnt, I, 702 *77.). ’) (’fr. Litt. Enuycl. Boned. XV. Pacwn, l)r( imniun pulrhrrrhnutn, 23 Mall 1920 (J..I.S, (19201. />. 219); Utt. Enoycl. PU XL Nora 2 Oct. 1931 (J. J..S’., p, 395) ntquo mm n. 5«8. HI. 3) Cfr. supra n. 152. RESTITUTIO ΟΒ I RAI DATAM LEGEM CONSCRIPTIONI» MILITARIS 727 836. — Obligatio legis conscriptionis. Lex conscriptionis, modo iuxta praedicta insta sit, per se, ex quadam praesumtione, obligare videtur per modum legis moralis, quum materia eius sit determinatio alicuius legis moralis naturalis, defensionis nempe patriae. Virtus autem cuius actus hae lege, iuxta supra dicta (n. 290) ex iustitia legali imperatur, est virtus pietati qua debitus cultus et obsequium patriae et concivibus exhibetur (cfr. supra ». 294, III) l). Per accidens vero hodiedum, nisi de mente legislatoris aliter constet, videtur esse pure poenalis, tum ob communem populi ac­ ceptionem, tum ob poenae adnexae gravitatem *). Nota. Etiam in hypothesi legis conscript jouis mere poenalis, nihilominus tempore belli iusti oriri potest obligatio naturalis defendendi patriam, quatenus boinun commune id postulat. Si vero lege conscriptionis intendatur obligatio im­ mediata in conscientia, secundum S. Alfonsum subditi etiam in dubio de justitia kllilcnentur obedire principi jubenti; ouia subditi t«-n. >nui ..Mm·, uhi i · . catum non est certum; et insuper praesumere debent bellum esse iustum. quoties contrarium non constat (n. 408; cfr. supra n. 590. aliqua res immpdifttc n<>bi- t; ius ad rem autem seu ius in pereomuu es( illud ius. mm aliqua roe nobis uotmisi mediate. i. e. mediante aliqua persona, devincta est, ita ut haec obligetur ad aliquid dandum vel fa­ ciendum vel Oinittcmlum. Iuri ad rem igitur necessario in. alteru determinata persona respondet obligatio praestandi id, quod ius habens exigere potest. 839. — Fontes iuris ad rem. Omne ius ad rem fundatur sive in iure naturali sive, in iure positivo. Iure naturali iura ad reni et obligationes iis respondentes oriuntur sive ex contractu sive ex delicto. Oriuntur iura ad rem: 1° e.r contractu, sive explicita sive tacito. In contractu enim partes, in eamdent rem consentiendo, praecise intendunt sese obligare et ius tribuere. Dixi autem sire explicite sire tacito; tacite enim contractus concluditur, quando mutuus contrahentium consensus /acto aliquo implicite continetur; v. g. qui officium suscipit, implicite se obligat ad onera officii subeunda: talis autem contractus tacitus n theologis dicitur quasi-contractus *). — 2" ex delicto mere damniticativo theologice culpabili; tunc enim, uti iam vidimus, damnificatus ius acquirit contra damnifleatorem, ut hic damna reparet. Lex positiva iura et obligationes ex iure naturali provenient es non tantum saneivHÇ magis determinavit et actionibus civilibus munivit; sed insuper alias quasdam obligationes statuit, «piae iure *) ('fr. Certum est, ante patrationem peccati nullum esse contractum,-i * nullamque parere obligationem; repugnat enim aliquem obligari ad pec- rQ catum. Unde nec promittens tenetur dare pretium conventum, nec alter retinere potest acceptum. ·) Cfr. Supplem. Gall., n. 58: Holi., ». 57; Duynitw, n. 20!) .*/. (313); Gcrm.. ». 53; C«f. t7«Z.. ri. 131»»; Palumbo, l. <·., p, 38. REQUIRITA AD CONTRACTUM 735 2° ;HuIhiiiii ··>!, num jnist opus praestitum oriatur obligatio solvendi pretium promissum, __ ______________ promissimi, ______ et alUTpossit illud retinere, Prima communior, quam S. ____________ Alf. probabiliorem utat, affirmat. Ratio autem potior haec est, quod quamvis contractus de opere turpi fuerit invalidus, attamen ex hoc ipso quod opus turpe exsecutioni man­ datum fuerit, novus % requirunt consensum mutuum, proinde acceptationem promissarii aut requisita ad contractum donatarii. Liquet i*x iPBK cojQtractua definitione: et «ane, nemo potest sola sua voluntate cflicere ut ree sua ad alium pertineat, sed ad hoc re­ quiritur insuper consensus illius ad quem pertinere debet^jepugnat enim quod quis nolens aliquid acquirat (n. 725). 848. — Quaestiones. Quaer. 1° A» calcat contractus ficte initus, puta cum animo non contrahendi,‘>rcl cum animo quidem contrahendi, sed non se obligandi. Resp. 1" Sj cum animo non contrahendi, certe non valet; quia, deft- " ciente voluntate, nullus oriri potest contractus. 2° Si cum animo sc non obligandi, adest sententia quae affirmat, , quia qui vult contractum, nequit obligationem excludere, quippe quae necessario consequatur. Sententia vero communior et probabilior, cui 8, Alf, subscribit, negat thuin quia xomiitio apposita, contraria substantiae contractus, contractum invalidât f/tum 11 < · 11 ■ · i non et, intacta obligatione naturali, negat act ionem in foro externo, ad vi· tendam multitudinem litium. Disceptetur vero de contractibus, «pios lex positive irritat, de qua controversia vide in hoc opere n. 163, q. 2°. § II. - Impedimenta legitimi consensus. Valido atque firmo consensui repugnant error, dolus, et metus; , quibus addi potest laesio. 1. Error el dolus *)· 849. — Notiones. Error est, falsum indicium seu deceptio, quam (pjis cum vel sino alicuius culpa patitur; dolus seu fraus contra est studiosa alterius circumventio. Divisiones. 1° Error et dolus alius est substantialis, qui est vel-à^c circa rem, de qua contrahitur, vel circa contractus, qui initur, elementum essentiale^sive in se.^sive in intentione~îit riusque aut al· ,·. · temtrius ex contrahentibus: v. g. si emis vitrum, putans gemmam esse; si vendo tibi librum, sed tu putas me donare. Alius accidentalis, CONTRACTUM 739 850. — Principia. I. Error cl dolus substantialis, quamvis solum concomitanti, irritum reddjt contract uni. Ratio est, quia vo­ luntas non fertur in incognitum. Confirmatur can. II. Error et dolus accidentalis, xi î^qn dedit causam con­ tractui, contractum non irritat. Ratio est, <|uia in tali casu habetur sufficiens rei cognitio quoad substantiam, et consensus in eam; error autem et dolus accidentalis tamquam accessorium sequitur prin­ cipale (». 711). I*iiiiiniini tamen compensandum erit quod forte ex errore vel dolo imi parti illutum e*t, iuxta normae do restitutione ex damno traditas, et iuxta infra (n. S57) do laesione dicenda. ^111. Error et dolus accidentalis, si causam dedit contractui, regulariter irritat contractum gratuitum ; non irritat contractum ONE­ ROSUM, quem tamen in casu doli alterutrius contrahentis a decepto resci ndibilem redd i t. 1° Irritat regulariter contractum gratuitum; quia in hoc con­ trahens potest sine alterius praeiudicio consensum suum limitare; ttoa-ridetur iuiLemuct^ nisi stante veritate causae, qua movetur ad largiendum. Maiorem enim contractus gra­ tuitus postulat plenitudinem voluntarii, quum a benigna tantum voluntate procedat (n. 737; LugO, disp. 22, n. 89). Dicitur regulariter, quia attondenda est intentio partis seso obligantis; quae utique talis potest esse ut nihilominus velit contractum subsistere, etsi cognito errore eoee non obligassct. 2° Non irritat contractum onerosum; quia sufficit hunc contractuni voluntarium esse quoad substantiam, licet sit involuntarius quoad accidentia.; alioquin securitas commercii inter homines per­ turbaretur; excipe si contrahens consensum suum alicui accidenti expresse alligaverit; tunc enim qualitas transit in substantiam. In­ super damnum illatum iuxta dicta sub ΙΓ, reparandum erit. 3° Nihilominus, dolo alterius contrahentis deceptus semper potest talem contractum revocare, si est contractus natura sua dissolubilis, propter iniuriain et defectum consensus; Jtaec enim est omnium contrahentium tacita mens, non se obligandi ad contra­ ctum, quando se ab altero deceptos deprehendunt. Deceptor, utpote _ -·-iniustus damnificator, insuper tenetur omnia damna ex deceptione emergentia resarcire (n. 715; II. A., n. 124). Imo, etiamsi dolus non intervenerit, pars quae erravit videtur posse re­ scindere contractum nondum exsecutioni mandatum, dummodo damnum alteri parti oriundum praecaveat neque sententia indicis nd contractum adimplendum obligetur, 710 LIB. III. TRACT. VII. PARS II. SECTIO I. CAPUT II. Quodsi error causatus fuerit rit particops. Cfr. Jdarc, n. 1047, 3°; Carrière, de Contr., I, n. 05. 851. — Resolutiones. 1° Si sacerdos emat pro veste pannum, quem putat sub noctem esse nigri coloris dum viridis est aut violacei, noti valet contractus, si expresse declaravit. velle se nigri coloris pannum emere; quia, licet color in se sit mera qualitas, in hoc casu transit in substantiam (Reuter, Theol. mor., pari. 3, n. 113). 2" Si volenti vinum Burdigalense emere, Burgundieum mittatur, valet contractus per se; quia error aut «loliis non est substantialis. >Sed iustitia laeditur accidentaliter; (plia vinum Burgundieum carius est; ideoque venditor tenetur pretium minuere, alias emptor ius habet vinum remittendi. Dixi: per se; quia error posset esse substantialis; v. g. si emptor ex motivo speciali tale vinum voluisset, puta pro remedio vel alio tine, ad quem aliud vinum non conduceret (Reuter, n. 114). 3° Qui apud bibliopolam librum emit, «piem bonum existimat, post· modum vero pravum esse deprehendit, valide nihilominus emit, etiamsi non emisset, si pravum cognovisset; quia librum quoad substantiam satis novit. Sin autem falso titulo libri aut falsa assertione bibliopolae deceptus fuisset, contractum rescindere potest. Eleemosyna accepta ab eo, qui se pauperem esse tinxit, cum non sit, retineri non potest, sed dari debet vere pauperi. Retineri autem potest a paupere, quem donator probum esse credidit, etsi reapse non sit. In primo enim casu adest error et dolus circa causam finalem; in secundo error circa secundariam tantum (n. 737). 2. Meliis ’). cf.-ds' 852. — Metus pot est esse vel gravis, vel Ieris; potest incut i ah intrinseco et ab extrinseco; ab extrinseco incut i potest vel directe ad extorquendum consensum, vel propter alium finem; praeterea potest incliti vel ab illo ipso, quocum contrahitur, vel ab aliquo tertio. Re­ cole dicta n. 35. 853. — Principia. 1. Valet, .neu rescindi potest contractus ab intrinseco. Ratio est, quia quiris metu gravi initus, proveniente adest consensus simpliciter voluntarius; nec intervenit ininria, pro­ pter «piam actus rescindi posset. II. Valet etiam contractus, onerosus saltem, ex metu gravi initus, incusso AB EXTRINSECO sive iuste sire iniuste; si autem iniuste in­ cussus est, contractus natura sua dissolubilis rescindi potest ad nutum *> Cfr. Suppletu. Gull.. ». .*>·.!; Holi., n. 08; Duyn-tw. », 201 (208); Suppi., (irrui., ». âl; ilul., a. 1131, REQUISITA AD CONTRACTUM metum passi. Prius suadetur ex ratione allata in praecedenti prin­ cipio. Patio posterioris est, (piia (pii metum iniuste incussit, iniuriam alteri intulit; unde tenetur illum in pristinum statum restituere, et alter ius habet hanc restitutionem exigendi. Confirmatur can. 103, § 2. Exinde infertur, eum, qui metum iniuste incussit, teneri rem extortam, cum alter petit, restituere; quod si nolit, potest metum passus occulte sibi compensare (n. 716, 717). Dicitur: valet contractus onerosus saltem. Non eniin desunt qui contractus gratuitos invalidos habent, si a metu gravi iniuste incusso ortum ducunt; quia ita postulat liberalitas cum qua iniri debent. Cfr. supra n. 479; infra n. S79; Mare, ». 1051, 1”; (’arrière, /. c., n. 71. Notes insuper iure canonico quosdam contractus vel actus metu gravi iniuste incusso omnino irnta’nT'videlicct matrimonium (can. 1087) et professionem religiosam (can. 572, § 1. 4°); quibus adiunguntur renuntiatio officii vel beneficii (can. 185); votum (can. 1.307. § 3); ingressus in novitiaturn (can. 542, n. l); suf­ fragium pro electione (can. 169, § 1. n. 1). Cfr. etiam can. 1905, § 1. Valet eon tractus nictu levi initus; utrum in casu iniustie ilicussionis sit RESCINDIBILI8, DISPUTATUR. Prius palet; quoad alterum datur duplex sententia. Prima pro­ babilis affirmat ; (piia, (pii metu iniuste, quamvis levi, extorquet actum, infert alt eri iniuriam, ex (pia commodum capere non debet ; ergo satisfacere tenetur pro hac iniuria; sed non satisfacit, nisi re­ scindat actum, et rem ponat in eo statu, in (pio prius fuit, si ni­ mirum iniuriam passus id velit; hic ergo actum rescindere potest. 2a Sententia probabilior negat; quia qui novit metum esse levem, et, cum facile potuisset, non reieeit, non censetur ex metu, sed vere sponte consensisse (n. 718; lib. 6, n. 814; 11. A., tr. 18, ». .3). .Excipe tamen contractus^gratuitos et^sponsalia. ex metu levi inita, ob maximam libertatem in iis requisitam. Cfr. Mare. n. 1050; infra tom. II, n. 642. 111. 854. — Quaestiones. Quaer. 1° .1» rescissioni obnoxius sit contractus, gravi quidem metu iniuste extortus, non tamen incusso ad extorquendum contractum, sed ex alio fine. Jtesp, Contror, 1» .Sententia ueuut; qui», cum metus non propter coiit nictum incussus fuerit, contrahens sponte sua hunc elegit ut malum impendens avertat, quemadmodum si metus ab intrinseco proveniat. 2·* Sententia probabilior atlirmat ; unia, quamvis metus incussor contractum non intenderit, posuit tamen causam eius iniustam. (piae vexatum impulit ad contractum (Lugo, disp. 22, ». 174-177). Quaer. 2° J» melum passus rescindere queat contractum, si metus incussus fuit ab aliquo tertio, non ab eo quocum contractum est. Resp. Consequenter ad dicta in quaestione 1\ affirmandum est, si 742 LIB. in. TKACT. VII. PAILS Π. .SECT1O I. CAPUT Π. contrahens iniuriae particeps fuerit. Seeus, si non participaverit; sed tunc datur metuin passo actio pro damno illato adversus illum, qui metum intulit (Less., lib. 2, cap. 17, n. 39; Lugo, disp. 22, n. 117) ‘). Quahr. 3° Si contractu» metu gravi iniuste extortu» fuerit, et festervenerit ad tertium possessorem bonae fidei, numquid posait metum pasiafc * ab hoc tertio rem repetere, et teneatur hic restituere. Resp, Communiter affirmant; quia ratione iniuriae res manet priori domino obligata, et consequenter cum illo onere transiit ad alios; con­ sensus enim per iniuriam extortus rem non transfert irrevocabiliter (n. 719). 855. — Resolutiones. 1° Si mineris alteri in furto deprehenso, te eum delaturum esse domino laeso, vel custodi, aut indici, nisi certum munus tibi promittat, valet promissio etiamsi intentionem illum deferendi non habuisses, modo munus immodicum non videatur. Ratio est, quia ius habes deferendi, cuius cessio pretio aestimabilis est (Reuter, n. 120). 2° Si quis ex odio damnum tibi paret, nihil a te postulans, tu vero pecuniam ei promittas ad avertendam iniustam vexationem, non teneris solvere, neç alter potest pecuniam acceptam retinere; quia iniustae vexa­ tionis cessatio debita est ex iustitia, atque ideo pretio non aestimabilis est, secundum dicta n. 846, q. 3. 3° Si viator a latrone oppressus transeuntem hominem in auxilium advocaverit, ei pecuniam promittendo, valet promissio, secundum q. 2, supra. 4° Si inveni in stupro deprehenso pater puellae mortem intentet ad ulciscendam iniuriam, invenis vero, nemine petente, sed sponte sua matrimonium offerat, ut mortem evadat, promissis stare non tenetur; quia comminatio mort is fuit iuiusta; insuper matrimonium, si subsequatur, satis certo invalidum habendum erit, ut sequitur ex can. 1087 et dicendis infra tom. II, n. 823, q. 1 856. — Notanda pro praxi. 1° Metus reverentialis quo subditus Superioris offensam timet, nudus levis censetur, nisi contineat ti­ morem alicuius gravis damni imminentis ex inobedientia, puta diu­ turnae indignationis, rigidae tractationis, etc.; tunc per se gravis est; quia molestissimum est illa mala sustinere a. Superiore (». 717; lib. 6, n. 1066). 2° Neque preces importunae metum gravem constituunt, nisi ad­ dantur metui reverentiali, aut aliter ex repulsa grave malum ti­ meatur; quia metus gravis inveniri non potest, nisi aliquod malum *) Ita Auctor. Alii tamen tenent contractum «mc rescind I bilem, utpote fructum Iniudlthie, quoties metue Incuwni* fuerit. n«I extorquendum contractum vel ai contractu* ait utilia aut gratuü metum Incut lenti. Etenim, qui vellet talem contractum chw firmum. hdustltlam rouKunnnnret et ex Illa fructum perciperet. Ita v. K. Carrière, /. r., n. 74. In praxi favendum erit poft«c*ftlutio in integrum, quae delinitur: Repositio in pristinum statum, in quo reti erat ante laesionem, facta auctoritate indicis. Non omnibus haec actio rescissoria iure competit, sed in nonnullis tantum contractibus, et certis dumtaxat personis, puta ininorennibus, venditori aut emptori; qua de re consulatur ius patriae1). Porro restitutio in integrum debet ita fleri, ut laceus rem suam recuperet sine ullo detrimento; laedens vero, si bona fide egit, nihil perdat de suo; ideoque ut neuter fiat ditior, neuter pauperior; sic enim revera fit repositio in pristinum statum. Caput III. OBLIGATIO CONTRACTUS s) Trademus: 1° obligationem contractus in genere; 2° obligatio­ nem contractus qualilieati. Articulus 1. Obligatio contractus in genere. 859. — Principia. I. Contractus rite initus obligat ea'..iustitia. Ratio est, quia contractu confertur ius quoddam; omni autem iuri respondet obligatio eiusdem generis. h ( fr. Supplcin. Gall.. n. Ô7, 59 et 71; Holi., η. 56. 58 et 73; Gerni.. h. 52 et 72 in fbir; Cod, liai., a. II18. ’) (*fr. Supplom. Gnl!.. ri. IM ; Holi., n. 60; DuynetrC. n. 213 (217): Germ.. w. 50 et 56. 744 LIB. HI. TRACT. VU. PARS II. SECTIO I. CAPUT 111. II. Contractus solos obligat contrahentes, aut corum locum te­ nentes, vel principales, puta eorum haeredes, mandante» etc. Ratio est, quia nemo privatus alteri invito onus imponere vel beneficium concedere potest. III. Contractus obligat, non ad id solum quod verbis contrahentium expressum est, verum etiam ad omnia eius consectaria, quae pro padi natura aequitas, lex aut usus postulant. Ratio est, quia contrahen­ tes censentur egisse cum bona fide. De cetero studiose investiganda est mens contrahentium; cui, si clareat, standum est. Sin vero ambigua sit, explicari debet tum ex contractus natura, tum ex usu locorum, tum ex indole personarum. Tandem, si omnibus perpensi*, dubium tolli nequeat, standum est pro libertate debitoris contra petitionem cre­ ditoris, donec de obligatione suscepta constet, vel transactio considenda eat. IV. Culpabilis violatio contractus adducit obligationem com­ pensandi omnia damna inde alteri parti secuta, dummodo praecisa fuerint. Ratio patet, quia iniusta et efficax eorum damnorum causa est. Contractus porro violari potest, non solum ‘Iquoad rem ipsam dandam, faciendam vel omittendam, verum etiam^quoad tempus exsecutionis, si nempe debitor fuit in mora culpabili. De cetero consule dicta n. 766, q. 2. 860. — Quaestiones. Quaer. 1° Ad quid teneatur, qui creditorem INVENIRE NEQUEAT. . Jfcxp. Qui debita cx malevolentia non solvit, et postea creditorem invenire nequit, tenetur restituere pauperibus vel causis piis; quia per injustam retentionem injuste bona acquisivit. —)Qui autem inculpabi­ liter non solvit, potest gine injustitia solvenda sibi retinere. Ita Lessius, 14, n. 38, 39; Layinann, lib. 3, tr. 2, cap. 9, η. 1; Sporer, tr. 4, cap. 3, n. 108; Elbel, part. 6, n. 296, et alii. Quaer. 2° Ad quid teneatur debitor in dubio serio num iam solverit. Resp. Datur triplex sententia. Prima docet debitorem ad nihil te­ neri, quia qui probabiliter solverit, probabiliter liberatur. Ita Waffelaert '), et Génicot *). Haec autem sententia a plerisque etiam probabilistic refi­ citur et a Lehmkuhl 3) solida ratione sustineri non posse dicitur. Proba­ bilis enim tantum pretii solutio non adaequat valorem rei certo traditae vel tradendae *). Secunda sententia, quam tenent Marres et Lehmkuhl (/. c.), docet partem esse solvendam pro rata dubii. Ratio est, quia aequalitas institue postulat ut creditori non plus solvatur quam iure petere possit; proba* ') s) 3) *) n. n. 260. I. n. 602. 1. n. 1147. Ita .Murn*. III. ». 308. OBLIGATIO CONTRACTUS 745 bilis autem solutio est pretio aestimabilis ideoque adaequat partem pretii; ergo pars tantum solvenda restat. Ttrtia (Irinum seîitentia communior et multo probabilior eum S, Alf. — docet eum integre solvere teneri, quia pro debito certo non satisfit sqlu- r* tione dubia, . 18, n. 7-13; Suarez, de Rclig., tr. 5, lib. 2, cap. 23, n. 7; Sanchez, Decal., lib. 1, cap. 10, n. 12. Cfr. Mare, n. 947; Sweens, n. 296). J^ccipe tamen, ut patet, si debitor cum creditore rem componat pro rata dubii, aut si debitum legitime praescripserit iuxta dicta n. 681. objiciunt : 1° Etiam debitor ]>ossi(let pecuniam Miam, qua non debet in dubio spoliari. Respondet Lugo: parum refert; dubium enim non versatur circa ipHiin pecuniam, cuius sit, sed circa ius petendi debitum, an adsit, et ideo dicitur creditor possidere, quia, cum de debito constet et non constet de eius exstinctione, creditor possidet creditum suum. 2" Aequitas non patitur debitorem sine culpa subiici magno periculo bis solvendi integrum debitum. Respondet Lugo: onus illud oritur ex obligatione, quae certo contracta est, et non probatur exstincta; et sic quoque indicabit index in foro externo, et quidem attento iure naturae; ergo, sicut aequitas illa non li­ berat in foro externo debitorem a solutione integra debiti, non est cur in foro interno eum liberet, cum nulla possit differentiae ratio reperiri inter utrumque forum. Articulus II. Obligatio contractus qualificati. § I. - Contractus conditionalis. 861. — Notio. Conditio est’circumstant ia dubia contractui adje­ cta,cuius exsistentia vel eventii valor coni ra< t us dependet,»-vel cuius eventu contractus resolvitur. Divisio. Conditio est: 1° de praesenti, vel de praeterito, vel de futuro, prout est circumstantia. 2° Necessaria, quae certo est eventura; contingens, cuius eventus est incertus. 3° Suspensira, quae obligationem suspendit, doner exsistat seu impleatur conditio, v. g. ducan? te, si pater tuus consenserit; resolutica, (piae facit ut, impleta conditione, contractus initus resol­ vatur aut resolvi possit, v. g. dono tibi hanc domum, sed, si proles mihi nascatur, reddenda est. 1° Possibilis vel ini possibilis. Ad impossibilem refertur etiam conditio turpis; quod enim non licet, censemur non posse, ideoque vocatur impossibile de iure, eontradistinetum ab impossibili de facto, II |mI | ! III II . |!i IIII |U«| ■ |1| till] 11 || I 7-16 [ i «ctsZfc* *·“■ • ! ; I Ilii ■ ‘ ΐβΒπ|1ι ‘ IUJd> i' * l, · ‘ ./I I- .-7] UTB. ΓΠ. TRACT. VH. PARS II. SECTIO I. CAPUT III. 862. — Principia. I Contractus sub conditione de praesenti vol praeterito non suspenditur, sed vel stat ini perfectus est et absolute obligat, si subsit; vcl non valet ncc umquam valebit, si non subsit conditio. Res est in promptu. II. Contractus sub conditione de juturo ueeexsario. valet statim _ut absolutus; quia conditio necessario eventura iam habetur pro praesente; nisi tamen contrahentes per errorem putarent conditionem esse contingentem. III. Contractus sub conditione honesta de juturo contingente,^ ‘ conditio est xuspcnxica valet, sed effectum non sortitur antequam impleatur conditio. Eiusmodi itaque contractus statim parit obli­ gationem absolutam exspectandi conditionis eventum, ita ut ante illud tempus neuter contrahens possit resiliri1, et revocare consensum; impleta vero postea conditione, perficitur contractus, et purus fit. Si conditio resolulira est, contractus statim exsistit et obligat quoadusque conditio impleatur; qua impleta, contractus resolvitur; sin autem, tit absolutus. IV. Contractus sub conditione impossibili vel turpi, iure natu­ rali plane invalidus est; quia impleri facto vel iure non potest. Dictum est: de iure imlurali: quia iure canonico et civili in nonnullis casibu» tales conditiones pro non adiectis habentur, ita ut contractus valeant ne si pure initi essent. Ita v. g. quoad matrimonium can. 1002, 1". Cfr. tom. II, n. 828. 863. — Notanda. 1° Conditiones impleri debent, secundum co­ gnitam aut verisimilem contrahentium intentionem. 2°, Si, pendente conditione, res praestanda pereat sine culpa debitoris, contractus exstinguitur: si vero eius opera pereat, creditoris damnum reparare debet. Si valor rei decreverit, potest creditor resilire, vel reni petere cum vel sine diminuto pretio, prout valor ex culpa vel sine culpa debitoris decreverit '). § II. - Ceteri contractus quali ficati. 864. — Praecipui s) sunt : 1° Sub modo, quando onus contractui adiicitur, ab altero implendum, non tamen ut conditio; v. g. legi) ecclesiae duo millia francorum, sed volo ut celebretur quotannis una Missa. b Cfr. etiam Marrea. lib. 3, n. 221. ·) IX· contractu lunwuto ftrmnto Iam μ·ππ<» fuit aupm /i, I OH vt 171. 1 OBLIGATIO CONTRACTUS 717 2" Sub causa, (piando adjicitur motivum, ob quod fit; v. g. duco te, quia nobilis es, virgo es. 3° Sub demonstratione, quando apponitur signum demonstrativuin rei vel personae; v. g. lego tibi pecuniae summam, (piam mihi debet Paulus, vel in tali arca reconditam. 1° Sub alternatione, (piando quis obligatur ad unum ex duobus vel pluribus dandum aut faciendum; v. g. ad solvendum censum annuum in pecunia vel in frumento. 5° Sub poena, (piando imponitur poena non exsequenti. 6° Ad diem, (piando adjicitur tempus, (pio contractus exsecu­ tioni dandus est. 865. — Principia. I. Contractus sub modo statim valet ut absoJiitus; neque ipso lacto revocatur si modus non impleatur. Ratio est, (plia modus est onus adiectum contractui absoluto, ad quem se habet ut accessorium ad principale. Si enim modus principaliter intenderetur, iam non foret contractus proprie modalis, sed conditionalis. Obligatur tamen pars, cui onus imponitur, modum implere; quodsi non impleat, dum potest, integrum est donatori donationem revocare, dummodo tamen facta non sit in pias causas, ut olim sancitum fuit in Cap. I, de condit, appos. et sequitur ex eo quod per­ sona privata in bona, semel ecclesiastica facta, nihil potest (n. 731). Attendendum ergo eoniper eet utrum tinis principalis datoris sit ipsa do­ natio, an vero onus impositum. Observandum demum, modum impossibilem aut turpem pro non adiecto putari; nisi substantiae contractus repugnaret, nam tunc contractus foret nullus. II. Contractus sub causa nullus est, si causa finalis, ob (piam initur, non subsistat ; validus est. si causa secundaria seu impulsira tantum non subsistat. Hinc valet matrimonium, si quis dicat: duco te quia ee bonis moribus: id enim exprimit solum causam impulsivam. Non valet donatio facta alicui, quia pauper est, si non sit pauper; quia paupertas est causa finalis. Donatio tamen, si error sit circa causam secundariam, a donatore revocari potest, imo. si donatories sit causa erroris, tenetur ipse errorem detegere, nisi donator ita sit atTeetus ut praesumatur nolle donationem revocare, etsi errorem agnosceret (n. 737). 111. Contractais sub demonstratione nullus est, si adsit error circa rei substantiam; secus, si circa accidentia tantum. Hinc v. g. si dicas: lego Titio mille francos, qui sunt in tali area; reperiuntur vero duo millia, non debentur Titio, nisi mille: quia tunc quantitas expressa est Idj-dlirc, arca vero demonstrative. Sin autem dicaa: lego Titio pecunias. quae sunt in tali arca, et constant mille franeis. debetur Titio totum, quod est in arca; quia Minima tunc demonstrata est tantum. jl — AKKTNÏS-ΙΙΛΜΚ.Χ, Thrul. Mor. - I. 718 LIB. Hl. TRACT. VU. PARS II. SECTIO I. CAPUT IV. IV. In contractu sub alternatione, electio per se perlinet ad debitorem, nisi expresse concessa fuerit creditori. Si una res periit, debitor alteram tradere debet. Sed, si culpa eius periit, et electio penes creditorem est, creditor potest vel rem superstitem, vel al­ terius, (piae periit, pretium exigere. V. In contractu sub poena, poena ex iustitia debetur, si petatur, saltem (piando culpabiliter non impletus est contractus. Moderata tamen debet esse poena, secus non obligaret quoad excessum. VI. Cont ractus «d diem stat im parit obligationem pro tempore praefixo. Exsecutio ante diem statutum ab eo solo peti aut prae­ stari potest, in cuius gratiam dies praefixus fuit. Caput IV. IMPLETIO OBLIGATIONIS SEU SOLUTIO 866. — Solutio hic intelligitur omnis adimpletio obligationis, ex confractu ortae, sive haec obligatio consistit in re danda sive- in actione facienda *). Porro solutionem debiti necessariam esse ex iustitia supra u. 859, iam statuimus; qua­ propter hic solum agendum: i" de circumstantiis solutionis; 2° de ordine in so­ lutione inter varios creditores servando. Articulus l. Circumstantiae solutionis. 867. — Tempus solutionis. Debita .solvenda sunt tempore in contractu definito; si tempus constitutum non fuerit, regulariter potest debitor solutionem differre, donec creditor exigat. Prius claret; ratio posterioris est, (pria creditor, cum creditum suum sciat et petere possit, non petendo censetur in dilationem consentire. Secus autem esset, si creditor ob timorem, oblivionem, aut im­ potentiam, omittat debitorem monere (n. (178). Hinc infertur debitorem ex contractu non esse damnandum de culpa gravi, quando solvero differt sine gravi damno creditori», etiamsi hic solutionem saepit» petierit; quia talis dilatio non videtur tunc graviter ei iniuriosa (n. 678). Quoad causas excusantes a solutione vel ab immediata solutione cfr. dicta supra /i. 810-813 de excusatione al» obligatione restitutionis eiusque suspensione, *) Murres, tib. III, /I. 283. IMI’LETIO OBLIGATIONIS SEU SOLUTIO 749 868. — Locus et expensae solutionis. Si locus solutionis in con­ tractu determinatus est, solutio ibi fieri et expen.-a<· a debil ore prae­ standae sunt. Si vero locus ubi facienda sit solutio stipulatus non fuit, suadet aequitas naturalis ut solutio illius sumptibus fiat, in cuius utilitatem cedit contractus. Atvero, in contractibus onerosis quis sumptus transvectionis ferre debeat, definiunt leges et consue­ tudines locorum (n. 597, 677, 678) )·* 869. — Periculum solutionis. Debitor ex contractu, 1° si debita est res aliena ipsa met , accepta in depositum vel commodatum etc., non tenetur eam proprio periculo mittere, nisi aliter conventum fuerit; quia res domino suo perit. Secus foret, si rem transferendam dedisset homini suspectae fidei; tunc enim debitor culpa non va­ caret. 2° Si res eiusdem generis est debita, v. g. merces earumve pretium, vel alia res mobilis, tenetur eam mittere periculo illius penes quem est rei dominium: quia res domino suo perit; nisi aliter conventum fuerit. Quandonam autem transeat huiusmodi rerum do­ minium, discat lector ex iure patrio ).* SC KO LION De solutione facienda mutato valore pecuniae. Praen. Volor pecuniae est aut intrinsecus (pecuniae ut res aliqua est) aut extrinsecus (pecuniae ut pecunia est seu medium commutationis). Valor extrin­ secus aut est nominalis seu iniposititius (secundum numerum inscriptum in ipsa moneta vel charta) aut realis seu verus. Mutatio valoris pecuniae aut est per sr (causa proxima est ex parte pecuniae) aut per accidens (causa proxima est ex parte mercium). Difficultas movetur pro casu quo valor extrinsecus realis mutatus sit per se. Agitur autem solummodo do relationibus juridicis privatorum inter se in debitis pecuniariis sol vendis, non de debitis ipsius status erga suos creditores. I. Quoad debita promptioris pensionis, praesertim si post inceptam diminui ionem valoris contracta. sunt, de iure saltem stricto sufficit sol­ vere secundum valorem nominalem. Ita et. leges solent statuere, et merito ob necessitatem vitae oeconomicae ’). II. Quoad debita tardioris pensionis: In genere: solvendum est se­ cundum aequalitatem debili quod quis tempore initi pacti contraxit. Sed exinde non sequitur semper secundum valorem realem solvendum esse, quia si tota res oeconomica penitus immutata est, iste realis valor commu­ tationis quid omnino diversum est tempore initi contractus et tempore solutionis. Dein, in iuribus privatorum determinandis ad bonum etiam *) Cfr. Coti. ilal., a. IÔ10. s) Cfr. C. 121: Mille oletat Sclingor in Am. Hrrl. Rrr. (1922). II. p. 510. 5) Cfr. Diiynstcv. a. 233. 235 (237-239). 5) Cfr. Blcchleml, // mondo dryli affari c la morale, η. 230, 237; J ori o. Thcol. mor. 3 (1939). n. S23; aliter vero |mh( novum Cod. civ. in Supidcmrnl » (1912). />. 29. De ootaro cfr. pro Italia IkxTi'tuin 10 Martii 1942: Dtocifdina del fallimtnlo. del concordato prreentiro, etc. 4) Cfr. Nohlln, II. n. 519, 3. *) Cfr. Marr, a. 1022. 756 LIB. Ill. TRACT. VII. PARS 11. KECTIO II. CAPUT f. SECTIO 11. DE CONTRACTIBUS GRATUITIS 878. — Suntj promissio, donatio, commodat uni et precarium, depositum et seqAvsUmmf* mandating et negotiorum gestio, mu­ tuum. Quidam horum contractuum, quamvis ex natura sua gra­ tuiti, reapse tamen non gratuito iniri solent, et tunc potius in loca­ tionem transeunt. Monendum eat, per vocem, quao terminatur in -arius, illum indicari, qui accipit, tarn in contractibus onerosis quam in gratuitus: hinc v. g. promimriui, clonatariuH, depositarius, etc. Caput I. PROMISSIO l\ Η**';·** 879. — Notio. Promissio est liberalis datio iidei'^le re aliqua danda aut faeienda/Ai promissario acceptata. Priusquam acceptata sit, pollicitatio vocatur nullam obligationem parions. Ad eius valorem requiritur ut sit: 1° plene deliberata; 2° spon­ tanea, i. e. nec dolo obtenta nec metu iniusto extorta; 3° de re licita ac possibili; -1° a promissario acceptata. 880. — Principia. I. Simplex promissio acceptata, etiam in ma­ teria gravi, per se obligat sub levi tantum, ex FIDELITATE; quia vio­ latio fidei solum continet quamdam deceptionem proximi sine damno, sicut mendacium. Per accidens autem obligatio gravis erit in re gravi, EX iustitia: 1° si ex tide fracta aliud grave damnum promissario praeter illini, quod consistit in non consequenda re promissa; e. g. si promisisses alteri dare mutuum, isque tibi confisus aliunde sibi non prospex isset, et ex tua hac infidelitate grave damnum pateretur. 2° Si promit­ tens expresse intendat se ex iustitia et sub gravi obligare (». 720; H. A., ». 127). 757 PROMISSIO Advertendum autem ont: 1° In dubio utrum quin propositum tantum an veram promissionom fecerit, non censetur farta promissio, nisi per verba obii· gatoriii sit expressa. In dubio utriuji *it obligatio gravia an levjn, priuMiiipitur levin. 3" \il vonntitiKnidaiji inatiTiimi gravi-in in proininxion» obligante ex iustitia - n<|iiiritui~7nateria qiinifniptii illius, unae in furto mortali exjgitur: quia promissor 7? disponit de proprio, fur do alieno. t'*4’· II. Obligatio promissionis cessat hisce causis: 1° Libera remis­ sione promissarii. 2° Si promissum reddatur impossibile, vel valde noxium, vel illicitum, vel inutile promissario. 3° Generaliter lo­ quendo quoties supervenit notabilis mutatio rerum, quae si praevisa fuisset, non fuisset facta promissio; quia semper haec facta praesu­ mitur sub tacita eiusmodi conditione (n. 720). Unde cessat quoque, si causa finalis, ob quam facta est, non subsistat; si promissarius non stet suis promissis vicissim factis. /Wv- 881. — Quaestio. An obligatio promissioni* transeat ad haeredes. Resp. Obligatio real is promissionis t nuisit ad haeredes promissoris, sicut ius ’) ex promissione ortum transit ad haeredes promissarii: quia haeres ipso hire obligatur ad omnia onera realia defuncti: et tametsi non sint ex iustitia, alliciunt tamen res ipsas defuncti quae promissae fuerant. Haeres pono eodem modo, quo promissor, obligatur, videlicet regulariter sub levi tantum 2). Ad haeredes vero obligatio non transit: 1° si mere personalis sit de re aliqua facienda; 2° si promissor promissionem suam ita limitaverit ut solum voluerit obligare seipsum. non vero haeredes suos, atque etiam voluerit obligari promissario soli, non vero huius haeredibus: 3° si res promissa vires haereditatis superet (Lugo, disp. 23. η. 98-100). Ex dictis infertur, quod si promissor, non impleta promissione, morte in­ terceptus fuerit, promissarius nequit occulte sibi compensare; quia simplex pronii^io probabiliter nullum ius strictum transfert in promissarium; nisi tamen constaret promissorem voluisse se obligare ex iustitia. v. g. ob insolita obsequia sibi praestita; cum tunc titulus mercedis interveniret. Post factum nihilominus, *i promissarius bona fido rem sibi promissam surripuerit, non tenetur restituere; quia, cum S. Alfonsus n. 720 probabilem quoque censeat opinionem docentem ex promissione oriri obligationem iustitiae, ideoque et ius strictum, melior est conditio possidentis. Recole dicta n. 761 et 762’). ■■ Intclllge Ius Into M’lisu sumptum, ubi obllgntlo non est Iustitiae stride dictae. -c. 10. DONATIO 759 II. Acceptare possunt omnes homines, qui lege non prohibentur. Neque inhabiles sunt infantes, amentes, vel alii usu rationis ca­ rentes, quippe qui acceptare possint per alios, puta per parentes, tutores, etc. Nullus porro acceptare potest ab illis, (pii donare ne­ queunt, iuxta superius dicta. Quinam autem speciatim lege prohi­ beantur accipere, discat lector ex patrio iure. 884. — Quaestio. Num liceat ab obaerato donum accipere. Resp. Sent entia verior et communis negat, contra paucos, (Locet que donatarios, qui mala fide, i. e. conscii impotentiae debitoris, dona acceptant guihiifi. donator impotens fit ad solvendum, omnino teneri ad restitu­ tionem damni, quod obvenit creditoribus. Ratio est, quia, sicut donans laedit iustitiam se donis impotentem reddendo ad solvendum, de quo nemo dubitat, ita eam etiam laedunt accipientes; adiuvant enim debitorem ad actionem iniustam, scii, ad damnum creditoribus iniuste inferendum. Neque obstat quod debitorem non induxerint ad donandum; acceptando positive cooperantur damnification! creditorum, eamque complent, non minus quam per inductionem (n. 722; II. A., n. 128). Qui autem bona fide accipiunt, damnum creditorum ignorantes, non noceant contra iustitiam, et solum tenentur reddere rem, si exstet, vel id in quo facti sunt locupletiores, sicut possessores bonae fidei (Lugo, disp. 20, n. 113). §11. - Quantum donari potest et quomodo’). 885. — I. De quantitate. Praemittendum est portionem disponibilcm nuncupari eam bonorum quantitatem, quam quisque pro nutusuo donaro potest: legitimam vero eam quantitatem, quae per legem reservata est haeredibus necessariis ideoque aliis donari ne­ quit. Donatio deinde, qua legitima laeditur, inofficiosa dicitur, quia est contra officium pietatis. 886. — Principium. Quamvis dominus de rebus suis pro libito disponere valeat, donationem tamen, in quantum PRAEIUDICAT iuri alterius, rei in quantum INOFFICIOSA est, jacere nemo potest. Limitavi 1" quantum praciudical iuri alterius, nimirum iuri cre­ ditorum. iuxta quaestionem agitatam numero praecedenti, et dicta n. 872 et 873. Limitavi 2° in quantum inofficiosa est: quia donatio, qua filiis aut parentibus praeiudicatur in legitima, si non ipso iure invalida sit, at certe rescindi potest, saltem quoad excessum, quo praeiudicatur *) Cfr. Supplein. Gall., n, 65, 66; Holi., n. 61, 65; (*<*/. cir. itat,, a, 536. e. 700 LIB. HI. TRACT. VU, PARS II. SECTIO II. CAPUT II. legitimae; de qua materia mox iterum sermo erit η. 889. Hine, qui nullos haeredes necessarios habent, nullis conscribuntur limitibus respectu legitimae. 887. — Quaestio. J/ι peccent graviter parentes laedentes filiorum legitimam. Jiesj). Affirm., si graviter laedant : quia leges civiles, quae iustae sunt, observari debent (H. A., n. 237) ‘). Notandum autem, quod licet, parentes nequeant filiorum legitimas donationibus minuere, id possunt tamen con­ tractibus onerosis (at non simulatis), et donationibus remuneratoriis, quippe quae proprie donationes non sint. Hinc parentes culpandi non sunt, si ad remunerandum filium probum bene meritum de familia, aliquatenus laedant legitimam alterius filii dyscoli, pigri, aut prodigi, vel si peculiari filii necessitati donis manua­ libus provideant (n. 950). Num porro in conscientia possint legitimam laedere piorum operum gratia, probabilius et communius negatur: quia leges civiles observari debent, ubi iustae sunt nec a iure canonico sunt correctae (IT. A., n. 133). 888. — II. De modo. Quod ad formam attinet iure positivo praescriptam, doiujtio rei mobilis cum actuali eiusdem traditione, formam nullam ex pose· n ; sed statim valet ac transfert dominium8)· Donatio vero rei immobilis, item rei mobilis sine actuali tradi­ tione, ut valeant saltem in foro externo, facienda sunt ner publicum instrumentum forma legali rite confectum. Notandum tamen, donat ionem ad causas pias saltem probabilius nullam solemnitatem iuris requirere. Ut valeat; vi eiusdem principii generalis quod statuimus ■ ■' I>r° testamentis Püs (supra ». 690) se. (piia cadunt sub jurisdictione Ecclesiae quae leges civiles in hac re nullo modo recepit ’). '4^ ' l) Cfr. Suppletu, Gall., η. 13; Holi., n. II; (term., /i. II. Cfr. Duynstco, «. 352 (373). qui tamen, cum aliis, Censet legem civilem qua talem solummodo poet sententiam iudlcle In conmden· tin obligaro; quia agitur do lego quae restringit nat undem libertatem disponendi de boni» pro prils indequo utrictac Interpretationis; neque bonum Hilorum obligationem cius ante sentent tam iudlclM postulare videtur. Hinc ante sententiam Indicia parentea tantummodo aervare défait obligatione* pietatis quae ex Ipsa loge naturali sequuntur, dummodo non mediis falnstta filio» a legitima prosequenda detineant* Haec sententia probabilis videtur. Cfr. etiam Vermterocb. η. 141. 2) Traditio rei mobilis tlt vel de manu In manum, nisi forte alter rem Iam possideat; vd demonstratione rei praesentis, quae non focilo amoveri potest ; vel traditione clavis aedificii aut capsulae, ubi res servatur; vel alio modo quo re* sub donaturi i potentate ronstitiiltur. (Tr. Suppi. Holi., n. fiO; Duynstre. n. 240 (211); Germ., n. 15 et 58; Palornbo, p. 38. 40. 3) Cfr. Lugo, (ftrp. 23. n. 150: Duynstw, n. 212; Λ’. K. St. (1922). p. 200 *77.; Vl*cr In Apuli. (1947). p. 102-107; 128-136. Sunt qui putent «olcmnltalc* civile* requiri attento can. 1329 et quia In can. 1513, f 2 tantummodo de tiZ/tm/w rrdunbiHbiui aermo instituitur. Verum, rvllrtl· aliis argumentis, can. 1529 in quantum In materia vcr|c*kvdlea recipit pro contractibus h« civile, pro parte repetit ius vetus ac. receptionem luris civilia romani pro rebus iMvI^Iastlcis tempora* llbtts; ideoque vi can. 0, 3° pro ea parte ex veteri Iure Interpretandi!# <*st. Atqui nbequo dnblo et contradictione donatione# piae ab Kcclofda ante C. I. C. nulli sublciobantur solemnltatl civili nmioMaiite drfretu caiumie rjcprr*idt Haec exceptio Ideo etiam nunc valere videtur rwpfaU can. 1529. donatio 7G1 Ex iure naturae in donatione traditio non requiritur ad acqui­ rendum rei dominium, sed donatio verbalis sufficiens est. Traditio ergo ubi exigitur, ex iure positivo exigitur (». 732; Less., lib. 2, cap. 18, ». 11 et 12). § Ill. - Quando donatio revocari valet1). 889. — Principium. Donatio inter vivos semel perfecta per se et ordinarie revocari nequit: quia ius alterius legitime quaesitum ipsi invito auferri non potest. Dixi tamen: per se et ordinarie; nam exci­ piuntur quidam casus, in quibus donatio revocationi obnoxia eat. videlicet ; 1° ob enormem donatarii ingratitudinem erga donatorem, in casibus lege definitis; 2° si donatori, qui notabilem bonorum partem donavit dum nullos liberos habebat, ex insperato postea proles nascatur; quia talis donatio censetur facta esse sub condi­ tione: nisi liberi nascantur; 3° si donatio est inofficiosa, et cum praeiudicio aliorum; 4° si conditiones et conventiones in donatione appositas, (pias adimplere promisit, donatarius non adimpleverit. A<1 haec: 1° Ob ingratitudinem non revocatur donatio ipso iure. sed per sententiam indicis *). 2° Ol> prolem supervenientem donatio ipso iure revocata censetur, ita ut do­ nator sententiam indicis exspectare non debeat ; vennntamen donatarius restituere non tenetur antequam donator donum repetat. Quod si donatio facta fuerit causae piae, revocari solum potest in quantum neccsse est ut liberi legitimam suam habeant. 3" Donatio inofficiosa non est irrita ipso iure. sed per sententiam indicis irritanda ad petitionem filiorum post mortem parentum; unde ante sententiam indicis donatarius nihil restituere tenetur. 1’trum porro huiusmodi donatio re­ vocetur tota, an vero quoad partem tantum in qua filii fraudantur, dependet ah ordinatione patrii iuris (n. 740; H. A., ». 133). 4" Notandum denique, omnes donationes causa mortis usque ad mortem esso revocabiles (II. A., ». 134)·). ') cfr. Snppl. (înll., n. 08; Holi.. ». fi"; Genn.. n. 59; Cor/, ilal.. n. 800. De effectu donationis hin» ehili Irritae cfr. Suppl. (înll., h. 6D; II oli., w. 08; Genn.· η. 5Λ et 37. f) Cfr. etlnm can. 1Ô36. f I. 3) |)e (IminlhinlbuM iiuptInlibUft cfr. Suppi. Gall., n. 70 <’t 71; Holi., n. 6). 891. — Quaestiones. Quaer. 1° Jn donatio directe facta ad pian causas ante acceptationem valeat. /{exp. Probabilius et communius negatur ita ut donatarius ius in earn non habeat ; quia, ut dictum est n. 847. acceptatio donatarii semper requiritur ipso iure naturae. Cfr. Lugo, disp. 23. n. 42. Saepe tamen generare potest obligationem a parte donatoris vi voti vel oblationis Deo iam factae. Cfr. Apoll.f 1957, p. 77-78. Porro, donatio pia a (prolibet qua negotii gestore acceptari potest nomine causae piae; deinde a donatario, i. e. a pii loci moderatore, acceptari debet (n. 726). Quaer. 2° An, mortuo donatore ante acceptationem, possit donatarius portai calide acceptare. 1 S ***" -χ Jlesp. Duplex est sententia probabilis. Prima negat; quia non potest vo­ luntas acceptantis uniri cum voluntate defuncti, quae iam non exsistit. Secunda communior affirmat; (piia donatio virt militer permanet in epistola iam missa, vel in mandato alicui nuntio dato et cum munere iam misso; man­ datum enim post coeptam exsecutionem non exspirat morte mandantis; ergo. Epistola mandato similis est (n. 729. 730). QUAER. 3° Jm. mortuo DONATARIO ante acceptationem. haeres xuun potuit donationem acceptare. Jlesp. Affirmant aliqui; quia haeres repraesentat personam defuncti. Xcgant tamen probabilius alii; quia haeres succedit quidem in iura realia defuncti, non autem in personalia, quale eet ius acceptandi donationem, ita Less.. lib. 2. cap. 18. n. 35. Concedit tamen /ilium donatarii ex aequitate posse acceptaro, cum talis praesumenda sit mens domitoris (n. 731). 11 In quibusdam regionibus donntlo mortis causa lura civili non agnoscitur: unde Ibidem cn aequi paranda rat contractui nudo. <’fr. Supplcin. (bill.. u. (12; IIoll.. η. 61; Germ., π. 59 et racole dicta n. 848. Q. 3. COMMODATUM ET PRECARIUM Caput III. COMMODATUM ET PRECARIUM *) 892. — Commodatum est contractus, quo res alicui ad certum tm<»i et tempus gratis conceditur ea lege, ut usu et tempore finito, eadem restituatur. Precarium est contractus, quo res alicui utenda cratis conce­ ditur. reservata libera facultate eam repetendi a< 1 itum. In eo igitur differt a commodato, quod revocabile sit ad nutum concedentis. Commodatum differt: 1" a mutuo, quia in hoc dominium rei transfertur, in eadem tantum specie restituendae; 2° a pignore, quo res in securitatem debiti datur; 3° a deposito, quo res custodiae causa traditur; 4° a locatione-conductionr. quia in hac intervenit pretium. 893. — Commodator obligatur: 1° rem commodatam non re­ petere ante usum et tempus finitum. Excipe, si inopinato re sua prorsus indigeret; etiamsi commodatarius <·\ intempestiva repetitione simile damnum pateretur: ea enim tacita intelligitur esso conditio, siquidem commodans non censetur sibi voluisse praeiudicare in gratuita concessione. 2° Expensas extraordinarias, quas commodatarius debuit facere in re conservanda, resarcire (n. 747). 3° Rei vitia aperire commodatario, si quae noxia habeat, quo­ rum ipse conscius sit; sin aliter, debet damnum inde proveniens compensare. 894. — Commodat arius obligatur: 1° rem commodatam dili­ genter custodire; consequenter, si culpa sua deterior fiat, destruatur, vel deperdatur, damnum reparare tenetur secundum dicta ». 761. 2° Ea non aliter nec diutius uti, quam ipsi fuit a commodatore concessum. 3° Facere expensas ordinarias, v. g. equum commodatum alere. 1° Rem commodatam, linito tempore et expleto usu, de (pio vel expresse vel tacite conventum est, ipsammet restituere. (W. Mal., ti, 1803; Pidombi». /. <*., p. 11-13. 52 — Akrtxvh·Dames. TheoL .Wor. · 7(i 1 LIB. HI. TRACT. VII. PARS II. SECTIO II. CAPUT IV. (Άργτ IV. e* .'•er " DEPOSITUM ET SEQUESTRUM 895. — 1. Depositum est contractus, quo res mobilis alieni gratis custodienda traditur ea lege, ut ad arbitrium depositori» eadem reddatur. Depositor obligatur depositarium omnino indemnem servare. Ideo tenetur omnes impensas in rem depositam, no pereat vel deterior fiat, necessario factas refundere, atque damnum omne illatum resarcire. Hinc v. g. deponens equum suum in alterius stabulo, solvere debet nutrit tonis expensa»; . t. si equut< ille morbo contagioso laboret, et indo equi d < - p. » > i t. n i i i 11 h. · i ; 111111 r. hunc indemnem servare. Depositarius contra obligatur: 1 ° rem depositam ea cura servare et custodire, qua solet res proprias curare. Idcirco praestare tenetur culpam latam, secundum dicta ». 761 et 731, nota 1. 2° Re deposita non uti, sine consensu domini expresso vel ta­ cito vel saltem prudenter praesumpto; secus tenetur usus valorem solvere, si nempe mala fide egerit. 3° Rem depositam integram reddere, quando depositor eam re­ petit; nisi ipiid excuset. Excusat autem: a) si res certe furtiva esset, tunc enim domino est reddenda; b) si prudenter timeat ne depositor re deposita abusurus sit in suam vel alterius noxam; r) si habeat certam sibi compensandi causam (». 718, 753; II. A., n. 136, 138). Depositarii ex officio sunt e. g. domini hospitiorum, pro rebus quas viatores apud ipsos deposuerunt *); navarchi et vectores, pro rebus ipsi commissis. 896. — 11. Sequestrum est quaedam depositi species, quo res litigiosa deponitur apud tertium, ea lege ut, lite finita, vietori re­ stituatur. Ille, apud quem res deponitur, sequester appellatur. Seque­ strari possunt res mobiles et immobiles. Duplex distinguitur sequestrum: voluntarium seu convcnliondt. quando partes ipsae mutuo consensu reni sequestrant ; et, necessarium seu iudiciale, (piando auctoritate indicis decernitur. '1 C) Agemus: 1° de mutuo; 2° de lucro occasione mutui percepto seu de usura et fenore. Articulus I. Mutuum. 903. — Notio. Mutuum est contractus, quo rei fungibilis domi­ nium in alterum trasfejt ur ea lege, ut res similia, i. e. eiusdeqxgpmei et bonitatis, suo tempore reddatur. Circa mutuum adnotarnus: 1° Res fungibilis est ree quae specie, non in­ dividuo determinatur. Plerumque re» fungibilis eat primo usu consumptibQb, id est, ree cuius usus est ipsius rei consumptio; sic vinum consumimus eo utendo ad potum, pecuniam consumimus ea utendo ad commutationes faciendas. (W. a. 1813; Pnloniho. I. c., p. II. Mb’TIU.M 2’1 Dominium rei transfertur in mutuatarium; quin rea traditur ut consumatur: — proptorca dominium ab umu separari nequit; et inde distinguitur mutuum a commodato ct locato. 904. — Obligationes mutuatoris. Mutuator seu creditor obliga­ tur: lu mutuatarium monere de vitio rei mutuatae, si quo laboret; sin aliter, damnum secutum reparare tenetur. 2° Rem non repetere ante tempus conventum; vel, si nullum conventum fuerit, antequam mutuatarius re usus sit ad finem ad quem tradita fuit. Tenetur tamen rem recipere, si offeratur antea, et tempus in gratiam mutuatarii appositum sit; secus autem, si in mutuatoris favorem appositum fuisset (w. 754, 755). 905. — Obligationes mutuatarii. Mutuatarius obligatur: 1° rem mutuatam habere suo periculo; res enim perit et fructificat do­ mino suo. 2° Pecunia mutua accepta restituenda est secundum valorem, quem habuit dum mutua data fuit: in aliis vero rebus satis c-i red­ dere rem aequalem in quantitate et qualitate. Ratio est, quia in pecunia attenditur ad eius valorem externum; in aliis vero rebus ad valorem internum, et hoc modo mutuans vere accipit tantum, quantum mutuatus est. Haec tamen intelligenda sunt iuxta dicta supra ». 869, Scholion. 3° Restitutio facienda est tempore praefixo. Si tempus non est praefixum, restituenda est cum exposcitur (elapso tamen aliquo con­ venienti spatio); at restitui debot etiam non petita, si non petatur ob oblivionem, reverentiam, distantiam. Mutuator porro non petens, cum facile possit, censetur indulgere dilationi; secus, si petere non possit (w. 755). 908. — Nota. Aliquando praeceptum est mutuum dare ex charitate; quando nempe proximus mutuo graviter indiget. Charitas enim obligat proximo in necessitate posito subvenire, quando commode possumus. Praeceptum porro istud exsistit: a) respectu pauperum, qui habituri sunt unde restituant: quippe quibus dare eleemosynam non sit in prae­ cepto, dum satis sublevantur mutuo: secus autem, si sperare non liceat fore ut aliquando restituere valeant: tunc namque simpliciter eleemosyna danda est: b) respectu etiam divitum qui in angustiis versantur, et mutuo iuvari possunt : charitas enim omnes homines amplectitur. Neutiquam vero exstitit respectu eorum, qui lucri tantum causa mutuum petunt; cum nullam necessitatem patiantur (Betted, XIV, Const, ΙΊ> pervenit. 768 LIB. ΙΠ. TRACT. VII. PARS II. SECTIO II. CAPUT VI. Articulus II. Usura et fenus. 907. — Usura est lucrum ex mutuo immediate proveniens tam• quam debitum, id est, quod titulo solius mutui exigitur. Res autem cpiae mutua datur, sors seu capitale vocatur. Lucrum, quod ex alio titulo externo percipit ur, usura late sumpljt seu potius auctarium, fenus, vulgo intéressé, appellari solet; (plia in modum intéressé et compensationis exigitur, (piando scilicet mutuatoris interest pecuniam non dare simplici ac nudo mutuo. § I. - Usura proprie dicta 908. — Principia, I, Usura proprie dicta grariter est prohibita, •KJ-* lrl uno ore profitentur Sacrarum Litterarum oracula, Conciliorum *.-.2; decreta, Patrum testimonia. Ratio autem est, quia exigi nequit: 1° pro ipsa sorte- nam contra iustitiam est in commutatione unius .'’Ο-ί**· .·/- rei pro alia plus exigere quam res valeat ; nisi alius titulus intercedat, propter quem illud amplius iuste accipitur; qui autem in mutuo ac" cipit usuram ultra sortem, accipit plus quam valet id quod dedit, _ ergo peccat contra iustitiam. 2° Neque pro usu sortis; quia in mutuo sors transit in plenum mutuatarii dominium; (piare pro usu sortis mutuatae aliquid exigere perinde esset ac aliquid exigere ex re non 4^, sua. Confirmatur can. 1513: «Si res fungibilis ita alicui detur, ut 1 eius fiat et postea tantumdem in eodem genere restituatur, nihil γ-^ζιζ. ■ lucri, ratione ipsius contractus, percipi potest » (». 759; Boned. XIV Const.it. Via: pervenit, 1 Nov. 17-15). II. Usurarii tenentur ex iustitia usuras exactas pro viribus RE­ STITUERE mutuatariis, vel horum haeredibus. Sunt enim fures ct ra­ ptores. — Quodsi mutuatarii horumve haeredes non supersint, vel ignoti sint, tenentur usuras pauperibus erogare. Eadem, qua usurarii, obligatione tenentur eorum cooperatores; item eorum haeredes, iuxta vires haereditatis (II. A., n. 1G2). 909. Poenae. Laicus qui legitime fuerit damnatus ob delictum usurae, ipso iure exclusus habeatur ab actibus legitimis ecclesiasticis et a quolibet mu­ nere. si quod in Ecclesia habeat; clericus vero, pro diversa reatus gravitate, a tribunali ecclesiastico puniri debet variis poenis (can, 2354). MUTUI Μ § il. - 769 Fenus. 910. — Principium. Lucrum exactum occasione mutui, ex aliis IUSTI8 TITULIS MUTUO EXTRINSECIS, licitum est, dummodo sit mode­ ratum et aliunde non repugnet uharitati proximo debitae. Ratio est, (plia (piando auctarium non exigitur ratione mutui, sed iuxtae compensationis causa, nulli prorsus iuri adversatur. Ita Bened. XIV in cit. Const it. et omnes DD. Confirmatur variis responsis S. Officii et S. Poenitentiariae ‘); atque can. 1513 qui, postquam statuit nihil ratione ipsius contractus percipi posse, addit: «sed in praestatione rei fungibilis non est per se illicitum de lucro legali pacisci, nisi constet, ipsum esse immoderatum, aut etiam de lucro maiore, si instus ac proport ionat us titulus suffragetur ». Duae igitur conditiones requiruntur ut fenus accipere licitum sit: 1° ut habeatur titulus quidam mutuo extrinsecus; 2° ut sit moderatum nec contra charitatem. De his conditionibus seorsum agemus. 911. — Prior conditio. Quatuor a theologis numerantur tituli ex quibus fenus exigere licet: periculum sortis, poena conventio­ nalis, damnum emergens et lucrum cessans, quibus aliqui addunt titulum legis civilis.^ . Periculum sortis ^habetiV. (piando metuenda sunt vel amissio sortis, vel difficultates, expensae in ea recuperantia. Res suas autem in gratiam alterius tali periculo exponere, est quid pretio aestima­ bile, et quidem eo maiori, quo maius est periculum. Ergo licet ob hanc rationem aliquid a debitore accipere. Confirmatur ex Cone. Later. V, «etn. 10 et ex declaratione S. Congr. tie Prop. Fide, 12 Sept. 1615 (Coll., n. H I, 3·’). Poena conventionalis dicitur, quando, ex conventione contrahentium, auctarium exigitur uti poena, scilicet, ob culpabilem inoram mutuatarii praefixo tempore non reddentis mutuum ac­ ceptum. Damnum emergens iaetura, (piam mutuator causa mutui pa­ titur in bonis (piae reipsa possidet. Lucrum cessans est incrementum bonorum, quod mutuator sperat aut consecuturus est, si mutuum non praebeat. Damnum emergens et lucrum cessans esse iustos titulos ex eo *) Cfr. full. , vetuli potest 55. et emi 15; hI valet 100, vrmll I»’1'"·1 Λ -xL- ftl. * EMPTIO-VENDITIO i i I prioris est quia, si pretium a publica auctoritate non est determi­ natum, iustitia exigit proportionem inter pretium et valorem merci», independent em a voluntate huius vel illius venditoris aut emptoris, forte nimis avari aut nimis cupidi. Ratio alterius quia pretium tale semper est iustum, ut pote communi aestimatione et valore mercium innixum (». 81G). Quare salva iustitia quia potest, tempore penuriae communis, re» illa», pro f „ quibus pretium legale statutum non est, vendere eo pretio, quod tunc vulgare est, etiamsi ipse res multo minore pretio emit ante penuriam ortam. Excipe tamen U-^si pretium illud malis artibus, iniusta v. g. coemptione et retentione mercium, , crevit. Hoc autem saepe non constabit1). · . Dicimus autem per sc standum esse et stare licere pretio vul­ gari; plures enim possunt esse causae, ob quas (piis a pretio vulgari servando excusetur, ut in num. sq. exponemus. Ill. Pretium conventionale. Deficiente pretio tam legali, quam vulgari, vel etiam si tam emptor quam venditor pretium rei ignorent vel de eo dubitent, iustum erit pretium illud, de quo convenitur. Ratio est quia uterque tunc exponitur aequali periculo iacturae (n. 802, not. 1). 926. — Causae excusantes a servando pretio vulgari. Stante iusto titulo speciali, licitum est vepdere signa pretium summum vel emere infra intimum. Talis enint titulus per accidens sese adjun­ gens communi aestimationi, etlicit ut hic et nunc valor rei crescat vel decrescat, Cfr. Mare, ». 1130. Hinc: 1" Quoad augmenti m pketii: «) Specialis affectus, quem venditor habet erga rem, et quo non obstante, in gratiam emptoris vendit, pretium auget, (pianti affectus ille rationabiliter aestimari potest: quia privatio rei. erga (piam est quis specialiter affectus, vere est pretio aesti­ mabilis. Secus voro affectio aut < i>ipb>r Imbet, ut jlicjint DD. com­ muniter cum S. Thoma; qniii utilitas emptoris tota est ipsius, non venditori»; nullus autem debet vendere, quod suum non est (m. 806, 807). Verumtamen. si emptor, non ex necessitate, sed solius commodi vel oblectamenti causa rem ali­ quam exoptat, et propterea, non publicum venditorem, sed hominem privatum rogat ut ei rem illam vendat, tunc hodiedum usus et aestimatio communis habet ut pretium crescat. Ita recentiores theologi (Konings, n. 1)67, sub 4U; Berardi, Pros. Couf., n. 401, sub C). b) Qui merces minutim vendunt, possunt carius vendere quam ma­ gnarii: secus enim congruum lucrum facere non possent (n. 809). c) Ob dilatam pretii solutionem licet carius vendere; (piia cum solti') Cfr. Infra n. 040: Theol. prukt. Quurtalschrift (1018). /1. 310; cfr. it hcliinkuhl. I. n, 133'4. 778 MB. III. TRACT. VII. PAIRS II. SECTIO III. CAPUT I. tionis dilatio sit mutuum implicitum, id licitum est eodem modo que lucrum moderatum occasione mutui. d) Noritax, raritas rl luxus rerum pretium augent, v. g. si sunt pere­ grini flores, aves, ferae, antiquitates, et id genus alia (n. 807; II. A., n. 171). 2° Quoad dimixutionem pretii: a) Pluralitas rerum, (piae simul emuntur, pretium minuit (n. 802, in fine). Similiter pactum speciale, v. g. ut carnes, pisces, etc. pretio fixo per totum annum tradantur.. b) Ultronea oblatio vel obtrusio mercis, inaxime si ematur in gratiam venditoris, minuit pretium. Aliqui dicunt minuere usque ad dimidium; sed, secundum probabiliorem sententiam, minuit pro tertia tantum parte (m. 802; Η. A., ». 171). 3° Quoad diversitatem pretii in genere, probatae commercii leges, iuxta diversos vendendi modos, notabiles diversitates in pretiis iuste constituere possunt; sic v. g. quoad libros, aliud est pretium associationis et catalogi: aliud, quo venduntur librariis: aliud, (pio librarii per speciales conventiones personis privatis vendunt, etc. (Berardi, Prax. Conf., η. 191, sub K). Huc etiam spectat incrementum vel diminutio pretii vulgaris oc­ casione auctionis, de qua seorsim infra n. 912. a*. fe/stc. <· ~ __ 927. — Obligatio ex laesione pretii iusti. I. Qui pretium in se iniustum obtinuit, tenetur ad compensationem pro ea parte pro qua pretium iniustum est. Unde venditor laedens restituere tenetur excessum pretii summi; emptor laedens addere debet supplementum pretii usque ad infimum. Quod principium ei quoque applicandum est (pii bona fide maiori pretio vendidit vel minori emit; debet nimirum postea id saltem restituere, in quo factus est ditior (». 805). II. Qui pretium maius vel minus fraude obtinuit, lucrum inde proveniens restituere debet, etiamsi pretium summum non excedat, vel infimum attingat; quia dolus et mendacium sunt media iniusta quibus damnum alteri injuste infertur (Croix, lib. 3, p. 2, n. 955). , Recolo n. 738 et 739. In praxi, nihilominus niendacia quibus mercatores affirmant et iurant merces sibi tanti constitisse, tantum' àb aliis oblatum esse, etc., regulariter censenda non sunt efficaciter damnosa; quia homines commu­ niter norunt haec esse artificia mercatorum, quibus fidem non praestant. Dico: regulariter; quia, si (piando venditor certe animadvertat emptorem incallidum mendaciis credere, et ideo maioris emere, tunc quidem ab iniustitia excusandus non sit (n. 805). Idem dicendum de emptoribus, qui falso affirmant se rem alias vel·4·, alibi tanti emisse, vel alios tanti eam sibi obtulisse, ut venditorem ad in-r limum pretium adducant. EMITIO-VENDITIO 779 928. — Resolutiones. 1° Ex eo quod aliqui* privatus mercator cingulare damnum patiatur in inercibux suis per infortunium, imprudentiam. furtum aut fraudem, non potest piste pre tinni supra summum exiccre; res enim tanti valet, quanti communiter aestimatur, non vero quanti cuidam privato constitit. Neque propterva mercator ius habet ad occultam compensationem erga emptores qui ei non nocuerunt. Quodsi eiusmodi infortunium esset commune multis merca­ toribus, ita ut induceret communem iacturarn mercium, tunc utique cresceret pretium (Spor., /r. 6, cap. 5, n. 18). 2° Iniusta ex se eat praxis mercatorum, qui, ut emptores fréquentions alliciant, vendunt pretio infimo, at non tradunt sed dimi­ nutam, âut merces non integras, eed adulteratas; quia non stant contractui inito, sed emptores injuste decipiunt. Nihilominus, (piando emptor venditorem iniusto compellat ad vendendum pretio infimo, culpandus is non videtur, si sibi compenset quantum satis est ad iustum pretium suum supplendum. Ita Spor., a. 75, 76 cum Lugo, Diana, Soto, Toleto, et alii. 3° Iniusta quoque est praxis mercatorum vel artificum, qui, ut ad suam officinam plures attrahant, solent munera dare famulis, filiisfamilias, post modum vero ea occulte compensant adaugendo pretium rerum ultra iustitiam; sic enim secrete cogunt dominos ipsos ad eas donationes iniusto refundendas. Secus vero dicendum, si summum pretium non excedant, vel si talis praxis sit communis et dominis satis nota, quin contradicant. 4° Si quae res apud barbaras gentes plurimi aestimantur, ibi non est iniuetum eas plurimo vendere; communis enim aestimatio in aliqua regione reddit iustum quantumlibet pretium. Similiter licet in tali regione parvo pretio emere merces, quae ibi parvi aesti­ mantur, quamvis in reliquo orbe magno pretio stant (n. 804. Not. II; 808, Not. 1). Quaer. 1° An rea kakae.et insolitae, ut gemmae extraordinariae, eoui nrctiosi.^jpiclura rintjutaris, res antiquae, et similia, possint vendi ÇmiTJ plurimi^tih m Quae­ ritur DE CANTU, MUSICA, etc. Heap. Controv. ltt Sentent ia probabilis atlinnat ; quia, eum res non habet pretium, neque legale neque vulgare, illud putatur iustum, de quo convenitur. 2tt Sententia probabilior negat ; quia, tametsi pretium talium renun magnam accipiat latitudinem, aequum tamen est ut quamdam taxa­ tionem habeat, secundum aestimationem peritorum; sicut enim res com­ munes pretium accipiunt a communi aestimatione, ita res singulares ab aestimatione peritorum (n. 808). In praxi ergo, qui primam sententiam sequuntur, non sunt inquie­ tandi; utendo enim opinione satis probabili utuntur iure suo. 929. — Quaestiones. I. De rerum aestimatione. QUAER. 2° An liceat vili pretio res PRETIOSAS exponuntur apud rerum antiquarum mercatores. emere, quae venales ΛΥχρ, Affirm,: quia ex communi sensu eiusmodi res iam minoris aestimantur, ideoque maximam recipiunt pretii latitudinem. Ita ('arrière, nihil tenetur. Unde merito approbatur Consuetudo, ubi viget, prout ·*►& communiter viget in nundinis, ut, omissa ciusmodi protestatione, ita vendantur animalia, etiamsi vitia sint occultissima; quia, ad tollendas lites ob bonum commune, satis hoc potest consuetudine iustiiicari: dummodo supremum non excedatur pretium, quod ani­ malia habita ratione vitii valent (//. 823). Obligatio in casu evictionis. Venditor tenetur quoque emptori ile EVICTIONE, si quando rem alienam vendidisset, et dominus illam ab emptore evinceret; nisi aliter conventum fuerit. Recole dicta n. 751. 932. — Resolutiones. 1° Quando venditor non declaravit onera in­ consueta, quibus res vendita gravatur, potest emptor si, onere cognito, emere noluisset, a contractu resilire; certe ius habet indemnitatem gra­ vamini proportionatam exigendi. 2?.. Peccant contraJ.nstitiam ct_restituem._tem‘ntur venditores, qui quovis modo abscondunt, vit ia alioquin patentia mendum, v. g. qui guttam mercurii infundunt [u iuircui equi ignavi, ut vivacitatem prae se ferat; qui in summitati' SSiccl melius triticum, in superficie dolii maiores ac me­ liores pisces ponunt, extremam partem voluminis panni melioris quali­ tatis efficiunt et exponunt, quasi totum esset eiusdem qualitatis; qui avenam aqua perfundunt, ut tumescat, lanam in locis hnmidis collocant, ut maioris sit ponderis; qui vendunt pannum adustum pro firmo, et alia id generis multa (Lugo, n. 134; Spor., n. 73). Haec tamen eum isto moderamine accipienda sunt, quod dolus non sit communis, nec notus emptoribus; neminem quippe latet mercatores r EMPTIO-VENDITIO 783 solere merces suas fucare, et meliores exponere oculis (Lyonnet, De contract., part. 2, cap. 2, a. 1, § 1, η. ·1). 3° Si res vendita post traditionem pereat ex vitio interno tempore venditionis exsistenti, quod manifestandum fuisset, debet venditor resti­ tuere pretium rei; quia vendidit rem inhabilem. 4° Si ob moram traditionis res empta vitiata sit, v. g. pisces; vel non amplius serviat ad linem emptoris, v. g. ad convivium; vel emptor aliter inde damnum passus sit, potest hic contractum rescindere et rem ad ven­ ditorem remittere. Quaestiones. Quaer. 1° An iniuste agat venditor qui vendit QUID pro quo ut aiunt, i. e. loco rei petitae dat aliam aeque vel fere aeque utilem ad finem emptoris. Resp. Probabiliter negant DI), dummodo: 1° pretium minuatur quantum res data minoris valet; alioquin excessus pretii restitui debet; et 2° venditor certus sit de aequalitate virtutis istius rei. Ratio est. quia tunc pro tine emptoris moraliter non adest diversitas substantialis. Sic solent pharmacopolae unum medicamentum dare pro alio quod non ha­ bent (n. 821). Quaer. 2° Cui debeatur res SUCCESSIVE VENDITA DUOBUS. Resp. Disl. Si neutri est tradita, debetur priori emptori; quia res illa non poterat posteriori vendi, eum iam vendita esset; unde nec potest ei tradi sine iniuria prioris. Si vero tradita iam est emptori posteriori, subdist.: si solo contractu dominium transeat, res pertinet ad priorem emptorem; si autem ad trans­ lationem dominii traditio requiritur, gravis quidem iniuria facta est priori, posita nempe materia gravi, traditio tamen regulariter valet, et venditio posterior sustinetur; quia posterior emptor acquisivit rei dominium. Venditor autem tenetur emptori frustrato de damno, quod hic inde tulit. — Excipe tamen, si secundus emptor fuerit malae fidei, conscius nempe prioris venditionis, tunc res debetur primo emptori (n. 827). ante rei post tra­ ditionem. a Resp. Resolvitur ex dictis n. 921, de periculo rei venditae. CLy QUAER. 3° Ad quid teneatur venditor, si res PEREAT § II. - Obligationes emptoris*). 933. — Regulae. I. Emptor obligatur aliquando MANIFESTARE venditori, si venditor nempe eam ignorat, bonitatem mercis quam rendit, rei certe dare pretium i ustum saltem infimum. Ratio est, *) Cfr. Supplent. Gnll.. n. 71: Duynetec, n. 248 (2Λ2): Suppletu. Genu.. n. 72: Corf. ilal., a. 1198. 7H1 LIB. III. TRACT. VII. PARS II. SECTIO III. CAPÜT Î. quia alioquin emptio est iniusta, cum non solvatur pretium iusluni pro re quae emitur. Hoc eveniret e. g. si agatur de re pretiosa, cuius pretiositatem venditor ignorat, v. g. putat; se rem cupream vendere, (piae revera aurea est, vel gemmam vitream, quae revera adamantina est. Si uterque rei valorem ignorat, neuter obligatur ad quidquam compensandum, si postea errorem resciat, modo aequale utrimque fuerit periculum; quia tunc censentur rem sorti commisisse (n. 819; Lugo, disp. 26, ». 136, 138). II. Tenetur venditori pretium solvere, et quidem intra tempus conventum, vel statim post mercem acceptam si venditor exigit, praeterea in loco et modo paeto. Si post acceptam mercem in mora culpabili sit solvendi, debet venditori compensare damna ex di­ latione solutionis illata, et fenus exigenti solvere. Recole dicta n. 867. III. Debet compensare expensas in rem iam venditam necessario vel utiliter ita factas a venditore, ut etiam emptor vcrisimmter easdem facturus fuisset: nisi aliter conventum fuerit. Quis porro ferre debeat expensas t ransvectionis, scripturae, etc. definiunt leges et consuetudines locorum, aut pacta specialia con­ trahentium. Recole dicta n. 868. 934. — Quaestio. .4/i emptor, gnarus maioris valoris rei, qui a vendi­ tore ignoratur, possit eam emere infra iustum pretium infimum, petendo n venditore ut condonet, si quid amplius res valeat. Resp. Omnino negandum, quia talis donatio, cum proveniat ex ignorantia, nulla est (n. 819). Articulus ÏV. Pacta emptioni-venditioni subinde adiecta. Addi nonnumquam solent arrhae, et alia quaedam pacta, puta pactum addictionis in diem, necnon revendendi et redimendi. tj I. - Arrha. 935. — Regulae. I. Si arrha data est ad firmandam promis­ sionem emendi et vendendi, licet resilire; nimirum danti licet resilire arrham amittendo, recipienti autem restituendo arrham acceptam et insuper tantumdem quantum valet arrha. Ita ex iure naturali, ut sit aequalitas. 785 EMPTIO-VENDITIO II. Si adiecta est ad firmandam cinptionem-vcnditionem iam iiiitam, neuter potest resilire, altero invito. Res in promptu est; contractus enim semel perfectus ex se iam rescindi ab uno nequit sine consensu alterius; multo minus ergo, si in eius confirmationem adiecta est arrha. Quaestio autem hic proponitur, nempe: In dubio utrum arrha adiecta fuerit in confirmationem contractus initi, an contra in signum facultatis resiliendi cum arrhae iactura, numquid licet danti resilire ! Dicendum videtur, hoc totum pen­ dere ex consuetudine, (piae intentionem contrahentium optime manifestat; quare in iis contractibus, ubi regulariter usus est ut cum iactura arrhae impune recedant, fas erit recedere (n. 794; Lugo, n. 10). » § II. - Pactum · addictionis in diem. 936. — Addictio in diem dicitur pactum, quo venditori licet rem veiidjfaMp alteri vendere, qui intra certum tempus meliorem conditionem obtulerit. Est ergo hoc pactum conditio résolut i va, quamquam non repugnet eam esse ex conventione contrahentium suspensivam. Iustum est hoc pactum, dummodo: 1° absit dolus, quo ven­ ditor, poenitens contractus, lictum induceret emptorem, qui me­ liorem conditionem offerre simularet; 2° emptor primus nolit con­ ditionem facere meliorem; augere v. g. pretium, in quantum auget secundus. § III. - Pactum revendendi et redimendi. 937. — Padum istud consistit in eo quod emptor possit aut debeat rem emptam revendere venditori; vel e contrario quod ven­ ditor possit aut debeat rem venditam redimere; vel demum quod utriqne permissum sit, emptori revendere, venditori redimere. Potest porro in hoc pacto certum praefigi tempus, vel non. Patet itaque pactum cedere vel in favorem emptoris, vel in favorem venditoris, vel in favorem utriusque seu primi petentis. Propter palliatam usuram, cui hic contractus olim locum dabat, antiquiores theologi fuse disseruerunt de conditionibus requisitis ad eius iustitiam; hodie vero, eum generaliter liceat auctarium exigere occasione mutui, fere exolevit. Praecipua conditio ad huius paeti iustitiam est, ut in prima emptione-venditione minuatur vel augeatur pretium secundum aestimationem oneris alterutri contrahentium accrescentis. Sic, si pactum adiiciatur in favorem venditoris, cui pro libitu emptor obligatur rem re­ vendere, debet pretium minui: si vero adiiciatur in favorem emptoris, 786 LIB. III. TRACT. VII. PAKS II. HECTIC) III. CAPUT I. a quo obligatur venditor reni redimere, debet pretium augeri: ei autem utrique liceat redimere vel revendere, adeat aequalitas, et exigi ac dari potest pretium consuetum («. 812, 813). I' { Articulus I’. Quaedam venditionis species. Sunt nimirum: monopolium, auctio et venditio per proxenetas. I § I. - Monopolium. 938. — Notio et divisio. Monopolium est potestas exclusiva ven­ dendi, penes unum vel paucos tantum exsistens. Dividitur monopolium in: a) monopolium iuris seu legale, quod auctoritate publica et b) monopolium facti, quod absque publica auctori.tatc facto privatorum exercetur. Hoc monopolium oritur sive ή coemendo omnes merces eiusdem generis, aut^ maximam earum partem; sive^impediendo quominus aliae merces advehantur. Mono­ polium iuris est aut publicum, si ipsa societas civilis ius certas merces vendendi sibi reservat; aut privatum, si homo privatus seu societas particularis illud ius accepit. 939. — Monopolio saepe aequiparatur conventio, qua omnes eiusdem mercis venditores conspirant, ne infra certum pretium vendant. Dicitur " Γ7?ί fmie monopolium pretii. Tales autem conventiones non raro hodie ineuiitur 8lve lI1^cr eo8 (1U1 111 (,a II. /j. 639*040. Cfr. etlnm Encycl. Quadragesimo finito in J.J.SL (1931), //. 211; Cod, rir, ibi!.: Mia disciplina defla concorrcnza c dei consoni, a. 2395-2612, EMITTO-VEN DITIO potest (n. 815). Tale monopolium v. g. concedi solet auctoribus et inventoribus (cfr. supra n. 653). Ill. Monopolium facti iniustwm ut: 1° si modo iniusto indu­ ctum est, v. g. quando mercator dolo aut jraude impediat quominus aliae merces advehantur, ut ipse suas carius vendat cum communi detrimento; 2° si monopolio quis utitur ad vendendum PRETIO INIU8T0, i. e. supra summum. Summum autem pretium iustum intelligitnr illud, (piod, secluso monopolio, curreret; pretium enim iustum non debet desumi ex statu per ipsum monopolium introducto, sed ex statu (piem, eo secluso, merces haberent; alioquin nullum esset pre­ tium iniustum, siquidem iustitia pretii penderet ab arbitrio vendi­ torum (». 815-817). Hoc principium etiam applicandum est monopolio pretii, ita ut iniuste agant mercatores (pii conventionem faciant ut vendant supra summum, vel emant infra intimum. 941. — Quaestiones. Quaer. 1° Λη peccent contra iustitiam, aut contra charitatem, mercatores qui coëifïiïhl omnes merces regionis, ut postea eas rendant pretio summo. Hesp. 1° Quoad merces ad communem usum non necessarias, sed luxui vel voluptati servientes, certo non peccant; quia inde non damni­ ficatur Respublica, eum nullus rebus istis indigeat. 2° Quoad merces necessarias, probabiliter censent, multi DD. eos non peccare contra iustitiam: (piia quisque ius habet res suas pretio summo vendendi. — Quoad charitatcm affirmant phires; sed negant alii, modo alios venditores non inducant ad carius vendendum, quia nemo tenetur commodum suum negligere, ut damnum alienum evitet, quando avertere non tenetur (n. 816, 838). Quaer. 2" J» peccent contra iustitiam aut contra charitatcm merca­ tores inter se conspirantes, ut no'nnhi summo pretio rendant, nut non­ nisi infimo emant. Hesp. 1 ° Quoad jtK.stitmm, sententia probabilis, imo forte probabilior, —, negat, dummodo minis aut dolo non impediant alios quominus minori pretio vendant, aut maiori emant; (piia tali pacto sponte inito alii medio non iniusto impediuntur ab (‘mendo vilius; praeterea huiusmodi conventio, cum sit contra charitatem, ut mox dicemus, nullam inducit obligationem, ex Regula iuris antiqui 69, in 6: « In malis promissis tldem non expedit observari ». 20 Quoad charitatem, graviter contra eam peccant, saltem si agitur de rebus necessariis; (piia, licet charitas non obliget ad vendendum infra pretium summum, videtur tamen obligare ad non dissiimlemlum aliis ne minori pretio vendant, aut ne maiori emant, quemadmodum, esto charitas non obliget, ad dandam eleemosynam, videtur tamen obligare ad non dissuadendum aliis, (pii eam largiri volunt (w. 817; H. A., ». 183). 788 » LIB. ΙΠ. TRACT. VU. PARS II. SECTIO III. CAPUT I. Ex praedictis resolvitur: Laniones, qui conspirant, de pretio carnis non minuendo, quamvis pretium animalium notabiliter decreverit, probabiliter peccant tantum contra charitatem, si pretium istud non excedat summum pretium, quod, secluso hoc monopolio, curreret; secus peccarent contra iustitiam secandum dicta supra. Quaer. 3° An, jacto ab aliquot mercatoribus monopolio de pretio inivtlo, liceat aliis merces eodem pretio vendere. Resp. Sententia verior, quam Lugo, n. 178 communem vocat, negat ; quia pretium non ex communi aestimatione sed medio iniusto introductum, semper manet iniustum, et ad iustitiam reducendum est (n. 817; H. A., n. 18-1). § II. - Aucno *). 942. — Notio. Auctio est venditio publica, quae fit voce prae­ conis, et in qua plus offerenti res adjudicatur. Est vel voluntaria, ex libero domini arbitrio; vel necessaria, ex sententia indicis. 943. — Principium. In auctione possunt res quanti carius vendi et quanti VILIUS emi, si modo fraudes absint. Ratio est, quia in au­ ctionibus res subsunt incerto et fortuito pretio, et sicut decrementum ad malam fortunam, ita incrementum ab bonam pertinere censetur; quare potestas publica pretium illud, ceu iustum approbat, quod publice emptorum concursu statuitur. JLinc, ob licitaToruih concur· siiin et. fervorem pretium crescit: ob paucitatem et teporem decrescit. Dictum est: si modo fraudes absint: quae intervenire possunt: 1° a parte venditoris, si nempe celat occultum rei vitium, aut si fictos licitatores immittit; 2° a parte emptoris, si dolo, minis, aut precibus valde importunis alios a contralicendo impedit, ut ipse emat vilius; 3° a parte praeconis, si auctionem de industria eo tempore facit quo paucos novit emptores esse adfutUTOB, ut eius amici vilius emant; vel si rem citius solito in gratiam amici adiudicat. Hi omnes restituere tenentur usque ad pretium alias iustum (n. 808, not. 2). Nostra fetate usus communis in pluribus regionibus antiquam auc^ionis indolem mutavit. Olim auctio ea lege flebat ut pretium sola liciυιΓιάη? constitueretur, et res licitatione certo obtineri possent: ideo ven­ ditor et spem habebat magno pretio vendendi, et periculum subibat vili pretio vendendi. Hodie vero auctio indolem induit venditionis ordinariae. ita ut, si licitatio non attingat optatum pretium, venditor ros suas sibi retineatXlnde evenit ut hodie plures industriae tam venditoris quam. , emptorum licitae censeantur, quae olim fraudes illicitae aestimabantur; quojes .sunt o. g. a parte venditoris, cefaffiovit iorum, immissio fictorum V?’.. ___________ b Cfr. Palombo, /. r., p. 19; f.W. rir. ita!., a. 1500, 1515. 1530; Ccxf. di PfWfdura cirik. a. 570-591. 789 EMPTIO-VENDITIO licitatorum: n parte emptorum, impeditio aliorum a contralicendo, pactum cum aliis licitatoribus ne plus offerant. Huiusmodi industriis et venditor et emptores sibi consulunt, atque, cum aliae aliis respondeant, aequalitas constituitur. Peropportune advertit 8. Alfonsus: «Si reperiantur aliqui contractus usu per longum tempus recepti in aliqua regione... Confessarius non debet eos condemnare, nisi prius omnibus perspectis circumstantiis·, siquidem primo aspectu multi contractus apparent iniusti, sed postea, melius rebus perpensis, tales non sunt habendi » [Prax. Conf., n. 44, in fine). Quaer. venditor possit HEM SUAM RETRAHERE in decursu licitationum, si minus preltum offeratur. Resp, Negat., secundum antiquam auctionem, propter plura: 1° quia, sicut emptor pretium semel oblatum revocare nequit, sic neque venditor debet posse rem suam retrahere; 2° sicut contingere potest ut venditor ultra pretium vulgare vendat, sic par est ut subeat periculum vendendi infra: 3° emptores publice convocantur ad auctionem, ex quo ius quoddam ad rei venalitatem acquirunt, fltque tacita pactio ut cedat plus offerenti, ergo fit ipsis iniuria, si retrahatur. Hodie vero, secundum dicta n. 943, affirmandum est. 944. — Quaestiones. 1. De venditore. Quaer. 1° .4» 2° .In ille, cuius bona publice tenduntur tere possit AMICOS, qui pro ipso ea emant. a creditoribus, mit­ Resp. Affirmandum videtur; quia tunc ipse proprie venditor non est. eum venditio ipso invito fiat: emptorem ergo ipsum esse non repugnat. Creditores inde damnum non patiuntur, cum res emptae pecunia prae­ senti solvi debeant. 945. — II. De emptoribus. Quaer. 1° .4n fas sit emptori precibus non importunis rogare alios ne plus offerant, ut ipse pretio infimo rem obtineat. Resp. Affirmant communissime: quia pretium iustum offert, licet intimum, nec alios medio iniusto avocat a maiori licitatione; licite ergo utitur diligentia sua ut sibi consulat (n. 808, dub. 1). Quaer. 2° .In lieeat quoque emptori pacto convenire cum aliis licita­ toribus, ne plus offerant. Resp. Affirmant multi: modo offerat pretium iustum, saltem infimum, quanti res valet; quia monopolium non est iniustum quando mercatores conveniunt ut nonnisi certo pretio emant, si modo illud sit pretium iustum. Ita Lugo, disp. 26, n. 15, 175. — Haec sententia probabilis videtur ex dictis n. 911, q. 2°, quoad iustitiam, certo enim peccabunt olim contra charitatein. Hodie autem, ubi ex communi consuetudine potest venditor reni suam retrahere, si minus pretium offeratur, vieissim possunt emptores pacto convenire, ne pretium nimis augeatur. Verumtamon S. Alfonsus, cum aliis doctis quos consuluit, casum excipit, quo auctio necessaria est ex sententia indicis; quia, eum dominus 790 LIB. Hl. TRACT. Vil. PARS H. SECTIO HI. CAPUT I. tunc cogatur omnino bona sua vendere, iustitia exposcit ne defraudetur spe consequendi pretium maius (n. <808, dub. 2; II. A., ». 177). Idem dicendum, ob casus similitudinem, si qui emptores conveniant de re, quam quisque empturus est, vel (piam unus eorum pro omnibus emet. 3° Quid censendum de illis, qui CURRERE MINITANTUR, aut reapse concurrunt, ad publicae licitatione» CON­ non iam ut emant, sed ut a eerie licitatoribus pecunia sibi ut recedant offeratur, vel animo malecolo ut in damnum alicuius pretium augeant. Resp. Certe peccant contra charitatem; non vero contra iustitiam, quia ius habent licitandi. Recole dicta n. 736. Quaer. § III. - Venditio per proxenetas1). 946. — Notio. Proxeneta, dicitur commissarius sive mandatarius, cui quid nomine alterius veml eii d inn aut emendum commit· titur. Proxeneta vel gratuito officium illud praestat, vel mercede conductus est. Ex officio suscepto tenetur negotium domini sui fideliter gerere, atque ideo communem diligentiam adhibere ne vilius vendat neve carius emat. I {4·^x. *-£·<* ** 77 . 947. — Fraudes proxenetarum. Fraudes quas proxenetae com· mittere possunt, praecipuae sunt: 1° Emptiones vel venditiones, pro mandante factas, velut carius vel vilius factas in librum referre^nt inde lucrum percipiant ’). 2° De industria contralieeri, ut maius proxeneticum exigere possint. 3° Viles merces emere eum damno mandantium. 1° Falsas aestimationes facere. 5° Sine praevia con· ventione vel alio legitimo titulo maius proxeneticum exigere, quam usus permittat. 948. — Quaestiones. Quaer. 1° .4» possit proxeneta aliquid ex pretio ■c —sibi retinere, si carius vendat aut vilius emat quam dominus commisit aut speravit. Resp. Per se loquendo, negat.; nullum titillum habet, quo sibi quid arroget : 1° non ratione rei, quia sua non erat; 2° nec ratione industrial’ aut laboris; quia, si mercede conductus est, ad nihil aliud ius habet; si gratis suscepit commissionem, renuntiavit mercede; suscipiendo autem commissionem tacite promisit moralem diligentiam adhibere ad reni al­ terius utiliter gerendam; 3° neque ex eo quod dominus pretium designa- Ztx. *) I'fr. Suppletu. Gnll., «. 75, 7(1; Holi., n. 71. 75; Dtiynatee, n. 21»; Palombo, I. <·.. )>, IS; CW. rir. ital., a. 1307-1000, 17031731. ’) Cfr. X.K.Sf. (1923), p. 2Π7: ItW Ital., 137H-I 100. EMPTIO-V KN DITIO 791 writ; quia, nisi oppositum expresse vel tacite innuerit, censetur deter­ minasse ne minoris vendatur, aut ne pluris ematur. /Vr accidens tamen poterit excessum sibi retinere, nimirum: l1» si praecessit conventio expressa vel tacita ut nonnisi pretium designatum domino reddat: praesumitur autem consensus tacitus, quando dominus nullum laboris stipendium assignet aut promittat proxenetae, qui gratis servire non promisit. 2° Si industria indebita rem vendendam melioravit, Y - et propterea pluris vendit. 3° Si lucrum est parvi momenti, et dominus facile praesumitur consentire ut modicum retineat. Quod si proxeneta inulto maiorem diligentiam adhibuit, quam adhibere tenebatur, ut pluris constituto pretio venderet, aut minoris emeret, et ideo pluris vendidit aut minoris emit, tunc potest pretium dumtaxat istius indebiti laboris retinere; de reliquo ren semper domino suo fructificat. Id eveniret v. g. si proxe­ neta iussus vendere in uno loco, in quo pretium assignatum a domino non in­ venit, perrexit in alium valde distantem (n. 825; H. A., n. 189). Quaer. 2° An possit proxeneta rem vendendam pretio statuto sibi emere, ac postea ut suam vendere pluris, excessumque sibi acquirere. Ilesp. Affirm, sub duplici conditione: lu ut, adhibita debita diligentia, non invenerit qui plus offerat, postea vero maius pretium invenerit; secus enim fideliter negotium non ageret ; 2° ut rem non ficte, sed vere sibi emat, ita ut subeat eius periculum, et, si forte tanti non vendat, nihilominus domino reddat pretium determinatum (n. 825). Quaer. 3° .1» possit pari modo rem, quam alter ei commisit EMERE tali pretio, emere sibi, si occasio obtigerit eam minoris emendi, et postea eam mandatori suo vendere pretio maiori. Ilesp. Affirm., si postea, adhibita diligentia ordinaria, non invenerit occasionem rei emendae, nisi pretio maiori; quia non tenebatur manda­ toris gratia praetermittere occasionem rem sibi emendi pretio vili, sed solum debebat diligentiam moralem adhibere ut mandatori etiam bene emeret; quod si non successerit, non est cur rem suam non possit manda­ tori vendere pretio illo, quo apud alios prostat (n. 825). Negant nihilominus Spor. et Tambur., si proxeneta est mercede conductus; quia ipsa diligentia moralis poscit ut non praetermittat occa­ sionem illam emendi vili pretio pro domino, praesertim lucrum inten­ denti (Spor., cap. 5, n. 39). . . , stuut· 'p' < Quaer. 1° Ni quis gratis se obtuderit ad vendendum rei emendum, sed non ex animo, num possit quidquam sibi retinere. Ucsp. Si alius id gratis non faciat, potest pretium laboris sui retinere: quia sic mendax quidem fuit et non fidelis, sed non injustus, eum labor pretio dignus sit (n. 825). QUAER. 5" .1» proxeneta vel quiris mandatorius ad emendum, possit sibi retinere partem pretii, quam venditor ipsi donat. * Ilesp. Cavenda est fallacia; nam aliquando mercatores proxenetis donare simulant potius quam reveni donant, ita ut, si patronus ipse eos 792 Ϊ.ΙΠ. III. TRACT. MI. PARS II. SECTIO III. CAPUT II. adeat, eodem pretio merces obtineat. Attamen, si mercator ipsis revera partem pretii vulgaris remittat, quia officinam suam frequentant, vel nt eos alliciat ad frequentandam illam, possunt partem donatam sibi re­ tinere, et a patronis pretium vulgare exigere; quia sic nemini faciunt iniuriam. Hanc doctrinam 1)1). imprimis applicant sartoribus, qui pannos emunt pro iis, pro quibus vestes conficiunt (». «826; 11. A., n. 1.89: Prar. Conf., n. tio). Hodiedum communis usus mercatorum est vere remittendi sartoribus partem pretii, o. g. 5 °„ ut eos ad officinam suam alliciant. Unde et pannorum venditore· eam remissionem sartoribus offerre, et. hi eam petere possunt, dummodo iustum pretium pro dominis servent. Imo sartores venditoribus denuntiare possunt m· secus otlicinam eorum adituros non esse; quia nemo ad alteri favendum obligatur. Iniuste vero agerent, si minarentur se secus emptores ab illorum officinis aversuros esse; quia tunc partem pretii medio iniusto extorquerent (Marres, lib. 4, n. 2S8). 949. — Nota pro praxi, In dubio de actionis cuiusdam iustitia. Confessarius inquirat quid in mercatorio conciliabulo viri probi de ea indicent; hoc indicium dubio resolvendo multum conducet. Capi t II. C E N S U S ') 950. — Notio. Census apud Romanos designabat tributum sol­ vendum Caesari ; in Iure significat vel reditum annuum, ygl ity huiusmodi reditum percipiendi, vel contractum quo ius illud creatur. Creari autem potest vel contractu gratuito, scilicet donatione, le­ gato e. g. si testator legat alteri reditum annuum percipiendum ex haereditate sua, ab haeredibus solvendum vel contractu oneroso, scilicet venditione-emptione. De hoc ultimo tantum agimus. Ilie ergo est contractus, quo venditur et emjtor *.us Percipiendi reditum annuum ex re vel persona alterius fnigiIrin. Qui emit iu· illud censitor vocatur; qui censum solvere debet, ceiwuarius dicitur. 951. — Divisio. Census est multiplex: 1° Heserratiens, quando quis rei suae frugiferae dominium vendit alteri pro reditu quotannis sibi sol­ vendo. Consignations, quando quis vendit alteri ius percipiendi reditum a sc quotannis solvendum, e. g. si quis pro 1000 francis emit ius perci­ piendi quotannis 70 francos. 77: .. ........... 70: "’*"’**· '·· 301 l’nlombo. I. e., p. Mi CENSUS 793 2° Rcalis, qui super re aliqua frugifera constituitur, ut super prae­ dio, domo etc.; ex ea n· census solvi debet, quemcumque res habeat pos­ sessorem. Personali», qui constituitur super persona, se obligante ad censum annuum solvendum ex lucro per propriam industriam, artem, opificium acquisito, nulla designata re, ex qua census praestandus sit; aliquando tamen, in securitatem solvendi debiti, super re aliqua creditori constituitur hypotheca. 3° Pecuniarium, qui solvendus est numerata pecunia: fructuarius, qui frugibus solvi debet. 1° Temporalis, si constituitur ad certum dumtaxat tempus vitali· tius, si ad vitam censitoris vel alterius personae: perpetuus, si nullus prae­ figitur terminus temporis; (pii proinde transit ad haeredes. 5° Rediniibilis, si ex pacto convento redimi potest, ad nutum alte­ rutrius vel utriusque, restituto aut repetito pretio, plane sicut n. 937 dictum est de paeto revendendi: irredimihilis, si a neutro, invito altero, tolli potest ; licet, utroque consentiente, tolli semper queat. 952. — Principia. I. Contractus census, QUALISCUMQUE est, per se licitus est. Ratio est, quia est vera venditio-emptio, qua quis pro re sua frugifera vel pro pecunia emit sibi censum annuum. Neque refert utrum census fructuarius sit au pecuniarius; nam aequivalent, cum pecunia omnium rerum aestimationem recipiat. Constat etiam ex Bullis SS. Pontificum, qui census sub certis conditionibus pro­ barunt (». 839). II. Ad licitam censuum constitutionem, iure naturali duae con­ ditiones postulantur: 1° pretium sit iustum, proportionatum nempe censui, lege aut communi aestimatione taxatum; sic v. g. in censu vitalitio pretium iustum constituitur iuxta probabilitatem longi­ tudinis vitae, habita ratione aetatis et sanitatis; minoris nempe emi debet, si constituatur super vita invenis vel hominis robusti, quam senis vel infirmi. Iline, si census est ad vitam aetate provecti, plures dicunt, exigi posse circa 12 vel 11 pro 100; imo aliquando usque ad H>. 2° Pacta, praeter naturam census adiecta, iuste compensentur: sic, si adiicitur pactum redemptionis, pretium minuendum est (n. 813, 811, 815). 791 MB. ΙΠ. TRACT. VII. PARS II. SECTIO 111. CAPUT III. Caput III. C A M B I U M ') 953. — Notio. Cambium est permutatur pecuniae pro pecunia cum moderato lucro. Qui dat pecuniam, campsor; (pii accipit, campsa­ ri us dicitur. Distinguitur: 1° Manuale, seu minutum, quo Iit permutatio pecuniae praesentis, nimirum unius speciei pro altera, ut si aurea detur pro argentea, minor pro maiori, patria pro extera. 2° Traieduium si pennutatur pecunia praesens cum absenti, i. e. in alio loco vel alio tempore percipienda. Si permutatur cum pecunia alio loco percipienda, v. g. cam­ psor dat pecuniam pro qua recipit litteras cambiales quibus brevi post alio loco pecuniam iterum recipiat, dicitur cambium locale: si autem permutatur cum pecunia alio tempore, in eodem loco recipienda, dicitur temporale. 954. — Principium. Cambium est licitum, modo lucrum inde proveniens non excedat iustum pretium, lege aut consuetudine taxatum. Ratio est, quia non desunt tituli, ex quibus merito et iuste accipitur aliquid ultra sortem, scii.: 1° labor et sollicitudo in accumulandis omnigenis monetis, iisque permutandis, in scribendis litteris, etc.; 2° expensae in sustinenda argentaria, in salariis ministrorum; 3° pe­ ricula in transmittendis assecurandisque pecuniis, item ex infor­ tuniis debitorum (n. 850-853). Notanda: 1° Cambium licet etiam eis, qui ollieium cambiendi non habent (n. 851). 2° Licitum hodie est campsoribus dare pecuniam post certum tempus reddendam eum fenore pro tempore dilationis, secundum dicta supra n. 915. *) Cfr. Paloinbo. /. c., p. 51. I.OCATIO-CON DUCTIO 795 Capi t IV. LOCATIO-CONDUCTIO 955. — Locat io-conductio est contractus, quo vel usus aut fru­ ctus rei, vel opera hominis pro certo pretio ad tempus conceditur alteri. Unde dividitur invocationem rerum et in^lycatiqnem operae. Ille, (pii usum rei vel operam, suam pra^estaVTdTcitur locator: ille vero qui pretium tradit, locatarius vel conductor. Ad locationem operae refertur conductio eorum, qui opus ali­ quod determinatum (v. g. aedificium) perficiendum promiserunt; quod pactum vocari solet locatio-conduetio operix ‘). De his tribus speciebus seorsum agemus. § I. - LOCATIO-CONDUCTIO HERUM *). c^*'<λ. 956. — Obligationis locatoris. Locator obligatur conductori: 1" tradere rem idoneam, ideoque manifestare occulta ac noxia rei locandae vitia. 2° Liberum rei locatae usum modo et tempore per conventionem determinatis concedere. 3° Eerrfr impensas extraordinarias rei locatae reparandae ne­ cessarias: modicae et ordinariae regulariter spectant ad conducto­ rem (n. 86.3). 1° Ea, quae in re locata indigent reparatione, ita reparare, ut quoad fieri potest, usus non impediatur. 5° Tributa, et onera publica, rei locatae imposita, praestare, nisi tamen secus sanxerint leges patriae. 957. — Obligationes conductorjs. Conductor obligatur locatori: 1° re cornluTcla uti eum inVumtum, quoiïecei ,*nec~ad alium adhibere usum, quam eum, de (pio conventum est. 2° Rem conductam tempore convento restituere, eamque ipsammet. Inrhpcrlli hodierni soient νιχτηι locationi* wmrpûro pro nolft Incnt ion«**con. 51. 51 — AEltTWH x’, Theol. Mor. · 1. 796 LIB. III. TRACT. VIL PARS II. RECTIO III. CAPUT IV. 3° Ferre damnum, si res conducta ipsius culpa pereat vel de­ terior fiat. •1° Sustinere impensas modicas et ordinarias in re conducta faciendas; extraordinariae spectant ad locatorem (n. 863). 5° A contractu non resilire ante finitum conductionis tempus, nisi insto causa urgeat. Si sine insta causa recedat, teneatur ad totam pensionem, saltem si alius conductor non statim succedat : si cum iusta causa resiliat, tenetur pensionem solvere pro tempore usus. 6° Solvere mercedem, idque tempore debito. (X.* X-A 958. — Quaestiones. Quaer. 1° An conductor rem sibi conductam .ûXmJy- possit alteri sublocare. Jlesp. Per se, affirm., si sublocatio fiat ;id eumdein usum, pro (pio facta est prima locatio, et fiat conductori aeque idoneo. Interdum autem ius civile illud prohibet. Quaer. 2° An locator teneatur colono remittere mercedem pro anno sterili, quo exiguos tel nullos fructus ex praedio pTrcèpîT^ Hcsp. Iure naturae jactura sterilitatis tier se spectat ad conducto­ rem; ob aequitatem tamen iure introductum est, ut locator teneatur aliquid remittere, si conductor damnum ingens passus sit sine culpa sua, sed ex causa fortuita, v. g. ob sterilitatem extraordinariam, inundatio­ nem aquarum, grandinem, vermes, etc. Excipitur: 1° si ob praecedentium vel subsequent ium annorum ubertatem compensetur damnum ex sterilitate unius anni ortum. 2° Si fructus iam fuissent collecti, et postea perirent, v. g. in horreo per incendium: tunc enim perirent con­ ductori, utpote qui iam dominus illorum effectus est; casu tamen excepto qua quota pars messis in natura locatori paeta sit, et conductor non fuerit in mora eam tradendi. 3° Si specialiter conventum sit ut conductor omne periculum ex sterilitate oriundum in se suscipiat. - Quantum porro de mercede remittendum sit, definiendum est ex iure patrio vel consuetudine locorum (n. 860; Lugo, disp. 29, n. 36-50). Quaeb· 3° Quid iuris, si res conducta, c. g. domus, incendio pereat. ‘M*1** Hcsp. Si res sine culpa theologica conductoris periit, in foro con-'fc^*· scientiae conductor ad nihil tenetur; imo non tenetur conductionis pre- ·£* .Actium solvere, nisi pro tempore quo re fruitus est. (’urn enim conductor ' non est iniustus damnificator, res perit domino. Quodsi culpa iuridica adfuerit, et conductor sententia indicis condemnetur ad da mid repara­ tionem, sententiam subin· tenetur. Recole dicta ». 764. Nota. Quoad locationem rerum ecclesiasticarum vide can. 1511, § 1 et 2. LOCATIO-CON DUCTIO § II. - Locatio-conductio operarum ‘). 959. — Obligationes locatoris. Locator operae obligatur: borem et operam fideliter exhibere secundum conventionem, ita ut. si ex imperitia vel negligentia vel alia culpa sua non praesutlcquoa* promisit, teneatur pro rata mereedem remittere vel iam acceptam restituere. 2° Compensare damna, (piae culpabiliter intulit conductori? 3° Sine iusta causa non discedere ex servitio ante linitum lo- ' rationis tempus; et si ex tali discessu domino oriatur damnum, illud compensare. 960. — Obligationes conductoris. Conductor operae obligatur: 1° solvere mereedem iustam; merces iusta autem est (piae attingit saltem infimum gradum mercedis, quae in eo loco talibus personis ad ea ministeria tribui solet, et saltem, ut diximus n. 559, q. 4°, ad honestam sustentationem operarii et probabiliter etiam eius familiae sufficiat. — Excipe tamen si operarius sponte de minore salario convenit, vel dominus ex misericordia illo usus sit. 2° Solvere integram mereedem, et quidem tempore convento, vel si tempus aliunde determinatum non sit, post operam praestitam. 3° Ante finitum locationis tempus a contractu non recedere sine legitima causa. line de re can. 1524 statuit: ♦ Omnes et praesertim clerici, religiosi ac rerum ecclesiasticarum administratores, in operum locatione debent assignare operariis honestam iustamque mereedem ; curare ut iidem pietati, idoneo temporis spatio, vacent: nullo pacto eos abducere a domestica cura parsimoniaequo studio, neque plus eisdem imponere operis quam vires ferre queant neque id genus, (piod eum aetate ncxuque dilident·. 961. — Resolutiones. 1" Famuli, ex malitia vel sine iusta causa recedentes a dominis ante finitum locationis tempus, tenentur ad damna inde secuta; (piare, si dominus statim habere possit alium famulum aeque idoneum, ita ut ipsi nihil damni emergat, obligatio haec cessabit. De­ betur tamen a domino (saltem secluso iure positivo) merces pro rata temporis et operae praestitae, dempto aliquanto in iustam poenam, se­ cundum dicta n. 559. f/w. 2 (n. 315). 2" Si dominus sine legitima causa expellat famulum ante finitum locationis tempus, tenetur ad integram mereedem toti locationis tempori η, *) (’fr. Suppleti». Gull.» ιι. 81-83; Holl II. 80-83; Duymtw. 05-GV; (W. itui a. 2097. 22 M»: Paloiubo, 1. r., p. η. 255 (270); Suppletu. Gvnn., 798 MB. ΤΠ. TRACT. VII. PARS II. SECTIO III. CAPUT IV. respond cutem; nisi famulus interea alteri operas suas locaverit, nam tunc tenetur ei praestare tantum, (piantuni requiritur ut nihil damni patiatur, addito aliquanto in poenùm injustitiae (n. 312). 30 Non tenetur dominus ex iustitia solvere mercedem integram famulo diu aegrotanti, et nullas operas praestanti tempore aegritudinis; (piia non debetur merces pro obsequio non praestito. Secus vero, si ner modicum tempus aegrotat; tunc enim aliquid de inercede subtrahere nec patitur aequitas, neque consuetudo passim recepta. Praeterea, non tenetur dominus ad expensas curationis; nisi ex charitate, (piando sum­ ptus sunt leves et infirmus est in gravi necessitate. Recole dicta n. 550 (n. 861; Π. A., n. 210). iustae esse possint operistitiae seu mu­ tuae operariorum conventiones de opera sua intermittenda (vulgo GRÈVES, strikes), ad maiorem mercedem extorquendam. Resp. Dist. 1° Si contractu operam suam locaverunt, turn solum û»i7«; 4>^ ' excusabiles esse possunt, cum hae adsunt conditiones: a) ut de mercedis insufficientia vel aliis iniustitiis constet, et merces, (plain cxigunt, sit iusta et ordinaria, ad quam domini teneantur; b) mercedem debitam alia via obtinere nequeant; et c) absint prava adiuncta, puta vis aut. iniuria iniustave damna ceteris operariis, qui operam pro­ sequi vellent, aut ipsis dominis aliisve civibus illata. Tunc enim ope­ rarii habent ius ad compensationem, non obstante contractu inito; sibi autem compensare, mercedem debitam occulte subripiendo aut operam pretio aestimabilem intermittendo, aequivalens est. 2° Si nullo contractu ad operandum adstricti sunt, requiritur ut: ιΪΛ-γΛ^^/xx . a) merces, quam exigunt, iusta sit, i. e. valorem operae non excedat; et a^8‘nl Praca adiuncta. —Secus iniustae ac prorsus illicitae sunt; quales in praxi compluries sunt; tunc autem operarii ad damna compensanda, si possent, pro gradu cooperationis, omnino tenerentur. Consule Encyclicam Leonis XIII de conditione opificum Rerum novarum, 15 Maii 1891. Quod attinet ad co^ctîoik?m sôeiZruin. qui operam prosequi vellent, diei potest: Si volunt solum obtinere pretium iustum infimum, non omnis coactio moralis sociorum illicita est. ea scii., qua aliter agentes a bonis indebitis, v. g. ab associatione excluderentur: nani haec coactio tunc con­ siderari debet ut defensio contra damnificationeni, (piam patiuntur, eo quod alii infra pretium iustum labores suos impendunt. 962. — Quaestio. .-bi * «w LOCATIO - CONDUCTIO § III. - 799 Locatio-conductio operis1). 963. — Obligationes susceptoris. Susceptor debet tempore de­ terminato opus susceptum praestare secundum formam et ex ma­ teria conventa. Unde susceptores operum, qui in opere efficiendo ma­ teriam notabiliter viliorem adhibent ea, de qua conventum est *), vel qui opus vitiose conficiunt, cum vitiis nempe noxiis, tenentur ;«l damna locatori resarcienda. 5 Similiter inspectores a locatore appositi ut operi"conticieiNlo invigilent, si domini sui damnum culpabiliter non impediunt, injustae coopéraiionis rei limit, et cum susceptore ad restitutionem in so­ lidum tenentur; susceptor nempe, qua damni auctor, tenetur absolute: inspectores, qua cooperatores negativi, tenentur conditionaliter. Vonuntamen inspectores proprio nomine restituere debent eam mer­ cedis suae partem, quam immerito perceperunt; quia obligationem invigilandi, quam pro mercede susceperant, culpabiliter non imple­ verunt (Marres, lib. 1, n. 370), Quaer. 1° Quid dicendum de hac praxi susce­ ptorum operum: Concurrentes ad publicam aedificii construendi locationem, inter se conveniunt ut quisque aestimationem suam certa pecuniae summa augeat, quae, adiudicato opere, a susceptore inter ceteros concurrentes divi­ datur; vel alio modo, communi consilio pretium operis suscipiendi praesti­ tuunt, et deinde sorte vel aliter susceptorem designant, qui adiudicato opere, determinatam quamdam summam inter reliquos concurrentes dividat. Resp. Videri potest iniusta; etenim in mente concurrentium memo­ 964. — Quaestiones. rata summa non habet rationem pretii operis suscipiendi, sed stipendii ad compensandas itineris expensas aliorum concurrentiuin; porro sti­ pendium istud solvere cogitur locator, qui ad id nullatenus tenetur. Prae­ terea in posteriori modo, per medium iniquum impediunt locatorem quominus opus minori pretio locare queat. Probabilius autem non est iniusta; etenim usus. quem susceptores concurrentes dictae summae praefiniunt, ad rem non attinet; satis si­ quidem est quod ex se pretii rationem habeat, quam habet, si pretium iustum sit, nimirum pretium summum non excedat. lieinde, de exposita agendi ratione videtur idem dicendum, quod diximus supra n. 911. q. 2° do monopolio, et ». 954, q. 2° de pacto inter licitatores in auctione, eum casus sint similes: haec autem probabiliter licita esse vidimus. Accedit, quod pretii augendi iustum titulum habere videantur, qui etiam a pec') Cfr. Iliiyn-tiftmumsTu1 cfr. Supplom. Holi, et Gnl!.. >i. SI: Genu.. ». 74: OuynsUv. p, 53; <’<*/. ita!·, ri. 2247. 2113 (316); Palotnbo. I. r., 802 LIB. III. TRACI’. Vil. PARS II. SECTIO III. CAPUT V. est domino eius, etiamsi nullum lucrum supersit. Etenim pecunia in so­ cietatem collata per se minime lit inter socios communie quoad dominium seu proprietatem, sed tantum quoad usum seu utilitatem. Et ideo, si, finita societate, solum remaneat capitale, iustitia, postulat ut hoc totum domino restituatur: sicut enim unus amittit lucrum industriae suae, sic alter amittit lucrum pecuniae suae. Ita etiam Sixtus V in Bulla Detentabilix, 21 Oct. 1586 (n. 907, q. 5). 2° Sorte detracta pro domino, omnino dicendum videtur, lucrum dividendum esse servata proportione valoris industriae a socio adhibitae, et valoris utilitatis ex pecunia ab altero collata, iuxta communem aesti­ mationem lucri, quod pecunia negotiationi applicata communiter produ­ cere solet. Hinc bene advertendum: 1° quod industria quandoque plus valet quam usus pecuniae, ita ut aliquando licitum possit esse pactum divi­ dendi etiam capitale, aeque interim distributo lucro; 2° quod contra, aliquando valor industriae decrescit, ob multitudinem Opificum societatem petentium; qua ratione poterunt forte excusari plures contractus, qui primo aspectu videntur iniusti, eo quod industria in societatem collata, iuxta consuetudinem loci communiter non pluris ibi aestimetur (n. 907, 7- 2). Illud quoque generatim considerandum est, inaequalitatem, quae ex una causa apparet, frequenter compensari ex aliis causis, (piae facile variant, et attendi debent. Idcirco, adiecto speciali paeto statui potest, v. g. ut (pii aequaliter cum altero contribuit, duas partes lucri accipiat, sed periculum solus subeat: vel ita, ut (piis plus altero contribuit, duplum v. g., lucrum aequale percipiat, sed periculo in socium reiecto, etc.; quo­ cumque enim modo pactum varietur, dummodo prudenti indicio aequa­ litas inter socios servetur, illud servandum erit tamquam iustum (Lugo, dinp. 30, ». 13; Spor., tr. 6, cap. 6, ». 51). 3° Ea tantum damna et expensae ab uno socio tolerata, omnibus sunt communia, (piorum causa proxima est societas, seu (piae solo intuitu societatis socio obveniunt, v. g. sumptus itinerum, transvectionis mercium, conservationis earum, vectigalia, et similia. Non autem ea, quorum so­ cietas est tantum causa remota, puta, si socius occupatus in societate praetermittat negotiis domus suae providere (». 905, 900). 1° Licitum est pactum ut, sorte pereunto, communis sit iactura inter socium collât orem sortis et socium negotium gerentem, si pactum est ut, sicut damnum sortis, ita et ipsa sors sit communis; (plia, quemad­ modum collator operae lucratur mediam sortem, si remaneat, sic aequum est ut subeat mediam partem damni, si pereat. Illicitum vero est, si pactum est ut sors non sit communis, commune vero damnum eius; quia nulla tune datur iusta compensatio (n. 907, q. I). 968. — Restat hoc loco celebrem quaestionem tangere de trino contractu. Consistit in eo, quod contractui societatis adiieiatur con­ ventio. (pia pecuniae in societatem collator eum socio paciscitur, ut DE C0NTRACTIBÜ8 ALEATORIIS 803 in omni event u sors sua salva maneat reddaturque integra, insuper quotannis certum lucrum mimis obtineat pro incerto maiori, quod aliter merito sperare potuisset. Conventio haec contractus trimis dicitur, eo quod contineat tres contractus, scilicet societatis, assecurationis sortis, et assecurationis lucri, seu venditionis maioris lucri sperati pro minori certo, v. g. pro 5 vel 6 %. Sit esemphim: socie­ tatem ineo cum Petro, pecuniae summam ei tribuendo ad nego­ tiandum. Sed, dum ab una parte spes lucrandi 15 % mihi affulget, ab altera parte timeo sortis iaeturam; quapropter ineo secundum contractum cum Petro, ei 5 % concedendo, si assecur.it ionem sortis in se suscipiat. Inito hoc secundo contractu, nonnisi 10 % mihi lucranda supersunt. Verum, cum lucrum minus at certum mallem, quam maius et incertum, propono socio meo ut mihi 5 % tantum tribuat, sed certe solvat, quidquid eventurum sit. Hinc triplex exsi­ stit contractus, scilicet societatis, assecurationis sortis, et assecura­ tionis lucri. Magna olim fuit inter 1)1). controversia, num huiusmodi con­ tractus triplex sit licitus. Plures negabant, put antes ei inesse mu­ tuum usurarium; sed pleri que merito affirmabant; quia singuli illi contractus iusti sunt (n. 908; II. A., n. 227). Hodie fenus ex mutuo productivo naturam habet trini contractus. Caput VI. DE CONTRACTIBUS ALEATORIIS Sunt: ludus, sortes, sponsio, speculationes Bursae et asseeuratio, in quibus praevalet fortuna et casus. Articulus /. Ludus * ) 4Z· 969 — Notio. Ludus, prout in praesenti accipitur, est con­ tractus, quo ludentes inter se paciscuntur ut victori aliquod prae­ mium cedunt, quod singuli deposuerunt. ihtl., n· !933| 801 MB. 1Π. TRACT. VII. PARS II. SECTIO III. CAPUT VI. Divisio. Distinguitur: 1" ludus industriae, in quo splertia vel dexteritas praevaleant ludus pilae, latrunculorum, scruporum, etc.; 2° ludus fortunae, generafi^noinine alea appellatus, qui sola fortuna innititur, ut ludus tesserarum; 3° mixtus, qui partim fortuna regitur, ut plerique ludi chartarum. 970. — Principia. I. Ludus secundum se, seclusis pruris circum­ stantiis, licitus est et honestus. Ratio est, quia, sicut homo indiget corporali quiete ad corporis restaurationem, ita quoque indiget animae quiete: quies autem animae est delectatio; ergo, si moderate fiat, licet uti ludo ad quietem propriam et ad delectabiliter convi­ vendum cum aliis (S. Thom., II-II, <7. 168, a. 2 et 4). Sunt nnlem _circumstantiacf quibus ludus re) Fraudes illicitae sunt, quae sunt contra ludi leges aut receptam consuetudinem; v. g. signis notare chartas, ut quis a tergo eas dignoscat; arte componere chartas, ut meliores sibi contingant; ex industria ita se collocare ut videre possit adversarii chartas, vel alium constituere, a quo de eis admoneatur, et similia. Certum porro est, fraudatorem iniustum restituere teneri, non solum jd quod lucratus (‘.st, verum etiam quod alter, seclusis fraudibus, lucra­ turus fuisset ; cum id iniuste impedierit. In dubio autem an alter lucra­ turus fuisset, tantum restituere debet, quantum valebat maior spes lu­ crandi. quam alter, remota fraude habuit (n. 882). •1° Ex quarta conditione: Qui adeo excellit ludendi peritia ut certo praesciat se victurum esse, non potest, ex communi sententia, lucrum accipere et retinere; quia deest aequalitas, quando pro periculo certo datur spes nulla vel levissima lucrandi. Excipe tamen, si compensat ex­ cessum peritiae suae dando meliores conditiones collusori, ut res ad ae­ qualitatem reducatur, vel si excessus peritiae alteri notus sit (n. 881). 972. — Quaestiones. Quaer. 1° An ^victor^is ludo vetito possit lucrum accipere et retinere; item an mcfùs'"tcneatur iacturam solvere ? Resp. ad I11111, Affirm., donec sententia iudicis abiudicetur; quia sola prohibitione contractus non declaratur irritus, et, nisi lex neget actio­ nem, solum dat vieto actionem ad repetendum (n. 887). Ad 2UI». Nonnulli atlirmant ; quia contractus iure naturae est validus. Sententia vero communis et probabilior negat; quia ipsa prohibitione lex dat victo ius se defendendi exceptione vel iuridica repetitione soluti, ergo et ius non solvendi (n. 890; II. A., ». 218). 2° An liecat ludere in preces sacras! Resp. Affirm., si utrimque spiritualia solvenda sint; quia profana dirigere ad spiritualia licitum et bonum est, idque probat piorum usus. Si vero unus luderet in pecuniam, alter in preces, idque non ex liberalitate, foret simonia (». 882, in fine). quaer. 806 LIB. III. TRACT. VU. PARS 11. 8ECT1O III. CAPUT VI. Articulus II. Contractus sortium 1 ). w 973. — Notio. Contractus iste species quaedam est ludi; in eo inulti contribuunt singuli modicam pecuniam ad res aliquas emendas, ut sorte experiantur quibus ex contribuentibus eae obtingant. S. - tula Principia. I. Contractus sortium secundum se licitus est, haud secus ac ludus; dummodo rite ordinetur, nec pravis circumstantiis vitietur, quemadmodum ». 970 de ludo diximus, ad quem remitto lectorem. ΙΓ. Ut JUSTUS sit contractus, tres poscuntur conditiones: 1° ut fraudes caveantur, quibus sortes ex industria ita disponuntur vel extrahuntur, ut huic potius quam aliis ex contribuentibus sors foecunda respondeat; 2° ut lucrum totum non excedat iustum pretium,-λ quo res ipsae expositae valent, habita ratione operarum, quas mi-^‘^' nistri illius ludi adhibent; siquidem quoad hoc est contractus em- ·'*■■·· C’ 1i11 i < i r i < · debiti. Potest esse novus contractus (contractus subsidiarius), ut fideiussio, vel concessio iuris in re sui generis, pignoris scii, vel hypo­ thecae, quo creditor ius accipit se ex pretio alicuius rei mobilis aut immobilis indemnem reddendi ‘). Articulus I. Fideiussio3) . 985. — Fideiussio est alienae obligationis in se susceptio, (pia quis se obligat jid eam implendam, si debitor principalis non im­ pleverit. Do hOC contractu haec notanda sunt : 1" Fideiubeir possunt ii omnes et soli, qui in bonis sunt, se suaque obligare valent contrahendo, et spe­ cialiter non vetantur. Recole dicta ». 813. Cfr. can. 137 et 592. 2° Fidejussor non obligatur ad plus, quam debitor principalis; quia fidejussoris obligatio est tantum accessoria. 3° Fidejussori competit beneficium excussionis, (pio regulariter non potest conveniri, nisi, facta excussione in bonis debitoris principalis, hic deprehendatur non par esse solvendo. 1° Si debitor culpa sua non solvit, tenetur fidejussori, qui pro ipso solvit, non tantum ipsum debitum, sed etiam omne damnum et expensas omnes compensare. Si vero sine culpa, v. g. ob impotentiam, non solvit, ad solum debitum tenetur erga iideiussorem ; quippe (pii eo casu in locum succedat creditoris («. 912). 5° Obligatio fideiussoris transit ad ipsius haeredes; quia est obli­ gatio realis (pia bona sua onerata sunt. (Lugo, dwrp. 31, ». 22). ’) Plirnii* ct hypotheca aaci»c ctlum contractu* vocantur. et Mint tale-, sensu latiori, ut expe­ titum <*t mipm n. 81<>. J) (W. ih/Z.. a. 1930. W ~ AMtTXVH-hAMEX. Thrift. Mor, · I. 812 LIB. III. TRACT. VU. PAKS 11. SECTIO III. CAPUT VII. Articulus II. Pignus ')· 986. — Notio. Pignus est ius, quo creditor rein aliquam mo­ bilem sub se habet in securitatem debiti sui, ita ut, si debitor aliunde non satisfaciat, ex re in pignus data debitum solvatur. Ipsa res oppignerata etiam pignus vocatur. 987. — Iura creditoris. Creditor haec consequitur iura: 1" Ius in re sibi oppignerata, quo potest eam vindicare ac retinere, donec ipsi pro debito sit satisfactum. 2° Ius praelationis, quando debitor non est par solvendo omnibus creditoribus suis, secundum tradita n. 872. Obligationes creditoris. Creditor obligatur: 1° Rem pignori datam diligenter conservare salvam et sartam, ita ut teneatur damnum resarcire, si ipsius culpa pereat vel deterior liat. 2° Abstinere ab usu pignoris, nisi debitor expresse vel tacite consentiat; secus si faciat tenetur damna pignoris resarcire. Praesumitur tamen dominus consentire, si nullum damnum ei sequatur. 3° Restituere fructus ex pignore fructifero perceptos, imo et illos, quos percipere potuisset, ex negligent ia tamen non percepit; aut saltem debet illos computare in debiti solutionem. 1° Restituere pignus quamprimum debitum fuerit ex integro solutum, demptis tamen expensis in custodiendo pignore factis (n. 914, 916). Obligationes debitoris, Debitor obligatur: 1° Pignus promissum tradere creditori modo convento; traditum vero non repetere ante solutionem. 2° Creditorem indemnem servare, si rem alienam vel vitiosam in pignus dederit. 3° Impensas -necessarias, imo et utiles cum consensu suo a creditore factas in conservando pignore, re­ fundere. 988. — Quaestiones. Quaer. 1° .4» creditor possit aliguando pignus SIBI VINDICARE vel illud vendere. ud obtinendam solutionem sui crediti. Ilesp. 1° Si pactum fuit, ut. debitore intra certum tempus non sol­ vente. creditor possit pignus sibi vindicare, vel vendere, ut ex pretio sibi solvat, et, si quid superest, reddat debitori, tunc, elapso termino, id fa­ cere potest, si debitor in mora est solvendi. 2° Si tale pactum non praecessit, etiam tum vindicari vel vendi potest, sed non priusquam debitor sit in mora solvendi monitusque fuerit; ') cw. »«/., «. '-'781. ACCESSOR1A CONTRACTUM in mom autem censetur esse, quando circumstantiae exigunt solutio­ nem. et. debitor nihilominus non solvit (Lugo, dixp. 31, ». 36, 37; S. Alf., ». 775). Quaer. 2° Jn liceat pignori adiiccrc pactum, ut. debito intra certum tempus non soluto, FRUCTUS PIGNORIS creditori CEDANT, donec debitum tolrtdur. Resp. Non licet, nisi fructus in rationem inducantur pro debiti solu­ tione, vel nisi accedat legitimus titulus accipiendi fructus loco fenoris, haud secus ac de mutuo docuimus (n. 776, 916). Articulus III. Hypotneca1). Lt λ/ - 989. — Notio. Hypotheca est ius, quo res immobilis creditori obligatur in securitatem debiti sui. Differt a pignore; 1° pignus in rebus mobilibus, hypotheca autem in immobilibus constituitur; 2° pignus actuali traditione rei oppigneratae perficitur; hypotheca vero sola conventione sollemni, qua res tantum obligatur creditori sine actuali traditione. 990. — Divisio. Hypotheca distinguitur: 1° Expressa. quae con­ stituitur vel conventione partium, servata forma legis, et conven­ tionalis dicitur, vel decreto indicis, et iudicialis vocatur. 2° Tacita, seu legalis, (piae ex legis dispositione ipso facto constituitur. Hypotheca expressa per inscriptionem in libro hypothecarum perficitur: quapropter legis formalitates servandae sunt. — Porro eadem res immobilis pluribus successive hypotheca obligari potest; quod si fiat prius inscripta potior est iure. 991. — Iura creditoris. — Creditor ex hypotheca haec conse­ quitur iura: 1" lus in re hypotheca onerata, quo sibi obligata manet donec totum debitum solvatur. Debitori tamen manet ius vendendi rem suam, sed res transit ad quemlibet eum onere suo. 2° Ius prae­ lationis, quando debitor non est par solvendo omnibus creditoribus suis, secundum tradita ». 872. 'Q 992. — Obligatio debitoris. Debitori non licet eamdem rem hy­ potheca obligare pluribus creditoribus, nisi sufficiens sit ad sol­ vendum omnibus, vel posteriores de priore hypotheca admoneantur (». 915). ') Coit. itat.. a. 2808. TRACTATUS VIII. DE VIII PRAECEPTO • Non loquerfx contra proximum tuum fni­ xum testimonium · (Ex. 20, 10). S. Alf. lib. 3. II. A. tr. II. 993. — Hoc praecepto prohibetur omnis iniuria, quae proximo verbis inferri potest, tam extra indicium quam in indicio (Cfr. supra ». 108 et 565). Porro, verbis proximo iniuria inferri potest per lae­ sionem virtutis veritatis seu veracitatis, sive per defectum, idest per mendacium, sive per excessum, idest per violationem secreti (Cfr. supra ». 295, III). Quamvis autem verbis iniuria inferri possit pro­ ximo circa quaevis eius bona, attamen bona mixta, scii, fama et honor, talis sunt naturae, ut circa ea solis verbis vel signis aequivalentibus iniuria inferatur (('fr. supra n. 650, 651). Unde dicemus: 1° de mendacio, 2° de violatione secreti. 3° de laesione famae, 1° de laesione honoris seu contumelia. Caput I. MENDACIUM Inquiremus: 1" de notione et malitia mendacii; 2° an liceat aliquando uti restrictione mentali. Articulus I. Notio et malitia mendacii. 994. — Notio. Mendiicium est locutio coqtra mentem. — J °~ Juntas falsum enuntiandi mendacii essentiam constituit; ideo, si quis falsum enuntiet credens esse verum, non proprie mentitur, sed LIB. ΙΠ. TRACT. VIIL £APUT I. ÎUw- - t (jbc.. iL-~*’·’ Η·1 Oi±CCZ ·*·» .T·*-£.*^.j ^Α.Ο·£ · - . '·*<*· . £ ^.—14.^ tantum habet falsitatem materialem; quod emm praeter intentione)'» (Z dicentis est , per accidens est ; unde non dat speciem actui. Si (piis àoy~ vero voluntatem habeat falsum dicendi. Licet sit verum quod dicit, ‘^’ζ·· revera mentitur; quia tunc actus voluntatis.habet per se falsitatem, U'f, et per accidens veritatem. Voluntas fallendi proximum pertinet ad purfccjioneni niciiducii: quia deceptio alterius est finis mentientis effectus mendacii. Ita S. Thomas, II-II, r/. lit), a. 1 ’). Nomine porro locutionis accipi potest omnis significatio, sive verbis Iit sive nutilms: unde simulatio non est a mendacio immunis. E contra, mendaciis accensenda non sunt dicta ioeosa aperte falsa, quibus nullus decipitur; neque fabulae, parabolae, locutiones tropicae, ironicae, hyperbolic»»·. (piae ut tales ab audientibus facile intelligi possunt. 995. — Divisio. Mendacium dividitur ratione tinis intenti: 1° in iocosum, quod causa delectationis propriae vel alienae profertur; 2° in officiosum, quod causa utilitatis dicitur; 3° in perniciosum, (pio intenditur alterius nocumentum (S. Thorn., loc. cit., a. 2). Mendacium iuramento firmatum vocatur periurium, de quo in Tractatu II, actum est. Duplex haberi potest mendacium perniciosum. prout alterius nocumentum intendi potest dupliciter, aut ox tine intrinseco aut ex fine extrinseco. .Mendacium perniciosum erit ex fine intrinseco seu ex parte materiae, si falsum ex se natum est nocumentum inferre, ut si sit significatio falsi in doctrina religionis vel bo­ norum morum vel alicuius scientiae; mendacium erit perniciosum ex fine extrin­ seco. si falsum dicatur in quavis alia materia secundum se non nociva, sed cum intentione irrogandi iniuriam Deo vel proximo. Cfr. Billuart., n»»n debita (ut h! adunet Ius praevolem* celandi verltatenik haberetur falsiloquium, non ve obligationi» respondendi ludiel In Iure hodierno rfr, tamen infra n. 1242. — De oblliratiniH· fatendi veritatem a parte discipulorum erga edmatorc* cfr. .V. Z?. ΤΛ. (1024). p. 10Î. (ïr. ellam Mrrkvibiirli. II. n. SOI. -V I 820 LIB. III. TRACT. VIII. ί'ΛΙ’ΓΤ I. aunt defonsiva et qua talia intenduntur; falsa significatio mere permittitur eodem modo quo etiam materialiter iniusta aggressio vita»· efficit ut actio secus homicida num· liat nisi sui defensive. Sed obstat quoti in casu verba prolata praecise cate­ nas sunt defensive quatenus sunt falsi significativa; dum in attero casu percus­ siones habentur solummodo occisivae quatenus sunt defensivae. Qui id non ad­ mittunt, permittunt occisionem directam ail sese defendendum. Cactorum non opus est ad similem explicationem recurrere: semper enim quando verba ex adiunctis duplicem sensum habere possunt, talis sensus etiam sufficienter eat cognoscibilis in illa generali cognitione quam quisque habet in omni sermone occurrere posse rationes legitimas utut forsan hic et nunc ignotas celandi veritatem ideoque verba in alio sensu adhibendi. Cfr. Kern.. die Liige, p. 141). Π· He,) 999. — Resolutiones. luvat aliquot exemplis, a Theologis propositis et admissis, doctrinam expositam illustrare. 1° Quoties tenetur quis in­ famiam alterius occultare, vel aliter secretum servare, licite respondet interroganti: nescio, intelligendo scientia communicabili, vel tamquam ma­ ri ijcstabile. Unde Confessarius affirmare potest, etiam juramento, se ne­ scire peccatum in Confessione auditum, intÎdlÎg. 753). 2) Cfr. hn<· dr re Lelimkiihl. I, n. III'». Ill; Vrnncfrxch, Dr HfUffiiMÜi Inst. fl Pera.1. I, μ. 189; Suarcx. Dr Dirt, el elatu relia». lib. X. r. «, n. 7 m/.; (’ηΜπψιιΙιιιιμ. Dr rirt. rrlig. tr. 16. disp. 5. p. 7. a. II w/. Do eecrvto a HpirltnaliN dlwiplhuw Modrnitoro hi Scjnhiiirio wrvnnti n iurtallct Ione Ordinarii loci Ihh- prlvihirio anndent tantum In canibus In quibit* lp*d Kubiciuntur; Ita resp. C. I.. 27 Nov. 1947 (J. .1. S, (UH7 |, p. 301). VI principii In quo fundatur lutee decisio· luste Inferri videtur, quod rellgloHl libero litterarum commercio gaudent nnn solum cum Ordlnnrh» loci proprio sed cum omnibus OnlinnrllH locorum respectura· suum In quibus I|h*I subduntur. Ita etlnm ('onun. pret Hrl, (1918), p. 159; Wlt.Th. (1918), VIOLATIO HECKETI «27 Articulus IV. Usus secreti. 1008. — Praeterquam per revelationem secretum violari potest per injustum eins aliquis, quin secretum ipsum revelet, iniuste aliquem finem obtinendum. Iam vero de usu regulae sequentes. et per usum, utatur secreti explorationem, quoties nempe eius notitia ad statui possunt Regulae. I. Si quis obtinuerit notitiam secreti, atque per modum secreti, sive naturalis, sive promissi, sive commissi, ordinarie saltem non licebit qti notitia secreti ad aliquid obtinendum, nisi consensus illius, cuius est secretum, rationabiliter praesumi possit vel adsit causa excusans proportionata. Ratio est, (piia, ordinarie saltem, illius, cuius est secretum, interest non tantum ut non reveletur, sed etiam ut non adhibeatur secretum ab aliis. Consensus tamen ratio­ nabiliter praesumptus, sicut et causa usum excusa ns pro diversi s circumstantiis facilius adesse poterit, quam consensus vel causa excusans revelationem; ut si Superior utatur notitia secreta, a sub­ dito accepta, in huius bonum spirituale sine ulla secreti manifesta­ tione ac sine ullo subditi gravamine. II. Si (piis obtinuerit notitiam secreti, sed non per modum secret i. sed per propriam industriam, distinguendum est : a) Si iuste hanc notitiam acquisierit, ea uti licet in proprium vel alterius commodum, etiamsi aliquod damnum alterius inde se­ quatur; ex (Ό enim quod iuste hanc notitiam acquisierit ueque per modum secreti, cessat ius secreti eo quod cessat ipsum secretum. .. ... Γη<1ο si quia proprii ingenii sagacitate detexent alterius secretum m ope. ribas artefact is adhibitum, sicut illud revolare, ita et adhibere licet in propriam vel aliorum utilitatem. Quam ob rem ipsi fas erit praevenire alterum in publi- ~ eundo et vendendo invento vel in petendo monopolio, ubi secunduni leges obti­ neri potest. Quid vero dicendum sit. si agatur non de propria inventione, sed do mera imitatione, supra (». 653) expositum fuit. b) Si iniuste hanc notitiam acquisierit, non licet ipsi, gene­ raliter loquendo, uti notitia illa, cum alterius damno, ob qtiodcum(pfe d a n i ni i in ~su um effugiendum. Ratio, quia nemo licite potest actionem ininslam continuare et perficere. Unde iniustus secreti detentor tenetur e contra ad reparanda omnia damna propter illam detentionem proximo obventura. Dicitur: generaliter loquendo, si 5G — Ai:hts’vs-I>am»;x, Throl. Mor. · ]. 828 LIB. III. TRACT. VIII. CAPUT III. enim postea exsurgit causa ex qua inquisitio secreti iuste incipere potuisset, Licet utique notitiam iniuste acquisitam, sed iani iuste detentam, in finem ex hac causa permissum adhibere (η. 969). Capit Ili. LAESIO I«AMAE 1009. — Fama solet deliniri: communis existimatio de vita et moribus alicuius.. Fama laeditur detractione; cum detractione autem aliquatenus convenit susurratio, qua quis obloquendo nititur ami­ citiam proximi disrumpere; ad detractionem demum disponit indi­ cium temerarium. Unde dicemus: 1" de detractione, 2° de susurra­ tione, 3° de indicio temerario. Articulus I. Detractio. De detractione expendemus: 1° notionem et malitiam eius; 2° causas, ob (pias aliquando licet crimen proximi revelare; 3° (piando et quantum peccent audientes detractionem ; 4° obligationem resti­ tuendi famam iniuste laesam; 5° causas ab hae restitutione excusantes. § I. - Notio et malitia detractionis. 1010. — Notio. Detractio est denigrat,ro iniusta famae proximi 7absentis. Dicitur: 1° iniusta, non falsa: ad injustitiam enim deni­ grat ionis vitandam non suflicit veritas facti, quod probe notandum est. 2° Absentis: quia, si fiat proximo praesente, contumelia est (S. Thom., 11-11, q. 73, a. 1 et 4 ad 1). Modi detrahendi. Potest detractio septem modis fieri: 1° falsum crimen vel defectum imponendo, et tunc dicitur calumnia; 2° defectum verum adstugeiuTb; 3° occultum revelando; 1° benefactum sinistre interpretando: ô° negando bonum alterius; 6° illud malitiose reticendo, (piando mani­ festari deberet; 7° idem minuendo, vel frigide laudando, ita ut laus cedat in diminutionem famae. Ex his quatuor priores modi famam directe lae- *0 LAESIO FAMAE 829 (hint : tres vero posteriores indirecte solum (S. Thom., loc. cit., a. 1 ad 3). Continentur omnes hisce versibus: Imponens, augens, manifestans, in mala vertens, Qui negat, aut reticet, minuit laudatve remisse. 1011. — Principia. I. Detractio est er genere suo peccatum mor- ' tale contra iustitiam. Ratio est, quia iniuste aufert proximo bonum ~ maius divitiis, iuxta Prov. 22,1: «.Melius est nomen bonum, quam divitiae multae»; et Rom. 1,29,30: «Susurrones, detractores, Deo odibiles». Id verum est, etiamsi detractio ex loquacitate procedat, dummodo fiat cum debita deliberatione (n. 977). II. Gravitas vel levitas detractionis non tam est accipienda er gravitate criminis seu defectus propalati, quam EX GRAVITATE INFA­ MIAE subsecutae. Ratio est, quia infamia est ipsum nocumentum, quod proximo infertur; ex detrimento autem detractio suam haurit malitiam, secundum regulam generalem, (piam tradit D. Thomas: «Peccata, quae committuntur in proximum, sunt pensanda per se secundum nocumenta, (piae proximo inferuntur; quia ex hoc habent rationem culpae » (IT-II, q. 73, a. 3). Ad cognoscendam istam gravitatem, attendendae sunt circumstantiae: puta^-onditio personae, de qua detrahitur: auctoritas det rahentis:A fleet ns audientium. Ratio est, quia maius vel minus sequetur famae detrimentum, pro ratione aestimationis, qua gaudet persona laesa; maior vel minor fides praestabitur, prout loquens erit maiori minorive fide dignus; in deteriorem vel meliorem partem res sumetur, maius minusve periculum erit divulgationis, aut etiam amplificationis, pro affectu audientium (n. 967; Salm., tr. 13. cap. 1, n. 12). r>K III. Peccata contra famam, sub ratione detractionis, omnia sunt EIUSDEM speciei; r <-t yaldc probabilis negat; quia eo ipso zh*. ef *J*zquod crimen factum est alicubi publicum, infamatus amisit ius ad famam r' suanb et omnes acquirunt ius eum cognoscendi, ut pro merito eum habeant. Katio >S, Alfonso probabilior est, (plia bono publico conducit facinorosos non ignorari, ut ab eis caveant omnes; bonum autem publicum praefe­ rendum est famae hominis privati. Haec tamen ratio valet tantum re­ spectu illorum criminum, (piae reddunt hominem perniciosum, ut sunt homicidia, scandalosae luxuriae, furta, et similia (n. 971). Advertendum tamen, delictum publicum in Collegio, Conventu, fn-'£“ÿ milia, diei absolute publicum non posse, quia restricta est talis notitia ad personas huius solius familiae, (piae est quaedam persona moralis, retinens apud se secretas res suas. Cnde non potest alibi manifestari, et ne in alio quidem monasterio eiusdem Ordinis religiosi, quod non haberet frequentem communicationem cum illo. Ita communiter (efr. IT. A., et Intrus. c pral. Conf., n. 12). ο Quaer. 3° Am sit grain's culpa, delictum alicuius, publicum uno tem­ pore, referre postea alio tempore, quo oblivione factum est occultum. Resp. Affirm., saltem contra charitafem (II. A., n. 13); imo proba- LAESIO FAMAE biliiis etiam contra iustitiam; quia eiusdem rationis est crimen oblitum ac crimen occultum, quandoquidem per oblivionem crimen reducitur ad statum, quem habebat antequam esset publicum. Probabiliter tamen est contra solam charitatem, si simul resipiscentia referatur; quia infa­ matus amisit in perpetuum ius ut aestimetur probus fuisse eo tempore, quo infamis fuit ’). Excipiendum est crimen, quod fuit notorium iure: quia sententia indicis confert licentiam rem divulgandi ubivis locorum, et quovis tempore (11. A., n. 13). 1017. — II. De fama auferenda. Quaer. 1° Quando in i uste. d vel fraude, notitiam assecutus es alieni criminis occulti, e. g. apertione litterarum, possisne illud revelare ad vitandum grave damnum tuum rei alterius inno­ centis. Resp. Variae sunt sententiae, quas inter S. Alfonso arridet sententia Lugonis, (pii negat, generaliter loquendo, te posse, ob quodeumque damnum privatum vitandum, cum alterius damno uti notitia illa iniuste accepta; quia ex iniusta acceptione contraxisti obligationem restituendi damna omnia, (piae ex illa proximo obveniunt, et ideo obligationem damnum illi non inferendi, /*l· T’7 Excipe casum, quo ius habeas etiam vi vel fraude delictum illud investi­ gandi, e. g. si in extrema necessitate sis, quae dat ius bonum alienum usurpandi; vel si dominus secreti to aliumvo innocentem iniusto vexet, quia licet vim vi repellere; vel demum si revelatio sit bono communi necessaria, quippe quod bono privato anteponendum sit (n. 909, Quaer.). Confer supra n. 1004. 3°. Quaer. 2° An liceat famam suam tueri alterum infamando. Resp. Si alter iniuste fanptfp tuam abstulit, affirmative, quando id iuvat ad extenuandam cius fidem circa calumnias vel crimina, quibus te infamavit initiate; dummodo nequeas alia via famam tueri: neque plus reveles, quam neeesse est. Kalio est, quia tunc uteris iure tuo ad defen­ sionem famae, (piam alter inique vult tollere. Ita Lugo, disp. 15. n. 48; Spor., n. 76. 77. Non licet tamen in indicio, si nullo modo possis illius crimen pro­ bare; tunc enim infamatio illius nihil tibi prodest (n. 972; lib. 4, n. 277). § 111. - Auditio detractionis. 1018. — Auditor detractionis peccat, quatenus consentit detra­ ctioni, vel temere credit malum narratum de proximo, prout in articulo 111 dicemus. Dupliciter autem consentire potest: 1° directe, quando vel causa est detractionis, vel ipsi placeat ea; 2° indirecte. *) Cfr. Luro, p. I I. H. 85; S|»<»rvr, tr. Λ. π»/>. I. n. 72; Sidnumt.. tr. 13, Ctrp. I. ». 62; ÇroiXy lib. 3, part. 2, η. 1222; Lceeliw, lib. 2. mp. XI. η. 82. S3G LIB. Ill TRACT. VIII. CAPUT III. quando eam non impedit, dum potest et debet, ut famam proximi tueatur. Principia. I. Qui alium INDUCIT, vel ei animum addit, ad de­ trahendum generatim loquendo, peccat graviter contra iustitiam. Ratio est, quia ut causa efficax ad damnum alterius cooperatur (». 979). Exceptio est a regula, si agatur de delicto revelando uni alterive, qui illud secretum servabunt, et revelando quidem, non ex animo infamandi, sed ex alia licet non iusta causa, puta ad satisfaciendum illius curiositati; tunc culpa probabiliter non erit gravis secundum dicta n. 1013, 7. 1. ΙΓ. Qui GAUDET de detractione gravi alterius, peccat GRAVITES contra charitatem, non contra iustitiam. Ratio prioris est, quia delectatur de gravi damno proximi; ratio posterioris, (piia non po­ sitive cooperatur. Secus vero, si placeret tantum lepor narrantis, factorum mirabilitas, curiositas sciendi facta aliorum; tunc peccat venialiter tantum (n. 979). III. SUPERIOR, tam detractoris quam illius de quo detrahitur, peccat graviter contra charitatem si gravem detractionem NON IM­ PEDIAT. eum commode potest. Ratio est, (piia ipsi specialis obligatio incumbit corripiendi detractorem, aut damno infamati obviandi {n. 979). — Num peccet etiam contra iustitiam. mox infra indaga­ bitur 7. 1. tc, tie*( IV. Quisquis audit detractionem sino resistentia cum resistere commode posset, fit particeps peccati detractoris. Ratio est, (plia videtur ei consentire, et charitas vetat eum ne sinat detrimentum famae alterius. Quantum autem sit hoc peccatum in persona privata, infra expendetur 7. 2. Auditor ergo debet detractorem redarguere, quod peccet detra­ hendo. vel saltem ostendere quod sibi detractio displiceat (n. 979; S. Thom., Π-ΙΤ, 7. 73, a. 1). 1019. — Quaestiones. Quaer. 1° An Superior peccet contra iustitiam, si non accrtal detractionem. Hesp. Plurcs affirmant, sed diverso modo. Alii nempe affirmant de solo Superiore infamati: quia tenetur impedire damnum subditi sui. Alii de Superiore utriusque; (piia tenetur obstare m· subditus alteri noceat, et ne subdito noceatur. Sententia vero probabilior negat ; non quidem Superior detractoris, (piia. non tenetur bono subditi alieni invigilari-: nec etiam Superior in­ famati, (piia ipsi non incumbit ex iustitia famae subditi attendere. — Ex­ cipe: 1° Si Superior detractoris est Episcopus vel Parochus, quippe (pii LAÊSlO FAMA» 83? U*'teneatur ex iustitia subdito» corripere; 2° si est Superior utriueque, et infamatus implorat eius auctoritatem ut fama ei restituatur; tunc ille ex iustitia ad id tenetur, modo possit sine timore gravioris mali (n. 980; II. A., n. 17). Quaer. 2° An persona privata peccet graviter, si gravem detractionem, cum commode potest, non avertat. Hesp. Pltwes atlirmaut; quia ex praecepto charitatis, specialiter ex praecepto correptionis fraternae, tenemur damnum et peccatum proximi impedire, eum commode possumus. — Haec sententia, per se loquendo vera est. At, quia huius sententiae Auctores tot limitationes ei apponunt, ut in praxi non discrepet a sententia negativa, rationabiliter sustineri potest communis sententia audientes universe excusans a mortali, si correptionem omittant; dummodo tamen praeter infamiam aliud damnum ex detractione non accedat. Ratio, quia in hac materia detractionis dif­ ficillime constare potest correptionem profuturam, et aliunde facillime offenduntur detractores coram aliis correpti, ex quo periculum ne de­ tractionem potius augeant vel confirment. Caeterum, omnes excusant, etiam a veniali, eos qui, advertentes detractionem in re gravi, di8f)licenfiiimvostendunt, recedendo, sermonem ad alia divertendo, faciem t ristem aut seriam exhibendo, iuxta Prov. 25, 23: «Dissipat facies tristis linguam detrahentem». Istae namque actiones sunt verae correptiones. Advertendum insuper, quod saepe, incepta semel detractione, melius consulatur proximo permittendo detractionem progredi, quam illam statim impediendo; remanent enim auditores cum illa notitia confusa de gra­ vitate rei, (piae narrari coepta erat, et fortasse concipiunt generatim aliquid gravius, (piam si rem totam distincte audivissent (n. 981: Π. A., n. 17). § IV. - Restitutio famae. 1020. — Obligatio restitutionis. Detractor tenetur restituere tum famam iniuste laesam tum^alia damna in bonis fortunae proximo ex detractione subsecuta, et saltem confuse praevisa. Ratio est, (piia horum omnium est causa efficax et iniusta (n. 991, 996). Dictum est: famam iniuste laesam: quia ex peccato contra solam charitatcin non nascitur obligatio restitutionis, ut diximus n. 743. Obligatio restituendi famam, cum sit puro personalis, non transit ad haere­ des: obligatio autem compensandi damna in bonis fortuna<> cum sit realis, transit ad haeredes (n. 996). 1021. — Modus restituendi. IhitHElor û.cjdjimnlgjn. imposuit, tenetur aperte retractare quod dixerat, eum aequali vel et iam ^îaùTo* maiori damno proprio. Ratio est, (piia polior est conditio innocentis 838 Lin. HI. TRACT. VIII. CAPUT HI. quam nocentis, et damnum iniuste illatum n‘.sarciendum est omni modo moraliter possibili. Si verum crimen propalavit, tenetur omnia inedia adhibere, quae utilia putantur, ad abolendam opinionem quam genuit (n. 991; Lugo, disp. 1'5, », 24, 29). 1022. — Ambitus restitutionis. Detractor Ienetur certo restituere famam apud omnes coram quibus detraxit. Ratio est, quia nlioquin ’* fama non sufficienter repararetur. Confessarius nitatur ut huiusmodi fainae compensationes, cum commode fieri possunt, ante absolutionem fiant; quia postea diffi­ culter adimplebuntur; licet caeteroquin hae minus difficultatis ha­ beant, quam pecuniae restitutio (II. A., n. 18; Prax. Conf., n. 45). 1023. — Quaestiones. Γ. De obligatione restituendi. Quaer. 1° Si quis sine formali iniustitia famam laeserit, an sit obligatio gravis reparandi damnum illatum. Hcsp. Affirm., si sine_grayi incommodo id facere possit; pari modo quo incendens alterius (Tomum'siiie culpa tenetur ex iustitia ignem extinguere; etenim iustitia non solum obligat ad damnum proximo non infe­ rendum, sed etiam ad procurandum ne ex actione sua damnum sequatur. Haec tamen secunda obligatio non est tam stricta, (piam prima, et ideo solum obligat ad id procurandum (piando sine gravi incommodo fleri potest. — Quod si eiusmodi detractor, errore cognito, fuerit in mora gra­ viter culpabili restituendi famam, ex eo tempore tenebitur damna omnia quae subsequentur, resarcire: quia oriuntur iam ex iniusta laesione sua, cum ex iustitia debuisset infamiam delere (». 993, 994). Idem dicendum, si (piis eum culpa solum veniali infamaverit gra­ viter (Lugo, loc. cil., n. 7). Quaer. 2° .1» auditor non impediens detractionem teneatur ad resti­ tutionem. Hcsp. 'renetur, si fuerit (-ausa d(‘tractionis, vel si (pia Superior de­ buisset ex iustitia detractionem impedire, iuxta dicta ». 1018 et 1019, g, 1. Quo ordine restituere teneantur cooperatores, ex posuimus ». 793 et 791 (Lugo, loc. cil., n. 10, 11). Quaer. Quinam modi censeantur apti ut fama restituatur ab eo, qui rerum crimen propalavit. Rcsp. 1‘hires sunt, videlicet: 1° Aequi vocando, v. g. se male locutum fuisse, iniuste diffamasse, falsum dixisse, errasse, deceptum vel mentitum fuisse; nam, ut S. Thomas i, q. 17, a. 1. ait: ■ Ipsa peccata falsitates et L-mendacia dicuntur in Scripturis». Item, dicendo se ex proprio capite dicta eruisse: quia omnia verba ex menti*, pro qua caput accipitur, pro­ veniunt. 2024. — II. De modo restituendi. 1° LaEHIO famaë 839 2° Quando praefatus modus nocet potius quam prodest, ut facile contingit apud intelligentes et argutos, tunc melius est indirecte, data occasione, laesum serio et pluries laudare vel honorare; cauto tamen, ne flori videatur pro restitutione (m. 992; II. A., n. 18). 3° Qui libellum famosum ad infamiam alicuius publicavit, tenetur, nt efficax sit restitutio, eam facere contrariis scriptis vel publica revoca tiono (». 995). •1° Detractor non tenetur ad vernae petiîîonem, si famam reparare nequeat; quia per veniae, petitionem fama perdita non restituitur, non magis quam bona fortunae laesa. Quaer. 2° Si fuma restitui non possit, an debeat pecunia compensari. Jlesp. Contror. 1° Sententia probabilis affirmat: quia fama est pretio aestiniabilis, i(leo~debet compensari pecunia, si aliter resarciri nequeat. 2» Sententia communior et probabilior negat; quia iustitia tantum obligat ad reddendum ablatum, vel aequivalens; sed pecunia non est ablata, neque aequivalet famae, cum haec sit alterius ordinis. Docent tamen communiter DI), quodsi infamator est dives, et infamatus pauper, acquiuii esse ut compenset famam aliqua pecunia, si alter libenter acceptet illam. Recole dicta n. 744 (n. 1000). QüAER. 3° Jn infamatus, si alter famam sibi restituere nolit rei nequeat, possit se compensare pecunia illius. ( CectOC1 Ittsp, Alii negant; quia nequit fieri compensatio eum sola opinione probabili. Alii affirmant, dicentes regulam illam valere, quando ipsum debitum est dubium; non vero (piando debitum est certum, et dubium tantum versatur circa modum satisfactionis, nam tunc licet uti opinione probabili, utpote probabili de iure. S. Alf. adhaeret primae sententiae; quia, eum infamatus sit creditor in materia famae, non autem pecuniae, debitum pecuniae praestandae est omnino incertum; proinde infamatus sese compensaret ob creditum vere dubium (n. 1001; II. A., n. 21). 1025. — III. De ambitu obligationis. Quaer. d» detractor debeat famam restituere, non solum apud auditores suos, sed etiam apud alios, quibus primi auditores postea rem narrarunt. Hcsp. Dist. Si detraxerit apud auditores (pios putabat secretum serva­ turos, non timetur restituere apud auditores mediatos; (plia non praevidit illud damnum, ct, si eveniat, per accidens evenit. Secus, 8X Praeviderit alios facile rem evulgaturos esse; nam tunc, nisi hi apud auditores suos se. retract (mt, primus diffamator tenetur id facere: quia causa est totius damni famae. Complures probabile esse censent (piod sufficiat restitutionem fa­ cere apud auditores immediatos: 1° quia detractor non fuit causa efficax ulterioris divulgationis, sed occasio tantum per pravum exemplum; 2° quia restitutio apud omnes mediatos saepe est moraliter impossibilis; 3° quia 810 > LIB. 111. TRACT. VHI. CAPUT Hi. per ret nictationem coram immediatis iam intimatur hisce obligatio so retractandi apud alios. S. Alfonso verius videtur retractationem apud mediatos faciendam esse quoad moraliter fieri potent: ob rationem supra datam (». 991). Recole tamen monitum practicum relatum u. 792 § V. - Causae excusantes a restitutione famae. 1026. — Recenseri consueverunt quae sequuntur: 1° Si reipsa nulla est infamia secuta eo quod auditores non crediderint, ut saepe accidit, maxime quando detractor loquitur ex ira aliave passione, et detractio testimoniis aliorum aut aliter non firmatur. Porro, a. Quo­ circa sapienter advertit D. Thomas, melius esse frequenter falli habendo bonam opinionem de homine malo, quam rarius falli habendo malam opi­ nionem de homine bono; quia ex hoc fit iniuria alicui, non autem ex primo (II-TI, (/. 60, a. I ad 1). 5° Domini patresfamilias, aliique Superiores, aliquando tenentur habere suspiciones ut aliquod peccatum impediant; v. g. ne famuli fu­ rentur, m· filiae peccent eum viris versando, et id genus alia. Cavendum 57 — Aeictxvh-I>amkx. Thtttl. Mor. · I, lib. hi. tract. 844 vni. caput iv. tamen ne huiusniodi suspiciones sine necessitate cum aliis communicent (II. Λ., ». 2). G° Fas est, imo prudens, sibi rebusque suis cavere, v. g. pecunias occludere, quia lieri potest ut famuli vel hospites fures sint, et similia; quamvis enim nefas sit positive indicare vel dubitare hunc vel illuni re­ vera esse vitiosum, solummodo tamen supponere aliquem posse talem esse, utique verum est, et nulli iniuriosuin: aliquando enim inter homines fures sunt·, qui probi videntur (Spor., tr. 5, cap. 4, n. 36). Nota. 1° Etsi suspiciones mali vitare non possumus, quia homines sumus; indicia tamen continere debemus (S. Thom., 11-11. ) Inter aequales modus quidem aptior est petitio veniae, attamen non est necessaria, nisi aliter satisfieri >) Cfr. Mlgne, 1’1... tom. 33. ctJ. 904. 846 Lin. in. TRACT. VIII. CAPUT IV nequeat: ordinario sufficit inhonoratum praevenire salutatione, illi locum cedere, illum ad mensam invitare, propinari illi iu convivio, c) Si inferior Superiorem inhonoravit, petitio veniae plerumque necessaria est; imo, quando contumelia gravissima est, cum humili submissione ac doloris signis exhibita (n. 986, 987). c1z.. 1038. — Nota pro praxi. Multoties expedit ut Confessarius poeni■ tenteui in bona fide exsistentem omittat monere de satisfact ione prae‘ standa, nimirum: «) si praevideat monitionem non profuturam, imo potius obfuturam esse; nam experientia constat poenitentes facile tales satispromittere, sed diffidito, adimplere, ob ruborem, quem poatoa potius miam ‘ 1,1011,1 uul · S1 probabiliter putet inhonoratum nolle Π.m ali 1 t,tlone,1 b ne afficiatur; memoria t.ure iniuriae acceptae St “*VeiUae ”« TP°"*0«· -agio uffeZ Λ 1110(10 Peculiariter honorandus est. c) Idem dicendum, si probabile peri­ culum sit ne in actu talis satisfactionis odia inter offensum et offensorem renoventur, d) Si ex signis manifeste appareat remissio facta ab offenso, nempe si hic sponte ad offensorem accedat atque valde familiariter et blande cum eo conversetur, et similia. Secus tamen, si civilitate uteretur ad evitandum probrum vel aliud damnum (n. 988). LIBER QUARTUS DE PRAECEPTIS ECCLESIAE 1039. — Quamvis plurima sint Ecclesiae praecepta, praecipua tamen toti populo Christiano communia quinque numerantur: 1° co­ lere dies Dominicos et festos de praecepto; 2° ieiunare; 3° abstinere a carne diebus statutis; 4° confiteri peccata singulis saltem annis; 5° communicare saltem semel in anno, circa festum Paschae ‘). Quum autem de cultu diei Dominicae atque festorum iam suffi­ cienter dictum sit in tractatu de tertio praecepto decalogi (supra n. 503 sq.; praesertim n. 504 et 505), ideo hic de solis quatuor ul­ timis praeceptis agemus; quibus, ob specialem utilitatem, iungemus conspectum completum praeceptorum eorum, quae Ecclesia statuit de praevia censura librorum eorumque prohibitione. Unde dicemus: 1° de abstinentia et ieiunio, 2° de annua confessione et communione. 3° de censura et prohibitione librorum. *) Cfr. VilU··», Ifitdmre dm Commandements dr l'Evtise. TRACTATUS I. DE ABSTINENTIA ET IEIUNIO S. Alf. lib. 3. H. A. tr. 12. Tractandae sunt: 1° forma, 2° dies, 3° obligatio. 1° solutio obligationis legum abstinentiae et ieiunii. Caput I. FORMA ABSTINENTIAE ET IEIUNII Articulus 1. Forma abstinentiae. j 1040. — Regula. Abst jpen tbudex vetat carne iureque ex carne vesci, non autem ovis, liictuaiïfîs et quibuslibet condimentis, etiam ex adipe animalium (can. 1250). Porro: 1° nomine carnis intellige substantiam eorum animalium quae non inter pisces veniunt. Ad discernendum autem num aliqua species int lidtiisjtidetur. Ratio ipsorum est quia peptones usu vulgari carnis nomine non veniunt nec carnis saporem habent. Ita Génicot, n. 142; Vermeersch, III, ». 873. Sed non ad saporem sed ad originem videtur attendendum; ·;.<—·nec ex eo quod nomen speciale habent, sequitur quod non caro aesti^»4-, mantor. 4° In dubio serio de origine carnali nonnullorum ciborum libertas possidet. 1042. — Quaestiones. Quaer. 1° Λ.» liceat vesci cibis quae sub nomine condimenti veniunt, sed non per modum condimenti. Resp. Affirm, et quidem certo ita vesci licet iis condimentis quae ab adipe distinguuntur, uti butyrum et similia: verum etiam satis pro­ babiliter idem dicendum videtur de condimentis ex adipe. Lex enim non distinguit : neque obstat quod lex unice verbum condimenti adhibeat; hoc enim ex eo explicari potest quod isti cibi ordinarie nonnisi per modum condimenti adhiberi solent ·). *) b b ‘) 4) ·) Cfr. Cfr. Cfr. Cfr. Cfr. Cfr. Mure. n. 1227; Coronata. De loci* ei temp. itacria, n. 297. S. Off.. 5 Sept. 1900 (A. S. S.. XXXIX. p. 455). S. Off., 25 Mart. 1895 (.4. .S'. .S’.. XXVIII. p. 570). Λ’. K. St. (1917). p. 307; A.A.S.. III. p. 207: Anet. In ed. 8. lib. 4. n. 27. 5°. S. Poenitcntlnria 17 Nov. 1897 (Ami du Clergi (1914), p. 281): Gnudè nd n. toil, ,V. K. St. (1917), p. 308. FORMA ABSTINENTIAE ET ΙΕΠ’ΝΙΙ Quaer. 2° .1« IUS ex carne saltem yer modum condimenti adhiberi possit. Resp. Negandum videtur, quia si talis usus iuris ex carne permissus esset, lex id diserte declarare debuisset, praesertim quia ius ex carne magis aestimatur quam adeps animalium atque maiori etiam vi nutritiva gaudet. Adde etiam antea concessum quidem fuisse cibos condire adipe, sed numquam iure carnis. Hinc non licet vesci cibis liquidis seu iusculis (bouillon) quae ex iure carnis praeparantur *). Quaer. 3° .1« liceat uti pane adipe linito. Resp. Affirmandum videtur, quia: a) satis probabiliter licet vesci adipe, etiamsi non fiat per modum condimenti (cfr. supra dicta in q. 1»); b) etiamsi hoc non liceret, saltem non apparet expressionem condiendi non posse extendi ad illum modum agendi quo condimentum non quidem cum cibis concoquitur, attamen mere secundarie adhibetur, atque in hunc solum finem ut cibum sapore augeat, c) accedit contrariam explicationem praesertim pauperibus nocere, ita ut praesumere liceat eam esse nimis rigorosam 5). Articulus II. Forma ieiunii. 1043. — Regulae. 1. Lex ieiunii praescribit ut nonnisi unica per diem comestio fiat; sed non vetat aliquid cibi inane et vespere sumere, servata tamen circa ciborum quantitatem et qualitatem probata locorum consuetudine (can. 1251, § 1). II. Nec vetitum est carnes ac pisces in eadem refectione permiscere; nec serotinam refectionem cum prandio permutare (can. 1252, § 2). Tria hic praesertim consideranda sunt nempe, unica refectio, refect iu neu la matutina et eollatiuncula vespertina, de quibus in distinetis §§ dicemus. - § I. - Unica refectio. 1044. — Unitas refectionis postulat: 1° ne nimis protrahatur; protrahere prandium probabiliter licet, usque ad duas horas ut plnres 1)1). censent (n. 1020, q. 5). 852 MB. IV. TKACT. I. CAPUT I. 2° ne interrumpatur. Intermissio prandii per horae sesquiquadrantem non interrumpit illud, etiamsi nulla adsit causa. Unde, si quis surrexit a mensa animo non amplius comedendi, potest iterum ad comedendum assidere, si prandium convivarum adhuc durat. IntennixMo vero per horam, sine causa, procul dubio interrumpit prandium. Secus, si quih aliquo negotio intercipitur; imo tunc neque per duas horas interrumpitur, quando quis non sufficienter se refecit; (piia Ecclesia non intendit aliquem obligare ad diem sine sufficiente refectione transigendum (//. 1020. 7. 3 ot 4; H. A., n. 10). 1045. — Quaestio. J.W unica refectio hora determinata sumenda sit. Praenotandum. Quum refectionis dilatio multum conducat ad mortifica· tionem camis, semper ab Ecclesia taxata fuit refectionis hora. Prioribus Ecclesiae saeculis, hora solvendi ieiunium extra Quadragesimam erat nona, id est, tertia pomeridiana; intra Quadragesimam protendebatur usque ad solis occasum. Saeculo 13° mos invaluit ut omnia ioiunia indistincto solverentur hora nona, seu tertia pomeridiana. Successu vero temporis, quia vires humanae tam diuturnam abstinentiam aegre tolerarunt, ex communi Eccleeiai) consuetudine refectio circa meridiem, etiam in Quadragesima, coepit institui. Huic consuetudini iam receptae omnino standum erat, ita ut ante illam horam, moraliter sumptam, refectionem sumere non liceret. Ita quoque edixit Boned, XIV ( onstil. Si fraternitas 8 Iulii 1744, ad III. inserta Constitutioni Libentissime, 10 lunii 174.5 post $ 8 (S. ΊΊ10111.. II-II. j. 147, a. 7). Porro, ultimis temporibus communius asserebatur iuxta vigentem consue­ tudinem horam non pertinere ad substantiam ieiunii, sed esso conditionem ac­ cidentalem. Alii vero cum S. Alfonso contendebant eam sicut antea pertinere ad substantiam praecepti ideoque notabilem anticipationem per se esse peccatum grave: praeceptum enim antiquum possidet neque eius cessationem satis demon­ stratam reputabant (n. 1016. ed. («audô; 11. A., n. 21) ’). Quibus praenotatis: Jiesp. Dist. 1° Satis certo non iam videtur pertinere ad substantiam ieiunii ut unica refectio sumatur tempore meridiano, neque ideo hoc tempus sub gravi observandum est. Ratio est, quia Codex iam non expresse horam refectionis statuit : insuper, hoc eo facilius admittitur, quo iam antea phires ex consuetudine legem ita accipiendam esse tradebant. 2° Nihilominus tempus illud videtur adhuc eatenus pertinere ad integritatem ieiunii, ut ille qui sine iusta causa iam mane refectionem prin­ cipalem sumeret, peccatum veniale committeret. Ratio est, quia ipso Codex id insinuare videtur, aliquid tantum cibi mane et vespere atque solius se­ rotinae refectionis cum prandio commutationem diserte permittens. Saltem dubium est, utrum tempus tamquam pars integrans prorsus re­ vocatum sit; in (pio casu ipse Codex docet revocationem non esse prae­ sumendam, neque a veteri iure recedendum (can. 23; 6, 4°). Semper tamen refectio iam hora undecima sumi potest, quia hora meridiana moraliter sumenda est *); atque in supputanda hora stari potest communi usui loci, vel etiam loci tempori aut locali sivi1 vero sive medio, aut legali sive regionali sive alio extraordinario (can. 33, § l)3). *) Cfr. Anet. in praec, cd., lib. IV. n. 10. II; Maro n. n. 1231. *) Cfr. A. K.St. (1917). p. 371. ’) Cfr. «upra n. 1(19. 7. 3; V. K. St. (19010, p. 191; (1920), p. 1. IIS. KOHMA ABSTINENTIAE ET IEIUNII § II. - 853 Reeectiuncula matutina. 1046. — Ilie not u: 1“ Hodie ex consuet inline omnibus permit­ titur mane ad ientaculum frustulum panis sumere, dummodo tota nutrimenti quantitas duas uncias seu circiter 60 grammas non exce­ dat. Quam consuetudinem S. Poenit. 21 Nov. 1843 approbavit. Cfr. tamen Scholion in line ». 1017. 2° Ex sententia 1)1)., licet iusta de causa commutare refectiunculam matutinam cum coenula, sumendo hanc mane, illam vero tempore vespertino (». 1024). 3° Si cui praeterea per diem aliquid instar medicinae sumere opus esset ad debilitatem depellendam, ad invalidant digestionem, ad vocem conservandam, ad auferendum oris foetorem, sicut obtinet per electuaria seu cupedia (conserves) ex electis rebus (v. g. ex sac­ charo et iunipero) confecta, DI), communiter aflirmant hoc semel sumere fas esse; non tamen ultra unciam seu 30 grammas, ne secus ad materiam gravem deveniret, ut dicetur infra ». 1054, 3° (n. 1018, 1019; 11. A., ». 11) »). Haec doctrina iis imprimis convenit, qui, adhibito hoc praesidio, possunt ferre ieiunium. quod aliter non ferrent. 1° Polus non frangit ieiunium. Ratio est, quia nullo iure pro­ hibetur. Intellige verum potum, qui nempe ex se destinatus est ad sitim exstin­ guendam vel cibos digerendos, etiamsi aliquantum nutriat, ut est v. g. vinum, sicera, eerovisia, cotlea. then; non autem illos liquores, qui rationem cibi habent, uti lac. oleum, iusculum. ehocolatum (m. 1019, 1022, 1023; S. Thom., Il-II. Cfr. .V. K. St. (1017). /». 371. 371; (1918). p. 57: Coronata, De Doris rl Temp. Sacris, η. 302. Confirmatur luwrtuin-ln textu, ex eo quod Em. Praesis Comm. Cod. Int. die 28 Oct. 1019 λ<1 quaesitum utrum tuta eonselentln teneri po—lt doctrina. tradita ab aliquibus auctoribus, post Codltx-in publicatum licitum esse diebus sollus ieiunii edero carnes pluries In die, respondit: nrualirr. Cfr. .1. .1. S. (1919). p. ISO. Porro in sessione plenaria huius Commissionis dic 9 Dec. 1917 Emi. Patres mi quaestionem: utrum rluhiii *arvt a meridie. Porro. n Indnltn pro IlUpiiula. America Ijitinn, Inxnllx Philippin!*. India orientali, ScoUn. vhlrsi. Apud Mnn\ I. w. 1217. I2IH. Pro Hiberni». In fwtn S. Pntrltll (17 Mnrtli) iinfertur obllimllo Ivhinll rl nbwtinvntliu·. Itn S. C. (·., 13 |U|9, OBLIGATIO LEGUM ABSTINENTIAE ET IEIUNII 859 11. Lege ieiunii adstringuntur (mines ab expleto vicesimo primo aetatis anno ad inceptum sexagesimum (can. 1254, § 2). 1052. — Resolutiones. 1° Non adstlinguntur lege abstinentiae pueri ante septennium, etiamsi usum rationis obtinuerint. Sed nec videntur adstringi hac lege pueri septem quidem annorum, sed qui usum rationis nondum obtinuerint: quum can. 12 diserte edicatur legibus mere eccle­ siasticis non teneri eos (pii sufficienti rationis usu non gaudent; clausula vero huius canonis: nisi aliud iure expresse caveatur huc non spectat: primum quia reapse in can. 1251, § 1 nihil hac de re expresse aliter ca­ vetur; dein quia clausula ad solum ultimum membrum canonis 12 refe­ rendum videtur, ita ut solummodo fieri possit, ut usum rationis assecuti iam ante septennium lege aliqua teneantur, ut reapse obtinet in legibus Communionis (can. 854, § 5) et Confessionis (can. 906); demum, (pria usum rationis nondum assecuti legis mere humanae sublectum proprie dictum esse nequeunt. Quare licet pueris etiam post septimum aetatis annum usu rationis carentibus, sicut amentibus, carnes ministrare l). 2" Etiam mulieres per se usque ad inceptum sexagesimum annum lege ieiunii tenentur. Quare iam sustineri nequit opinio quae a nonnullis (dim defendebatur, mulieres quinquagenarias per se excusari a ieiunio (n. 1037; 11. A., n. 25). 3° Vicesimus primus aetatis annus, sicut et septimus, ita compu­ tandus videtur, ut incipiat, (piando dies anniversarius plene transierit, ita ut obligatio incipiat a inedia nocte diei sequentis; item tempus obli­ gationis ieiunii desinit transacto die anniversario quinquagesimo nono. Cfr. can. 34, § 3, 3··. Articulus II. Gravitas obligationis. 1053. — Principium. Leges abstinentiae rei ieiunii obligant sub peccato mortali e.r GENEKE suo. Ratio est, (plia res praecepta est opus virtutis in genere suo grave, homini ad salutem valde expe­ diens. Constat insuper ex propr. 23 ab Alexandro VII damnata: ♦ Frangens ieiunium Ecclesiae, ad quod tenetur, non peccat morta­ liter, nisi ex contempt u vel inobedientia faciat, puta (pria non vult se subi icere praecepto ». 1054. — Resolutiones. 1° De gravitate materiae in esu carnis, levis materia censenda est buccella carnis, ut DD. aestimant (n. 1029; H. A., ». 20). Cfr. .V. K. SI. (1917). p. 35Ι-3Λ5. 37Λ; Frrrrrr*. Comp. Throl. nuta. /. r.. n. 308. Û8 — Aehtnyk-Damen, Theol, Mor, · 1. η. Λ9». < proh, rl crtut. libr.. n, 10, I.IB. IV. TRACT. III. CAPUT I. 871 editis distinguitur, est « lucubratio litteraria certae molis et unitatis, modo mechanico multiplicata et in vulgus edita». Cfr. tom. II, n. 104(5. 1074. — Ordo dicendorum. Eodem ordine quo Codex dicemus: 1° de censura; 2° de prohibitione librorum, integros ordinarie ca­ nones referentes iisque, quoties utile videbitur, brevem explicationem subiungentes. Caput 1. PRAEVIA LIBRORUM CENSURA Censura de qua hic agitur definiri potest: Alicuius scripti reco­ gnitio atque aestimatio ex officio facta, de iis quae sub respectu doctrinae vel disciplinae ecclesiasticae eius publicationi obstare pos­ sent. Cfr. can. 1393, § 2. Differt a licentia quatenus ipsi praecedit atque licentia aliquando etiam sine censura praevia datur. Cum Co­ dice vero uno titulo de censura etiam de licentia requisita agimus. Dicemus: 1° de scriptis quae censurae praeviae subjicienda sunt seu de huius censurae obicclo, atque de licentia requisita (can. 13851392); dein 2° de modo quo censura exercenda sit (can. 1393-1394). Articulus /. Obiectum censurae et licentiae requisitae. • Varia a Codice statuuntur, prout agitur sive de scriptis reli­ giosis aut moralibus, sive de scriptis profanis edendis; sive de do­ cumentis ecclesiasticis aut liturgicis, sive domum de versionibus no­ visque editionibus publicandis. De singulis in distinctis §§ agemus. § I. - Censura scriptorum de re religiosa vel morali ATQUE LICENTIA PRO IIS REQUISITA. 1075. — Obiectum censurae. Nisi censura ecclesiastica praeces­ serit, ne edantur etiam a laids: 1° Libri sacrarum Scripturarum vel eorundem adnotationes et commentaria; 2° Libri qui divinas Scripturas, sacram theologiam, historiam PRAEVIA LIBRORUM CENSURA 875 ecclesiasticam, ius canonicum, theologiam naturalem, ethicen aliasve huiusmodi religiosas ac morales disciplinas spectant; libri ac libelli precum, devotionis vel doctrinae insiitulionisque religiosae, moralis, asceticae, mysticae, aliique huiusmodi, quamvis ad fovendam pie­ tatem conducere videantur; ac generaliter scripta in quibus aliquid sit quod religionis ac morum honestatis peculiariter intersit; 3° Imagines sacrae quovis modo imprimendae, sive preces adiu li­ ctas habent sive sine illis eduntur (can. 1.385, § 1). Nota, deficiente censura praevia libros vel imagines nequaquam eo ipso esse prohibita, sed eatenus tantum, quatenus aliqui libri infra (n. 108". 5°) ob huiusmodi defectum ipso facto prohibiti declarantur. Nota etiam pro versionibus sacrarum Scripturarum in linguam vernaculam observari debere (piae infra (n. 1079), ex can. 1391, statuuntur. 1076. — Competens auctoritas pro licentia danda. 1° Pro laiuis vel clericis saecularibus: Licentiam edendi libros et imagines de quibus in numero praecedenti actum fuit, dare potest vel loci Ordinarius proprius auctoris, vel Ordinarius loci in quo libri vel imagines publici iuris fiant, vel Ordinarius loci in (pio imprimantur; ita tamen ut, si (piis ex iis Ordinariis licentiam denegaverit, eam ab alio Ordinario petere auctor nequeat, nisi eundem certiorem fe­ cerit de denegata ab alio licentia (can. 1385, § 2). 2° Pro religiosis. Praeter licentiam unius ex Ordinariis lo­ corum, prout secundum dicta sub 1 pro laicis vel clericis saecula­ ribus requiritur, religiosi licentiam quoque sui Superioris maioris antea consequi debent (can. 1385, § 3). Dicitur religiosi; (pio nomine veniunt ii (pii vota publica nuncuparunt in aliqua religione, sive sit Ordo eum votis sollemnibus, sive ('ongreg.itio, cum votis publicis quidem, at simplicibus tantum (can. 188, 7°). Dicitur Superioris maioris; nomine autem Superiorum maiorum veniunt: Abbas Primas, Abbas Superior Congregationis monasticae, Abbas monasterii sui iuris, licet ad monasticam Congregationem pertinentis, supremus religionis Moderator, Superior provincialis, eorundem vicarii aliique ad instar prox incialium potestatem habentes (can. 188. 8°). Dicitur antea, idest antequam licentia edendi ab aliquo Ordinario loci impetratur. ξ II. - Licentia requisita pro scriptis de rebus profanis. 1077. — I. Quoad clericos et religiosos. Vetantur clerici saecu­ lares sine consensu suorum Ordinariorum, religiosi vero sine licentia sui Superioris maioris et Ordinarii loci, libros quoque, (pii de rebus j. 21). 3) La Coalit. < Officiorum » (1903), p. 91-95. ’) -V. K. St. (1908), p. 296. ·) Cfr. etiam X.K.St. (1906), p. 63; (1907). p. 303. _______ PRAEVIA LIBRORUM CENSURA III. Collectiones decretorum Romanarum Congregationum rursus edi nequeunt, nisi impetrata prius licentia et servatis con­ ditionibus a Moderatoribus uniuscuiusque Congregationis praescriptis (can. 1389). — Nota etiam prohibitionem Codici luris Canonici praefixam: «Nemini liceat sine venia S. Sedis hunc Codicem dentio imprimere aut in aliam linguam vertere ». IV. In edendis libris liti rgicis eorumque partibus, itemque litaniis a Sancta Sede approbatis, debet de concordantia cum editionibus approbatis constare ex attestatione Ordinarii loci in quo imprimuntur aut publici iuris fiunt, (can. 1390). Praeterea pro edi­ tione requiritur toties quoties licentia S. Rituum Congr. cum adim­ pletione conditionum quae singulis vicibus ab Administrat ione Bo­ norum S. Sedis ferentur; ita cx decr. S. C. Rit. 10 Aug. 1916 ’). § IV. - Censura versionum novarumque editionum. 1079. — I. Quoad S. Scripturam. Versiones sacrarum Scripturarum in linguam vernaculam typis imprimi nequeunt, nisi sint a Sede Apostolica probatae, aut nisi edantur sub vigilantia Episco­ porum et cum adnotationibus praecipue excerptis ex sanctis Ecclesiae Patribus atque ex doctis catholicisque script oribus (can. 1391). Sensus huius canonis est versiones, etsi editas sub vigilantia Episcoporum, tamen huiusmodi annotationibus instructas esse debere, prout patet cx decla­ ratione Comm. Cod. hit., particulam scii, et copulative non disjunctive esso in­ terpretandam (20 Maii 1023. VIII; .1. A. S., 1924. p. 115). Cfr. et Comni. Pont, de re biblica: 22 Aug. 1943 de usu variarum versionum privato et publico .1. .4. N'.. 1943, p. 270. II. Quoad omnia opera generatim. Approbatio textus originalis alicuius operis neque eiusdem in aliam linguam translationibus neque aliis editionibus suffragatur; (piare et translationes et novae editiones operis approbati nova approbatione communiri debent (can. 1391, N ΟΤΛ. Cxcerpta e periodicis capita seorsim edita novae editiones non eensentur nec proinde nova approbatione indigent (can. 1392, ') I. I. S. OUItJ). p. 371. 878 LIB. IV. tract. m. caput i. Articulus 11. Modus exercendi censuram l). 1080. — Modus instituendi examen. Ex praescripto Codicis: L° In universis Curiis episcopalibus censores ex officio adsint, qui edenda cognoscant. 2° Examinatores in suo obeundo officio, omni personarum ac­ ceptione deposita, tantummodo prae oculis habeant Ecclesiae dog­ mata et communem catholicorum doctrinam quae Conciliorum ge­ neralium decretis aut Sedis Apostolicae constitutionibus seu prae­ scriptionibus atque probatorum doctorum consensu continetur. Ubi agitur de gratiarum et oblationum in piis ephemeridibus evul­ gat ione, e decreto 8. C. Concilii 7 lunii 1932 caveat Censor, ut enarrata quae sub gratiarum nomine exhibentur, ea prae se ferant credibilitatis signa, ut, omnibus prudenter perpensis, fidem mereri possint, atque in­ super ut omnia inter gratiam obtentam et eleemosynam oblatam vel minima connexionis suspicio exulet; ut que narrationes his praescriptis non congruentes, nonnisi sub generica indicatione gratiae acceptae et absque ulla facti expositione in vulgus edi permittant Ordinarii locorum et maiores religiosorum Superiores ·). Dein S. OlT. decreto 17 April. 1912·) etiam aliquatenus extendens sensum can. 1393, § 2 ·), statuit ut censores in approbandis libris pietatis ac foliis precum non tantum doctrinae puritati consulant sed etiam sacri cultus (jraritati, ne cont ra decr. 26 Maii 1937 4) « de novis cultus seu devo­ tionis formis non introducendis » genuinae pietati Christianae parum con­ gruentia et insueta cultus seu devotionis genera inducantur. 3° Censores ex utroque clero eligantur aetate, eruditione, prudentia commendati, qui in doctrinis probandis improbandisqne medio tutoque itinere eant *). 1° Censor sententiam scripto dare debet. Quae si faverit, Or«linarius potestatem edendi faciat, cui tamen prae'ponatur censoris indicium inscripto eius nomine. Extraordinariis tantum in adiunctis ') Cfr. Vi-rtni-rt-ch. A‘p. turis Can.. II. n. 727; Cocchl. i. Λ. n. 01. Cfr. Rncjrd. Pnamuli, S Svpt. 1007. IV. *) Cfr. .4. .4..S-. (1932). p. 211. ’) .4. a.S. (1942). p. I 19. ‘) Cfr. Ilürtli in 1’rriod. (1912). p. 291-291. 4) .4. .4. S. (1937). p. 304. ·) Requiruntur <·<-η·χιιι<Η lrrili; itu ) De religione, nempe de S. Scriptura, de theologia dogmatica aut morali aut ascotica, 2). PROHIBITIO LIBRORUM 885 communicationem Sedi Apostolicae speciali modo reservatam ipso facto incurrunt (can. 2318, § 1). Pluies auctores ad hanc excommunicationem incurrendam requirunt ut prohibitio ipsa sub excommunicatione S. Sedi reservata lata fuerit, saltem si agatur de libris ante (’oust. Apostolicae Sedis, de censuris latae sententiae (12 Octobris 1869) prohibitis; atque rationem desumunt ex tine Constitutionis in (pia primum haec censura recensita invenitur. Voluit enim Pius IX coarctare censuras. Nullatenus ergo verisimile foret ipsum sub gravissima censura (specialiter reservata) prohibuisse libros quos sine excommunicatione reservata damnassent decessores*). Haec tamen sententia non videtur intrinsece probabilis, quum talis praesumptio ne­ cessario cedat textui omnino claro Constitutionis atque canonis citato *). Pro libris in futuro prohibendis talis sententia omnino rejicienda videtur ’). 3° Quoties alicuius scriptoris acatholici opera omnia expresse in Indice prohibentur, haec prohibitio non perlinet ad eos libros qui aut nullo modo aut obiter tantum fidei veritates attingunt et nullo decreto generali (can. 1399) aut speciali fuerunt notati. — Imo etiam eo in casu in quo catholici scriptoris opera omnia prohibentur, si de certo aliquo eiusdem libro constet, eum neque decreto ullo ge­ nerali neque alio speciali prohiberi, hunc ab ea generali proscri­ ptione eximi non temere existimaveris. Ita quidem secundum Praefationem Indicis anni 11)24, p. XIII. Attamen iu Praenotandis Indicis anni 1940 dicitur de istis Praefationis verbis; . Quae verba cum non reperiantur ne quidem in praesenti editione, merito quis dubitet, num hodie illud critérium posthabitum sit. Reapse in praxi num· vigent, cum damnatur opera omnia alicuius scriptoris, eiusdem censentur damnata omnia et singula opera ». 1° Contingit aliquando in Indicem referri primum aut priora columina alicuius operis cuius posteriora illud decretum prohibitionis in lucem publicam secuta sunt; — aut proscribi libellos periodicos qui postea identidem continuati fuerunt; — item omnia opera prohi­ beri alicuius scriptoris, (pii post emanatum tale decretum alia opera edidit. In omnibus his casibus volumina vel libelli vel opera post ultimum decretum speciale evulgata, quamvis decreto illo speciali non comprehendantur, tamen suspecta habentur et in decreti alicuius ex generalibus (idest canonis 1399) prohibitionem incidere merito praesumuntur, nisi forte de auctoris resipiscentia constet. Cfr. Prae­ fationem Indicis, anni 1921, p. XV. !) Ita v. g. Venncrrach. lk proh, et libr.. n. 125: HIlRerw. Die Uücherrrrbolr in /M/»/· briefen, y. I. 5) Cfr. .V. K. ,S7. (1910), p. 24.3: CnrUrlloll, De Com., n. 87; Wcrni, /i« Ikrr.. IU, η. 121, nota 117; Wrrnz·Vldnl, VII. n. 109; (’Ipolllni, De Com., n. 16. 3) Cfr. Lvhinkuhl, I, n. 1181; Oholodi, JiM Poen., n. 60; Cappello· Dc cens„ n. W, 886 LIB. IV. TRACT. HI. CAPUT II. 5° Opera ante Codicem in Indicem relata nec dein ex eo ex­ puncta, proscripta manent, etiam vi ipsius Indicis. Sequititt ex can. 1396, ubi implicite prohibentur; (piae quidem implicita prohi­ bitio, attento can. 6, 6°, sufficiens est. Sequitur etiam ex eorum retentione in editionibus Indicis post Codicem '). Articulus V. Facultas utendi libris prohibitis. r Facultas utendi libris prohibitis duplici modo haberi potest, vel ipso iure vel concessione speciali. Porro: 1090. — I. Ipso iure : 1° S. Ιί. E. Cardinales, E-piseopi, etiam titulares, aliique Ordinarii, necessariis adhibitis cautelis, ecclesiastica librorum prohibitione non adst ringuntur (can. 1401)*). 2° Usus editionum Sacrae Scripturae prohibitarum 3) iis dum­ taxat permittitur (pii studiis theologicis vel biblicis quovis modo operam dant, dummodo iidcm libri fideliter et integre editi sint neque im­ pugnentur in eorum prolegomenis aut adnotationibus catholicae fidei dogmata (can. 1400). 1091. — 11. Ex speciali concessione uti valent libris prohibitis ii omnes (pii eam a competente auctoritate acceperunt. Porro, com­ petente auctoritate gaudent: 1° Summus Pontifex quoad fideles atque quoad libros etiam a praelato inferiore prohibitos. Solet autem hanc facultatem concedere mediante Congregatione 8. Officii (cfr. can. 217, § 4). Attamen, qui facultatem apostolicam consecuti sunt legendi et re­ tinendi libros prohibitos, nequeunt ideo legere ot retinere libros quoslibet a suis Ordinariis proscriptos, nisi in apostoli eo induito expresse, iisdem facta fuerit potestas legendi et retinendi libros a quibuslibet damnatos (can. 1403, § 1). Insuper gravi praecepto tenentur libros prohibitos ita custodiendi, ut hi ad aliorum manus non perveniant (can. 1103, § 2). 2° Ordinarii quoad subditos idque: a) quoad libros a se vel « praedecessore prohibitos (can. 80, 82); b) si sint locorum Ordinarii, *) Itu merito MoHtaza in Pr.riotiica (1029), p. 173·, ulilqne plunv, contra en <μιι«· Pnlininrr. J/α/ι. /. E„ q. II!» prius «altem sustinuit. Quinam veniant nomino Oniinarlorxun exponit «-an. 198, < I, Cfr. ftiipra n. 191, nofri imity 4) Cfr. supra n. 1087, 1° <’t 5°. PROHIBITIO I.IBROROf 887 etiam quoad libros concilio plenario vel provinciali prohibitos, at tantum in casibus particularibus et iusta de causa (can. 82, 291, § 2; supra n. 193); demum: c) ad libros quod attinet ipso iure rei decreto Sedis Aposlolicae prohibitos, Ordinarii licentiam concedere suis subditis valent pro singulis tantum libris atque in casibus dum­ taxat urgentibus (can. I 102, § 1; can. 81). Quod si generalem a Sede Apostolica facultatem impetraverint suis subditis permittendi ut libros proscriptos retineant ac legant, eam nonnisi cum delectu et iusta ac rationabili causa concedant (can. 1102, § 2). 1092. — Notanda pro praxi. 1° Librorum venditores libros de obscenis ex professo tractantes ne vendant, commodent, retineant; ceteros prohibitos venales ne habeant, nisi debitam licentiam a Sede Apostolica impetraverint, neve cuiquam vendant, nisi prudenter existimare possint ab emptore legitime peti (can. 1401). 2° Licentia utendi libris prohibitis a quovis obtenta nullo modo quis eximitur a prohibitione iuris naturalis legendi libros qui ipsi proximum spirituale periculum praestant (can. 1405, § 1). 3° Ordinarii locorum aliique curam animarum habentes oppor­ tune moneant fideles de periculo et damno lectionis librorum pra­ vorum, praesertim prohibitorum (can. 1405, § 2). LIBER QUINTUS DE PRAECEPTIS STATUUM VITAE 1093. — Post praecepta omnibus communia, agendum est de propriis certorum statuum singillatim. Status stricte acceptus quam­ dam firmitatem denotat, unde definitur: Conditio vitae immutabilis, qua alteri obstricti sumus. Hoc modo tres in Ecclesia status inve­ niuntur: 1° Status Clericalis, (pio Clerici obstricti sunt obsequio Ecclesiae; 2° Status Religionis canonicus Christianae perfectionis acquirendae, (pio fideles sive religiosa professione sive alio perpetuo vinculo per observantiam consiliorum evangelicorum obsequio Do­ mini sunt obstricti; 3° Status matrimonii, quo coniuges mutuo obsequio sibi invicem obligantur. Quum porro de obligationibus coniugum in quarto Decalogi praecepto sermonem fecimus, ac denuo instituemus in tractatu de Mat rimonii Sacramento, in hoc libro de statu matrimonii non disseremus, sed eius loco de officiis quorum­ dam saecularium tractabimus. TRACTATUS I. DE STATU CLERICALI 1094. — Tractandum erit: 1° de obligationibus communibus Clericorum, 2° de officiis Parochorum, 3° de officiis Episcoporum. Reliqua, (piae spectant ad Canonicorum officia, ad Beneficia Eccle­ siastica, remittimus ad Turis Canonici interpretes. Pars prior. De obligationibus communibus clericorum. S. Alt. lib. 4. II. A. Appendix 3. Am, 22, coi, .539), HONESTA CONVERSATIO 897 docuit: «Discite a me, quia mitis sum et humilie corde» (Matth. 11,29); turpis proinde in illis est iracundia. Mansuetudo quidem minime prohibet, cum officium exposcit, subditos corripere cum for­ titudine, at comite semper lenitate; (piem ad finem hortatur Apo­ stolus, ut, priusquam alios corripimus, proprios defectus attendamus, unde compati proximo discamus: Fratres, et si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, huiusmodi instruite in spiritu lenitat is, considerans teipsum, ne et tu tenteris » (Gal. f>, 1). Quapropter omnibus sit regula S. Gregorii ‘): «Sit amor, sed non emolliens; sit rigor, sed non exasperans; sit pietas, sed non plus (piam expediat parcens ». Lubet hic subiungere praeclara monita S. Polycarpi in Epist. ad Philipp., n. VI: « Presbyteri sint ad commiserationem proni, misericordes erga omnes, aberrantia, reducentes, visitantes infirmos omnes, non né­ gligentes viduam aut pupillum aut pauperem; sed solliciti semper de bono coram Deo et hominibus *), abstinentes ab omni ini, acceptione personarum, indicio initiate, longe recedentes ab omni avaritia, non cito credentes adversus aliquem, non severi nimium in indicio, scientes nos omnes de­ bitores esse peccati ». Articulus IV. Obedientia. 1102. — I. Omnes clerici, praesertim vero presbyteri, speciali obligatione tenentur suo quisque Ordinario reverentiam et obedientiam exhibendi (can. 127) ’). II. Quoties et quamdiu id, indicio proprii Ordinarii, exigat Ec­ clesiae necessitas, ac nisi legitimum impedimentum excuset, susci­ piendum est clericis ac fideliter implendum munus quod ipsis fuerit ab Episcopo commissum (can. 128). III. Clerici, licet beneficium aut officium residentiale non ha­ beant, a sua tamen dioecesi per notabile tempus sim* licentia saltem praesumpta Ordinarii proprii ne discedant (can. 143). IV. Qui cum licentia sui Ordinarii in aliam dioecesim transierit, suae dioecesi manens incardinatus, revocari potest, iusta de causa el naturali aequitate servata; et etiam Ordinarius alienae dioecesis *) Moral., lib. 20, cap. 0. *) Itoni. 12. 17. ’) Cfr. A. K. 81. (1912). p. 9 et (17; (1914). p. Io0. 898 LIB. V. TRACT. I. PARS I. CAPUT II. potest ex iusta causa eidem denegare licentiam ulterioris commora­ tionis iu proprio territorio, nisi beneficium eidem contulerit (can. Ill; cfr. et can. 111-117) ’)· Articulus V. Cultus scientiarum. 1103. — 1. Clerici studia, praesertim sacra, recepto sacerdotio, ne intermittant: et in sacris disciplinis solidam illam doctrinam a maioribus traditam et communiter ab Ecclesia receptam sectentur, devitantes profanas vocum novitates et falsi nominis scientiam (can. 129) *). ΙΓ. Expleto studiorum curriculo, sacerdotes omnes, etsi bene­ ficium paroeciale aut canonicale consecuti, nisi ab Ordinario loci ob iustain causam fuerint exempti, examen singulis annis saltem per integrum triennium in diversis sacrarum scientiarum disciplinis, antea opportune designatis, subeant secundum modum ab eodem Ordinario determinandum. In collatione officiorum et beneficiorum ecclesiasti­ corum ratio habetur eorum qui, ceteris paribus, in memoratis peri­ culis magis praestiterunt (can. 130). — Sacerdotes (pii neque ab Ordinario dispensati neque legitimo impedimento detenti examen facere renuerint, ab Ordinario congruis poenis ad illud cogantur (can. 2376). Parochi vel vicarii curati religiosi examen istud non tenentur subire coram Ordinario eiusve delegato, si coram Superiore religioso eiusve delegatis examen subierint, do quo sermo eat in can. 590. Vi autem huius canonis religiosi eaccrdotee, iis tantum exceptis qui a Superioribus maioribus ob gravem causam fuerint exempti, aut qui vel sacram theologiam vel iua canonicum vel philosophiam scholasticam doceant, post absolutum studiorum curriculum, quotannis saltem per quinquennium, a doctis gravibuaque patribus examinentur in variis doctrinae sacrae disciplinis antea opportune designatis. In casu autem negligentiae Su­ periorum religiosorum circa istud examen, recurrendum est ad S. ('. de Reli­ giosis. Cfr. Comm. Cod. Int., 14 Iulii 1922, sub II (.1. J. .S'., 1922, p. 52(1). Π Γ. In civitate episcopali et in singulis vicariat ibus foraneis saepius in anno, diebus arbitrio Ordinarii loci praestituendis, con1 ) Ex decreto S. C. Consist. Magni nemprr 30 !.)<·<·. 1018 Snccrdotes qui tcinero iirrngan torque demigraverint. non servntlH legibus a s. Scdo statuti* pn> (’Icricis demigrantibus ex Europa cl Mediterranei oria nd Americani vel nd Insulas Phlllpplnas. ipso facto manent suspensi a dlvlnh; qui nihilominus sacris operari nudent in Irregularitatem Incidunt: a quibus poenis absolvi non possunt nbd ab ipsa illa S. Congr. Cfr. (1919), p. 39. s) De studio et cultura colenda cfr. PII XII Adhort. npoet. 23 Sept. Ι9Λ0 (Λ. J. S’. |Ι950|, p. 003-000. HABITUS CLERICALIS ET TONSURA 899 ventus habeantur, quos collatione seu conferentia* vocant, «le π; morali et liturgie»; quibus addi possunt aliae exercitationes, quas Ordinarius opportunas indicaverit ad scientiam et pietatem cleri­ corum promovendam. — Si conventus haberi difficile sit, resolutae quaestiones scriptae mittantur, secundum normas ab Ordinario sta­ tuendas. — Conventui intéressé, aut deficiente conventu, scriptam casuum solutionem mittere debent, nisi a loci Ordinario exemptionem antea expresse obtinuerint, tum omnes sacerdotes saeculares, tum religiosi licet exempti curam animarum habentes et etiam, si collatio in eorum domos non habeatur, alii religiosi qui facultatem audiendi confessiones ab Ordinario obtinuerunt (can. 131) ‘). Inter curam animarum habentes non versantur religiosi sacerdotes, qui solum­ modo fungunt ur munere cathechistae; versantur vero religiosi vicarii cooperatores vel cappellani, si, ad normam can. 176, § 6. vicem parochi suppleant eumque adiuvent in universo paroeciali mini­ sterio ’). — Sacerdotes contumaces, Ordinarius pro suo prudenti ar­ bitrio puniat: quodsi fuerint religiosi confessorii curam animarum non gerentes, eos ab audiendis saecularium confessionibus suspendat (can. 2377). Caput III. HABITUS CLERICALIS ET TONSURA 1104. — Omnes clerici decentem habitum ecclesiasticum, se­ cundum legitimas locorum consuetudines et Ordinarii loci prae­ scripta, deferant: tonsuram seu coronam clericalem, nisi recepti po­ pulorum mores aliter ferant, gestent, et capillorum simplicem cultum adhibeant (can. 136, § 1). Annulo ne utantur, nisi id ipsis a iure aut apostolico privilegio sit concessum (Ibid., § 2). Porro: 1° Clerici habitum ecclesiasticum, legitima consuetudine vel Ordinarii lori praescripto determinatum, publice semper deferre debent, etiam tempore aestivarum vacationum (S. ('. Cone. 28 Iulii 1931)*). Sa­ cerdos, Missam celebraturus, deferat vestem convenientem quae ad talos pertingat (can. 811, § 1); et curandum est ut Sacerdotes etiam in Sacra<»!!!<·!<» Vh-arli foranol bar In rv cfr. can. 148. | I. Dv ccudbu* in domlbu» formati* nUigloHonim habendis cfr. can. 591. -) (’. (’. Int. 12 Fehr. 1935 sub I (J. XXVII (1935). 92). 1) J..!..s*. (I93I), p, 337; do hnbltu et fournira cappollanomm militarium cfr. Instr. S. C, Corwht, 23 April. I95I (J.J..S. |I95I |, p. 501 tmb XIV). 900 LIB. V. TRACT. I. PAILS I. CAPUT III. mentis publice ministrandis hac eadem veste litantur (S. C. Cone., rfcer. cit.). In habitu porro clericali nihil vanum, curiosum, aut nimis pretiosum appareat ; nihil pariter sordidum, lacerum nimisque abiectum. Cfr. .4. Λ. S. (1916), p. 148. 2° Tonsura proprie significat comam modeste praecisam; hodie vero, ut in can. 136, § 1, idem significat ac corona. De coma tantum di­ citur: «capillorum semplieem cultum adhibeant » (Bened. XIV, Instil. 71, n. 6; Revue théol. (1873), p. 167 sq.). Abusus ergo est in Clericis, si comam porrectam gerant, eamve more saecularium vane inungant vel retro agant. 3° Corona gestatur in vertice capitis, abrasis in modum circuli ca­ pillis. Corona Clerici nondum Sacerdotis parvae hostiae magnitudinem habere debet; Sacerdotis maiori hostiae similis sit; Episcopi et Cardi­ nalis eiusdem hostiae amplitudinem paulum excedere debet (Bened. XIV, Inetii. 96, n. 12). 4° Quoad barbae gestationem, novo Codice non est data quibus­ cumque clericis saecularibus libertas gestandi barbam; et consequenter Episcopis competit, prohibitionem hucusque vigentem in suo robore susti­ nere pro dioecesibus suis. Ita S. C. Cone. resp. 10 lan. 1920 >). 1105. — Quaestiones. Quaer. 1° Quasnam poenas incurrant Clerici habitum clericalem non deferentes. Resp. 1° Clerici minores qui propria· auctoritate sine legitima causa habitum ecclesiasticum et tonsuram dimiserint, nec, ab Ordinario moniti, sese intra mensem emendaverint, ipso iure. e statu clericali decidunt (can. 136, § 3). 2° Clerici autem maiores, ab ordinibus susceptis suspendantur, et si ad vitae genus a statu clericali alienum notorio transierint, nec, rursus moniti, resipuerint, post tres menses ab hae ultima monitione depo­ nantur (can. 2379). Quaelibet vero eorum officia ipso facto vacant ob tacitam renuntia­ tionem ipso iure admissam (can. 188, n. 7). Quaer. 2° Quantum peccatum committant clerici habitum clericalem non deferentes. Resp. Peccant in genere graviter, uti patet ex gravitate poenae nec non ex doctrina Cone. Trid. (Sess. 14, cap. 6, ref.) ubi temeritatis religionisque contemptus arguuntur Clerici, qui propriam dignitatem et ho­ norem clericalem parvi pendentes etiam publice vestes laicales deferunt. Excipiunt, tamen DD.: 1" si fiat ad breve tempus, sine pravo fine et sine gravi scandalo; 2° si adsit iusta causa, v. g. ad vitandum periculum mortis, vel damni gravis (lib. 6. ». 825; Examen Ord., n. 49). Denique, l) Cfr. .4. J..S. (1920), />. 13. Cfr. etiam Linztr Quarlabtrhr, (1919), p, ‘>24, 671; Wernx-Vhlal, 11, n. PHI. II. 901 DIVINUM OFFICIUM in itinere licitum est induere vestem clericalem breviorem (Reiffenst., Lib. 3, Decret., tit. 1, n. Il l; Wernz, II, n. 177; Syn. prov. Ultraj., tit. 8, can. 5). Quaer. 3° An peccent graviter clerici non deferente» TONSURAM seu CORONAM. Resp. Non liquet, nisi habeatur contemptus, aut saltem per tempus valde diuturnum, puta per plurimos menses aliquis in sacris omittat de­ ferre tonsuram (lib. G, ». 82G; II. A·, append. 3, n. 50). Quaer. 1° An liceat clerici» deferre comam fictam. Resp. Licet ex iusta causa, v. g. ob debilitatem capitis, cum licentia Episcopi, modo coma modesta sit. Celebrare autem cum ea tremendum Missae Sacrificium non licet nisi cum facultate S. Pontificis (lib. 6, ». 398; Bened. XIV, Syn., lib. 11, cap. 9; Wernz-Vidal, TT, ». 101). Caput IV. DIVINUM OFFICIUM Agendum: 1° de notione divini Officii, 2° de eiusdem obliga * tioue, 3° de modo illud recitandi, 4° de causis ab Officii recitatione excusantibus. Articulus I. Notio divini Officii. 1106. — Officium divinum est forma laudandi et precandi Ileum instituta ab Ecclesia, et a personis ecclesiasticis eius, nomiike. persolvenda. Est oratio per se publica Ecclesiae; quia vice totius Ecclesiae ab eiusdem ministris funditur, etiamsi fiat privatim ‘). Appellatur Officium divinum, quia institutum est ad laudandum ot orandum Ileum, quod opus merito divinum nominatur, et est Officium maxime proprium Clericis. Vocatur etiam nomino Horarum canonicarum, quia partes eius principalioros, per certas diei horas distributae sunt, ad imitationem Prophetae dicentis; • Septies in die laudem dixi tibi» (Ps. IIS, 1G4). Dicitur quoque Breviarium, vel quin compendiose continet Vetus et Novum Testamentum, Patrum praecepta, et vitas Sanctorum; vel potius quin in statu hodierno compendium est Officii longioris, quod primitus recitabatur. *) Cfr. Phw XII. Eneyrl. Mediator Dri. 20 Nov. 1917 ( J. J. N. |19I7 |, p. 573); Adhortftt. aposl. Mridi iiostrar, 23 Sept. 1950 (.Ι.Λ.Ν. |Ι9όΟ|, p. 669 *4 lutio debiti ipso die. obligationis: tum quia Sacerdos excommunicatus nec etiam potest orare nomine Ecclesiae, neque unitionem publicam facere, et nihilominus tenetur Officium recitare, et recitando satisfacit; ergo ad satisfaciendum neccssc non est ut recitans nomine Ecclesiae oret (n. 110). Quaer. 3° ■. I J hK u|j| νΙΗ| »! Π|,,ι| 904 LIB. V. TRACT. I. PAKS 1. CAPUT IV. tuere debere, quae respondet oneri Officii omissi. Quare dicunt DD. Episcopum vel Parochum ad quartam partem solum teneri, Canonicum ad dimidiam; Beneficiarios autem simplices ad omnes fructus (lib. 3, n. 673), Denique, restitutio facienda est fabricae Beneficii sive ecclesiae, vel pauperibus (can. 1175, § 2). Nomine pauperum sunt etiam defuncti. Qua de re notanda est prop. 33, damnata ab Alexandro VII: «Restitutio fructuum ob omissionem horarum suppleri potest per quascumque elee­ mosynas, quas antea beneficiarius de fructibus sui beneficii fecerat». Si quis tamen post omissionem Officii dederit eleemosynas, immemor vel forte ignarus obligationis restituendi, probabiliter potest eas computare in solutionem huiusce obligationis, ut dicunt Sanch., Suar., Lugo, Sahn., Croix, etc. (lib. 3, η. 663-673, 700; Examen Ord., η. 61-63). 11 Articulus III. Modus recitandi divinum Officium. HgbJJo I Recitandum est: 1° iuxta formam praescriptam, 2° in Choro vel privat im, 3° secundum ordinem Officii, 1° legitimo tempore, 5° cum debita pronuntiatione, 6° attente ae devote. Quas singulas circumstantias sequentibus expendemus. § T. - Forma praescripta Officti. 1109. — Principia. I. Omnes divino Officio adstricti tenentur illud recitare secundum formam et ritum Breviarii romani, iussu S. Pii V die 9 Iulii 1568 editi aliorumque Pontificum cura recogniti, Pii X vero auctoritate reformati (C. Divino afflatu, 1 Nov. 1911; Motu proprio Abhinc duos annos, 23 Oct. 1913), sub poena non satisfaciendi. Quoad Pnaltcrium tamen vi Motu Proprio Pii XII 24 Martii 1945 l) omnes nive in publica sive in privata recitatione pro libitu^ uti possunt nova versjone iuxta editionem publicatam ( .ippiobatam Deer. S. Rit. 29 lunii 1945. Excipiuntur illae Ecclesiae vel Religiones, (piae alio Breviario et Missali utebantur approbato per consuetudinem ducentis annis antiquiorem ; dummodo tamen in posterum correctiones aut mutationes in Breviario et Missali suo non faciant, sine Apostolicae Sedis facultate, neque iis nova Officia propria auctoritate addant, atque insuper celebrent Officia deinceps universali Ecclesiae sub prae­ cepto ab Apostoliea «Sede concessa. Ita ex Conati t. Pii V, Quoti a nobis, 9 Inlii 1586, et pluribus Declarationibus S. R. C. atque ex can. 135: « Clerici, in maio­ ribus ordinibus constituti... tenentur obligatione quotidie horas canonicas in­ tegre recitandi secundum proprio» rt probato» liturgicos libro» ». l) (itus), p. os. DIVINUM OFFICIUM 905 11. Utentes Breviario Romano non tenentur amplius ad Officium />. M. F. i» Sabbato, Officium defunctorum, Psalmos poenitentiales et graduâtes. Constat ex Bulla Pii X, Divino afflatu, Iit. 8, n. 2. Tenentur tamen ad Litanias in festo S. Marci et triduo Rogationum; ex prae­ scriptione Rubricarum et ex universali consuetudine Ecclesiae (n. 113, not. 1 et n. 160). Recitatio Litaniarum obligat sub gravi, uti constat ex eo quod materia Litaniarum sine dubio est gravis. Accedit universalis con­ suetudo, (piae est optima legum interpres. Ita quoque S. R. C. de­ claravit 12 Mart. 1836 ad 8, n. 2710 (n. 161; Exam., n. 72). 1110. — Quaeritur, an obliget Calendarium proprium Dioecescos vel Ordinis. Resp. Affirm., si a S. R. C. approbatum est; quia, quamvis Officia illa propria. Calendario Romano addita, privilegii rationem habeant, simul tamen vim legis obtinent. Quin etiam Officia particularia, modo <6^4 permissive concessa Dioecesi vel Ordini religioso, usu semel recepta, obii«.?-<- gatoria evadunt, ut declaravit S. R. C., 6 Sept. 1738, n. 2338 et 2-1 Nov. 1883, ad 1, ». 3597. § II. - Recitatio in choro et privata. / 1111. — Principia. I. Quodlibet Capitulum obligatione tenetur quotidie divina Officia in choro rite persolvendi, salris fundationis legibus (can. 113), § 1). In religionibus sive virorum, sive mulierum, quibus est chori obligatio, in singulis domibus ubi quatuor saltem sint religiosi choro obligati et actu legitime non impediti, et etiam pau­ ciores, si ita ferant constitutiones, debet ad normam constitutionum quotidie divinum officium communiter persolvi (can. 610, § 1). II. Obligatio ista recitandi Officium in Choro gravis est genere e.r suo; gravior tamen pro Canonicis, propter eorum Beneficium, quam pro Religiosis. Ita ex sententia communi; cfr. etiam ex Iure antiquo Cap. 1, De celebrat. Clcm. HI. Cacteri satisfaciunt divinum Officium PRIVATIM dicendo. Neque tenentur caeremonias observare; quamquam laudabile sit situm praescriptum servare, genuflectendo, stando, etc. Unde citra culpam possunt Horas recitare in quovis loco et in quovis situ de­ cente (n. 179). ~~· 1112. — Notanda. 1° Nullus Religiosus aut Monialis singulatim te­ netur sub gravi Horas recitare in Choro, modo Chorus non tollatur. Pau­ citas autem Religiosorum totam Communitatem excusat.aJL&Pip: (piare, nisi saltem quatuor adsint expediti, vel etiam pauciores, si ita ferant 906 LIU. V. TUAIT. I. PAILS 1. CAPUT IV. Constitutiones, non est obligatio Chori. Dico expediti, nam infirmi, vel legitime occupati, e. g. cura infirmorum, auditione confessionum, aliisve charitatis officiis, quae commode differri nequeant, ad Chorum non obli­ gantur. Obligatio autem Communitatis Oflieium recitandi in Choro pro­ babiliter potest sufficienter impleri, si ad illud soli Novitii concurrant; quia isti in favorabilibus Religiosi reputantur. 2° Professi vel professae a votis temporariis in religionibus, ubi viget chori obligatio, divini Officii privatim recitandi lege non obstrin­ guntur, nisi sint in sacris constituti aut aliud constitutiones expresse praescribant (can. 578, 2°). In eisdem religionibus sive virorum sive mulierum sollemniter pro­ fessi, qui a choro abfuerunt, debent, exceptis conversis, horas canonicas privatim recitare (can. 610, § 3). 3° Canonici tenentur singuli Choro assistere, sub culpa gravi, nisi ex levitate materiae aut ex iusta causa legitime excusentur (can. 113, 414). Unde, si Canonicus absit per tres vel quatuor dies ultra tempus a iure permissum, ob levitatem materiae non peccat graviter. Porro Codex in can. 118, permittit Canonicis per tres menses quolibet anno abesse (lib. 3, n. 675, dub. 1). 4° In can. 420, § 1, quattuordecim enumerantur casus in quibus capitulares ita excusantur a choro ut percipiant fructus praebendae ac distributiones quotidianas. Attamen ex ξ 2, eiusdem canonis, nisi obstet fundatorum expressa voluntas, distributiones quae inter praesentes di­ cuntur, ii tantum percipiunt, qui in § 1, sub ». 1, 7, 11 et 13 enumerantur, capitulares scii, iubilati ad normam can. 422, § 1 : qui piis exercitiis vacant ad normam can. 126, semel tantum in anno; qui Episcopo sacra peragenti assistunt ad normam can. 112. δ 1; qui operam navant conficiendis pro­ cessibus in causis de quibus in can. 1999.S·//., vel uti testes in his causis vocati sunt, diebus et horis quibus hoc oflieium praestant. Tandem, excu­ satio sub 4° enumerata (pro vicario paroeeiali aliove e Capitulo sive pa­ rocho sive coadiutore ab Episcopo deputato, dum paroecialibus vacat officiis), non extenditur ad servitium paroeciae non capitularis. ItaC. C. Int., 19 lan. 1940 ’). Alias excusationes in quibus capitulares percipiunt prae­ bendae fructus dumtaxat, vide in can. 421. 5° Episcopi invigilare tenentur ut Oflieium a Canonicis in Choro persolvatur, et rite psallatur. Ipsimet tamen ex munere suo non obli­ gantur ad Chorum. 6° Praelati graviter peccant, si ex negligent!» permittant ut partis notabilis recitatio omittatur in Choro; qualis est ea, quae gravis est in Officio privato (n. 143; lib. 3, n. 675). 7° Chorus haberi debet in ecclesia. Attamen ex iusta causa licet ali­ quando Horas recitare in sacristia (lib. 3. ». 657 init.). 8° Clericis in sacris et monialibus aliisque piis mulieribus in comma*) J.J.S. (1010), p. 62. J1IVIM M OFFICII M 907 nitate viventibus (piae, ex proprii Instituti Constitutionibus ad quoti­ dianam divini Officii recitationem tenentur, çonce3sa_eijt indulgentia plcKtJriOi safilia.XOjiditioTybyfl*-»i integrum Officium, quamvis in paites distri? butuui, coram SS, Sacramcnto sive publicae adorationi expositum, sive in tabernaculo adservato, recitaverint ’). Eadem indulgentia dein ad cle­ ricos omnes neenon ad novitios et studentes institutorum religiosorum quorumcumque extensa fuit *). § III. - Ordo Officii. 1113. Duplex est Ordo servandus, scilicet: 1° Ordo Officiorum, qui uni­ cuique diei Oflieium suum assignat pro toto anno, secundum Calendarium fe­ storum et regulas liturgicas in occursu plurium eodem die. Is ordo quotannis concinnari solet in proprio Directorio Dioecesis vel Ordinis. 2° Ordo Horarum, tam inter ipsae Horas, quam inter partes eiusdem Horae, ut eo ordine una post aliam recitetur, quo descriptae sunt in Breviario. 1114. — Quaestiones. I. De ordine Officiorum. Quaer. 1° .1« «7 peccatum mortale Officium dici mutare in aliud. Iiesp. Di.st. Si fiat in aliud notabiliter brevius, certe eat pecc; itum mortale^ ut constat ex prop. 34, (EininafcFsilT^Iexandni’ VII: «In die Palmarum recitans Oflieium paschale satisfacit praecepto ». Si fiat iu aliud fere aequale, duae praecipuae sunt sententiae. Prima contendit esse semper peccatum mortale, etsi semel fiat, sine iusta causa; (plia est contra formam praescriptam a Pio V, quippe (piae non solum recitationem generatim, sed speciatim recitationem talis Officii praecipiat; consequenter ille, qui aliud Oflieium recitat, non ponit substantiam prae­ cepti particularis pro illo die. Secunda communior, quae S. Alfonso aequior videtur, levitatem materiae admittit, si nempe fiat raro, puta ter quaterve in anno; quia tunc non esset gravis perturbatio ordinis. Excusat autem iusta causa, v. g. si nunc non est copia debitae partis Breviarii, et postea (piis nimium gravabitur recitando, vel impedietur a studio necessario, vel alio simili opere. Probabiliter etiam excusatur quis, si alibi moratur, et recitat Oflieium illius loci; dummodo tamen non sit Religiosus, (pii tenetur Oflieium Breviarii Ordinis sui recitare (n. 161, //. 3; Examen Ord., n. 70). Clericus, qui sponte vel invitatus se adiungit Clero. Oflieium ab Oflicio ipsius Clerici diversum canenti vel recitanti, generaliter non satisfacit, uti rescripsit S. C. R., 27 lan. 1899, ad 3, n. 1011. Generaliter, i. e. sine alia iusta causa. Praeterea «non est relinquendum Oflieium Breviarii pro Officio devot ionis », ut decrevit S. R. ('., 13 Febr. 1666, n. 1331. "* * A Λ S. Porn. 23 Oct. 1939 et ύ Dec. 1930 (J. J. .S. (1930 J. p. 193; (19311. p. 23). -) S. l’orn. 31 Mart. 1937 (J. J.N. (1937 p. 284). 61 — Αμιγ.νυηΦλμκν, Th rut. Mur. · I. ‘il’ II 908 LIB. V. TRACT. I. PARS I. CAPUT IV. Denique Cappellanus, qui in ecclesia Monialium quotidie Missam celebrat, non potest Officium Monialium recitare, uf S. R. C. declaravit 21 Mart. 1795, ad 3, n. 2550. Quaer. 2° Quid agendum ait ci, qui ex inadeertentia recitavit unum Officium pro alio. Heap. Dial. 1° Si iam totum Officium recitavit, nihil repetere t(‘netur; quia merito praesumitur Ecclesia nolle uno die bis ad tantum onus obli­ gare. Si tamen dictum fuerit Officium notabiliter brevius, puta officium trium Lectionum loco officii novem Lectionum, debet compensatio fieri recitando Lectiones omissas II et III nocturni (». 161, q. 3). ( Porro Officium omissum iuxta sententiam probabiliorem non debet alio S. Bernardus, ac denique tanta celeritate dicendo, ut attentio im­ pediatur: haec omnia comminuunt integritatem orationis. ITine: lu Mutilatio syllabarum voluntaria non excusatur a peccato mortali, si sensus verborum totaliter deperdatur, idque in magna quanlilate. Quod etiamsi involuntarie acciderit, remanet obligatio supplendi pro parte sic truncata, recitando quantitatem aequivalentem. 2° Erit veniale et satis quoad substantiam impletur obligatio officii, ita ut non opus sit illud repetere, si verborum sensus non deperdatur sed aliqua significatio verborum servet ur, vel si perdatur in parva quan­ titate. Nullum erit peccatum, si tiat involuntarie, ob inad vertentium, ob balbutiem, vel ob inveteratam consuetudinem, quae difficulter vinci possit. 3° Non satisfaciunt illi, qui alternatim recitando ita festinant, ut, nondum expletis a socio versiculis, ipsi incipiant, si nempe hoc fiat in magna quantitate. Probabiliter tamen satisfacit, qui recitat eum socio DIVINUM OFFICIUM 913 obtruncante syllabas, si sensus notabiliter non corrumpatur: quinimo non exoritur obligatio repetendi, nisi constet socium notabilem partem omisisse; quia praesumptio stat pro debita recitatione. Non videtur tamen a veniali excusari, qui ultro recitat cum socio mutilante: secus, si adest aliqua causa, puta si invitatur a Superiore, vel a persona valde honora­ bili, aut alia similis (n. 164, 165). 3. Pronuntiatio continuata. 1122. — Ea. postulat ut eadem Hora non fiat interruptio per aliquam temporis moram. Inter diversas Horas interruptio semper jieri potest. Interruptio eadem Hora, si notabilis est, et ,-inc rationabili causa, peccatum veniale erit; quia unitas uniuscuiusque Horae per­ tinet ad formam praescriptam in Horis recitandis; praeterea inde­ corum est sermonem cum Deo interrumpere propter inutilia. Oportet autem ut interruptio nonnihil notabilis sit: (piia, si brevissima est, pro nihilo putatur (n. 166). (’ausa autem iusta interrumpendi, Officium est quaelibet utilitas propria ^yel^aliena, quae sine incommodo differri nequeat, v. g. si fiat ex urbanitate, vel ut (piis exsequatur mandata Superioris: ut Confessionem alicuius excipiat qui non libenter exspectaret; ut aliquid agat aut notet ad tollendam distractionem sive sollicitudinem ne obliviscatur, modo id non liat frequenter. Licet quoque orationem aliquam iaculatoriam ad Deum vel pium affectum intermiscere, moderate tamen (n. 158). Ex causa proportionata etiam licitum fieri potest incipere recitationem alienius horae eum praevisione eiusdem interruptionis, ut si confessarius in confessionali recitet partem Horae, pocnitentem exspectando. Cfr. Noldin, n. 770. 1123. — Quaestiones. Quaer. lu ) triplex est: 1° ad verba, ut recte et integre proferantur, ne quis in eis erret; 2° ad sensum verborum, nt percipiatur; 3° ad Deum, et ad rem quae oratur, quae quidem est caeteris perfectior. Singula ex hisce sufficit (n. 176). 1125. — Ad satisfaciendum praecepto ecclesiastico, certe requi­ runtur: 1° Intentio seu voluntas orandi: alioquin enim recitatio Officii non esset oratio, sed mera lectio; oratio autem est opus praeceptum. Sufficit porro haec voluntas in actu exercito, (piae semper adest. 2° Attentio externa, ita ut, (pii voluntarie ef in materia notabili exte­ rius se distrahit, non satisfaciat. Eadem haec practice sufficiunt ut (piis praecepto satisfaciat, iuxta dicenda infra num. sq. Notandum est, voluntariam distractionem internam, qua (piis cum Deo loquitur ore, et aliud meditatur mente, semper esse pec­ catum veniale irreverentiae. Ad hanc rationem generalem, (piae pro ♦ un> ΙΙ-Π, 7. S3. «. 13, DIVINUM OFFICIUM 915 omni oratione valet, accedit specialis consideratio, quod in officio divino récitando agitur de oratione liturgie» quam minister nomine Christi et Ecclesiae Deo offert, quaeque praesertim componitur pre­ cibus et carminibus quae Spiritus Sancti afllatu conscripta sunt; huic autem excelsae dignitati intenta animi pietas respondeat opor­ tet ‘). Ad peccatum irreverentiae suflicit^tum colu atari mit imperfe· dum, ex imperfecta advertentia vel ex negligent ia in distractionibus repellendis^tum voluntarium in causa, v. g. ex curiositate circumspi­ ciendo, sine ulla necessitate Officium dicendo in loco distractioni exposito, ut in foro, platea, etc. ubi hominum frequentia est. Si quis somno vexetur, sed adeo resistat ut bene pronuntiet, et in Choro distinete quoque alteram partem audiat, satisfacit ; privatim tamen recitans non excusatur a veniali, si possit recitationem in tempus opportunius differre (n. 176). 1126. — Quaestiones. Quaer. 1° An attentio interna sit necessaria ad inudenduin praeceptum ecclesiasticum divini Officii. Resp. Contrav. 1» Sententia olim communior et probabilior affirmat; quia att<‘iitio interna est de substantia orationis vocalis: nam oratio ge­ neraliter sumpta est elevatio mentis ad Deum, et hanc elevationem essen­ tialiter includit, etiam ut est petitio facta ad Deum: sed qui verba sine ulla attentione profert, corde haud ascendit ad Deum; ergo revera non orat. Sufficit pono attentio virtualis, qua quis nempe ad orationem accedit rum proposito attendendi, et in illo proposito saltem virtualiter perseverat, non re­ tractando illud, neque formaliter. neque virtualiter per voluntariam negUgentiain. Unde tum solum desinit haec virtualis attentio, cum (piis plene advertit se dû st ralli,’~êi deliberat e' ncgllgit distractionem repellere. Quamobrem eum imper­ fecta advertentia et negligent ia. quaniyis venialiter peccet, substantialiter tamen satisfacit Officio. Ita communiter huius sententiae fautores. 2tt Sententia hodie omnino praevalens, negat, docetque attentionem externam sufficere, vitando omnia externa quae attentionem internatu impediunt. Rationes sunt, quia: 1° Divinum Officium est oratio publica et socialis Ecclesiae, quam minister eius nomine perficit. Ad hoc tamen ut Ecclesia Deum oratione sua colere dicatur, sufficit ut eius verba et vota sensibiliter per modum cultus exprimantur; devotio interna ad or­ dinem socialem directe non pertinet *) (cfr. etiam supra, n. 142, q. 3 et 109). 2" Si at tent io interna de essentia orationis esset, dist raetio etiam in­ voluntaria cam (lestrjmret. eum essentia a voluntate non dependeat; certum autem est apud omnes, involuntariam distractionem praecepti implet ionem minime impedire. Neque iuvat attentio virtualis, quippe quae, XII. Eneyol. Mediator Drt, 2û Xov. 1917 (J.J.S. (1917], p. 574). -) Xotetur hoc nruiinientum valere tantum de oratione publica^ non de privata vocali qinun ηιιΙΙψιίοπ* MaopliH in eadem qum*d4ono comprehendero videntur. ‘) 1’Iuh 910 LIB. V. TRACT. I. PARS I. CAPÜT IV. cum attentio sit actus intellectus, plane non intclligatur, siquidem atten­ dendi voluntas non est attentio. 3° Similiter Extrema Unctio, iRÎUS.IoniW deprecatoria est, sine attentione interna invalida foret] falsum autem est consequens, cum ex Decreto Eugenii IV ad valorem Sacramenti tria tantum requirantur, nempe materia, forma, seu verba prolata a ministro, et intentio ipsius faciendi quod facit Ecclesia. Quaer. 2° Quaenam sint media opportuniora ad animi distractiones repellendas. Resp. Recensentur haec: 1° Vitare causas distractionum, puta subducendo se ab hominum strepitu, oculos et aures sedulo custodiendo; 2° sub initio reci­ tationis formare intentionem laudandi Deum; 3° renovare intentionem in fine psalmorum, ad Gloria Patri: 4” Dei praesentiam memoria custodire, et alia huiusmodi (η. 177 in fine). Articulus 1 F. Causae excusantes ab Officio divino. Sunt: 1° impotentia, 2° iustum impedimentum, 3° dispensatio. § I. - Impotentia. 1127. — Ad hanc primam causam pertinent: 1. Carentia Bre­ viarii. (’outingere potest, v. g. si in itinere amittitur, aut itor ag­ grediens illud ex oblivione domi reliquit, nec aliud habere potest. Peccat vero, qui scienter privando se Breviario, consensit in secu­ turam impotentiam recitandi. Quocirca observanda sunt: 1° Prop. 51, damnata ab Innoc. XI: «Qui non potest recitare Matutinum et Laudes, potest autem reliquas Horas, ad nihil tenetur, (pria maior pars trahit ad se minorem ». Unde, qui caret Breviario, et memoria tenet vel in promptu habet notabilem Officii partem, (piae nempe ad quantitatem saltem parvae Horae per­ tingit. tenetur sub gravi eam recitare. Contra, (pii non potest tantum re­ citare, quantum est parva Hora, ad nihil tenetur; (pria eiusinodi modica pars seorsim sumpta ad finem lege intentum haud quidquam conducit, — Idem de Clerico caeco dicendum est. 2" Si talis habeat Officium commune, non proprium illius diei, tenetur ex Communi Horas recitare; quia duplex est praeceptum Officii, unum universale de Otlicio persolvendo, alterum de recitando Officio cuiusque diei: unde qui non potest servare unum, tenetur ad alterum (». 157, 158; Eranicn Ortlin., n. 70). 1 i ! DIVINUM OFFICIUM 917 1128. — H. Infirmitas. Hae ratione excusantur; 1° Aegrotantes, non modo gravi morbo, sed tali quoque ut Officium recitare ne­ queant sine gravi incommodi periculo, v. g. si prudenter timeant notabilem capitis gravedinem, cruditatem stomachi, virium lassitudi­ nem. vel si erodant, febrim tardius remissum iri. Idque probabiliter admittitur, etiamsi infirmus per magnam diei partem aliquem li­ brum amoefium legeret ad animum solandum; quia ex eo quod valeat libium delect:ibilem legere, non sequitur quod possit et teneatur Officium recitare, ut pote ad quod maior attentio requiritur, quae maiorem affert. difficultatem (/». 151, not. 1). 2° t'uioulescentes gravi morbo, excusantur nempe per ali­ quot dies, ad arbitrium prudentis, donec.vires reficiantur. Et hoc admittendum, etiamsi Missam celebrarent (n. 154, not. 2). Notandum porro, quod si infirmus dubitat num infirmitas sufficiat ad excusandum, cumprimis stare potest indicio Superioris, qui in dubio etiam dispensare potest; vel indicio probabili viri prudentis; quin et proprio iudieio. Dummodo enim adsit periculum nocumenti, certe excu­ satur; quia ius naturale valetudinis conservandae praevalet praecepto Ecclesiae (n. 154, Not. 3). Deinde, si infirmus certus est se non posse totum Officium recitare, dubitet vero num partem possit, probabiliter ad nihil tenetur; quia valde difficile est in huiusmodi occasionibus discernere quid possit vel non possit sine gravi incommodo, et ideo, ad removendos scrupulos, qui quidem ipsi iam magnum incommodum allerunt, rationabiliter excusatur a toto Officio (n. 154, Not. 4). 3° Scrupuloso, si graves anxietates patiatur, potest aliquando etiam interdici Officii recitatio, donec videatur recitare posse sine tanto incommodo; na.uj. magnum incommodum per.se excusat a praeceptis Ecclesiae (n. 177 in fine). 1129. Quaeritur demum : .In socium adhibere teneatur ille, qui nequit reeitare nolas. Affirm., si quem ad manum habeat sine magno incommodo ; quia prae­ ceptum, quod mediis ordinariis impleri potest, impleri debet; associatio autem modium est ordinarium. Ita communiter (n. 158). § 11. - TURTUM ΓΜΡΕΙΜΜΕΧΤΙ'Μ. 1130. — Hoc. nomine intelligilur occurrens occupatio totius diei, (piae necessaria est ex officio vel ex charitate, ita ut sine seandalo, aut magno detrimento juoprio vel alieno nec omitti ne_c_ differri. queaL et liberum tempus non relinquit ad dicendum Officium. Quodsi eiusmodi occupatio non sit integri diei, sed magnae partis 91 <8 LIB. V. TRACT. I. PARS I. CAPOT IV. eius, et recitatio Officii sine magna difficultate anticipari vel postponi queat, obligatio erit anticipandi vel postponendi; quia praeceptum urget toto die. Hac ratione excusari possunt : 1° Conciona tores, si concionem omit­ tere nequeant sine scandalo populi aut propria infamia, nec tamen eam praeparandi tempus suppeteret, si recitandum esset Officium. 2° Confessarii, qui per totum diem Confessiones excipiunt, quas differre non possunt, uti contingere potest e. g. tempore Missionis. 3° Qui toto die occupantur in sedandis iurgiis, aut assistendis infirmis, v. g. tempore epiderniae. 1° Si quis sub noctem Officium, v. g. Vesperas, recitaturus, advocetur ad moribundum, nec postea tempus aut commoditas supersit. Et alii casus similes (n. 156). Notandum porro est quod si (piis praevideat se postridie impeditum iri a Matutini et Laudum recitatione, anticipatio pridie valde probabi­ liter non obligat : quia est quoddam privilegium consuetudine introductum, quo nemo uti tenetur (n. 155). § III. - Dispensatio. 1131. — 1° Summus Pontifex potest in divino Officio dispen­ sare etiam cum beneficiario; (piia tota obligatio divini Officii est de iure ecclesiastico. 2° Episcopus dispensare non potest, nisi difficilis sit recursus ad Sanctam Sedem et simul in mora sit periculum gravis damni (can. 81); insuper in dubio de morali impotentia et quidem cum aliquo in particulari ad breve tempus. Ita saltem ex usu aut privi­ legio immemorabili (w. 159). 3° Idipsum, quod Episcopi, possunt Superiores Religiosi maiores exempti respectu subditorum suorum in Sacris (can. 81, 198). At virtute privilegiorum ampliorem ipsi habent potestatem, quocirca unaquaeque Religio uti potest privilegiis suis. Cum non constitutis in Sacris possunt Praelat i Regulares dispensare ex iusta causa, puta studiorum, et simili, sicut in aliis observantiis. Ita DI), concedunt communiter (n. 112). NONNULLA CLERICIS PROHIBITA Caput 919 V. NONNULLA CLERICIS PROHIBITA Vitanda a Clericis plura sunt, vel quia statum eorum dedecent J vel (piia periculum virtuti creant, vel aliis scandalum generare possunt, vel etiam quia haec omnia continent. Huiusmodi sunt: 1° ludi profani, 2° venatio, 3° ingressus cau­ ponarum, 4° officia saecularia, 5° negotiatio, 6° cohabitatio cum mulieribus suspectis: de quibus in sequentibus acturi sumus. Articulus T. S. Alf. lib. 3. Clericis vetitum est intéressé spectaculis, choreis et pompis, quae eos dedecent, vel quibus clericos intéressé scandalo est, praesertim in publicis theatris (can. 140. Cfr. etiam Arhi Ap. Sedis, 1916, p. 147; 1918, p. 17 et 300). Velitum quoque Clericis est vacare ludis alearum cum pacto pecuniae, in quo ludo nimirum sola fortuna intervenit (can. 138). 1132. — Hinc: 1° Graviter peccant Clerici aleis ludendo, si ludant vel «) cum gravi scandalo: quod in publico aleatore lucri causa ludente aderit; vel b) frequenter et diu, licet in modicam pecuniam; vel c) in magnam pe­ cuniae summam, licet raro: saltem eum adesset grave scandalum (n. 896898; II. A., n. 219). Non peccant graviter, si raro, moderate, et privatim sine scandalo aleis ludant. 2° Prohibitio aleis ludendi non comprehendit ludos chartarum, aliosque, qui non sunt merae fortunae, sed dependent tam ab industria «piam a fortuna; nisi alicubi esset specialis prohibitio aut scandalum. Hi namque ludi nullo canone clericis vetantur, et propterea consuetudine omnino permitti possunt (n. 900). 3“ (,)iiod ad Religiosos attinet, illi, propter eorum statum, et scan­ dalum aliorum, facilius (piam Clerici saeculares possunt graviter peccare, si aleis ludunt, coque magis quo arctiorem observantiam profitentur, 920 LIB. V. TRACT. I. PARS !. CAPUT V. praesertim si viam talibus ludis in Online suo aperirent, ant in notabilem pecuniae summam luderent; in quo posteriori casu insuper contra pauper­ tatem peccarent (n. 901; lib. 5, n. 32). I’bi regula ludum non specialiter vetat, et consuetudo viget ludendi ludii non merae sortis, semper absint oportet scandalum saecularium, temporis iactura, et periculum relaxandi disciplinam regularem; secus peccatum erit, praesertim si flat cum pecuniae expositione, quod Religiosos semper dedecet, ait S. AlfonsUi. Articulus 11. Venatio. 1133. Duplex distinguitur venatio: altera clamorosa, quae iit cum magno tumultu et strepitu armorum ct canum, ad occidendas feras maiores; altera quieta, (piae fit sine strepitu, nempe cum laqueis retibusqno, aut etiam sclopeto, ad capiendas volucres, ferasque minores, ut lepores, cuniculos, vulpes, etc. De venatione autem in lure dicitur: venationi ne iudulgeant, clamorosam autem nunquam exerceant (can. 138). Dicitur Ne in­ dulgeant; unde quieta venatio non videtur prohibita, si moderate tantum et absque scandalo aliquando exercetur. Dubitari potest, num sit peccatum mortale venationem clamorosam raro tantum exercere. Negavit suo tempore S. Alfonsus (lib. 3, n. 606; 11. A., tr. 10, n. 72). Observetur etiam ius particulare, (pia de re cfr. v. g. Cone. Proo. Ultraj., anno 1924, p. 23. Haec de cenatione dicta sunt, (piae et aucupium comprehendit. Piscatio nullo canone interdicitur; fortasse quia ab Apostolis etiam post conversionem exercita est. Articulus III. Ingressus tabernarum. 1134. — Gravitas ac temperantia Clericorum propria non sinit eos in tabernas seu cauponas edendi vel bibendi causa ingredi. Quamobrem in lure dicitur: tabernas aliaque similia loca sine necessitate aut alia insta causa ab Ordinario loci probata ne ingre­ diantur (can. 138). NONNULLA CLERICIS PROHIBITA 921 Articulus IV. Officia saecularia. 1135. — <> Nemo militans Deo, inquit Apostolus, implicat se negotiis saecularibus» (2 Tim. 2,3). Hinc: 1° Ea etiam, quae licet non indecora, a clericali tamen statu aliena sunt, vitent (can. 139, § 1 ). 2° Sine apostolico induito medicinam vel chirurgiam ne exer­ ceant; tabelliones seu publicos notarios, nisi in ('uria ecclesiastica, ne agant; officia publica, quae exercitium laicalis iurisdictionis vel administration is seeum ferunt, ne assumant (can. 139, § 2. Cfr. et can. 985, 6°). 3° Sine licentia sui Ordinarii ne ineant gestiones bonorum ad laicos pertinentium aut officia saecularia quae seeum ferant onus reddendarum rationum; procuratoris aut advocati munus ne exer­ ceant, nisi in tribunali ecclesiastico, aut in civili quando agitur de causa propria aut suae ecclesiae; in laicali indicio criminali, gravem personalem poenam prosequente, nullam partem habeant, ne testi­ monium quidem sine necessitate ferentes (can. 139. § 3. Cfr. etiam can. 1(157, § 3; 987, 3° et Ada Ap. Sedis, 1918. p. 344). 4° Senatorum aut oratorum legibus ferendis, quos deputatos vocant, munus ne sollicitent neve acceptent sine licentia Sanctae Sedis, in locis ubi pontificia prohibitio intercesserit; idem ne at­ tentent aliis in locis sine licentia tum sui Ordinarii, tum Ordinarii loci in quo electio facienda est (can. 139, § 4). ('antinates, Archiepiscopi, Episcopi, ni vi constitutionis civitatis sint de iure senatores, et Sancta Sedoa aliquo modo id probaverit, nine speciali licentia Sanctae Sodie huiunmodi munus expier»1 possunt, dummodo per Vicarium Generalem above modo suis obligationibus satisfaciant. In quolibet alio casu Cardinales. Archicpiscopi. Episcopi sive rosidontialea, sive titulares indigent venia Sanctae Sedis. Ita resolvit Conun. Cod. Int. dio 25 Aprilis 1922, ad l’un (,|. _|. N.. p, 313). Ordinarii autem locorum in concedenda licentia sacerdotibus qui se candidatos ad deputatorum comitia sistere cupiunt, potius difficiles quam faciles se prae­ bere debent. Ita eadem Comm. Cod. Int., /. c., ad 2. 5° A fideiubendo, etiam de bonis propriis, clericus prohibetur, inconsulto loci Ordinario (can. 137). (>° Ulterius ipsis vetatur arma gestare, nisi quando insta timendi causa subsit (can. 138). Saecularem militiam ne capessant voluntarii, nisi eum sui Ordinarii licentia, ut citius liberi evadant, id fecerint; neve intestinis bellis et ordinis publici perturbationibus opem quoquo 922 LIB. V. TRACT. I. PARS 1. CAPUT V. modo ferant (can. Ill, § 1). Clericus minor, qui contra hoc prae­ scriptum sponte sua militiae nomen dederit, ipso iure e statu cle­ ricali decidit (can. Ill, § 2); atque quaelibet eius officia ipso facto et sine ulla declaratione vacant (can. 188, (>"). 7° Postremo, vetantur Clericis omnibus quaelibet viles el sor­ didae artes, quae statum eorum omnino dedecent (can. 138. lib. I. n. 189; II. Λ., tr. 13, n. 60). Articulus V. Negotiatio. S. Alf. lib. 3. H. A. tr. 10. 1136. — Notio. Negotiatio proprie dicta seu lucrativa dicitur, quando quaestus faciendi causa res emuntur eo consilio ut non mu­ tatae vendantur carius. Si res arte transformant ur, e. g. si ex lana conficitur pannus, ex uvis vinum, ex polenta cervisia, artificium vel industria erit. Artificium, si solius quaestus causa exercetur, ad negotiationem proxime accedit. A negotiatione lucrativa distingui debet negotiatio oeconomica, quae consistit in iis emendis, (piae necessaria sunt, aut quae su­ perflua sunt vendendis atque insuper in suis praediis ac gregibus curandis aut locandis. 1137. — Principia. I. Prohibentur clerici per se vel per alios ne­ gotiationem aut mercaturam exercere sive in propriam sive in aliorum utilitatem (can. 112). Clerici vel religiosi, «pii secus agunt, congruis poenis pro gravitate culpae ab Ordinario coerceantur (can. 2380). Antiquam interdictionem negotiandi per seipsos Bened. XIV Constit. Apostolicae servitutis, 25 Febr. 1711, η. I, ampliavit et extendit ad negotiationem sub alieno laici nomine, seu per inter­ positam laici personam quomodolibet exercitam. Item can. 112 (n. 832, 833). Prohibitio haec — ita omnes — generatim loquendo ligat sub peccato mortali. Hinc: 1° certo peccat graviter, qui frequenter negotiatur, quamvis in quantitate non magna. Unde veniale tantum erit, si aliquoties dum­ taxat. contingat in parva vel semel in magna (piantitate; quia iura lo­ quuntur de exercente, (n. 831: H. A., n. 192). 2° Ab omni peccato excusat, necessitas certe extrema, sed proba­ bilius etiam gravis ad statum decentem, nempe si aliter Clericus cum fa- NONNULLA CLEIUC18 PIIOHIBITA 923 ■ milia sua commode sustentari nequeat. Ratio est, tum quia lex ecclesiastica non obligat cum gravi incommodo, tum quia prohibitio, cum facta sit ob decentiam status, non censetur prohibere id quod necessarium est ad decentem statum servandum (n. 837). Verumtamen, in casu gravis necessitatis, ad omnem hallucinationem praecavendam, non licet Clerico negotiari sine licentia Ordinarii, si est extra Italiam, Sedis autem Apostolicae, intra Italiam. Ita ex Constit. Clementis XIH Cum primum, 17 Sept. 1759, sub 10°; quae Constitutio ex can. 6, h. 2, adhuc vigere videtur (n. 833) ‘). l.l IT aI '1 H II 1I |1 II Negotiatio oeconomica Clericis non eat interdicta; e contra debent et ipsi, uti omnes alii, debitam curam habere de bonis propriis, uti recta rei familiaris administratio hoc exigit. Pari modo artificium honestum non est Clericis neque Religiosis vetitum, dummodo illud per seipsos exerceant: non licet vero, si per operarios conductos res immutent. Ratio prioris est, quia tunc non nisi praeiiiiiiin sui laboris accipiunt, quod nullo iure prohibetur, et si fiat absque neglectu proprii ministerii, nihil inordinati continet, ut patet exemplo S. Pauli, idque, licet artefacta vendant cum lucro ad sustentationem vel ad piam causam destinato. Ratio posterioris est, quia secundum communem doctorum interpretationem aequi paratur in Iure negotiationi, cum ematur alienus labor et inde lucrum eapiatur (n. 836) '■). 11 1138. — Resolutiones. 1° Sub nomine negotiationis prohibetur etiam cambium activum, ut decrevit Clemens XIII in Constit. cit. Hoc nomine intelligitur mutatio pecuniae cum pecunia, lucri causa facta et quidem per modum artis, faciendo argentariam. 2° Quando negotia laieorum ad Clericos devolvuntur, sive iure haereditario sive quocumque alio titulo, statiin sunt dimittenda, etiamsi coniunctim cum aliis bonis, aut alieno nomine per cohaeredes ipsius vel socios laieos negotium exerceatur. Quodsi dimitti nequeant sine gravi detrimento, permittitur continuatio ad breve tempus, per interpositam laici personam, ac de licentia Ordinarii extra Italiam. S. C. Concilii intra Italiam. Ita ex Constit. Benedicti XIV Apostolicae servitutis, 25 Febr. 1711 (n. 832). 3" Licet Clerico ea, quae prius emerat ad proprium usum, postea autem advertit sibi non esse necessaria vel cum occasio se offert vendendi carius, vendere maiori pretio; quia talia ad oeconomiam pertinent (n. 836). I" Non licet Clericis: a) conducere fundos ot praedia, ut per operarios I ' a| M II. 1 ) cfr. (’oli. fir Prop. Eiilf. n. 123: Mnroto, Zim/. hirit can., w. 572. <|. 2*. -) hiMtr. S. (’. Itrllit. II Mali 1953 (vide (Vipmi. pro KrUg, |l<»53|. p. 254 nd negotiationum IndiKtrialem tnniqumn activitatem eommerrlnlom rvdnrit etiam grdionrm aultir rinrtmi· hyrufirtit'; qmid notioni tnolitIonidi roiniiuwll non videtur convenire. In-tr. iniblicnta non AMKX. T/ont. Mor. · I. II 11 i| tl 11 fi 1! 19 1 1] Ii 11 II l| II || || 1i II H I1 FI 1I II I LJ I I VI 924 LIB. V. TRACT. 1. PARS I. CAPUT V. colant, fructusque vendant, vel nt animalia saginent, saginataque ven· dant. />) Emere fundos et praedia, aut animalia, eo consilio ut vendant cum lucro (Λ. 831, 835). 5° Licet vero illis: «) praedia sua et animalia· locare pro pensione. b) Agros suos colere opem laicorum, fructusque vendere, c) Emere animalia, eaque saginare pabulo ex propriis fundis proveniente; imo probabiliter etiam pabulo eum ad finem empto, ut saginata cum lucro vendant, vel ut ex foetibus, lacte, lana, lucrum faciant. I J, λ i I I Pai•s secunda. De officiis Parochorum. S. Alf. lib. 4. 11. A. tr. 7. Parochi multis oneribus devinciuntur, quae tamen ad sex capita reduci possunt suntque: 1° residentia, 2° Missa pro populo, 3° mi­ nistratio Sacramentorum, -1° praedicatio verbi Dei, et doctrina Chri­ stiana, 5° correptio, 6° quaedam aliae obligationes *). Caput I. RESIDENTIA 1141. — Residentia Beneficiariorum definitur: Commoratio as­ sidua in loco Beneficii, eo fine ut illi personaliter deserviat Bene­ ficiarius. Unde bipartitur: materialis dicitur ipsa personalis praesentia; formalis, seu utilis, quae debitorum officiorum exercitium adiunctum habet (//. 120). 1142. — Obligatio residentiae. Parochi tenentur residere forma­ liter in Ecclesiis suis, nisi iusta causa ab Episcopo approbata excuset. Ita ex can. 165. Cfr. etiam Cone. Trid., sess. 6, cap. I ref. et sew. 23, cap. 1 ref. Dictum est: 1° Parochi; iamvero, parochorum nomine in iure veniunt: 1) sacerdotes quibus paroecia colluta est in titulum cum cura animarum sub Ordinarii loci auctoritate exercenda; 2) quasi-parochi qui quasiparoecias regunt seu partes distinctas vicariates apostolici ac praefecturae *) Pro Hollnndin cfr. Mulder, Parttrhù en Parochirijrtx/r/i/Z/o id. pro lUillu: titorchlcro. /‘πι· tira paiduralr. RESIDENTIA PAROCHORUM 927 apostolicae quibus peculiaris rector fuerit assignatus; 3) vicarii paroeciales, si plena potestate paroeciali sint· praediti (can. 151; 171 sq.) *); 1) parochi personales de quibus in can. 216, § 4. 2“ Tenentur idque iure divino ut tradit communis sententia, et osten­ ditur ex Trid. Concilium enim obligationem residendi probat ex S. Scri­ ptura, et declarat aliter munus past orale debito modo obiri, uti S. Scri­ ptura praecipit et res ipsa postulat, non posse. Verumtamen hanc doctrinam Concilium expresse non definivit (n. 121). 3° Residere formaliter: non enim residential^ legem implet parochus, qui quidem personaliter est praesens in parochia, pleraque tamen munia pastoralia peragit per alios, v. g. per Cooperatores, ipse vero paucos exercet actus olficii paroehialis. Satisfacit tamen, si cooperatori relinquat munera magis ardua, ut nocte ad infirmos ire, peragere divina officia in ecclesiis filialibus distantibus et huiusmodi: dummodo simul ipsemet parochus, secluso insto impedimento, complura etiam munia pastoralia, praesertim principaliora, nempe administrationem verbi divini, Sacramentorum, etc., personaliter praestare non intermittat; et quando nominatim vocatur a parochianis, ad ipsos, maxime infirmos, ire non recuset (n. 127, dub. 3). Debet — ita can. 167, § 1 — parochus officia divina celebrare, admini­ strare Sacramenta fidelibus, quoties legitime petant, suas oves cognoscere et errantes prudenter corrigere, pauperes ac miseros paterna charitate complecti, maximam curam adhibere in catholica puerorum institutione. Cfr. etiam can. 168, § 1. •1° In Ecclesia sua: etenim parochus obligatione tenetur residendi in domo paroeciali prope suam ecclesiam; loci tamen Ordinarius potest iusta de causa permittere, ut alibi commoretur, dummodo domus ab ecclesia paroeciali non ita distet ut paroecialimn perfunctio munerum aliquid inde detrimenti capiat (can. 465, § 1). 5° Nisi iusta causa excuset, de qua continuo disseremus. 1143. — Legitima absentia. Parocho abesse permittitur per duos ad summum intra annum menses sive continuos sive intermissos, nisi piaris causa·, indicio ipsius Ordinarii, vel diuturniorem absentiam requirat vel breviorem tantum permittat (can. 165, § 2). Dies, quibus parochus piis exercitiis vacat (cfr. can. 126), non computantur, semel in anno, in duobus vacationum mensibus (can. 165, § 3). Sive continuum, sive intermissum sit vacationum tempus, cum absentia ultra hebdomadam est duratura, parochus, praeter legilimam causam, habere debet Ordinarii scriptam licentiam et vicarium substitutum sui loco relinquere ab eodem Ordinario probandum; quod si parochus sit religiosus, indiget praeterea consensu StipeQuinum «Int cfr. Infrn loin, 1!. h. 831, 7. 2. 928 LIB. V. TKACH'. I. PARS II. CAPUT I. rioris et substitutus tum al) Ordinario tum a Superiore probari debet (ran. 165, § I). Unde: 1° requiritur iusta causa; (pialis non putatur animi levitas, oblectationum cupiditas, aliaeque futiles causar, prout declarat Bene­ dictus XIV Constit. Ad universae, 3 Sept. 1746. Ut autem ultra bimest re abesse possit requiritur (paris rausa. Huiusmodi quatuor numerantur a Trid. Scss. 23. cap. 1, ref. scii. Christiana chantas, urgens necessitas, debita obedient ia. et evidens Ecclesiae aut Reipublicae utilitas. a) Christiana charitas, puta ad componendas inimicitias, praesertim per­ sonarum potentium, vel ad opitulandum alii Ecclesiae, si (pia indiget eius prae­ dicatione ut a gravibus flagitiis liberetur: dummodo fiat sine notabili detrimento propriae Ecclesiae. d) Urgens necessitas, ut si ad morbum curandum necesso sit aerem mu­ tare, vel balnea adire; si morbus immineat ex iusalubritate loci certo anni tem­ pore; si mortem vel grave damnum sibi peculiariter timeat ab inimicis; dum­ modo absentia non debeat esse nimis diuturna, nec graviter ovibus noxia; alioquin aut residendum est aut cura abdicanda. Haud vero licet parocho abesse tempore periculi communis, ut tempore epidemiae, belli; turpe enim est atque contra iustitiam quod Pastor oves suas in necessitatibus deserat, in quibus maxime indigent ope pastoris: idquo valet, etiamsi periculum propriae vitae immineat ; quia hoc. est bonum inferioris ordinis comparatione spiritualis vitae gregis. Propterea ait Christus apud Ioan. 10, 11: • Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis ». Sic quoque pluries decla­ ravit S. C. C. approbanto Gregorio XI11 (lib. 3, n. 360 dub. 3; lib. 6, n. 233). De tempore persecutionis recole dicta n. 314. c) Debita obedienlia, ut si Episcopus Parochum alio avocet ad certum negotium pro bono Ecclesiae vol Reipublicae, vel ob quamcumquo causam gra­ vem, modo ad breve tempus; nani ad longum tempus requiritur absoluta boni communis necessitas. . 2(15. Cfr. etiam ibid. (1927). p. 294 et 333. ubi apte colliguntur omnin m qime jmifocIiuh mit tamquam parochus preprint pnraohianfH βηίκ mit tamquam parochua htri peregrini» proruture po**lt vol debeat. ’) .SVjw. 23. ran. I. rrf. t 031 Lui. v. traüt*. i. pars n. capiti*. ni. 1148. — I. De Baptismo. Ut hoc Sacramentum opportune riteque administretur et suscipiatur, summa diligentia a Parochis adhibenda est. Propterea, quantum in ipsis est, studiosissime invi­ gilare debent ne (piis infans ulla hominum culpa Baptismo privetur. Moneant eos, ad (pios haec cura pertinet, ut recenter nati, quampri­ mum fieri potest, ad Ecclesiam deferantur baptizandi (can. 770). Adultos baptizandos tenetur Parochus ante explorare, in fide instituere, et ad Sacramentum digne recipiendum praeparare, nisi mortis periculum properationem suadeat, quemadmodum praescribit Rituale Romanum tit. 2, cap. 3. Cfr. infra toni. ΙΓ, ». 55. Ad haec Parochis incumbit: 1° fideles docere quomodo in ne­ cessitate ipsimet baptizare valeant ac debeant; — 2° vigilare ut obstetriciam artem exercentes Baptismi rite conferendi rationem optime calleant, ac de gravi obligatione, edoceant ur, (pia obstringun­ tur, baptizandi infantem, cui periculum mortis immineat (can. 713); — 3° docere patrinos (piam cognationem contraxerint quamque obligationem erga tilios (can. 769); — 4° in libro baptizatonim sine ulla mora describere horum nomina, nomina parentum et patrinoriim necnon nomen ministri (can. 777, § 1). Insuper notetur ibi si baptizatus confirmationem receperit, matrimonium contraxerit, aut sacrum subdiaconatus ordinem susceperit, vel professionem sol­ lemnem emiserit (can. 170, § 2); — 5° admonere matres et nutrices ne secti m dormire faciant infantulos, nisi iusta adsit causa, puta si infans sit implacabilis, et omne periculum cesset, nempe si mater in somno quieta esse solet, (’fr. Rit. Rom., tit. 2, cap. 2, ». 32 (lib. 6, ». 177, 160; II. A., n. 45). Praeterea debet Parochus, quantum fieri potest, docere omnes coniuges quomodo vitandus sit abortus, quid faciendum sit in casu abortus, (piando et quomodo baptizandus foetus abortivus. 1149. — II. De Poenitentia. Parochi ad Confessiones excipiendas promptos ac faciles se praebere debent, diebus praesertim dominicis ac festis, necnon in sabbatis ac vigiliis festorum. Quin imo gravi iustitiae obligatione tenentur audiendi sive per se sive per alium confessiones fidelium sibi commissorum, quoties ii audiri rationabi­ liter petant (can. 892, § 1). Plurimi quoque refert, nisi Parochi alie­ norum peccatorum oviumque suarum damnationis reos se consti­ tuere velint, ut subinde arcessant Confessarius exteros, propter animas verecundas (II. A., n. 24; can. 608, § 2). 1150. — HI. De SS. Eucharistia. Parochorum officium est: 1° Sedulo praeparari1 pueros ad primam Communionem, ut cum debita instructione debitisquo dispositionibus eam recipiant. Admit- SACRAMENTORUM ADMINISTRATIO 935 tendi autem sunt pueri ad sacram Communionem, cum illius ca­ paces sunt; et quidem in articulo mortis satis est ut sciant Corpus Christi a communi cibo discernere illudque reverenter adorare (can. 851, § 2). Extra mortis periculum plenior cognitio doctrinae Christianae et accuratior praeparatio merito exigitur; ea scilicet, qua ipsi fidei saltem mysteria necessaria necessitate medii ad salutem pro suo captu percipiant, et devote pro suae aetatis modulo ad sanctissimam Eucharistiam accedant (can. 851, § 3). Cfr. infra toni. 11, n. 136. — 2° Omnem adhibere sollicitudinem ne quisquam e suis parochianis praecepto Communionis paschalis morem gerere negligat. — 3° Vigilare ut opportuno tempore Viaticum aegrotan­ tibus procuretur (can. 865). Perseverante periculo mortis iterari potest Viatici administratio, imo debet, (piando aegroti cupiunt (can. 864, § 3). Cfr. torn. II, n. 139. — 4° Sollicitare fideles ut ad Sacramentum Eucharistiae frequenter, etiam quotidie accedant. Cfr. can. 863 et infra tom. II, n. 165 sq. (lib. 6, n. 301, 285; Pra.r. Conj., n. 202; II. A., n. 25, 26). 1151. — IV. De Extrema Unctione. Curare oportet Parochos ne (piis ex eis, (pii ad sacram Unctionem recipiendam idonei sunt, ab hac vita migret sine huius Sacramenti praesidio (can. 939). Te­ nentur autem illud ministrare periculose aegrotantibus, cum in eis adhuc integra ratio viget. Capaces autem sunt huius Sacramenti etiam pueri aegroti, (piando usu rationis gaudent, et amentes qui aliquando usum rationis habuerunt. Impoenitentibus vero, qui in manifesto peccato mortali moriuntur, et excommunicatis, necnon personaliter interdictis denegetur. Cfr. can. 942, 2260, § 1 et 2275. Cfr. etiam infra toni. II. n. 542, 544 .sq. (lib. 6, n. 714, 718-720, 732; If. A., n. 27). Opportune hoc loco quaestio instituiturPXum tempore contagionis teneantur Parochi Sacramenta ministrare cum periculo vitae. Hesp. 1° Quoad Baptismum et Poenitentiam, pluribus Decretis S. C. Cone. a. 1576, a Gregorio XIII approbatis, decisum est : * Parochum suis parochianis peste laborantibus omnino teneri ministrare duo Sacramenta ad salutem necessaria, nempe Baptismum et Poenitentiam. Posse autem ea ministrare vel per se vel per alium idoneum, ut Parochus possit audire Confessiones sanorum; quia alias eum reformidarent, si viderent ipsum accedere ad pestilentes » l). 2” Quoad Viaticum, controversum est, et adest duplex probabilis sententia. Complures affirmant; quia hoc Sacramentum moraliter neces­ sarium est ad vincendas tunc temporis hostis tentationes, ac perseverandum 1 ) Apud Fiuninn·, In lib. 3, Ihcrtl.. rnp. 17, tlr Cleric· non retid. n. 38 nqq. 936 MB. V. TRACT. I. PARS II. CAPUT III. in gratia. Excipiunt tamen: a) 8i inde alii aliqui infirmi sint sine Confes­ sione morituri; b) si Parochus solus sit. nec alius adsit Sacerdos cuius ope iuvetur. — Alii negant quia hoc Sacramentum non est tam necessarium ut Parochus illius ministrandi causa vitam profundere teneatur (lib. 6, n. 233; lib. 3, ». 389, in fine; H. A., tr. 7, ». 28). 3° Quoad Extremam Unctionem, ex communi sent entia non tenetur; nisi infirmus ob sensuum destitutionem confiteri nequeat et verisimiliter censeatur esse in peccato mortali, puta quia a longo tempore non est con­ fessus, tunc Parochus tenetur etiam cum periculo vitae eum Extrema Unctione munire (lib. 6, ». 729). 1152. — V. De Matrimonio. Parochi: 1° incumbant ne spon­ salia celebrentur clanculo, aut longo tempore ante matrimonium, neque nimia sponsorum consuetudo et familiaritas exsistat; propter animarum pericula, quae ex hisce oriri noscuntur. — 2° Avertere tenentur fideles ab illicitis matrimoniis, puta, parentibus iuste dis­ sentientibus, vel imprimis cum acatholicis (can. 1064, 1071). — 3° Debent inquirere an in doctrina Christiana sufficienter instructi sint, nisi ob personarum qualitatem haec interrogatio inutilis ap­ pareat. Ita can. 1020, § 2. Cfr. toni. II, n. 669; n. 672, q. 2. — 4° De­ bent diligenter inquirere in impedimenta, et si quod repererit, ma­ trimonio non assistere, nisi dispensatione sublatum fuerit; dispen­ sationem porro non nimis facile petant. Speciatim autem quoad vagos Parochis praecipit can. 1032 ne illorum matrimoniis intersint, nisi, re ad Ordinarium delata, ab eo licentiam id faciendi obtinue­ rint. — 5° Tenentur contracta matrimonia accurate describere in libro matrimoniorum, ex praescripto can. 1103; 170, § 1. Ne omittat etiam Parochus secundum diversam personarum conditionem, sponsos docere sanctitatem sacramenti Matrimonii, mutuas coniugum obligationes et obligationes parentum erga prolem; eosdemque vehementer adhortetur ut ante matrimonii celebrationem sua peccata diligenter confiteantur et slmctissimam Eucharistiam pie percipiant. Cfr. tom. II, n. 688 sq. (can. 1033). Parochus insuper graviter filiosfamilias minores hortetur ne nuptias ineant, insciis aut rationabiliter invitis parentibus; quod si abnuerint, eorum matrimonio ne assistat, nisi consulto prius loci Ordinario (can. 1034). Tandem, si qui sint coniuges propria auctoritate separati, Pa­ rochus debet illos serio monere ac redarguere, et a participatione etiam Sacramentorum arcere nisi aut mutuo reconcilientur, aut di­ vortii licentiam ab Ecclesia obtineant. Omni tamen studio enitatur Parochus licentiae huius necessitatem impedire, coniuges ipsos aptis idoneisque commonitionibus mutuo amori restituendo. PRAEDICATIO ET DOCTRINA CHRISTIANA 937 Caput IV. PRAEDICATIO ET DOCTRINA CHRISTIANA 1153. — Praedicatio. De hac docet Trid., seen. 23, cap. 1 ref.: «Praecepto divino mandatum est omnibus, quibus animarum cura commissa est, oves suas verbi divini praedicatione pascere ». Quare Codex plura etiam hac de re statuit. I. Quoad ipsam obligationem. Diebus dominicis eeterisque per annum festis de praecepto proprium cuiusque parochi officium est. consueta homilia, praesertim intra Missam in qua maior soleat esse populi frequentia, verbum Dei populo nuntiare (can. 1344, § 1). Parochus huic obligationi nequit per alium habit militer satisfacere, nisi ob iustam causam ab Ordinario probatam (Ibid., § 2). Potest vero Ordinarius permittere ut sollemnioribus quibusdam festis aut etiam, ex iusta causa, aliquibus diebus dominicis concio omittatur (Ibid., § 3). Quocirca observandum est, graviter peccare Parochum, qui sive per imum mensem continuum, sive per tres menses interruptos, nec per se nec per alios praedicat; eiusmodi enim omissio merito indicatur gravis (lib. 3, ». 2(59). Notetur etiam ex praescripto can. 1346, $ 1. Ordinariorum esse curare, ut tempore Quadragesimae itemque, si id expedire visum fuerit, tempore Adventus, in ecclesiis eathedralibus et paroecialibus sacrae conciones frequentius ad fideles habeantur. Insuper movendi et adhortandi diligenter fideles sunt ut sacris con­ cionibus frequenter intersint (can. 1348). Tandem optandum est, ut in Missis, quae, fidelibus adstantibus. diebus festis de praecepto in omnibus ecclesiis vel oratoriis publicis cele­ brantur. brevis Evangelii aut alicuius partis doctrinae christianae expla­ natio fiat; quod si loci Ordinarius id praeceperit, opportunis datis’instru­ ctionibus, hae lege tenentur non solum sacerdotes e clero saeculari, sed etiam religiosi, exempti quoque, in suis ipsorum ecclesiis (can. 1345). II. Quoad materiam et modum praedicationis. In sacris concio­ nibus exponenda in primis sunt quae fideles credere et facere ad salutem oportet (can. 1347, § 1). Divini verbi praecones abstineant profanis aut abstrusis argu­ mentis communem audientium captum excedentibus; et evangelieuni ministerium non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, 1 938 LIB. V. TRACT. I. PARS II. CAPUT IV. non in profano inanis et ambitiosae eloquentiae apparatu et leno­ cinio, sed in ostensione spiritus et virtutis exerceant, non semet ipsos, sed Christum crucifixum praedicantes (can. 1317, § 2) *). 1154. — Corollaria. 1° Expedit ut Parochus in concionibus populo saepesaepius inculcet frequentationem orationis et Sacramentorum: fugam proximarum occasionum peccati: fugam cauponarum, et turpiloquii; sacrilegii enormitatem: necessitatem doloris et propositi pro Confessione; media superandi tentationes internas, praecipue impuritatis; devotionem erga B. Μ. V. etc. Qua de re legatur II. A., n. 37-11, vel Pra.r. Conj., M. 201-216. 2° Fideles instanter doceantur de Sacrificii Missae natura, excel­ lentia, finibus, effectibus, caeremoniis, deque gravi obligatione ei assi­ stendi diebus Dominicis et festis; de eius vi impetrat oria et propitiatori», atque participatione Sacrificio per S. Communionem; tandem de Sanctorum communione vi cuius Sacrificium Missae omnibus fidelibus tam vivis quam defunctis prodest. Ita ex Instr. S. C. Cone., 1 1 Iulii 1911, de fide­ libus exhortandis ut Missae Sacrificio frequenter ac devote intersint *). 3° Incumbit etiam Parocho, et est res magni momenti, populum docere sanctitatem et fines matrimonii: impedimenta quoque matrimonium dirimentia populo opportune explicare. Pluries etiam revocandum est populo in memoriam, teneri singulos manifestare, si quod horum impedi­ mentorum in sponsis adesse noverint. Denique explanare saepe debet officia coniugum tum mutua inter se tum communia erga prolem. -1° luvat hic quasdam materias memorare, quas praedicare non licet, nimirum: determinatum tempus futurorum, ut Antichrist i vel ul­ timi iudieii, atque vanas revelationes de hisce vel aliis; novas inspirationes vel revelationes, nisi a Papa vel Episcopo loci sint examinatae et appro­ batae: aut nova miracula, nisi sint ab Episcopo approbata. Ita iam mo­ nuerat suo tempore Cone. Lat. V, Sens. 11, Const. 1; necnon Cone. Trid., Sens. 25, Deer. de incoc. Sanet. Vit ium quoque esset, corripere aliquem expresso nomine. Cfr. idem Lat. V, Sess. 2, Consi. 5. 1155. — Instructio. Proprium ac gravissimum officium pasto­ rum praesertim animarum est eatecheticam populi christiani insti­ tutionem curare (can. 1329). I. Quoad instructionem puerorum: Debet parochus: 1" Statis temporibus continenti per plures dies institutione, pueros ad Sacra­ menta poenitentiae et confirmationis rite suscipienda singulis annis praeparare (can. 1330, 1°). ’) Legntur hio ctliun EpUt. cncycl. Β<·η. XV Humani urnrrin. L> luull 1017 inm <11111 Normit S. C. ComM.9 28 lunii 1917. potiadmum rap. ΙΠ (J. .1. .S. (1917 |. p. 305 et κψ/,: et p. 328 et /»///.). Cfr. etiam lltt. cnc. super snem praedicatione, dataa Itihsu Leonis XIII n s. (’. E pits’. et Kegu· larium 31 iulii 1891 ad EpN·. Italiae et Praesules generale* religiosorum (.1. S. S., XXVII, p. 102). 3) (1911), p. 389. PRAEDICATIO ET DOCTRINA CHRISTIAN \ 93» 2° Peculiari omnino studio, praesertim, si nihil obsit, Quadra­ gesimae tempore, pueros sic instituere ut sancte Sancta primum de altari libent (can. 1330, 2°). 3° Non omittere pueros, (pii primam communionem recenter receperint, uberius ac perfectius catechismo excolere (can. 1331). II. Quoad instructionem adultorum: Diebus dominicis aliisque festis do praecepto, ea hora (piae suo indicio magis apta sit ad po­ puli frequentiam, debet parochus catechisnmm fidelibus adultis ser­ mone ad eorum captum accommodato explicare (can. 1332). Graviter proinde peccat Parochus, qui nimium negligent fuerit in huiusmodi doctrina Christiana (‘docenda, sive per se. sive per Coopera­ tores suos, sive, tandem, in casu legitimi impedimenti, per aliam idoneam personam. Curam itaque habeant Parochi ut parentes pueros suos ad doctrinam christianam mittant, similiter domini famulos suos ad instructiones (can. 1335). Operae quoque pretium est ut Parochus exploret magistros et magistras, si <|ui sint, ut rite instruant pueros et puellas circa do­ ctrinam et inedia bene vivendi in sancto Dei timore (II. A., n. 35; Prae. Conf., n. 196). De hac materia fructuose legetur egregia Constit. Bened. XI\. Etsi minime, 7 Febr. 1712; atque observanda sunt mandata S. Congr. Concilii in suo decreto ΛΜΚ\, 7’Λα4. Λ/or. - I. 940 LIB. V. TRACT. I. BAILS IL CAPUT V. religiosi exempti, quoties non exemptos docent, eadem servare te­ nentur (can. 1336). 5° Parochus graviter négligeas hae in re ad normam can. 2382 coerceri debet. Caput V. CORREPTIO 1157. — Parochi debent suas oves cognoscere et errantes pru­ denter corrigere (can. 467). Quem ad finem debent primum auctores alicuius scandali vel abusus privatim et paterne hortari si spes fructus adsit; quod si non sufficiat, debent publice corripere. Deinde, ut parochia debite excolatur et contra fidei et morum pericula opportuno roboretur auxilio, can. 1349 statuit: Ordinarii advigilent, ut, saltem decimo quoque anno, sacram, quam vocant, missionem ad gregem sibi com­ missum habendam parochi curent (Ibid., § 1). Et Parochus, etiam religiosus, in his missionibus instituendis mandatis Ordinarii loci stare debet (Ibid., § 2) ‘). Denique, ubi nihil intentatum reliquit ut malo consuleret, etsi, ge­ neraliter loquendo, non sit stricta obligatio faciendi correptionem, cum nulla subest spes profectus, non debet tamen Parochus eam omittere, sed identidem repetere peccatoribus obstinatis, si grave damnum inde 1) Noturi meretur prop. t*>5 Synodi I‘1st orb-reds, n IMo VI damnata in Bullii Auctorem fidei, 28 Aug. 1791. hoc modo: · Propositio enuntians irrcqulart in strepitum nararum institutionum, quae dictor sunt Exercitia r<7 1/issionrs,,, forte nunquam, aut Mitem perraru ru /nrl ingere ut abso· lutam conversionem ojtcrr.ntur, r.t exteriores illos commotionis actus, qui apparuere, nil aliud fuisse quam transeuntia naturalis concussionis fulgura. Temeraria, male sonans. perniciosa, nutri ple et salubriter per Ecclesiam frequentato et in verbo Del fundato iniuriosa ». Jurat hic subi ungere testimonium Benedicti XiV, de Missionum utilitate in (’onstit. (Iraris· simum, 8 Sept. 1745 ad Episcopos Neapolitanos: » J 4. Diuturna experientia edocti perspeximus, ad Improbos mores corrigendos. qui vel x-rpere incipiunt, vel nimis Iam invalescunt, vel tandem diuturnitate confirmati dioeceses latius occuparunt, nihil magis conferre, quam alienam opem ac viro. implorare. videlicet sacrae Missiones ubique Indicere. < 10. Quocirca neque novum, nequi) incertum, neque a Nobis excogitatum dici potest Ium- remedium, quod populi corruptelis corri­ gendi aptissimum. et fortasx· unicum, quod tot Episcopi pietatis gloria insignes magna cum Utilitate suis in dioecesibus adhibuerunt, quod Nor Ipsi toties experti sumus, et Vos etiam, qui procul dubio populum vobis commissum sacris Missionibus aliquando recreatis». Deinde adhortatio l*ii IX ad Episcopos Austri acos in Litter. Singulari quidem, 17 Martii 1850: · Cum sacrae Missiones ab idoneis operariis peractae summopere conducant ad tldei rvll· gionisque spiritum in populis excitandum, eosque ad virtutis ac salutis semitam revocandos, vehe­ menter optamus ut ilbv- identidem In vestris dioecesibus agendas «-undis. Ac meritas sum masque laudix iis omnibus deferimus, qui a vestro ordine In suas dioeceses tam salutare sacrarum Missio­ num opus iam invexere, ex quo divina adspirante gratia. uhen-s fructus perceptos fuisse gaude­ mus ». Similia protulerat In Litter. Xostris, 8 Doc. 18-19 ad Episcopos Italiae. Cfr. etiam opus meum Theologia Pastoralis, n, 257 QUAEDAM Al 941 sibi non immineat; tum ne Parochus ab aliis subditis male audiat, cum vident scandalum durare, et pastorem obmutescere; tum ne alii inde ansam sumant sordescendi in peccatis, cum vident neminem esse, qui eos corripiat. Adhaec Pastor non solum tenetur peccata et scandala exsistentia auferre, verum etiam illa, quae facile excitari possunt, praecavere, bonum promovendo; quo spectant cumprimis piae Congregationes et Confraternitates. Quum Parocho commissa sit salus uniuscuiusque ovis, ipsius est pro viribus impedire et corrigere vitia cuiuslibet ovis suae, atque ad eum finem inquirere in vitam subditorum, speciatim quinam praeceptum Paschale omiserint. Propterea non sufficit quod scandala amovere abususque exstirpare conetur correptione publica in Ecclesia, et salutaribus monitis in tribunali Poenitentiae; sed saepius officium eius postulat ut parocliianum, (pii vitam deviam sequitur aut scandalum praebet, adeat, cumque moneat, prout zelus et prudentia suggesserint. Caveat autem ne ob humanum timorem officium istud negligat erga potentes aliquos subditos; pro omnibus enim rationem redditurus est Supremo ludiei (lib. 3, n. 360, ilub. 2; H. A., 30-31). t4 I t II 4 1R ■ 1 ιΛ 1 | iI , | ! Π ■ I I ' i -j 11 I | ’ Jf7 I I I| ' MI' QUAEDAM ALIAE OBLIGATIONES 1158. — Praeter descriptas obligationes, (piae sunt principales, supersunt- aliae haud levis momenti. Tenentur videlicet Paroèhi: 1° frequenti oratione gregem sibi creditum ad iu vare, ut, postquam ipsi plantaverint et rigaverint, Deus incrementum det. 2° Bono esse exemplo, «integritas enim praesidentium salus est subditorum » ‘) siquidem « in eos tamquam in speculum reliqui oculos coniiciunt, ex iisque sumunt quod imitentur»1); frustra igitur praedicabunt, nisi exemplo praeeant. 3° Bona opera promovere, puta consuetas functiones sacras in ecclesia sedulo peragere (can. 167), pias Congregationes et Confrat emit at es instituere aut fovere, promovere usum Exercitiorum Spi­ ritualium ’), pat rocinari sic dictae Actioni Catholicae *), pia loca *) Trid., λγαλ. 6, cap. 1. rcf. ’) Trid., μγλλ. 22, cap. I. rrf. 3) Cfr. MU. rncycl. Pli XI. 20 Deo. 1929. p. 089. ’) <’fr. Γ.ρ. I’ll XI nd E|»Im'. WmUftlav.. 13 Nov. 1928 (J. J. ,S\ (1928). p. 384). Pium habes Miijini nrut urit tiliarum Itominiit. 21 Mali 1931. art. I (.1, p. 241). Vide etiam Mipm n. 329 */. 2) Cfr. v. g. Conrord. cum Italia «H. 36 (Λ.Λ.Ν. (1929), p. 291). 3) Cfr. Cone. Trid.. mu. 23. rop. IS. dr rr/.; ΙΊηκ XII. Adbort. a pont. Menti nortrae. 23 Sept. 1950 (J.zf.N. (1950). p. 684 *^Q.); S. C. de Sem.. Enchiridion Clericorum, Itor. Ecrl. torrorum alumni* in/dituendit: typ. polygl. Vatie. 1938. Cfr. etiam S. AIL, H. Ap., tract. VII. w. 53. et eliw opum-iiliim: Rrt/oliimrntn j»rr i Seminari. Cfr. etiam phim utilia In Instr. S. (\ do Sacram., 27 Dee. 1930 (J. .S*. |I93I |. p. 121) et Inatr. S. C. de Uellg. 1 Dec. 1931 (A.A.S. (1932). p. 71). de formatione ua. scientiarum Dominus, art. 9. Pro n* bibllca cfr. Motu pruprio 27 April. 1921 (J. J.S., μ. 280), ubi ealtern B aera Inurentu* (n re biblicn pm ProfenHorc Seminarii re· quiri tur. b Gmdu* tamen Hccntlnc obtentu* secundum nortniM Coiwt, Deus, scientiarum Dominus, ro-Mlcm Mirtltur Juridicos effectue ac lnurvii ante eundem Constitutionem mlepta. iiInI olitor Se· des Apostolica In muibus partleulnrlbu* decreverit. Itu ex Deci. s, (’, de Seni, et Stud. Univers. 23 Mail 1918 |19I8 ). p. 260). ·) ItH Comm. Co. 3,1. Cfr. vtliun l/ofii μπ>ιιη<> dv (Hint. Opvrv vocationum Snccrdotu Ilum I Nov. 1911 (J. I. S. (1911 |. μ. 179). Statuta pif operi** cfr. .K.t.S. (1913). μ. 369. Pe hitfrvwit ScrnlnnrlNtnc In religionem et vico ven-n cfr. quoque C77.). ’) (1921»), μ. 153. Cfr. Instr» · SiiiriniiMtrfnnzn tlrlbt j*daooaia 21 Der. 1911 ( I J.N. (191.5 J. μ. 173). *) /i. J. S’. (1930), p. I 18. ’) Enrh. bibl.» n. 66; Jrfa ls). Hoc Consilium e gemini cleri viris doctis expertis et prudentibus componi debet. Altero quoque mense statutoque die cum Episcopo convenire debent, quae tractarint et decreverint, arcani lege custodientes. Modemismi indicia pervesti­ gare debent, vigilanter, praesertim quoad vocum novitatem, in libris et praelectionibus. Cfr. Enc. Pascendi; Motu proprio Sacrorum Antistitum 1 Sept. 1910 *); S. C. Consist. 25 Sept. 1910 ’). II. Episcopus abstinere debet a definiendis quaestionibus circa fidem et mores, quae inter probatos auctores controvertuntur. quia eiusmodi definit io S. Sedi reservata est «). Nihilominus potest circa controversias silentium imponere donec causam detulerit ad 8. Se­ dem, ad praecavenda scandala. Potest etiam opiniones proponere et commendare, necnon docere alias prae aliis esse magis salutares et professoribus Seminarii iniungere ut tales prae aliis doceant, ita tamen ut quod dubium est neque ut doctrina certa vel catholica tradatur neque censura theologica notetur*). De obligatione propagandi fidem cfr. dicta in art. I et supra ». 315 bis. Caput ITT. DE OBLIGATIONE LITANDI ET ADMINISTRANDI SACRAMENTA Articulus I. De obligatione litandi. 1164. — Docet Cone. Trid., sm. 23, cap. 1 de ref. praecepto divino mandatum osse omnibus, quibus animarum cura commissa est, pro ovibus suis Sacrificium offerre. Quapropter, inquit Leo XI11 b Cfr. (1918). />. 138. Consilium Vijrilantinc vl inMr. S. c. ('one. 12 lanuarii 1930 »wmel «altem In anno etiam dc aptioribiw modis ne rationibus ad feminarum modeMlne etHetwitrr consulendum ex professo nirnt (.1. Λ. .s*. |I93O|. p, 28 «ub XI). 2) J. Λ.Ν. (1910). p. 885. 3) J. Λ. S. (1910). ;>. 740. «) Cfr. Benod. XIV. /V .%>»., /. VII. r. 1. Cfr. et can. 1328. 5) Ita de MecHt4»r. furit Can. Comp., II. η. 88Λ. Tali libertate nsua wt S. Alfonxiw relato ad ConfetttarioM qui Hprtcmn ei nimie laxum sequebantur. Cfr. Lltt. ad Villanl. 1767 (Corretp III n. 217). 951 I.HI. V. TRACT. 1. PAKS Hl. <'ΛΡΙ T HL in Constit. hi suprema 10 lunii 1882 *): «Moralis el Juris Pontificii Doctorum una fere sententia est officium celebrandi .Missam pro populo maiori ratione ad Episcopos, quam ad Parochos pertinere. Omnium loco sit S. Alfonsi de Ligorio, Ecclesiae Doctoris, auctoritas. Si autem Parochi, et omnes quibus cura animarum commissa est, tenentur in Dominica et Festis de praecepto Missam celebrare et applicare pro populo, tanto magis ad id tenentur Episcopi tamquam principaliores animarum pastores » *). Qua in re ob connexionem materiae hic complect imur non so­ lummodo ea quae Codex statuit pro Episcopo residential!, verum etiam ea quae statuit circa obligationem Episcopi titularis, Abbatis nullius, Vicarii Capitularis, Vicarii et Praefecti Apostolici, Admini­ stratoris Apostolici. Porro: I. Quoad Episcopos resideutiales. Vi canonis 339: 1° Debent post captam sedis possessionem, omni exiguitatis redituum excusa­ tione aut alia quavis exceptione remota, omnibus dominicis aliisque festis diebus de praecepto, etiam suppressis, Missam pro populo sibi commisso applicare. Quaenam sint ista festa, cfr. supra n. 1115. 2" In festo Nativitatis Domini, et si quod festum de praecepto in diem dominicam incidat, satis est ut Missam unam pro populo applicent. 3° Si festum ita transferatur ut in die ad quem. non solum fiat officium cum Missa festi translati, sed serventur quoque obligationes audiendi Missam et abstinendi a servilibus, Missa pro populo ap­ plicanda est in die ad quem; secus in die a quo. 1° Episcopus Missam pro populo diebus supra indicatis per se ipse applicare debet; si ab eius celebratione legitime impediatur, statis diebus applicet per alium; si neque id praestare possit, quam­ primum vel per se ipse, vel per alium applicet alia die. 5° Licet Episcopus duas vel plures dioeceses aeque principaliter unitas regat ut. praeter propriam dioecesim, aliam vel alias in admi­ nistrat ionem habeat, obligationi tamen satisfacit per celebrationem et applicationem unius Missae pro universo populo sibi commisso. 6° Episcopus, qui obligationi de «pia in superioribus paragra­ phes non satisfecerit, «piam citius pro populo tot applicet Missas, quot omisit. II. Quoad Episcopos titulares. Decet ex charitate, citra tamen obligationem, ut aliquando Missae Sacrificium pro sua dioecesi ap­ plicent. Ita can. 348, § 2. ') ih. l. xr.·, />. aao. VI. ». .1'20. DE OBLIGATIONE LITANDI ET ADMINISTRANDI SACRAMENTA 955 III. Quoad Abbatem « nullius » et Vicarium Capitularem. Habent eandem obligationem ac Episcopus residcntialis. Sequitur ex can. 323, § 1 et 140. IV. Quoad Vicarios et Praefectos Apostolicos. Missae sacrificium pro populis sibi commissis applicare debent saltem in sollemnitatibus Nativitatis Domini, Epiphaniae, Paschatis, Ascensionis, Pentecostes, Sanctissimi Corporis Christi, Immaculatae Conceptionis et Assum­ ptionis Beatae Mariae Virginis, Sancti loseph eius sponsi, Sanctorum Apostolorum Petri et Pauli, et Omnium Sanctorum servatis iis quae can. 339, § 2 sqq. pro Episcopo residentiali statuuntur; iuxta dicta sub I, n. 2-6. Sequitur ex can. 306. V. Quoad Administratorem Apostolicum. Si est permanent er constitutus, eodem modo tenetur ac Episcopus resident ialis. Si ad tempus datus sit, non tenetur obligatione applicandae Missae pro populo, quae Episcopum gravat. Sequitur ex can. 315, § 1 et 2. Articulus II. De officiis circa Sacramenta cultu: H que divinum in genere. 1165. — Episcopus multiplices habet obligationes circa Sacra­ menta cultumque divinum in genere. Quum autem singulae istae obligationes suis locis in hoc opere tractentur, praecipuas ex iis breviter tantummodo hic recensemus, Lectorem studiosum ad loca ista remittendo. Obligationes autem circa Sacrificium Missae eum iis quae ad SS. Eucharistiae Sacramentum spectant, connect imus. L Circa Baptismum. Baptismus adultorum ubi commodo fleri potest ad Ordinarium deferatur (II, /i. 50); hic etiam indicet de valore Baptismi haereti­ corum (II, n. 53) et permittere potest ut privatim sub conditione baptizentur (II, n. 68); tandem in casu extraordinario Baptismi solemnis ad miniat rationem permittere valet in domo privata (II, n. 78). II. Circa Confirmationem. Tonetur per se vel impeditus per alium hoc Sacrament uni conferre. Cfr. plura hae de re in tom. II, n. 88. III. Circa SS. Eucharistiam et Missae Sacrificium. Cfr. dicenda in M/a. II, circa licentiam ab Episcopo petendam pro aesorvatione SS. Eucharistiae (w. 171). pro expositione publica (n. 176); circa supplicationem XL horarum (w. 177); circa quantitatem et transmissionem stipendiorum (w. 206. 211), vigi­ lantiam in adimpletionem onerum Missarum ot recognitionem librorum huc spe­ ctantium (/i. 214. 215); fundationes Missarum (n. 217) *); Missae celebrationem in Ecclesia aliena (n, 228); locum celebrationis (n. 231). 1 ) (’fr. etiam supra n. 998-699. de exsecutione et commutatione piarum dispositionum In υ··ικ·π*. 04 — Aehtnvs-Dami.n, Thcol. Mur. · I. 956 LIB. V. TRACT. 1. PARS III. CAPI T IV. IV. Circa Sacramentum poenitentiae. Cfr. quae in tom. II dicentur circa examen Confessarionim (n. 349), negationem vel limitationem jurisdictionis (m. 354), reservationem peccatorum (n. 385): locum confessionis (n. 398), modum recipiendi denuntiationem Confessant sollicitantis (n. 426). V. Circa Extremam Unctionem. Cfr. dicenda tom. II, n. 536, de benedi­ ctione oleorum. VI. Circa Ordinis Sacramentum. Cfr. Ioni. II praesertim do ministro le­ gitimo (n. 570), scrutinio (n. 573), tempore et loco (n. 576); subjecto (n. 583, irre­ gularitatibus et impedimentis w. 592), ritibus et caeremoniis (m. 611); poenis (n. 619, 621). VII. Circa Matrimonii Sacramentum. Cfr. tom. II inde a n. 666 prae­ sertim de dispensatione a publicationibus (n. 683). do matrimoniis mixtis (h. 706), de potestate dispensandi ab impedimentis (n. 773). Tandem, circa cultum sacrarum imaginum et reliquiarum, cfr. dicta supra w. 112, 113; circa superstitionem n. 117; circa supelle­ ctilem sacram Ecclesiae Cathedralis cfr. can. 1299 λτ/ι/..· circa sacra olea cfr. can. 731. Caput IV. DE OBLIGATIONE REGENDI DIOECESIM Dicemus: 1<> de obligatione tuendi disciplinam ecclesiasticam, 2° de obligationi* visitandi dioecesim, 3" de obligatione corrigendi et exercendi potestatem iudicialem. 1° de parochorum et eonfessariorum delectu, 5° de obligatione dandi bonum exemplum seu de virtutibus speciali modo ab Episcopo exercendis. Articulus I. De obligatione tuendi disciplinam ecclesiasticam. 1166. — Ut huic officio satisfaciat. Episcopus debet: 1° pro­ curare observantiam legum generalium Ecclesiae; atque provinciae ecclesiasticae, salvo iure dispensandi in iis casibus in quibus ex causa proportionata vi iuris communis vel ex concessione speciali dispen­ sare poterit. Cfr. I, n. 193, sub 2° et 3°; 2° celebrare Synodum decimo saltem quoque anno, in qua Synodo * est de iis tantum agendum quae ad particulares cleri populiqne necessitates vel utilitates referuntur», ('an. 356, § 1. Cfr. et can. 303, 301 pro Vic. Ap.; DE OBLIGATIONE REGENDI DIOECESIM 957 3° condere leges vel Statuta particularia, sive intra, sive extra Synodum. Cfr. can. 335. Cfr. et can. 292 de conventu episc. eiusdem Prov. Cfr. et .1. J. .S’., 1932, p. 242 (pro Italia); 1" rite ordinare Curiam dioeccsanam. Cfr. can. 363 sgq. Cfr. et can. 375 et 301 de archivo; 5° exercere vigilantiam in congregationes religiosas non exem­ ptas, in opera religiosa et charitativa, etc. Cfr. S. Alf., II. A., tr. 7, n. 61; Theol. Mor., lib. I, n. 56, 57. Cfr. et can. 500 (de ambitu po­ testatis in Congr. relig.), 506 (de electionibus). 512 (de visitatione), 520 (de eonfessariis, de quibus et infra torn. 11, n. 368 552 (de exploranda voluntate). Articulus II. De obligatione visitandi dioecesim. 1167. — I. Obligatio. Episcopus tenetur obligatione visitandae quot annis dioecesis vel ex toto vel ex parte, ita ut saltem singulis quinquenniis universam vel ipse per se, vel si fuerit legitime impe­ ditus, per Vicarium Generalem aliumve lustret. Qua in visitatione peragenda fas est Episcopo clericos duos etiam e Capitulo sive cathedrali sive collegiali sibi adsciscere visitationis comites atque adiutores; eosque quos maluerit eligere, reprobato quocumque con­ trario privilegio vel consuetudine. Si obligationi Visitationis Epi­ scopus graviter defuerit, Metropolita Visitationem peragere potest, causa prius ab Apostolica Sede approbata. Ita ex can. 313, coll, can. 271. Cfr. etiam Cone. Trid., sm 21, cap. 3 ref. Cfr. et can. 301 pro Vic. Ap. H. Scopus Visitationis. Institui debet Visitatio ad sanam et or­ thodoxam doctrinam conservandam, bonos mores tuendos, pravos corrigendos, pacem, innocentiam, pietatem et disciplinam in populo et clero promovendam ceteraque pro ratione adiunctorum ad bonum religionis constituenda. Ita ex can. 313, § 1. Cfr. et Cone. Trid., I. c. 111. Obiectum Visitationis. Episcopus debet instituere visita­ tionem personalem, realem et localem. Eliam ea loca pia visitare debet, quae quamvis exempta, intra dioecesis ambitum continentur, nisi probari possit specialem a visitatione exemptionem fuisse ipsis ab Apostolica Sede concessam. Cfr. can. 311, § 1. Qua in re notes praescriptioni obnoxium non esse ius visitationis et oboedientiae ita ut subditi a nullo Praelato visitari possint et nulli Praelato iam 958 LIU. V. TRACT. I. PARS TH. CAPI T IV. subsint (can. 1509, 7°). Religiosos autem exemptos Episcopus vi­ sitare potest in casibus tantum in iure expressis *)· IV. Forma et modus Visitationis. 1° Visitator in iis quae obie­ ctum et finem visitationis respiciunt, debet paterna forma procedere et ab eius praeceptis ac decretis datur recursus in devolutivo tantum; in aliis vero causis, etiam tempore visitationis, Episcopus ad normam iuris procedat necesse est. Ita can. 315. 2° Studeant Episcopi debita cum diligentia, sine inutilibus tamen moris, pastoralem visitationem absolvere; caveant ne su­ perfluis sumptibus cuiquam graves onerosive sint, nove ratione vi­ sitationis ipsi aut quisquam suorum pro se suisve dona quodvis genus petant aut accipiant, reprobata quavis contraria consuetudine; circa vero victualia sibi suisque ministranda vel procurationes et expensas itineris, servetur legitima locorum consuetudo. Ita can. 316. Cfr. etiam S. Alf., II. A., tr. 7, n. 59-60. Articulus III. De obligatione corripiendi et exercendi potestatem iudicialem. 1168. — I. Quoad obligationem corripiendi. Episcopus strictius adhuc quam Parochus tenetur subditos corripere et scandalis abu­ sibusque occurrere; tum quia est principalis pastor, tum quia maiori auctoritate potest malis consulere. Pro eo valet illud Apostoli: «Quis scandalizatur, et ego non uror 1 » (2 Cor. 11,29). Ut recte occurratur scandalis, opus est ut Episcopus assidue inquirat, non tantum a Parochis vel Vicariis foraneis seu Decanis, verum etiam ab aliis Sacerdotibus zelantibus quos sparsim in dioecesi ad id destinatos habeat, ut ab ipsis submoneatur de omni abusu, de omni scandalo quod norunt. Tenetur Episcopus potissimum corripere potentes qui scandalum praebent; parochos indiligentes; concionatores divini verbi proditores qui stilo exornato seipsos praedicant sine ullo animorum fructu; Sacer­ dotes qui Missam celebrant sine debita gravitate, cui scandalo Episcopus sub gravi tenetur invigilare et mederi (II. A., n. 63, 31, 36, 58). Cfr. prael) Ik> ciwtcro < fr. can. 51'. 513. 000. 015. <118. 1201. 12’9. 1382, 1 189, 1101; Schftfcr, Dt lirligümûi' ν<1. I. n. 393. Quoad viei talionem localem cfr. etiam Pontificale Homanum, /xim 111, Onio ad ritritandojf Paroecia», DE OBLIGATIONE REGENDI DIOEGEJUM 959 sertim etiam S. Gregorii Magni Regulam pastoralem, ubi fuse praesertim de officio corripiendi quasvis personas. II. Quoad obligationem exercendi potestatem iudicialem. Epi­ scopus habet ius et officium exercendi potestatem iudiciariam et coactivam. Ad normam I. C. exercere, debet munus indicis sive per se sive per alios in causis quoquo modo ad forum ecclesiasticum pertinentibus, sive ratione rei, sive ratione personae, idque in causis sive contentiosis sive criminalibus (cfr. tom. I, ». 1234). Illicitum est ei recusare redditionem iuris ad instantiam partis legitime requi­ rentis. Cfr. can. 1<>()8 et 1625. Similiter potestatem coërcitivam exercere debet ad normam canonis 2220 et sequentium. De caetero cfr. Noval, de processibus. Articulus IV. De Parochorum et Confessariorum delectu. § I. - De Parochorum delectu. 1169. — I. Episcopus, graviter onerata eius conscientia, obli­ gatione tenetur vacantem paroeciam illi conferendi quem magis idoneum ad eam regendam habuerit, sine ulla personarum acce­ ptione. Ita can. 459, § 1. Cfr. etiam can. 1463, 1466 de iure patro­ natus, et Cone. Trid., sess. 24, cap. 18 ref. Caeterum, maior idoneitas eligendorum non accipienda est absolute, sed respective ad utilitatem Ecclesiae et fidelium; unde qui praeditus est maiori sanctitate aut prudentia, praeferendus est ei qui sola scientia prae­ valet; caeteris paribus magis idoneus censetur qui magis dilectus erit a populo; ortus ex dioecesi potior est extraneo; potens ot genere clarus, qui plus conferre possit ad bonum Ecclesiae, praelationem meretur: pro pinguiori Beneficio pauper praeferendus est diviti; semper tamen sub clausula : caeteris paribus (n. 92). II. In indicio dc maiori idoneitate ratio haberi debet non solum doctrinae, sed etiam earum omnium qualitatum quae ad paroeciam vacantem rite regendam requiruntur. Quare Episcopus ne omittat documenta si qua sint ex Curiae tabulario desumere quae clericum nominandum respiciunt et notitias secretas quoque si opportunum indicaverit prudenter exquirere etiam ex locis extra dioeeesim. Ita can. 439, § 2, § 3, 1». III. In indicio dc doctrina prae oculis habeat Episcopus exitum examinis per triennium vi can. 130, § 1 subeundi. (Cfr. supra n. 1103, 9(50 Lin. V. TRACI’. I. PARS III. CAPÜT IV. II). Insuper candidatum examini coram se et examinatoribus synodalibus subiieiat; a quo, de consensu eorumdein examinatorum, potest dispensare, si agatur de sacerdote doctrinae theologicae laude commendato. Γη regionibus in quibus paroeciarum provisio Iit per concursum sive specialem ad normam Const. Bened. XIV Cum illud, I I Dee. 1712, sive generalem, haec forma retineatur, donec Sedes Ap. aliud decreverit.. Ita can. 159, § 3, 2° et 3° et § 4. De Concursu cfr. supra n. 741. Quoad doctrinam potest Episcopus se conformare, examinatorum indicio; ipsemet vero de vitae probitate cognoscere debet: quocirca pro certo habeat, Parochum probum, sufficienter doctum, multo utiliorem esse populo, quam doctiorem, sed minus probum (II. A., tr. VTI, n. 54). IV. Satis non fecit Episcopus bonos eligendo Parochos, tenetur quoque sollicite invigilare num Parochi munia sua impigre exse­ quantur (II. A., n. 55). § II. - De Confessa riorum delectu. 1170. — I. Maxima debet esse Episcopi diligentia in confcssariis seligendis. A confessariis namque pendet directio conscien­ tiarum et unus confessarius qui ignarus aut laxus aut moribus in­ compositus est, totum locum in peius mutare potest. Non debet igit ur Episcopus aliquem approbare quin prius certus flat de eius tum probitate tum sufficienti sanaque doctrina; (plia sicut peccat quisquis sine debita scientia huic muneri se ingerit, ita etiam peccat (pii talem approbat. Certus autem fieri de Sacerdotis idoneitate debet Epi­ scopus per examen super Theologia Morali, nisi aliunde eius scientiam satis noverit. De hoc examine cfr. etiam infra, tom. II, n. 349 sqq. et can. 877 (Π. A., tr. VII, n. 56). II. Quamvis optanda esset in confessariis scientia eminens, suf­ ficit tamen mediocris, ita ut sciant ea (piae frequentius accidunt, et de aliis dubitare atque ductores vel libros consulere norint. Maior tamen minorve scientia requiritur aut sufficit pro diversitate lo­ corum et poenitentium. Urgente necessitate, nimirum si aliter poe­ nitentor deberent diu confessione carere, approbari posset Sacerdos (pii sufficienti scientia caret, admonendus tamen foret de obligatione discendi. Cfr. dicenda torn. ΤΓ, n. 131 sqq. (lib. VI, n. 628). III. Ad bonos confessarius excolendos perquam conferent conferentiae casuum conscientiae, quippe quae aptissimae sint tum ad exponendam et memoria retinendam Theologiam Moralem, tum ad Dfi OBLIGATIONE REGENDI DIOECESIM 961 acuentium indicium in principiis ad casus practices applicandis, quorum resolutio propter tot diversas circumstantias in praxi multas creare solet difficultates. De hisce conferentiis cfr. supra ». 1103, III. Neque praetermittat Episcopus advigilare confessariis num Officio suo rite fungantur, non excedendo, sive in rigore sive in laxitate (lib. VI, ». 629). Articulus F. De obligatione boni exempli seu de virtutibus ab Episcopo praesertim colendis. 1171. — Episcopus exemplo luceat omnibus qui in domo Dei sunt, secundum Apostolum ad Tit. 2, 7: « In omnibus teipsum praebe exemplum bonorum operum, in doctrina, in integritate, in gravi­ tate », ita ut vere sit «forma gregis» (1 Petr. 5,3). Hinc: 1° Ante omnia charitate, erga pauperes praesertim, praefulgeat. « Eleemosyna », inquit S. Gregorius, « est primum opus misericordiae quod Pastor gregi suo praestare debeat »; mensa episcopalis patri­ monium est pauperum; multis quippe malis per eleemosynas occur­ rere potest. Quare satagat Episcopus ut tum eleemosynis largiendis, tum piis institutionibus exstimulandis, puta (’onferentiis S. Vincentii a Paulo, S. Francisci Regis, S. Elisabeth etc., indigentibus subveniat. Tali spiritu etiam actionem socialem promoveat. Cfr. supra ». 359. 2° Sit accessu facili, praecipue Parochis et Vicariis foraneis seu Decanis; sit hospitalis, ut monet Apostolus, 1 Tim. 2,2. 3° Sit exemplum etiam mansuetudinis, beneficia, cum potest, ingratis et inimicis rependendo, paupertatis, in modesta ac simplici domus supellectili, in famulorum numero, in vestitu et potissimum in mensae frugalitate; orationis, vitam interiorem ducendo; morti­ ficationis, abstinendo a quibusdam solatiis, Praelatum non decen­ tibus; solitudinis, ad laicorum conventus nonnisi ex necessitate ac­ cedendo; modestiae, mulierum commercia fugiendo, et, ubi necesse est cum eis versari, caute cum eis agendo; zeli, operam dando ut. omni data occasione, homines ad coelestia erigat. De hae materia apprime legi merentur praeclara monita (’one. Trid., ms. 25. cap. 1 ref. (H. A., tract. VII, ». 64, 65). 962 MB. V. TRACT. I. PAKS III. CAPUT V. Caput V. DE RELATIONE SUPER STATU DIOECESEOS ET VISITATIONE SS. LIMINUM Articulus I. De relatione super statu Dioeceseos. 1172. — I. Omnes Episcopi tenentur singulis quinquenniis rela­ tionem S. Pontifici facere super statu dioeceseos sibi commissae se­ cundum formulam ab Ap. Sede datam. Ita can. 310, § 1. Porro: 1° Quinquennia sunt fixa et communia atque computantur a die 1“ lanuarii 1911 atque distribuuntur pro variis regionibus secundum ordinem in can. 310, § 2 stabilitum. Attamen, si annus pro exhibenda rela­ tione assignatus inciderit ex toto vel ex parte in primum biennium ab inito dioeceseos regimine, Episcopus pro ea vice a conficienda et exhi­ benda relatione abstinere potest. 2° Relatio debet exhiberi S. C. Consistoriali nisi Episcopus S. 0. de Prop.^Fide sit subiectus. Formula data ab hac S. C. 1 Nov. 1918 ‘) postulat ut referatur de statu materiali personarum et locorum, de admi­ nistration? bonorum temporalium, inventariis, archivis, de fide (ubi et de modernismo) et cultu; de persona Ordinarii, Curia dioccesana, Se­ minario, clero in genere, Capitulis, Vicariis formicis et parochis, religiosis, populo fideli, concludendo cum indicio synthetico Ordinarii circa dioecesis statum. Relatio triennalis de Modernismo, praescripta a litt. encycl. Pascendi 8 Sept. 1907 et Motu Proprio Sacrorum Antistitum 1 Sept. 1910, omitti potest, quatenus in relatione quinquennali continetur. Cfr. S. C. Consist. 25 Ian. 1912 *). II. Etiam Vicarii ac Praefecti Apostolici tenentur obligatione Sedi Ap. exhibendi plenam accuratamque relat ionem de suo quisque pastorali officio deque omnibus quaecumque ad statum vicariatus vel praefecturae, ad missionaries, ad religiosos, ad populi disciplinam, ad scholarum frequentiam, ad fidelium denique ipsorum curae com­ missorum salutem quavis ratione pertineant; quae relatio scripta ’> A.A.S. (1918). p. 487. Est innovatio Decreti elniulcin S. ('. Constat. 31 Doc. 1909. de ordine «nando in relatlonibiw dloe). Haec relatio etiam ab Episcopis S. C. de Prop. Fide subiectis et a Superioribus Mis­ sionum exhibenda est, ut patet etiam ex ipsius epistolae inscriptione. Articulus H. De visitatione SS. Liminum *). 1173. I. Omnes et singuli Episcopi eo anno quo relationem de qua supra in art. I exhibere tenentur, ad Urbem, Beatorum Apo­ stolorum Petri et Pauli sepulcra veneraturi, accedant et Romano Pontifici se sistant. Sed Episcopis (pii extra Europam sunt, permit­ titur ut alternis quinquenniis, idest singulis decenniis, Urbem petant. Ita can. 311, § 1 et 2. II. Episcopus debet praedictae obligationi satisfacere per se vel per Coadiutorem, si quem habeat, aut, ex iustis causis a S. Sede probandis, per idoneum sacerdotem, (pii in eiusdem Episcopi dioecesi resideat. Ita can. 342. III. Vicarii Apostolici obligatione tenentur sacra Limina Bea­ torum Apostolorum Petri et Pauli visitandi eadem prorsus lege, qua Episcopi resident iales; cui tamen muneri, si quid graviter obstet ne per se ipsi illud expleant, satisfacere possunt per procuratorem etiam in Urbe degentem. Ita can. 299. ') .1. -t.S. (1022), p. 287. ’) Cfr. Wcrnx-VlilnJ, /1M Can.. Π. n. 60S LU 4 TKACTATIJS II. DE STATU RELIGIOSO S. Λ If. lib. 4. Η. A. tr. 13. Explanabimus : 10 notionem generalem status canonici christianae perfectionis acquirendae; 2° notiones status Religiosi et re­ ligionis; 3° ingressum religionis; 1° obligationes Religiosorum. Re­ liqua remittimus ad interpretes luris Canonici. Cap DT I. NOTIO GENERALIS STATUS CANONICI PERFECTIONIS ACQUIRENDAE ') 1174. — Praeter statum clericalem et statum laicalem, qui iure divino in Ecclesia distincti inveniuntur, medius inter eos, secundum se et quoad substantiam iure divino *) secundum accidentalem de­ terminationem iuridicam iure canonico, institutus est status reli­ giosus, cui et clerici et laici participare possunt (can. 107). Ilie est status perfectionis evangelicae, ad quam scilicet acquirendam reli­ giosi stabiliter sese obligant modo ab Ecclesia determinato, descripto in (. 1. ( ., Lib. II, Parte II, «De Religiosis ». Statui autem reli­ gioso, multis iam saeculis in Ecclesia vigenti, hodie accedunt alii status Christianae perfectionis acquirendae, qui ab Ecclesia nunc in pluribus ipsi aeqniparantur, sive iam in ipso C. I. (’. (sc. status vitae uti invenitur in societatibus virorum aut mulierum in communi \i\(‘litium sine \otis, can. 673 sçç.) sive in legislatione posteriori 1 ) Cfr. S. I Ii.. Γ-ΙΙ. q. 108, a, I et Π·Π. ni<*ii4 perfectlnnlx ftc) religiones iuris pontificii quae vel ap­ probationem vel saltem laudis decretum ab Apostolica Sede sunt consecutae; iuris dioecesani, (piae ab Ordinariis erectae, hoc laudis decretum nondum obtinuerunt (can. 188, 3°); 3° ratione sodalium datur religio clericalis, cuius pleritpie so­ dales sacerdotio augentur; secus est laiealis (can. 188, 1°); 1° ratione finis religiones distingui possunt vel tales quae ex instituto suo principaliter se exercent in operibus vitae contemplalirae, rerum divinarum contemplationi vacando; vel tales quae ex tine suo speciali destinantur ad vitam activam, opera misericordiae exercendo, corporalia vel spiritualia; vel demum tales (piae operibus misericordiae spiritualibus incumbunt, exercendo ministeria sacra, quibus animae proximorum iuvantnr, quaeque vitam mixtam potius exercere dicuntur eo quod vitae activae contemplationem coniungant, atque contemplata in alios transfundant. Ex hisce religiones contemplativae perfectiores sunt activis; mixtae vero perfectiores sunt contemplativis, cum perfectius sit lucere et illu­ minare, (piam lucere tantum, et eorum oflicium fuerit Apostolorum et ipsius Christi Domini. Rursus, inter religiones quae eumdem finem habent, praestantior illa est, (piae aptioribus mediis et exercitiis ad ilium finem et ad vota sua observanda utitur. Ita S. Thoni. II-II. q. 188, a. 6; Less., lib. 2, cap. 11. duh. 2; Suar., De Rclig., tr. 9, lib. I. cap. 5 et 6; Sahuant.. tr. 15. cap. 1, panel. 5 '). *) D<· multiplh-at!<■>><■ rullirluniiin vide crruiw -ynodl Cl-tori. n-D. u lio VI dtuniintoH Cotu.t .iticlmi /hld, 28 Auk. 1701. n. 82, 81. 970 ΜΗ. V. TRACT. II. CAPUT III. Caput III. INGRESSUS IN RELIGIONEM Dicemus: 1° de subiecto religionem ingredient e; 2° de proba­ tione subjects in postulatu et novitiatu; 3° de modo ingrediendi re­ ligionem seu de professione religiosa. Articulus I. Subiectum religionem ingrediens. 1178. — Principium generale. In religione admitti potest quilibet catholicus qui nullo legitimo detineatur impedimento rectaque intentione moveatur et ad religionis onera ferenda sit idoneus (can. 538). Ex hoc principio generali sequitur tria elementa con­ currere debere ut catholicus in religionem admitti possit: absentiam dico impedimentorum, rectam intentionem, idoneitatem ad religionis onera ferenda. Porro, haec tria elementa requiri atque sufficere se­ quitur ex eo quod tunc tantum et tunc semper quando haec tria elementa concurrunt, habeatur vocatio divina ad statum religiosum seu manifestatio divini beneplaciti circa ingressum alicuius in reli­ gionem. De singulis autem elementis singulatim dicendum est; subjungemus paragraph um de obligatione ingrediendi in religionem. § I. - Absentia impedimentorum '). 1179. — Impedimenta ingressus religionis sunt aut talia quae hunc ingressum invalidum reddunt aut talia quae cum illicitum tantum faciunt. Porro e can. 542, sub 1°: I. Invalide ad novitiatum ideoque et ad religionem admit­ tuntur: 1° Qui sectae acatholieae adhaeserunt; i. e. ii qui a lidc deCfr. N.K.St. (1'JIU), p. 163, -.'UO, I INGRESSUS IN RELIGIONEM 971 ficientes tali sectae adhaeserunt; non vero ii qui Dei gratia moti ex haeresi vel schismate in quibus nati sunt, ad Ecclesiam pervenerint. Ita C. C. Int., 16 Oct. 1919; A. A. S., 1919, p. 476 ad 7. 2° Qui aetatem ad novitiatum requisitam non habent, i. e. completum decimum quintum saltem aetatis annum (can. 555, § i, i°); 3° Qui religionem ingrediuntur vi, metu gravi aut dolo inducti, vel quos Superior eodem modo inductus recipit *); 1° Coniux, durante matrimonio *); 5° Qui obstringuntur vel obstricti fuerunt vinculo professionis religiosae; 6° Ili quibus imminet poena ob grave delictum commissum de (pio accusati sunt vel accusari possunt; 7° Episcopus sive residentialis sive titularis, licet a Romano 1’ontitice sit. tantum designatus; 8° Clerici qui ex instituto Sanctae Sedis iureiurando tenentur operam suam navare in bonum suae dioecesis vel missionum, pro eo tempore (pio iurisiurandi obligatio perdurat. I Verba ex instituto .$'. Sedis intelligenda videntur de iuramento non ex iure communi, sed ex speciali ordinatione pontificia emittendo. Cfr. infra toni. II. n. 618. 1180. — II. Illicite, sed valide admittuntur vi can. sub 2°: 1° Clerici in sacris constituti, inconsulto loci Ordinario aut eodem contradicente ex eo quod eorum discessus in grave animarum detrimentum cedat, quod aliter vitari minime possit; 2° Aere alieno gravati qui solvendo pares non sint; 3° Reddendae rationi obnoxii aut aliis saecularibus negotiis implicati. ex quibus lites et molestias religio timere possit; 4° Filii qui parentibus, idest patri vel matri, avo vel aviae, in gravi necessitate constitutis, opitulari debent, et parentes quorum opera sit ad liberos alendos vel educandos necessaria; 5° Ad sacerdotium in religione destinati a (pio tamen remo­ veantur irregularitate aliove canonico impedimento; 6° Orientales in latinis religionibus sine venia scripto data Sa­ crae Congregationis pro Ecclesia Orientali. 1 ) Hic nota ρουηηιη excommunicat Ionin nemini reservatae contra cogvntw ad religionem ingrediendam vel ad emittendam rellgiof«ain profoaslonein in can. 2352. Infra, tum. II. n. JO77» 2) Codex in ran. 1119 expnw Mip|»onit «lari aliquando dl*pen*atlonvnii G5 — AEBTNVM pA.MliN, 7’Aro/. .1/or, . J, ■ ■w · ■ ■■ 972 MB. V. TRACT. II. CAPI T III. Haec tamen venia non requiritur pro Orientalibus qui, proprio retento ritu, praeparantur ad constituendae domus et provincias religiosas ritus orien­ talis. Cfr. Connu. Cod. Int. 10 Nov. 1925, ad β *). 1181. — Notanda. 1° An filii obedi re teneantur parentibus in ele­ ctione status, expositum fuit supra n. 541. 2° Omnes candidati ut licite admittantur afferre debent testimonium recepti baptismatis et confirmationis (can. 511). 3° Adspirantcs ciri insuper afferre debent litteras testimoniales Or­ dinarii originis ac cuiusque loci in quo, post expletum decimum quartum aetatis annum, morati sint ultra annum moraliter continuum, sublato quolibet contrario privilegio; aliasque litteras testimoniales' Superiorum suorum, si in seminario, collegio vel alius religionis postulatu aut novitiatu fuerunt: ad normam can. 544-546 s). Imo ex decreto 23 Iulii 1911 S. C. de Religiosis et S. 0. de Seminariis*3), antequam familiae religiosae adseribantur qui, quavis de causa, e Seminario egressi sint. Superiores religiosi ad S. 0. de Religiosis recurrant quae de suo indicio Superiores certiores faciet, peractis iis omnibus quae casus ferat. 1° Mulieres autem ne recipiantur, nisi praemissis accuratis investi­ gationibus circa earum indolem et mores, et si in collegio vel alius reli­ gionis postulatu aut novitiatu fuerint, habitis Superiorum litteris testi­ monialibus (can. oil, S 7). Insuper requiritur ut in monasteriis monialium postulans afferat dotem in constitutionibus statutam aut legitima consue­ tudine determinatam. In religionibus votorum simplicium quoad dotis necessitatem standum est constitutionibus. De caefero circa dotem ob­ serventur praescripta can. 547-551 *). Demum, sicut ante quamvis pro­ fessionem, ita etiam ante novitiatum voluntas puellae ab Ordinario eiusve deputato explorari debet ad normam can. 552 *). 5° Superiores religiosi qui candidatum non idoneum contra prae­ scriptum can. 542, aut sine requisitis litteris testimonialibus contra prae­ scriptum can. 511, ad novitiatum receperint, pro gravitate culpae pu­ niantur, non exclusa officii privatione. Ila can. 2111. § II. - Recta intentio. 1182. — Notio. Recta intentio ea est qua quis ex motive su­ pernatural! sincere velit ingredi in religionem, puta ex motivo magis se coniungendi Deo, aut lapsus emendandi auteaetae vitae, aut saeculi pericula vitandi (Prox. Conf., n. 92). ‘) .1..I..S'. (1925). p. 58.1. 3) Cfr. V. K. SI. (1920). p. 101. 3) .1. .I.s. (1911). p. 3*1. De interpretatione linlnx decreti efr. Comm. dr Hrliaio»is (1042). p. 22# (Cani. Iui Pnniii); Perit*!im (1912). p. 73 et 212; (1913). p. 172, ubi pium utllin. ·) C fr. Λ’. K. St. (1920). p, 13; (1921). p. 133; ApoUinnri* (1928), p. 273 et 297 (de dote πιο· nhdl» tui aliud inoniutvrium tranjwuiiUn). ‘) Cfr. .V. K. St. (1920), p. 172. I INGIIESSUS IN RELIGIONEM Quare ad eam non requiritur speciali» quaedam vel tensibilis propensio in Statum religiosum; haec enim, si ex causa naturali oritur, ad summum idonei­ tati» signum erit; si ex motivo supernatural·, signum divini Ixmeplaciti esse potest, at non est signum necessario requisitum; quum divinum illud beneplacitum ex eo quod quis non impeditus et idoneus, intentionem supematuralem ingrediendi religionem eflormet, sufficienter cognosci possit1). 1183. — Notanda pro praxi. 1° Ante omnia curet. Confessarius bene ponderari* in qualem religionem ingredi quis cupiat; nam, si umquam in­ stitutum illud relaxatum est, melius erit alicui (ordinarie loquendo) quod in saeculo remaneat. Nam illi se aggregando, ipse se geret, sicut se gerunt alii; et parum illud boni, quod prius exsequebatur, de facili in tali reli­ gione negliget, ut misere pluribus accidit. 2" Confessarius special im expendat finem, ob quem quis religionem ingredi velit. Quodsi principalis finis esset mundanus, vitam agendi coin· luodiorem, aut se liberandi a propinquis durae conditionis, aut compla­ cendi parentibus qui ad hoc eum impellunt, caveat ne permittat reli­ gionem ingredi. Nam eo casu illa non est vera vocatio; sine qua huiusmodi ingressus malum habebit eventum. Si autem linis est bonus et abest im­ pedimentum, nec debet nec potest Confessarius neque alius, ut docet S. Thomas2), sine culpa gravi illum prohibere ab ingressu in religionem; quamvis prudenter agat aliquando, si exsecutionem illi differat, ad melius experiendum an resolutio sit lirina et perseverans; praesertim, si noverit, adolescentem esse volubilem, aut si deliberatio illa facta fuerit tempore missionis vel exercitiorum spiritualium; quia in huiusmodi occa­ sionibus quaedam concipiuntur proposita, quae postmodum, primo fer­ vore transacto, deficiunt {Prox. Conf., n. 92). § III. - Idoneitas. 1184. — Notio. Idoneitas hic intelligitur non mera absentia impedimentorum, sed positiva praesentia earum qualitatum cor­ poris ei animae, ex quibus aliquam personam oneribus religionis ferendis parem esse sperare licêt. Hae autem qualitates existimandae sunt non tantum secundum naturam religionis in genere, verum etiam secundum specialem indolem religionis istius quam (piis ingredi velit. 1185. — Regulae. I. Qualitates pro ingressu religionis cuiusvis requisitae eae sunt, quae profluunt ex natura rotor um atque rita e eum mu nis in genere. 1 ) < 'fr. Vrnnrer* ·1ι. I. r„ II, Suppi. HI ; ,V. K. St. (1911), p. 324 ; ( t ‘J 13). />.270; (IUI I). p. 151. *) Qiuxllib. 3. «. II. Û74 LIB. V. TRACT. II. CAPUT nr. Unde per se minus apti ad vitam religiosam videntur qui difficile ee continent vel proprii genii sunt tenacissimi; vel e contra ita parum sibi constantes atque ita mutabiles ut facile a proposito deflectant; demum ii qui nimis ad melancholiam sunt proclives; praesertim vero omnes ii qui pathologice affecti sunt. Diximus eos per se videri minus aptos; per accidens enim iidem ex abundantia aliarum qualitatum et maiori copia gratiarum quas forte accipiunt quibusque orando et vim sibi inferendo fideliter correspondere satagunt, aliquando saltem sufficienter idonei re­ putari possunt; id quod tamen de iis qui gradu notabili pathologice sunt affecti, haud admittendum est*). II. Qualitates pro ingressu determinatae alicuius religionis re­ quisitae eae sunt quae ex proprio huius instituti fine atque ex mediis propriis hunc finem prosequendi deduci possunt. Aliae enim qualitates requiruntur in religioso vitae contemplativae, aliae in religioso vitae activae, aliae demum in religioso vitae mixtae dedito. Verum etiam inter religiones eumdem finem prosequentes maxima datur mediorum diversitas pro diverso quo reguntur spiritu atque diversis quibus utuntur regulis. Aliquando enim paupertas, aliquando austeritas corporalis, aliquando evangeliea simplicitas vel vita communis prae eaeteris colitur. Unde vel maior valetudo corporalis vel maiores diversaeque animi dotes requiri possunt. III. In dubio an qualitates requisitae in candidato inveniantur, nihilominus experiendi causa in novitiatum admitti potest; non vero ad professionem praesertim perpetuam. Unde quod ad Superiores attinet S. Thomas animadvertit: «Ado­ lescentem ad religionem recipere illicitum esset si constaret vel proba­ biliter crederetur de eius inconstantia, vel si quid aliud esset huiusmodi, quae diligenter considerantur in religionibus bene institutis » (Quodlib. 3, a. 11). Atque canon 571, § 2 statuit: « Exacto novitiatu, si indicetur idoneus, novitius ad professionem admittatur, secus dimittatur: si dubium supersit situe idoneus, potest a Superioribus maioribus probationis tempus, non tamen ultra sex menses, prorogari ». § IV. - Obligatio ingrediendi religionem. 1186. — Regulae. I. Per se nemo tenetur ingredi religionem. Ratio est quia consilia evangeliea ut sic non obligant ; secus enim naturam consiliorum exuerent (n. 78). l) ('ondule Vemiecrech. /. r.. Suppl. III, a. <, | 2, I. INGRES8U8 IN RELIGIONEM 975 II. Per accidens vero pro aliquo haberi potest obligatio ingre­ diendi religionem, ut si (piis voto sese adstrinxerit ad religionis ingressum. Qijaer. 1° An et quomodo peccet qui se a Deo vocatum putet ad Religionem, si vocationi suae obsequi NEGLIGAT. Resp. Ob periculum aeternae salutis, cui se committit, non potest ab aliqua culpa excusari. Quinimo, si quis crederet quod in saeculo manens damnationem incurreret, tum ob fragilitatem suam, quam inter saeculi occasiones expertus est, tum ob inopiam auxiliorum, quae in Religione haberet, non potest excusari a peccato gravi, cum in grave discrimen salutis suae se coniiciat. 1187. — Quaestiones. Num autem sit in malo statu conscientia eorum, qui moraliter certi de vo­ catione Dei ad Religionem, nituntur sibi persuadere se salutem suam aeque facile consequi posse manendo in saeculo, vel in illud redeundo t Non videtur dubitan­ dum quin isti magno discrimini salutis se exponant; quia vivendo in saeculo contra Dei vocationem, sese privant specialibus illis auxiliis gratiae, quae in Re­ ligione Deus ipsis praeparavit, quibusque destituti, licet auxiliis ordinariis salvari possint, reapse tamen ditliculter saeculi tentationibus resistent et salutem adi­ piscantur. Deinde, si peccat graviter, ut communiter tradunt 1)1)., quisquis alium a vocatione abducit, propter damnum quod illi infert, quomodo excusari poterit ille, qui sibi ipsi talo damnum infert! «Cactorum, inquit S. Alf., nolo in hoc puncto absolutum indicium proferre; sapientibus illud remitto» (». 78) ‘). Quaer. 2° Ad quid teneatur, qui vovit Religionem. Resp. 1° Qui vovit Religionem generaliter, voto satisfacit, quamcurnque ingrediatur, etiam cum votis simplicibus, modo in ea vigeat disciplina regularis, saltem quoad observantias principaliores. Quodsi non recipiatur in unam Religionem, debet sollicitare ingressum in aliam; sed non tenetur ingressum quaerere extra patriam, nisi forte id intenderit. 2" Qui autem vovit aliquam Religionem specialiter, tenetur in illam ingredi; sed potest aliam strictiorem praeferre, cum hoc sit melius. Cum autem non recipitur in Religionem, quam ingredi vovit, non tenetur pe­ tere admissionem in aliam; quia in eius voto inclusa est tacita conditio: si admittar; nisi generalis fuerit eius animus Religionem quoquomodo amplectendi. 3° Qui Religionem absolute vovit., non solum ingredi debet, sed etiam in ea permanere ac profiteri: nam votum Religionis non solum obligat ad suscipiendum habitum religiosum, verum etiam ad serviendum Deo in Religione toto vitae tempore. Excipe tamen, si iusta causa excuset egressum ante professionem; puta si Religionem inveniat viribus suis imparem, aut ibi beate se victurum non esse praevideat. Quodsi can. 571, § 1 concedit Novitiis ut possint pro libitu Religionem deserere, intelligitur de iis qui experiendi solum gratia ingrediuntur, nullo praemisso voto, aut *) laxantur irmvlA monita S. Alfonsi contra divinae vocationis desertores I. e., v. Caelrriim. L//inor/s (1928). p, 71. Servitio autem expleto, tempus votorum ante servitium elapsum computatur ad triennium antemittendum votorum professioni porpe· tuae complendum, dummndo tamen post servitium per annum vota temporaria serventur. Iuxta Statuta in IhOrcto hitrr rrliipia* supm allegatum. INGRESSUS IX RELIGIONEM 981 fossionem requisita longius distet., nisi constituiiones exigunt an­ nuales professiones (can. 571, § 1). In Institutis votorum simplicium in quibus vota emittuntur sub hac vel simili conditione apposita; · Donec in Congregation» vivam », ita ut alumnus sive sponte discedat sive a Superioribus dimittatur, ipso facto a votis libor evadat, huic professioni non debet praemitti triennium votorum temporariorum; ita de­ claravit C. C. Int., I Martii 1921 (.4. .4. .S’., />. 177). II. Tempus triennii legitimus Superior potest, renovata a reli­ gioso temporaria professione, prorogare, non tamen ultra aliud trien­ nium (can. 571, § 2). III. Sollemniter professus aut professus a volis simplicibus per­ petuis, si transierit ad aliam religionem eum volis sollemnibus vel simplicibus perpetuis, post no vitiatum praetermissa professione tem­ poraria, ad professionem sollemnem aut simplicem perpetuam ad­ mitti potest (can. 631). 1196. — Effectus professionis. Quilibet professus tenetur obli­ gationibus religiosorum eo modo quo infra in cap. III exponetur. Dein, post, annum ab emissa qualibet professione religiosa, vacant beneficia paroecialia; post triennium cetera (can. 581). Insuper: 1° Quilibet professus a votis perpetuis, sive sollemnibus sive sim­ plicibus, amittit ipso iure propriam quam in saeculo habebat dioecesim (can. 585). 2° Simplex professio, temporaria sit vel perpetua, ut iam monuimus supra (n. 1193) actus votis contrarios reddit illicitos, sed non invalidos, nisi aliud expressi * cautum fuerit: professio autem sollemnis, si sint irri­ tabiles, etiam invalidos (can. 579). Ita sollemnis professio ipso iure dis­ solvit matrimonium non consummatum inter baptizat os vel inter partem baptizatam et partem non baptizatam (can. 1119). Insuper invalide matri­ monium attentant sollemniter professi ‘): sicut etiam ii qui professi sint vota simplicia quibus ex speciali Sedis Apostolieae praescripto vis addita sit nuptias irritandi (can. 1073). Quoad effectus in ordine ad validam et licitam proprietatem et usum bonorum, vide infra, ubi dicitur de obliga­ tionibus ex voto paupertatis. 3° Professi a votis TEMPORARIIS in religione cum votis perpetuis: a) Fruuntur iisdem indulgentiis, privilegiis et spiritualibus gratiis quibus gaudent professi a votis sollemnibus aut professi a votis simpli­ cibus perpetuis: et si morte praeveniantur, ad eadem suffragia ius habent (can. 578, 1°). * ) Hinc prncHcrljttuni mu. i<0, | 2, vl culus Sui*erlor |>ml<—Ionem Hollcinnein cxclplcna protlteiitlH ριιπκΊιηιιι bnptiimil . 589-590; Vermecrech, I'erMica, VI, p. 288; .V. It, ThM, (1912) OBLIGATIONE» HELIGIO8OIU Μ 983 prout istae obligationes religiosas accuratius determinant vel novas imponunt. Quare dicemus: 1° de obligatione tendendi ad perfectio­ nem, 2° de observantia singulorum votorum, 3° de observantia re­ gularum et constitutionum, 1° de aliquibus legibus ecclesiasticis quae religiosos respiciunt nec tamen in praecedentibus expositae fuere. Articulus I. Obligatio tendendi ad perfectionem. 1199. — Obligatio cuiusvis religiosi. Religiosus tenetur ex pro­ fessione sua tendere ad perfectionem propriam sui status, fideliter atque integre vota quae nuncupavit observando vitamque suam se­ cundum regulas et constitutiones componendo (>/. 9; can. 593). Hinc graviter peccat contra obligationem tendendi ad perfectionem: 1° si vota habitualiter infringere non recuset in materia gravi; 2° si Re­ gulas ex contemptu formali praetermittat; 3° si apud se statuat perfe­ ctionem nullo modo curare (n. 10). 1200. — Quaeritur. .4m graviter peccet Religiosus, qui cult quidem servare vota et praecepta sub gravi obligantia, caetera autem statuit non curare, sed libere transgredi. Resp. Communius et probabilius negatur; quia Religiosus paratus servare praecepta respectu sui gravia, quae respectu aliorum fidelium sunt mera consilia, aliquo modo videtur tendere ad perfectionem. Interim Religiosus ita dispositus ex aliis causis a gravi peccato dif­ ficillime excusabitur; tum propter periculum transgrediendi vota, tum ob scandalum, tum propter grave damnum Religioni imminens ex disci­ plinae relaxatione; quae omnia eiusmodi Religiosus evitare vix poterit. 1201. — Obligationes Superiorum hac in re. Superiores non tantum debent tendere ad perfectionem propriam modo supra de­ scripto, verum etiam subditorum suorum in perfectionem tendentiam procurare, tum exemplo, tum corrigendo eorum defectus, tum pro­ movendo positive studium perfectionis atque usum mediorum quae observantiam votorum et regularum possibilem reddunt. Hinc vi canonis 595: 1° Superiores curare debent ut omnes religiosi: a) quotannis spiritualibus exercitiis vacent; b) legitime non impediti quotidie Sacro intersint, orationi mentali vacent et in alia pietatis officia, quae a regulis et constitutionibus praescripta sint, sedulo incumbant; c) ad Poenitentiae sacramentum semel saltem in hebdomada accedant. 981 MB. V. TRACT. II. CAPI T IV. Quoad eon fessa rios vero religiosorum vide tractatum de sacramento Poenitentiae atque can. 518-529 et 566. Hie tantum notentur praescripta canonis 530: Omnes religiosi Superiores districte vetantur personas sibi subditas quoquo modo inducere ad conscientiae manifestationem sibi peragendam. Non tamen prohibentur subditi quominus libere ac ultro aperire animum suum Superioribus valeant.; imo expedit ut ipsi filiali cum fiducia Superiores adeant, eis, si sint sacerdotes, dubia quoque et anxietates suae conscientiae exponentes. 2° Superiores suos inter subditos promoveant frequentem, etiam quotidianam, sanctissimi Corporis Christi receptionem; frequens autem, imo etiam quotidianus accessus ad sanctissimam Eucharistiam religiosis rite dispositis libere pateat. 3° Si autem post ultimam sacramentalem confessionem religiosus communitati gravi scandalo fuerit aut gravem et externam culpam patra­ verit, donec ad Poenitentiae sacramentum denuo accesserit, Superior potest eum, no ad sacram communionem accedat, prohibere. •1° Si quae sint religiones votorum sive sollemnium sive simplicium, (piarum in regulis aut constitutionibus vel etiam calendariis communiones aliquibus diebus affixae aut iussae reperiantur. hae normae vim dumtaxat directivam habent (can. 595). Nota. Huc quoque referri possunt (piae Codex statuit de residentia Supe­ riorum, de promovenda notitia decretorum S. Sedis, de lectione publica regularum et constitutionum, itemque decretorum (piae publice legenda S. Sedes praescri­ bet; de instructione catechetica conversorum et piis exhortationibus; atque de visitatione (Cfr. can. 508, 509, 511 si/.). 1202. — Quaeritur. .1» Praelatus aliquando peccet graviter, negli· gendo dejectu» leves subditorum corrigere. Reep. Affirm., (piando defectus multi sunt, et eiusmodi, ut disciplinam relaxare valeant, uti sunt silentii solutiones, omissiones orationis, ieiunioruni, etc.; quia, licet quisque Religiosus non deliciat in re gravi, levem Regulam transgrediendo, Superior tamen négligeas impedire, cum possit, observantiae relaxationem, deficit in re gravi. Quare tenetur defectus subditorum, in damnum totius Communitatis vergentes, non solum cor­ rigere, sed etiam inquirere, prudenter tamen et sine nimia sollicitudine. Expedit autem ut aliquando dissimulet, si defectus scandalum non afferant, vel si praevideat subditum ex correptione peiorem evasurum, vel si tempus opportunius sit exspectandum. Ita communiter. Quod dictum est de Superiore, valet quoque pro eo, (pii officio fun­ gitur Zelatoris, si nimis negligat Superiorem certiorem facere de defect ibus, quos observat (n. 13; II. A., ». 2). 1203. — Superiorum creatio. \d Religiosorum perfectio nem plu­ rimum prodest dignos Superiores ipsis praepositos esse; (piare de eorum creatione praecipua postulata exponere opportunum consui­ mus. Itaque duo statuimus; OBLIGATIONE» RELIGIOSORUM 985 I. Ad Praelaturas eligendos esse, non solum dignos, sed inter dignos dignissimos omnino affirmandum est eum sententia communi, contra paucos. Ratio est, quia Praelati Regulares eamdcm habent, quam Episcopi, obligationem incumbendi bono communitatis et sub­ ditorum; sunt enim subditorum quasi Episcopi. Porro Praelat i minus digni minus diligenter minus ve prudenter fervorem subditorum fo­ vebunt regularemque observantiam integram servabunt: unde facile observant iae relaxatio sequi potest cum damno gravissimo, nam experientia constat abusus semel in aliqua Religione introductos difficillime aboleri. Ideo graviter peccant qui notabiliter minus dignos eligunt. Haec doctrina recte extenditur ad electionem diflinitorum, con­ sultorum, procuratoris generalis, et similium («. 100 et 101; II. A., n. 35). Quoad vero Superiores maiores in religionibus virorum res confirmatur canone 506, § 1, ubi statuitur: « Antequam ad Superiorum maiorum electio­ nem deveniatur in religionibus virorum, omnes et singuli e Capitulo iureiurando promittant se electuros quos secundum Deum eligendos esse existi­ maverint ». Cfr. quoque eanonem 153, § 2. II. Ad Superiores creandos, qui subditos suos bene regant, hae dotes in illis requiruntur: 1° Scientia non vulgaris tum vitae spiri­ tualis, tum Regulae et spiritus Instituti; ut valeant mores subdi­ torum secundum illa recte moderari. 2° Charitas paterna erga omnes subditos suos, qua eorum amorem, fiduciam, obedientiam et since­ ritatem sibi concilient ; agendo enim ut patres experientur subditos ut filios. Memores itaque sint Eccli. 32, 1: « Rectorem te posuerunt * noli extolli; esto in illis quasi unus ex ipsis», line spectat specialiter ut providam curam impendant omnibus, in rebus spiritualibus et temporalibus, eaque omnia, quibus indigent, libéralité!* suppeditent, non solum rogati, sed <4iam petitionem interdum praeveniant. 3" Fortitudo, ut cum zelo observantiam regularem tueantur, ita ut nulla relaxatio, nullus abusus irrepat. 1° Prudentia ut neque beni­ gnitas neque severitas modum excedat. 5° Vita exemplaris: quia bona exempla fortius >r /.Vliyowix Inetilulie rt per· ion»*. II. μ. 202*294; vvl apud: Commrn/. pro (1921). p. 378*/.. (1927). />. 119*121. ubi climii i]M*nruni explicatio. 6G — Akktxvh-1)a.mk\, Thful. · 1. 9.88 LIU. V. TRACT. II. CAPUT IV. acceptatione fiunt domini fundi. Ita Lugo, loo. cit., n. S3, 90 el 91; Sanch., de relig., lib. 7, cap. 18, w. 28; sed magis restricte; Suar., tr. 10, lib. 4, cap. I, ». 5, 6. Porro, iuxta haec principia circa votum simplex Codex statuit quae sequuntur: 1° Quilibet professus a votis simplicibus, sive perpetuis sive temporariis: a) nisi aliud in constitutionibus cautum sit, conservat proprietatem, bonorum suorum et capacitatem alia bona acquirendi, salvis praescriptis supra (n. 1192) traditis circa cessionem admini­ strat ionis et dispositionem de bonorum usu et usufructu; b) quid­ quid autem industria sua vel intuitu religionis acquirit, religioni acquirit; r) cessionem adininistrationis et dispositionem de usu ac usu/ructu professus mutare potest, non quidem proprio arbitrio, nisi constitutiones id sinant, sed de supremi .Moderatoris licentia, aut, si de monialibus agatur, de licentia Ordinarii loci et, si monasterium regularibus obnoxium sit, Superioris regularis, dummodo mutatio, saltem de notabili bonorum parte, non liat in favorem religionis; per discessum autem a religione eiusmodi cessio ac dispositio habere vim desinit (can. 580). Insuper: 2° Professus a votis simplicibus in religione cum votis sol­ lemnibus observet ea quae diximus supra (n. 1205) circa renuntia­ tionem bonorum ante professionem sollemnem. Cfr. can. 581. 3° Professis a votis simplicibus in Congregationibus reli­ giosis non licet: a) per actum inter vivos dominium bonorum suo­ rum titulo gratioso abdicare: b) testamentum conditum ad normam can. 509, § 3 (cfr. supra n. 1192, III) mutare sine licentia Sanctae Sedis, vel, si res urgeat nec tempus suppetat ad eam recurrendi, sine licentia Superioris maioris aut, si nec ille adiri possit, localis (can. 583). Ex diserto responso C. C. Int., 15 Maii 1930, licentia S. Sedis etiam requiritur ut professus cessionem vel dispositionem saltem de notabili bonorum parte, in favorem religionis mutare possit ’). 1207. — Gravitas obligationis. Communis et vera sententia docet, eam quantitatem, (piae sufficit ad peccatum mortale furti, sufficere etiam ad peccatum mortale proprietatis; quia hoc pro­ prietatis peccatum se habet instar furti; sicut enim in furto res usurpatur invito domino, ita in peccato proprietatis res usurpatur invito Superiore, cui per votum paupertatis omnem rerum usum et dispositionem Religiosus subiecit. J.J.S. (193G), l>. 210. OBLIGATIONES IlELIGIOSORUM 989 Sunt tamen observanda: 1 ° Gravitas contra iuttitiam in furto ex bonis .Monasterii pensanda non est secundum quantitatem petitam ad furtum mortale filiorum; quia filii sunt necessarii bonorum paternorum haeredes, et Superiores Religiosi multo magie sunt inviti quam parentes propter detrimentum spirituale subditorum. .Maior tamen quantitas requiritur (piam in aliis furtis. Generaliter loquendo, tamquam materia gravis statui potest, ut reor, summa 20 francorum *). — In esculentis et poculentis valet regula tradita pro furtis famulorum (». 24, 25; II. A., n. 10). 2° Materia gravis contra votum intelligi debet de materia sufficienti c.i' se ad furtum mortale, seclusis circumstantiis; quia in peccato pro­ prietatis potius attenditur actus dominii, quam damnum illatum (Lugo, De iust., disp. 3, ». 170, 171; Palans, tr. 16, disp. 3, p. 20; Rodriguez. loc. cit., cap. 14; Ililzmann, De pracc. partie., n. 595). Quocirca plures assignant summam 10 francorum *) uti materiam gravem; quae sen­ tentia probabilis videtur. 3° Quantitas in se notabilis non semper satis est ad mortale proprie­ tatis peccatum; quia, si res magni valons ad solum temporarium usum usurpetur, postea reddenda, culpa regulariter venialis erit. Item, si Reli­ giosus pecuniam ab extraneis accipiat ad erogandum aliis, plures assignant pro materia gravi valorem 60 froncis maiorem (n. 24 in fine). 4° Peccatum proprietatis in Religioso plerumque habet duplicem malitiam, sacrilegii scilicet et iniustitiae (». 24, 25; IT. A.. ». 10). 1208. — Resolutiones. Peccat Religiosus contra votum paupertatis: 1° Si a Conventu vel ab externis quidquam pro seipso accipiat, retineat, absumat, sine Superioris licentia. 2° Si apud externos comedat aut bibat, sine Superioris permissu; quia Religiosus abdicavit a se omnem rerum usum sine Superioris facul­ tate. Ita Sanch., lib. 7, cap. 19, ». 53: Suar., De Helig., lib. 8, cap. 11, n. 41. 42; Laym., lib. I, tr. 5. cap. 7, ». 4; Castrop.. part. 3. tr. 16. disp. 3. p. 21 et alii communiter (n. 17). 3° Si res in usum obtentas in alios usus expendat, quam sibi per­ missos, aut retineat ultra tempus a Superiore praefixum: si culpabiliter eas destruat, amittat, deteriores efficiat; solum enim habet usum facti1 *3), cumque precarium, quandium et quomodo Superiori videatur (». 19). 4° Si quid, quod eum licentia habet, abscondat, ut illud liberae Superioris dispositioni subducat: hoc enim est velle conservare indepen­ dent er a Superiore. Ita communiter (». 28; II. A., ». 7). 5° Si quid, sine Superioris facultate, mutuum vel commodatum ac­ cipiat, aut det alteri. In rebus tamen parvis et crebro occurrentibus een1 ) Ita anetor. attento valore quem tunc temporln pecunia habebat. Cfr. dicta fiupm r·. 7IT. do autuma Ista augenda vel multiplicanda pro temporum lot'orumque circumstant Ii*. -) Hecole dfeta In nola proce. 3) Duplex cat unwt: umw iwrw», <*t Iur utendi rc proprio nomine ecu propria voluntate; u>us /ac/i, «*t rei uhuh voluntate et nomine Superiori*. Similiter duplex est administratio. 990 LIB. V. TRACT. Π. CAPUT IV. setur ease facultas tacita vel generalis, ut, saltern a. 30β; V. K. St. (1913), p. 289-202; Lvhnikuhl. I, n. 07G. 992 IJ B. V. TRACT. H. CAPUT IV. trovertitur. Nonnulli affirmant; quia omnis administratio pecuniae, ex voluntate Superioris non pendens, adversatur voto paupertatis. Ita Lohner, Hiblioth. man., tit. 112, § 11, in fine, et quidam alii, ait Sanchez, Decal., lib. 7, cap. 30, η. 3. Sententia communis negat; quia semper supponitur religiosus ero­ gando eleemosynam agere nomine datoris, ideoque non est actus dominii; neque facultas illa eligendi actum dominii involvit, eum nihil iuris sit, sed meri facti. Potest tamen contra Regulam Ordinis sui delinquere. Ita Sanch., loc. cit., η. 1; Suar., cap. 15, ». 15, 16; Palans, tr. 16. disp. 3, p. 22, η. 1; Salmant., tr. 13, cap. 6, n. 15 et 23; Laym., lib. I, tr. 5, cap. 1, ». 16; Croix, lib. I, η. 118; Azor., Instit. mor., part. I, lib. 12, cap. 10, Decimo. Quaer. 6° Quid rero, si extraneus pecuniam Religioso tradit, ut pro arbitrio suo eam in pia opera expendat. Resp. Religiosus sic accipiens et erogans contra votum peccat; quia quaevis libera dispositio, independens a Superiore, est actus proprietatis. Ita S. Alfons., Epist. 3 Octob. 1757; II. A., ». 7; Suar., De Relig., tr. 7, lib. 8, cap. 15, ». 16; Rodriguez, Prox. perfect, christ., part. 5, tr. 3, cap. 15. § II. - Licentia requisita ad licitum usum rerum. 1210. — Religiosus nulla re temporali uti potest sine Supe­ rioris licentia; cui enim dominium est prohibitum, prohibitus quoque est actus dominii: usus autem independens ab auctoritate alterius ost actus dominii, solis competens dominis. 4 Porro licentia multiplex distinguitur: 1” Generalis, (piae datur om­ nibus: v. g. pro usu vestium, quae a vestiario distribuuntur; pro esu ciborum, qui apponuntur in mensam communiter; pro usu supellectilis, quae in cubiculis reperitur, vel in publicis armariis. Specialis, quae con­ ceditur uni, non alteri, prout Superior indicat expedire. — Alio modo vocatur generalis, quae datur pro tempore continuo: specialis, quae con­ ceditur pro actu occurrente. 2° Expressa, quae verbis aut scripto datur. Tacita, «piae virtualité!· continetur in aliquo actu expresso Superioris; v. g. in licentia expressa itineris virtualité!· continetur quidquid pro itinere est necessarium. Prae­ sumpta. quae non est actu data, sed arguitur danda a Superiore, si ab eo peteretur. 3° [usta, quae non excedit potestatem Superioris; iniusta, quae eam excedit. 1° Debita, quae prudenter negari nequit; indebita, quae prudenter potest concedi aut negari. Quod ad licentiam praesumptam attinet, displicentia Superioris de usu illius duplex distinguitur, nimirum alia quoad substantiam actus, OBLIGATIONES RELIGIOSORUM 993 quando ipsa actio displicet Superiori, ita ut rogatus licentiam negaret: alia quoad modum, quando Superior approbat quidem actionem, sed aegre fert modum agendi, scilicet aversionem quam subditus habet a petendo licentiam. 1211. — Principia. I. Nulli dubium est quin Religiosus debeat, quantum fieri potest, licentiam EXPRESSAM petere, non solum ut per­ fectius operetur et maius meritum acquirat, verum etiam quia id postulant Regula et filialis subordinatio. II. Licentia tacita sufficit ad salvandum votum: quia taciti et expressi eadem est virtus. Locum habet: 1° Cum Superior sciens subditum aliquid accipere, retinere, aut expendere, non prohibet, cum facile posset. 2° Cum in aliquo Ordine viget consuetudo accipiendi res aliquas sine facultate expressa, connivente Superiore. 3° Cum Superior donat subdito, vel donari permittit, imagines, rosaria, numismata, etc., sciens ipsum eis non indigere ad usum proprium, censetur dare simul facultatem aliis distribuendi: monet tamen Lessius, id non censendum nisi in rebus minimi momenti crebro occur­ rentibus, praesertim in domibus, ubi viget disciplina (n. 17; 11. A., n. 11). III. Licentiam praesumptam : 1° certum est sufficere cum res commode differri et Superior adiri nequit; quia tunc approbatio Superioris rationabiliter praesumitur tam quoad substantiam quam quoad modum. — Eo tamen casu postmodum, sublato impe­ dimento, si res accepta consumpta non sit, tenetur subditus referre Superiori, propter retentionem: si vero sit consumpta, per se non eget expressa Superioris ratihabitione postea petita; quia usus rei fuit licitus (n. 18). 2° Usus licentiae praesumptae, quando subditus credit Supe­ riorem invitum esse quoad substantiam, est peccatum proprietatis contra votum; (plia tunc Religiosus propria auctoritate operatur, cum revera nulla adsit licentia. 3° Usus licentiae praesumptae, (piando subditus prudenter indi­ cat Superiorem esse invitum quoad modum, est peccatum veniale contra regularem disciplinam. Non est peccatum contra votum; quia Superior non est invitus quoad actum, et subditus non operatur propria auctoritate, sed cum de­ pendentia a voluntate Superioris; restat ergo ut peccatum veniale sit contra virtutem obedientiae. Excipe tamen, si (piando Regula vel Su­ perior stricto praecepto vetet usum licentiae praesumptae, quia tunc Superior esset invitus etiam quoad actum. Inde infertur actiones aliquid accipiendi vel dandi ex licentia prae­ sumpta, (piando causa non urget, et Superior facile adiri potest, plerumque 991 LUI. V. TRACT. II. CAPUT IV. non vacare culpa; quia Superiores tunc plerumque inviti sunt quoad modum si non quoad substantiam (n. .18; IL A., ». 11). IV. Licentia debita, sed a Superiore iniuste negata, non excusat a transgressione coti: nisi periculum gravis damni esset in mora: tunc enim praesumitur adesse consensus Superioris, et, si isto etiam licentiam negaret, potest aliquando prudenter indicari, vo­ tum in tanto discrimine non obligare. « Ipsa, necessitas, inquit S. Thomas ’), dispensationem habet adnexam, quia necessitas non subditur legi» (». 33; II. A., ». 12). Cfr. ». 195, IV. 1212. — Notanda. 1° Licentiae non sunt facile praesumendae, nisi saltem certa probabilitas habeatur de Superioris approbatione; imo non suffragatur licentia praesumpta in rebus maioris momenti, utpote quod cederet in grave detrimentum religiosae paupertatis. 2° Non omnia, quae a Praelatis non prohibentur, ab ipsis tacite approbantur; eum saepe, ob timorem gravioris mali, cogantur plura to­ lerare, quae ipsis displicent (». 18). 3° In his, (piae ad paupertatem spectant, habenda est ratio disci­ plinae uniuscuiusque Ordinis; quod enim in uno permittitur, in alio saepe reprobatur; in strictioribus Ordinibus non admittuntur facultates quaedam generales et tacitae, quae in mitigatis tolerantur. 1° Quando Praelatus dat uni licentiam dandi, quamvis stricto iure requiratur etiam in recipiente licentia accipiendi, reapse tamen censetur eam dare subdito suo (Lugo. disp. 3, ». 163-1B5; Salm., tr. 13, cap. 6, ». 42). 5° Licentia ab uno Superiore concessa perseverat sub eius succes­ sore, nisi ab hoc ex presse vel tacite fuerit revocata; quia gratia non ex­ spirat mortuo vel amoto concedente (lib. 1, n. 191: lib. 6, ». 559, 787, not. 2; Croix, lib. 4, ». 115, cum Lugo). § III. - Vita communis. 1213. — Notio. Vita communis, seu communio bonorum, quae sepes est paupertatis, in eo consistit quod singuli Religiosi non tantum sub communi regula simul vivant, verum etiam omnia, quibus indigent, ex solis bonis communibus, (piae Religio possidet, accipiant idque semper indicio et arbitrio Superioris, atque cum eius facultate. 1214. — Obligatio. I. In quavis religione vita communis accu­ rate ab omnibus servetur etiam in iis quae ad victum, ad vestitum et ad supellectilem pertinent (can. 591, § 1). I II. ç. 9i), lcmnlum, aut nixi cx rei nntuni vel ex contextu sennonls aliud constet» religiosae quarum vota ex instituto sunt sollemnia. sed pro aliquibus locis ox Apotdolicac Sedis praescripto sunt simplicia; ita ran. 188. 7°. pewt Const. Sponsa ΓΛηχ/ί 21 Nov. WO ( I. L S. |I95I ]. p. 5 s/p/.l . t In-ti.S. (’. Kcllghis.. 2.» NOV. INQ (J. -I S. (1941 J. p. 37 x

    . «in., n. <5. Cfr, Hnux, />e norme obnlirnliar rirlulr cl colu, m. ||5, OBLIGATIONES RELIGIOSORUM 1005 est ea, quae etiam in illicitis obedit, in iis nempe quae sunt contra Deum aut. contra professionem Regulae (S. Thom., loc. cit., cap. 5, 6, 7). QUAER. 2° /1» votum obedientiac obliget ad parendum Superiori in omnibus, in quibus manifestum peccatum non cernitur, quando Regula ciusmodi obedientiam praescribit. Resp. Negat., talis Regula intelligenda est de obedientia perfecta, non de obedientia necessaria: quia votum obedientiac solum extenditur ad ea. (piae in Regula continentur. Ita communiter (n. 40; S. Bern., cap. 6; S. Thom., loc. cit.; Suarez, De Relig., tr. 7, lib. 10, cap. 8; Salm., tr. 15, cap. G, η. 55, 56). Quaer <3° .in possit Superior ea praecipere, quae adnexum habeat periculum citae. Resp. Negat., nisi bonum commune id exposeat, aut ad finem In­ stituti pertineat. Hinc nequit Superior subditum obligare ut eat ad in­ fideles cum manifesto periculo mortis aut servitutis; nisi hic expresse ad hoc se obligarit. Potest tamen Religiosus compelli ut tendat ad remo­ tissimas provincias trans mare, si sunt ibi Ordinis Conventus; id enim pertinet, ad bonum Religionis. Pariter potest Superior subditum obligare ut assistat aegrotis morbo contagioso infectis, si aegroti sunt Religiosi eiusdem sui Monasterii vel Ordinis; aut si extranei sunt, et desit qui ipsos Sacramentis Ecclesiae muniat ; aut tandem, si cura infirmorum est finis Instituti (n. 40). QUAER. 4° .In teneatur Religiosus obedire in dubio annon res iniuncta sit illicita, vel Superioris potestatem excedat, ut pote supra aut contra Re­ gulam. Resp. Affirm., genera tim loquendo; quia in dubio melior est conditio Superioris possidentis suam praecipiendi potestatem. Excipiunt DI), com­ muniter: 1° si praeceptum sit observatu nimis difficile et molestum: 2° si ex obedientia immineat subdito vel tertio grace damnum spirituale aut temporale: quia in hisce casibus ius certum subditi contra nimiam exse­ cutionis difficultatem et contra grave damnum praevalet Superioris pos­ sessioni, prout dictum est n. 157, q. .3 (w. 47; II. A., n. 17). Quaer. 5° .In obligetur Religiosus ad nova statuta Capitulorum. Resp. Affirm., si non sunt omnino extra Regulum, sed tantum media apta ad consequendum scopum Religionis et Regulae observantiam. Nemo enim potest Religiosos cogere ad arctiorem vivendi rationem, quam Instituti prima forma postulat (n. 4.3; II. A., n. 17). Quaer. 6° .In caleat licentia impetrata a Praelato inferiori si a maiori fuerit prius denegata. Resp. Probabiliter affirm., quia Praelatus maior, denegando licentiam, minime aufert potestatem inferioris. Secus vero dicendum, si Praelatus maior positive prohibeat subdito rem petitam exsequi, vel irritam de­ claret licentiam Praelati inferioris (n. 50). 1006 LIB. V. TRACT. It. CAPUT IV. Articulus V. Observantia Regularum et Constitutionum. 1228. — In Regulis et Constitutionibus distinguere cumprimis oportet praecepta, quae aliquid diserte praescribunt vel prohibent, et hortamina seu consilia, quae nullam prorsus obligationem indu­ cunt. Inde Regulae et Constitutiones aliae dicuntur praeceptivae, aliae directirae. Sermonem hoc loco instituimus de Regulis et Con­ stitutionibus quae praeceptorum rationem non habent. Regulae et Constitutiones, quae voti materiam con­ tinent, aut praeceptum formale exprimunt, obligant sub peccato, pro materiae et praecepti gravitate, secundum dicta supra n. 1226. II. Caeterae Regulae et Constitutiones, saltem quando expresse id declaratur, per se non obligant sub CULPA, sed sub reatu poenae. Principia. I. Ratio est, quia ad rationem legis, qualis est Regula, sufficit obligatio ad poenam; ut autem Regula a mero consilio distinguatur, oportet ut obligationem aliquam, saltem ad poenam inducat. In praxi vero, voluntaria transgressio Regulae, sine iusta causa, plurimum erit veniale peccatum; quia raro contingit Religiosum operari ex bono fine, quando sie operatur contra Regulam, sed ex acedia, ex ignavia, oblectationis causa, vel ex alio inordinato allectu. Quin etiam grave peccatum foret, si fieret ex contemptu formali, vel si ex notabili et frequenti Regulae violatione oriretur grave scandalum aliorum, gravisque perturbatio disciplinae (n. 10, 11, 12; S. Thom. IT-II, q. 186, a. i) ad 1 et 3; Suarez, tr. 8, lib. 1, cap. 3, ». 8, 12, 13) ‘). Articulus VI. Observantia legum ecclesiasticarum. 1229. — Praeter leges ecclesiasticas quas in decursu tractatus iam tetigimus, sunt et plures alii canones qui obligationes religio­ sorum directe vel indirecte spectant, quos aut alibi tradidimus, uti can. 610 (de obligatione chori) in n. 1107, can. 611 (de commercio ') Cfr. N.K.St. (1917). p. «5. 97. 204. OBLIGATION ICS REL1GIOSORI Μ 1007 litterarum) in ». 1007; aut canonists exponendo» relinquimus: uti de obligationibus religiosi ad ecclesiasticam dignitatem promoti vel paroeciam regentis (can. 620-631); paucis tantum exceptis quos liie. brevi sermone referimus. I. Obligationibus communibus clericorum circa vitam sanctiorem prae laicis ducendam, obedientiam, studia, castitatis custodiam, evitandas nonnullas occupationes, verbo, obligationibus omnibus de quibus in canonibus 124-142, etiam religiosi omnes tenentur, nisi ex contextu sermonis vel ex rei natura aliud constet (can. 592). Sin­ gulas autem hasce obligationes exposuimus supra in tractatu de obligationibus clericorum. II. Regulae ot particulares constitutiones singularum religio­ num quae canonibus Codicis Iuris canonici opponuntur, abrogatae sunt (can. 489). III. Omnis Superior debet notitiam et exsecutionem decretorum Sanctae Sedis quae religiosos respiciunt, suos inter subditos promo­ vere (can. 509, § 1). IV. Curent Superiores locales, ut saltem semel in anno, statis diebus, publiée legantur propriae constitutiones, itemque decreta quae publice legenda Sancta Sedes praescribet (can. 509, § 2, 1°) *)· ') Cfr. .V. K. St. (1918). 80. ----- r TRACTATUS III. DE OFFICIIS QUORUMDAM SAECULARIUM S. Alf. lib. 4. II. A. tr. 13. hi hoc tractatu, more theologorum, sermo tit de Officiis, quae ad bonum publicum spectant, praesertim de hidickdibus. Unde agen­ dum erit de officiis: 1° Indicum, 2° Advoca^ir^pi jgtProcuratorum, 3° Accusatoris, 4° Testium, 5° Rei, 6° AppariïSrum, 7° Secretarii et Notarii, 8° Medicorum et Pharmacopolarum, 9° Opificum et Artificum. Caput I. OFFICIA IUDICUM Agemus de officiis: 1° Indicum proprie dictorum, 2° ludicum i uratonnn. Articulus l. Officia ludicum proprie dictorum. M 1230. — Principia. I. Iu Indicé, ut idoneus sit, duo potissimum requiruntur, scilicet: 1° scientia sufficiens, alioquin se exponeret er­ randi periculo, cum damno civium; 2° legitima iurisdictio, sine qua sententia irrita est, nisi lex suppleat, ut can. 209 facit pro indice ecclesiastico in casu erroris communis (n. 192. 195). 11. Principale officium Indicis est ius^jicere, h. e, tgnetur partes litigantes audire, diligenter causae"‘'numumta dfscûïëré, ac r 1010 LIB. V. TRACT. III. CAPUT I. ferre sententiam secundum ius et aequitatem, eaniqiie exsecutioni dare, atque sic suum cuique tribuere. Ad hoc enim se quasi-contnictu obligavit ipsa susceptione Officii. Unde in sententia feVemhi, citra ullam acceptionem personarum, nulla passione odii vel irae, iini°ris vel amicitiae, nullisque precibus aut muneribus flecti debet, ut contra ius pronuntiet. III. Index regulariter tenetur pronuntiare secundum leges, utpote (piarum exsecutor est const itutus ; dummodo eas iniustas esse non constet. Dictum est 1° regulariter; nam «etiam leges, (piae sunt recte positae, in aliquibus casibus deficiunt; in quibus si servarentur, essent contra ius naturale: ideo in talibus non est secundum litteram legis indicandum, sed recurrendum ad aequitatem, (piam intendit legislator». Ita S. Thom. II-II, q. 60, u. 5 ad 2 (n. 205). x: Dictum est 2° dummodo eas^iniustas esse non constet; iniqui enim man­ dati exsecutio semper intrinsece mala est (S. Thom., loc. cit., ad 1). ’ J^8i^2.u^8 uetJotii8 Index debet indicare SECUNDUM ALLEGATA et probata. Ratio est, quia indicare pertinet ad Indicem quatenus -fungitur publica potestate; ideo informari debet in indicando, non secundum id quod ipse novit tamquam persona privata, sed sectindum id quod sibi innotescit tamipiam personae publicae. Iloc autem innotescit ei per probationes inductas. Secundum hasce ergo regu­ lariter indicare debet (S. Thom., II-II, q. 67, a. 2). Quid facere debeat, si scit aliquem esse innocentem, (pii tamen nocens esse convincitur per falsos testes, aut contra, vide infra n. 1232, q. 2 et 3. 1231. — Resolutiones. 1° Peœatjnort aliter quisquis suscipiat et genit Indicis officium, cui se ita imparem esse noscat ut satis praevideat damnum grave civium ex eo probabiliter secuturum (». 195). 2° Tenetur Index damnum iniusta sententia a se datum resarcire parti laesae: «) si sententia· formaliter iniusta. seu scienter ac dolo, laesit, sicut quicumque alius damnificator iniustus; b) si per inscitiam iuris, qua indignus est indicis munere, alteri damnum intulit (n. 195, 211). 3° Si ex humana fragilitate erravit, non obligatur in conscientia ad restitutionem, cum iniuriam formalem non intiib-i ii : debet tamen, agnito errore, si possit citra infamiam, damnum impedire, v. g. partem laesam occulte monendo ut sibi appellatione vel aliter consulat (n. 195, 214). 4° Index a 0Üit^ulJL1 suum, si sine iusta causa diu differat causarum expeditionem, et tenetur parti laesae damna et expensas, quae de iniqua dilatione secuta sunt, restituere; quia est eorum causa iniusta (n, 196), OFFICIA HJIHCÜM 1011 5° Index tenetur sub gmvi concedere capite damnato tempus sufticiena nd Confessionem, et etiam, nisi grave damnum timeatur, ad Com­ munionem; cum reus sit tunc in articulo mortis, in quo haec Sacramenta iure divino obligant. Quodsi reus nolit peccata confiteri, post adhortationem licite potest occidi a carnifice; quia tunc damnatio eius culpae propriae tribuitur (lib. 3, ». 379). 1232. — Quaestiones. I. De iusto iudicio. Quaer. 1° Quid jaciendum indici in causa DUBIA. Dût· 1° I» dllbio facti, semper indicandum est in favorem ‘rei: actoris enim e^t ^probare factum quo ius eius innititur. 2° In dubio turis 'siifidist.: a) in causa criminali iterum favendum est reo; nemo enim puniendus est ob actionem dubie tantum illi­ citam; b} in c,w civili, ubi neutra para bona ftde possidet, Index sequi debet sententiam probabiliorem. Unde damnate est ab Innocentio XI prop. 2: «Probabiliter existimo Indicem posse indicare iuxta opinionem et iam minus probabilem ». Index enim debet rem adindicare ei qui ius potius habet. In dubio stricto Index potest inducere partes litigantes ad compositionem: quod si nolint, et causa sit possessoria, partes adigat ut instituant causam petitoriam *); si vero causa iam sit inde ab initio pe­ titoria conetur sibi etïormare opinionem probabiliorem; secus vero iuxta aliquos potest xalra iustitia eligere partem quam maluerit, nisi forte lex eo in casu alicui parti favendum esse decernat *); num quam vero a sen­ tentia ferenda abstinere ipsi fas est* 23). Per se non esse iniustum jn dubio stricto iuris uni potius (piam alteri favere, arguunt vel ex ipso modo agendi Ecclesiae quae in tali casu certas causas putioris iuris fecit 4). Dicte intelligas ubi neutra paru bona fide possidet, prout indo ab initio mo­ nuimus. Possessio enim bonae fidei parit praesumptionem dominii; unde qui possidet, non tonetur probare rem suam esse, sed onus probandi reiieit in adver­ sarium. Cfr. supra n. 100, 3". Si autem pro actore stant rationes probabiliores, sunt qui negant pro possessore esse indicandum; quia ex regula 65 luris in 6° so­ lummodo in pari causa potior est conditio possidentis. Sententia vero com­ munior et probabilior affirmat, si revera habetur possessio bonae fidei, quia le­ gitima possessio dat possessori ius certum retinendi rem. donec constet do iure alterius; proinde ludeX, favendo possessori, indicat non solum iuxta probabi­ liorem, sed iuxta probabilissimam sententiam, fundatam in alia regula iuris (reg. 2): Cum sunt partium iura obscura (sicut iam est, cum non adest certitudo ex parte actorie), potius favendum est reo quam actori. Mare. n. 2301; supra n. 761. Ill (n. 210. y. 2; II. A„ n. 65; lib. 1. n. 36). ' ) l'nuxn <·« est In qnn actor rei possessionem vel iuris -pnswssionrni pnstulnt. onium jKlitoriii. in <μιη nrtiir π»Ι vel luria dominium titulo iurldleo sibi vindlcnt. Cfr. can. 1668: Wnltebiert. /»r hist., II. η. 131. 2) Ita ex hire canonico et Iure Honiano Index cauala piis favore debet: qutuu normam ut index rivIliH etiam hodie quantum potent observet maximo convenit. (*fr. ctui. IS69, $ I. 3) Cfr. can. 1626. f I; SweenH. />r /o*/.. h. 597. 4) Cfr. hchmknhl. I, n. 967. 1012 MB. V. TRACT. III. CAPUT I. .Λ/"·*·'.—< liecat ludici illum condemnare, qui secundum aljt'qala^ iuridice. probatus est reus, quem tamen ipse privatim certo scit insontem esse. Resp. Controv. 1» Sententia necat, non tantum in criminalibus, sed etiam in civilibus causis; quia rectae rationi repugnat eum condemnari ad solvendum, qui nihil debet, et puniri, qui non deliquit. ,2 * p<»sst‘ Iudiceni_sc»iper_proferre sententiam secundumallegaSi et Probala; quia Iudex._c.um sit persona pu- -frfa blica, debet sequi notitiam publicam, per probationes acquisitam; deinde &_,ipse non occidit innocentem, sed illi occidunt, qui eum asserunt nocentem^" _ 3* Sententia communior et probabilior distinguit;*liegat scii, in causis 'criminalibus maioribus, ubi agitur de poena mortis vel mutilationis; Imm«» '^affirmat vero tum in criminalibus minoribus, ubi agitur de poena exsilii tantum aut carceris, vel de castigatione corporis, vel de ademptione Officii, aut de mulctu imponenda; tum in civilibus, ubi solum agitur de lucro ^“7*^ actoris. Ratio prioris est, quia innocentem occidere est intrinsece malum, 7^?.·^? 8icut c°gnO8eere mulierem non suam, quantumvis probetur et a Indice declaretur sua. Ratio posterioris, quia, licet Respublica non habeat do­ minium in vitam et membra subditorum, ut possit aliquem iis privare, habet tamen in alia bona, ita ut, adveniente insta causa, propter bonum commune possit de illis disponere; ergo credibile est eam dedisse hanc potestatem ludici, ut secundum leges et probationes indicet, ne contem­ natur ordo iudicialis, cuius observatio summopere conducit ad pacem et quietem Beipublicae (n. 208; II. A., ». 01). Quaer. 2° Jn Interim semper tenetur Index omnia media tentare ad liberandum inno­ centem. puta excogitando causas sufficientes ad repellendam accusationem ma­ xima dexteritate examinando testes, ut eos dissidentes inveniat, et similia (n. 208; Logo, diep. 37, n. 41). Caeterum, lex praeter probationem legitimam potest insuper persuasionem intimam de iustitia causae requirere, in quo casu omnis difficultas cessat (Cfr. Sweens, l. c., n. 598, pro lege hollandica). • ** "À** -w QUAER. 3° An contra possit Index eum condemnare, qui iuridicei probatus est innocens, quern i tamen privata scientia certo urit sonletïi esse. Resp. Negat., ex communi sententia; esset enim contra bonum com­ mune potefltaa condemnandi reum, sine sufficiente probatione externa : ideo omnes leges exigunt ut reus nonnisi convictus condemnetur (». 207). Quaer. 1° /in sententia Indicis certo iniusta obliget in foro conscientiae. Rcsp. Negat., sive iniusta sit ex causae injustitia, sive ex omissione ordinis iuris prorsus necessarii. Tn foro tamen externo, si adfuerit pro­ batio iuridica, sententia prolata servanda est, ad evitanda scandala et alia incommoda. Idcirco: 1° Laesus potest, nisi alter iuste praescripserit, per occultam compensationem sua recuperare. 2° Is, qui causam obtinuit, si quidem mala fide, tenetur semper restituere tum bona accepta, tum damna parti laesae illata: sin autem bona fide, intelligatque, ante tempus praescri- OFFICIA ILOICini 1013 ptionis linitum, sententiam fuisse iniustam, tenetur bona accepta, non tamen expensas, restituere; postquam vero rem bona tide possedit tem­ pore ad praescribendum necessario, nihil restituere tenetur (n. 215). 1233. — II. De acceptatione munerum. Quaer. 1° .1« liceat ludici MUNEttA accipere a litigantibus. Resp. Negat., etiamsi liberaliter offerantur, ipsique deliberatum sit ius suum cuique in omni casu reddere: ob periculum pervertendae ju­ stitiae, quod, ordinarie subesse solet, iuxta Douter. 16, 19: «Non accipies personam, nec munera; quia munera excaecant oculos sapientum et mutant verba iustorum ». Id tamen intelligendum est de muneribus proprie_ dictis seu pretiosis; non autem de munusculis liberaliter oblatis, quae _ in esculentis et poculentis fere consistant; quia verisimile non est, propter data tam exigua movendum esse animum Indicis: quamquam multo magis famae suae et integritati suae consulet, si etiam ista respuat. Multo minus potest Index accipere munera sive iniust.il, til pro ferenda sententia, just Ltja_ferrejlebel. Quocirca damnata est ab Alex. VII, prop. 26: «Quando litigantes pro se habent opiniones aeque probabiles, potest index pecuniam accipere pro ferenda sententia in favorem unius prae alio ». Si peccat ludex munera recipiens, eo ipso peccat et quisquis illa offerat; cooperatur enim alterius peccato. Excipe, si dentur ad redimendam iniustam vexationem, quando secus iniqua sententia merito timenda videatur (n. 211, 212). Nota. Acceptatio munerum solet etiam iure positivo prohiberi. Cfr. pro iure canonico can. 1624, 1911, § 2, 2037, § 1· Quaer. 2° In ludex teneatur restituere munera accepta. Resp. Diet. Munera liberaliter data, sistendo in iure naturali, .non suat jægtitii2nâii.; quia quamvis acceptatio sit illicita, non est tamen in­ valida. Munera vero data pro ferenda sententia, certo tenetur restituere, si acceperit pro ferenda sententia justa aut pro non i n i uste prot ni h en da causa. Item pro ferenda sententia iniusta, ante huius sententiae prola­ tionem. Quia quisquis accipit aliquid ut faciat aut omittat, quod ex iu­ stitia facere aut omittere tenebatur, acceptum restituere debet. Num autem restituere teneatur, postquam iniustam sententiam tulerit, controvertitur, secundum dicta n. 816, q. 1, de paetis de re turpi; unde in dubio melior est conditio possidentis (n. 216, 196). « 1234. — III. De indicio Clerici. Quaestio est: -tn liceat ludici aliisrc ministris publicis munus suum exercere erga CLERICOS ).* Praenotandum. Agitur hic do iis causis sive contentiosis sive criminalibus quae spectata materia dicendae essent mere profanae seu saeculares, sed in quibus *) Quinam wlnt clerici· vide vuprn n. 152: Quaeritur. 101 I LIB. V. TRACT. ΙΠ. CAI’I T I. intervenit persona ecclesiastica, sive tamquam actor, sive tamquam reus, sive demum tamquam testis. Fudici enim saeculari qua tali in causis etiam ratione materiae exclusive ecclesiasticis, uti in causis quae respiciunt res spirituales et spiritualibus adnexas, nullam jurisdictionem competere ideoque iurisdictionis usurpationem esso prohibitam per se patet (Cfr. can. 1553). Quo praenotato: licxp. Dixt. 1° Licitum est indici personam ecclesiasticam admittere tamquam actorem vel (extern vel etiam tamquam testem citare. Ratio est quia nec ipsis clericis, iure saltem communi, interdicitur coram indice saeculari et in causa profana actoris vel testis partes agere. Aliquando tamen in ipsis iure particulari venia Ordinarii requiritur 1 ). Attamen eo in casu ordinarie saltem hanc veniam petitam fuisse indici praesumere fas est; qtiodsi contrarium ei constaret, ratio muneris cum utique ab omni culpa cooperationis excusat. 2" Illicitum est per xe loquendo convenire clericum tamquam reum, uti ministri publici faciunt in causa criminali; vel etiam admittere actionem contra clericum quem persona privata coram eo convenire intendit. Constat ex privilegio fori vi cuius « clerici in omnibus causis sive conten­ tiosis sive criminalibus apud indicem ecclesiasticum conveniri debent » (can. 120, § 1); ideoque per se etiam illicitum est conventioni in foro sae­ culari peractionis admissionem cooperari. Confirmatur ex poenis can. 2341, contra violantes privilegium fori statutis; in quas poenas, attentis cano­ nibus 2231 et 2209, § 1, etiam cooperatores incurrunt. ludex tamen et officiales subordinate non incurrunt in poenam, (pium proprie non trahant reum ’). Per accidens vero tum conventio tum concursus conventioni prae­ stitus licita fieri possunt in triplici casu: a) si pro aliquibus locis particularibus speciali concessione partim saltem legitime derogatum fuit privilegio fori, uti v. g. in Austria, Bavaria, Columbia, per concordantia obtinuit (can. 120, ί 1 ). Cfr. Vermeersch, Epi­ tome Iuris, ΤΤΓ, n. 540. b) si ab eo qui clericum convenit, venia obtenta fuit a competente auctoritate ecclesiastica. Porro, «Patres Cardinales, legati Sedis Aposto­ licae, Episcopi etiam titulares, Abbates vel Praelati nulliux, supremi religionum iuris pontificii Superiores. Officiales maiores Romanae Curiae, *) Cfr. .Sj/h. /*n»r. ('lirai. (1021). 23. Cfr. etliiin Cocchl, in van. 120; Maroto. /»«(. lurit can., η. ύΐό (contra 11 Monitore, XXIII, p. 50fl; XXIV, p. I. ubi contenditur clericum vel ex hin· communi non tamquam tortem citari poasc). *) Can. 2311 Ita sonat: «SI quis contra praescriptum can. 120 rumun fuerit ad indicem Inicum trahere aliquem ex S. II. E. Cardinalibus vel Legatis Sedis Apoatollcac. vel Officialibus maid· ribus Humanae Curiar ob negotia nd eorum munus pertinent In, vel Ordinarium proprium, con­ trahit IpM» facto EXCOMMUNICATIONEM Sedi A|xwtollu> ί ΌΛ· PsJ5e*eï" j ιι ς. OFFICIA ADVOCATORUM ET PROCURATORUM 1236. — Advocatus est, qui causam clientis sui in judicio de­ fendit. Procurator causae dicitur, qui litigantium vices coram tri­ bunali obit ’). Principia. I. Prima Advocati obligatio est habere scientium iuris convenientem; nam officium aliquod suscipientem oportet praeditum esse doctrina, quae ad ipsum rite obeundum postulatur. II. Secundum eius officium est servare profritatem, ut nimirum: 1° perscrutetur diligenter iustitiam causae, antequam eam defen^-dendam suscipiat, et si (pia iniusta sit, aut penitus desperata, aut etiam improbabilis, eiusdem patrocinium non suscipiat; atque id­ circo spem victoriae et periculum amissionis clienti suo sincere in­ dicet; 2° causam iustam malis artibus non defendat, litemque stu­ diose non profrafiat ; 3° nomlisi iustam mercedem exigat, lege vel consuetudine taxatam, habita ratione laboris, scientiae suae, atque difficultatis causae. III. Tertium denique Advocati officium est diligentiam adhibere in causa defendenda; siquidem ob stipendium, quod percipit, _ilx iustitia tenetur ad studium et diligentiam pro qualitate causae adhibendam, ut litem obtineat. IV. Advocatus, (pii scienter aut ex culpabili ignorantia patro­ cinatur causae iniustae; vel (pii ob ignorantiam, malitiam, negligentiam, aliamve culpam propriam, causa cecidit; vel impensas ultra modum prodegit ; aut quovis modo damna iniuste intulit, graviter peccat, et tenetur damna rependere parti laesae. Quae de Advocatis dicta sunt, generatim ad Procuratores quo­ que pertinent. 1237. 1“ Advocatus peccat contra iustitiam erga clientem suum , si lucri capienui gratia diu protrahat litem, quae poterat — Resolutiones. b Hodie in compluribus n-gionibu» Procurator etiam vocatur» qui nomine Gubernii defendit caumm legi» Ct ordini» publici. Imprimi.** id bxniin bnlwt in eauete criminalibu», in qulbu» agit contra nccWMitum. Idcirco membrum eet Ministerii publici, i. e, collegii eorum, quibu» tuitio pu· blicl ordini* tnulita eat. ('fr. /i. 1239 «ub II. kj ; OITICIA ADVOCATORUM ET PROCURATORUM 1017 citius expediri; si adversario revelet arcana et merita sibi creditae causae aut, iis cognitis, ad alteram partem tj-anseat; si causam iustam semel susceptam, cliente legitime invito, deserat*^». 226). 2° Peccat erga partem adversam, si fallaciis, fraudibus, falsis allegax tionibus, causam clientis sui defendat, etiamsi haec justissima sit: ad ~ restitutionem tamen tunc non tenetur. Item si convitiis aliisque iniuriis jjtatur; si, sciens iniustam esse clientis sui causam, adversarium disponat ~ ai ‘iransaeCionem; t unc, ad restitutionem obligatur (n. 226). 3° In delinquendi necessitatem sese coniicit Advocatus, qui plures _ causas suscipit quam expedire valeat (n. 226). 4° Non potest a Confessorio absolvi, qui paratus est quasvis causas defendendas suscipere (n. 223, sub 7). 5° •Tnerertr-fii-post acquisitam in progressu notitiam i ni ustae .causae, cui patrocinatur, non statim clientem moneat, ac desistat (n. 223, sub 6). (>·■ Advocatus si obtineat sententiam pro causa iniusta clientis sui, .tenetur alteri parti non modo litis aestimationem, sed etiam expensas restituere. Si vero cliens suus causam iniustam habens condemnetur, quem prius de iuiustitia non monuit, tenetur huic solum expensas resar­ cire; at, si monuit prius, et ille nihilominus litem non omisit, ad nihil tenetur; quia scienti et volenti non fit iniuria (n. 223, sub 1). 7° Non peccat, si in causa manifeste iusta adversarium decipiat, dummodo nulla utatur falsitate, v. g. falsa allegando (n. 226, 6°). 1238. — Quaestiones. Quaer. 1° An possit Advocatus defendendam suscipere causam MINUS PROBABILEM. Resp. 1° (’ausam rei, concedunt omnes. Quinimo in causis crimi^nalibus reum semper defendere potest, mediis taineu. iustis, etiamsi de -, mljKVjinsj .pn.stet; quia Advocatus reum defendens nemini infert iniuriam, reus non tenetur ad poenam, nisi convict us. — r~ 2° Causam actoris nonnulli negant; sed probabilius et communius affirmant, modo vere probabilis exsistat, et prudens sit spes victoriae, , moneatque clientem de minori probabilitate; tum quia opinio minus probabilis ope studii potest probabilior, imo certa evadere: tum quia opinio, quae Advocato minus probabilis apparet, potest Indici probabilior videri (n. 220, 222; 11. A., n. 70). Quaer. 2° Quid poyÿt Advocatus erigere, si postquam dc. mcrcede conventum est, cliens vksfaixt causam inceptam. Resp^lftdvat· totam mercydem exigere, si per ipsum non stet quo­ minus litem prosequatur, haud secus ac operam suam pro mercede locans hanc exigere potest, si per conductorem stet quod opera non compleatur. Hoc tamen intelligcndum, si nulla supervenerit iusta litem deserendi causa; haec enim conditio semper apposita intelligitur in conventione facta (n. 225). 1018 LIR. V. TRACT. 1Π. CAPUT III. diû-Cît-. Quaer. 3° An liceat Advocato pacisci de quota mario. litis, aut de pal­ Resp. Negat., neque de quota litis, i. e. de cert a rei litigiosae parte sibi solvenda, si vicerit : neque de palmario, i. e. de extraordinario aliquo praemio ultra salarium, in eventu palmae; quia eiusmodi paeta censentur Advocatum ad dolos et fraudes adhibendas invitare, ut victoriam conse­ quatur. Attamen, si quota litis iustam mercedem non excederet, et dolus ac fraus abessent·, ab iniustitia excusaretur (». 224; II. A., n. 71) ’). Haec dicta sunt de pacto: nam. si palmarium vel quota litis omnino spontanee ipsi oblata fuerit, per se non peccat eam acceptando. Quaer. 4° An Advocatus aliquando teneatur c.ratis patrocinari pau­ peribus. Rcsp. Affirm., nimirum: 1» constitutis in extrema necessitate; idque etiam cum gravi incommodo suo; 2° in gravi necessitate; sed non cum gravi incommodo; 3° in communi necessitate sufficit quod eis ex superlino temporis et facultatum aliquid largiatur (w. 221; 11. A., n. 69). Quaer. 5° An liceat Advocato contra Clericum causam dicere coram Indice laico. Resp. Generatim non licet sine auctoritatis ecclesiasticae licentia nisi in casibus supra n. 1234, exceptis. Caput TII. OBLIGATIONES ACCUSATORIS 1239. — Accusatio est »<» ctiBimU-ild CUUWCtentem Indicem pubiicat■ vind1etae~causa, cum onere probandi delictum *).' ,·ν - ■ · . ---Denuntiatio iudicialis est simplex delatio criminis et criminosi ad indicem, ut is judicialiter procedat contra delinquentem. Differt itaque ab accusatione in eo, quod denuntiator ad criminis proba­ tione non adstringatur, et solemnitas nulla postuletur. Principia. I. Ministri iudicialcs et custodes ex officio tenentur crimina accusare vel denuntiare, in quantum nempe conducit ad commune vel privatum damnum avertendum. Kalio est, quia ad hunc finem a Republie» vel a dominis constituti sunt, et stipendium accipiunt (n. 236). lura can. huhiHinmll partum vetatur et nullum declaratur (can. 1165). 2) In caiikIh riri/fôi/M, Illo \MKS-. Thfnf. Mnr. · I. 1022 a LIB. V. TRACT. III. CAPUT V k atque in criminis confessionem adducatur. Unde Çonfessarius «mu urgere non f--4debet ut erimen fateatur. — Ius autem canonicum diserte statuit: «Indici legi-qL __ time interroganti partes respondere tenentur ct fateri veritatem, nixi agatur de delicto ab ipxix commisso» (can. 1743, § 1. Cfr. etiam can. 1947; et intra tom. Il, n. 428 ubi patet indicem in causa .sollicitationis tantum exhortari reum ad dolictum confitendum). — Nec obstat can. 1640 ubi dicitur: « reiw legitimo conventus 'respondere debet». Sensus enim est quod sesc per se vel per alium sistere debeat ^^.;rr. :c indici legitime eum convenienti negando actoris petitionem vel excipiendo x); do interrogatione vero indicis ibi non est sermo; cactorum illegitime index pro­ cederet si conveniendo praetenderet exigere confessionem delicti 2). Iure romano et iure canonico ante Codicem iudici legitimo interroganti per se delictum proprium fatendum erat. Ut autem Index reum legitime interrogaret, r-·requirebatur *** ^ ut vel semiprobatio praecessisset vel grave damnum immineret. fy*-* /wr»· aL· »£ **** Dicitur per se; excusabant enim reum: l" si Index interrogat ex falsa praesumptione delicti, puta si reus factum sino culpa patrassot, v. g. homicidium ob iustam sui defensionem (n. 27.3). 2° Ex probabili sententia quoquo, si de poena gravis __ Resolutio mihi videtur ex eo dependere utrum partes ea defrauda­ tione peccent contra iustitiam necne; quum enim Notarius ex officio non siL tributorum exactor, sed instrumentorum factor, catenas ip peccat umitra iustitiam, quatenus cooperatur iuiusta· Caput ctioni alterius. VIII. OFFICIA MEDICORUM ET PHARMACOPOLARUM 1249. Officia utriusque. Tonentur sub gravi: 1° habere scien­ tiam et peritiam sufficientem; 2° adbibero diligentiam proportio­ nal am gravitati rei, quae ipsorum curae committitur; 3° iustum pretium servaro. Si in hisce culpabiliter deficiant, restitutioni damni, si secutum sit. obnoxii sunt. — Tenentur quoque ex charitate opem gratis ferre pauperibus in gravi infirmitate constitutis. 1250. — Officia medici iu specie. I. Adhibere debet remedia certiora et tutiora; attamen, quando de saluto infirmi desperatur, 1026 LIU. V. TRACT. III. CAPUT VIII. licet remedimn adhibere periculosum, probabiliter profuturum et probabiliter nociturum; quia in illa rerum desperatione aliqua spes vitae praeponenda est periculo mortis accelerandae. Non licet vero, explorandi solum gratia prorsus incerta et incxplotata remedia aj>plicare infirmis, etiam desperatis, cum periculo graviter nocendi; cfr. supra n. 567 d) (n. 291; lib. 1, 44, 45, 46). II. Simul ut apparet mortis periculum, tenetur Medicus ex praecepto naturali charitatis infirmos de Sacramentis suscipiendis monere; potior siquidem est animarum quam corporum salus. Sed detestanda et graviter peccaminosa est multorum Medicorum praxis, qui infirmis blaiufimfrur usquedum omnino de vita desierant; unde evenit ut infirmi dictam monitionem tamquam certae mortis nun­ tium reformident, atque multi damnentur, qui aut inconfessi, aut male confessi decedunt (lib. 6, n. 664; Prax. Conf., n. 57. Cfr. can. 865, 944). Imo, etiam extra mortis periculum, medicus tenetur at tende re a <] patientis necessitatem spiritualem; quae si gravis est, puta quia aegrotus est in statu peccati mortalis, non licet ob bonum corporis aegrotum pri­ vare assistentia sacerdotis; et generatim in collisione boni spiritualis et corporalis aegrotantis, bonum spirituale, caeteris paribus, bono corporali praeponendum est ; unde non licet ob quodeis incommodum aegroto ,de- negare Communionem ex devotione, Tn dubio, collatis consiliis, indicium decisivum sacerdoti relinquendum est*). Ίΐαο- III. Tenetur medicus serrare secretum (etiam inter collegas suos) et quidem: 1° secretum naturale circa ea omnia quae etiam mere occasione exercitii muneris sui rescivit atque simul talis sunt na­ turae ut eorum revelatio aegroto aliisve iustae displicentiae vel damni causa esset; 2° secretum commissum circa ea omnia (piae vi officii adimpleti circa aegrotum aliosve rescivit. Cfr. supra ». 1003. Aliquando etiam accedit obligatio religionis ex iuramento vi legis civilis in ingressu muneris emisso. - u. Excusatur tamen medicus a servando secreto quoties causa proportionata illud revelandi habetur. Porro: 1° Causa talis esse potest bonum commune, ut si morbus contagiosus denuntiandus sit, ne tota Communitas PO ’n^r’atur: non vero quaevis ratio boni communis est sufficiens, sed praeponderare debet isti bono communi quod invenitur in servando secreto medicorum. Unde medico nequaquam semper licitum est indici interroganti integram veritatem manifestare. 2° Non est causa sufficiens, si medicus interrogetur a societate assecu· Cfr. N.K.St. (1917), />. 130-138. IJ OFFICIA MEDICORUM ET PHARMACOPOLARUM 1027 rationis; excipe si medicus nomine ipsius societatis, assontiente assecu * rando, examen instituerit. 3° Utrum umquam liceat, imo incumbat medico tradere secretum ad avertendum grave damnum innocentis, auctares dissentiunt, prout ratio boni communis ipsis hoc in casu pro custodia an potius pro revela­ tione secreti militare videtur. Pltires a servando secreta excusant: pau­ ciores eius custodiam urgent; unde practice revelatio secreti licita, sed non obligatoria esseyyidetnr._Q.uare licitum esse videtur medico praeve­ nire sponsam de misens quas praevidit matrimonii contrahendi sequelis, postquam frustra sponsum ad morbum suum sponsae detegendum vel matrimonium non ineundum monuerit ‘). 1251. — Resolutiones. 1° Hcdicus peccat, si sine sufficienti peritia gravem morbum curare tentet, aut occurrente morbo insolito, speciali studio operam non impendat; si opportunis temporibus secundum varias aegrotorum necessitates ipsos non visitet, et omnia remedia apta ad morbum propellendum non adhibeat: si non sinat alios Medicos, ubi opus est advocare; si curationem lucri causa protrahat; visitationes, dum pro singulis salarium exigit, inutiliter multiplicet, vel si nimium pretium exigat; si ad favendum Pharmacopolis amicis, pharmaea superflua prae­ scribat; si quid legi divinae contrarium suadeat, v. g. pollutionem, onanismum, abortum; si abortum ipse procuret; si divulget aegritudines, quae aegroto possint infamiam adducere; si pauperum curam negligat, cum stipendium pro ea accipit, vel sine stipendio, cum pauperes sunt in gravi necessitate; si sine legitima causa a praecepto abstinentiae et ieiunii solvat (n. 291). 2° Pharmacopola peccat, si sine peritia et diligentia medicamenta conficiat: si contra Medici praescriptum unum pro alio pharmacum por­ rigat, nisi aeque bonum et non carius sit; si medicamenta evanida vel inutilia praebeat; si res periculosas, puta venena, sine praecautione aut sine Medici praescriptio vendat; si praegnantibus remedia ad abortum procurandum praestet; si arcanum, ubi opus est, non servet; si pauperibus in gravi infirmitate constitutis gratis non succurrat (n. 291). *) Cfr. Gfmicot, I, n. 432; Ca*. conar., I. aut. 217. De totft hac materia cfr. Ueukcrs. Hrl Hrrocpsgehrin van den (ScnzMhrcr; ntqucShidiin (1916). 85. p. 171 gq.; (1017). 87, p. 24, 137. 650; Cahier* IMinute (1050) η. 3: Pnyen, Déontologie médicale, y, 570-657. Vide supra η. 1001. 1028 LIB. V. TRACT. III. CAPUT IX. Caput IX. OBLIGATIONES ARTIFICUM ET OPIFICUM 1252. — Generat in t tenentur: 1° opem sibi^commissa conficere in­ tegra, sine vitiis noxiis; 2° tempus operando impigre insumere; 3® iustum servare pretium. Speciatim contra iustitiam peccant: 1° Fabri aurarii et argentarii, qui aurum et argentum adulterant, inter vacua plumbum infundunt, gemmas infra iustum pretium ab ignorant ibus emunt, aut factitias pro naturalibus vendunt. 2° Panniiiees et lanificos, qui vilem lanam bonae immiscent, tantique vendunt, quanti si tota materia foret eiusdem qualitatis; qui initium et finem voluminis panni ex lana multo meliori texunt ; qui fucat is coloribus utuntur. Mercatores pannarii, qui decepti pannos emendo, vendendo alios pariter decipiunt. 3° Molitores, qui grana submutant, aut eis res viles, uti fabas, com­ miscent. ad augendum pondus et copiam; qui pro salario detinent de fru­ mento vel farina ultra praxim timoratorum. 4° Pistores, qui farinam triticeam alia farina ex secale, hordeo, fabis, etc. malitiose adulterant; qui panum pondus fraudulenter imminuunt. 5° Laniones, qui insalubres aut corruptas carnes vendunt, e. g. in farciminibus, aut deteriorem qualitatem pro meliori tradunt. 6° Sartores et sutores, (pii panno aut corio corrupto vel adusto utuntur; qui plus materiae exigunt quam ad opus sit necessarium, ut· re­ siduum sibi retineant. 7° Typographi, qui exemplaria maiori in numero, quo conventum est, excudunt et sibi ea retinent; qui adulterinas editiones faciunt contra ius alterius privilégiât!; qui papyrum non adhibent eiusdem qualitatis ac promiserant, etc. fteni peccant, si libros prohibitos imprimant aut vendant. Ita Gury, n. 37; S. Alt, ». 291. Pag. PRAEFATIO AD XVII EDITIONEM........................................................................ VII Materiae praecipuae inde ab obitu auctoris (anno 1915) operi superadditae ......................................... vn .Materiae praecipuae inde ab obitu auctoris novo vel ampliori modo propositae...................................... vn Prooemium Auctoris............................................................... xi Theologiam Moralem...................................... xv Introductio in § 1. Nat uni Theologiae Moralis.................................................... § II. Divisio Theologiae Moralis.................................................... § III. Methodus Theologiae Moralis............................................... XV XVIII XX Conspectus Historicus........................................................... xxm Epocha Prima: Patristica positiva................................... xxrv Periodus I: Primae evolutionis . ....................................... xxiv Periodus ΙΓ: Aurea............................................................ XXVT Epocha Secunda: Scholastica - Systematica........................ xxvm Periodus I : Praescholastica............................................. XXIX PeriodusΓ1 : Initium Scholasticae..................................... xxx Periodus III: Aurea . ... ................................................ XXXI Periodus IV: Decadentiae............................................... xxxili Epocha Tertia: Casuistica.................................................. xxxiv Periodus I : Aurea................................................................ XXXV Periodus IΓ: Decadentiae................................................... XXXVU Periodus 1II : Renovationis modernae............................... xu Elenchus Bibliographicus..................................................... Abbreviationes in allegationibus........................ xnn 1 1030 INDEX LIBER PRIMUS DE PRINCIPIIS GENERALIBUS TRACTATUS I. De ultimo fine vitae humanae. Uaput I. Caput ΙΓ. Caput III. Art. 1. Art. 2. Art. 3. < aput IV. Pa<7. De habitudine activitatis humanae ad finem . 3 De exsistentia finis ultimi humanae vitae . . . . 6 De beatitudine ut est ultimus finis humanae vitae 8 De beatitudine obicctiva............ 9 De beatitudine formali..................... 11 De requisitis ad bcatitudinem . . . . . . 11 De Deo ut est finis ultimus humanae vitae .... 15 Scholion: Do gloria Dei, ut est finis ultimus humanae vi t au........................ Caput V. De consecutione finis ultimi Art J' II1' •|M!‘ #ni« «Itbui, sou beat.itu.linis ’ Art. 2. I>c ,ls (|„,b„8 di8ponitar ,,(1 ftncn) u||i sequendum.. , Art. 3. De iis quibus homo avertitur a line ultimo consequendo ai ut λ I. de erroneis circa finem vitae humanae doctrinis. 19 21 21 23 25 27 TRACTATUS ΙΓ. De actibus humanis. Caput I. De natura actus humani in genere..................... Caput II. De actibus humanis psychologice CONSIDERATIS Art. 1. De voluntario in genere § I. Voluntarii notio et divisiones............................. § II. v oluntarium in causa .................................. Art. 2. De libero................. .............................................. Art. 3. De involuntario ..................................................... § I. §r II. Notio involuntarii Causae involuntarii . ...................................... ................................................ 29 32 32 32 37 39 II II 12 INDEX 1031 Pag. Punct. 1. Causae proximae involuntarii........................ 42 1. Vis bou violentia.......................................... 42 2. Metue.................................................................... i l 3. Concupiscentia.......................................... 45 4. Ignorantia................................................... 46 Puncl. II. Causae quae aliquando remote concurrunt ad producendum involuntarium............................ 49 Caput III. De actibus humanis moraliter consideratis ... Art. 1 . Natura et species moralitatis.................................. Art.. 2 . Principia moralitatis................................................ i I. Obiectum............................................................................... i II. Circumstantiae...................................................................... i III. Finis......................................................................................... 57 57 64 61 66 72 TRACTATUS III. De conscientia. Caput Γ. Conscientia in genere.......................................... 75 C'a put II. Art. Art. Art. Art. Art. Conscientia vera et erronea............................... Conscientia vora........................................................ Conscientia erronea................................................. Conscientia perplexa................................................ Conscientia scrupulosa............................................. Conscientia laxa....................................................... Conscientia certa et dubia................................... Conscientia certa........................................................ Conscientia dubia.................................................... 77 77 79 81 81 86 1 2 3 4 6 Caput III. Art. 1 Art. 2 I. II. Incllicacia conscientiae dubiae ad dirigendas actiones Principia reflexa quibus conscientia dubia deponitur . 1. Principia pro dubiis iuris............................................... 2. Principia pro dubiis facti............................................... Caput IV. De usu opinionis probabilis................................... Art. 1 De usu opinionis probabilis in genere........................ I. II. Probabilitatis natura ot efficacia...................................... Regulae ad dijudicandam probabilitatem opinionum . 86 86 90 90 92 92 95 97 97 97 101 Scholion: De probabilitate opinionum S. Alfonsi . . . 103 Ari. 2. Do usu opinionis probabilis in concursu tutioris seu de systemate morali..................................................... 106 I. II. Materia systemati subiecta.................................................... 106 Varia systemata moralia......................................................... 109 1032 LN DEX § HI. Demonstratio systematis S. Alfonsi....................................... 110 Prop. I. In dubio stricto de exsistentia seu pro­ mulgatione GATIO LEGIS NULLA HABETUR LEGIS OBLI­ .......................................................................................... 110 Scholion: An liceat opiniones oppositas simul sequi circa idem obiectum............................................. 115 Prop. In dubio stricto de legis certae II. tione Prop. III. bilem cessa­ SERVANDA EST LEX............................................ 115 Non licet sequi opinionem minus proba­ PRO LIBERTATE, RELICTA NOTABILITER SEU CERTO PROBABILIORI PRO LEGE................................ 119 Scholion: Confirmatio totius systematis simul .... 128 § IV. Confutatio aliorum systematum.......................................129 Scholion: Circa usum opinionum probabilium a parte confessarii............................................................... 131 TRACTATUS IV. De legibus. Caput I. Caput II. Art. 1. Art. 2. Art. 3. Caput ΙΠ. Art. 1. Art. 2. Art. 3. Art. 4. Caput IV. Art. 1. Art. 2. Notio et divisio legis i.n genere............................. 133 De lege divina......................................................... 13G De lege aeterna........................................... De lege naturali............................................................. 137 De lege divina positiva................................................... 143 Legum humanarumlatio.............................................................1-1G Potestas ferendi leges................................................. 140 Materia legis................................................................. Legis promulgatio......................................................... 15θ Legis acceptatio.............................................................151 Subiectum legis humanae........................................... 153 Subiectum legis generatim........................................... 153 Subiectum legis ecclesiasticae....................................... 154 §1. § II. Subiectum legis ecclesiastica© in genere............................. 154 Subiectum logum generalium et particularium in specio. 157 Scholion: De legibus quibus subiiciuntur Orientales . . 1(J<) Art. 3. Subiectum legis civilis.............................................. 1G1 Caput V. Obligatio legis humanae....................................... 163 Art. 1. Natura obligationis legis.......................................... 1G3 § § § § I. II. III. IV. Obligatio legis Obligatio legis Obligatio legis Obligatio legis generatim.......................................................... 193 poenalis .......................................................... 166 irritantis.......................................................... 170 fundatae in praesumptione......................... 173 Art. 2. Modus adimplendi legem.......................................... 171 13G INDEX 1033 Ρ(ψ. Caput VI. Interpretatio legis . .... ισσ Ait. 1. Interpretatio simplex............................................. l7Art. 2. Epikeia........................................................... ’ jgQ C\PUT \ II. < 'ausae legis obligatione solventes \ parte subditi 182 Art . 1. Causae extrahentes....................................... i(S·» Art. 2. Causae excusantes......................................................... § I. § II. Ignorantia............................................................................... ...... Impotentia ................................................................................. Caput VIII. Dispensatio legis........................................................ 187 Ari . 1. Natura dispensationis..................................................... 187 Art. 2. Potestas dispensandi..................................................... 189 § I. Natura potestatis dispensandi............................................... 189 § II. Quis eam habeat....................................................................... 191 § III. Circa qnos exerceri possit........................................................ 193 Art. 3. Art. 1. Art. 5. Caput IX. Art. L Art. 2. Caput X. Art. 1. Art. 2. Art. 3. Art. 4. Caput XI. Art. 1. Art. 2. Art. 3. Art. I. Art. 5. Causae dispensationis..................................................... 193 Concessio dispensationis................................................. 196 Cessatio dispensationis..................................................199 Cessatio legis............................................................ 201 Cessatio legis per cessationem tinis legis......................... 201 Abrogatio legis............................................................ 202 De consuetudine ..................................................... 203 Notio consuetudinis..................................................... 203 Conditiones consuetudinis...........................................201 Effectus consuetudinis..................................................206 Cessatio consuetudinis..................................................206 De privilegiis............................................................ 208 Notio privilegii............................................................ 208 Acquisitio privilegii..................................................... 209 Interpretatio privilegii..................................................211 Usus privilegii ............................................................ 211 Cessatio privilegii......................................................... 212 § I. Per revocationem Superioris.................................................... 212 § II. Renuntiatio privilegiarii..............................................................214 § III. Cessatio indirecta................................................................. 214 TRACTATUS V. De peccatis. Caput I. Notio peccati............................................................ 218 Caput II. Distinctio peccatorum..............................................219 Art . I. Distinctio specifica........................................................ 219 1034 tNDÊJt Art. 2. Distinctio numerica...................................................... 22] § I. § II. Ex pluralitate actuum.............................................................. 221 Ex pluralitate obiectorum.......................................................... 224 Art. .3. Comparatio peccatorum inter se.................................... 226 Peccatum mortale et veniale................................. 228 Utriusque notio............................................................. 228 Conditiones ad utrumque requisitae............................. 230 Quomodo peccatum mortale evadit veniale, et vice versa ................................................. 2.34 Caput IV. Peccatum commissionis et omissionis.......................... 236 Caput V. Peccata interna.......................................................... 237 Art. 1. Peccata interna generatim.............................................. 2.37 Art. 2. Desiderium malum......................................................... 238 Art. 3. Gaudium.......................................................................240 Art. 4. Delectatio morosa.........................................................241 Caput VI. Peccata capitalia........................................................................ 243 Art. 1. Superbia........................................................................243 Art. 2. Avaritia....................................................................... 244 Art. 3. Luxuria ....................................................................... 245 Art. 4. Gula.............................................................................. 245 Caput HI. Art. 1. Art. 2. Art. .3. § I. § II. Gula generatim............................................................................. 245 Ebrietas...........................................................................................247 Seholion: I. De usu chloroformii, aliorumve narcoti­ corum ......................................................................... 250 Seholion: II. Do usu morphii, opii, cocaini, etc. . . . 251 Art. 5. Tra .............................................................................. 252 Art. 6. Invidia........................................................................... 25.3 Art. 7. Acedia........................................................................... 254 TRACTATUS VI. De virtutibus. Caput I. De virtutibus in genere.......................................................... 255 Art. 1. Notio et divisio virtutis.................................................. 255 Art·. 2. Virtutes acquisitae......................................................... 257 § I. Virtutes acquisitae ingenere.........................................................257 § II. Virtutes intellectuales................................................................ 258 § III. Virtutes morales......................................................................... 259 Art. 3. Virtutes infusae............................................................ 202 INDEX 1035 Png. Caput II. De virtutibus cardinalibus..................................... 267 Art. 1. Virtutes cardinales in genere......................................... 267 Art. 2. Prudentia..................................................................... 268 Art. 3. lustitia......................................................................... 271 § I. I until in ipsa.............................................................................. 271 § II. Virtutes definientes a parte aequalitatis........................... 275 § III. Virtutes deficientes a parte debiti.................................... 276 Art. 1. Fortitudo..................................................................... 277 Art. 5. Temperantia .............................................................. 279 Caput III. De donis Spiritus Sancti....................................................... 281 LIBER SECUNDUS DE PRAECEPTIS VIRTUTUM THEOLOGICARUM TRACTATUS I. De fide. Caput 1. Notio fidei..................................................................... 287 Caput II. Praecepta fidei..........................................................288 Art. 1. Praeceptum explicite cognoscendi et credendi res fidei 289 Art. 2. Praeceptum eliciendi actum fidei............................... 294 Art. 3. Praeceptum confitendi fidem...................................... 295 § § 1. II. Praeceptum divinum ............................................................. 295 Praeceptum ecclesiasticum................................................... 301 Caput III. Peccata contra fidem............................................... 305 Art. 1. Infidelitas .................................................................. 305 Art. 2. Ilaeresis...................................................................... 306 § § I. II. Peccatum haereseos................................................................. 306 Poenae haeresoos......................................................................310 Caput IV. Pericula fidei............................................................. 312 Art. 1. Consuetudo cum haereticis et incredulis..................... 312 Art. 2. Frequentatio scholarum acatholicarum......................... 315 10.36 INDEX TRACTATUS II. De spe. Caput I. Caput II. Caput III. Natura spei............. Pbaecepta spei . . . . Peccata contra spem . Art. 1. Desperatio................. Art. 2. Praesumptio .............. 319 .321 .322 322 321 TRACTATUS HI. De charitate. Caput Notio UHARITATIS................... Caput II. Praeceptum char itatis Dei Caput III. Praeceptum charitatis proximi Art. Dilectio proximi generatim Art. : Dilectio inimicorum.............. I. Condonatio iniuriariini .... Π. Modus diligendi inimicum . HI. Reconciliatio cum inimico ‘ Caput IV. Ordo servandus in charitate proximi Art. 1. Ordo elnmlaii» inter diligentem et prosimnm Art. 2. charitatis inter varios proximos . Art. .3. Obligatio ordmem servandi i’APUT V. Opera charitatis proximi . Art. Eleemosyna .... Art. 2. Seholio,,: De recto usu honoru, ni superfiiionini Correptio fraterna § I. • Correptio fraterna ipsa ' Denuntiatio Superiori facientia Art. 3 De Actione Catholica . • · · · Caput VI. 1 KCCA1A CONTRA CII\RITATEM Art. 1. Odium proximi Art. 2. ‘Scandalum . . . ' ' ' ' ' ‘ ii et scandali . {}· -Malitia scandali adivi II. Permissio scandali passivi accep IV. Casus scandali. . 1 I. Ornatus feminarum . . • • . • • • . . . · . · · . . . . . • . . . . . . . . . . . . . . . 327 . 328 . 332 . 332 . 333 . 333 . 331 . 336 . 337 . 337 . 311 . 313 . 344 . 345 . 348 . 349 . 350 . 354 . 356 . 362 . 363 . 363 . 364 . 366 . 368 . 372 . 372 INDEX § Art. 3. § § § 1037 /’oy. 2. Imagines obscoonao ....... 373 3. Libri pravi.......................................... 371 4. Casus varii...................................... 375 V. Reparatio scandali............................ 370 Cooperatio ................................................ 377 I. Notio et malitia cooperationis..................................... 377 II. Causa cohonestans cooperationem materialem 379 III. Casus cooperationis................................................... 380 1. Cooperatio famulorum et infirmis inservientium 381 2. Cooperatio cauponum.................................................... 383 3. Cooperatio mercatorum ............................................... 381 4. Cooperatio ad prava scripta.......................................... 385 5. Cooperatio ad falsos ritus . ............................. 386 LIBER TERTIUS DE PRAECEPTIS DECALOGI TRACT ATI'S 1. De I praecepto. Caput I. Actus hoc praecepto impositi........................................ 391 Art. 1. Cultus divinus in genere.................................................... 391 Art. 2. Oratio................................................................................... 400 Caput II. Peccata contra primum praecepti m............................. 404 Art. 1. Cultus indebitus Dei............................................................ 405 Art. 2. Cultus falsi numinis............................................................ 406 § § OV I. Idololatria...................................................................................... 407 II. Occultismus................................................................................. 408 Pmict. I. Divinatio.............................................................. 412 Scholion? 1. Spirit isinus..................................................... 414 Scholion: II. Astrologia.......................................... . 416 Schfilion: III. Physiognomia et vhiromantia .... 417 Scholion: IV. De quibusdam modis cognoscendi paranormalibus............418 Punct. II. Magia...................................................................... 419 Scholion: Magnotismus et liypnotismns............................ 420 Punct. III. Vanaeobservantiae............................................. 421 AKI VUES. Thud. \h*rt · I, INDEX 1038 Art. 3. Irreligiositas............................. 123 § I. Tentatio Dei................................................................................... 424 § II. Sacrilegium........................................................................................ 125 1. Sacrilegium generatim......................................................... 125 2. Sacrilegium personale.........................................................426 3. Sacrilegium locale...................................................................127 4. Sacrilegium reale.................................................................. 128 5. Poenae contrasacrilegos........................................................429 § III. Simonia........................................................................................ 431 1. Simonia generatim.............................................................. 432 2. Materia simoniae................................................................... 433 3. Pretium simoniae................................................................... 43g 4. Pactum simoniae................................................................... 439 5. Effectusirritantes ot poenales simoniae........................... 444 TRACTATUS II. De Π praecepto. Caput I. Caput II. Art. 1. Art. 2. Art. 3. Art. 4. Art. 5. I)B BLASPHEMIA ET OTIOSA USURPATIONE NOMINIS DEI I)E IURAMENTO........................................................... Notio iurameuti................................... Liceitas iuramenti . '.............. Obligatio ex iuramento promissorio orta Interpretatio iuramenti promissori! Relaxatio iuramenti promiseorii..................... Caput III. De adiuratione............................ Caput IV. i)E voto................................... Art. 1. Notio voti........................ ....................................... Art. 2. Requisita ad votum § I. A parte actus................................... § II. A parte materiae................................. Art. 3. Voti obligatio.............. Art. 4. Voti relaxatio.............. ’ ' § 1. § II. ................................ Cessatio voti ipso facto, sine interventu humanae volun tatis....... Cessatio voti ex voluntate hominis....................................... Panel. I. Irritatio voti........................ Punct. II. Dispensatio voti................................. a) Dispensatio voti generatim................... Λ) Dispensatio votorum reservatorum . / und, III. Commutatio voti . , 143 150 450 152 155 458 459 160 162 162 163 163 165 466 169 169 4 71 471 474 474 176 478 1039 Index TRACTATUS III. De HI praecepto. Caput T. Caput Π. Sanctificatio festorum generatim . . Cessatio a quibusdam operibus 481 484 4SI 487 487 488 189 489 Art. 1. Opera prohibita........................... Art. 2. Causae excusantes opera prohibita Dispensatio ................................. § § II. Consuetudo ................................. § III Pietas .......................................... § IV. Necessitas...................................... Caput III. Art. 1. § § § § Art. 2. Auditio Missae.............. 492 492 492 493 491 497 199 Obligatio audiendi Missam Auditio Missae integrae . II. Praesentia corporis . . . III. Attentio mentis . . . . Locus debitus.......... IV. Causae excusantes omissionem Missae . . TRACTATUS IV. De IV praecepto. Caput I. Obligationes filiorum et parentum 504 504 508 509 509 512 . . Art. 1. Obligationes liliorum erga parentes . . . . Art. 2. Obligationes parentum erga liberos . . . . § I. Amor.............................................................. § II. Educatio corporalis...................................... § III. Educatio spiritualis...................................... Caput Caput Caput Caput 515 II. Obligationes CONIUGUM INTER SE III. Obligationes DOMINORUM ET FAMULORUM . . TV. Obligationes MAGISTRORUM ET DISCIPULORUM . . V. Obligationes rum . . SUPERIORUM CIVILIUM 520 subdito - 521 loin INDEX TRACTATUS' V. De V praecepto. Pur/. De obligatione sustentandi vitam Caput I. Caput II. Cafut III. Caput IV. propriam deque suiciDio......................................... 528 Occisio malefactoris........................................................ 538 Occisio iniusti aggressoris............................................ 511 Occisio innocentis........................................................... 515 Art. 1. Occisio innocentis generatim................................................ 515 Art. 2. Occisio foetus........................................................................ 547 § I. Procuratio abortus....................................................... 517 § II. Procuratio partus praematuri....................................... 550 § III.Nonnullae operationes chirurgicae........................................ 550 Scholion: De laesione animalium.................................... 554 Caput V. De duello.......................................................................... 556 Caput VI. De bello ...... TRACTATUS VI. De VI et IX praecepto. Ca put Virtus castitatis Caput II. L u x uria g en er a ti M Caput III. Luxuria consummata Art Art. Art, Art. Art. Art. Caput I\ Art. 2 3 5. 6 570 573 SECUNDUM N ITURAM Fornicatio ............... Stuprum................... Raptus....................... Adulterium............... Incestus ................... _(>·····«·< Sacrilegium carnale................................................... ... 577 579 581 581 582 581 585 585 591 593 593 591 Luxuria consummata contra nati ram..... I. Pollutio........................................................................... Sodomia....................................................................... Art. 3. Bestialitas....................................................................... Scholion: Pro praxi............................................ Caput V. Luxuria proprie dicta non consummata . . . . Caput vi. Impudicitia seu luxuria non consummata min PROPRIE DICTA . . US 590 ixîikk 1041 Pag. 1. Impudicitia generatim................................................................ 596 2. De ipiibusdam actibus impudicis inspecie..................... 598 Oscula, amplexus, compressiomanuum....... 599 Alii tactus............................................................................... ...... Aspectus ............................................................................... ...... Turpiloquium ........................................................................... βθο Lectio obscoenorum................................................................. θθο Scholion: Pro praxi................................................................. 593 Art. Ail. TRACTATUS VII. De VII et X praecepto. Introductio. Notio et divisio iuris et iustitiae............................................... 605 Scholion: De iure civili............................................................. 607 Pars prior. - De iustitia commutativa quatenus versatur circa iura in re. Sectio I. De ipso iure in re....................................................................................... 60S Caput De I. Art. 1. § § Art. 2. § § § Caput II. Art. 1. § § Art. 2. Art. 3. Art. I. § obiecto et subiecto dominii......................................... 609 Obiectum dominii.......................................................................... 609 I. Obiectum dominii in genere..................................................... 609 II. Dominium in proprii ingeniifoetus....................................... 610 Subiectum dominii.......................................................................... 612 I. Dominium tiliorumfamilias...................................................... 612 II. Dominium coiiiugum ...............................................................614 III. Dominium Clericorum.............................................................. 616 Modi acquirendi dominii......................................................... 620 Occupatio.............................................................................................. 621 I. Venatio............................... 621 II. Inventio........................................................................................ 623 Accessio..................................................................................................625 Traditio..................................................................................................627 Praescriptio........................................................................................ 627 1. Praescriptio acquisitiva........................................................628 1. Res praescripti bilis............................................................. 628 2. Possessio continuataper legitimum tempus .... 629 3. Iustus titulus....................................................................... 629 4. Bona fides...................................... "........................................ 630 § II. Praescriptio liberat i vn............................................................. 632 § III. Praescriptio in Iure Canonico............................................... 633 Index 1012 Prt/y. Art. 5. Successio haereditaria.................................................. 631 § I. § II. Successio per testamentum..................................................... 635 Puncl. I. Notio ot forma testamenti........................ 635 Punct. II. Facultas testandi.......................................637 Punct. III. Aditio et repudiatio haeredi tatis .... 638 Punçl, IV. Resolutio testamenti.................................. 610 Punct. V. Exsecutio testamenti.................................. 640 Punct. VI. Substitutio.................................................... 642 Puncl. VII. Legatum......................................................... 642 Successio ab intestato............................................................... 644 Punct. I. Notio successionis ab intestato............... 644 Puncl. II. Haeredes, legitima portio, exhaeredatio . . 644 Punct. III. Ordo successionis.................................................. 646 Punct. IV. Collatio bonorum.................................................647 Caput III. Art. 1. Art. 2. Art. 3. De dominio utili......................................................... 648 Ueufructus.............................................................. 648 Usus.............................................................................. 648 Servitus ....................................................................... 649 Sectio II. Caput I. De laesione iuris in re............................................. 650 Laesio iuris generatim...........................................650 Caput ΙΓ. Art. 1. Art. 2. Art. 3. Art. 4. De furto................................................................... 651 Furtum generatim..................................................... 651 Furta minuta............................................................ 654 Furta domesticorum.................................................. 657 Causae excusantes ablationem rei alienae.............. 659 § I. § II. Necessitas................................................................................. 659 Occulta compensatio.............................................................. 662 Caput ΠΙ. Damnificatio iniusta.............................................. 663 Art. 1. Damnificatio in genere.............................................. 663 Art. 2. Iniusta impeditio boni alieni....................................... 665 Scholion: De iniqua officiorum distributione......................... 667 De restitutione............................................................ 669 A) De restitutione generatim..........................................................669 Sectio IU. Caput I. Capi t II. Art. 1. Art. 2. Art. 3. Caput III. Caput IV. Notio, obligatio et radioes restitutionis .... 669 Restitutio ob possessionem rei alienae.............. 672 Possessor bonae fidei...................................................... 673 Possessor male fidei..........................................................(J7<> Possessor dubiae fidei...................................................... 680 Restitutio ob iniustam damnificationem .... 682 Restitutio ob iniustam cooperationem ad damnum. 687 INDEX 1013 Pag. Art. I. Exsistentia et conditiones obligationis restituendi ob cooperationem ................................. 687 § § § § § § I. II. III. IV. V. VI. Mandans ....................................................................................688 Consulens................................................................................... 689 Consonlions............................................................................... 691 Palpo et receptator................................................................. 692 Participans ............................................................................... 693 Cooperatores negativi............................................................ 691 Art. 2. Quantitas restituenda.....................................................696 Art. 3. Ordo cooperatorum in restituendo................................698 Caput V. Cui facienda est restitutio....................................... 699 Caput VI. Circumstantiae restitutionis.................................... 703 Art. 1. Tempus........................................................................ 703 Art. 2. Locus et expensae....................................................... 701 Art. 3. Periculum..................................................................... 705 Art. 4. Modus........................................................................ 706 Caput VII. Causae excusantes a restitutione......................... 708 Art. 1. Causae exstinguentes restitutionis obligationem . . . 708 Art. 2. Causae suspendentes restitutionis obligationem . . . 710 H) De restitutione speciatim.........................................................712 Caput I. Restitutio ob homicidium.....................................712 Caput II. Restitutio ob stuprum........................................ 715 Art. 1. Stuprum sine promissione matrimonii......................... 715 Art. 2. Stuprum sub promissione matrimonii......................... 717 Caput III. Restitutio ob adulterium................................. 718 Caput IV. Restitutio ob defraudationem tributorum . . . 720 Caput V. Restitutio ob fraudatam legem conscriptionis militaris................................... 726 Pars altera. - De iustitia commutative quatenus versatur circa iura ad rem. Caput praevium............................................................................................................. 729 contractibus Sectio I. De Caput I. Notio contractus......................................................... 731 generatim.................................................................... 731 Caput II. Requisita ad contractum........................................... 733 Art. 1. Personae habiles............................................................. 733 Art. 2. Materia apta............................................................ 731 INDEX 101 I .Art. 3. Consensus legitimus........................................................... 736 § I. Dotes legitimi consensus..................................................736 § II. Impedimenta legitimi consensus...................................... 738 1. Error ot dolus............................................................ 738 2. Metus ........................................................................ 7-10 3. Laesio........................................................................ 743 Caput III. Obligatio contractus.................................................... 743 Art. 1. Obligatio contractus in genere........................................... 743 Art. 2.Obligatio contractus qualificati............................................. 745 § I. Contractus conditionalis.................................................. 745 § II. Caeteri contractus qualificati.............................................. 746 Caput IV. Impletio obligationis seu solutio................................. 748 Art. 1. Circumstantiae solutionis..................................................... 748 Scholion: De solutione facienda mutato valore pecuniae. 749 Art. 2. Ordo servandus inter varios creditores............................. 751 § I. Ordo servandus ante bonorum cessionem..................... 751 § II. Cessio bonorum.................................................................753 Sectio II. De contractibus gratuitis......................................................................... 756 Caput I. Caput II. Promissio................................................................................ 756 Donatio................................................................................ 758 Art. 1. § § § Art. 2. Caput Caput Caput Caput III. IV. V. VI. 1. Art. 2. § § Donatio generatim................................................................ 758 1. Quis donare potest et accipere......................................... 758 II. Quantum donari potest et quomodo............................. 759 III. Quando donatio revocari valet......................................... 767 Donatio inter vivos, et mortis causa................................. 762 Commodatum et precarium........................................... 763 Depositum et sequestrum............................................... 764 Mandatum et negotiorum gestio................................... 765 Mutuum......................................................................... 786 Mutuum........................................................................... ...... Usura et fenus........................................................................ 782 I. Usura proprie dicta....................................................... 768 II. Fenus.................................................. 789 Appendix. De montibus pietatis......................................... 773 Sectio III II De contractibus onerosis............................................................................... 773 Caput I. Emptio-venditio................................................................ 778 Art. 1. Notio emptionis-venditionie................................................. 773 Art. 2. Materia emptionis-venditionis............................................. 775 § I. Merx............................................... 775 § Π. Pretium .................................... 775 INDEX 1045 Art. 3. Obligationes venditoris et emptoris § I. § II. Obligationes venditoris..................................... Obligationes emptoris ...... Art. 4. Pacta emptioni-venditioni subinde adiêcta . § I. Arrha..........................****······< § II. Pactum additionis in diem.................................... § III. Pactum revendendi et redimendi................................... ’ ’ Art. 5. Quaedam venditionis species............................... § I. Monopolium............................................................... § II. Auctio.......................................................................... § III. Venditio per proxenetas.............................................................. /'«ÿ. 781 781 783 781 781 785 785 786 786 788 790 Caput II. Census................................................................... 792 Caput III. Cambium................................................................... 794 Caput IV. Locatio-conductio................................................. 795 § I. Locatio-conductio rerum......................................................... 795 § II. Locatio-conductio operarum...................................................... 797 § III. Locatio-conductio operis......................................................... 799 Caput V. Societas.......................................................................goi Caput VI. De contractibus aleatoriis S03 Art. 1. Ludus.........................................................................803 Art. 2. Contractus sortium.......................................................806 Art. 3. Sponsio........................................................................ 807 Art. 1. .SpeculationesBursae..................................................... 808 Art. 5. Assecuratio................................................................. 809 Caput VII. Accessoria contractus............................................. 811 Art. 1. Fideiussio...................................................................... 811 Art. 2. Pignus.......................................................................... 812 Art. 3. Hypotheca................................................................... 813 TRACTATUS VIII. De Vili praecepto. Caput I. Art. Art. Caput II. Art. Art. Art. Art. 1. 2. 1. 2. 3. 4. Mendacium................................................................... 815 Notio et malitia mendacii.......................................... 815 Liceitas restrictionis mentalis...................................... 817 Violatio secreti........................................................ 821 Notio et divisio secreti................................................. 822 Revelatio secreti........................................................... 822 Exploratio secreti........................................................ 825 Usus secreti.................................................................. 827 loin INDEX Capüt III. Laesio famae...............................................................................................828 Art. 1. Detractio....................................................................... 828 § I. Notio ct malitiadetractionis............................................................. 828 § II. Causae excusantesrevelationem criminis alieni . . . 832 § III. Auditio detractionis........................................................................ 835 § IV. Restitutio famae............................................................................. 837 § V. Causae excusantes a restitutione famae......................................840 Art. Art. Caput IV. 2. Susurratio .................................................................. 841 3. Indicium temerarium.................................................... 842 Laesio honoris seu contumelia................................................ 844 LIBER QUARTUS DE PRAECEPTIS ECCLESIAE TRACTATUS I. De abstinentia et ieiunio. Caput I. Forma abstinentiae et ιεπτνπ......................... Art. 1. Forma abstinentiae................................................. Art. 2. Forma ieiunii........................................................ § I. Unica refectio.......................................................................... § II. Refectiuncula matutina.......................................................... § III. Collatiuncula vespertina..................................................... Scholion: De quantitate cibi in refectiuncula ot colla tiuncula vespertina................................................. 849 849 851 851 853 853 854 Caput II. Dies abstinentiae et ieiunii................................ 856 Caput III. Obligatio legum abstinentiae et ieiunii.............. 858 Art. 1. Sublectum obligationis.......................................... 858 Art. 2. Gravitas obligationis.............................................. 858 Capi t IV. Solutio obligationis abstinentiae et ieiunii . . . 861 Art. 1. Dispensatio.................................................................. 861 Art. 2. Circumstantiae excusantes............................................. 862 § I. § II. Causae excusantes a ieiunio........................................................... ggg 1. Impotentia..................................................................................... ggg 2· Ll,bor 3· ................................................................ 863 ............................................................ ..... Causae excusantes ab abstinentia................................................ ggj INDEX 1047 TRACTATUS IL Annua Confessio et Communio. Caput L Caput II. Pay. Annua confessio.......................................... 8(j9 Communio paschalis................................................ ..... TRACTATUS III. Censura et prohibitio librorum. Caput L Praevia librorum censura......................................................... 871 Art. 1. Obiectum censurae et licentia requisita.........................871 Censura scriptorum de ro religiosa vel morali atque li­ centia pro iis requisita................................. 874 § II. Licentia requisita pro scriptie de rebus profanis . . . 875 § 111. Censura et licentia requisita pro editionibus documen­ torum ecclesiasticorum................................. 876 § IV. Censura ventionum novarumque editionum.......................... 877 § I. Art. 2. Modus exercendi censuram.......................................... 878 Caput II. Prohibitio librorum................................................. 879 Art. 1. Superiores quibus prohibitio librorum competit . . . 879 Art. 2. Denuntiatio et inquisitio scriptorum nocivorum . . . 880 § 1. § II. Denuntiatio............................................................................. 880 Inquisitio...................................................................................880 Art. 3. Effectus prohibitionis............................................. 881 Art. 1. Quinam libri sint prohibiti...................................882 § I. § II. Libri ipso iure prohibiti................................................... 882 Libri decretis particularibus prohibiti..........................884 Art. 5. Facultas utendi libris prohibitis............................886 1018 INDEX LIBER QUINTUS DE PRAECEPTIS STATUUM VITAE TRACTATUS I. De Statu Clericali. Pars Prior. - De obligationibus communibus clericorum. Capit I. Interior sanctimonia................................................... 891 Caput If. Honesta conversatio................................................... 892 Art. 1. Continentia.................................................................... 893 Art. 2. Temperantia et modestia............................................... 896 Art. 3. Liberalitas et mansuetudo........................................... 896 Art. I. Obedientia.................................................................... 897 Art. 5. Cultus scientiarum......................................................... 898 Caput III. Habitus clericalis et tonsura................................. 899 Caput IV. Divinum Officium..................................................... 901 Art. 1. Notio divini Officii..................................................... 901 Art. 2. Obligatio divini Officii..................... 902 Art. 3. .Modus recitandi divinum Officium............................ 901 § I. Forma praescripta Otlicii......................................... . 901 § II. Recitatio in Choro, et privata................................................ 905 § III. Ordo Officii.................................................................................... 907 § IV. Tempus Horarum.......................................................................... 909 § V. Debita pronuntiatio..................................................................... 911 1. Pronuntiatio vocalis .......................................................... 911 2. Pronuntiatio integra.......................................................... 912 3. Pronuntiatio continuata..................................................... 913 § VI. Attentio et devotio..................................................................... 911 Art. 1. Causae excusantes ab Officio divino......................... 916 § I. Impotentia .................................................................... 916 § II. Iustum impedimentum................................................................ 917 § III. Dispensatio......................................................... * * ’ ’ 9 IS /aput V. Nonnulla clericis prohibita................................ 919 Art. 1. Ludi profani............................ 919 Art. 2. Venatio ............................ 920 Art. 3, Ingressus tabernarum ..................... 920 INDEX 1019 Png- Art. 1. Officia saecularia................................................................... P21 Art. 5. Negotiatio ...........................................................................922 Art . 6. Cohabitatio cum mulieribus suspectis................................925 Pars Secunda. - De officiis Parochorum. Capot l. Residentia................................................................. Caput ii. Missa pro populo................................................................. 929 Caput III. Sacramentorum Caput IV. Praedicatio Caput V. 926 administratio......................................... 933 et doctrina Christiana..............................937 Correptio.............................................................................910 Caput vi. Quaedam ai.iae obligationes......................................... 911 Pars Tertia. - De officiis Episcoporum. Caput I. De officio residendi......................................................... 944 Caput II. De obligatione docendi..................................................... 946 Art. 1. De officio praedicandi................................................ 946 Art. 2. De cura circa institutionem inventutis in genere et clericorum in specie........................................... 948 § I. Do cura circa institutionem iuventutis in genere . . . 948 § II. De cura circa institutionem clericorum in specie . . . 949 Art. 3. De obligatione luendi et propagandi fidem.................... 952 Caput III. De obligatione litandi et administrandi Sacra­ menta ........................................... 953 Art. 1. De obligatione litandi................................................... 953 Art. 2. De officiis circa Sacramenta cultumque divinum in genere............................................... 955 Caput IV. Art. 1. Art. 2. Art. 3. Art. I. § § Art. 5. De obligatione regendi dioecesim..................... 956 De obligatione tuendi disciplinam ecclesiasticam . . . 956 De obligatione visitandi dioecesim.................... . . . 957 De obligatione corripiendi et exercendi potestatem judicialem .............................................. 958 De Parochorum et Confessoriorum delectu .... 969 I. Do Parochorum delectu......................................................959 II. Do Pon(casariorum delectu.............................................. 960 De obligatione boni exempli seu de virtutibus ab Epi­ scopo praesertim colendis...................... 961 INDEX 1050 Pag. Dioeceseos et visita­ 962 tione SS. Liminum................................. 962 De relatione super statu Dioeceseos ........................ Art. 1. 963 De visitatione SS. Liminum ................................... Art. 2. De relatione Caput V. super statu TRACTATUS II. De statu religioso. Notio generalis Caput I. status canonici perfectionis acquirendae.............................................. Caput II. Notiones status religiosi et religionis.............. Caput III. Ingressus in religionem . . Art. 1. Subiectum religionem ingrediens § I. Absentia impedimentorum § II. Recta intentio.......................... § III. Idoneitas..................................... 965 967 970 970 970 972 973 § IV. Obligatio ingrediendi religionem.......................................... Art. 2. Probatio subiecti............................................................ 076 § 1. § II. Postulatus.............................................................................................. 076 Novitiatus.............................................................................................. 077 Art. 3. Caput IV. Art. 1. Art. 2. Professio religiosa........................................................ 079 § § § § I. Materia paupertatis......................................................................... 986 II. Licentia requisita ad licitumusum rerum............................. 992 III. Vita communis...................................................................................... 991 IV. Exclusio superflui................................................................................. 996 Obligationes religiosorum....................................... 982 Obligatio tendendi ad perfectionem............................ 983 Observantia voti paupertatis.......................................986 Art. 3. Observantia voti castitatis.......................................... 997 § I. Obligatio voti castitatis....................................................................... 997 § II. Tutela voti Punct. 1. Punct. II. Punct. III. castitatis . .................................................................... 998 Delatio habitus.......................................................... 998 Lex clausurae.......................................................... 998 Conversatio cum extraneis..............................1002 Art. 1. Observantia voti obedientiae....................................... 1003 Art. 5. Observantia Regularum et Constitutionum................ 1006 Art. 6. Observantia legum ecclesiasticarum...........................1006 INDEX 1051 TRACTATUS III. De officiis quorundam saecularium. Png. Caput I. Officia Iudicum...................................................... 1009 Art. 1. Officia Iudicum proprie dictorum................................. 1009 Art. 2. Officia Iudicum iuratorum............................................1015 Caput II. Officia Advocatorum et Procuratorum............. 1010 Caput III. Obligationes Accusatoris........................................1018 Caput IV. Obligationes Testium............................................... 1019 Caput V. Obligationes Rei...................................................... 1021 Caput VI. Officia Apparitorum............................................... 1023 Caput VII. Officia Secretarii et Notarii................................. 1021 Caput VIII. Officia Medicorum et Pharmacopolarum .... 1025 Caput IX. Obligationes Artificum et Opificum....................... 1028