INSTITUTIONES

THEOLOGIAE MORALIS
SECUNDUM DOCTRINAM

S. THOMAE ET S. ALPHONSI
AUCTORE

1ANUAR1O BUCCERONI
E SOCIETATE IESU

VOLUMEN II.

EDITIO SEXTA

ROMAE
EX typographia pontificia in instituto pii IX.
Via dicta : S. Prisca, 8, 9, super Aventino Colle

1914

OPERIS APPROBATIO
Cum Opus cui titulus: Institutiones Theologiae Moralis, etc. P. lanuarii
Bucceroni S. I. aliqui e. S. Theologi recognoverint, et in lucem edi posse pro­
baverint, facultatem concedimus, ut typis edatur, si ita iis, ad quos spectat
videbitur.
Romae d. 7. Mari. 1904.
/Xugustus Ferretti S. 1.

Praepos. Provinciae Romanae

Facultatem facimus, ut praefatum opus, ab ipsius auctore recognitum et
auctum, sexta vice edatur, si ita iis ad quos spectat videbitur.

Romae die 8. Iulii a. J9/3.
Octavius Turchi

Praep. Prov. Rom. S. I.

ABBREVIATIONS
S. Th S. q. i. a 1. = S. Thomas Summa Theologica, Supplem. quaest. 1.
art. 1.
L. 5., H. A. tr i. n. 37. — S. Alphonsus de Ligorio Theologia Moralis, Nea­
poli 1819., eodem tract, n. 5·; et Homo Apostolicus, Bassani 1826., tract.
I. num. 37.
A. A. S. v. I. p. 6. — Acta Apost. Sed. vol. I. pag. 6.
A. S. S. v. i. p 6. = Acta S. Sed. vol. r. pag. 6.
E. M. — Enchiridion Morale, edit. 4. eodem numero.
Codices Italiae, Galliae, Helvetiae, Hispaniae, Lusitaniae. Austriae initialibus
litteris indicantur, C. 1., C. G., C. He., C. H., C. L., C. A.
Codex Germanus initialibus litteris, C. B., Codex Borussicus, indicatur.
Usuales Juris Romani citationes:

Inst, de Mand § 1. Mandantis — Institutiones sub titulo de Mandato § I.*, in­
cipiente Mandantis.
L. 7. § 4
cum de Pactis = Pandectae Lege 71 § 41 incipiente Sed cum,
sub titulo de Pactis, — vel addito ante titulum D. sive ff.·. i. e. Digestum
latine, Pandectae graece.
L Creditor C. de Usuris
Lege quae incipit. Creditor, in Codice, titulo de
Ustuis.
Nov 2a. C. i■ ~ Authenticae Novella 22.1 capite i.°
Lib. i /. tit 7. C. un. — Libro i.° fetidorum titulo 7.0 capite unico.
Usuales Iuris Canonici

citationes:

Decretum Gratiani:
Prima Pats Can leitinium 7. Dist. 76 ; vel Dist. 76. Cap. 7.
Secunda Pars Can Qui viderit 13. quaest. 5. causa 32. ; vel caus. 32. q. 5. c. 13.
Tractatus de Poenitentia Dist. 1. Can. 1.
Tertia Pars: C n i 'st unitas 49. Dist. 4. de Consecr.; vel, de Consecr. Dist 4. c. 49.
Decretales Gregorii IX : Cap. Presbyter 2. de Peculio Clericorum.
Decretale- Bonifacii VIII.: Cap. Son putamus 2. de Consuetudine in 6.°
Clementtuav Clementis V.: Clem 3 de Haereticis.
Extravagantes Io nuis XXII.: Extr. 2. de Cone, praeb.
Extravagantes Communes: Extr. Comm. 5. de Poenit.
Pr. d. — Propositio damnata.
Ci. 119. — Confer, hic num. 119.
I
'a m line cuiuscumque paragraph! vel numeri, idem est ac Confer.
Cilition· - ad ea quae immediate praecedunt, referuntur: post lineolam in
fine. ad < a quae in ipso numero vel paragraphe praecedunt, referuntur.

DE SEPTIMO ET DECIMO DECALOGI PRAECEPTO

I. — DE IUST1TIA GENERATIM INSPECTA
832. Quid septimum et decimum Decalogi praeceptum ? — « Non
furtum facies... Non concupisces domum proximi lui, non servum, non
ancillam, non bovem, non asinum, nec omnia quae illius sunt». Exod. 20.,
15. 17. Septimo praecepto, formaliter negativo, nomine furti late accepti,
prohibetur omnis iniuria, seu iniusta laesio vel damnificatio proximi, in
bonis temporalibus fortunae: et ex consequenti, eodem praecepto, quate­
nus virtualiter et implicite affirmativum est, praecipitur cuivis ius suum
quoad bona temporalia tribuendum esse. Ad idem sane praeceptum ad
eandemque virtutem spectat et prohibere, ne alterius ius laedatur per
iniuriam, ac praecipue obligare, ut alteri cuivis ius suum tribuatur per
restitutionem aliosque modos. — Ut autem septimo praecepto actus exter­
nus, ita decimo actus internus proximo in bonis fortunae iniuriosus pro­
hibetur. Eo enim prohibetur omnis appetitus inordinatus et iniustusbono­
rum fortunae proximi. Quare contra decimum hoc praeceptum peccant
non solum invidi, verum etiam avari, qui nimia aviditate divitias ex­
petunt, et modis iniustis opes augere concupiscunt. — Utrumque hoc
praeceptum virtutem respicit iustiiiae.
833. Quid sil iuslilia ? — Justitia a iustari seu adaequari duas
res inter se dicta est. Justitia late sumpta omnes importat virtutes ;
unde homo simpliciter iustus solet appellari, si nempe omnem servet
in qualibet re honestatem. Stricte sumpta, prout est specialis virtus,
de qua hic agimus, definitur: constans et perpetua voluntas ius suum
cuique tribuendi. Inst. 1. 1. t. 1. — Constans et perpetua voluntas,
quia debet esse animus firmus non tantum pro una aut altera die,
sed semper ius suum cuique tribuendi, nam alias non est virtus per-

DE IUSTITIA GENERATED INSPECTA

fecta, sicut poenitentia non est virtus perfecta, nisi includat firmum
propositum nunquam peccandi. Ab actu virtus definitur. Quare aliter
dici potest quod « iustitia est habitus, secundum quem aliquis con­
stanti et perpetua voluntate ius suum unicuique tribuit ». S. Th. 2. 2.
q. 58. a, 1.
Ius hic non intelligitur ius late dictum quod est exigentia rectae
rationis ad aliquid tanquam ad honestum, i. e., ad aliquid faciendum
propter eius honestatem, vel omittendum propter eius inhonestatem ;
sed intelligitur ius stricte dictum, quod est potestas moralis ad aliquid
tanquam suum, i. e., ad aliquid faciendum, omittendum, habendum,
retinendum, exigendum ut suum, i. e., suae libertati subiectum, ce­
teris exclusis, ut nempe in suum commodum et utilitatem cedat. Hoc
ius fundatur in ipsa hominis natura, qui ratione suae libertatis ipsemet debet seipsum in finem movere et adhibere media necessaria ad
illum finem obtinendum. — C. L. 359. seqq. 2167. seqq.; 2287.
2339. 2354.; C. He. 641.; C. I. 438.; C. A. 362. 366.; C. B. 903.;
Lugo d. 1. n. 6.
Hoc autem ius aliud est iurisdictionis, aliud proprietatis. Primum est potestas legitima superioris, aliquid praecipiendi, aut prohibendi subditis in bonum horum proprium, aut totius communitatis.
Administrandae communitatis necessitas et utilitas mensura est huius
Hiris, quoad suos actus. Alterum est potestas legitima cuiusvis pri­
vatae personae disponendi de re aliqua in commodum propriae liber­
tatis, seu tanquam sua. — Hinc in iure proprietatis res est propter
proprietarium, in iure iurisdictionis neque Princeps est propter popu­
lum, neque populus propter Principem, sed uterque propter commune
bonum.
Ius proprietatis aliud est in re, aliud ad rem. Primum est, quo
quis rem ipsam tanquam suam immediate devinctam, et iuridice obli­
gatam habet. Unde res, tali iure alicui obligata, secum trahit suam
obligationem, et quocumque devenerit potest a suo domino repeti, et
iuridice vindicari. Secundum vero est, quo quis non ipsam rem im­
mediate habet sibi devinctam, et iuridice obligatam, sed potius alterius
personam ad aliquam rem sibi tradendam. Quare ius in re facit rem
iam suam, ius ad rem facit ut res fiat sua. Ius in re dat actionem
rcalcm immediatam in ipsam rem, ut eam tibi sumas. Ius ad rem dat
actionem personalem immediatam in ipsam personam, ut eam cogas
ad rem tibi tradendam, puta per iudicis sententiam. Iure ad rem
habet quis iustum titulum ad eam habendam, e. g. titulo legati, sed
rei nondum habet possessionem, hire in re habet quis ipsius rei pos­

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

O

sessionem. Ad ius in re requiritur ergo titulus translations dominii,
determinatae in individuo rei, eiusque possessio, saltem regula­
riter. Ad ius ad rem sufficit iustus titulus ad eam habendam. Et sic
dominus fundi ius in re habet fructuum exstantium ipsius fundi ; ius
ad rem habet pensionis locati fundi. — C. A. 307. 308.; Inst. 1. 4. t. 6.
Semper ac petitur res vi obligationis, qua quis proprietatem rei
nondum acquisivit, actio est personalis; si vero petitur res, cuius ha­
bet plenam proprietatem, actio est realis. Actio tandem mixta est per­
sonalis et realis, et, ut dicitur, actio est personalis in rem scripta, si
petitione rei, quis proprietatem acquirit rei, et tunc lis super ea intentata,
actione incepit personali, et concluditur actione reali, ut in casu quo, iudi cis officio, facta rei venditio resolvitur, et ad venditorem revertitur res
uti sua. Actio personalis ex aliquo personali facto, est, ex contractu
vel ex delicto. Actio realis est ex defectu alieni iuris. Inst. 1. 4. t. 6.
S. 1. Cf. Troplong della Vendita art. 1654. n. 624-630., in a. 1659.
n. 698., in a. 1664. n. 728. 729., in a. 1674. n. 806. 807.
Suum; tripliciter res aliqua sua esse potest, si persona in socie­
tate tamquam eius membrum consideretur. Hinc ius etiam tripliciter
distinguitur; in ius altum, bassum et proprietatis. Ius altum est, quod
habet Princeps, respublica, aut communitas ad bona membrorum,
quae propter bonum commune potest exigere tanquam sua, suitale
communitatis; cum pars quidquid sit totius sit et propter totum sit.
S. Th. 2. 2. q. 64. a. 2., q, 65. a. 1. Ius bassum est in membro
communitatis, qua tali, ad bona communia, quae membrum in eorum
distributione potest exigere tanquam sua suitale membri. Ius proprie­
tatis vero est in membro communitatis, qua tali, ad bona propria,
quae unum membrum potest ab altero exigere tanquam sua, suitale
proprietatis.
Ius suum cuique tribuendi, adaequandi nempe ius alterius per
redditionem debiti; iuri enim tanquam cuidam morali exigentiae de­
bitum correlative respondet. Quare, ut patet, iustitia non est virtus ad
seipsum, sed ad alterum. Ac ut caritas in coniunctione hominum inter
se suum habet fundamentum, ita iustitia in distinctione nititur unius
hominis ab altero. — S. Th. 2. 2. q. 57. 58.; Gousset 670. 674.

834. Resolves : Potest quidem Princeps, si quando id requiratur
ad commune bonum, rem a subdito tollere; quia ius ad finem im­
portat necessario ius ad media, sine quibus finis obtineri nequit. Bo­
num autem publicum aliquando requirit, ut aliquis re sua privetur,
V. g., agro pro via publica construenda, etc. Sed tunc Princeps, in

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

quantum fieri potest, ad iustam compensationem tenetur; quia aequum
non est, ut unus spolietur, aliis intactis, prout ex iure naturali et po­
sitivo constat. C. I. 438.; C. G. 545.; C. H. 349.; C. A. 365.; C. L.
2360. Nullo vero pacto potest, sine causa gravi publici boni, sed ob
suam propriam commoditatem, per legem tollere a subdito rem eius
notabilem, seu ius acquisitum ; quia nihil potest circa bona privato­
rum, nisi id ratio boni communis omnino exigat. Quare ad restitu­
tionem tunc tenetur. S. Th. 2. 2. q. 66. a. 8.
A iustitia aequitas distinguitur. Aequitas primum ipsa iustitia est.
Et sic L. 14. de Condiet, indeb. dicitur: « Natura aequum est, ne­
minem cum alterius detrimento locupletari ». Ulterius vero aequitas
procedit, convenientem quandam mensuram in ipsa iustitia, et generatim in legibus omnibus, constituendo, temperando nempe secundum
varias circumstantias iuris et legum rigorem et subtilitatem. Rigorem,
e. g., « eum qui donationis causa pecuniam, vel quid aliud promisit,
de mora solutionis pecuniae usuras non debere, summae aequitatis est ».
L. 22. de Donat. Subtilitatem, e. g., « fideiussor, si solus tempore libe­
ratus, tamen solverit creditori, recte mandati habebit actionem adver­
sus reum quamquam enim iam liberatus solvit, tamen fidem imple­
vit et debitorem liberavit: si igitur paratus sil defendere reum ad­
versus creditorem, aequissimum est mandati iudicio eum quod solvit
recuperare». L. 29. $ 6. Mandati. Cf. etiam L. 17.de Zniu. rupto
irr. f. testam.; L. 85. de R. I.
Aequitas, sic accepta, idem est ac epicheia, quae est pars iustitiae communiter dictae, et est pars subiectiva iustitiae, et de ea iusti­
tia dicitur per prius quam de legali, nam legalis iustitia dirigitur se­
cundum epicheiam. Iustitia enim legalis sequitur verba legis, aequitas
seu epicheia sequitur intentionem legislatoris. S. Th. 2. 2. q. 120.
a 2. Aequitas servanda est in legibus et actibus interpretandis, necmon in contractibus onerosis.
Illicitum omnino est ius suum exercere, quando huiusmodi exer­
citium non alium habet finem quam alteri damnum inferre. Illicitum
item est illud ius exercere contra legum praescriptionem. C. B. 226.
826. 907. 90S. 909. Q12. Illicitum item est excessive, cum aliorum
damno ius suum exercere, C. Ile. 679. 684. Illicitum autem non est
alterius proprietatem violare, ad proprium maius damnum vitandum,
compensatione deinde alteri facta damni ei illati. C. He. 701.

S35. Quotuplcx sit iustitia? — Iustitia est triplex, nempe genc- tlis seu legalis distributiva, commutativa. Iustitia enim, cum tota

I. - DE IUSTITIzV GENERATIM INSPECTA

7

sita sit in eo quod alteri reddat ius suum, specificatur et dividitur
secundum ius. Ius autem, ut modo dictum est, triplex est, nempe
altum, bassum et proprietatis. Hinc tres sunt iustitiae species, quarum
unaquaeque debitum reddit ad aequalitatem.
Iustitia legalis adaequat ius altum per actiones et bona, quae
Principi aut reipublicae debentur, ad promovendum bonum commune;
estque haec iustitiae partis ad totum, seu membrorum ad caput et
communitatem. Dicitur legalis, quia habet pro suo obiecto id quod
communitati debetur ratione et vi legum \ «quia scilicet per eam
homo concordat legi ordinanti actus omnium virtutum in bonum com­
mune ». S. Th. 2. 2. q. 58. a. 5. Est igitur haec iustitia, generalis et
specialis simul virtus. Generalis, quatenus omnium virtutum actus ad
bonum commune ordinat; specialis secundum quod respicit commune
bonum ut proprium obiectum. « Et sic est in Principe principaliter et
quasi architectonice; in subditis autem secundario et quasi administra­
tive». S. Th. 2. 2. q. 58. a. 6. Iustitia legalis, quatenus est in Prin­
cipe, cum inclinat ad procurandum bonum commune, condendo e. g.
leges ad id necessarias. Quatenus in privatis civibus est, eos incli­
nat ad obedientiam legibus debitam, ratione boni communis. Huic
iustitiae legali illlcgalis opponitur iniustitia, quae « est speciale vi­
tium, inquantum respicit specialem obiectum, scilicet bonum commune,
quod contemnit »; et generale, in quantum « per contemptum boni com­
munis potest homo ad omnia peccata deduci », et inquantum « omnia
vitia repugnant bono communi». S. Th. 2. 2. q. 59. a. 1.
Iustitia distributiva adaequat ius bassum per distributionem bono­
rum communium, munerum publicorum, officiorum, praemiorum, ius
nempe, quod ad haec habet membrum communitatis, qua tale; estque
ista iustitia lotius ad partem, seu capitis, aut communitatis ad membra.
« Cum ex bonis communibus aliquid in singulos distribuitur, quilibet
aliquo modo recipit quod suum est ». S. Th. 2. 2. q. 61. a. 1. ad 2.
Iustitia distributiva in Principe est, ut communia bona distribuente
secundum personarum dignitatem ; in ipsis vero particularibus personis
est, ut eo quod eis est debitum sint contentae. Iustitiae distributivae
opponitur acceptio personarum ; nam in iustitia distributiva conside­
rantur conditiones personarum, quae faciunt ad dignitatis vel debiti
causam ; sed in acceptione personarum considerantur conditiones aliae,
quae non faciunt ad dignitatis vel debiti causam. Ad personam enim
refertur quaecumque conditio non faciens ad causam, propter quam
sit dignus tali re. S. Th. 2. 2. q. 63. a. 1.
Iustitia commutativa vero adaequat ius proprietatisseu bassum

8

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

membri contra alterum membrum, per commutationem rerum et pre­
tiorum; estque haec iustitia partis ad partem. Quare ut iustitia legalis
ordinat hominem immediate ad bonum commune, ita iustitia commu­
tativa hominem ordinat circa ea quae sunt ad alteram singularem per­
sonam, circa nempe exteriores actiones et res, quibus sibi invicem ho­
mines communicare possunt. S. Th. 2. 2. q. 58. a. 7. 8. Hinc iustitiae
commutativac specialis opponitur iniustitia in quantum importat « inae­
qualitatem quamdam ad alterum », secundum praedictas actiones et
res alteri debitas. S. Th. 2. 2. q. 59. a. 1. Iustitiae ergo commutativae furtum et rapina opponuntur, per quae nocumentum proximo
in bonis exterioribus infertur, eas occulte vel violenter surripiendo. Ac,
cum huiusmodi nocumentum inferri possit in bonis etiam corporis et
animae nec non totius personae, hinc eidem iustitiae reductive plura
alia opponuntur peccata, homicidium, mutilatio, damnifîcatio, etc. ; ca­
lumnia, detractio, contumelia, etc. sive extra iudicium, sive in indicio
per iniustam sententiam, falsum testimonium, etc.
lamvero si iustitia non generatim sumatur, prout nempe est etiam
generalis quaedam iustitia, sed prout est particularis iustitia ad pri­
vatam aliquam personam ordinata, tunc non sunt nisi duae tantum
iustitiae species, commutativa et distributiva. Nam nonnisi duplex est
ad privatam personam ordinatio, nempe partis ad partem, quam di­
rigit commutativa iustitia, et totius ad partes quam dirigit iustitia
distributiva. Illa dirigit commutationes privatarum personarum inter
se. Ista dirigit distributiones Principis ad particulares personas.
Diversa autem in eis est ratio debiti. Alio enim modo debetur
alicui id quod est proprium, et alio modo id quod est commune. Duae
autem hae iustitiae sunt iustitiae particulares, dum iustitia legalis est
iustitia generalis; nam motus accipit speciem a termino, ac ad justi­
tiam legalem pertinet ordinare ea quae sunt privatarum personarum
ad bonum commune, sed e contrario ordinare bonum commune ad
personas particulares, et ea quae invicem fiunt inter duas particulares
personas ad invicem iustitiae particularis est. Quare iustitia bene di­
vidi potest in generalem et particularem ; et haec in distributivam et
commutativam. — S. Th. 2. 2. q. 61. a. 1.
Stricto vero sensu nomine iustitiae, nonnisi iustitia commutativa
venit. Nam iustitia generalis seu legalis distinctas omnino non respicit
personas ; civis enim pars communitatis est, et quod in communitatem
confertur in eundem etiam civem confertur. Iustitia vero distributiva ius
stricte tale, seu ius proprietatis minime includit. Ea enim supponit tantum
dignitatem et aptitudinem in persona ad talia communia bona accipienda.

I

- DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

c>

Iustitia vindicativa, quae tribus prioribus iustitiae speciebus adiici
solet, quarta proprie non est iustitiae species; quia iustitia generatin’!,
sumpta, specificatur et dividitur secundum diversitatem iuris quod re­
spicit ; et hoc est solum triplex illud ius modo dictum. Incongrue enim
diceretur reus habere ius ad poenam. Pars potentialis est ipsa iusti­
tiae. Reduci tamen potest sub diverso respectu ad omnes illas tres
species. Prout superior per poenas communi civium felicitati prospicit,
ea ad legalem pertinet; prout poenas ipsas criminum gravitati proportionatas decernit pertinet ad distributivam ; denique prout superior
iustitiae vindicativae officia exsequitur ex quodam quasi contractu cum
republica inito de recte negotiis publicis administrandis, pertinet ad
iustitiam covini illativam. — L. 486.; S. Th. 2. 2. q. 58., q. 61., q. 80.,
q. 108. a. 2. ad 1.

836. Uti um medium rei, seu aequalitas, eodem modo servandum
sit in iustitia commutativa et distributiva? — In commutativa servanda
est aequalitas arithmetica; in distributiva proportio geometrica. Iustitia
commutativa exercetur a cive ad civem, a privato ad privatum, et
locum habet in contractibus ac in ceteris negotiis ad sociale commer­
cium pertinentibus ; in quo non nisi res ipsae attenduntur, quae con­
tractuum ac commutationum quibus commercium exercetur, obiectum
sunt. Servanda igitur in ea erit aequalitas rerum ipsarum, nempe ae­
qualitas rei ad rem, uti si, v. g., debeas centum, centum reddas, non
attendendo, nisi id quod debetur, ita ut si excipiantur casus, in quibus
ratio personarum a lege ipsa praescripta sit, v. g., cum agitur de
minoribus; in ceteris omnibus nullus habeatur respectus conditionis
vel meritorum personae, et haec est aequalitas illa, quam vocant
arithmeticam. Iustitia autem distributiva exercetur a superiore ad sub­
ditum, et locum habet in distribuendis bonis communibus, dignitatibus,
officiis; honoribus, oneribus ; praemiis ac poenis; ideoque non debet
habere respectum rei ad rem, sed condignitatis, meritorum et condi­
tionis personarum, earum, e. g., facultatis vel indigentiae, quoad im­
ponenda tributa, quoad subsidia concedenda personae, sive physicae,
sive morali. Tanto enim plus alicui debetur de bonis communibus,
quanto maiorem in communitate habet ille principalitatem. Itemque
tanto plus debetur e. g. alicui communitati de bonis communibus, quanto
maior eius sit indigentia, e. g. nosocomiorum erigendorum, schola­
rum etc. Ex quo exsurgit et constituitur ea quae dicitur proportio
geometrica, quae scilicet non est aequalitas rei ad rem, sed proportio
rei ad personam, i. e., ad merita et qualitatem personarum, ut scilicet

10

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

sicut una persona aliam excedat, ita etiam res quae datur uni per­
sonae excedat rem quae datur alii. Hinc aequale attenditur non se­
cundum quantitatem, sed secundum proportionem ; sive quod idem est
non rerum sed rationum aequalitas inspicitur. Unde si illi, qui habet
merita uti quinque, tribuantur, v. g., decem nummi; illi, cui sunt
merita uti decem, tribui debent viginti. — S. Th. 2. 2. q. 58. a. 10.
q. 61. a. 2.; Inst. 1. 4. t. 4. § 7. 8.; Gousset 670.

837. Quaenam sit iustitiae obligatio? — Tum iustitia commutativa, tum etiam iustitia distributiva, vindicative et legalis obligat per
se sub gravi. Nam iustitiae commutativae violatio, ut constat ex plu­
ribus S. S. locis, poena aeterna est punienda, 1. ad Cor. 6., 10. Ea
repugnat praeterea per se seu ex natura sua caritati, quae movet ad
volendum alterius bonum; ipsa enim essentialiter consistit in nocu­
mento alteri inferendo. Ergo per se et genere suo peccatum mortale
est. Laesio autem iustitiae distributivae, vindicativae et legalis gravem
pe> se inducit deordinationem ; cum graviter necessario societatis or­
dini noceat. — Per se, quia hac in re materiae parvitas admittitur.
— S. Th. 2. 2. q. 59. a. 4.
83b. Quid sit dominium ? — Inter tres iustitiae species, ut iam
dictum est, sola iustitia commutativa stride et proprie omnino iustitia
est. In iustitia enim legali deficit distinctio ad alterum .· quilibet enim
civis pars communitatis est. In iustitia autem distributiva deficit ius
stricte tale; nam in communium bonorum distributionem, ad eorum
partem obtinendam non datur nisi mera dignitas; et nullo modo
proprietas. Cum autem iustitia commutativa nonnisi inter privatas per­
sonas exerce itur, et unicuique reddat quod ipsius proprium est, hinc
ipsa sola stricte et proprie omnino iustitia est, et de ea potissimum
agitur in hoc tractatu.
Iustitia vero commutativa cum respiciat aequalitatem rei ad rem,
non versatur nisi circa ius proprietatis, quod proprietas et dominium
dici solet Dominium est; potestas moralis disponendi pro arbitrio de
>( aliqua corporali tanquam sua, nisi tamen lege, conventione vel te­
statoris voluntate prohibeatur. — Potestas moralis, et sic a potestate
phxsica distinguitur , potestas moralis, adeoque legitima. — Dispon udi de re, d sic distinguitur a iurisdidione, quae etiam dominium
dicitur, ut a dom imo proprietatis distinguatur, iurisdictio
ennn est potestas moralis gubernandi ; neque in rem, sed in personam
su'> litam immediate exercetur. — Corporali, quia incorporalium non
do li'Uh i sed nu potius habetur. — Pro arbitrio, h. e. vendendo

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

%

11

donando, vel etiam destruendo sine causa, quod licet alioquin prohi­
bitum sit, quia Deus eo tantum consilio unicuique dominium permittit,
ut suis suorumque necessitati et utilitati praesto sit ; alterius tamen
non violat ius, et contra commutativam iustitiam non est. — Tanquam
sua, dominium enim proprie est ius in re, et non praecise ius ad
reni, quod ad illud tendit, et illo, perficitur ae completur. Multo
minus dominium mera rei possessio est. — Nisi lege prohibeatur, lege
naturali, si sine cuiusquam iniuria de re sua quis disponere non possit;
lege positiva, et sic minoribus non permittitur rerum suarum alie­
natio, nisi ex iusta causa, et servatis quibusdam solemnitatibus, quo
tamen in casu non aufertur dominium, sed impeditur tantummodo
usus. — Conventione, esset, v. g., si venditorem inter et emptorem
conventum sit, ut emptor re empta non utatur, nisi post certum diem.
— Testatoris voluntate, esset, v. g., si testator fundum legasset alicui
ea conditione, ut illo non utatur nisi post annum. — C. I. 436. ;
C. G. 544.; C. H. 348,; C. A. 353. 354.; C. B. 903.; C. He. 641.;
C. L. 2167. seqq. ; S. Th. 2. 2. q. 66.; Gousset 673.; E. M.
839. Quotuplex sit dominium? — Dominium proprietatis im­
mediate dividitur in dominium perfectum et in dominium imperfectum.
Dominium proprietatis perfectum, seu plenum, est potestas legitima
proprio nomine percipiendi ex re aliqua omnem commodum suae li­
bertatis, de ea disponendo, ea utendo. Imperfectum vero est potestas
legitima percipiendi ex re aliquod, non tamen omne commodum suae
libertatis. Dominium imperfectum immediate subdividitur in dominium
directum et in dominium utile. Prius est: potestas legitima in substantiam
rei sine fructibus. Posterius est; potestas legitima percipiendi fructus
et emolumenta ex re aliena, salva eius substantia. Dominium utile,
pro variis rerum commoditatibus percipiendis in varias dividitur spe­
cies, praecipue vero in usum, habitationem, superficiem. usumfrudum,
servitutem, possessionem, eniphyteusim, feudum, censum. Utrumque
autem vel perpetuum vel revocabile est. Natura sua dominium, ple­
num et perpetuum est. — Dicendum hic erit de sex prioribus specie­
bus, de tribus ultimis dicendum infra erit, quando sermo erit de
contractibus. — C. G. 543.; C. Ile. 641. seqq.; C. L. 2187.-2189.
L. 487.
840. Quid usus? — Usus definitur: Ius utendi rebus alienis,
salva carum substantia tum quoad materiam, tum etiam quoad for­
mam. — Ius significat facultatem, quae competenti usuario, sic nempe
appellatur is cui competit usus, ille autem, ad quem pertinent rei

12

I. - DE JUSTITIA GENERATIM INSPECTA

proprietas sive dominium, dicitur proprietarius. Quare usus hic, non
sumitur generatim pro actuali cuiusvis dominii exercitio, sed speciatim pro speciali quadam potestate. Ius, adeoque agitur de usu iuris ;
non de usti facti, qui est actualis usus rei alienae, revocabilis ad
nutum concedentis. — Utendi significat facultatem usuario convenietem extendi ad illa dumtaxat, quae sunt necessaria. C. I. 521.;
C. G. 630. ; C. H. 524. ; C. A. 504. ; C. L. 2254. Haec autem ne­
cessitas mentienda est iuxta conditionem, statum et dignitatem ipsius
usuarii et eius familiae, inclusis famulis, non exclusis filiis natis post
exercitium usus. C. I. 521. 523.; C. G. 630.; C. H. 524. 526.;
C. A. 505. 506.; Usus tamen rei concedi potest personae, ad personales
necessitates quotidianas, C. L. 2254.; et ex mera conventione, omnino li­
mitatus ad aliquem actum, e. g., si quis amico concedat ut possit per
suam sylvam perambulare, in sua domo convivium instituere, poma ex
sui agri arboribus decerpere. — Alienis rebus indicant usum in rebus
propriis consistere non posse; quilibet enim in rebus suis non usum tan­
tummodo, sed dominium quoque habere dicitur. — Salva earum sub­
stantia, alioquin non esset usus, sed abusus; ex quo sequitur usua­
rium non pose ne in meliorem quidem formam rem, cuius usum
consecutus est, immutare, et ideo apposita sunt etiam ea verba: tum
quoad materiam, tum etiam quoad formam. C. A. 507. — Atque
haec est praecipua usurarii obligatio; unde tenetur etiam ad ordinarias
reparationes et tributa, pro ratione tamen fructuum, ut res integra
conservetur domino suo. C. I. 537.; C. G. 635.; C. L. 2259. 2260.
Cf. C. A. 508.; C. H. 527. — Usus acquiritur et cessat eisdem modis
ac acquiritur et cessat ususfructus. C. I. 529.; C. G. 625.; C. H. 529. ;
C. L. 2255. — Inst. 1. 2. t. 5. S 1. 3. 4.; L. 487. Cf. hic 848. 849.
841. Hinc patet: Quod sub usum, ut etiam sub usumfructum,
non veniunt res unico actu consumptibiles, ut vinum, oleum, panis, etc.,
quia per talem usum non manet salva rei substantia. — In casu de­
structionis rei tenetur quis refundere pretium aequivalens. Adeoque
praevi i cautio danda est, et immobilium status ac mobilium inven­
tarium conficiendum. C. 1. 525.; C. G. 626.; C. L. 2256. Cf. C. A. 520.
- /Xttenta natura ipsius usus, usuarius non potest alteri locare, vendere, aut donare, ius suum. Usus enim in eo consistit ut quis re
utatur pro mensura suae necessitatis. C. I. 528.; C. G. 631.; 634.;
C. 11. 525.; C. A. 507.; C. L. 2258. Excipe, nisi clare appareat
ipsis hanc etiam facultatem fuisse concessam peculiari conventione, vel
si usus esset omnino inutilis nisi posset alienari. — Usuarius re

I

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

13

fructiferae, ut horti, agri, vineae, etc., nequit iuste plus, de fructibus
colligere, quam requiratur ad necessariam sustentationem ; unde si
plus fructuum colligat, tenetur eas domino directo restituere. C. I. 821.;
C. G. 630.; C. A. 505. 506.; C. L. 2257.
842. Quid habitatio? — Habitatio est: Ius alienas aedes inhabidandi,
salva earum substantia. Et sic viduis nobilibus conceditur saepe a ma­
ritis ius habitandi ad dies vitae in domo haeredis. Is, cui domus ha­
bitatio concessa est, potest in ea habitare cum sua familia, quamvis
eo tempore quo habitationem aedis acquisivit coniugatus non fuerit,
in eaque hospites recipere; non potest tamen ius suum alteri transferre,
illud vendendo, vel aedem locando, et acquirendo sibi pretium loca­
tionis. Qui totam habitat domum tenetur ad omnes necessarias ac
ordinarias expensas et tributa; qui partem tantum habitat, non tene­
tur nisi pro rata rei. Habitatio incipit et cessat ut usus, cum quo
fere confunditur ex recentioribus legibus, C. 1.521. seqq.; C. G. 625. seqq.
C. A. 521-522.; C. H. 524. 525. 529.; C. He. 776. 777.; C. L. 2254.
2259. 2260. Cf. C. A. 508.; C. H. 527.; C. B. 1093. — C. I. 1415.;
C. G. 1570. debetur viduae ex viri haereditate, praeter vestes, habi­
tatio per annum luctus. — C. B. 1969. tenetur heres per mensem
permittere usum domus membris familiae defuncti, a devoluta sibi he­
reditate. — Inst. 1. 2. t. 5. § 2. 5.

842 bis. Quid superficies? — Cum usu fere etiam confunditur
superficies. Superficies dicitur, quidquid solo impositum est, et supra
terram extat, ut aedificium, arbor, planta, vinea, etc. Hinc ius super,
ficiei ; et illud habens superficiarius, et ipsa res superficiaria vocatur.
Dig. tit. 18. lib. 43. Superficies solo cedit.Limitari potest ius super­
ficiei ad superficiei tantum occupationem, et ad dominium tantum rei
superficiariae, sive ea sit supra solum sive sub solo. C. He. 675. 779.

843. Quid ususfructus? — Ususfructus est : Ius utendi et fruendi
aliena re, fructus ex ea percipiendo, eo ipso modo quo perciperet ipse
proprietarius, salva tamen eius substantia, tum quoad materiam, tum
etiam quoad formam, sicut in usu. C. I. 447.; C. G. 578.; C. H. 467.;
C. A. 509.; C. B. 1030.; C. He. 745.; C. L. 2197. 2202.; L. 487. — Dif­
fert ab usu in hoc, quod latius pateat; nam uti simpliciter est fructus
dumtaxat necessarios percipere ; frui vero est eos percipere sicut ipse pro­
prietarius perciperet. Sic, v. g.. si quis habeat usum alicuius horti,
potest quidem fructus ab eo suscipere pro se et suis, sed non potest
cos alienare et extraneis largiri, potest autem si eiusdem habeat usum-

DE JUSTITIA GENERATIM INSPECTA

fructum. — Illud utendi et fruendi non frustra apponitur; nam usus­
fructus, prout respicit rem fructiferam, est ius utendi, prout respicit
vero fructus est ius fruendi, seu ex ea fructus percipiendi. Et sic, si
legati sint reditus alicuius praedii, non usufructus censetur, sed lega­
tum redituum, quod onus personale est, non fundi. Et ideo dicitur,
ius utendi et fruendi aliena re, fructus ex ea, etc. Unde ius reale est
in re constitutum, et sic a locatione differt. — Aliena re ; quia usus­
fructus servitus est. Dominus re sua utitur iure proprietatis — Ille,
cui competit usufructus, dicitur fructuarius. — Inst. 1. 2. t. 4. § 1.

844. Quid et quotuflex sit rei fructus? — Fructus est, quod res
fert vel producit. Fructus enim dicti sunt a ferendo : et sunt alii na­
turales, qui ex re ipsa et solius naturae beneficio producuntur, uti
herba, poma, nuces ; item foetus animalium et quae ab ipsis prove­
niunt, cum habeantur uti pars viscerum : alii industriales, qui sola in­
dustria acquiruntur, et est lucrum, quod percipitur a pecunia, quae
negotiationi exponitur, aut a meliorationibus rei factis: alii vero sunt,
in quibus praeter naturam, hominis quoque labor et industria partem
habet, uti sunt, v. g., frumentum et segetes: hos theologi appellant
mixtos, quia partim quidem natura, partim autem humanae industriae
beneficio producuntur: alii tandem civiles, qui proveniunt tantummodo
occasione rei, et vi obligationis particularis in iure civili fundatae, v. g.,
pretium domus locatae, pensiones fundi, usurae pecuniae mutuo da,
tae, etc, C. L. 495. — At vero fructus non intelliguntur, nisi deductis
expensis. — Fructus ipsi naturales et industriales dividuntur in nascituros et natos: isti item in pendentes et in perceptos, et isti adhuc
in exstantes et in consumptos dividi solent. — C. 1. 444. 445. 480.
494.; C. G. 5-17. 548. 583. 584. 585. 598.; C. H. 354-357.; C. A. 330.
405.; C. B. 99. 100. 102.; C. He. 643.; L. 609. 610.
845. Quotapicx sit ususfructus ? — Usufructus triplex est di­
visio.
Prima est in usumfructum proprium et improprium. Ille con­
stituitor in rebus, quae usu minime consumuntur, uti sunt, v. g., do­
mus et hortus ; iste vero constituitur in rebus fingibilibus, ut vocantquae nempe usu consumuntur, uti lintea, mobilia domus. Ususfructus
improprius dicitur etiam quasi ususfructus. C. I. 483. 484.; C. G. 587.
589.; C. II. 481. 482.; C. A. 510.; C. B. 1031. 1032. 1067. — Al­
tera divisio est in usumfructum singularem, i. e. quarumdam rerum
in specie ; particularem, i. e. alicuius partis bonorum ; et universalem,
in quo bona omnia continentur. C. G. 612.; C. H 469.; C. B. 1038. —
Tertia tandem divisio est in usumfructum rerum et iurium, uti e. g.

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

15

usufructus redditus vitalitii, qui ius affert percipiendi fructus etiam
praeteritos et non perceptos. Ita ex C. G. 588. Cf. C. I. 482.; C. H. 469.;
C. A. 510.; C. B. 1068. seqq. 1085. seqq.; C. He. 745. — Inst.
1. 2. t. 4. § 2.

846. Quaenam sint iura usufructuarii? — Haec in genere sunt,
seclusa speciali conventione: l.° Cum usufructuarius personam pro­
prietarii quoad dominium utile agere censeatur, primum eius ius est,
ut possit fructus omnes percipere sive naturales sive industriales, sive
civiles, eosque suos facere, sive collegerit per se sive per alios. Collecti
autem intelliguntur, cum a solo vel a re fuerint separati. — Hinc, si
fructuarius moriatur, fructibus quidem maturis, sed nondum a solo
vel a re separatis, fructuarii haeredis non sunt, sed rei proprietarii,
sine onere solvendi pro cultura vel semine, etc.; fructus enim quamdiu
adhaerent fundo censentur unum cum illo. Quod si haeres iste, fructu­
ario iam morituro, fructus immaturos collegerit, tenetur eos proprietario
restituere; nam sicut fructuarius non poterat fructus immaturos colligere,
ita tanto minus eius haeres. — E contrario fructus naturales et industriales
initios pendentes percipit ususfructuarius, sine etiam onere solvendi pro
cultura, vel semine, etc. — Fructus vero civiles de diem acquiruntur, ac
proinde dividi debent pro rata temporis, quo ususfructus duravit. — In­
stitut.!. 2. t. 1. § 36.; C. I. 477. 479. 480. 481. 494. 496.; C.G. 578.
582.585.586.588. 598. 600.; C. H. 471. 472. 474. 475.; C. A. 509.
511. Cf. ib. art. 519.; C. H. 472. 476. 477.; C. B. 1039.; C. He. 755.
756. 757. C. L. 2203. seqq. 2252. 2253. 495.
2. ° Insuper ius habet in ea omnia, sine quibus ususfructus haberi
non potest ; quare ius itineris habet ad rem fructuariam per fundum
haereditarium, si aliunde non pateat aditus: item ius utendi servitu­
tibus omnibus fundo inhaerentibus; quia habentur tanquam qualitates
fundi ipsius: item ius habet in fodinas apertas, in singula fundi in­
strumenta, nisi contraria appareat testatoris voluntas ; non enim prae­
sumendum est testatorem voluisse, ut fructuarius sibi instrumenta com­
pararet pro fundo, quo ad tempus tantummodo usurus sit. — C. I. 494.;
C. G. 597.598.; C. A. 511.; C. H. 479.; Cf.ib.art. 476.477.; C. B. 1031.;
C. L. 2206. 2213. 2287.
3. ° Praeterea ius habet, ut possit fructus vendere, donare, res fru­
ctuarias locare, commodare ac hypothecae supponere, ac alii fruendas concedere, immo et pignori tradere; nam qui per alium fruitur,
per se frui ipse videtur. — C. I. 492. 493. 1967.; C. G. 595. 2118.;
C. H. 480.; C. He. 758.; C. B. 1059.; Inst. 1. 2. t. 1. § 36.-38., t. 4. § 1.

16

i.

DE lUSTITlA GENERATIM INSPECTA

°4. Usufructuarius ut ad meliorationes faciendas non tenetur, ita
ius non habet ad compensationem pro factis meliorationibus. Eas enim
donasse censetur. Attamen augmentum pretii compensare poterit cum
detrimentis, si quae secuta fuerint sine gravi fructuarii culpa. — Quae
compensatio si locum habere non possit, licet fructuario ei usque haere­
dibus factas additiones sibi resumere, si absque fundi detrimento, et
cum fructuarii utilitate possint auferri, nec proprietarius praeferat factas
additiones sibi retinere, soluta earum aestimatione. Semper vero fructua­
rio eiusque haeredibus licebit recuperare specula, tabulas depictas,
aliaque ornamenta, modo omnia in pristinum statum restituantur. —
C. I. 495.; C. G. 599.; C. H. 487. 488.; C. He. 753.; C. L. 2217.
2220. Cf. C. A. 514.-517.

847. Quaenam sint fructuarii obligationes ? — Hae in genere sunt,
seclusa speciali conventione: l.° Fructuario incumbit onus tum custo­
diam praestandi, tum expensas ordinarias subeundi, ut res in integro
suo statu conservetur, tum etiam faciendi sumptus, ut naturales fructus
ex ea percipiat. Tenetur etiam ad solvenda onera ordinaria, quibus
gravatur res usufructuaria, qualia sunt salaria, tributa annua et similia.
Tenetur pariter domino renunciare, si quid inciderit, quod eius noceat
proprietati. — C. 1. 477. 501. 504. 506. 509. 511.; C. G. 605. 606.
608. 614.; C. H. 500.-502. 504. 505.; C. A. 512. 513.; C. B. 1036.
1037. 1041. seqq.; C. He. 764. 765. 767. 769.; C. L. 2228. 229.
2238. 2240.
° Fructuarius uti debet re aliena tanquam bonus paterfamilias,
2.
vamque talem reddere, qualis reperiri debet post bonam adminislrahonem. Proprietarius autem nihil facere potest, quo deterior fiat con­
ditio usufructuarii, quia patitur frui. — C. I. 495. 497.; C. G. 599.
601.; C. H. 489. 497. 503.; C. A. 513.; C. B. 1051. seqq.; C. He.
755. 759. 768.; C. L. 2223. 2227.
3 0 AVf f> actuaria domino restituenda est, finito usufructu, qualis
quoad sui substantiam tunc erat cum incepit. C. I. 477.; C. He. 751.
seqq. ; ideo cautio danda est et immobilium status ac mobilium in­
ventarium conficiendum C. I. 496. 497.; C. G. 600. 601.; C. H. 491. ;
C B. 1034. scq. 1048. 1049. Ex C. I. 1922. aut cautio aut pignus
dari potest. Cf. C. G. 2041.; C. He. 760 seqq. Cautio autem danda
non est a patre vel matre in usufructu legali, nec ab eo qui rem
vendidit aut donavit, reservato sibi usufructu. C. I. 497.; C. G.;
601. C. H 492. Neque vero cautio danda, neque inventarium conticivndum, si omnia remittat qui usumfructum constituit. C. I. 496.

I.

17

DE JUSTITIA GENERATIM INSPECTA

497.; C. H. 493. — C. I. 483. 484.; C. H. 481. 482.; C. G. 587.
589.; C. A. 518. 520.; C. B. 1034. 1035. 1050. 1055.; C. L. 2221. 2224.
4.° Res quae usu consumuntur restituendae sunt secundum fa­
ctam earum aestimationem, vel secus in eadem quantitate et qualitate,
aut frretio currente, tunc cum cessat ususfructus. — Res vero quae usu
deteriorantur, restituuntur in statu in quo sunt, quando cessat ususfru­
ctus. — C. I. 483. 484.; C. G. 587. 589.; C. B. 1050. 1067.; C. He.
772.; C. L. 2208. 2209.
Ex lure Romano. Usufructuarius agri habet ius ad foenum, sege­
tes, salices, arbores caeduas, sed non ad grandes et frugiferas, ad palos,
ad lapides, ad harenam. In locum demortuarum arborum alias substi­
tuere tenetur, et priores ad fructuarium pertinent ; minime tamen substi­
tuere debet arbores vi tempestatis non sua culpa eversas. Et si apes
sint, earum quoque ususfructus ad eum pertinet. L. 9. 11. 18. 59.
de Usufr. etc. Ex C. G. 594.; C. I. 490.; arbores frugiferae, quae
pereunt, vel quae aliquo accidentali casu evertuntur, ad usufructuarium
pertinent cum onere substitutionis. Cf. C. H. 483.-485.
Ususfructus silvae. « Silvam caeduam et harundinetum posse fru­
ctuarium caedere, sicut paterfamilias caedebat, et vendere, licet paterfa­
milias non solebat vendere, sed ipse uti : ad modum enim referendum
est, non ad qualitatem utendi » L. 9. §. 7. de Usufructu et quemad­
modum etc. Cf. C. G. 590. 591.; C. I. 485. 486.; C. He. 770.;
G. L. 2211.
« Sed si grandes arbores essent, non posse eas caedere». L. 11.
de Usufructu etc. Cf. C. G. 590. 592. ; C. I. 487. 579.
« Arboribus evulsis vel vi ventorum deiectis usque ad usum suum et
villae posse usufructuarium ferre Labeo ait.... materiam ipsum succidere
quantum ad villae refectionem putat posse ; quemadmodum calcem
inquit coquere vel harenam fodere aliud ve quid aedificio necessarium
sumere ». L. 12. de Usufructu etc. Cf. C. G. 592. 593.; C. I. 488.
489.; C. A. 511.; C. L. 2210. 2213. 2226.
« Seminarii fructum puto ad fructuarium pertinere, ita tamen, ut
vendere ei et seminare liceat: debet tamen conserendi agri causa semi­
narium paratum semper renovare quasi instrumentum agri, ut finito
usufructu domino restituatur ». L. 9. § 6. de Usufructu etc. — Cf.
C. G. 590. ; C. I. 485. 491.; C. H. 485.; C. L. 2112.
Usufructuarius gregis habet ius ad lanam, lac, foetum. Inst. 1. 2.
t. 1. § 37., t. 5. § 4. Tenetur vero ad substituenda in locum capitum
demortuorum alia capita e foetu, nisi singulorum capitum divisim, non
omnium capitum collective, seu gregis, armenti vel equitii, id est uniBucceroni.

List. Mieol, moralis II,

2

18

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

versitatis, habeat usumfructum L. 68. § 2., 69. 70. §.3. de Usufructu etc.
Cf. C. G. 615. 616.; C. I. 512. 513.; C. H. 499.; C. L. 2225.
848. Quomodo ususfructus acquiratur? — Ususfructus acquiritur :
° Ex lege, et tunc dicitur legalis; talis est ususfructus parentum ex
l.
bonis filiorum, vel mariti ex bonis uxoris. 2.° Ex conventione vel con­
tractu, et ideo conventionalis nuncupatur, v. g., vi donationis vel testa­
menti. 3.° Praescriptione. — In eius acquisitione, servadae sunt
variarum legum formalitates. C. He. 746. — C. I. 47S. 901.2137.;
C. H. 468.; C. B. 1032. 1033.

849. Quomodo cesset ususfructus ? — « Ne in universum inutiles
essent proprietates, semper abscedente usufructu, placuit certis modis
exstingui usumfructum, et ad proprietarium reverti » Inst. 1. 2. t. 4.
§ 1. ; C. L. 2251. Porro cessat ususfructus :
1. ° Morte naturali aut civili fructuarii ; cum enim tam usus,
quam ususfructus sint iura personalia, morte eius cui competunt, exstingui
debent. Hinc ususfructus, i. e. ipsum ius stabile utendi et fruendi, neque
transit ad haeredes, neque etiam vendi potest sine consensu domini
directi. C. I. 515.; C. G. 617.; C. H. 498. 513.; C. B. 1059. 1061;
C. L. 2250. Ususfructus communitati vel corpori morali concessus spatio
30. annorum exstinguitur, C. I. 518.; C. G. 619.; C. H. 515.; C. L.
2244.: 100 annorum, C. He. 749.
2. ° Finito tempore, si quod lege sit statutum, vel fuerit con­
ventione constitutum. C. I. 515.517.; C. G. 617. 620.; C. H. 513.
516.; C. A. 528.; C. He. 748.; C. L. 2245.
3. ° Omnimoda mutatione, v. g., si pratum fiat stagnum, vel
totali rei interitu, si, e. g., totum aedificium diruatur ; totali, nam si
res partialiter tantum perit, sustinetur in eo quod remanet ususfructus.
C. I. 515. 519. 520.; C. G. 617.-624.; C. H. 513. 514. 517. Cf.
C. A. 525.; C. He. 748.; C. L. 2243. 2246.
4. ° Exstinguitur item ususfructus, resoluto iure usumfructum
cedentis, e. g., si Titius domum vendat Caio sub pacto redemptionis,
et Caius interim eius usumfructum Sempronio concedat, domo redempta
a Titio, cessat etiam ususfructus.
5. ° Consolidatione, cum nempe fructuarius rei ipsius proprie­
tatem et dominium consequitur, vel dominus usumfructum etiam
acquirat. C. I. 515.; C. G. 617.; C. H. 513.; C. B. 1063.
6. ° Renuntiatione fructuarii, modo non fiat in fraudem credi­
torum. C. H. 513.

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

19

7. ° Abusu, quo per fructuarii culpam res deterior fiat. Sed
iudicis sententia opus est, C. I. 516.; C. G. 618. Secus vero ex C. L.
2249.; et ex C. II. 520. 529., discrimen constituente inter usumfru­
ctum et usum, qui gravi abusu rei exstinguitur.
8. ° Praescriptione, si nempe fructuarius iure suo non utatur
tanto tempore, ut res fructuaria ab altero usu capi possit; 30. anni
requiruntur, ut dominus adversus fructuarium praescribere possit. C.
I. 515.; C. G. 617.; C. H. 513.; C. L. 2241. — Inst. 1. 2. t. 4. § 3.;
C. G. 621. 622.
850. Quid et quotuplex sit servitus ? — Servitus, active et generice sumpta, est ius, quod inest cuipiam, ut alterius res, aut alia
persona, rei suae vel sibi serviat, i. e. in eius adhibeatur utilitatem.
Servitus vero passive sumpta est obligatio rei alienae, vel personae
praedicto iuri correspondais. Alterius res, aut alia persona, nam res
propria domino suo non servit; quare quae inde dominus commoda
percipit iure dominii percipit, non iure servitutis. Idem a fortiori de
persona dicendum.
Hinc servitus esse potest: l.° Personalis, quae a persona perso­
nae debetur, et propria est mancipii erga dominum. 2.° Mixta, quae
a re debetur personae, cuiusmodi sunt usus, ususfructus, habitatio. C.
A. 521. 3.° Pealis, quae rei a re debetur: ut onus praedio in utili­
tatem alterius praedii impositum. Res ferens onus serviens dicitur;
res utilitatem percipiens dicitur dominans. C. I. 531.; C. G. 637.;
C. H. 530.; C. A. 473.; C. B. 1018. 1019. 1090.; C. L. 2267.
Servitus realis in continuam et discontinuant dividitur. Illa est,
quae absque hominis facto exercetur, ut servitus prospectus, stillicidii,
aquaeductus, cloacae. Haec hominis facto exercetur, ut servitus itine­
ris, aquae haustus, etc. C. I. 617.; C. G. 688.; C. H. 532.; C. L.
2270. Alia praeterea est apparens, alia non apparens. Prior signo ali­
quo exterius apparet, ut servitus portae, fenestrae, aquaeductus ; po­
sterior hoc exteriori signo caret, ut servitus aedificium altius non at­
tollendi, pascendi gregem, caedendi ligna. C. I. 618.; C. G. 689.; C.
H. 532.; C. L. 2270. — Inst. 1. 2. t. 3. § 1. 2. 3.; Lib. 8. Dig.
Servitus realis in urbanam, et rusticam dividitur, prout in aedi­
ficii vel agri est utilitatem. L. 1. Communia praediorum etc. « Urba­
norum praediorum iura talia sunt: altius tollendi et officiendi lumi­
nibus vicini, aut non extollendi : item stillicidium avertendi in tectum
vel aream vicini, aut non avertendi: item immittendi tigna in parie­
tem vicini, et denique proiiciendi (i. c. proicctuin faciendi, proiectum

20

i.

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

est membrum aedium prominens, sporto} protegendique (seu proiecturam in tecto aedium facere, nempe tectum proiiciendi, fare uno sporto
nel teIto'), ceteraque his similia ». L. 2. de Servit. fraed. urbanorum.
— « Servitutes rusticorum praediorum sunt hae : iter, actus, via, aquae­
ductus. Iter est ius eundi, ambulandi homini, non etiam iumentum
agendi. Actus est ius agendi. Actus est ius agendi vel iumentum
vel vehiculum. Itaque qui iter habet actum non habet; qui actum ha­
bet, et iter habet etiam sine iumento. Via est ius eundi et agendi et
ambulandi ; nam et iter et actum in se via continet. Aquaeductus est
ius aquam ducendi per fundum alienum. In rusticis computanda sunt
aquae haustus, pecoris ad aquam adpulsus, ius pascendi, calcis coquen­
dae, harenae fodiendae ». L. 1. de Servit, praed. rustic.

851. Quibusnam modis servitus constituatur? — Servitus realis
ex triplici fonte oriri potest. — Primus est naturalis positio locorum ;
sic, v. g., fundus, qui est in situ inferiori, tenetur recipere aquas ef­
fluentes a fundo, qui est in superiore. Servitutes ex hoc fonte manan­
tes dicuntur idcirco naturales. C. L. 2271. Et sic domini praedii, quod
nullam habet communicationem cum viis publicis, ius habent tran­
situs per aliena praedia, damno horum dominis compensato. C. L.
2309. seqq.
Alter est lex, quo nomine venit etiam sententia indicis ; sic, v. g.,
ol> utilitatem publicam vel privatam lex praescribit regulas servandas
quoad viarum constructionem atque reparationem, aquarum deductio­
nem, domorum aedificationem, murorum distantiam, transitus, etc. C.
He. 686. 688, 699. 702.; C. L. 2325. 2338. Servitutes sic ortae di­
cuntur legales. C. I. 533. seqq.; C. G. 649. seqq. Potest praeterea
servitus praescriptione acquiri. C. I. 2137.; C. A. 480. 1469. 1470. So­
lae servitutes apparentes et continuae, ut servitus aquaeductus per
alienum fundum, usucapionibus acquiri possunt, et sola praescriptione
30. annorum. C. I. 629. 630.; C. G. 690. 691.; sed C. H. 537.-539.
praescriptione 20. annorum. Cf. C. A. 1469. Opus autem est in foro
conscientiae bona fide, qua quis nempe existimat dominum, qui pati­
tur eum servitute uti, non esse invitum. Servitutes continuae non appaicntes, ut sen itus non attollendi, et servitutes non continuae, sive
apparentes sive non apparentes, nequeunt statui nisi mediante titulo.
Possessio, licet immemorialis, non sufficit ad eas constituendas. C. I.
630.; C. G. 691.; C. H. 539.; C. L. 2272. 2273.
Tertius tandem fons est conventio, possunt nempe vicinorum fun­
dorum proprietarii, si lex vel ordo publicus non obstet, secum con­

I. - DE JUSTITIA GENERATIM INSPECTA

21

venire, ut unus fundus alteri serviat, et vicissim, si ita placuerit. Ser­
vitutes istae dicuntur conventionales. C. I. 532. ; C. G. 639. Opus in
ipsis est transcriptione, C. I. 1932.; C. He. 731. 732. Potest item
servitus constitui destinatione patrisfamilias, actu aliquo ultimae vo­
luntatis, seu inter vivos. C. I. 629. 630.; C. G. 692. 693.; C. A.
480. — C. B. 903. seqq. ; Inst. 1. 2. t. 3.
Observandum autem hic est: l.° Servitus in rebus Ecclesiae ca­
dit sub Extrav. Ambitiosae ; est enim quaenam iuris alienatio, adeoque
sine Beneplacito Apostolico imponi non potest. — 2.° C. I. 556. fa­
cultas reddendi murum contiguum communem ad aedificia non exten­
ditur usus publici, adeoque neque ad Ecclesias. — 3.° Conventiones,
quae constituunt servitutes praediales onerosas, vel eas moderantur,
sub poena nullitatis actu publico, aut privata scriptura, fieri debent.
C. I. 1314. Quod si constituantur titulo gratuito, actus publicus requi­
ritur, cum donatio tunc habeatur ; et omnes donationis actus sine actu
publico nulli sunt. C. I. 1056. Cf. hic 1011.
852. Quibusnam modis servitus finiatur? — Exstinguitur servi­
tus realis : 1.° Elapso statuto tempore, vel impleta conditione. 2.° Re­
nuntiatione expressa vel tacita. 3.° Consolidatione, qua dominus praedii
dominantis fit simul dominus servientis, aut vice versa. 4.° Si res im­
mutetur; si tamen res reducatur ad pristinum statum, servitutes re­
viviscunt, nisi obstet praescriptio. 5.° Praescriptione, seu non usu iu­
ris servitutis per 20. annos ex C. II., per 30. annos ex C. I. et C.
G., si sit discontinua, e. g. si quis per alienum fundum ire destite­
rit; vel, si sit continua, ex quo aliquid quis fecerit servituti contra­
rium, e. g. si quis in suo fundo plantavit vel aedificavit citra legi­
timam distantiam, aquaeductum obstruxit, etc. C. I. 662. seqq.; C.
G. 703. seqq.; C. H. 546. seqq.; C. A. 524. seqq. 1488. — C. B.
1028.; C. He. 734. seqq,; C. L. 2279. 2280.

853. Resolves : Non potest quis aquae fontem effodere in suo
fundo cum aliorum damno, nisi maioris publicae utilitatis causa, et
damno refuso, si index id aequum indicaverit. C. I. 578. Neque po­
test eam in suo fundo continere, vel alio divertere, si ea egeat oppi­
dum vel suburbium aliquod, si alter iam ad eam ius acquisierit, si
aliis vicinis praediis utilis sit, et secus perderetur. C. I. 540. 542.
545. 578.; C. G. 641. 643. 674.; C. He. 709. seqq.
Non potest dominus praedii superioris quidquam facere, ut aqua­
rum fluxus insolite augeatur, cum nocumento praedii inferioris. Neque
vero dominus praedii inferioris quidquam facere potest quod aquae

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

fluxum impediat cum damno praedii superioris. — C. I. 536. ; C. G.
640.; C. H.543. 545.; C. B. 1020.-1026.; C. Ile. 689. 730. 737.
Dominus praedii servientis non potest mutare positionem viae,
aquarum, rivuli; nisi servitus gravior evaserit, aut impediat, quominus
reparationes praedio utiles fiant; et tunc tenetur nullum afferre nocu­
mentum, vel illud compensare praedio dominanti. — C. H. 545. ;
C. L. 2278. 2282, 2283.
Nemo cogitur in praedio suo, sive rustico sive urbano aquae
pluviae stillicidium vicini recipere. C. I. 591. ; C. G. 681. ; C. L. 2327.
— Omnes possunt sua praedia saepire, nisi servituti pascendi reci­
proce pecoris sint obnoxia. C. I. 442. 682.; C. G. 647.; C. L. 2346.
— Si arbor vicini in suo fundo radices porrigat potest quis eas suc­
cidere; si rami illi impendant, cogere potest dominum, ut illos caedat.
C. I. 582.; C. A. 422.; C. B. 910.; C. L. 2317. — Quaestio vero
est utrum fructus, qui in agrum alienum cadant ex arbore alterius,
huius sint, ut habet C. He. 687. ; an domini agri illius, uti habet
C. B. 911. Cf. ib. 923., Gousset 983.
C. L. 2318.
Damni reus est, qui prohibet vicinum restituere in suo fundo
aggerem vi fluminis destructum, C. I. 537.; itcmque qui in suo fundo
tam alte fodit, ut paries vicini stare amplius non possit, C. I. 573.
575. ; C. He. 685. — Quilibet proprietarius permittere debet acces­
sum vel transitum per suum fundum, si vicini murus vel aliud opus
aedificandum vel reparandum sit, dummodo illatum damnum repare­
tur. C. I. 592. 594.; C. L. 2276.; — C. B. 867. 905. seqq. ; C. He.
694. 695. 700.
Qui sepem plantat, vites, arbusta, dimidium metri a praedio vi­
cino derelinquere tenetur ; qui arbores non grandiores, piros, cera­
sos etc., sesquimetrum ; qui grandiores, nuces, ulmos etc. metrum
triplex ; sed muro interiecto haec spatia servare non oportet, si ar­
bores murum non supereminent, C. I. 579.
Aqua profluens eorum est. qui prope ripas praedia possident,
eaque uti possunt. Qui agros possident ad ripas fluminum navigabi­
lium, obstare non possunt, quominus aperiatur via necessaria ad na­
vigiorum cursum. Idem dicendum de iis, quorum praedia viis aut
aliis publicis operibus adiacent: ii enim tenentur ad servitutem pa­
tiendam, quandiu necessaria est ad praedictorum operum confectionem
vel reparationem. At in utroque casu proprietarii laesi ius habent ad
indemnitatem quamdam, si fieri possit. — C. I. 534. 543.; C. G.
650.; Inst. 1. 2. t. 1. § 4. 5.

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

23

Ad acquirendum praescriptione ius servitutis, v. g., aquaeductus
i. e. aquam ducendi per alienum fundum, debet praescribens exercere
actus positivos, quibus tale ius acquirat, et simul bonam fidem habere,
qua credat ius illud ad se pertinere. Nec sufficit scientia et tolerantia
illius, contra quem praescribitur, si titulum non habeat. Si vero titulum
habeat, huiusmodi scientia ac tolerantia non requiritur. C. I. 630. ;
C. G. 691.; C. A. 539.; C. He. 740. — Haustus aquae, pecoris ad
aquam appulsus, servitutes rusticae sunt discontinuae, quae sine titulo
constitui non possunt.
In controversiis, quae inter proprietarios exurgunt circa usum
aquarum, quia hoc communis interest boni, ratione agriculturae et
industriae, ius est indici statuere inter partes quod aequius in casu
est. — C. I. 544.; C. G. 645.

854. Quid ct quotuplex sil possessio ? — « Possessio appellata
est, ut ct Labeo ait, a sedibus, quasi positio, quia naturaliter tenetur
ab eo, qui ei insistit: quam Graeci detentionem vocant». L. 1. de
Possessione. Possessio cum proprietate saepe confunditur. Differt ta­
men ab ista, quia possessio est ius, quo res detinetur uti sua; pro­
prietas vero seu dominium est ipsummet ius, quo res est sua, et quis
est dominus eius. Possessio potius res facti est, quam iuris. Nihilo­
minus duplex distinguitur possessio ; alia facti, alia iuris. — C. B.
854. seqq., Troplong della Prescrizione c. 2. dei Possesso.
855. Quid possessio facti et iuris ? — Possessio facti est : rei
apprehensio vel detentio, corporis, animi et iuris adminiculo. — Rei,
quo nomine intelligimus non solum res corporeas, sed etiam incor­
poreas, uti sunt census, patronatus, etc., quae quidem dicuntur quasi
possideri, ad discrimen rerum corporearum, quae possideri dicuntur.
— Apprehensio vel detentio; quia possessio consideratur vel in sui
initio, vel in sui continuatione; insui initio est apprehensio rei, insui
continuatione est eiusdem detentio. — Corporis adminiculo ; quia ut
res aliqua corporea possideatur, debet actu aliquo corporali apprehendi,
v. g., manibus, pedibus, etc. Si res sit nullius, ad eam acquirendam
requiritur vera et realis apprehensio. Si res sit alicuius, qui eam alteri
tradit, sufficit apprehensio ficta, ut si alteri tradat claves domus. Si
res tandem sola legis dispositione acquiratur, sufficit apprehensio le­
galis, ut si haeres, nesciens, haereditatem acquirat. Ex C. A. 441.
legalis possessio habetur ex eo quod in libro publico inscriptum sit
documentum comprobans ius proprietatis. Si res sit incorporea, appre­
hensio et detentio habetur acceptatione iuris, ac ipso usu, vel iuris

24

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

exercitio, vel servatis formis a lege praescriptis. — Animi; quia res
ut possideatur, debet apprehendi animo illam habendi ut suam, et reti­
neri persuasione quod sit sua. Possessio quidem non habetur, si quis
rem detineat sine ulla intentione commodum et emolumentum ex ea uti
sua percipiendi. Hinc si quis dum expectat amicum eius librum, quem
reperit in aula, manu accipit, et titulum inspicit, librum tenet, sed non
possidet. Hinc etiam qui iure vicinitatis vel familiaritatis vel merae
tolerantiae vicini fundum ingreditur, ex vicini puteo aquam attingit,
quasi possidere non intelligitur. Praedicto animo et persuasioni error
non obest sive iuris sive facti, uti aperte constat ex C. I. 701.; C.
G. 550. C. A. 326. — /uris, i. e. iure non resistente neque impe­
diente; quia ad possessionem requiritur, ut ius seu leges non impe­
diant, quominus detentio rei censeatur vera eiusdem possessio, inca­
pacem possessionis reddendo; sic, v. g., detentio rei sacrae, quae sit
ecclesiae, quae fiat a laico ; rei publicae, quae a privata fiat persona,
ne possessio quidem facti dici potest; quia ius has personas incapaces
talis possessionis reddendo, talem possessionem impedit; contra detentio
rei furtivae profanae penes furem est vera possessio facti, licet iniusta ;
quia ius non impedit, quominus talis rei detentio sufficiat ad posses­
sionem. — L. Qui universos de acquir. vel amitt. possess.; Inst. 1. 2.
t. 1. § 1. 3. 4.; C. 1. 685. 687. 688. 690.: C. G. 2134. 2228. 2230.2232.; C. H. 430.-432. 437.-440.; C. A. 309.-315.; C. L. 474.
Possessio iuris definitur: ius insistendi rei tanquam suae, non pro­
hibitae possideri. — Ius, per quod differt a possessione facti, quae est
ipsa occupatio rei vel eius detentio, qua vel habetur ius, ius nempe
rei insistendi tanquam suae, si sit iusta ; vel non habetur, si iniusta
sit. /usta, iniusta; quare ius ipsum dominii et proprietatis non oritur
neque oriri potest ex detentione seu possessione; sed e contra iusta
detentio seu possessio ex praedicto oritur iure. Hinc duplex in indiciis
datur actio, actio in causa possessoria, et actio in causa petitoria, in
illa de iure possessionis, in hac de ipso rei dominio agitur. Possessio
tamen fert secum praesumptionem proprietatis in favorem possessoris.
C. L. 477. — Insistendi rei, i. e. rem pacifice detinendi contra per­
turbatores.— Tanquam suae; nam si quis insistat rei nomine alieno,
non erit vera possessio: sic, v. g., lutor dici non potest possidere
bona minoris, sed minor ipse possidet per tutorem ; quia tutor non
retinet illa bona tanquam sua, sed nomine minoris. — Non prohibitae
possideri, i. e. nulla lege resistente atque impediente, uti dictum est
supra de possessione facti. Ut autem legitima sit possessio, servandae

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

25

praeterea sunt formalitates a lege praescriptae. — C. I. 686. 701.;
C. G. 540. 550. 2229. 2268.; C. H. 430.-432. 437.-441.; C. A. 316. 329.
Ex C. He. 919. 922.; C. B. 854.-857. possessio acquiritur per
factumobtentae potestatis super rem ; quae potestas, ad possessionem
retinendam per alium etiam exerceri potest. Finita vero potestate super
re, finitur possessio : ea tamen ad haeredes et successores pertransit,
et in ipsis continuari potest. — Si possessor alteri rem tradidit, ut
iste exerceat aliquod reale ius limitatum, aut ius personale, ambo sunt
possessores. Ille qui possidet ut proprietarius habet possessionem ori­
ginariam ; alius autem possessionem derivatam, C. He. 920. — Actus
mere tolerantiae et facultativi, uti actus violenti et clandestini legiti­
mae possessionis initium constituere non possunt. C. I. 688. 689. ; C.
L. 474. — Ea tantum possideri possunt, quae obiectum esse possunt
proprietatis. C. L. 479. Vel certe possessio rerum, quarum proprietas
acquiri non potest, iuridicum effectum non habet. C. I. 690. — Troplong della Prescrizione c. 2. dei Possesso n. 253. seqq.
856. Quid possessio naturalis et civilis ? — Possessio dividitur in
naturalem, civilem et civilissima. — Naturalis est, qua res possessa
corpore et animo retinetur ut sua, dum scilicet quis corporaliter in­
sistit detentioni rei tanquam suae; quod facit qui rei in conspectu
positae ita vicinus est, ut continuo ei possit adesse. — Civilis est,
qua res corpore et animo apprehensa retinetur solo animo ; sic pos­
sidet domum suam qui domo abest, quamdiu habet animum eam sibi
retinendi. Civiliter item possidet rei dominus, quam fur apud se re­
tinet. — Civilissima tandem est, quae sola legis dispositione retine­
tur, absque omni animi et corporis adminiculo ; quod contingit, v. g.,
in parvulo, cui haereditas aliqua obvenerit ; iste possidet haereditatem
defuncti sine ullo apprehensionis actu, immo et sine ulla intellectus
cognitione C. L. 483.
Distinguitur item possessio naturalis et civilis, quatenus possessio
mere naturalis dicitur, mera rei alicuius detentio, vel merus alicuius
iuris usus, uti est possessio illius, qui rem detinet alieno nomine;
civilis vero dicitur haec ipsa rei detentio, vel iuris usus, sed simul
cum intentione rem vel ius habendi ut suum; adeoque non alierfo no­
mine, sed suo nomine quis possidet, animo, nempe domini, sive vero
per se, sive per alium, per colonum, inquilinum, fructuarium, etc., rem
detineat, iure utatur. Ex sic naturaliter possidet commodatarius, de­
positarius, locatarius; civiliter dominus. — C. I. 685. 687. 688.;
C. G. 2134. 2228. 2232.; C. H. 430.-432. 438. 441.; C. A. 309.
310. 313. 352.; Inst. 1. 4. t. 15.

26

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

Ex C. B. 868. seqq., si quis rem possideat uti usufructuarius,
locatarius, depositarius, alioque simili modo, vi cuius ius ipse vel obli­
gationem habeat possessionis respectu alterius, iste etiam est posses­
sor, sed possessione indirecta. Possessio haec indirecta transferri potest
in alium cessione iuris ad restitutionem sibi rei. Qui rem possidet uti
illius proprietarius possessor est nomine proprio.
Possessio naturalis corpore et animo praevalet omnino posses­
sioni civili solo animo. Sic e. g. Titius conductor agri, agrum vendit
Sempronio, qui bona fide eum emens per 10. vel 20. annos agrum
colit, et fructus ex eo tanquam suos bona fide percipit. Eo temporis
spatio 10. vel 20. annorum Titius ex pretii recepti intéressé solvit
Caio, domino agri, debitam locationis pensionem. Post 10. vel 20. an­
nos Caius visitat suum agrum, et cum reperiat in eo non colonum
Titium sed dominum Sempronium, reclamat suam proprietatem, sed
frustra, quia Sempronius praescriptionem opponit, eius bona fide na­
turali possessione praevalente. C. I. 2117.; C. G. 2239.
857. Quaenam sint possessoris iura? — lura, et privilegia iuridicae possessioni annexa, sunt sequentia: l.° Capiendo possessionem rei
nullius eius dominium acquiritur. C. A. 381. Itemque possessor bo­
nae fidei, elapso certo tempore, potest praescribere contra dominum
rei directum, et acquirere huius dominium. — Confert tamen semper
ius insistendi in re; et nemo potest privata auctoritate alium privare
rei possessione, et possessio ita obtenta vitiosa est. C. B. 858. — Pos­
sessio ipso iure continuatur in persona successoris titulo universali.
Successor titulo particulari potest suae possessioni unire possessionem
sui auctoris, nempe ut eflectus illius consequatur. C. I. 693. ; C. B. 221.
858. 943. 944.; C. He. 941.
2 ° Possessio bonae fidei, si est immemorialis, seu si eius initium
excedit memoriam hominum actu viventium, supplet regulariter omnes
delectus, ex quibus alias dominium legitimum non esset; ut constat
ex C. Quibusdam de Kerb. signifie. Cl. C. I. 530. Ex recentioribus
legibus possessor bonae fidei suos facit fructus perceptos. Cf. hic 1337.
Ipsa vero possessio pro titulo est quoad res mobiles, C. G. 2279.,
acquisitas a non domino, titulo oneroso, C. A. 367., quod res natura
sua mobiles et quoad schedas mensarias innominatas, non quoad mo­
bilium universitatem, et relate ad tertios, C. I. 707. Res mobiles; non,
iura, uti sunt nomina debitorum, exceptis ex C. I. praedictis schedu­
lis mensariis innominatis. Quoad res inventas et furtiz'as, Cf. hic 893.
. I non domino, quoad tertios ; adeoque dominus probare potest posses-

— —

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

27

sorem suo nomine possidere rem, e. g. locatam, depositam, pignori ei
datam, etc. — Ex C. He. 930. seqq. possessor rei mobilis praesumitur
proprietarius. Bonae fidei autem possessor non tenetur restituere titulos
ad portatorem et pecuniam, licet praecedens possessor invitus illis fue­
rit privatus.
3. ° Possessor, qui possessionem incipit, rei, quam nullus possi­
det, legitime possessionem incipit, quamvis dubitet, utrum sit aliena,
sed eam apprehendit, animo inquirendi de domino, an vere adsit.
Possessor vero, qui possessionem incipit rei, quam alius possidet, du­
bitans utrum vere sit sua, illegitime incipit possidere. — Possessor
bonae fidei, suborto dubio, utrum res sit sua, an aliena, si contrarium
certo non potest ostendi, potest salva conscientia rem retinere, et iudex,
stante tali dubio, rem ei debet adiudicare. In foro externo bona fides
praesumitur. Possessione item rei legitima, proprietas ipsa praesumi­
tur. Verum quo nomine, sive alieno sive suo possidere coepit, eodem
nunc praesumitur possidere. Et sic qui rem initio possidet apud eum
depositam ab ignoto viatore, qui eam ex oblivione reliquit et redire
semper potuit ad eam sibi repetendam, non potest deinde eam inci­
pere possidere quasi amissam vel derelictam. C. I. 687. 691. 694.
700. 702.; C. G. 2230. 2231. 2268.; C. A. 446. 459.; C. A. 323.
324. 328.; C. B. 1006.; C. L. 477. 478.
4. υ Possessor bonae fidei, potest, solo titulo possessionis bonae
fidei, uti ad libitum suum re possessa, eamque etiam consumere et
destruere potest, sine responsabilitate. Nullus tamen alienae rei pos­
sessor potest eam ulterius retinere, alterius debiti titulo. C. A. 329.
471.; C. He. 938. — Ei vero competit retentio bonorum causa me­
liorationis in ipsis factae et existentis, si indemnitas in indicio non
sine probatione petatur. C. I. 706.
5. ° Possessor tempore contestatae litis est a iudice in possessione
defendendus, nisi vi, clam, aut praecario illam attraxerit; nam tunc
esset possessione privandus. C. H. 446.; C. I. 694.; C. B. 861. 862.;
C. He. 933.
6. ° Si possessor privata violentia est a possessione deturbatus,
ante omnia debet fieri spoliati restitutio, nec prius audiendus est oc­
cupator, allegans titulum, volensque probare rem esse suam, C. In
litteris de Reslit. spoliat. Cf. C. I. 694. 695. 697. 700.; C. A. 339.
346.; C. He. 927.; C. L. 484. seqq.
7. ° Possessor bonae fidei potest rem possessam etiam armis de­
fendere contra invasorem, dummodo id fiat incontinenti, et cum mo­
deramine inculpatae tutelae, hoc est defensive, et non offensive. Et

28

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

potest rem sibi violenter ablatam immediate sibi resumere. L. 3. ff.
de Vi et de vi armata; C. A. 344.; C. B. 859.; C. He. 926. seqq.;
C. L. 486.
° Si quis successive obligetur ad eandem rem mobilem duobus
8.
donandam seu tradendam, ille qui eiusdem rei possessionem prior
obtinet, eiusdem etiam habet proprietatem, licet eius titulus posterior
sit, dummodo bona sit fide. C. I. 1126.; C. G. 1141.; C. H. 445.
1473.; C. A. 322. — L. 1. 3. n. 927., 1. 4. n. 210.; Inst. 1. 4. t. 15.
858. An homo dominium habeat suifsius ? — Declarata in­
trinseca dominii natura, progredimur nunc ad explicandum obiectum et subiectum dominii. — Homo non habet dominium di­
rectum animae eiusque facultatum, nec corporis eiusque membro­
rum, sed tantum utile. Prob. 1.* p. Nam dominium importat
quamdam superioritatem ; atqui homo non est superior seipso, et
suis membris, aut alio homine quoad ipsam hominis naturam.
Ergo. Praeterea ideo iure naturali competit dominium directum
in reliquas creaturas sublimares, quia hae ex natura sua ordi­
nantur ad hominem, ut ei serviant. Ergo, cum homo ex natura
sua non sit ordinatus, ut serviat sibi neque alteri homini, sed Deo,
dominium proprietatis directum in hominem, eiusque facultates et
membra, competit soli Deo. Unde Sap. 16., 13. dicitur: Tues, Do­
mine, qui vitae et mortis habes potestatem. Et Deut. 32., 39. ait Deus:
ligo occidam, et ego vivere faciam. Prob. 2.“ p. Nam homo suo cor­
pore, et membris, non solum potest libere et licite uti ad plurimas
functiones, sed etiam per has, divina gratia adiutus, potest mereri vi­
tam aeternam. Ergo. — Lugo d. 10. n. 9. 17.; Molina t. 4. d. 1. n. 1.
859. Resolves : Suicidium et mutilatio, per se loquendo, non
solum est contra caritatem, sed etiam contra iustitiam, seu ius pro­
prietatis divinum ; nam usuarius habet obligationem conservandi sub­
stantiam rei, sibi ad usum concessae. Homicidium vero alterius per­
sonae non solum est contra caritatem, et ius proprietatis divinum,
sed etiam contra ius utile humanum. Cf. 710. 715.

SbO. An homo dominium habeat alterius hominis? — Unus homo
esse potest sub dominio alterius non solum iurisdictionis, verum etiam
proprietatis, sed imperfecto, seu utili. Imperfecto, seu utili, nam do­
minium proprietatis perfectum soli Deo competit, ut constat ex praeced. prop. Ratio est, quia homo quilibet est dominus propriae operae:
ac proinde potest illam alienare in propriam utilitatem, et in domi­

I.

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

29

nium alterius tradere. Dominus enim pro arbitrio de obiecto dominii
sui disponere potest. — S. Th. 2. 2. q. 57. a. 3. 4.; E. M.
861. Ex quibus titulis induci potest servitus? — Ex quatuor se­
quentibus titulis: l.° Ex pacto, seu renuntiatione propria. Etenim non
repugnat, ut quis renuntiet suae libertati ad propriam inopiam suble­
vandam, etc. — 2.° Ex iure belli. Non enim repugnat, victorem
hanc quandoque poenam infligere. Quandoque enim posset captivos
occidere ob gentis securitatem : ergo a fortiori ws, in servitutem redigerere. — 3.° Ex delicto, seu ex condemnatione. Etenim, si reus po­
test damnari nd mortem, a fortiori ad servitutem, cum privatio vitae
summa omnium poenarum merito censeatur. — 4.° Ex nativitate in
statu servitutis, quandoquidem de iure servi sunt, qui e servis na­
scuntur. Ita ex iure gentium iuxta communem sententiam. — Inst.
1. 1. t. 3. § 3. 4.; Lugo d. 6. n. 10.-17.; E. M.

862. An licitum sil nigritaruni commercium? — Omnino illicitum
est ex omni iure, quoties nigritae iniuste libertate spoliantur, et turmatim ut vilia pecora a regionibus suis transvehuntur, et venduntur,
ut fit in nefario eorum commercio. Contra tam immanem negotiatio­
nem prodiere variae Constitutiones Apostolicae, nempe Pauli III.,
Urbani VIII., Benedicti XIV., Gregorii XVI. In supremo apostolatus
3. Dec. 1839. Cf. Ep. Leonis XIII. ad Episcopos Brasiliae In plu­
ribus 5. Maii 1888., et Litt. Catholicae Ecclesiae 20. Nov. 1890. Qui
tantum patrarunt crimen tenentur suis impensis eos in libertatem vin­
dicare; et qui eos sibi pretio compararunt, debent, etiamsi pecuniam
nequeant recuperare, eos libere dimittere, quatenus id absque gra­
viore discrimine fleri possit: nam eos retinendo iniuriam continuarent.
Si vero agatur de nigris aut aliis in legitima servitute exsistentibus,
per se illicitum absolute non est, quia semel admissa servitute ut le­
gitima, dominus verum ius in servos, seu in eorum operas habet, et
proinde illud transmittere in alios valet. Per se; obstare enim pos­
sunt circumstantiae, v. g., si coniux a coniuge esset separandus; vel
leges civiles id vetent, prout reapse generatim in Europa servitus in­
terdicitur. — Fugere autem posset servus, si eum dominus ad illicita
cogeret vel crudeliter tractaret. — Collectai!. S. C. d. P. F. n. 2103.
2104. 2105. 2107.; E. M.
863. Nota: Ex C. I. 1628.; C. G. 1780. non potest quis obli­
gare propriam operam in alterius servitium, nisi ad tempus determi­
natum, et determinatum obiectum. — Ex C. II. 1583. potest quis

30

I. - DE JUSTITIA GENERATIM INSPECTA

propriam operam obligare sine tempore fixo, certo tempore, vel pro­
pter rem determinatam. Locatio per totam vitam est nulla. — Ex
C. B. 624. localio servitii per totam vitam permittitur. Rescindi ta­
men post quinquennium potest, praevia ante sex ultimos menses de­
nuntiatione.
S. Pontifex Pius X. Litt. Enc. ad Archiepp. et Episcopos Americae latinae Lacrimabili statu 7. lun. 1912. eos hortatur, ut pa­
ternam suscipiant curam de misera Indorum conditione, in quos
crudelia admittuntur scelera et maleficia. « Hoc primum, ait, vos im­
pense hortamur, ut quaecumque in vestris dioecesibus instituta sunt
Indorum bono ea perstudiose promoveatis, itemque curetis instituenda
quae ad eamdem rem utilia lore videantur. Deinde admonebitis populos
vestros diligenter de proprio ipsorum sanctissimo officio adiuvandi
sacras expeditiones ad indigenas, qui Americanum istud solum primi'
incoluerint. Sciant igitur duplici praesertim ratione se huic rei debere
prodesse: collatione stipis et suffragio precum.... Immanis criminis
damnamus declaramusque reos, quicumque “ praedictos Indos in ser­
vitutem redigere, vendere, emere, commutare vel donare, ab uxoribus
et filiis separare, rebus et bonis suis spoliare, ad alia loca deducere
et trasnmittere, aut quoquo modo libertate privare, in servitute reti­
nere; nec non praedicta agentibus consilium, auxilium, favorem, et
operam quocumque praetextu et quaesito colore praestare, aut id li­
citum praedicare seu docere, atque alias quomodolibet praemissis coo­
perari audeant seu praesumant ,,. Itaque potestatem absolvendi ab his
criminibus poenitentes in foro sacramentali Ordinariis locorum reser­
vatam volumus ».

864. Quid de propria fama? — Homo dominium simpliciter
habet suae famae. Nam ea quid revera distinctum est ab ipso homine,
cum extrinsecus ei accidat, ac eam homo acquirat labore prorsus de­
pendente a sua libera voluntate per virtutis exercitium, adeoque per
proprios actus, quos illa veluti naturalis effectus consequitur. Neces­
saria autem propter se non est, sed tantum propter proximi aedifica­
tionem. — L. 1. 3. n. 983.; Billuart d. 3. art. 2.
865. Resolves.· Homo
iusta causa, et, praeciso scandalo ac
infamatione aliorum, licite potest se infamare, e. g., ad petendum
consilium, ad propriam superbiam coercendam, ad divinam misericor­
diam commendandam, ad famam alterius restituendam, etc. Ex iusta
causa; nam, si quis sine iusta causa suam famam prodigit, peccat venialiter. Graviter vero peccaret, si infamia officeret proprii muneris

I.

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

31

exsecutioni, e. g., parochi, magistri, rectoris, etc. Et praeciso scandalo ;
nam, st quis revelando aliquod crimen proprium, prorsus occultum,
aliis daret scandalum, peccaret alios scandalizando. Ac infamaiione
aliorum ; nam alias homo peccaret laedendo aliorum famam, e. g.,
complicis, familiae, aut communitatis. Sic religiosus non potest exteris
revelare sua crimina in religione commissa; quia hoc modo aliqualiter
laederet famam suae religionis et communitatis. — Struggl 9.; 1. 983.;
S. Th. Quodl. 10. a 13.
866. Quid dc rebus; quaenam carum partitio? — R. Ad l.um
Homo habere potest dominium utile et directum in bona externa for­
tunae, legitime acquisita. Creaturae enim irrationales immediate fuerunt
creatae propter hominem, ut iste illis uti ad suum commodum et uti­
litatem, et Deo servire possit. Neque vero ulla restrictio apposita est
a Deo huic usui, immo illimitate concessus est quoad praedictum fi­
nem, ut patet ex verbis Genes. 1., 28.; Dominamini piscibus maris
et volatilibus coeli etc.; et Ps. 8., 8.: Omnia subiccisti sub pedibus
eius. Deus ergo homini concessit dominium utile et directum harum
rerum externarum. Aristot. Politic. 1. 2. C. 2.; S. Th. 2. 2. q. 66.
a. 1.2. — Cum autem omnes huiusmodi res ad humanam vitam ne­
cessariae omnibus a Deo in communi fuerint datae, earum in parti­
culari proprietas et divisio facta est prima ipsarum occupatione, quas
nempe homines primum apprehenderunt ad subveniendum propriis ne­
cessitatibus, aliis exclusis, secus propriis necessitatibus satis provisum
non esset, et esset continua inter homines discordia et pugna. Unde
effatum et principium iuris: Res nullius Jit primi occupantis. — Atque
hinc patet, cur in extrema vitae necessitate, non obstante rerum divi­
sione et proprietate, omnia remaneant communia, ita ut quilibet possit
subvenire propriae necessitati ex bonis terrae, licet ab alio iam occu­
pata et acquisita, et horum dominus illum impedire non possit, qui
extreme indigens sibi de ipsius bonis provideat. De occano et mari
disputatum est, utrum dominio alicuius subiacere possint. Porro oceanus et magna maria, nullius subiacent dominio, cum usus sint inexhausti,
quo omnes, absque ullius detrimento frui possint. — Partes vero maris
continenti adiectae uti etiam sinus et freta dominio alicuius gentis
bene subiici possunt, cum id expediat praedictae gentis utilitati, qua
secus privaretur, tum ob piscationem, tum ob commercii securitatem,
tum ob patriae defensionem.
R. Ad 2.um Res, in Iure, est omne illud, quod persona non est,
et quod homini usui esse potest. Nomine rei significatur tam ea res

32

i.

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

quae in nostro patrimonio est, quam ea quae est extra nostrum pa­
trimonium, sed in bonis nostris esse potest. L. 5. de Verbor. si­
gnificatione. — Bona appellantur, quae beant seu prosunt, L. 49.
de Verbor. signifie., et significant, in iure, res, quae obiectum esse pos­
sunt publicae vel privatae proprietatis. — Corporalia sunt, quae sen­
suum actioni subiiciuntur, uti domus, agri ; incorporalia quae intellectu
tantum apprehenduntur, uti iura omnia, et omnes actiones. — Bona
publica sunt, quae populi vel civitatis sunt, L. 15. de Verbor. signifie.
Privata sunt, quae sunt particularis corporis moralis, vel personae
moralis, vel individualis alicuius personae. Bona sive publica sive pri­
vata, alia sunt immobilia alia mobilia, et haec pretiosa vel non. —
Bona immobilia sunt vel natura, vel destinatione, vel obiecto ad quod
referuntur. C. I. 407. Natura, quae de loco in locum moveri non
possunt, ut praedia rustica et urbana, superficies seu quidquid supra
solum implantatum est vel aedificatum, fodinae seu quidquid subter
solum ut soli pars, pretio aestimabile, reperitur. Destinatione nempe
domini, e. g., instrumenta ruralia, animalia fundo excolendo parata,
statuae suis aediculis aut basibus positae, specula aliaque parietibus
inclusa vel inaedificata. Obiecto, quando nempe ad immobilia referan­
tur, uti, c. g. immobilium usus, ususfructus, servitus. lura vero in­
corporalia, e. g., hypothecae, generatim modo immobilibus, modo mo­
bilibus ex obiecto accensentur eaque iura simpliciter dici solent. —
Mobilia sunt vel natura vel lege. Natura, quae de loco in locum vi
sua vel aliena moventur, ut animalia, resque inanimatae, quae ab
exteriori vi moventur. Lege, uti naves, quae non sunt stationariae,
molendina, quae non sunt fixa, census, etc. — Res mobiles si usu
consumuntur fiungibiles dicuntur, ut triticum, pecunia; secus, non
fungibiles, uti libri, vestes. — Pretiosae sunt quae praestant anti­
quitate, arte, valore. — C. I. 406. seqq.; C. G, 516. seqq., 1874.;
C. H. 333. seqq.; C. A. 285. seqq.; C. B. 90 seqq.
8b7. Quodnam sit subiectum dominii ' — Certum est, omnem et
solam substantiam intellectualem dominii esse capacem. Dominium
est legitima facultas disponendi pro libito de re aliqua tanquam sua,
ad suum commodum et utilitatem. Atqui omnis et sola substantia in­
tellectualis hanc facultatem habere potest; cum sola praedita sit libera
voluntate. — Soli quidem Deo competit supremum, absolutum, et independens dominium in res omnes creatas. — Dominium autem par­
ticulare, supremo Dei dominio subiectum. hominibus etiam competit;
licet infidelibus et peccatoribus : immo etiam parvulis et amentibus.

1.

DE IUSTI ΓΙΑ GENERATIM INSPECTA

Nam usus rationis necessarius quidem est ad disponendum de bonis,
non vero ad habendam eorum possessionem atque habituale dominium ;
alioquin dormientes et ebrii verum non haberent dominium, illudque
prorsus amitterent actu quo dormiunt, vel quo ebrietate obruuntur.
Ipsa naturalis legis necessitate et legis positivae dispositione dominium
acquiri et retineri potest, etiam sine ullo positivo actu propriae vo­
luntatis. — Lugo d. 3. n. 16., S. Th. 2. 2. q. 12. a. 2., q. 66.
a. 1. 2.; L. 725.
Dominii capaces sunt singulae personae physicae, tum personae
morales, sive hae pluribus constent singularibus personis uti Collegia,
Capitula, etc., et Corpora moralia appellantur, sive non, uti hospitalia,
beneficia ecclesiastica, et entia moralia potius vocantur. Morales di­
cuntur, quia non reipsa, sed fictione iuris personae sunt. Hae autem
morales personae, ut dominium reapse acquirant, opus est ut legitime
fuerint constitutae, debita nempe Principis civili vel ecclesiastici aucto­
ritate. Quoad personas morales ecclesiasticas in Italia, Cf. LL. 7. Iul.1886.,
15. Aug. 1887., quibus quaedam suppressae, quaedam servatae sunt.
Suppressis iura tantum civilia adempta sunt. Servatae sua bona alie­
nare non possunt, sine Gubernii approbatione, neque alia bona acqui­
rere possunt, C. I. 434., L. 19. lun. 1873. a. 27. 28., civili item iure.

868. Quid de dominio filiorumfamilias et uxorum? — Filiusfamilias ille dicitur, qui potestati paternae adhuc subiacet. Quamvis au­
tem « mulier sit aequalis viro in actu matrimonii, tamen in his, quae
ad dispositionem domus pertinent, vir caput est mulieris, secundum
Apostolum, 1. Cor. 11. ». S. Th. 2. 2. q. 32. a. 8. ad 2. Porro « ille qui
est sub potestate alterius constitutus, in quantum huiusmodi, secun­
dum superioris potestatem regulari debet. Hic est enim ordo naturalis,
ut inferiora secundum superiora regulentur. Et ideo oportet, quod ea,
in quibus inferior superiori subiicitur, dispenset non aliter, quam ei
sit a superiore permissum ». S. Th. ib. c. Hinc patet, quod licet filiifamilias et uxores bene rerum dominium habere possint, hoc tamen
dominium independens non est, per se loquendo, a potestate patrisfamilias et viri; sed horum subiicitur potestati quoad administrationem,
et etiam quoad usumfruclum, ad educationis expensas, et matrimonii
onera sustinenda. — Cf. 667. seqq. 677. seqq.
Filiorumfamilias dominium res spectat, ipsis quovis titulo dominii
translatitio datas, vel propria industria acquisitas; nam ad bona paterna
quod attinet, nullum filiis, vivente patre, strictum ius est in paterna
bona. Unde, si quid filiifamilias ex hisce bonis surripiant ad restituBucceroni.

lust, theol. moralis II.

3

34

DE IUSTITIA GENERAT1M INSPECTA

tionem per se tenentur. Per se, nisi nempe agatur de re minoris mo­
menti, et prudenter praesumatur patrem eam remittere obligationem. —
Dominium item uxorum in propria bona intelligitur, non in bona ma­
riti. Unde uxor etiam, si quid marito surripiat ex ipsius bonis, ad
restitutionem per se tenetur. Per se iterum, nisi nempe agatur de re
minoris momenti, et prudenter praesumatur maritus consentire. Excu­
sanda item esset uxor, si bona non habens paraphernalia, aliquid ac
ciperet de bonis communibus, aut de fructibus suae dotis ad suble­
vandam necessitatem parentum vel filiorum, qui ex primo matrimonio
suscepti fuerint. Ad id enim tenetur iure naturae, et maritus in id con­
sentire debet. Cum vero maritus bonorum uxoris dominium directum
non habeat, si ea dissipet, ad restitutionem tenetur. Cf. 667. seqq. 677.
seqq.: 1. Reg. 25.; S. Th. 2. 2. q. 57. a. 4.; L. 539. 542.-544.; H. A. 33.
Quaestio movetur hic tantum de bonis communibus, an teneatur ma­
ritus ad restitutionem, si ea dissipet; et affirmandum est, si de ipsis
bonis capitalibus et communibus agatur, siquidem si ea bona communia
sunt, et consequenter ad virum et uxorem in communi pertinent, cla­
rum est uxoris ius hac in re laedi, adeoque reparandum. Si agatur
de eorundem bonorum reditibus, quando isti per leges marito assi­
gnentur, a restitutione quoad ipsos male impensos excusatur; quando
vero communia bona ingrediantur, et communitatis bona constituant,
ad restitutionem tenetur; uti quando ipsa lucra communitatem ingre­
diantur, et communia bona constituant. Atque id quidem habetur C. G.
401. 1421. 1422.; C. I. 1433. 1435. 1436.; C. H. 1392. seqq. Maritus
enim licet solus administrationem habeat, bonorum communitatis, usumfructum tamen non habet, nisi tantum in bonum familiae, C. G. 1409.,
et ipsius communitatis, C. I. 1436.; C. H. 1401. 1408. 1409. 1413.
1-115. — Ex C. He. in regimine unionis bonorum reditus uxoris et fructus
naturales bonorum ab ipsa allatorum proprietas mariti sunt, 195. In
regime communionis bonorum bona omnia et omnes reditus indivise ad
utrumque pertinent coniugem, 215. — Ex C. B. in regimine com­
munitatis universalis bonorum bona mariti et uxoris, utriusque bona
communia sunt, et inter haec recensentur etiam, quae maritus et
uxor acquirunt durante communitate, 1438. Maritus ea administrat;
sed libere de eis disponere non potest, 1443. seqq., praesertim in
detrimentum uxoris, 1456. E illis autem matrimonii expensae sunt
faciendae, 1458. Et idem fere est in regimine communitatis acquisito­
rum, 1519 seqq., et in regimine communitatis mobilium et acquisi­
torum, 1549. seqq. — Cf. hic 6//. 123/.; L. 539. 542.; Less. 1. 2.
c. 25. d. 4. n. 37.

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

35

869. Quid de Ecclesiae dominio? — Dominium habet Ecclesia civilis
iurisdiciionis, ut est dominium temporale Romani Pontificis. Dominium
praeterea habet Ecclesia proprietatis in bona sive mobilia, sive immo­
bilia. Ius autem Ecclesiae hac in re, independens natura sua est a civilis
Status potestate; adeocjue ab hac limitari et coarctari non potest.
Dominium directum horum bonorum ad ipsam universalem seu Ca­
tholicam Ecclesiam pertinet. Unde bona Ecclesiae, et bona ecclesiastica
simpliciter appellantur. Hinc, cessante subiecto immediato horum bono­
rum, e. g., pio Instituto, Monasterio etc., eorum bona non evadunt nul­
lius, sed pergunt ad Ecclesiam pertinere, et potest consequenter Summus
Pontifex de illis disponere in favorem, e. g., alterius pii Instituti, Mona­
sterii, etc. Enim vero Summus Pontifex plenariam et supremam habet
administrationem ac dispositionem omnium bonorum ecclesiasticorum.
C. Licet 2. de Praeb. et dignit. in 6.°; S. Th. 2. 2. q. 100. a. 1. ad 7.;
Suarez Def. Fid. 1. 4. c. 18. η. 8.; L. 1. 3. η. 591. 615.
Horum autem bonorum immediata administratio et ususfructus
per se respective pertinet, per translationem iuris, ad illas personas,
loca, etc., quibus a fidelibus donata vel relicta sunt. Etenim, cum
huiusmodi fidelium donationes ultro prorsus fiant, integrum sit oportet
offerentibus, sicut illas facere, vel non facere, ita etiam, cum faciunt,
ius earum in eum transferre quem maluerint, integra tamen manente
hac in re Summi Pontificis potestate pro animarum et Ecclesiae bono.
Per se, siquidem S. Pontifex posset pro sua potestate hanc admini­
strationem et usumfructum immutare, sicut etiam debitos fructus con­
donare, etc.
Solent huiusmodi oblationes ecclesiis vel aliis religiosis locis factae,
ad certos usus destinari. Si certa sit offerentium voluntas, huic paren­
dum omnino est. Earum oblationum immediata administratio ad Epi­
scopum, parochum, vel ecclesiae rectorem, sub dependentia Episcopi,
pertinet, minime vero ad laicos, nisi opera sint beneficentiae mere laicalis. Possunt tamen laici in administratione bonorum ecclesiasticorum
tanquam puri ministri adhiberi. Etenim, cum ius administrationis huius­
modi quid sit spirituale, eo potiri laici non possunt. — Clem. Quia
contingit de Jle/igios dom.\ Trid. s. 25. C. 8. de R.; Ithur. Cas. 45.
n. 47.; A. S. S. v. 8. p. 174.
« Administratores tam ecclesiastici quam laici fabricae cuiusvis
ecclesiae, etiam cathedralis, hospitalis, confraternitatis, eleemosynae
montis pietatis et quorumcumque piorum locorum, singulis annis, te­
neantur reddere rationem administrationis Ordinario; consuetudinibus
et privilegiis quibuscumque in contrarium sublatis, nisi secus forte in

36

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

institutione et ordinatione talis ecclesiae seu fabricae expresse cautum
esset ». Cone. Trid. s. 22. C. 9. de R.
Hinc facile intelligitur, cur sine Apostolico Beneplacito, alienari
non possint ecclesiastica bona. Extrav. Ambitiosae de Reb. Eccl. non
alienand. — S. Th. 2. 2. q. 86.; Collectan. S. C. de P. F. n. 1622.1626.; E. M.
870. Quid de dominio clericorum ? — Bona clericorum quadru­
plicis generis distinguuntur, scilicet : 1.° Patrimonialia, quae prove­
niunt ex paterna haereditate, aut ex qualibet alia causa profana, puta
ex donatione, successione, etc. Bonis hisce patrimonialibus aequiparandae sunt pensiones, quae tribuuntur a Gubernio caducis praesbyteris, aut religiosis olim eiectis e monasteriis, tanquam auxilia ad eo­
rum sustentationem et in compensationem erogata. — 2.° Quasi pa­
trimonialia, quae acquiruntur occasione et intuitu sacrarum functio­
num, v. g., missam celebrando, concionando, etc. Vocantur etiam quasi
ecclesiastica, vel casualia. Huc pertinent etiam incerti parochorum pro­
ventus, qui dicuntur iura stolae, et quotidianae canonicorum distribu­
tiones ob servitium chori, quasi personae stipendium. — 3.° Eccle­
siastica, quae ex beneficiis Ecclesiae, i. e., ex reditibus beneficiorum,
percipiuntur. Huc spectant etiam bona, quae a Gubernio solvuntur
pastoribus et canonicis titulo supplementi, S. Poenit. 19. lan. 1819.,
nec non decimae. Quare nomine bonorum ecclesiasticorum non intelliguntur hic fundi, quos certe clerici alienare non possunt, cum eo­
rum dominium sit penes Ecclesiam, clerici autem sint simplices usu­
fructuarii, sed solum intelliguntur reditus inde provenientes.---- 1.° Pat­
rimonialia, quae clericus seponit parce vivendo ex beneficii fructibus,
et quae honeste vivendo consumere posset. — L. 490. 491.
Clericus dominium perfectum habet bonorum patrimonialium. Ra­
tio, quia clericus est per se dominii vere capax, nec ulla lege prohi­
betur, quominus de praedictis bonis libere disponat. Immo ius illud
sexcentis locis iuris canonici et civilis supponitur. — L. 491.
Clericus perfectum habet dominium bonorum quasi patrimonia­
lium, seu quasi ecclesiasticorum, vel casualium. Ratio est, quia bona
haec non sunt fructus beneficii, neque pretium muneris sacri, sed
quoddam veluti stipendium proprii laboris, ad quem non tenetur
clericus, aut etiam quaedam largitio a fidelibus ad clerici sustentatio­
nem erogata. Constat etiam ex responsione S. Poenit. 9. Aug. 1824.,
qua declaravit oblationes fidelium non esse bona ecclesiastica. —
L. 491.; Lugo d. 4. n. 23.; Gousset 694.

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

37

Clericus /ructibus beneficii uti potest ad honestam sustentationem;
sed omne superfluum in pauperes, vel in alia pia opera erogare te­
netur. Ratio 1? est, quia ecclesiae ministrans de ecclesiae bonis hone­
ste vivere potest : siquidem ad hunc praesertim finem beneficia insti­
tuta sunt. Ratio 2? eruitur ex Ecclesiae praecepto, quod ex innumeris
Conciliorum et SS. Canonum decretis perspicuum est. Hanc enim obli­
gationem Ecclesiae canones clericis imponunt aut impositam supponunt,
ait Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 2. n. 4. — Trid. s. 25. C. 1. de
R.: L. 491.
Nomine usus pii venit, quidquid ad divinum cultum pertinet.
Nomine autem pauperum veniunt non solum ostiatim mendicantes, sed
etiam u qui aliter nequeunt suum statum conservare. Veniunt etiam
consanguinei, si vere pauperes sint, ita ut alias non possint proprium
statum sustinere. Et patet ex Trid. s. 25. C. 1. de R. Hos autem
consanguineos indigentes potest clericus praeferre aliis pauperibus, etiam
gravius egentibus ; quia subventio propinquorum egentium pertinet
etiam ad proprium statum clerici servandum, cum illorum paupertas
in ipsius dedecus redundet. Licet autem sit congruentius, non necessario
tamen succurri debent in pari causa pauperes, qui sunt in loco bene­
ficii, quia canones indistincte praecipiunt eleemosynam fieri sive in
cives, sive in extraneos. — L. 491.
Licet haec specialis et gravis obligatio radicaliter et occasionaliter
proveniat ex virtute caritatis et religionis, formaliter tamen solum ori­
tur ex praecepto Ecclesiae, et iure positivo ac virtute obedientiae, ex­
clusa omni ex iustitia obligatione. Ita cum Lessio 1. 2. c. 4. dub. 6.
communiter alii. Ratio quoad l.em p. est: quia clericis nullibi impo­
nitur speciale praeceptum ex caritate pauperibus erogandi reditus su­
perfluos, sed illi obligantur praecepto generali solum dandi eleemo­
synam, quamvis aliqualiter arctius, quam saeculares. Neque item im­
ponitur clericis speciale praeceptum ex religione superfluum in causas
pias erogandi. Ratio quoad 2.Iun p. vero est: quia fundatores clericis
reditus amplos non assignarunt sub formali hac obligatione, sed solum
spe, et intentione. Ecclesia vero simpliciter praecipit superfluum in
causas pias vel in sublevandos pauperes erogandum ex fructibus, quos
faciunt simpliciter suos. Ergo. Ita Struggl 27. — S. Alph. 491. 492.,
licet admittat saltem probabiliter hanc obligationem non oriri ex iu­
stitia, admittit tamen eam oriri ab Ecclesiae praecepto ex rnotivo vir­
tutis religionis, probabilius vero ex iustitia. — Schmalz. 1. 3. t. 25.
n. 35.

DE IUSTITIA GENERATIM INSPECT/!

♦

*2

*

« Dispensatum est cum clericis in Urbe et istius districtus ad 10.
milliaria degentibus, ut disponere libere de beneficialibus possent, perin­
de ut de propriis ac patrimonialibus bonis, prout habetur C. Sixti IV.
Elsi diversis Kai. lan. 1474., C. Iulii III. Capientes Id. Maii 1549., C.
Pauli V. In eminenti 18. Apr. 1608. ». Schmalz. 1. c. n. 36. Pri­
vilegium, praeter clericos Urbis, concessum est etiam conclavistis ex
C. Gregorii XV. Romanus Pontifex 15. Mart. 1621. § 14.
Clericus perfecto gaudet dominio bonorum parcimonialium, adeoque de iis ut verus dominus disponere potest. Ratio est, quia clericus
ius strictum habet ad honestam sustentationem ; ergo quidquid ex ea
tollit parcius vivendo, ad ipsum pertinet, et in libera eiusdem pote­
state manet; quippe ius illud omnino absolutum est. Trid. sess. 24.
C. 12. de R.; C. Consuetudinem de Ciet\ non resid. in 6.°; L. 491.;
S. Th. 2. 2. q. 185. a. 7., Quodl. 6. a. 12. ad 3.; Lessius c. 4.;
Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 2. n. 12.
Clericis saecularibus licet testari de suis bonis patrimonialibus,
quasi patrimonialibus et parcimonialibus ; verum de bonis beneficiali­
bus superfluis nullum ipsi iure communi facere possunt testamentum,
etiam ad pias causas. C. Ut unusquisque 3. de Pec. cler., C. Si quis
5. ib.; C. 7. 8. 9. 12. de Testam. Iure communi, excipiendum enim
est casus specialis privilegii vel consuetudinis. Struggl 28.; Schmalz.
1. c. n. 33. — S. Th. Quodl. 6. a. 12.; Kenrick tr. 10. n. 35. seqq.;
E. M.

871. \n teneantur ad restitutionem clerici, male impendentes superfua bonorum ecclesiasticorum! — R. Negative probabiliter, quia quam­
vis constet de praecepto Ecclesiae, non tamen constat de obligatione
ex iustitia. Immo ex Trid. s. 24. C. 12. de R. colligitur, eos facere
fructus suos, licet cum obligatione in eleemosynas aut alia pia opera
superfluum erogandi. Dicit enim Cone, de clericis non residentibus:
Non faciant fructus suos. — Affirmant tamen probabiliter alii, quia
clerici sunt tantum administratores et oeconomi bonorum ecclesiasti­
corum . vel saltem quia Ecclesia ipsis eorundem bonorum dominium
non concedit, nisi limitatum, hoc onere ex iustitia imposito. — Pri­
ma sententia, idest negativa, ait S. Lig. in Retract, qu. X. non mi­
nus probabilis videtur in praxi, signanter ob auctoritatem et rationem
S. 1 h. 2. 2. q. 185. a. 7. — Quod vero attinet ad culpam violati
Ecclesiae praecepti, ad materiam gravem requiritur quantitas multo
maior, quam m furto, L. 491. IV. 492.; S. Th. Quodl. 6. a. 12.
Cum utraque sententia sit probabilis, haeredes etiam horum bo­
norum possunt probabiliter absque iniustitia et peccato ea retinere.

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

39

An autem peccet cooperando peccato donantis ea bona accipiens, plures affirmant; sed probabilius dicendum est, « accipientem non pec­
care, neque contra religionem, neque contra caritatem, nisi petat, vel
inducat ad donandum ». L. 492.
872. Quid intelligalur per superfluum? — Superfluum censetur,
quod honestae sustentationi superest. Porro honesta clerici sustentatio
ea est, quae clerico convenit ratione sui status, dignitatis, etc. Quo­
circa non excludit honestas recreationes, moderatas donationes, et alias
eiusmodi expensas , sed haec prudenti timoratae conscientiae iudicio,
potiusquam generali regula determinari possunt. — Honesta vel con­
grua sustentatio non potest aequaliter definiri respectu omnium cleri­
corum; plus enim, ut per se patet, debetur Episcopo quam canonico, plus
canonico in ecclesia cathedrali quam simplici praesbytero, plus in uno loco
quam in alio ; idcirco attendi potius debet ad usum aliorum timoratae
conscientiae in eodem gradu, et in iisdem circumstantiis locorum et
rerum. — Utrum autem possit haberi ratio nobilitatis, aa. disputant.
Non videtur damnandus qui id affirmaret; unusquisque enim secun­
dum suum statum vivere potest. — Licite quoque potest quis ex his
bonis debita, legitime post beneficium contracta, solvere, cum id quo­
que pertineat ad rationem proprii status; sicuti etiam moderatam ho­
spitalitatem exercere, cum id sit debitum virtutis; item nepotes in
studiis alere, si parentes pauperes sint, ac alii pauperes non graviter
indigeant, et ipse alia bona non habeat; tunc enim hoc evadit opus
caritatis et misericordiae. — L. 491.; Schmalz. 1. c. n. 24. 25.

873. An clerici possinlservare superfluum in futurum? — R. Af­
firmative, quia per se nulla est obligatio subito erogandi superflua ;
immo laudabiliter servari possunt ad fundationem piam, modo bona
fide procedatur, et absit periculum, ne postea ad usus profanos con­
vertantur. S. Th. 2. 2. q. 185. art. 7.; L. 491.

874. An clericus habens ex patrimonio unde vivat, ex fructibus
beneficii se sustentare possit? — R. Affirmative. Ratio est, quia iustum est, ut ille qui laborat in Ecclesia, ab eadem sustentetur, et per
accidens omnino est, quod dives sit aut pauper. Non igitur ratione
paupertatis, sed laboris, clericus ad sustentationem ius habet. Unde
clericus potest patrimonio parcere, dum fructibus beneficii utitur ad
sustentationem suae dignitati convenientem. Constat etiam ex verbis
postoli 1. Cor. 9., 7. 13.: Quis militat suis stipendiis unquam?...
Nescitis, quoniam, qui in sacrario operantur, quae de sacrario sunt

JO

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

edunt, et qui altari deserviunt, cum altari participant? — L. 491.;
S. Th. 2. 2. q. 185. a, 7.; Billuart D. 3. a. 5.
875. Quid de dominio auctorum? — « Certum est, inquit P. Gury
Comp. V. 1. n. 566., hominem quemlibet ex iure naturali ius habere
in fructum suae industriae et sui ingenii. Si enim res fructificat do­
mino, a fortiori hoc verum esse debet de facultatibus internis, cum
nihil magis homini proprium esse possit. Quilibet igitur in suum com­
modum uti potest iis, quae suo ingenio in scientiis excogitavit. In­
ventor igitur artis alicuius, strictum ius habet, ne secretum suum surripiatur, et se invito in vulgus divulgetur. Quod si fiat, damnificator
pro ratione iniuriae illatae ad restitutionem omnino tenetur. — Diffi­
cultas autem est, utrum auctor, operibus semel in lucem emissis, ea
sibi propria servare, et alios ab eorum usu excludere queat ». Usus
hic, de quo agitur, ille est, quo alii opera semel edita praelo ipsi
committant, et proprio lucro vendant. Si auctor in eius opera, iam
in publicam lucem emissa, ius sibi retinet proprietatis absolute et illi·
mitate, impedire profecto potest, quominus alii edant et vendant opera
sua, seu, ut communiter dicitur, potest auctor sibi reservare ius pro­
prietatis quoad hunc usum. Si vero auctor in ea opera nullum iam
sibi retinet ius proprietatis, praedictum usum sibi reservare non po­
test, librum edendi etj vendendi.
876. Qualis sil status quaestionis? Quaestio haec agitari potest
de iure naturali, et de iure positivo. — Si consideretur primo natu­
rale ius, sunt qui tenent praedictum proprietatis ius de iure naturali
stricte omnino spectare ad auctorem. Ratio est, quia si lex ipsa na­
turae postulat, ut cuique ius suum in fructum industriae atque inge­
nii sui servetur, fructus autem industriae in re nostra percipi nullus
possit, nisi in communitatem opus, ut dicunt, tradatur; profecto ea­
dem lex naturae postulat, ut ista traditio seu evulgatio operis in com­
munitatem auctorem fructu industriae suae non privet. Sunt e con­
trario qui tenent, auctorem non habere de iure naturae ius in opus
suum, iam in lucem editum et evulgatum, quia res in communitatem
semel tradita, Iit eo ipso de iure communi; adeoque ius naturae exi­
gere nequit, ut auctor sibi usum operis reservare possit, aliosque ab
eo edendo possit excludere.
877. Quid naturalis aequitas exigat in casu ? — Ut quaestio rite
resolvatur, distinguenda est stricta turis exigentia a convenientia seu
congruentia et aequitate. Distinguendus praeterea est liber formaliter

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

41

consideratus, quoad nempe seriem illam doctrinae eiusque expositio­
nem et explanationem, quam continet, a libro materialiter considerato,
scilicet quoad illam materialem editionem, quam auctor fecit. Porro
neque de mera iuris congruentia, neque de mera aequitate agitur;
neque de materiali editione, ab ipso auctore facta, quaestio movetur.
Evidens res est, quod conveniens omnino et aequum sit, ut permit­
tatur auctori frui commodo et lucro, quod provenit ex libro a se con­
fecto, quod commodum et lucrum non nisi parva forsan parte perci­
pere poterit, nisi ius ipsi reservetur excludendi quemlibet alium a
praedicto usu sui libri. Quare lex positiva aceedens et definiens huiusmodi ius, lex profecto iusta omnino est et obligans in conscientia ;
et, ea lege stante, auctor ius strictum, proprietatis habet in suum li­
brum. Itemque evidens res est, quod auctor iure ipso naturali ius
strictum proprietatis habeat in illam editionem sui libri, quam ipsemet
proprio nomine conficiendam curavit. — Gousset 835.
Ex C. L. 593. non recognoscitur proprietas scriptorum lege vel
sententia prohibitorum. Ex eodem C. L. 615. non est capax authenticationis inventio relate ad illicitum obiectum.
878. Quid in casu iusiitia commutation ? — Si sermo sit de stricta
iusliliae commutativae exigentia, ex naturali iure, et de alia libri
editione, ab alio, nomine proprio, conficienda et vendenda, longe pro­
babilius videtur id naturali iure non adversari. Et sane ius proprie­
tatis aut est ius in substantiam ipsam rei, eiusque utilitatem, aut in
alterutrum tantum. Si agatur de ipsa substantia rei, cum veritas sit
obiectum proprium humani intellectus, statim ac veritas et veritatum
complexus in publicam lucem editus est, proprietas fit uniuscuiusque.
Quare quemadmodum statim ac astronomiis manifestaverit exsisten­
tiam alicuius astri in coelo, omnes illud videre possunt, neque astronomus retinere sibi potest ius, ut videat solus ipse astrum cum ex­
clusione aliorum, vel ut ipsi saltem tributum aliquod solvant, si
astrum alii in coelo propriis oculis videre velint; ita auctor libri statim ac aliquam veritatem, vel veritatum seriem publice exposuerit
impedire profecto non potest, quominus alii, nullo ipsi soluto tributo,
veritatem intelligant, illamque etiam melius forte quam ipse sibi per­
suadeant. Idque confirmatur ex ipsa intentione et scopo scriptoris vel
professoris: hoc enim omnes intendunt, ut lectores et auditores per­
suadeantur, et traditas doctrinas suas faciant. Et haec ipsorum maxima
laus est, si id consequantur.
Hinc aliud demonstratur, semel ac opus in publicam lucem emis­
sum est auctorem non servare dominium in usum sui operis, forma-

42

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

liter insfiedi, Cf. 877. Enimvero, si auctor non servat dominium in
substantiam rei, statim ac opus evulgatum est, quomodo translato do­
minio in substantiam, servabit ipse dominium in usum ? Si hoc fieri
posset, posset quis etiam mutuo transferre in alium dominium in sub­
stantiam pecuniae, reservato sibi dominio usus pecuniae, quem deinde
venderet.
Ceterum, si auctor servaret sibi dominium usus veritatum, quas
ipse forte invenit, explicavit, ordinavit, non posset quis illis uti studio
et meditatione; et ex illis ratiocinatione progredi ad alias veritates
forte etiam inveniendas, aliisque communicandas, ut facile fieri potest
in artibus et scientiis chimicis, physicis, mathematicis, etc., progrediendo usque ad practicam illarum veritatum applicationem, quod ma­
ximae quidem est utilitatis, et maximi etiam lucri. Itemque non posset
quis alienum librum edere, notis appositis ad res explicandas, non
posset textus ex alieno libro in proprio libro referre, non posset alie­
num librum penitus confutare, et tamquam erroneo et scandaloso au­
ferre illi omnem auctoritatem ; quod dominium importat non tantum
in usum, verum etiam in ipsam substantiam rei, quam pro iure suo
destruit, neque posset librum excribere sua manu. Et si id potest,
nonne idem potest etiam recentiore machina scriptionis, lithographia,
typis? Et, si deinde vendat, non vendit rem suam? —At nonne hoc
impedit auctoris lucrum? Impedit sane, sed sine ulla iniustitia: secus
nullus mercator vendere posset easdem merces, quas vicinus venderet
mercator. — Quare auctoris iura ad haeredes libere non transmittuntur?
S. R. C. 24. Mart. 1909.; C. A. 1169.; C. L. 579. seqq.

879. An violet ius alienum, qni opus manuscriptum sine consensu
auctoris typis edat ? — R. Affirmative. Ratio, quia opus, quamdiu in
lucem emissum non fuit, sub dominio prorsus remanet auctoris. Quare
talis usurpator ad restitutionem manuscript! et damnorum compensa­
tionem tenetur. C. L. 574. 575.
880. An Hem violet ius alienum, qui lectionem alicuius profes­
soris, vel concionem oratoris typis edat ? — Sunt qui generatim affir­
mant. etiam de publica lectione vel concione. Ratio, quia publice do­
cere vel condonari non est tradere opus suum alteri ad edendum vel
vendendum. Distinguendum tamen videtur. Etenim, si agatur de pri­
vata lectione, de privata concione, perspicua res est, professorem vel
concionatorem retinere totum ius suum in suam lectionem vel con­
cionem. Si vero agatur de publica lectione vel concione, valet argu­
mentum iam factum, quod res in communitatem iam tradita sit et

I. - DE IUSTITIA GENERATIM INSPECTA

43

eo ipso facta sit de communi iure nisi positiva lege prohibeatur. Idque
confirmatur ipso facto, nam nemo est, qui tamquam iniuriosos in alios
condemnat eos qui publicos sermones typis edunt, in ephemeridibus,
Deputatorum vel Senatorum in Parlamentis, vel aliorum in publicis
conventibus, Ipsa Summi Pontificis verba in publicis Christifidelium
receptionibus publice eduntur, neque ullus est, qui id gravis peccati
contra iustitiam insimulet. C. L. 572. 573. 576.
Cardinalis Manning in Epistola praemissa Conferentiis P. Augustini
a Montcfeltro, London 1890, haec habet : « There can be no doubt,
that a sermon, when preached, becomes public property, and that all
who hear it, both friends and enemies, may make it their own by
translation, alteration, or perversion. But they must not publish it
to the world as the sermon of the preacher, unless they faithfully
reproduce what he said ».

881.
ly/>is mandari frossit in alio loco liber recenter vulgatus,
sine licentia auctoris Ÿ — Si de loco valde dissito agatur, illi ipsi
doctores, qui contendunt de iure naturae auctorem ius proprietatis
retinere in suum librum iterato edendum, ita ut alii excludantur a
tali iure, concedunt in tali casu huiusmodi ius minus urgendum videri:
siquidem editio in regionibus valde dissitis non impedit, quominus
fructum industriae suae congruum auctor percipiat. Atque haec ratio
adhuc clarius ostendit auctorem revera non retinere ius proprietatis
in suum opus: siquidem si illud ius retineret, parum referret quod in
vicina vel longinqua regione liber edatur sine licentia, et contra volunta­
tem auctoris. Parum sane refert, quoad iniustitiam, quod quis occupet
alienam domum, alienum campum, iisque utatur ac fruatur, invito
domino, in vicina vel remotissima regione. Neque valet dicere, quod
quis in tali remotissima regione defendere ac tueri non posset suum
ius proprietatis; secus, ut ipsemet doctores scite animadvertunt, fas
esset cuique segetes aut uvas sibi sumere ad libitum, quando agri
aut vineae dominus eas custodire non valeret.
Si vero de vicino loco agatur, et tractatus adsint inter varias di­
tiones, quorum vi auctor eodem iure alibi ac propria patria gaudere
potest, laeditur certe iustitia commutativa, et violator alieni iuris ad
normam legum damna compensare tenetur. Quod si nulla adsit con­
ventio inter varias regiones, cum lex extra territorium legislatoris nul­
lam habeat vim, quamvis forte talis adsit lex in loco auctoris, in alio
tamen loco, libri editor ea non tenetur, adeoque non nisi naturali
iure res definienda est. zXtqui naturali iure huiusmodi proprietatis ius

44

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

nullum est, vel valde incertum est. Argui ergo non potest, tamquam
alieni iuris violator et tamquam damnificator, qui suo utitur iure, et
alienum librum edit. Idque multo magis valet, si quis non mere ede­
ret alienum librum, sed in aliam linguam antea verteret. Tunc enim
adhuc magis accedit propria industria et proprius labor.

11.— DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI
•

*

882. Quinam varii modi sint dominium acquirendi ? — Ad ex­
actam notitiam dominii et iurium ac obligationum, quae inde deri­
vantur, pertinet non solum nosse illius essentiam, et diversas eius
species, verum etiam varios modos, quibus acquiritur. — Modus ac­
quirendi dominium est titulus quilibet, seu causa ex se idonea ad do.
minium conferendum. — Porro alii modi oriuntur ex iure naturali
seu gentium, alii ex iure civili, alii ex privata voluntate. — Modi
naturales acquirendi dominium bonorum fortunae reduci possunt ad
occupationem ct accessionem. — C. I. 710.; C. H. 609.; C. A. 317.
381. 404. 423. 424.; C. G. 712. 714.; Inst. 1. 2. t. 1. § 11.; Gous­
set Cod. Comm, in a. 712.; S. Th. 2. 2. q. 57. a. 2. 3.
883. Quid occupatio? — l.° Occupatio est : realis apprehensio rei
corporalis cum animo habendi eam ut suam. Apprehensio, eo nempe
modo, quem patitur res, et usus fert, e. g., manu, pedibus, laqueo,
reti, vulnere inflicto; et non, tantum visu seu aspectu. Corporalis, in­
corporalia enim, uti iura, apprehendi corporaliter non possunt. —
2.° Est legitimus modus dominium acquirendi, dummodo : l.° Res sit do­
minii privati capax, nec ullius sit, vel si sit alicuius, cedat dominus
volens iuri suo, puta per contractum, vel si sit invitus legitime iure
suo spolietur, puta occupatione bellica. 2.° Ut occupans velit rem
suam facere cum eam de facto apprehendit. 3.° Ut nulla lege, quae
vani certo domino reservaverit, v. g., reipublicae, res veluti ante oc­
cupata fuerit. — Ratio, quia homo dominus rerum in actu primo
est ex ipsa exteriorum rerum natura et divina institutione. In actu
autem secundo dominus rerum non fit nisi aliquo facto, et factum
omnium primigenium occupatio est. Aliud impossible est adsignare.
Unde omnes homines et omnes leges hoc occupationis factum, ut le­
gitimum dominii titulum habent. Huiusmodi occupatio hominis in se
continet industriam et laborem, qui ipsi homini industrioso ct labo-

H. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

45

rioso naturaliter fructificat. Res fructificat domino suo. — 3.° Occu­
pationis species sunt : inventio, venatio, piscatio, de quibus in parti­
culari mox dicendum. — C. I. 711. 758.; C. H. 610. 956.; C. G.
539. 713. 714. 768.; C. A. 382. 760.; C. B. 958.; C. He. 658. 659.;
L. 493.; S. Th. 2. 2. q. 66. a. 5. ad. 2.

884. Resolves : Potest miles omnia mobilia servare, si hostem a
se occisum spoliaverit; haec est enim generalis consuetudo. Videtur
etiam excusandus, si alios hostes prostratos exuerit. Si vero res a so­
dalibus occisis acceperit, eas parentibus vel haeredibus defunctorum
cognitis restituere debet, in quantum fieri potest, et rei valor requi­
rit. — Gur. Ca. 512.; Struggl de V. Praec. dec. art. 5. η. 49. 50.;
Reiffenst. tr. 7. d. 5. q. 1. n. 4.; S. Th. 2. 2. q. 66. a. 8. ad 1.;
C. A. 402.; Inst. 1. 2. t. 1. § 17.
885. Quid incentio ? — Invenire et inveniendo acquirere non est
rem solum videre, sed est eam etiam physice aut moraliter prout res
exigit apprehendere. — Res inventae triplicis generis sunt. Aliae sunt,
quae nunquam fuerunt sub alicuius hominis dominio, et res nullius
dicuntur, ut gemma reperta in littore maris. Aliae sunt, quae fuerunt
sub hominis dominio, sed de facto carent domino; vel quia dominus
eas abiecit cum animo non amplius eas possidendi, et dicuntur bona
derelicta; vel quia dominus absque testamento et haeredibus moritur,
et dicuntur bona vacantia; vel quia a longo tempore defunctus est
dominus, qui pecuniam vel alia res pretiosas abscondit, seu deposuit,
ita ut nulla earum exstabat amplius memoria, et dicuntur thesauri.
Aliae demum sunt, quae actualem habent dominum, sed iste igno­
ratur, eo quod ab ipso fuerunt perditae, nesciente apud quem vel
tibinam reperiantur, et res nuper amissae appellantur.

886. Qui de re nullius? — Res nullius, quae nunquam dominum
habuerunt, fiunt inventoris. Prob. l.° ex communi thth. sententia. 2.° Ex
ipso iure positivo. 3.° Quia quod nullius est, occupationis facto fit
legitime suum. — Interim tamen quoad ius fodiendi metalla, etc., at­
tendendae sunt particulares locorum leges. Quamvis enim res nullius
sint, facile tamen ut ea occupentur laedi possunt aliorum iura. Res
nullius, nempe per se; nam lege proprietas soli fert secum proprie­
tatem eorum, quae sub ipso et supra ipsum sunt. C. I. 440.; C. G.
552.; C. II. 350.; C. B. 905.; C. He. 667. 718.; C. L. 465. seqq.
2288. 2321. seqq. — C. I. 711.; C. H. 610.; C. A. 317. 382.; Inst.
1. 2. t. 1. § 18.; S. Th. 2. 2. q. 66. a. 5. ad 2.

46

Π. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

887. Qui de re derelicta et vacante ? — Bona derelicta et vacan­
tia de iure naturali primi occupantis fiunt. Ratio, quia nullum am­
plius dominum habent; cedunt ergo primo occupanti, haud secus ac
illa, quae nunquam dominum habuerunt. — De iure autem positivo
communiter reipublicae tribuuntur. C. G. 713. 768.; C. I. 425. 758.;
C. A. 760.; C. B. 928. Hoc tamen ex consuetudine ad sola immobilia
restringendum videtur, saltem ante indicis sententiam. Ita vero ex­
presse eruitur ex C. A. 386. 387. 388.; C. B. 928. 958. 959.; C.
He. 664. 718.; C. L. 411. — Inst. 1. 2. t. 1. § 47.; Carrière 285. 343.;
S. Th. 1. c.
888. Nota : Ad occupationis titulum reduci potest modus, quo
pauperes occupant ramos siccos silvae, spicas vel castaneas, post earum
messem, racemos post vindemiam, etc., quae uti derelicta habentur,
et a dominis generatim pauperibus conceduntur. Idem dicendum
de lignis quae fluminis inundatio longe alio detulit, et sine impensis,
quae rei valorem longe exsuperant, recuperari amplius non possunt.
— Ex C. Benedicti XIV. Ex commissio Nobis 17. Maii 1751. prae­
cipitur, ut, « messe facta, a dominis praediorum liberum omnino spi­
cilegium pauperibus permittatur, ita ut sine ullo impedimento spicas,
vel solo dispersas, vel a messoribus praeteritas legere easque familiis
suis domum importare possint ».
Bona naufragio perdita, etiamsi occasione tempestatis ultro proli­
ciantur in mare, non censentur derelicta, quia non eiiciuntur eo animo
quasi dominus nolit illa habere, sed ut istud periculum naufragii cum
navi effugiat. Inst. 1. c. § 48. Neque item habentur pro derelictis,
quae ex incendio, inundatione aut praedonum manibus liberantur, etsi
alias peritura fuissent, et ea quis non sine vitae suae discrimine salva
faciat. Unde haec omnia restituenda sunt suis dominis, refusis ei im­
pensis factis et pretio laboris ac periculi, quod subiit. Ex C. A. 403. qui
alienam rem a certo periculo praeservat, praeter expensarum compen­
sationem, proportionatum praemium exigere potest. — Cf. C. He. 725.
Bona derelicta non sunt, quae licet desierint esse in nostra po­
testate, adhuc possunt probabiliter recuperari. Quando autem omnis
ea recuperandi spes evanuerit, iam nostra esse desinunt, et incipiunt
esse nullius. Rerum enim dominia sunt, ut rebus utamur. Et, quia ad
dominium animus requiritur, si prudenter indicetur, dominum cum
sciat rem suam in periculo perituram, de ea amplius sollicitum, non
<. sse, pro derelicta haberi potest, e. g., si res sit exigui valoris, et
magnae impensae ad eam recuperandam essent necessariae.

II.

DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

47

Quoad bona vacantia, haec habet Struggl Theol. univ. P. 2.
tr. 8. d. 2. q. 2. a. 2. VII. : « Satis probabile est, quod participans
de bonis vacantibus, aut eorum possessor non tenetur ante sententiam
iudicis eadem bona fisco tradere... Hoc ego a fortiori iudico, si quis
tali defuncto diligenter inservisset, aut ita eius amicus fuisset, ut pru­
dentem spem haereditatis aut legati habuisset, si ille testamentum con­
didisset ».

889. Quid de thesauro? — Thesaurus ex C. I. 714.; C. G. 716.;
C. H. 352.; est quodlibet obiectum mobile pretiosum, quod hominis
manu fuerit absconditum, vel sub terra depositum, adeoque ibidem
latens, cuius nemo probare possit se esse dominum, sive vetus sive
recens sit depositio ; sed ex C. A. 398. et ex C. B. 984. vetus de­
positio est. Cf. C. L. 442. seqq. Hominis manu, ita quidem L. un.
C. de Thesauris : Thesaurum, id est condita ab ignotis dominis tem­
pore vetustiori mobilia. Quoad varios modernos Codices non satis con­
stat, an res esse debeat deposita hominis manu; vel alia quoque
causa thesaurus habeatur, et non res nullius, ita ut simpliciter fiat
primi occupantis.
Thesaurus, ubicumque reperiatur, iure naturae totus inventoris
est. Ratio, quia thesaurus computatur inter bona derelicta, nec est
pars fundi, aut fundi fructus. Thesaurum autem invenire non est il­
lum manu apprehendere, sed illum primum videre, et deprehendere,
detegere, seu cognoscere esse thesaurum, et apprehendere. — L. 602.;
S. Th. 2. 2. q. 66. a. 5. ad 2.
Thesaurus pertinet ex C. I. 714.; C. G. 716.; C. H. 351. ad do­
minum fundi. Ex C. Λ. 399. tertia pars debetur fisco. — Si fortuito
quis thesaurum reperiat in alieno fundo, sive rustico sive urbano, inter
inventorem et dominum fundi thesaurus est dimidiatim
dividendus. Si
I
ex industria thesaurum quis quaesivit, domino inscio, in eius fundo,
vi legis totus thesaurus ad dominum fundi spectat. Ad dominum fundi,
sive dominus sit homo privatus, sive fiscus, sive civitas, sive eccle­
sia. Si vero inventus sit in loco usibus publicis destinato, ut in pu­
blica via, platea, foro, etsi data opera, ex communi sententia totus
inventoris est, C. 1. 714.; C. G. 716.; C. H. 351. Ad dominum fundi,
non enim cedit usufructuario, C. I. 494.; C. G. 598.; C. H. 471.;
C. B. 1040.; C. L. 2216. Inventus vero in fundo emphyteutico ex
C. I. 1561.; C. H. 1632. cedit non domino directo, sed utili; ex
C. A. 399. utrique cedit.
Ex C. Ile. 723. thesaurus perlinet ad dominum rei, in quo in-

48

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

venitur. Inventor ius habet tantum ad aequam compensationem, nun­
quam tamen ultra dimidium valoris thesauri. — Ex C. B. 984. the­
saurus dimidia parte spectat ad inventorem, quocumque modo inve­
niatur, licet de industria, et alia dimidia parte ad dominum rei, in
qua abscondebatur. — L. 602.; S. Th. 2. 2. q. 66. a. 5. ad 2. ;
Lugo d. 6. n. 114. 117.; Inst. 1. 2. t. 1. § 39.; C. A. 399 -401.
Thesauri dominium vi legis statim acquiritur domino fundi, et
inventori. Verum lex, quae dimidiam partem inventori extorquet,
cum thesaurum in alieno fundo ex industria quaerit, poenalis videtur.
— L. 602.; Lugo d. 6. n. 131.; Gur. Cas. 526.; C. A. 400.; C. I.
714.; C. G. 716.; Gousset Cod. Comm, in h. a.; C. H. 351. 614.
Potest quis praedium emere communi pretio, licet certo sciat ibi­
dem fuisse absconditum thesaurum. Ratio est, quia neque thesaurus
fundi fructus est, propter quem debeat maius pretium pro fundo sol­
vere; neque certitudo rei, quam habet, ullam infert venditori iniuriam.
Etenim, cum thesaurus ille non fuerit adhuc a domino fundi repertus,
cius adhuc non est, sed res pergit esse nullius. Quod igitur emptor
certo sciat in illo fundo absconditum esse thesaurum, agrum communi
pretio emens, nullum venditoris ius laedit. — Lugo d. 6. n. 126.;
S. Th. 2. 2. q. 66. a. 5. ad 2.

89Q. Quid de re amissa? — Circa rem a quopiam amissam,
si rem forte inventam quis accipiat, debet eam accipere animo resti­
tuendi et interrogandi de domino; et ad hoc ex quasi-contractu obli­
gatur. Ratio est, quia inventor hoc modo rem alienam libere in suam
custodiam recipit; adeoque censetur, se ex quasi contractu obligare
ad eam restituendam, et consequenter ad interrogandum de domino
rei. Praeterea dominus rei ordinarie vult, rem deperditam esse inven­
toris, postquam iste dominum rescire nequeat ; adeoque propter hunc
favorem censetur ex quasi-contractu obligare inventorem ad onus in­
terrogandi. Onde, si inventor dominum inquirere culpabiliter negligit,
illa bona sunt debita ex delicto. Adde, quod, prout saepe evenit, cum
inventor rem apprehendit, causa est, cur dominus communiter recor­
dans loci, in quo eam perdidit, eamdem frustra hoc in loco quaerat.
Lugo d. 6. n. 132.; Struggl 1. c. III. ; L. 603. — Putat D’ Annibale
ed. 4 ' p. 2. n. 132. inventorem «necesse habere dominum quaerere,
sed non ex institi.1, nisi ipse, eam tollendo fecit, ut dominus difficilius
posset eam reperire. At eam occultare est prope furtum ». Sed si
eam tollit, et non inquirit; quomodo dominus rem suam reperiet?
Et si tollit, et non inquirit, nonne occultat?

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

49

Inventor malae fidei, qui rem perditam occultavit, et dominum
debito tempore investigare neglexit, tenetur in conscientia rem in­
ventam pauperibus erogare, aut piis causis applicare; etsi postea do­
minum rei inventae rescire non possit. Ratio huius est l.° quia hoc
ipso, quod aliquis rem ab alio deperditam occultet, aut negligat in­
vestigare dominum, peccat contra iustitiam, rem alienam detinendo.
Ergo non minus, quam fur, ex iniusta detentione tenetur ad restitu­
tionem. Cum igitur dein non possit amplius dominum rescire, tenetur
eam erogare pauperibus, vel applicare causis piis. 2.° Quia non po­
test prudenter praesumi, quod dominus rei perditae velit, ut talis in­
ventor ex suo delicto habeat emolumentum ; sed potius, ut, postquam
debitam inquisitionem neglexit, habeat onus rem inventam in eleemo­
synas, aut alias pias causas expendendi, ut dominus saltem emolu­
mentum spirituale reportet. S. Th. 2. 2. q. 62. a. 5. ad 3.; L, 603.;
Struggl 1. c. XIV.
Inventor, qui in inquirendo domino debitam diligentiam adhibuit,
et hunc rescire non potuit, probabilius rem perditam potest licite re­
tinere, sine obligatione iustitiae aliquid dandi pauperibus, aut expen­
dendi in alias causas pias. Ratio huius est, quia dominus rei perditae
prudenter praesumitur velle, ut res inventa, post adhibitam sedulam
et sufficientem sui indagationem, sit inventoris. Ergo propter titulum
inventionis, et similem voluntatem domini prudenter praesumptam,
potest inventor sibi prudenter, et licite rem inventam appropriare.
Cons. patet; quia his suppositis nihil obstat, quin inventor possit rem
sibi appropriare. Ant. prob. l.° Dominus rei deperditae vult, inven­
torem esse obligatum ad sedulo et sufficienter inquirendum, quisnam
sit dominus rei perditae. Ergo hoc ipso prudenter praesumitur velle,
ut inventor, postquam dominum rescire noil potuit, possit sibi rem
perditam in praemium suae industriae appropriare : quia nemo prae­
sumitur alterum velle obligare ad onera sine remuneratione, praeser­
tim si haec potest fieri sine suo danno. 2.° Dominus rei perditae pru­
denter praesumitur velle, ut res deperdita eo modo asservetur, quo
eamdem potest facilius, et securius recuperare. Ergo. Mai. patet ; nam
talem animum ordinarie habent domini rerum perditarum. Min. etiam
constat; quia res facilius recuperatur ab uno inventore, quam a plu­
ribus pauperibus, aut a piis causis. Cf. 893. — Struggl 1. c. ; Lugo
d. 6. n. 100. seqq.; L. 603.; S. Th. 2. 2. q. 66. a. 5. ad 2.; C. I.
715.; C. G. 2279.; C. H. 615.; C. A. 388.

891. An qui rem alienam inveniat possit eam relinquere in loco
ubi est, an eam colligere teneaturI — Non tenetur certe rem illam
Bucceroki.

Ltsi. fheol. moralis II.

4

50

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

ex iustitia colligere ’ et ratio est, quia nullo speciali officio, nulloque
contractu tenetur quis ad rem alienam inventam colligere. — Tenetur
tamen ex caritate reni illani colligere pro domino, si secus periret, vel
dominus eam recuperare amplius non posset. Ratio est, quia ex
caritate tenemur damnum proximi avertere, quod facile impedire pos­
sumus. Hinc generatim loquendo, si res inventa magni pretii sit, magnaque adsit probabilitas dominum detegendi, nullumque sit ex parte
inventoris detrimentum pertimescendum, ea obligatio gravis est.
892. An peccet, qui rem alienam inventam primum acceperit, po­
stea vero in eodem loco reponit? — Peccat non solum contra carita­
tem, verum etiam contra iustitiam, si probabilitas aderat dominum de­
tegendi, rem retinendo. Ratio est, quia rem alienam, in loco tuto
iam exsistentem, periculo exponit, quod domino pereat, perinde ac ille
qui pannum ab incendio a se ereptum in ignem proiiciat. Praeterea,
rem alienam colligendo, suscipit obligationem ex iustitia eam domino
restituendi, si possit. Excipe tamen, si praevides damnum inde te pas­
surum ; tunc enim « potes illam in eodem loco reponere et permit­
tere, ut alter auferat, licet id faciendo in deteriorem statum rem im­
mittas; tunc enim acceptio furis evenit ex sua malitia, et tua cooperatio
est tantum permissiva detrimenti alieni, quod tu evitare non teneris
cum proprio damno ». L. 569. — D’Annib. ed. 4.a p. 2. n. 199. id
tenet esse contra caritatem, non contra iustitiam ; quia quaedam est
quasi compensatio utriusque facti. Idque generatim affirmat pro re
erepta e quolibet periculo, et in eodem reposita. Sed mera cavil­
latio est. Secundum factum, immutata iam rei, periculo expositae,
conditione, et suscepta iam eius rei restituendae obligatione, primutu
iam non compensat.
893. An, qui rem invenerit alienam, et post sufficientem diligen­
tiam, non invento domino, suam rem illam fecerit, noto vero domino
post temfus ad praescriptionem sufficiens, possit nihilominus rem (anquam suam servare, titulo praescriptionis? — R. Affirmative, proba­
biliter. Ratio desumi potest ex S. Alph. 1. 3. n. 590.; ait enim:
Quando spectatis omnibus circumstantiis non est amplius possibile
(jntelligc moralitér loquendo) quod dominus inveniatur », si res post
debitam diligentiam adhibitam ad inveniendum dominum tradita sit
pauperi, et post' a dominus comparcat, non tenetur pauper eam re­
stitui re, quia ·· tunc pauper acquirit rei absolutum dominium sine ullo
- ' '
Ergo a pari idem dicendum est de ipso inven­
tore, si, ut potest, rem ipse apud se servat. Et ratio a priori est,

Π. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

51

quia, ut inquit idem S. D. 1. c. n. 603. ; « Quando res, spectatis
circumstantiis longitudinis temporis, vel distantiae loci, vel eo quod
res non possit amplius a domino pro sua recognosci, ut accidit in
nummis ordinariis, non videtur possibile, ut ad dominum redeat; tunc
illa ft nullius, et ideo acquiritur a primo occupante, qui illam non
tenetur dare iuxta voluntatem prioris domini, cum ille per impossibi­
litatem eam recuperandi eius dominium prorsus amisit....; quia ius gen­
tium tribuit privatis dominium rerum non ad aliud, quam ut illis utan­
tur ; hinc quando est impossibile rem pervenire ad ipsorum usum, illa
tanquam derelicta evadit nullius, et redit ad primaevum, ius naturae,
ac ideo fit primi occupantis sine ulla obligatione » — S. Th. 2. 2.
q. 66. a. 5. ad 2.
Ex C. I. 715.-718.; C. H. 615. 616. inventor obiecti mobilis,
quod non sit thesaurus, debet illud restituere praecedenti possessori ;
quem si ignorat debet illud absque mora tradere Syndico loci, ubi
obiectum repertum est. Syndicus rem notam facit publicatione iuxta
consuetas formas iteranda duabus dominicis successivis. Exactis duo­
bus annis a die secundae publicationis, quin dominus comparcat, res,
aut eius pretium, si circumstantiae exegerint ut venderetur, spectat
ad inventorem. Si vero dominus rei amissae opportuno tempore com­
parcat, praemium debet inventori. — Idem quoad substantiam habetur
ex C. A. 388.-392., ex C. B. 965.-982. et ex C. L. 415. seqq. — In­
ventor rei amissae eam suam facit, praeterlapso triennio, ex C. A. 392.
1466.; post annum ex C. B. 973. Si interim dominus compareat, prae­
mium debet inventori. Ex C. G. 2279. dominus rei amissae spatio
trium annorum eam reclamare potest.
Ex C. He. 720. seqq. inventor rei amissae tenetur vel monere
Politiam, vel facere debitas domini inquisitiones. Domino non comparente, nonnisi quinquennio elapso eius acquirit proprietatem. — C. L.
419. varium statuitur temporis spatium pro vario rei valore.

894. Quomodo varia animalia distinguantur? — Ad venationem
et piscationem quod attinet, animalia quadruplicis sunt generis. Aliqua
sunt mansueta seu domestica, quae ex sua indole gaudent humano
consortio; ut sunt equi, oves, gallinae, etc. Aliqua sunt sylvestria, seu
fera, quae ex sua indole consortium humanum fugiunt; ut sunt lupi,
cervi, lepores, aves, pisces, etc. Haec aliquando exsistunt in sua na­
turali libertate, ut cervus in sylva undique aperta, piscis in mari;
aliquando, dempta tali plena libertate, aliqua custodia, sunt inclusa,
ut cervus in nemore altis sepibus cincto, etc. Aliqua sunt mansuefacta,

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

et sunt, animalia sylvestria seu ferae, quae industria humana mansue­
fiunt, et ita curantur, ut consuetudinem habeant abeundi et redeundi,
uti columbi in columbario, cuniculi in garena. Aliqua demum sunt
efferata, et sunt animalia, quae, deposita priori consuetudine, vel pri­
stinam naturam sylvestrem induunt, vel eam contrahunt. — C. B. 960.

3I
*

4

895. Quid de animalibus mansuetis? — Animalia mansueta, seu
domestica, remanent prioris domini, quantumvis aberrent; unde non
possunt ab alio occupari. Ratio est, quia huiusmodi animalia sunt
particularis hominis dominio subiecta, et moraliter recuperabilia ; adeoque, cum dominus non deponat animum ea recuperandi ut sua, semper
retinet eorum dominium. Ob eandem rationem, si quis ovem tuam e
lupi faucibus rapuerit, non sibi, sed tibi eam servat. Interim tamen
in hoc et simili casu servans animal alienum pretium suae operae
saltem ex aequitate, pretium necessarii pabuli vero etiam ex iustitia,
petere potest. — Inst. 1. 2. t. 1. § 16.; C. B. 960.; C. L. 404. seqq.;
Lugo d. 6. n. 41.
896. Quid de animalibus mansuefactis? — Animalia fera mansue­
facta, quamdiu habent consuetudimen revertendi, aut certa custodia sunt
inclusa, non fiunt primi occupantis, bene vero, postquam similem con­
suetudinem amiserint, vel postquam custodiam evaserint. Ratio 1.‘
est, quia huiusmodi animalia ad possessorem pertinent tum ratione
occupationis, tum etiam ratione educationis et detentionis. Sic insuper
omnia iura statuunt. Ratio 2.1 est, quia, si revertendi consuetudinem
amiserint, aut si domini custodiam evaserint, desinunt prioris esse
domini ; nam suam primam naturam et libertatem recuperarunt. —
Inst. 1. 2. t. 1. § 12. 15.; C. B. 960.; C. L. 400. seqq.; C. He. 719.;
Lugo d. 6. n. 41.
897. Resolves: Quando tota turma apium ex alveari avolat, et
dominus amittit spem probabilem, eam recuperandi, turma apium fit
primi occupantis. Ex C. G., Lege 6. Oct. 1791.; C. He. 725., per­
tinet ad dominum fundi, in quo consistit. Ex C. I. 713.; C. H. 612.;
nisi dominus apes e suo fundo, in alium evolantes, intra proximum
biduum fuerit prosecutus, itemque nisi quis feras cicuratas, quas alius
coeperit, intra viginti dies sibi vindicaverit, illae fiunt domini fundi,
istac caj itis et retinentis. — Columbae quamdiu habent consuetu­
dinem domum revertendi non sunt primi occupantis; sicut nec alia
animalia mansuefacta. Hinc non licet pabulo specialiter confecto, aut
aliis illecebris alienas columbas ad suum columbarium attrahere. Si

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

53

tamen columbae, cuniculi, pisces in aliud columbarium, vivarium, pi­
scinam sese sponte sua receperint, horum domini sunt. C. I. 462. ;
C. G. 564.; C. II. 613. — Pisces in magno lacu et ferae in vastis
sylvis, etiam circumseptis, fiunt primi occupantis; sunt enim relicta
in sua naturali libertate. — Inst. 1. 2. t. 1. § 14. 15.; C. A. 384.
3121.; C. B. 961. seqq.; C. L. 400. seqq.

898. Quid dc animalibus feris? — Animalia fera, quae acluali
domino carent, et naturali fruuntur libertate, fiunt primi occupantis.
Ratio est, quia ut dicitur Inst. 1. 2. t. 1. § 12. « quod ante nullius
est, id naturali ratione occupanti conceditur ». Hinc fera ab uno
vulnerata, ab alio capta, si constat manus vulnerantis effugere amplius
non posse, vulnerantis est, non capientis. Idem dicendum de ave, cui
unus laqueum tetendit, alius tamen eam coepit. Inst. 1. 2. t. 1. § 13.
— C. I. 711.; C. H. 610.; C. A. 383.; C. B. 960.; L. 604.
899. Quomodo obligent leges, quae venationem et piscationem pro­
hibent. — Leges, quae venationem et piscationem prohibent tempore
quodam determinato, vel aliquibus instrumentis determinatis, vel non
soluta taxa pro debita facultate, ex communi et probabili sententia,
leges sunt mere poenales ; adeoque non obligant nisi ad mulctam et
poenam subeundam, si quis deprehendatur. Ratio est, quia huiusmodi
leges non nisi materiale et externum bonum haud magni quidem mo­
menti respiciunt, piscium vel avium debitam procreationem et multi­
plicationem. L. 1. 1. n. 145. In Germania tamen videntur praecepti­
vae ex C. B. 958. irritante occupationem rei legaliter prohibitae,
vel quando apprehensione possessionis laeditur ius alterius; nisi nempe
aliud saltem quod venationem obtineat consuetudo, vel nisi dicatur
legem revera in casu non prohibere talis rei occupationem, sed tan­
tum tali modo, tempore etc.
Leges, quae prohibent venationem vel piscationem in privato
fundo clauso, leges sunX prohibitivae in conscientia. Hae enim leges
confirmant legem naturalem, ne quis aliena re, invito domino, utatur,
eique damnum inferat. Quare transgredientes has leges contra iustitiam commutativam peccant, et ad damni compensationem tenentur.
L. 604.; C. I. 712.; Inst. 1. 2. t. 1. § 12.
Leges, quae prohibent venationem vel piscationem in publico
aliquo loco, vi contractus initi, e. g., locationis, leges prohibitivae sunt
in conscientia, vi iustiliae commutalivac. Quare, si quis eo in loco
tantam caperet multitudinem piscium vel aliorum animalium, ut alte­
rius ius notabiliter laederetur, graviter contra justitiam commutativam

54

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

peccaret, et ad damni compensationem teneretur. L. 605. 614. 617.;
H. A. tr. 10. n. 71.; Lugo d. 6. n. 189.
Leges prohibentes, venationem et piscationem in determinato loco,
ex exclusive privilegio aliis concesso, sunt item prohibitivae in con­
scientia; prohibent enim violationem concessi iuris. Si vero simplex
reservalio habeatur, « Diana cum Dic. etc. excusant venatorem a
restitutione, et a peccato gravi, si loca non sint conclusa. Quod etiam
admittit Less., si damnum non fuerit notabile, cum ferae non sint
magni pretii, vel non sint multae; tunc enim dicit, prohibitionem ac­
cipi ex communi indicio factam tantum sub veniali. Immo addit quod
semper excusari possint venatores a restitutione, quando poena iniuncta
est, quia illam tantum videntur tunc Principes intendere ». L. 605.
Si item simplex licentia habeatur, licet nonnisi pecunia habeatur;
alii, sine ea licentia venantes vel piscantes, iustitiam non laedunt
commutativam ; neque iustitiam regulariter laedunt legalem ; quia lex
tunc uti poenalis communiter habetur; adeoque paenam tantum quis
subire tenetur, si deprehendatur.
Ad animalia capta quod attinet contra praedictas leges, prohi­
bentes venationem et piscationem ; si illa erant sub dominio domini
loci, vel habentis ius sive ex contractu, sive ex privilegio venationis
seu piscationis, restituenda sunt, siquidem ea quis capiendo sua facere
non potest. .S7 vero illa animalia non erant sub praedicto dominio;
siquidem, e. g., licet pisces sint in magno aliquo lacu, vel ferae in
magna aliqua sylva circumsepta, unde exire non possint, adhuc tamen
effugere possunt retia illius, qui pisces capere velit, vel vagari et ve­
natorem effugere ; tunc nulla eorum facienda est restitutio, siquidem
ea capiens facit sua. Lugo d. 6. n. 72.
Fera fit primi occupantis, etiamsi in fundo alieno capiatur. Ratio,
quia licet fera exsistat in fundo alieno, adeoque eius ibi traiectio sit
illicita, non exsistit tamen in alterius dominio; nisi fundus sit clausus,
ita ut ferae non possint inde exire, et facile capi ibi queant ; nam
hae tunc censentur amisisse libertatem, et ad dominum fundi pertinere.
Item licet dominus territorii possit sibi appropriare ius venandi in
proprio territorio, non tamen feram liberam, cum solum ad illud, non
vero ad hanc habeat titulum proprietatis. Verum dominus, qui in
aliquo territorio ius venandi proprium habet, non solum potest feram
laqueo captam eximere, sed etiam laqueum, aut aliud instrumentum
auferre, quin teneatur ad huius restitutionem, ut communiter docent
thth. Ratio, quia talis ablatio communi consuetudine censetur poena
pro laeso iure venandi. Hinc, cum possit hoc titulo feram dimittere,

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

55

potest etiam eodem titulo sibi retinere. — Inst. 1. 2. t. 1. § 12.; C.
L. 384. seqq.
Si dominus fundi ex sua magnificentia parvipendat vel feram
captam restituendam, vel damnum illatum reparandum, et sola mulcta
seu poena contentus sit, ut ferae tutae sint ; neque restitutio, neque
damni reparatio urgenda est, etiamsi forte neque mulcta soluta fuerit,
quia crimen mansit occultum. — Ubi vero damnum sit reparandum,
arbitrio viri prudentis, attentis omnibus circumstantiis, aestimatio fa­
cienda est. Haec enim, si fera sub alterius dominio non erat, non pen­
det ex pretio ferae captae, sed quantum domini vel ius habentis pi­
scationis seu venationis intererat, animalia non esse capta, eo quod
plura animalia per ipsum, vel per suos fuissent capienda, nisi quis
iniuste accepisset. Quare, si illud factum, attenta ferarum multitudine,
non impedivit, quominus caperet ipse quotquot voluerit, neque effecit
quod earum pretium decresceret, damni reparatio urgenda non est. —
L. 604. 605.

900. Quid et quotuflex sit accessio? — Accessio dupliciter sumi
potest generice et specifice. Generice inspecta, est additamentum alicui
rei factum, vel propter rei productionem, vel propter rei unionem cum
alia, vel propter eiusdem rei immutationem. C. I. 443.; C. G. 546. ;
C. H. 353.; C. A. 404.; C. L. 2284. Cf. hic 902. 905.
901. An rei productione dominium acquiratur ? — Ratione pro­
ductionis rei distinguitur generatim fructuum productio et speciatim
nativitas. — Fructuum productione, sive naturali, sive fictione iuris,
proprietarius rei fructiferae sive lucrativae suos facit fructus, sive na­
turales sive civiles, uti fructus agrorum et pensiones locationis domorum aut censuum. Unde commune effatum: Res fructificat domino.
C. I. 444.; C. G. 547.; C. H. 354.; C. A. 405.; C. B. 953.; C. L.
2290. — Ex C. B. 954. 956. fructuum proprietas ab aliis quam ab
ipso rei frugiferae domino non acquiritur, nisi eorum separatione.
Nativitas autem, partus est animalium, per quem acquiritur domi­
nium animalis geniti ex proprio animali. Ad hunc titulum nihil refert
quod partus fuerit conceptus ex proprio vel ex alieno animali mascu­
lino. Unde luris effatum: Parius sequitur ventrem. C. I. 443. 444.;
C. G. 546. 547.; C. A. 406.; C. H. 357.; L. 494. 609. 610.
Qui fructus rei percipit, obligationem habet tertios compensandi,
propter factas expensas culturae, seminum, operum. C. I. 445.; C. G.
548. — Inst. 1. 2. t. 1. § 19. 35.

56

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

902. An unione rei dominium acquiratur ? — Unio rei cum alia,
accessionis etiam nomine venit, et accessio sic sumpta, licet magis
determinata, gcncrice adhuc sumitur. Et sic accessio, generice sed
magis stricte sumpta, est unio, qua aliquid accidentale adiungitur
principali. Haec autem unio natura vel arte fieri potest, unde variae
sunt species, de quibus statim dicemus. — Cum accessorium sequatur
principale, rei principalis proprietas tribuit generatim ius in rem ac­
cessoriam, ipsi unitam. — R. I. 42.a in 6.°; C. I. 443.; C. G. 546.;
C. H. 353.; C. A. 404.; C. L. 2289. 2299.
903. An alluvione dominium acquiratur? — Alluvio species ac­
cessionis est in re soli, non hominis industria, sed sola natura. Qua­
tuor hic sunt distinguenda, alluvio, avulsio, mutatio alvei, insula nata.
Alluvio est incrementum latens, quod a fluvio alicui fundo paulatim adiicitur. Per alluvionem statim acquiritur dominium illius in­
crementi, quod, vi aut etiam recessu aquae, fundo insensibiliter et
successive adiicitur, C. I. 453. 454.; C. G. 556. 557.; C. H. 366.;
C. A. 411. ; C. L. 2290. 2291. ; L. 494. Excipe tamen loca a mari relicta,
quae sunt demanii : et lacus vel stagna privatorum, quae sive crescant
sive decrescant, nihil novi iuris tribuunt vel conferunt. C. I. 454. 455.;
C. G. 558.
Avulsio habetur cum integra pars terrae, vi fluminis detracta,
alteri fundo adiungitur. Huius dominium non statim acquiritur, sed,
eius capta possessione, post annum, nisi eam dominus sibi vindica­
verit. C. I. 456.; C. G. 559.; G. A. 412. Cf. C. H. 368. 369.; C.
He. 659.; C. L. 2292.
Alvei mutatio. Si flumen paulatim ab una ripa recedit, et alte­
ram invadit, locus relictus ad proprietarios agrorum iuxta ripam per­
tinet, nullo refuso damno, C. I. 454.; C. G. 557.; C. H. 370. Si
flumen, relicto toto naturali alveo, novum alveum sibi efformet, prior
ille relictus inter proprietarios agrorum utriusque veteris ripae divi­
ditur, C. I. 461; C. L. 2293. Cf. C. G. 563.; C. A. 409. 410.
Nova Insula in medio flumine nata, ad proprietarios item per­
tinet agrorum utriusque oppositae ripae, dummodo flumen navigationi
vel rebus vehendis aptum non sit: secus insula ad Statum pertinet,
nisi contrarius adsit titulus vel praescriptio. C. I. 457. 45S. ; C. G.
560., C. H. 371. 373.; C. A. 407. seqq. ; C. L. 2294. 2295. Nata,
si enim effecta est ex flumine circa agrum fluente, illius manet, cuius
erat, C. 1. 460.; C. G. 562.; C. A. 408.; C. H. 374.; C. L. 2296.
— Inst. 1. 2. t. 1. § 20.-24.

Π. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

57

904. An inacdificatione, plantatione, satione dominium acquiratur ?
— Inaedificatio, plantatio, satio sunt item species quaedam accessionis
in re soli, factae tamen per hominis industriam. Quidquid solo inaedi­
ficatur, plantatur, seritur, solo cedit. Dominium enim fundi secum
generatim trahit quidquid est supra vel infra positum. C. I. 447.
448. ; C. G. 552. 553. ; C. H. 350. 358. 359. ; C. Ps. 946. ; C. He.
671. 673.
Porro qui in suo fundo aedificavit, plantavit, vel alia opera fecit
ex materia aliena, debet pretium materiae refundere huius domino,
et si mala egit fide debet eidem domino damna reparare, C. I. 449.;
C. G. 554.; C. H. 360.; C. A. 416. 417.; dominus autem materiae
eam sibi vindicare non potest, si destrueretur opus aedificatum, vel
plantatio periret ex C. I. 440. ; et ex C. G. 554. eam simpliciter sibi
vindicare non potest.
Si quis vero ex sua materia aedificavit, plantavit, vel alia open»
fecit in fundo alieno, C. I. 450.; C. G. 555., proprietarius fundi ius
habet opera retinendi, vel obligandi alium, ut ea auferat suis expen­
sis, et refusis damnis; si vero proprietarius fundi praefert ea opera
retinere, debet, C. G., eorum solvere pretium, vel, C. I., auctum
fundi valorem. — Verum proprietarius cogere nequit ad opera aufe­
renda, facta a tertio, qui evictionem passus fuerit, et ratione suae
bonae fidei exemptus fuerit a fructuum restitutione, sed ea alterutro
modo solvere tenetur. C. I. 450.; C. G. 555. Cf. C. H. 361.-364.;
C. A. 418.; C. B. 946. 951.
Si tandem tertius quidam aedificet, plantet, etc. in fundo alieno
ex materia aliena, dominus materiae non eam sibi vindicare potest,
sed petere a tertio illo damnorum compensationem, et a domino fundi
pretium nondum solutum materiae, si aedificium retineat. C. I. 451.
Cf. C. A. 419. 420.; C. H. 365.
Ex C. B. 946. 951. quando res mobilis fundo ita uniatur, ut
eius pars essentialis efficiatur, proprietas fundi ad eam rem se exten­
dit, refuso damno domino illius rei ; qui damnum e contra proprie­
tario fundi illatum resarcire debet, si illicito actu egerit. — L. 500.
501.; Inst. 1. 2. t. 1. § 29. 30. 31. 32.; C. L. 2304. seqq.

905. Quid sit adiunclio, et an per eam dominium acquiratur ?
— Adiunclio seu accessio, specificatio, commixtio seu confusio, species
accessionis sunt in re mobili. Accessio hic non sumitur generice, pro
qualibet unione rei ad rem, sed specifice, pro speciali quadam rerum
unione. Porro adiunclio, seu accessio, specifice talis, habetur cum duae

58

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

res ita inter se iunguntur, ut ex utraque unum integrum corpus effbrmetur, siquidem una res ex altera integratur, discreta tamen manente
utriusque rei substantia, et sic adiunctio seu accessio habetur textura,
ut si aliena purpura tuo vestimento intexatur; insertione, ut si aliena
gemma tuo auro inseratur; scriptura, pictura, etc. — Adiunctio seu
aecessio naturali regitur aequitate, C. I. 463. ; C. G. 565.
Quocumque autem modo fiat unio, si res unita aliena sit, et sine
gravi detrimento separari ab alia possit, dominus rei accessoriae ius
habet separationem petendi et utraque res suo domino reddenda est,
ex C. I. 464.; C. A. 414. 415.; C. H. 378., ut, e. g., pali vineis
iuncti, tegulae aedibus iunctae, etc. ; sed ex C. G. 566. totum pertinet
ad dominum rei principalis, soluto pretio rei accessoriae. — Si vero
accessorium a principali non potest separari, illud vi accessionis cedit
rei principali, sed huius dominus illius pretium solvere tenetur. C. I.
464.; C. H. 375.; C. B. 947. 948. 949. 951.; C. He. 727. Cf. C.
A. 415.; L. 487. Accessorium autem est illud quod rei ornandae
gratia adhibetur, quod per se sine alio consistere non potest, quod
vilius, quod minus est. C. I. 465. 467. ; C. H. 376. 377. ; C. G.
567, 569.
Verum, si accessorium praestet principali, in potestate domini rei
accessoriae est, aut totum sibi vindicare, pretium solvendo domino rei
principalis, quod haec habeat; aut rem suam eximere, quamvis, id
sine alterius rei detrimento fieri non possit, C. I. 466.; C. H. 378.;
C. G. 368. Cf. C. A. 415.; C. H. 379. — Ac, si accessorium longe
omnino praestet principali, tunc accessorium ut principale habetur et
artifex totum retinere potest, refuso pretio alienae materiae, C. I. 470.;
C. G. 561. — Tandem si neutra res alteri praestet, et altera ab altera
separari non possit, neutra alteri cedit, sed cuique domino res sua
manet, et totum commune dominis manet, C. I. 469.; C. G. 572.
Ex C. B. 947. 951. Cum duae res mobiles ita simul uniuntur,
ut efficiantur novae rei essentiales partes, anteriores proprietarii huius
rei comproprietari evadunt pro rata valoris propriae rei tempore unio­
nis. Si una earum res ut principalis aestimanda est, eius dominus pro­
prietatem acquirit exclusive novae rei, refuso alterius rei domino
damno, qui e contra damnum alteri resarcire debet, si illicito actu
egerit. — Inst. 1. 2. t. 1. § 26.; C. L. 2299. seqq.
906. Quid sit specificatio, et an per eum dominium acquiratur ?
— Specificatio est introductio novae formae in materiam. Ad specifica­
tionem habendam, licet non requiratur mutatio substantialis rei phy­

II. - DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM IURE NATURALI

59

sice, requiritur tamen mutatio substantialis moraliter, e. g., si quis ex
aliena lana conficiat pannum, ex auro annulum, ex tabulis navim, ex
uvis, olivis, spicis, vinum, oleum, frumentum.
Sive materia ad priorem formam reduci possit, sive non possit,
nova species alienae cedit materiae, refuso pretio artis adhibitae,
C. I. 408.; C. G. 570. Si tamen pretium industriae longe superet pre­
tium materiae, artifex retinere potest speciem a se confectam, soluto
materiae pretio, et, si mala egit fide, damna praeterea reparare te­
netur. C. I. 470. 475.; C. G. 571. 577. — Si ergo artifex argento
alieno vas confecit, dominus argenti vas sibi vindicat, refuso artificii
pretio. Si alieno marmore statuam sculptor confecit, eam sibi retinet,
refuso marmoris pretio. Gousset in C. G. 570. 571.
Ex C. H. 383. materia cedit formae, soluto materiae pretio; nisi
materiae valor pretiosior sit, vel mala intercesserit fides. — Ex C.
He. 726. nova res pertinet ad artificem, si labor maioris valoris est ac
materiae valoris; secus ad dominum materiae.
Ex C. B. 950. 951. qui sua industria plures mobiles res ita trans­
format ut nova res mobilis producatur, huius acquirit proprietatem,
nisi valor industriae materiae valore notabiliter inferior sit; et extinguuntur tunc iura in materiam praeexistentia. Huius tamen dominus
indemnis reddendus est. Ad industriam revocantur scriptio, delineatio,
pictura, impressio, ac quodlibet aliud opus in rei superficie peractum.
— L. 496.; Inst. 1. 2. t. 1. § 25. 33. 34.; C. A. 414. 415.; C. L.
2302. 2303.
907. Quid sit commixtio et confusio, et an per eas dominium acqui­
ratur? — Commixtio est plurium solidarum rerum unio. Confusio
autem plurium liquidarum rerum unio. — Si commixtio seu confusio
sil plurium diversi generis rerum, et ex utrisque facta sit nova spe­
cies, e. g., si ex meile et vino factum sit mulsum, cuinam cedere de­
beat ex iure specificationis repetendum est. Si nulla nova species facta
sit, et res possunt separari, qui commixtioni seu confusioni assensum
non praestitit separationem petere potest. Si res nullo modo separari
possunt, ut frumentum Titii permixtum cum frumento Caii, aut non
possunt sine detrimento rerum sepafari, tota massa fit communis, pro
rata cuiusque portione et pretio, C. I. 471.; C. G. 573.; C. He. 727.
Attamen, si portio unius reputari potest uti principalis, vel uti multo
pretiosior, neque possunt res separari, vel non sine detrimento, e g.,
si granum optimae qualitatis permixtum fuerit cum grano infimae qua­
litatis, vel cum secali, illius dominus totum potest sibi retinere, pretio

60

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

alterius portionis refuso, C. I. 472.; C. G. 574.; C. He. 727. Cf. C.
H. 381. 382.; L. 498. 499. 607. 608. 611. 612. 686. Idque Lugo,
Romano innixus luri, L. 57 alieni nummi 78. ÏÏ. de Solui., sive quoad
nummos sive quoad alias res intelligit, semper ac id quod accedit
minus sit quam praecedens cui additur, et admixtio fiat animo acqui­
rendi dominii. D. 6. n. 164.-166. — Inst. 1. 2. t. 1. § 27. 28.; C.
A. 414. 415.; L. 498.
Ex C. B. 948. cum duae res mobiles inseparabiliter commiscentur
aut confunduntur, praecedentes dispositiones a. 947. cum debita ana­
logia applicantur. Separationis impossibilitati aequiparatur casus quo
res permixtae aut confusae nonnisi excessivis impensis separarentur.
Cf. hic 905.

III. — DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

908. Quid sit usucapio seu praescriptio ? - Praecipuus modus do­
minium acquirendi iure civili est usucapio seu praescriptio, quae defi­
nitur ■ acquisitio dominii, vel liberatio ab aliqua obligatione, et iuris
alieni peremptio per continuationem possessionis, tempore et modo a
legibus definito, C. I. 2105.; C. G. 2219.; C. H. 1930.; C. A. 1451. 1452.
Acquisitio dominii; nam per usucapionem seu praescriptionem
legitimam, ex dispositione luris civilis et canonici, possessor acquirit
rei alienae dominium, vel liberatur ab aliqua obligatione; duplex enim
est usucapio seu praescriptio, una acquisitiva iuris, altera liberativa
servitutis, vel alterius oneris : illa proprie usucapio, haec proprie prae­
scriptio dicitur; sed promiscue haec nomina saepe usurpantur, et reapse
separari nequeunt ; nam quae quoad unum est acquisitiva, quoad alium
extinctiva est, C. A. 1451. 1478.; C. B. 194. 937. 945.; C. L. 505.
/:7 iuris alieni peremptio·, nam, postquam possessor per praescri­
ptionem legitimam acquisivit rei alienae dominium, vel liberavit se ab
aliqua obligatione, ex parte prioris domini non solum perimitur do­
minium, sed etiam omne ius ad rem : unde rem aliquam legitime
praescribens non tenetur ulla erga alterum obligatione. C. I. 1236.;
C. G. 1234.; C. A. 1449.
Ptr continuationem possessionis tempore, etc.; nam continuatio le­
gitimae possessionis tempore, et modo legibus definito, est proxima
ratio propter quam lus civile et canonicum possessori tribuit rei alie-

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

61

nae dominium. Ius civile et canonicum, siquidem usucapio seu prae­
scriptio eo regitur Iure, cui res usucapienda vel praescribenda est
obnoxia. — C. 4. 6. 8. de Pracscr;, Inst. 1. 2. t. 6. Cf. de tota hac
re Troplong delta Prescrizione.
909. Quibusnam causis inducta fuerit usucapio seu praescriptio ? —
Causae, propter quas Iure civili et canonico introducta est usucapio
seu praescriptio, sunt quatuor: l.° Ut tolleretur incertitudo et confusio
dominiorum. 2.° Ne lites multiplicarentur. 3.° Ne possessores in con­
tinuo metu viverent rem possessam amittendi. 4.° Ne homines in con­
servandis suis rebus et iuribus essent négligentes. — Quare propter
publicum bonum usucapiones seu praescriptiones sunt introductae;
adeoque stipulari non possunt creditores et debitores, ne ulla inter
eos usucapio seu praescriptio procedat. C. I. 2107.; C. G. 2229.; C.
A. 1935.; C. A. 1502. Neque potest quis consequenter renuntiare iuri
praescriptionis. C. L. 508. seq. — Inst. 1. 2. t. 6.
Praescriptio tamen, in catisa civili, non potest ex officio proponi,
C. A. 1501.; C. G. 2223.; C. I. 2109.; C. L. 514. 515. In causa
civili, etenim praescriptio actionis poenalis et condemnationis, ex officio,
applicatur, et ei renuntiari non potest, C. I. poen. 99. Verum, in
causis criminalibus clericorum perimitur actio poenalis, « siquidem per
accusatum seu inquisitum, aut per eius procuratorem expresse de prae­
scriptione in iudicio oppositum fuerit. Exinde facile est deprehendere,
integrum tum accusandi tum inquirendi ius manere usquedum expresse
non opponitur praescriptio, et omnino tenere iudicium, si eadem op­
posita minime fuerit ». S. C. EE. et RR. 21. Mart. 1898. E. M.
de stat. Partie. 7. 8. in fine. ed. 4.a pag. 172.
910. An praescriptio legitimus modus sit dominium acquirendi ?
— R. Affirmative tum in foro externo, tum etiam in foro interno, ut
habet communissima doctorum sententia, eaque ipso canonico iure est
approbata. C. 3. 20. de. Praescr.; C. 1. e. t. in 6.° Ratio autem est,
quia stante tanta domini negligentia, rem suam constituto tempore
non reclamantis, legitime praesumitur vel rem revera esse possessoris,
vel eius verum dominum eidem renuntiare. — Possessor igitur, licet
post legitimam praescriptionem resciat, quod alius fuerit rei praescri­
ptae dominus, non tenetur tamen illam huic restituere, cum per prae­
scriptionem legitimam ipse factus fuerit dominus. Praescriptione autem
expleta, res ita sua est, ac si semper sua fuisset, neque fructus debet
praeteriti temporis. Ac etiamsi possessor ignoret, se praescriptione
acquisivisse dominium rei, legitime tamen praescribit ; et, si rem ita

62

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

legitime praescriptam ex tali ignorantia reddat priori domino, potest
dein conscius iuris illam repetere. C. I. 2105.; C. G. 2219.; C. H. 1930.;
C, A. 1451. 1452.; Inst. 1. 2. t. 6.; S. Th. Quodl. 12. a. 24 ; L. 513.
517.; Lugo de lust, et lur. d. 7. s. 1.; Cf. C. B. 222. 390. 479.
911. Quaenam ad praescriptionem conditiones requirantur ? — Ad
legitimam et consequenter ad validam praescriptionem ex utroque iure,
canonico et civili, sequentes requiruntur conditiones: praescribendi
capacitas, res apta praescriptioni, possessio, titulus, legitimum tempus,
bona fides. Inst. 1. 2. t. 6.; L. 504.
912. Quinam praescribere possint ? — Illi omnes praescribere pos­
sunt, qui capaces sunt acquirendi dominium. Quare et privatae per­
sonae et Communitates et Ecclesiae praescribere possunt, uti etiam
praescriptioni subduntur. C. L. 507. 516.; C. I. 2114.; C. G. 2227.
2251.; C. A. 1453. 1454.; C. H. 1931. 1932.; C. 3. 8. 9. de Praescr.
913. Quaenam possint praescribi? — Ea omnia et sola generatim
praescribi possunt, quae sub dominium et commercium privatum ve­
niunt, et ad quorum acquisitionem dari potest titulus legitimus. Etenim
cum finis praescriptionis sit dominium transferre auctoritate legis, talis
translatio fieri nequit de re, quae ex natura sua, vel ex legum dispo­
sitione in dominium privatorum venire non possit. Praescribi regula­
riter possunt quae alienari possunt. Nam, quae alienari non possunt,
ab alio nequeunt acquiri. — C. I. 2113. 2135.; C. G. 2226. 2262.;
C. II. 1936.; C. A. 1455.-1459. 1480. 1490.; C. B. 194.; C. L. 506.;
Inst. 1. 2. t. 6.
Omnia item iura et omnes obligationes praescriptioni sunt obnoxia.
lura, obligationes, quae nempe non pertineant ad seipsum, sed ad
alios\ praescriptio enim non fit contra se, sed adversus alium ; et sic
contra se non praescribitur ius aedificandi vel plantandi in suo solo.
sld alios, nempe privatos ; ea enim quae publici ordinis et publici iuris
sunt, ut potestas superioris leges ferendi, obedientia superioribus debita,
praescriptioni minime subiiciuntur. . id alios, scilicet, quae ad alios per­
venire possunt ex nostra concessione, ut est, e g., facultas facta alteri
aedificandi in tuo solo, si ille per 30. annos hac facultate usus non
fuerit : e t nostra concessione, non ex mera tolerantia ; ex nostra conicssione, non quae profluunt ex iure naturali, uti e. g., facultas quam
quilibet habet alienandi rem suam, nec quae profluunt ex iure civili,
uti, e. g , domicilii mutatio, restitutio in integrum concessa minori,
nuptae, interdicto. Quare actus mere/acultatizi et simplicis tolerantiae

HI. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

63

fundamentum praescriptionis esse non possunt. Naturalis enim et ci­
vilis facultas uniuscuiusque ab alio legitime possideri non possunt; et
tolerantia concessionem proprii iuris excludit, cuius praesumptione prae­
scriptio fundatur. Actus facultative actus nempe qui sint mere actus
potestatis agendi seu faciendi, in se vel in re sua, non mere actus
aliquid ab aliis exigendi, obligatione eis imposita. C. I. 688.; C.
G. 2232.; Troplong della Prescrizione c. 1. Dispos. Gener, n. 112.;
c. 2. del Possesso n. 381. seqq. — L. 9. de Usurp, et usuc.; E. M.
Ex C. Ile. 789. onera fundiaria praescribi non possunt. Prae­
scribi possunt singulae praestationes, ex momento quo debitum per­
sonale obligati evadunt. Et ex art. 807. credita assecurata pignore
immobiliari inscripto, non sunt praescriptioni subiecta. Census item
perpetuus impraescriptibilis est; id est ius ad solutionem praestationis,
quamvis haec praescribi possit, nempe quoad varias annualitates. Po­
thier, Trattato dei Censi s. 1. a. 1. § 3. Cf. L. C. de Praescr. 30 vel
40 annor. C.
Ex C. L. 537. praescribi non possunt iura inalienabilia, et quae
perpetua sunt. — Ex eodem C. L. 592. proprietas litteraria est im­
praescriptibilis.
914. Resolves: Pes publicae sacrae et religiosae, ut ecclesiae,
coemeteria, iura ecclesiastica, nccnon profanae res, quae sunt dominii
publici stricte sumpti, ut plateae, viae, etc., illa a laicis, ista a pri­
vatis praescribi nequeunt. Harum enim rerum dominium acquirere non
possunt. Schmalz. 1. 2. t. 26. n. 24. seqq. « Loca enim publica, uti­
que privatorum usibus deserviunt, iure scilicet civitatis, non quasi pro­
pria cuiusque.... quae publico usui destinata sunt ». L. 2. § 2. 5. D.
Ne quid de loco publico. — Praescribi nequit a laicis ius conferendi
beneficia, C. 7. de Praescr. — Neque praescribi possunt fines paro­
chiarum, vel dioecesium, dummodo constet a legitima auctoritate fuisse
constitutos, C. Super eo 4. de Paroch. — Verius etiam praescribi non
possunt onera missarum. Cf. Ferrar. v. Usucapio n. 17.; S. C. C.
18. Febr. 1702., 18. Aug. 1843.
Licet Pontifices noluerint beneficia ecclesiastica per praescriptio­
nem in laicos transferre, potest tamen ecclesiasticum beneficium prae­
scribi a clerico triennali possessione, ut habetur. Reg. 36.* Cancellariae, de triennali possessione. Ubi tamen advertendum est, quod ad
similem praescriptionem requiruntur hae conditiones: 1.° bona fides;
2.° possessio pacifica per triennium; 3.° titulus coloratus ; 4.° ingres­
sus non simoniacus; 5.° ut beneficiatus se non intruserit in beneficium

64

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

Sedi Apostolicae in Corpore luris reservatum. L. 507. 515.; Lugo
d. 7. s. 7.; Haunold. t. 1. tr. 5. c. 2. n. 273. — C. I. 177. 427.
430.; Inst. 1. 2. t. 6.; C. 11. 12. 16. de Praescr.; Troplong della
Prescrizione c. 1.

915. Nota: Ut praescriptio adversus aliquem procedat, h. e. in­
choari, et inchoata continuari possit, necesse est, ut is possit, iura
sua in iudicio tueri, et ut ius iam habeat in re completum. Contra
non valentem agere praescriptio non currit. Hinc praescriptio non pro­
cedit, si quis in amentiam inciderit: itemque contra iura conditionalia,
pendente adhuc conditione; contra iura ad diem determinatam, die
nondum elapsa; contra actionem de evictione usquedum mota fuerit
controversia. Cf. C. I. 2120. 2121.; C. G. 2257. 2258.; C. H. 1932.
1934.; C. A. 1494. 1497.; C. B. 198. seqq.; C. L. 545. 550.; C.
Placuit 1. de Praescr., C. De quarta 4. ib., C. transmissa 10. ib.;
L. 1. de Annali exceptione C.; L. 7. de Praescr. 30 vel40 annor. C.
Praescriptio vero simpliciter non procedit, i. e. neque incipi neque
continuari potest inter eos, qui una veluti persona aestimantur, i. e.
inter coniuges, inter iiliumfamilias et eum cuius patriae potestati ille
subest, inter administratos et administratores ex iure datos, inter hae­
redem, qui haereditatem adit beneficio inventarii et creditores aditae
ab ipso haereditatis, quoad credita quae ipse habet contra successio­
nem. C. I. 2119.; C. G. 2252.2253. 2258.; C. A. 1495.; C. B. 204.;
C. L. 551.; Troplong della Prescrizione c. 4. n. 804.
(,16. An ad praescriptionem possessio requiratur? — Certum est,
quod legitima possessio requiritur ad praescriptionem. Id constat tum
ex iure civili, tum ex iure canonico : « Sine possessione praescriptio non
procedit ». R. I. 3. in 6.° Possessio quoad res, quasi-possessio quoad
e
t
iura, quae est in usu iuris, vel in cessatione obligationis implendae,
puta si <piis servitute itineris, aquaeductus utatur, si quis alium per
suum fundum ire prohibeat, aquaeductum obstruat. Inst. 1. 2. t. 6;
C. I. 2106.; C. G. 2229.; C. H. 1940.; C. A. 1460.; Laymann 1. 3.
tr. 1. c. 8. n. 4.; Struggl Theol. univ. p. 2. tr. 8. d. 2. q. 3, a. 4. II.;
Troplong della Prescrizione c. 2.; E. M.

917. Quat nam sint legitimae possessionis condition/ s? — Ut leςιί/ma sit possissio ea esse debet: 1," Dominativa. h. e. debet quis
rem per se vel per alium nomine suo quasi dominus, animo domini,
detinere. — 2.° Pacifica, absque ulla vi, respectu domini; quare, si
quis dominum vel cius colonum a praedii possessione vi prohibuerit,

65

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

ei praedii usucapio non procedit. — 3.° Manifesta, non clam, respectu
iterum domini, v. g., si locatarius Titii fundum Caio vendat, et in
fundi possessione remaneat ut locatarius Caii, usucapio Caio non pro­
cedit. — 4.° Non aequivoca, ut palam appareat, te rem quasi tuam
possidere, te iure quasi tuo uti, et sic usucapio non habetur, si con­
ductor ex praedio sibi locato, aquam in proprium praedium derivet,
vel si quis aquam hauriat ex vicino puteo ; quod plerumque fieri solet
iure vicinitatis, amicitiae et familiaritatis. — 5.° Continua, quoad suos
actus et signa. Haec autem continuitas absoluta non est, sed respectiva ad rem possessam. Et sic ius praestationis repetendae, occasione
nativitatis filii, matrimonii, mortis, non exercetur, nisi quando ea sese
offerat occasio, adeoque vel pauci actus sufficiunt ad possessionis per
plures annos continuitatem. Possessionis initio probato, continuatio
intermedio tempore praesumitur. — 6.° Non interrupta alieno facto,
neque naturaliter neque civiliter, si res, e. g., intermedio tempore
furto fuisset surrepta, vi fuisset ablata, vel si iudicialis adfuerit citatio,
vel petitio rei in iudicio, etc. Cf. 923. 924. — 7.° Completa, sed ad
usucapionis tempus, a iure constitutum, implendum successor, seu cau­
sam habens, i. e. ille ad quem res transmissa est, si sit singularis, uti
polesl accessione possessionis auctoris sui, i. e. illius a quo rem recepit,
v. g. emptor uti potest possessione venditoris ; si vero successor sit
universalis, i. e. haeres, ea uti debet. Haeres; qui vero alicui succedit
in officio instar successoris particularis, non haeredis, est. Cfr. 927.
seqq. — C. I. 685. 686. 693. 2106. 2115. seqq.; C. G. 2228, 2229.
2232.-2235. seqq.; C. H. 444. 1941. 1942. 1944. seq., I960.; C. L.
510. 517. 518. 521. seqq.; C. A. 1460.-1462. 1464. 1493.; C. B.
857. 858. 943. 944.; Inst. 1. 2. t. 6.; L. 506.; Troplong della Pre­
scrizione c. 2. dei Possesso n. 452.

918. Resolves: « Hinc fit, non possidere sufficienter ad praescri­
bendum colonum, conductorem, depositarium, commodatarium, servum,
et similes; hi enim non possident nomine suo, sed domini, qui per
illos possidet possessione utili ad praescriptionem, nempe et civili,
atque etiam naturali. Usufructuarius vero, et emphyteuta possident
quidem sufficienter, ut praescribant in ordine ad ius fundi, non quoad
proprietatem; quia hanc non possident civiliter. Tutor item, et curator,
procurator, et similes possident non suo nomine, sed aliorum, quibus
etiam praescribere possunt suus servus, et filiusfamilias, ac religiosus.
Denique qui non est capax dominii acquirendi, non possidet posses­
sione utili ad praescribendum. Unde laicus, qui non est capax iuris
Buccekom.

bist. iheol. moralis IJ.

5

66

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

spiritualis, ad decimas, vel ad aliquid aliud, non potest illud praescri­
bere, ut cum aliis communiter docet Molina d. 62 versus finem ».
Lugo d. 7. n. 13.; C. I. 685. 2115.; Inst. 1. 2. t. 1. § 1.-10.
919. Quid sit titulus ad praescriptionem requisitus? — Titulus
requisitus possessionis in genere est causa, ex qua rem tenemus seu
possidemus. Alius est translativus dominii, qui per se ordinatur ad
transferendum dominium, ut venditio; alius non traslativus, qui perse
non ordinatur ad transferendum dominium, ut locatio. Posterior vitiosus
est ; nam est de se insufficiens ad praescriptionem. Quin imo praescriptioni
perpetuo obstat; semper enim alienum dominum ostendit. Et sic melius
est non habere titulum, quam habere vitiosum. Prior vero, si non verus,
reipsa existons, saltem apparens, existimatus, vel praesumptus neces­
sario ad praescriptionem requiritur. Nam, deficiente omni titulo, non
potest quis prudenter indicare, rem esse suam, adeoque sine omni
titulo, non potest esse possessor bonae fidei. C. I. 701. 2115. seq.;
C. G. 550., 2228. seq.; C. A. 1461.; C. H. 433. 1434. 1940. 1952.
1953. 1954. 1955. 1959.
lam vero de hoc titulo breviter dicendum est, hunc absolute non
requiri verum, sed generatim sufficere existimatum, apparentem, vel
praesumptum. « Si enim vera fuisset emptio, vel donatio, etc., non
requireretur praescriptio; requiritur ergo titulus apparens, qualis est
emptio, v. g., ab eo, qui putabatur dominus ab emptore, licet do­
minus non esset. Ratio autem est, quia sine titulo non potuit esse
bona fides initio possessionis. Quia tamen potuit titulus esse in ipso
initio, et postea per oblivionem deperdi, ideo statutum est, quod suf­
ficiat titulus praesumptus. Ad praesumendum autem titulum non sufficit
possessio illius temporis ordinarii ad praescriptionem requisiti, sed
requiritur possessio 30 aut 40 vel plurium annorum, quae solet ap­
pellari possessio longissimi temporis: ct hoc quidem, quando ius non
resistit, neque aliunde est praesumptio malae fidei in possessore. Si
autem ius resistit, vel esset praesumptio malae fidei in possidente,
requireretur possessio tempore immemoriali, ut constat ex C. I. de
Praescr. in 6.° Si autem non solum esset praesumptio, sed constaret
de mala fide possessoris, aut de ignorantia iuris non dubii, quae igno­
rantia, etiamsi esset invincibilis, aequivalet malae fidei in hac materia;
tunc etiam possessio temporis immemorialis non sufficeret ; quia pos­
sessor malae fidei ullo tempore non praescribit. Dicitur autem ius
resistere possessioni, non per hoc, quod quocumque modo fit in con­
trarium, sed ex eo quod positive prohibet talem possessionem ». Lugo
d. 7. n. 15. ; L. 505. Cf. hic n. 855.

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

67

920. Qualis titulus requiratur ad praescriptionem ex recenlioribus
legibus? — Pro ordinariis usucapionibus specialis titulus requiritur,
habilis ad dominium transferendum, e. g. emptio ; coloratus seu ap­
parens, et non tantum existimatus seu Putativus, e. g. si quis putet,
licet bona fide, se emisse, quia misit famulum ad rem emendam, et
ille rem non emit, sed commodatam accepit: titulus enim translativus
dominii non est titulus mere existimatus. Requiritur praeterea titulus
iustus, h. e. titulus sua forma legali constare debet, C. I. 701. 2137.;
C. G. 550. 2265. 2267.; C. H. 1940. 1952.-1954.; C. A. 1461. 1467.,
e. g. si immobile donetur, sed privato instrumento, C. I. 1056.; C. G.
931. Forma; non solemnitate, e. g. si minor vel uxor alienet sine iudicis
decreto, sine consensu mariti. Eget praeterea, excepto legato, tran­
scriptione, ab eaque peracta incipit usucapio procedere ex C. I. 2137.;
C. A. 1467.; C. H. 1949. — Sufficit vero titulus existimatus seu prae­
sumptus pro usucapionibus longissimi temporis seu 30 annorum C. I.
2135.; C. G. 2262.; C. A. 1477.; C. H. 1955. 1959. — L. 27. de
Usurp, et Usucap. ; L. 1. Pro hacr. ; L. 1. Pro donato ; L. 11. Pro
empt.; L. 3. de Usucap. pro haer. C. ; C. L. 518.; Troplong della
Prescrizione c. 5. n. 893. seqq.

921. Quantum sit tempus ad praescriptionem requisitum ex iure
Romano et Canonico? — Res mobiles, si adest titulus specialis, tam inter
praesentes quam absentes, praescribuntur triennio completo. L. un. C,
de Usuc. transf. Et hoc valet adhuc ut antea quoad bona ecclesiarum.
Auth., recepta ab Ecclesia, Quas actiones de Sacrosanctis ecclesiis ; Extr.
Ambitiosae de Reb. Eccl. non alien. ; Lugo d. 7. n. 69.; L. 506. 507.
510. — Res immobiles ex eodem Iure, si adest specialis titulus, praescri­
buntur contra dominum privatum inter praesentes decennio, et inter
absentes, qui nempe sunt sub diverso gubernio provinciali, vicennio.
Inst. 1. 2. t. 6. ; L. 509. — Res tum mobiles, tum immobiles, si nullus
specialis titulus adest, primum praescribuntur post completum tempus
triginta annorum. L. 500. — Bona vero immobilia ecclesiarum, mo­
nasteriorum, hospitalium, aut ad alias pias causas pertinentia non prae­
scribuntur nisi spatio 40 annorum ; immo bona immobilia Ecclesiae
Romanae non nisi spatio 100 annorum. C. 4. 6. 8. 9. 13. 14. 17.
de Pracscr. Privilegium centenariae praescriptionis habet etiam Ecclesia
Lateranensis, et plures religiosi Ordines. — Nov. 131. Cap. 6.;
Schmalz. 1. 2. t. 26. η. 100. seqq.; Struggl 1. c. q. 3. a. 5.; L. 510.;
Anacletus Deer. lib. 2. tit. 26. n. 151. 171.
« Cum consuetudo non solum tendat ad abrogandam legem, verum

6δ

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IRRE CIVILI

etiam ad tollenda et minuenda iura uni competentia Romano Ponti­
fici, praeter ceteras conditiones, necesse est, ut centum ad minus annorum
spatio sine ulla interruptione perscrvaverit ». Bened. XIV. de Syn.
1. 9. c. 2. n. 6. — E. M.
« Annui reditus inter immobilia censentur a iure ». Clem. Exivi
$ Proinde de Verbor. signifie.
922. Quantum sit templis ad praescriptionem requisitum ex Iure
rccenliorc? — Ex C. A. ius proprietatis acquiritur in re mobili legitima
possessione trium annorum, 1466. — Mobilium vero rerum proprietas
acquiritur a possessore bonae fidei, quando is probet se eam sub
publica hasta acquisivisse, vel a persona ad tale commercium habili,
vel titulo oneroso ab aliquo qui eam habebat, quocumque titulo, ab
actore, 367. — Ius proprietatis in re immobili acquirit decursu trium
annorum ille, cuius nomine res inscribitur in publicis libris, secus vero
non nisi decursu triginta annorum, etiam sine speciali titulo, 1467.-1469.
1477., quo tempore omnia iura contra tertium extinguuntur, 1479.
1480. Duplicatur ordinariae praescriptionis tempus inter absentes a
Provincia; et cum quis rem mobilem acquisivit a vitioso possessore,
vel cum indicare non potest eius auctorem, 1475. 1476. — Iura impu­
gnandi ultimam voluntatem, exigendi legitimam, revocandi donationem,
rescindendi contractus, impugnandi divisionem, praescribuntur spatio
trium annorum, 1487.
Ex C. He. 661. 662. 714. 728. fundus praescribitur possessione
pacifica, et sine interruptione, decem annorum, si indebite fuit in re­
gistre inscriptus, et triginta annorum, si in registre non fuit inscriptus. Mo­
bilia, translatione possessionis acquiruntur, quae per quinquennium durat.
Ex eodem C. He. 934. possessor, cui res mobilis furto sit ablata,
vel quam amisit, aut qua alia quavis ratione invitus fuit privatus, potest
eam sibi revindicare ab acquirente spatio quinque annorum. Si res
sub hasta publica, aut in mercatu, aut a negotiatore talium rerum
acquisita fuit, potest pariter revindicari a primo et ab omni alio suc­
cessivo bonae fidei acquisitore, refuso tamen ei soluto pretio.
Ex C. B. 195. seqq. 900. 927. 932. seqq. regularis praescriptio
est triginta annorum ; praescriptio deinde habetur duorum annorum et
quatuor annorum. — Spatio triginta annorum ab inscriptione in re­
gistre fundiario acquiritur immobilium proprietas. — Mobilium pro­
prietas ipsa traditione ab ea acquirente, bona fide, habetur. Excipiuntur
tamen res furtivae et inventae, nisi res publica venditione distractae
fuerint, vel agatur de pecunia et de titulis ad latorem. — Possessione

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

69

decem annorum titulo proprietarii et bona ikle proprietas acquiritur
rei mobilis.
Ex C. II. dominium reruni mobilium possessione praescribitur trium
annorum cum titulo speciali, secus vero sex annorum. Ipsa possessio
bonorum mobilium, bona fide, pro titulo est. Quoad res vero inventas
et furto ablatas eas dominus sibi revindicare potest ; refuso tamen
pretio, si actualis possessor eas publica venditione acquisierit, 464. 1955.
— Ius proprietatis in re immobili praescribitur possessione decem an­
norum inter praesentes, viginti inter absentes, et cum speciali titulo.
Absens est qui vel ultra marc est, vel in extera natione, 1957. 1958.
Ius item rcale super immobili praescribitur triginta annis sine ullo
speciali titulo, 1959. — Quinquennio praescribitur actio revocandi
donationem ex superveniente prole, 646. ; quadriennio actio nullitatis
contractuum, 1391.; anno actio revocandi donationem causa ingrati­
tudinis, 652.
C. L. 532. 533. 534. pro rebus mobilibus requiritur triennium cum
iusto titulo et bona fide; decennium cum sola possessione, independenter a iusto titulo ac bona fide. Res furtivae et inventae sexennio prae­
scribuntur. Pro rebus mobilibus deperditis, vel aliquo obtentis delicto,
quae in tertium possessorem bonae fidei devenerint, praescriptio sexennio
completur. Si vero quis legitimo tempore suam repetit rem, quam
alius emit in mercatu, vel publico loco, vel a mercatore talium rerum
negotium exercente, tenetur solutum refundere pretium. Immobilia ex
eodem C. L. 526. seqq. praescribuntur quinquennio, si mera possessio
fuit registrata ; decennio, si titulus acquisitionis fuit registratus. Si
vero in utroque casu possessio per decennium duraverit, praescriptio
decennio habetur, quin mala fides aut tituli defectus possit allegari.
Si regislratio desit, praescriptio completur possessione quindecim an­
norum. Quando autem possessio duraverit per triginta annos, prae­
scriptio habetur, quin mala fides aut defectus tituli adduci contra possit.
Ex C. I. et G. haec disponuntur quoad praescriptionem dominii
acquisitivam. Quoad bona immobilia, quoad res et iura* tam realia,
quam personalia, sine speciali titulo possessa, requiruntur triginta anni
ad praescribendum C. I. 2135.; C. G. 2266. — Cum titulo autem
speciali, quoad bona immobilia, decem anni requiruntur et sufficiunt,
si dominus, sit praesens, i. e., si habitet in loco subiecto eidem Curiae
superiori appellationis, in cuius territorio fundus est ; si enim verus
dominus sit absens i. e. si domicilium habeat extra dictum locum,
tunc anni absentiae duplicantur, ex C. G. 2265. 2266. Bona immobilia
vero et iura etiam realia super immobili ex C. I. 2137., omni ablata

70

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

distinctione inter praesentes et absentes, usucapione decennii a tran­
scriptione tituli acquiruntur. — Quoad bona mobilia, exceptionibus
factis, de quibus mox dicemus, nullum generatim praescribitur tempus,
sed sola sufficit possessio, quae eundem effectum producit ac titulus,
ex C. G. 2279. Quoad singulas vero res mobiles, et non quoad mo­
bilium universitatem, itemque quoad schedas mensarios innominatas
(titoli al portatore), ex C. I. 707. 1126. 1513. possessio pro titulo
est, sed quoad tertios, qui sint bona fide, non etiam quoad causam
habentes (aventi causa). — Eadem, quoad tertios, limitatione intelligendus est praedictus art. C. G. 2279., ut eruitur ex altera eius parte
et ex art. seq. quoad res inventas et furtivas. Quare non posset pos­
sessor conventus (convenuto) praescriptionem rei mobilis opponere
actori, a quo eam ipse obtinuit commodato, locato, vel alio precario
titulo. Ex utroque Cod. G. et I. possessio quidem eundem effeclum
producit ac titulus ex iuris praesumptione, adeoque nisi cedere debeat
validiori probationi, et non sine bona fide.
Exceptiones : Quoad res furtivas et inventas, ille qui amisit rem
aliquam, aut cui furto sublata haec fuit, revindicare eam potest trium
annorum spatio, quod computandum est a die amissionis vel furti, ab
illo apud quem rem reperit, servata huic actione contra eum, a quo
illam accepit. Si actualis possessor rei furto ablatae, aut amissae eam
emerit in nundinis vel mercatu, aut occasione publicae licitationis, aut
a mercatore, qui eiusmodi merces divendat, proprietarius originarius,
i. e. dominus, non potest eam sibi revindicare, nisi possessori solvat
pretium, quo eam acquisivit. Ita ex C. G. 2279. 2780., cui consonat
C. I. 708. 709. 2146.; sed biennium hoc C. statuitur ad rem propriam
vindicandam. — L. 590. 592. 610.; Troplong della Prescrizione c. 5.
n. 1043. seqq.; Monit. Eccles, vol. 18. pag. 76. seqq.
Dispositiones vero eiusdem C. I. et G. quoad praescriptionem
hberativam ab aliqua servitute, vel ab aliquo onere sunt sequentes.
l.° Omnes actiones personales et reales per triginta annos absque
titulo praescribuntur, C. I. 2135.; C. G. 2262. — 2.° Post decem
annos, architectus et operum redemptores liberantur ab onere damnum
praestandi maiorum operum. C. G. 2270.; C. I. 1639. Praescribitur
item actio adversus eum, qui tutelam administravit, C. I. 309.; C. G.
175 Praescribitur pariter actio in solidum creditoris contra suos de­
bitores, si per decem annos separatim et sine ulla reservatione ab uno
ex debitoribus solvatur sua portio, C. I. 1197. Praescribitur quoque
ius contra illum, qui cedendo censum perpetuum fideiubet pro debi­
tore, qui censum emit, C. I. 1544. — 3.° Quinque anni sufficiunt ad

HI. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

71

praescribendum pensiones ex censibus, sive perpetuis sive vitalitiis, de­
bitas, pensiones alimentarias, pretium locationis domorum, praediorum,
pecuniae mutuo acceptae, et generatim quidquid quotannis vel post
tempus brevius periodice solvendum est, C. I. 2144.; C. G. 2277. Idem
etiam tempus requiritur ad praescribendam actionem divisionis rescin­
dendae ob laesionem in successione, vel petendae restitutionis in integrum
C. I. 309. 1038. 1300.; sed ex C. G. 475. 887. 1304. decem anni
requiruntur. — 4.° Biennium sufficit ad praescribendam actionem ven­
ditionis rescindendae ob causam laesionis, C. I. 1531.; C. G. 1676.
— 5.° Praeter has aliae sunt praescriptiones ob acta consilii-familias,
ob res praestitas a pharmacopolis, cauponibus, diversoribus, mercato­
ribus; ob stipendia advocatorum, procuratorum, apparitorum, notariorum,
medicorum, chirurgorum, magistrorum, habentium convictus vel domos
educationis, architectorum, operariorum, famulorum, etc., quae tamen
in conscientia non valent, siquidem iuramentum exigi potest de vera
debiti exstinctione. Quare huiusmodi praescriptiones reapse non sunt
nisi tantum quaedam iuris praesumptiones in foro externo, quae in
foro interno cedunt veritati. C. I. 256. 2138.-2143.; C. G. 2271.-2275.
Cf. ib. 2276.; Lugo d. 7. n. 56.; L. 347. 516. — C. H. 1962.-1968.;
C. L. 535. seqq.; 560. seqq.; C. A. 1432.; C. B. 222.
Quoad causas criminales clericorum, « regula generalis est, actio­
nem iniuriarum spatio unius anni, crimen peculatus et delicta carnis
spatio quinque annorum a die commissi delicti continuorum prae­
scribi ». Ac si sint delicta continuata, praescriptio locum habet a
die cessantis delicti, et si delictum fuerit totaliter occultum, praescri­
ptio habetur a die scientiae accusatoris vel inquisitoris. Insuper in cri­
minibus raptus, stupri per vim illati, et adulterii cum incestu coniuncti, nonnisi lapsu viginti annorum praescribitur. Ac nulla habetur
praescriptio in criminibus suppositi partus, parricidii, assassinii, laesae
maiestatis, duelli, falsae monetae, apostatatus, haeresis, simoniae, con­
cussionis, abortus, et sodomiae. S. C. EE. et RR. 21. Mart. 1898.
E. M. de Stat. Part. 7. 8. in fine.
923. Quid sit, et quandonam habeatur praescriptionis interru­
ptio? — Interrumpitur praescriptio quum ob impedimentum interpo­
situm cessat tali modo, ut vim amplius non habeat, nisi de novo in­
choetur legitima possessio. — Porro praescriptio interrumpitur du­
pliciter: l.° Naturaliter, si praescribens amittat, hominis facto, posses­
sionem per tempus anno integro maius, aut si mala fides superveniat.
C. I. 2124.; C. G. 2243.; C. H. 1944.; C. L. 552.; C. B. 940. 942.;

72

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

C. Quoniam 20. de Praescr. 2.° Civiliter, si lis moveatur iuridice
circa possessionem, nec interpellatio a indice fuerit reiecta, « nisi al­
ter, addit S. Alph. 511., iniuste hoc faciat ad interrumpendam prae­
scriptionem », C. I. 2125. 2128.; C. G. 2244. 2246. 2247.; C. H.
1945. 1946. 1947.; C. L. 552.; C. B. 940.; vel is qui coepit prae­
scribere, praescriptione nondum impleta, alterius ius quoquo modo
recognoscat. C. I. 2129.; C. G. 2248.; C. H. 1948.; C. L. 552.;
C. A. 1497.
Naturalis interruptio possessionem pro omnibus quoad praescri­
ptionem interrumpit, sed actus civilis, cum sit res inter alios acta, ei
tantum prodest, qui eum exercet, adeoque possessionem quoad prae­
scriptionem respectu aliorum non interrumpit. Troplong della Prescrizione c. 3. n. 542. Cf. C. L. 553., Wirceburg. 431.

924. Quid sit, et quandonam habeatur praescriptionis suspensio I
— Praescriptio suspenditur, quum illa prius inchoata propter aliquod
legitimum impedimentum interpositum cessat, ita ut tempus, quo im­
pedimentum durat, non possit computari, impedimento tamen cessante,
possint anni priores, omisso tempore intermedio impedimenti, cum se­
quentibus coniungi, et ex omnibus praescriptio compleri. — Iam vero
praescriptio suspenditur generatim contra non valentes agere, in ca­
sibus nempe ipso iure determinatis, C. G. 2251.; speciatim vero:
l.° contra nuptas, durante matrimonio, quoad bona dotalia, C. I.
;
2120.
C. G. 1561. 2255. — 2.° Contra minores et interdictos C. I.
2120. ; C. G. 2252. — 3.° Contra milites tempore belli, C. I. 2120.
— 4.° Contra ecclesiam quamdiu rectore careat, C. 4. 15. de Praescr.
— 5.° Contra absentes ob servitium civile vel militare ac dum indi­
cia exerceri nequeant, tempore pestis, belli, etc. C. A. 1496. —
Enunciatac impedimenti causae in tribus prioribus casibus ex C. I.
2121. locum non habent in usucapione 30. annorum quoad tertium
possessorem immobilis, vel iuris realis supra immobili. — C. B.
202. seqq. 939.; C. H. 1932.; C. L. 548. seqq.
Impleto etiam praescriptionis tempore, beneficium restitutionis in
integrum Ecclesiae conceditur, quae ut habetur C. Auditis de In integr. restit. fungitur iure minoris.
()25. Quid bona fides ad praescriptionem requisita ? — Eona fi­
des. requisita in hac materia, est firma persuasio, qua quis pruden­
ter iudicat. rem a se possessam esse suam ; adeoque ignorat rem non
a domino, vel a non potente alienare, vel ex dolo alioque vitio fuisse
comparatam. C. I. 701.: C. G. 550. ; C. H. 1950.; C. A. 326. Haec

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

73

bona fides omnino necessaria est ad inchoandam et continuandam prae·
scriptionem acquisitivam dominii. Ratio est, quia quisquis advertit, se
possidere bona aliena, eo ipso statim obligationem restitutionis con­
trahit, cum res aliena tum iure naturali, tum etiam positivo, sive di­
vino, sive humano, scienter neque subripi, neque retineri possit. Con­
stat etiam ex Cone. Lateran. IV. necnon ex R. 2.* luris in 6.°:
« Possessor malae fidei ullo tempore non praescribit ». Unde dispo­
sitiones luris civilis, in quantum bonam fidem non exigunt, aut eam
tantum in principio possessionis, vel in ordinariis tantum praescriptio­
nibus exigunt, pro foro interno non valent, et velut mera recursus,
i. e. actionis contra alium, denegatio sunt habendae. C. I. 702. 2135.
2137.; C. G. 2262. 2265. 2269.; C. H. 1955. 1959.; C. A. 1493.:
C. 5. 20. de Praescr.
Requiritur autem bona fides non solum ad praescriptionem ac­
quisitivam, sed etiam ad liberativam, quia pro utraque eaedem ra­
tiones et auctoritates aeque urgent. Bona fides autem, in hac prae­
scriptione, in hoc consistit; l.° Ut quis non sit in mora obligationis
implendae, e. g. debiti solvendi : nam tunc iam in culpa est, et prae­
scriptio cessat. Si enim ipse est, qui contractam obligationem implere
debeat, etiamsi creditor eum monere omittat, contractae obligationis
omissio sine culpa profecto non est. 2.° Ut nullum ponatur obstacu­
lum, quo alter ab usu iuris sui impediatur: si quis nihil teneatur fa­
cere, sed tantum tolerare et permittere. Ratio est, quia praescribens tunc
nullo ligatur debito erga eum, contra quem praescribit; nec tenetur,
decurrente praescriptionis tempore, monere alium, ut contra ipsum, e. g.,
servitutis iure utatur. C. I. 1236. 2105.; C. G. 1234. 2219.; C. A. 472.
482. 1478. seqq.; C. L. 535. 536. — L. 504. 513.; S. Th. 4. D. 41.
q. 1. a. 5., q. 1. 2., Quodl. 12. a. 24. 25.; Troplong della Prescrizione
c. 5. n. 915. seqq.; E. M.
926. An quis praescribere possit, si putet ex ignorantia culpa­
bili rem esse suam ? — R. Negative, si sit graviter culpabilis, quia
nemo ex propria culpa debet commodum reportare. L. 6. § 1. Pro
Emptore. — R. Affirmative, si sit leviter culpabilis; nam in Cone.
Later. IV. non damnatur nisi sola fides cum peccato mortali. L. 511.
927. An ad praescriptionem semper sufficiat bona fides theolo­
gice sumpta, qua nempe quis inculpabiliter nescit rem esse alienam.
— R. Affirmative, quoad praescriptionem longissimi temporis, seu tri­
ginta annorum. Ratio, quia obligatio restitutionis, stante bona fide, si
nihil aliunde obstet, nequit tunc exsurgere ex iure naturali, ut per

■Μ·

74

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

se patet, nam inculpabiliter quis putat rem esse suam. Neque vero
exsurgere potest ex iure positivo : siquidem istud expresse habet, hoc
in casu opponi non posse defectum bonae fidei, neque exigit titulum
coloratum et determinatum ; sed enntentus est titulo aliquo praesum­
pto et indeterminato. C. I. 2135.; C. G. 2262.; C. H. 1959.; C. A.
1477. 1493. Ex C. H. 1955. id valet etiam quoad res mobiles in
praescriptione sex annorum.
R. Negative probabiliter quoad praescriptionem longi temporis,
seu viginti aut decem annorum, et temporis brevioris, quando bona
fides theologice sumpta fundatur in ignorantia iuris clari et certi, se­
cus vero si fundatur tantum in ignorantia facti. Haec iuris ignoran­
tia datur, quando quis sciret, v. g., Antoniam esse nuptam, et fun­
dum constituere eius dotem, nesciret tamen maritum non posse eius
dotem valide alienare, esset ignorantia facti, si quis sciret bona dota­
lia non posse alienari, nesciret tamen Antoniam esse nuptam, et bo­
num esse dotale. Ratio responsionis est, quia ius praescriptionis est
ex iure positivo. Ergo praescriptio nequit locum habere quando de­
ficiunt conditiones requisitae ab isto iure. Ius It. 701. 2137.; Gall.
550. 2265. 2267.; Hisp. 1957.; Austr. 1467. bonam fidem et iustum
titulum exigunt pro immobilibus : nullitas praeterea tituli defectu for­
mae fundare nequit ex eodem iure praescriptionem longi temporis seu
viginti aut decem annorum. « Nunquam in usucapionibus Iuris error
possessori prodest ». L. 31. de Usurp, et Usucap. In facto autem prudentissimi etiam falluntur. L. 2. § 15. 16. Pro Emptore. C. H. 1952.
1953.; C. A. 1461.; Troplong della Prescrizione c. 5. n. 923. seqq.;
Struggl 1. c. VI. — Verum alii tum quoad dispositiones Iuris Rom.,
tum quoad dispositiones Iuris recentioris probabiliter etiam affirmant
praescribi posse cum ignorantia invincibili, sive iuris sit, sive facti.
Ratio est, quia leges in tantum dicunt cum ignorantia iuris non
praescribi, vel iustum titulum legalem, iuxta nempe leges, exigunt, in
quantum difficile admittitur illa ignorantia iuris, et cum illo defectu
tituli iuridice iusti non praesumitur bona fides, Ergo in foro conscientiae, in quo veritas constaret, et bona fides, non esset neganda
praescriptio. Ac etiam iustus titulus in casu non desideraretur; esset
enim iustus titulus existimatus. Et hanc sententiam positive probabi­
lem dicit Card, de Lugo d. 7. n. 29. 32.; Struggl 1. c. a. 3. 11._
C. 1. 701.-703.; — C. G. 549. 550.; C. A. 326. 1460.; C. H.
433. 434. 442. 1952. 1953.; L. 511.

92S. An bona fides auctoris ad complendam praescriptionem pro·
sil successori — Bona fides auctoris possessionem inchoantis prodest

III. - DE MODO ACQUIRENDI DOMINIUM IURE CIVILI

/O

successori bonae fidei ad possessionem continuandam et legitimam
praescriptionem complendam per accessionem utriusque temporis.
Quare ad nihil amplius tenetur possessor, si sciat rem esse alienam
post impletum tempus praescriptionis ab antecessore inchoatum et a
se completum quocumque titulo sive universali, sive particulari, sive
oneroso, sive gratuito illi successerit. Ita ex Iure Rom., Inst. 1. 2.
t. 6. § 12. 13., et ex Iure Ital. 653.; Gall. 2235.; Austr. 1943.;
Hisp. I960., Cf. ib. 442.; Germ. 221. 943. 944.

929. An praescribat haeres, qui dubitat de bona fide antecesso­
rum?— R. Affirmative, quia mala fides per se et ordinarie praesumi
non debet, cum nemo malus praesumatur, nisi probetur. Ita commu­
niter. — Et sic etiam si quis initio et fine rem possedit uti proprie­
tarius, ita etiam pro tempore intermedio praesumitur. — L. 511.;
C. I. 687. 702. ; C. G. 2230. ; C. I I. 434. ; C. A. 328. ; C. B. 930. 1006.
930. An mala fides antecessoris impediat successorem a praescri­
ptione ? — R. Negative, si succedat titulo particulari, quia neque est,
neque fictione iuris censetur esse unica persona cum antecessore. Idem
dicendum est de rebus acquisitis emptione vel alio contractu. L. 516.
R. Affirmative, si haeres succedat ex titulo universali quoad prae­
scriptionem ordinariam 10. seu 20. annorum; ratio est, quia « suc­
cessor universalis, h. e. haeres ita repraesentat personam defuncti, ut
succedat in omnes eius obligationes et onera : cum ergo praedecessor
ob malam fidem, et iniustam rei acceptionem, et retentionem contra­
xerit obligationem restituendi, et impediendi praescriptionem illius rei,
et resarciendi omnia damna, haeres in hac ipsa obligatione succedit,
et ideo non potest cooperari praescriptioni, quam ipsemet tenetur im­
pedire, pro qua debet restituere». Lugo 1. c. n. 60.; L. 512.; C. I·
693.; C. G. 2237.; C. A. 1462.; C. ;B. 858. Secus est est ex C. H.
442., si successor bona fuerit fide.
Si haeres succedat ex titulo universali, sed agatur de praescri­
ptione extraordinaria 30. annorum, affirmat Lugo ob eamdem ratio­
nem, quia haeres semper repraesentat defunctum cum omnibus suis
vitiis, quare sicut defunctus cum sua mala fide nunquam posset prae­
scribere, sic haeres, qui cum repraesentat qualis decessit cum illa mala
fide, nunquam praescribere potest. Lugo 1. c. Quin immo idem Lugo
id extendit etiam ad haeredes mediatos, n. 61., quod tamen alii plures negant. Struggl 1. c. IX. Verum ex lure Gall., et idem est quoad
Ius Ital. et Hisp., P. Gury aliique tenent tamquam probabilius ma­
lam fidem antecessoris non nocere successori universali quoad hanc

'4

*
4

»
I

i

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

praescriptionem 30 annorum, si haeres bona fide haereditatcm adeat
et dein per 30 annos possideat, quia Ius Gallic. 2262., ut etiam Ital.
2135., et Hisp. 1959. 1963., nulla facta distinctione, dicit omnes obli­
gationes tam reales quam personales posse praescribi per 30 annos;
neque ullam admittit exceptionem ex parte tituli, vel bonae fidei. Idem
etiam habetur ex C. A. 1463. 1477. 1479. 1493., nisi ipsius posses­
soris mala fides probetur. Cf. etiam C. H. 442., ex quo videtur di­
cendum haeredem universalem posse in praedicto casu praescribere
etiam ordinaria praescriptione. Idemque auctor quoad haeredem mediatum negat pariter malam antecessoris fidem ei nocere, quia hic non
censetur ulla iuris fictione una constituere personam cum antecessore
mediato. Et sane haeres mediatus non est haeres primi defuncti, seu
auctoris malae fidei, sed tantum est haeres prioris haeredis, qui ma­
lam fidem non habebat. — L. 512. 516.; C. B. 858. 900.

IV. — DE MODIS ACQUIRENDI DOMINIUM

PRIVATA VOLUNTATE
931. Quid sil contractus et pactum?— Contractus est: conventio,
qua unus vel plures sese uni vel pluribus obligant ad aliquid dan­
dum, vel faciendum. Conventio, placito nempe et consensu in idem.
Dandum vel faciendum, adoque etiam non dandum, non faciendum.
— Hinc acquiritur dominium privata voluntate pervarios contractus.
C. I. 1998.; C. G. 1101.; C. H. 1254.; C. A. 861.; L. 707.; Lugo
d. 22. s. 1.
Pactum, late sumptum, ut communiter accipitur, idem est ac con­
tractus. Stricte sumptum a contractu distinguitur. Nam pactum est
duorum vel plurium, in idem placitum, consensus ; contractus vero est
pactum reciprocum seu mutuum, quod ex utraque parte paciscentium
parit obligationem. L. 1. 7. de Pactis D.

932. Quotuplex sit contractus? — Contractus multiplex est;
1.° l nilateralis, seu pariens in uno tantum contrahente obligationem :
et bilateralis seu synallagmaticus, pariens in utroque contrahente obli­
gationem, C. I. 1099. 1100.: C. G. 1102. 1103.; C. A. 864. Con­
tractus unilateralis communiter venit nomine actus; et sic dicitur actus
donationis, actus successionis etc.

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

I
i
i

J
j

j

I
j

I

I

77

2. ° Contractus est gratuitus, si in unius tantum partis utilitatem
cedat; est onerosus, si utriusque partis utilitas intendatur. Contractus
gratuitus esse potest unilateralis, uti donatio, bilateralis uti commo­
datum. Onerosus bilateralis semper est. C. I. 1101.; C. G. 115. 1106.
— Quae acquiruntur ex actu gratuito, acquiri dicuntur ex causa lucra­
tiva, e. g. donatione, legato, haereditate: quae vero ex actu oneroso,
ex causa onerosa acquiri dicuntur, e. g. emptione.
3. ° Contractus onerosus est vel commutatorius, cum utraque pars
contrahens obligatur ad dandum aut faciendum aequivalens ; vel aleato­
rius cum huiusmodi aequivalens pendet ab incerto eventu lucri vel
damni pro utraque parte. Quare in priori contrahitur de re aliqua, in
hoc posteriori contrahitur de spe probabili rei adipiscendae, C. I. 1102.;
C. G. 1104. 1964.
4.° Contractus sive onerosus, sive gratuitus est vel solemnis, qui
praescriptis legis formalitatibus perficitur, uti contractus matrimonii
coram parocho et testibus, donationis publico actu peractae ; vel sim­
plex, qui nulli peculiari legis formae subiicitur, uti venditio, locatio,
mandatum, privato contrahentium consensu perfecta.
5. ° Est item vel vestitus, qui praeter conventionem partium, aliquod aliud adminiculum habet, ratione cuius oriatur actio in iudicio
externo, e. g., si facta sit rei traditio, si facta fuerit scriptura con­
tractus; vel nudus, qui praeter purum pactum nihil aliud habet, unde
ex eo regulariter non conceditur actio in foro exteriori. L. 708.; Lugo
d. 22. n. 12-14.
6. ° Est praeterea vel nominatus, qui proprium nomen habet, uti
vendito, vel innominatus, qui nomine proprio caret. Contractus omnes
innominati reducuntur ad unum horum quatuor: do ut des; facio ut
facias; do ut facias ; facio ut des. Quare contractus innominatus realis
est, non mere consensualis, Cf. 942. L. 707. ; Lugo d. 22. s. 2. ; C. A.
921. Ex C. I. 1103. et C. G. 1107. contractus omnes, sive nominati
sive innominati generalibus contractuum regulis subiiciuntur.
7. ° Postremo contractus est vel explicitas seu formalis, « qui fit
cum formali et expressa partium conventione et obligatione, ut emptio,
venditio ». vel implicitus seu virlualis, « qui fit solum cum virtuali
et tacita conventione et obligatione; ut. e. g., quando quis suscipit
tutelam, aut aliud officium, tacite se obligat ad ea praestanda, quae
tali officio ex lege, aut consuetudine sunt annexa. Unde talis susceptio
dicitur quasi-contractus ». Struggl 2.; C. I. 1140.; C. G. 1371. —
Cf. hic 933. 942.

/8

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

933. Nota : lure Romano contractus dividebantur in contractus
bonae fidei et stricti iuris. Contractus stricti iuris est, in quo id unice
spectandum, de quo expresse conventum est. Contractus bonae fidei
est, qui non ex verborum rigore, sed ex benigna interpretatione ac­
cipitur. Ad illum revocantur contractus gratuiti, qui strictam secundum
litteram interpretationem recipiebant: ad hunc onerosi, qui ex bono
et aequo interpretationem recipiebant. Ex C. I. 1124. 1131. 1134.;
C. G. 1135. 1156. 1159. contractus omnes bonae fidei sunt, et debita
sunt aequitate exsequendi.
lure Romano contractus erant, qui licet ad sui perfectionem non
indigerent rebus vel traditione, indigebant tamen, ex Iuris dispositione,
verbis; h. e. ultra consensum quomodolibet explicatum indigebant
certa verborum formula, sine qua non dabatur talis contractus, qualis
in lure tali nomine significabatur. Hoc praecipue procedebat in sti­
pulatione, quae conceptis Iuris verbis fieri debebat, interrogante uno:
promittis te daturum aut facturum hoc? et altero respondente: pro­
mitto. Inst. 1. 3. t. 16. de Verbor. oblig. in prine.; L. 5. § Stipulatio
ff. e. t. Is autem qui interrogabat appellari solebat promissor. Recenliori lure omnino sublata est haec verborum obligatio, et ipso lure
Romano illa « Iuris superstitiosa formula moderationem accepit ». Lugo
d. 22. n. 20.-22.
Stipulatio in praesenti nomen commune est omnibus pactis seu con­
tractibus. Stipulari ergo idem fere est hodie ac pacisci, et stipulari ille
dicitur, erga quem alter obligationem contrahit. Nemo regulariter
potest suo nomine nisi sibi stipulari, sed potest etiam alii suo nomine
stipulari, in commodum nempe alterius, e. g. dono tibi 100,000 libellas
hac tamen conditione, ut des Caio mille annuas libellas, durante eius
vita. C. I. 1128, 1134, 1137.; C. G. 1119. seqq. 1165. 1973. C; . B.
328. seqq.

934. Quid de translatione dominii per contractus ? — Ad acqui­
rendum dominium alienae rei opus est titulo translatitio dominii,
qu.dis est haereditas, legatum, donatio, emptio et venditio, aliique similes
contractus.
Ex iure autem positivo opus quandoque est publicis instrumentis,
quae determinatam habent ex ipso iure positivo formam, ut in dona­
tione rerum immobilium, et in pactis dotalibus C. I. 1056. 1382.;
C G. 931. 13Q4 Quandoque vero sufficiunt instrumenta privata, ut
in alienationibus rerum immobilium, vel iurium his cohaerentibus, C. I.
1314 Atque haec instrumenta non valent, nisi munita sint partium

IV.

DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

79

subscriptionibus, C. 1316. 1321.; C. G. 1318. 1323.; C. H. 1226.
1228. 1229. Neque vero eadem haec instrumentia exiguntur ad vali­
ditatem ipsius actus, sed tantum ad probationem, nisi aliter ipsa lege
aliquando cautum sit, vel inter partes conventum fuerit, actum non
valere, quamdiu non fuerit ille scriptura consignatus et subscriptus.
L. 708. Cf. C. I. 1. 3. t. 4. c. 5. rubr. : C. H. 1278.-1280.; C. A,
883.-887.
Opus item per se non est ad dominii translationem traditione.
sed sufficit sola domini transferentis in alium consensus et huius accep­
tatio. Ita ex C. I. 1225. 1448. 1538.; C. G. 1138. 1583. 1689. Ea
vero opus est ex Iure Communi, L. 20. C. de Paci.; C. A. 425.;
C. H. 609. 1095. Attamen ut quoad tertios, volentes sibi rem vindi­
care, alienatio valeat rerum mobilium, traditione opus est, C. I. 707.
1539.; C. G. 1689. 2279.; uti autem valeat quod tertios alienatio rerum
immobilium, opus est, in casibus per leges determinatis, transcriptione,
C. I. 1932. 1933.; C. G. 939. 941.; Cf. C. A. 440. 444, et in pri­
vatis instrumentis opus est quoad tertios data, legitime inscripta in
publico registre, C. I. 1327.; C. G. 132S. Hinc si eadem res pluribus
fuerit vendita, locata, praevalet ille qui prior transcripsit, registravit.
Quare ille, qui rem uni venditam alteri vendit, qui prior eam inscribat
vel registrat, de damno tenetur; quia ius quaesitum primi emptoris
laedit. Ac alter emptor, qui sciens prudens emat et transcribat, ius
etiam laedens quaesitum alterius damni tenetur.
C. Hc. 656. 657. 714. ad proprietatem acquirendam fundorum
requiritur inscriptio in registro fundiario. Contractus translativus pro­
prietatis exigit ad validitatem actum publicum. Dispositiones mortis
causa et conventiones matrimoniales fieri debent formis praescriptis ex
iure successorio et matrimoniali. Pro transmissione proprietatis mobiliari
necessaria est translatio possessionis ad acquirentem.
Ex C. B. 313. 873. 925. 929. pro translatione proprietatis immo­
bilium opus est inscriptione in registro fundiario; pro translatione pro­
prietatis mobilium traditio requiritur.
935. Nota: Traditio est: « rei, iuris, vel possessionis de persona
in personam translatio ». Per traditionem acquiri rei dominium potest;
quod tamen non est ita intelligendum, quasi sola traditio sine omni
alia praevia dispositione domin? transferret dominium, sed « si ven­
ditio, aut alia iusta causa praecesserit ». L. Numquam 31. ffi de Acqui­
rendo rerum dominio. — Porro traditio ad translationem dominii non
est quidem necessaria iure naturali; sed, si necessaria est, id ideo est,

80

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

quia requiritur a iure positivo humano ; ut nempe sic compleantur
contractus, et evitetur incertitudo dominii. Non requiritur autem ne­
cessario traditio rei physica, sed sufficit moralis, et diversimode fieri
potest, sicut possessio. Cf. C. I. 1463.-1466. i C. G. 1604.-1607.
Iure Romano traditio ordinarie est necessaria ad acquirendum
rerum dominium. Ordinarie, nam l.° traditio non requiritur ad ius
praecise ad reni: ut patet in hypotheca, et aliis nudis contractibus;
immo rerum, quae nullius sunt, etiam ius in re, seu dominium, acqui­
ritur sine traditione, seu per solam apprehensionem et occupationem.
2.° Sunt quidam casus iure excepti, in quibus transfertur dominium
ante traditionem. — Tales casus ex eodem Iure Rom. sunt praecipue
sex: l.° In beneficiis ecclesiasticis, C. Sz tibi absenti de Praeb. in 6.°
2.° In haereditate, L. 23. Dig. de Acquir. vel amitt. possessione. 3.°
In legato quoad rem determinatam in individuo, L. 64. Dig. de Partis;
L. 86. Dig. de Legatis et fideicommissis. 4.° In his quae venduntur,
donantur aut legantur Ecclesiis, Monasteriis, Hospitalibus, aut in Re­
demptionem captivorum, L. ult. C. de Sacrosanctis Ecclesiis. 5.° In
donatione facta ex pacto, ut donatarius det alimenta donatori ; nam,
his denegatis, dominium redit ipso facto ad donatorem. L. 1. C. de
Trad, quae sub modo. 6.° In his, quae per delictum ipso facto addi­
cuntur fisco. — Inst. 1. 2. t. 1. § 40. 44.

936. Au validus sil quoad forum conscientiae contractus, destitutus
solemnitatibus a iure positivo civili praescriptis? — Solemmtates sunt
formae quaedam conficiendi contractum ex legis praescripto, v. g. ut
fiat coram tot testibus, scriptura, etc. Aliae autem sunt accidentales,
quae pertinent tantum ad maius quoddam complementum, c. g., quod
testamentum fiat papyro obsignata, quaeque proinde omissae actum
non invalidant; aliae substantiales, quae censentur pertinere ad sub­
stantiam, cun nempe adiunctam habent clausulam irritantem, uti, e. g.,
quod testamentum holographum manu propria subscribatur. De his
quaestio movetur.
Agitur de iure civili. Etenim quoad ius canonicum servandae
omnino sunt praescriptae iuris solemnitates ; inter quas praecipuum
locum tenet, in alienationibus, Beneplacitum Apostolicum, sine quo
alienationes rerum Ecclesiae, nullae sunt. Sed Cf. V. 2. n. 1209. Idemque
dicatur de forma olim a Trid. s. 24. C. I. de R. M.» et nunc ex
Decr. A< temere. constituta, quoad matrimonii validitatem. Cf. V. 2.
n. 1206. — Agitur autem de ipsis contractibus, seu de obligationi­
bus et iuribus ex eis ortis. Non agitur de contractuum actibus, seu de

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

81

instrumentis, quibus contractus consignantur; nam huiusmodi actus re­
spiciunt potius forum externum. Porro actus fieri debent, ut valeant,
secundum praescriptas a lege formas. Aliter facti irriti sunt, possunt
tamen valere ut scripturae privatae, si omnium contrahentium sub­
scriptionibus sint muniti. C. I. 1310. 1311. 1316.; C. G. 1318. 1339.
« Triplex datur probabilis sententia. Prima negat ; quia leges irri­
tantes tales contractus fundantur in praesumptione non solum doli, sed
etiam periculi; et ideo potest lex humana omnino tollere naturalem
obligationem contractus initi... Secunda affirmat... quia in illis humana
lex, quamvis negat actionem civilem, non tamen tollit naturalem obli­
gationem, ad quam solus quidem consensus sufficit. Tertia docet, in
his contractibus praeferendum esse possessorem, donec per sententiam
indicis condemnetur ad restituendum... Hanc sententiam non solum
puto probabiliorem, sed in praxi omnino tenendam, eo quod... cum
possessio ius certum tribuat, nequit possessor re exspoliari, nisi constet
de iure alterius ». L. 711. 927.-929.
Prima sententia per se rationi magis conformis videtur. Etenim,
non solum quoad Ius Romanum, verum etiam quoad recentiora lura,
valet quod observat Lugo d. 22. n. 252. : « Verba legis id videntur
sonare, neque aliis, fere verbis utitur Trid. s. 24. C. I. quando ma­
trimonia clandestina irritat, nec possunt adhiberi verba magis apta ad
id significandum, quam declarare antecedenter contractum nullum et
irritum... Posita solum irritatione contractus in foro externo, parum
utilis censeretur lex, cum solum deserviret ad fovendam iniquitatem
eius, qui conscius de valore et obligatione contractus adhuc intentaret
spoliare iustum possessorem, auferendo propter defectum solemnitatis
id quod ab ipso in foro conscientiae auferri non posset. Et quidem
durum esset cogere indices ad favendum huic iniustae petitioni, quando
ipsis constat, contractum coram Deo valuisse, et non posse sine pec­
cato adversarium petere quod petit».
Secunda sententia conformior videtur recentiorum legum contextui.
Etenim C. I. 1104.; C. G. 1108.; C. B. 305. 313.; C. H. 1258, 1261.
1278. 1279, 1300.; C. L·. 643. contractus formas non enumerarunt
inter conditiones essentiales ad validitatem contractus. Quare hisce
formis illud tantum videntur intendere, instrumenta scilicet seu media
determinare, quibus voluntas partis contrahentis apud iudices constare
valeat. Gousset in art. cit. et in art. 1101. Quin immo publica instru­
menta non videntur explicite requiri ad validitatem actus, sed tantum
ad probationem. C. I. 1. 3. t. 4. c. 5. s. I. rub., 1313., 1314., 1932.
; C. G. 1315. seqq. 1335. 1338.; C. H. 1278.· 1280. Ex C. A. 883.,
8.
BüCCERonî. /hs/.

theol. tuor a lis II.

6

82

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

exceptis casibus a lege determinatis, contractus quacumque forma fieri
possunt, quin inde diversitas obligationis enascatur. Ex C. H. 1258.
contractus solo consensu perficiuntur.
Tertia sententia reapse a prima et secunda non distinguitur, sed
utramque admittens, utriusque corollarium deducit. Possessor enim esse
potest et ille cui favet testamentum, licet destitutum formis legalibus,
et ille cui favet defectus legalium formarum. Tunc reapse tertia haec
sententia a prima et secunda esset distincta, si diceretur quod prae­
dictae leges actum non reddant ipso iure irritum, sed irritationi ob­
noxium per iudicis sententiam, quam quis pro suo arbitrio poterit
invocare; et tunc, ut ait idem S. Alph. 1. c., « procul dubio tenetur
possessor stare sententiae iudicis, si damnetur ad restituendum ». Ita
plurcs recentiorcs leges civiles irritantes interpretantur. Ac negari
non potest, quod plures tales leges revera actum de facto nullum
non reddant, sed tantum rescindibilem, et per iudicis sententiam ir­
ritandum.
937. An teneatur ad restitutionem, si quis, probabilem sequens
sententiam, impediat ne compars adeat iudieem, qui eum condemnet et
obliget ad restitutionem 9 — R. « Affirmative, si impediat vi vel fraude,
secus, si alio modo ». E. 888. Ratio 1? est, quia laedit ius alterius;
2.‘ vero, quia tunc prosequitur legitime ius sum.

938, Quaenam sint essentiales contractuum conditiones ? — Qua­
tuor sunt conditiones essentiales ad valide contrahendum : Consensus
partis, quae obligatur; Capacitas contrahendi ; Obiectum certum quod
sit materia contractus; Causa obligationis licita, C. I. 1104.; C. G.
1108.; C. H. 1261.
939. Quid sit et qualis esse debeat contrahentis consensus ? —
R Ad 1 nm Consensus est hic non simplex animi consilium vel propo­
situm, sed promissio rei dandae vel faciendae, et ex utraque parte
super eodem contractu ei eadem re esse debet. Promissio ex una parte
esse debet, ex altera acceptatio, in contractu unilaterali, et praeterea
repromissio, in bilaterali. Quando contractus est ex se bilateralis, re­
promissio taciti inest in ipsa acceptatione, ut in venditione et emptione.
Sed, >i contractus ex se bilateralis non est, repromissio in acceptatione
non includitur, uti c. g. in sponsalibus ; potest enim quis promissio­
ni m acceptare, quin repromittat. Quin immo et in ipso contractu
bilaterali non simper est repromissio, et ipsa exeeutione contractu per­
ficitur, e. g. si mercatori scribas, ut pro tali determinato pretio mittat
libi decem cereos, et ille statim mittat.

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

83

R. Ad 2.u,n Consensus esse debet: l.° Internus, obligatio enim
contractus oritur a sola contrahentis voluntate. 2.° Liber et plene de­
liberatus ; secus enim voluntas esset imperfecta, et perfectam obligatio­
nem parere non posset. 3.° Externus, nam comparti manifestari debet:
secus enim nequit quis alteri se obligare. Oblatio autem alteri acce­
ptanti manifestari debet ab eodem offerente, vel ab alio, sed ipsius
nomine vel mandato. Haud autem necessario expressus esse debet;
tacitus sufficit; et passim tacite contrahitur. 4.° Mutuus, ut enim quis
alteri propria voluntate se obliget, requiritur, ut iste eam voluntatem
acceptet. 5.° Neque vero necesse est, ut utriusque partis consensus si­
mul eliciatur. Consensus enim unius semel datus nec revocatus moraliter perseverat, unde, accedente alterius consensu, statim contractus
perficitur. — C. I. 1108.; C. H. 1262. 1265.; C. A. 862. 863. 869. ;
C. B. 116. 117. 130. 147.-149. 153.; C. L. 647. seqq.
940. Resolves : Qui ficte consentit in contractum, non contrahit,
adeoque nullum transfertur dominium. Verum deceptor tenetur in con­
scientia partem deceptam indemnem facere, si damnum alter inde pa­
tiatur, vel partem suam iam praestiterit, ubi contractus sit onerosus,
adeoque, si aliud non adsit medium, internum consensum praebere
debet et stare contractui. L. 709. 711.; C. A. 877.; C. B. 122. Sup­
plere autem poterit consensum, quamdiu alter suum non retractaverit,
quamvis hic defectum consensus compartis ignoret. H. A. 93. — Con­
sensus interpretations, non sufficit ad contrahendum, quia consensus
est, qui adhuc non est, adeoque nequit obligationem contractus parere.
In contractibus gratuitis, de iure naturali non requiritur, ut ac­
ceptatio innotescat promittenti. Nam, re oblata alteri, huius accepta­
tione statim fit sua quasi res nullius. — Quando agitur de contra­
ctibus onerosis, contractus regulariter non perficitur donec utriusque
acceptatio utrique etiam nota fiat, atque ideo potest quis ante re­
silire. Ratio, quia sicut voluntas me obligandi tibi; nondum tibi
manifestata, non me obligat tibi ; ita voluntas te obligandi mihi,
nondum mihi manifestata, non obligat te mihi, et consequenter nec
te, nec me. Neque vero praesumitur me tibi velle obligari ante­
quam mihi innotescat te mihi velle obligari. Regulariter, nempe nisi
quis velit revera ipse obligari, et contractum perfici ante manifesta­
tam acceptationem compartis, v. g., si quis a te per epistolam petat
mutuam pecuniam, cum tali intéressé solvendo, et illi statim eam mittas;
contractus mutui erit perfectus, et poterit ille de pecunia accepta statim
disponere. Est enim ipsa oblatio intéresse solvendi hypothetica quaedam

84

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

acceptatio consensus alterius contrahentis, quo consensu illa acceptatio
absoluta evadit. Lugo d. 22. n. 26. 27. 33. 34., d. 23. n. 70. seqq.
Ex C. B. 145. 151. 153., offerens contractum ipsa sua oblatione
obligatur. Contractus autem perficitur oblationis acceptatione, quin
haec acceptatio debeat prius offerenti declarari, et quamvis interim
mortuus sit offerens. — C. H. 1262. acceptatio per epistolam offeren­
tem non obligat, nisi postquam ad suam pervenerit cognitionem. C.
L. 653. proponens obligatur ad promissionem servandam.

941. An valeat contractus initus cum animo contrahendi, sed sine
animo se obligandi ; vel illum implendi? — R. Ad l.um « Prima sen­
tentia affirmat cum Less., Soto, Dic., Pont. etc. ap. Salm.... Secunda
sententia vero probabilior negat.... Ratio, quia conditio apposita con­
traria substantiae contractus, contractum invalidât ». L. 710. Quid enim
est contrahere, nisi alteri se obligare? — R. Ad 2.um Affirmative. Ratio,
quia simul consistere possunt voluntas se obligandi, et voluntas non
implendi contractum. — L. 1. 6. n. 832. 833.

942. An contractus omnis solo mutuo consensu externe manife­
stato et acceptato intrinsece perficiatur, absque rei traditione ? — Aliqui
contractus sunt, qui, per se loquendo, solo consensu mutuo, exterius
sive verbis, sive scriptis, aliove signo, manifestato perficiuntur, et ideo
consensuales dicuntur. Ratio, quia nihil aliud important, quam mutuam
partium conventionem, uti locatio, venditio, mandatum. — Aliqui vero
contractus sunt, qui./irr se loquendo, non nisi rei traditione perficiuntur,
qui reales ideo appellantur. Ratio, quia praeter mutuam illam partium
conventionem, ipsam rei traditionem important, uti mutuum, commo­
datum, depositum. C. I. 1837.; C. G. 1919. Ad hanc secundam clas­
sem contractuum, qui re ipsa perficiuntur, pertinent contractus omnes
innominati, qui non complentur, nisi secuta traditione rei ex parte
unius. Et sane absque traditione non mutuum, sed potius promissio
mutui habetur, etc. Per se loquendo ; nam « in foro conscientiae con­
trahentium intentioni standum est». L. 708.; Lugo d. 22. s. 3.
Ex C. G. 1138. « Obligatio tradendi rem est perfecta solo con­
sensu partium contrahentium. Ea reddit creditorem proprietarium, et
rem eius periculo constituit ab ipso instanti, quo res tradi debuit ».
Ita etiam ex C. I. 1125. — Ex C. H. 1095. 1258. contractus mero
consensu perficiuntur, et statim obligant ad exsecutionem. Statim ac
obligatio exoritur tradendi rem, creditor ius habet ad fructus rei. Verum
ius in r< non acquiritur nisi traditione rei. — Inst. 1. 3. t. 14. 15
16. 22. 23.

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

85

943. An error et dolus invalidet contractum ? — Duplex distin­
guitur dolus, dolus bonus et dolus malus. Dolus bonus nihil est aliud
quam solertia quaedam in agendo, et in hoc sensu dixit Ulpianus, licere
contrahentibus in pretio emptionis et venditionis se naturaliter circum­
venire, nempe intra limites iusti pretii. Dolus malus, de quo in prae­
senti quaestione agitur, est : calliditas, fallacia, machinatio, ad circum­
veniendum, fallendum, decipiendum alterum adhibita. Calliditas sita
est in tacendo, fallacia in mentiendo, machinatio in faciendo. C. H.
1269.; C. L. 663.
« Contractus est nullus, si dolus vel error sit circa substantiam
contractus. . . quia deficit actualis consensus». L. 714.; C. I. 1108.
1110.; C. H. 1266.; C. L. 659. 660.; C. A. 871.; C. G. 1110.; C.
B. 119.
Si error vel dolus sit circa qualitatem rei, et non dederit causam
contractui, contractus est validus ; consensus enim non deest circa obiectum ipsum conventionis. C. I. 1110.; C. H. 1270.
Si error vel dolus sit circa qualitatem rei, sed causam dederit
contractui, controvertitur. Prima sententia affirmat. « Ratio, quia licet
qualitas in esse physico sit quid accidentale, in esse tamen morali
habet rationem substantiae. Oppositum tamen est communiter traditum
a dd. et probabilius.... Ratio, quia contractus hic non est invalidus
neque de iure positivo (sive Rom. sive Ital. 1110. 1115. 1300., sive
Gall. 1116. 1117., sive Hisp. 1266. et Austr. 872.), neque de iure
naturali .... nam ad contractum validandum sufficit animus voluntarius
quoad substantiam, licet sit involuntarius quoad accidentia : nisi....
contrahens expresse consentiat sub conditione, si talis adsit circumstantia,
quia tunc qualitas transit in substantiam. — Communiter autem dd.
docent semper posse irritari talem contractum a decepto, ratione iniuriae, et defectus consensus, et teneri deceptorem ad damna ex dece­
ptione orta ». Ac quamvis error fuerit invincibilis adhuc tamen con­
tractum irritare quis potest in conscientia, et illum non adimplere, si
res sit magni momenti, in quam merito non censetur voluisse consen­
tire, saltem omnino absolute. L. 714. 715., 1.6. n. 835.; C. A. 874.;
C. I. 1108, 1115.; C. B. 123. 853.; C. H. 1270. 1101. 1102. 1107.
1726. — Verum, « si dolus a quodam tertio, sine ulla alterius con­
trahentis culpa adhibeatur, certo validus est contractus; sed alii cum
Lessio, Sanchez, Bonae, volunt adhuc esse rescindibilem, alii dicunt
rescindi non posse, dari tamen actionem decepto adversus deceptorem
pro reparatione damnorum obtinenda ». Gur. 777.; C. A. 875.; C. B. 123.
Error vel dolus circa causam motivam contractus invalidât contra-

86

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

ctum, tunc enim deficit consensus circa ipsam substantiam contractus.
C. I. 1109.; C. H. 1266. Hinc « non mirum si paupertatis fictio im­
pediat dominii translationem, cum motivum dandi eleemosynam huic
pauperi sit eius paupertas, quam ille nequiter dolose fingit ad extor­
quendam eleemosynam ». Lugo Resp. Mor. d. 17. n. 1. Restitutio
autem in eo casu probabiliter fieri potest vel ipsi domino, vel aliis
pauperibus ex praesumpta domini voluntate. L. 622.
Error vel dolus circa causam mere impulsivam contractus, v. g.,
si pauperi eleemosynam largiaris, quia eum existimas valde probum,
cum minus probus sit, non invalidât contractum, cum non desit con­
sensus in substantiam rei, potest tamen quis in conscientia contractum
rescindere, si res sit magni momenti, in quam merito non censetur
voluisse consentire, saltem omnino absolute, prout de qualitate dante
causam contractui dictum est. Idque maxime in contractibus gratuitis
locum habet, qui plenum voluntarium et spontaneitatem requirunt.
L. 737.; C. I. 1109. 1110.; C. H. 1266.
Error vel dolus circa personam contractus, per se loquendo, non
irritat contractum in contractibus onerosis ; persona enim est omnino
extrinseca et indifferens in talibus contractibus. Excipe tamen matri­
monium, in quo persona contrahens est simul obiectum ipsius contra­
ctus. Invalidât vero contractum in contractibus gratuitis, per se lo­
quendo, in his enim e contra persona donatarii specialiter a donatore
intendi solet. Dicitur per se loquendo, spectanda enim sunt rerum adiuncta, ex quibus contrahentis voluntas melius dignoscatur. C. I. 1110.;
C. G. 1110.; C. H. 1266.; C. A. 873. — Lessius 1. 2. c. 17. D. 5.;
Rogron et Gousset in a. 1110.; Molina tr. 2. d. 352. n. 7. S.
Ex C. Ile. tit. de Dispositionibus mortis causa art. 462. sunt
nullae dispositiones factae sub influxu erroris, doli mali, violentiae,
minarum, \~alidac tamen evadunt, si disponens infra annum eas non
revocaverit ex momento, quo cognovit errorem, vel dolum, vel quo
cessarunt effectus violentiae et minarum.
944. An gravis metus invalidet contractum, an saltem rescindibilem r<adat * — R Negative, si agatur de metu ab intrinseco, aut
a causa necessaria seu naturali; vel de metu ab extrinseco quidem,
sed iuste incusso. Ratio, quia metus non tollit simpliciter voluntarium,
nisi tam gravis sit ut rationem perturbet. Neque vero talis metus ullam
irrogat iniuriam contrahenti.
Si agatur de metu gravi ab extrinseco, et iniusle incusso, et non
ad consensum extorquendum, controvertitur, sed distinguendum videtur

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

87

« 67 enim incussus esi ab altero contrahentium. . . contractus est irri­
tabilis; quia metum iniuste incutiens tenetur tollere omnia incommoda,
quae ex iniuria proveniunt, inter quae est obligatio ex tali contractu
orta. Ita probabilius Lugo. 67 autem metus a tertio impertinente est
incussus, et contractus adhibeatur, ut medium ad declinandum malum
imminens; tum contractus onerosus valet irrevocabiliter.... nam nullus
contrahentium iniuriam intulit; tertius autem metum inferens non potest
auferre obligationem consentiendo in rescissionem contractus: quia cum
illo contractum non est; quamquam hic teneatur inducere ad rescis­
sionem, ut ab innocente avertat iniuriam, si hic velit..... Et quis dicat
rescindi posse contractum, si ex metu hostis tui tibi insidiantis, emisti
gladium ad te defendendum.... Excipit l.° Lugo contractum matrimonii,
quem putat esse invalidum, ex tali metu initum. Excipit 2.° probabi­
liter Palau, contractus gratuitos, quia sic melius consulitur innocenti,
et alter queri non potest; quia solo lucro privatur, manens in statu,
quo ante erat, et sicut ipse nollet in tali statu obligari, sic nec debet
velle obligare alterum ». Reuter 127. — S. Th. Quodl. 5. a. 17. Cf.
V. 2. n. 1022.
Si agatur de metu gravi ab extrinseco iniuste incusso ad consen­
sum extorquendum ab alio quam a comporte contrahente, iterum controvertitur. Prima sententia probabilis docet, quod contractus « rescindi
non potest iure naturae, quia cum neutra pars iniuriam fecerit, non
est ratio ex natura rei, cur potius possit ad libitum unius rescindi,
quam ad libitum alterius servari ». Reuter 126. Favet huic senten­
tiae C. A. 875. Secunda sententia probabilis oppositum tenet, « quia
ratione iniuriae, etiam a tertio illatae, res priori domino obligata manet,
et consequenter cum illo onere ad quemlibet transit: non autem par
est, ut quis per alterius iniuriam ius omne in rem suam amittat, Billuart, etc. », Gur. 782. Posteriori huic sententiae consonat tum Ius
Rom., Reuter 1. c., tum Ius Ital. 1111. et Ius Gall. 1111. ac H isp.
1268. — Cod. Lusit. 666. contractus est nullus.
Si metus ab extrinseco, iniuste sit incussus ad consensum extor­
quendum ab altero contrahentium, an contractus, sic initus, sit ipso
facto invalidus, controvertitur. Adest triplex sententia probabilis. Prima
affirmat. Ratio, quia si huiusmodi contractus naturaliter esset validus
ex iniustitia oriretur iustitia, cum ex contractu per iniuriam extorto
oriretur obligatio, quae est actus iustitiae. Secunda tenet contractus
gratuitos esse invalidos, non vero onerosos. Ratio, quia ad contractus
gratuitos, ad differentiam aliorum contractuum, requiritur voluntas
omnino libera; est enim beneficium. Tertia vero probabilior et com-

88

*

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

munissima docet talem contractum esse quidem rescindibilem, non vero
invalidum, neque de iure naturali, neque positivo. Non naturali, quia
metus non tollit simpliciter voluntarium. Non positivo, sive Rom., quo
praecipitur indicibus ut tales contractus rescindantur, ergo per se lex
habet eos ut validos; sive Gall, uti aperte habetur art. 1117.; sive
Ital. 1111. 1113.; sive Hisp. 1267. 1268.; sive Austr. 870. 874.875.;
sive Germ. 123.; L. 715. 716.; — Cod. Lusit. 666. contractus est
nullus.

945. Nota: Ex Iure canonico invalidi sunt contractus ex metu
gravi eliciti, ubi agitur. l.° de matrimonio, et probabiliter etiam de
sponsalibus; 2.° de traditione rerum Ecclesiae et de renuntiatione be­
neficii ; 3.° de professione religiosa, et de aliis quibuscumque votis ;
4. ° de electione Praelati ; 5.° de absolutione a censuris, et probabiliter
etiam de iurisdictione ecclesiastica. L. 715. 716.
946. Resolves: « Si deprehenso in furto vel homicidio mineris,
te eum ad indicem delaturum, nisi tibi det vel promittat certum munus,
tenet promissio, nec acceptum teneris reddere.... Quod etiam verum
est, etsi non habuisses animum illum deferendi, sed tantum terrendi;
quia cederes saltem iuri tuo id faciendi, quod est pretio aestimabile...
Ideo enim dedit, ut resignares iuri tuo ad accusandum ; id quod vere
facis, etsi non intenderis accusare ». Reuter 120. Idque probabilius dicit
5. Alph. 894.
947. Utrum contractus ex metu levi initus, sit rescindibilis arbi­
trio metum passi? — « Prima sententia affirmat in foro interno; nam
in externo non datur actio. Ratio, quia quicumque metus iniuriam
infert, ex qua incutiens commodum reportare non debet... Ita proba­
biliter Less., etc. Bene tamen excipiunt matrimonium iuxta nostram
sententiam 1. 6. n. 1056., et professionem religiosam. An etiam vo­
tum, V. de Voto, 197. Secunda sententia vero mihi probabilior, quam
tenent Pont., Tamb., Viva, etc. dicit, neque in foro externo, neque
interno rescindi posse contractum initum ex metu levi. Ratio, quia
non praesumitur consensisse ex metu, sed vere sponte, qui noverit
esse levem, et, cum facile potuisset, non reiecit. Excipienda tamen
censent Salm.-omnino esse sponsalia, quae etiam per metum levem
contracta rescindi possunt per indicis sententiam, ex maxima libertate
quam sponsalia requirunt ». L. 718. Excipiendos item censet Gur.
Baller. 780. contractus gratuitos. Favet huic sententiae C. I. 1114 ·
C. G. 1112. 1114.; C. H. 1267.

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

<89

948. Nota : Quod dictum est de metu gravi et levi intelligas
etiam de metu reverentiali, prout iste gravis vel levis sit. L. 717;
C. I. 1114.; C. G. 1114.; C. H. 1267.
949. Utrum, si interfuerit metus gravis iniustus, dans causam con­
tractui, et res pervenerit ad tertium possessorem bonae fidei, possit me­
tum fassus ab illo rem revocare, ct ille teneatur restituere ? — Negat
Laym. Sed recte communius affirmant Salm., Lugo, etc. ; quia res
semper transit cum vitio suo, etiamsi metus non sit ab illo tertio in­
cussus. « In hac actione non quaeritur, utrum is qui convenitur, an
alius metum fecerit, sufficit enim hoc dicere, metum illatum ». L. 14.
§ 3. Quod metus causa gestum erit. — L. 719.
950. Nota : Datur laesis restitutio in integrum, ex iure civili,
nisi nempe rem quis comprobaverit rite ac recte gestam, C. I. 1309.;
C. G. 1311. 1338., in casibus tantum in lege expressis, C. G. 1118.,
etsi agatur de minoribus, C. I. 1308.; C. G. 1313., i. e. in divisio­
nibus, venditionibus et permutationibus ex C. I. 1038. 1529. 1554., in
divisionibus et venditionibus, sed non in permutationibus, ex C. G. 887.
1674. 1706., in omnibus praeter contractus aleatorios et transactiones
ex C. A. 934. 1060. 1268. 1386., in contractibus tantum celebratis a
tutoribus vel a repraesentantibus absentes ex C. H. 1291. 1293. Re­
stitutio in integrum, i. e. repositio in pristinum statum, adeoque unus­
quisque in priore iure suo redintegratur. Laesus ergo rem suam re­
cuperat, et laedens, si bona egit fide, nihil de suo perdere debet.
Ea a indice petenda est ; locum habet, etsi iniuria abfuerit, et ex
C. I. 1300. actio nullitatis seu rescissionis quinquennio praescribitur,
ex C. G. 1304. decennio, ex C. H. 1299. quadriennio. Huiusmodi
praescriptio valet etiam in foro conscientiae, quia restitutio non nisi
civili competit iure. Actio, nam exceptio nullitatis seu rescissionis per­
petua est in favorem illius, qui cogitur contractum exequi, C. I. 1302.
Beneficium hoc competit pariter ecclesiis et locis piis intra quadrien­
nium ex C. 1. 2. de Restit, in integr. in 6°.
Restitutio vero in integrum, quae naturali iure competit laesis, ex
illata iniuria propter dolum, vel metum, officio iudicis non eget, eaque
in omnibus contractibus verificatur, et perpetua est. L. 717.; Gous­
set 739. ; S. Th. 2. 2. q. 89. ad 3. — Ex C. B. 853. negari semper
potest solutio crediti actu illicito obtenti.
951. Quinam habeant, iure naturali, contrahendi capacitatem ? —
De Iure naturali valide contrahere possunt ii omnes et soli, qui libe­
rum rationis usum habent. Ratio, quia isti omnes et soli dominium

90

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

transferre, et obligationes suscipere possunt. Unde contrahere valide
nequeunt infantes, usu rationis necdum pollentes, amentes, furiosi, per­
fecte ebrii. Contrahere nequeunt, nempe per se, nam cum dominium
proprietatis habere possunt, possunt pro ipsis tutores et curatores con­
trahere. — De iure item naturali firmiter contrahere possunt ii omnes
et soli, qui liberam habent bonorum administrationem. Ratio est, quia,
hoc ipso quod dominium aut administratio bonorum sit ab alterius
dominio aut iurisdictione dependens, contractus habet ex natura rei
hanc conditionem implicitam : nisi alter, cuius iuris est contradicere,
contradixerit. Hinc, quamvis religiosi ex praesumpta superioris volun­
tate licite contrahant; contractus tamen est a superiore revocabilis.
Licet Praelati religiosi, aut ab his constituti administratores bonorum
communium, possint irrevocabiliter contrahere in causis ordinariis, in
quibus Constitutiones ipsis concedunt administrationem sine concursu
aliorum ; in illis tamen, in quibus sunt dependentes a consensu Capi­
tuli, seu Communitatis, seu proprii Consilii, non possunt sine tali
consensu firmiter et irrevocabiliter contrahere. — Struggl 12.; Reu­
ter 141. Cf. Instr. S. C. de Relig. 30. Iui. 1909.
952. Quinam habeant, iure positivo, contrahendi capacitatem ? —
De iure positivo, ut quis valide vel saltem firmiter contrahat, requi­
ritur, ut lege incapax contractus faciendi non declaretur.
Ex Iure Romano uxor non potest contrahere aut disponere de
dote eiusque fructibus; neque de bonis familiae communibus, marito
rationabiliter contradicente. Verum potest pro libito disponere de bo­
nis paraphemalibus, etiam invito marito. L. 489. — Filiusfamilias im­
pubes, etsi cum patris consensu et de bonis castrensibus contrahat, non
obligatur. At, si sit puber, obligatur ; modo non agatur de alienandis
immobilibus et mobilibus pretiosis. Verum de profectitiis et adventitiis
minime disponere potest. — Impubes patre orbatus auctoritate tuto­
ris, minor vero cum consensu curatoris valide contrahunt, nisi agatur
de immobilibus et mobilibus pretiosis. Potest autem pupillus in suum
commodum .dium obligare, v. g., acceptando donationem, etiam sine
auctoritate tutoris. Inst. § 9. Pupillus de Inutil. stiful. — Mortui ci­
viliter neque accipere neque donare ullo modo possunt bona; et eo­
rum bona ad haeredes transeunt. Mortui civiliter sunt damnati ad
mortem, ad triremes perpetuas, ad deportationem.
Ex C. I. 324. seqq. 1105. 1106., C. G. 489. seqq. 1123. 1124.;
C H 200 12
1264 C. A 21 865 alii sunt, quibus fere omn ' alii quibus non nisi certi contractus, vel in quibusdam casibus,

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

91

prohibentur. — Omnes fere prohibentur generatim uxoribus, minori­
bus, interdictis. — Interdictis accensendi sunt inhabilitati, surdomuti,
eaeci a nativitate. — Interdicitur quis ob infirmitatem mentis. C. I.
324.; C. G. 489. — Renunciatur inhabilis, qui suae quidem mentis
est, sed excors, vel ineptus, vel prodigus. C. I. 324. 339.; C. G. 513.;
Cf. C. A. 21. 269. — Surdi et muti, iure civili, quoad contractus
inhabili tatis aequiparantur. Caeci a nativitate quoad contractus surdis
et mutis aequiparantur. C. I. 340.; C. A. 275. — Interdicti aequi­
parantur minoribus, ideo sub tutela sunt. C. I. 329.; C. G. 509. —
Inhabilitatis curator solet dari ; cum eo omnia legitime agunt, sine
eo illa tantum, quae pertinent ad bonorum administrationem. C. I.
339.; C. G. 513. — Cf. C. H. 32. 170. 200. 221.-230.
Ex C. B. 104. Incapax contrahendi est, qui nondum septennium
adeptus est, qui mentali laborat morbo, libertatem excludente, qui ex
mentali morbo est interdictus. Ex eodem Cod. 105. declaratio volun­
tatis incapacis est nulla.

953. Quid de uxorum, minorum, interdictorum contractibus iure
recentiorc? — Uxor generatim contrahere firmiter non potest sine
speciali consensu mariti, vel in huius defectu, sine indicis auctoritate.
C. I. 135. 136.; C. G. 217. 219.; C. H. 61. 62. 65. Comparare
tamen potest necessaria ad familiam. In C. II. 62. uxor sine speciali
viri consensu contrahere potest, quando faciat ordinarias familiae
expensas. Item in C. He. 163. uxor repraesentat unionem coniugalem
pro occurrentibus necessitatibus domesticae oeconomiae, et obligat etiam
maritum, nisi eius actus fuerint excessivi. Ex C. I. Comm. 14. § 2. uxori,
commercium agenti permittitur etiam alienatio bonorum suorum (non
dotalium) immobilium. Ex C. B. 1365.-1371. 1395.-1400. 1405.-1407.
uxor libere disponere potest de bonis sibi reservatis, quoad bona vero,
mariti administration! et usuifructui obnoxia, mariti indiget approba­
tione. Cf. C. A. 1237. seqq. — Minores, non emancipati, contrahere
firmiter nequeunt absque assistentia tutoris, C. I. 277. ; C. G. 450. ;
C. H. 262. 1263.; C. A. 152.; C. B. 106. seqq. Minores vero eman­
cipati habiles sunt ad faciendos administrationis actus, et contractus,
a lege determinatos. Pro reliquis vero assistentia curatoris requiritur.
C. I. 317.-319.; C. G. 480. 484. 487.; C. H. 317. In re autem
maioris momenti tutor et curator ab auctoritate pendent consilii fa­
miliae. C. I. 277. 301. 314. seqq.; C. G. 450. 468. 483.; C. H. 269.
Ex C. I. Comm. 9. seqq. minores emancipati, sive mares sive feminae,
commercium legitime exercentes, censentur maiores ac possunt bona

92

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

sua etiam immobilia alienare. — Interdidi, qui nempe iudicis sen­
tentia incapaces declarantur actus civiles exercendi ob statum imbe­
cillitatis, aut dementiae aut furoris, ut etiam prodigi, iuridice denun­
tiati, nequeunt firmiter contrahere absque assistentia tutoris vel cu­
ratoris, vel consiliarii iuridice constituti. C. I. 329. 335. 339. 340.;
C. G. 502. 509. 513.; C. H. 200.; C. B. 114. seq.
Si legis praescripta non observentur, horum contractus, nempe
uxorum, minorum, interdictorum: l.° Sunt validi; nisi iudicis sen­
tentia irritentur. C. I. 1300. 1899.; C. G. 1304. 2012.; C. H. 1302.;
C. B. 106.-113. — 2.° Sunt eorum arbitrio rescindibiles, minime vero
arbitrio compartis contrahentis, C. I. 341. 1107. 1300.; C. G. 1125.
1304.; C. H. 1302.; C. B. 108. 111. 135. 144., exceptis interdictis
in poenam, contra quos capacitas opponi potest a quolibet interesse
habente. C. I. 1107. Ubi vero de uxoribus agatur, contractus nullitatem opponere possunt etiam maritus aut ipsorum haeredes. C. I.
137.; C. G. 225.; C. H. 65. — 3.° Rescissionem invocare possunt
minores, quia minores ex C. I. 1300. 1303.; C. H. 1300.; quia laesi
ex C. G. 1305. 1306.; uxores vero et interdicti rescissionem invocare
possunt, etiamsi laesi non fuerint, C. G. 1305., Rogron, in h. a.; casu
tamen excepto pro minore, si commercium aut artem exercens, pro
rebus commercii aut artis contraxerit, C. G. 1308., pro uxore vero,
quando vacat commercio pubblico et separato, C. G. 220., Rogron
in h. a.; C. I. 135., vel comparat ea, quae necessaria sunt ad fami­
liae sustentationem, C. H. 62. — 4.° Verum hanc rescissionem in
conscientia invocare non possent semper ac dolo agerent et compartem deciperent, et quando obligatio ex delicto vel quasi delicto exori­
retur. Nemo enim ex fraude commodum reportare debet; neque le­
gislator fraudi ac delictis favere intendit, sed imbecillitati harum
personarum. C. I. 1305. 1306.; C. G. 1307. 1310.; C. A. 865. 866.;
C. B. 109. 828. — 5.° Facta contractus rescissione, restituere debent
quod acceperunt, si emolumentum ex contractu perceperunt. C. I. 1307.;
C G 1312.; C. H. 1303. 1304. Si nulla provenerit ipsis utilitas,
possunt uti in conscientia beneficio legis, ne solvant quod acceperint,
cum talis lex insta sit propter bonum commune, ad huiusmodi per­
sonas contra fraudes iniquorum defendendas. C. I. 1307.; C. G. 1312.;
C. H 1163. 1304.; Gousset /44.-749,; L. 918. — Cf. hic. 667.
678. 1085.
L. ult C de Temp, in integr. restit. quadriennium conceditur ad
petendam restitutionem in integrum; C. I. 1300. quinquennium.
Cf. hic 950.

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

93

954. Quibusnam certi tantum contractus prohibcantnr recentiore
iure? — Certi tantum contractus, vel in quibusdam dumtaxat casi­
bus, prohibentur: l.° Tutoribus, qui contrahere vetantur cum suis
administratis, C. I. 300. 1457.; C. G. 450. 472.; C. H. 275. —
° Coniugibus inter se, C. I. 1054. 1433.; C. G. 1525., vel respectu
2.
aliorum, C. I. 1405.; C. G. 1554. Cf. C. I. 1405. 1407. 1433. seqq.
Cf. etiam C. H. 1458. 1541.; C. L. 1564. — 3.° Privatis et publi­
cis quibusdam personis curam et protectionem habentibus alienorum
bonorum, quoad haec nempe bona, C. I. 1457. 1458.; C. G. 1596.
1597.; C. A. 879. — Verum licet iure civili huiusmodi contractus
prohibeantur, non tamen omnes declarantur ipso facto irriti ante iu­
dicis sententiam. — Ex Trid. s. 25. C. 16. de Reg. nulla est renun­
tiatio, aut obligatio, facta ante duos menses proximos Professioni. —
De absentibus Cf. C. I. 21. seqq. 26. seqq. — L. 723. 724.
955. Quale esse debeat obiectum contractus? — Obiectum con­
tractus esse debet: l.° Possibile, tum physice, tum moraliter, quia
ad impossibile nemo obligari potest. Moraliter possibile ; si ergo res
admodum difficilis sit, graviora afferens incommoda, nisi constet de
explicita voluntate se obligandi, haec, per se loquendo, praesumi non
potest. C. H. 1272.; C. A. 878. 882.; C. B. 306.
2. ° Exsistens vel in re, vel in spe certa seu probabili extitura,
secus nullum ius in illud haberi posset, utpote quod nullo foret pretio
aestimabile. Excipitur regulariter ex C. I. 1118.; C. G. 1130.; C. H.
1271.; C. L. 1556.; C. A. 879. successio haercditaria nondum aperta.
Regulariter, haec enim exceptio non valet, si agatur de donatione,
matrimonii causa, vel de contractu matrimonii, ut nempe futurae suc­
cessiones includantur vel excludantur a coniugali communitate, C. G.
1082.-1084. 1091.-1093.; Gousset in a. 1130.; Cf. C. H. 826., vel
si agatur de futurae haereditatis divisione, C. H. 1056. 1271.; C. I.
1044. 1045.; C. G. 1075. 1076. Cf. 1010. 1069. 1235. Neque etiam
valet, iuxta plures ex antiquo iure, si dispositio fiat in favorem Com­
munitatis religiosae; quia finis legis est tantum impedire periculum
mortis possessori inferendae. Ubi autem agitur de monasterio nullum
est tale periculum, Gur. Cas. v. 2. n. 111. 112. Cf. C. A. 944. 1177.
1178. 1180.; C. G. 943. 947. 1837.; C. B. 310. 312.; L. 30. de
Pactis C. ; Monit. Eccl. v. 15. p. 37. Iure Canonico irrita est provisio
beneficii nondum vacantis. Cone. Later. III. C. 8.
3. ° Honestum et licitum in se, i. e. nullo iure prohibitum, quia
ad rem inhonestam et prohibitam nulla dari potest obligatio. S. Th.

94

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

2. 2. q. 110. a. 3. ad 5.; C. H. 1271.; C. A. 878.; C. B. 134. 138.
309. « Ius publicum privatorum pactis mutari non potest ». L. 38.
de Pactis ffi — Ad contractus autem validitatem satis est, ut obiectum sit substantialiter honestum, licet accidentalis aliqua circumstantia
illicita sit.
4. ° Proprium contrahentis ; nemo enim in alium transferre potest
ius quod ipse non habet.
5. ° Certum et determinatum quoad speciem, licet incertum sit
quoad quantitatem, dummodo tamen quantitas ista aliquo modo de­
terminari queat. C. I. 1117.; C. G. 1129.; C. H. 1273. Nulla enim
rei omnino incertae et indeterminatae obligatio esse potest.
6. ° Quod in commercio sit, C. I. 1116.: C. G. 1128.; C. H.
1271.; C. A. 878. 880. — Inst. I. 3. t. 19. § 1. 2. 3.
956. An obiectum contractus onerosi esse possit actio aliunde de­
bita, pro caque consequenter pretium quis licite possit accipere? —
R. Negative, si debita est ex iustitia alteri contrahenti. Ratio, quia
secus alteri venderes rem suam. Quare neque iudex pro iusta sen­
tentia ferenda, neque latro, ne te occidat, etc. pretium recipere sive
licite, sive valide potest. — R. Affirmative, si debita est ex iustitia
tertiae personae, illaeso tamen huius iure. Ratio, quia non laedis ius
prioris, et posteriori rem utilem facis. Sic, v. g., si quis te conduxit,
ut pergas ad certum locum pro negotio pertractando, potes etiam ab
alio conduci ad iter istud peragendum pro alio negotio; modo po­
sterius mandatum priori non noceat. — « Qui non tenetur ad aliquid
ex iustitia, sed ex caritate, aut alia virtute, bene potest pro eo pre­
tium accipere, quandoquidem quod promittit est pretio aestimabile ».
L. 1. 4. n. 216., 1. 3. n. 537. 713. Hinc accipere quidem potes pe­
cuniam, uti ieiunium Ecclesiae serves; ad restitutionem vero teneris,
si pecuniam exigas ad viam homini transeunti ostendendam, quod
slatim et absque ullo tuo labore facere potes. Pretium enim operis
desumitur tum < v labore et incommodo ad illud necessaria tum ex
utilitate alt< ri praestita ex illo opere, secundum communem existima­
tionem, necnon ex obligatione suscepta ex iustitia faciendi vel non
faciendi, et ex iure quod alter ideo acquirit; minime vero ex singu­
lari alicuius necessitate vel utilitate, quod nonnisi per accidens est.

957 An ><·.< spiritualis obiectum contractus
ratuiti sive onerosi esst possit — R. Affirmative, omni tamen seclusa simonia. Ra­
tio, quia nihil adest inordinati in tali contractu, neque iure positivo

IV. - DE .MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

95

prohibetur. Hinc sive ex fidelitate, sive ex iustitia missas promittere
potes, etc.
958. Quid, dc causa coni)actus? — Causa extrinscca et impulsiva
contractus necessaria non est, uti contractus valeat. Neutra enim est,
quae contractum proxime determinat. Sic valet emptio boum, quos
necessarios existimabam ad agrum excolendum, falso existimans meos
interiisse. — Causa vero intrinseca et motiva contractus omnino ne­
cessaria est, uti contractus valeat. Ipsa enim est, quae ad contractum
proxime determinat. — Causa haec in contractibus onerosis est uti­
litas rei saltem pro uno e contrahentibus; in contractibus gratuitis,
voluntas benefaciendi alicui personae. Utilitas rei, quae consequenter
fere convertitur cum ipso obiecto contractus. Voluntas benefaciendi,
quae cum ipso voluntatis consensu convertitur. Utilitas rei, i. e. res
in se, quam altera pars alteri dat, vel ad dandam obligatur, vel pe­
riculum quod in se assumit. Utilitas rei, adeoque voluntas eam rem
acquirendi ; vel ab aliqua obligatione me liberandi. — Hinc non va­
let obligatio, quam suscepi solvendi tibi 1000. francos, tanquam tibi
debitos ex legato patris mei, quod postea comperi ab eo esse revo­
catum. — C. I. 1101. 1119.; C. G. 1105. 1106. 1131.; C. H. 1274.
1276.; C. A. 922. seqq.; Gousset in a. 1110. 1131.; Pothier tr. delle
Obbligazioni p. 1. c. 1. n. 42.
959. An praestita ab altero re turpi, teneatur quis praestare quod
promiserat? — Prima sententia probabilis negat. Ratio, quia non po­
test valorem habere, etiam post operis positionem ex altera parte, id
quod ab initio nullum est. Cum enim opus impletur, prior illa vo­
luntas nullius roboris est ob legem irritantem talem contractum. Non
solum enim ipsum ius naturale, sed et ius positivum, tum canonicum
tum civile, C. I. 1119.; C. G. 1131.; C. H. 1275. ; C. L. 669. 671. ;
C. B. 138., irritat ab initio talem contractum. Cum igitur illa vo­
luntas nullius valons moralis sit in initio contractus, talis persistit
etiam post operis positionem. Ut autem pretio aestimabile non est
peccatum, ita etiam neque pretio aestimabilis est labor seu incom­
modum illi peccato intrinsecum.
Secunda sententia probabilis affirmat. Duo enim sunt contractus.
Primus est promissio rei turpis praestandae, qui utique irritus est.
Alter vero est contractus innominatus. Porro contractus innominatus :
do ut des, etc., tunc perficitur cum fit rei traditio, seu operis prae­
statio, et tunc, uti patet, cessat ratio et vis legum, quae pacta turpia
irritant; neque enim obligatio, quae tunc ponitur in altera parte, tur-

96

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

pis est. aut ad rem turpem obligat. Incommodum autem et periculum
quod altera pars subiit vere pretio aestimabile est, licet ipsum pec­
catum pretio aestimari non possit. — S. Th. 2. 2. q. 32. a. 7., q. 62.
a. 5. ad 2., 4. D. 15. q. 2. a. 4. q. 2. 3., D. 33. q. 1. a. 3. q. 2.
ad 1; Lugo d. 18. n. 45. seqq.; L. 642. 712.; Struggl art. 6. VI.;
Reuter 109. 339.; Tambur. Explicat, decal. 1. 7. c. 5. n. 19. 21.;
Ithur. Cas. 5.; Gousset 753.

960. Resolves: « Cum quis dat meretrici propter fornicationem,
mulier potest sibi retinere quod ei datum est. Sed, si superflue ali­
quid per fraudem aut dolum extorsisset, teneretur eidem restituere ».
S. Th. 2. 2. q. 62. a. 5. ad 2., q. 87. a 2. ad 2.; S. Poenit. 22. Apr.
1822.; L. 4. de Condiet, ob turp. caus. ff. — Si e contra index, ex
contractu, pro Petro ferret iniustam sententiam, ut iste illius inimicum
occideret, Petrus post prolatam iniustam sententiam non teneretur
neque posset occidere iudicis inimicum.
Ex C. B. 817. qui praestationem recepit contra legem vel bonos
mores ad eam restituendam tenetur. Restitutio locum non habet, si
auctor praestationis eiusdem rei illicitae reus est, nisi praestatio in
contrahenda obligatione consisteret. Quod praestitum est pro huiusmodi implenda obligatione repeti non potest. — Ex C. A. 1174. re­
peti non potest quod datum est pro exeeutione rei illicitae. Repeti
vero potest, quod datum est ad factum illicitum impediendum. Ex
C. etiam H. 1275. et C. I. 692. repeti non potest pretium scienter
solutum pro turpi re.
961. An promittens prodige aliquid foeminae ad copulam, tenea­
tur post copulam dare? — « Affirmat Lugo, Fili., Sanch., quia, posita
promissione, datio tunc est debita, non prodiga. Negant autem pro­
babilius Sotus, Bann., Trull, etc., etsi adfuerit iuramentum, quia pro­
missio non tollit dationem prodigam esse illicitam ; ideo res illicita redu­
cenda est ad aequalitatem iuxta communem aestimationem ». L. 735.
962. « An si vir donet foeminae ad extorquendam copulam, possit
illa retinere, copula non concessa ? — Si adfuerit pactum de copula
explicitum vel implicitum, tunc certe tenetur restituere; secus vero, si
donum datum est ad animum alliciendum, quia datio illa fuit omnino
liberalis... Bene tamen advertunt Salm. difficulter excusari mulierem
accipientem tai· munus a peccato scandali, quia munere accepto vir
ardentior et audacior redditur ad eam concupiscendam ». L 712
734. 736.

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

97

963. Quaenam sil vis obligationis in contractibus? — Praesumi­
tur quisque pro se ac suis contractum inire, nisi contrarium statuatur
ab ipso contrahente, vel ex natura rei. — Quilibet contractus rite ini­
tus parit obligationem in foro conscientiae, saltem ex parte unius e
contrahentibus; quia in contractu ius aliquod tribuitur uni vel utrique
parti; omni autem iuri sua correspondet obligatio. — Huiusmodi obli­
gatio ipsos spectat contrahentes, non tertios, quibus per se neque pro­
sunt, neque obsunt, tanquam res inter alios acta, exceptis casibus lege
determinatis. — Ea autem se extendit non solum ad id, quod pacto
exprimitur, sed ad omnia consectaria, quae pro conventionis natura
postulant aequitas, lex, consuetudo. Ratio est, quia haec omnia impli­
cite, in qualibet conventione, subintelliguntur, nisi cui ex istis expli­
cite fuerit derogatum speciali pacto. Atque haec solent appellari naturalia
contractus, ut ab essentialibus, Cf. 938., et accidentalibus, Cf. 936, 943.,
distinguantur. — C. I. 1123. 1124. 1127. 1130. 1131. seqq.; C. G.
1119. 1123. 1134. 1135. 1165. 1156. seqq. ; C. H. 1097. 1255.-1258.
1278. 1281. seqq.; C. A. 904. seqq., 914. seqq., 1017. 1019.; C. B.
314. seqq. 328. seqq.; L. 734.
4
Si obligatio sit in non faciendo, C. B. 241., et quis fecerit, da­
mnum resarcire debet et opus cogitur propriis expensis tollere. C. I.
1222.; C. G. 1143. — Si vero obligatio sit in faciendo, in potestate
creditoris est id debitoris expensis facere, C. I. 1220., vel certe sol­
vere debitor tenetur quanti interest creditoris, si facere nolit, C. G.
1142. Neque vero praestari potest, quod debetur, per alium, si credi­
toris intersit ab ipso debitore fieri, C. I. 1239.; C. G. 1237., sufficit
autem mediocri seu communi facere peritia; sed si imperite fecerit,
tenebitur etiam in foro conscientiae. — Si obligatio sit in dando,
dandum, est quod debetur, non aliud, C. I. 1245.; C. G. 1243. Non
determinata rei dandae qualitate, nec pessimum nec optimum dandum
est, C. I. 870. 1248.; C. G. 1022. 1046.; C. B. 243. Si res ipsa
danda dari non potest, datur eius aestimatio, secundum valorem
temporis, quo dari debuit, C. I. 1223. Si vero danda sit pecunia, ea
ex praesenti valore aestimatur, C. I. 1821.; C. G. 1895.; C. B. 244.
Danda res est in loco de quo convenerit, secus in loco, quo res
exsistebat tempore contractus; extra quos casus, loco in quo nunc
debitor moratur, C. I. 1249.; C. G. 1247.; Cf. C. B. 269. 270. —
Danda item est unica solutione, licet res sit divisibilis, C. I. 12041246.; C. G. 1220. 1244.; C. A. 1415.; C. B. 266. — Obligatio dandi
rem obligationem importat eam conservandi, adhibita diligentia boni
patrisfamilias pro rebus suis, C. I. 1219. 1224. 1817.; C. G. 1136. 1890.
Bucceronl

Inst. theol. moralis II.

7

98

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

Contracta obligatio suo tempore praestanda est. Si nullum fuerit
statutum tempus, praestanda est statim, nisi res ipsa dilationem inducat,
C. I. 1173.; C. G. 1146. Cf. C. A. 1417.; C. B. 250. 271. — Qui
suo tempore rem non praestat debitam, vel eam accipiat, moram facere dicitur ; et unicuique sua mora nocet, nempe si ea fuerit non sine
culpa civili, in foro exteriori, theologica in foro conscientiae. Hinc qui
in mora est, damnum praestat, quod inde accidit, sed si grave absit
damnum, in ea modica dilatio, quae vicesimum diem non excedit, in
foro conscientiae excusat. C. I. 1219. 1223. 1225.; C. G. 1139. 1146.
1147.; C. A. 904. 1334.; L. 680.
964. Resolves : Contractus revocari nequeunt, nisi mutuo consensu,
vel causis, naturali aequitate, lege vel consuetudine probatis, C. I. 1123.;
C. G. 1134. 1135.; C. H. 1300. — Studiose inquirenda est contra­
hentium intentio, si de ea clare et expresse constare possit. Si autem
obscura et ambigua maneat, bona fide est interpretanda, tum ex materia conventionis, tum ex variis conventionis clausulis, tum ex usu
locorum, tum ex indole personarum, etc. L. 219, de Verbor. signif.;
C. I. 1131.-1139.; C. G. 1156.-1164.; C. H. 1281.-1289.; C. A. 914.916.; C. B. 133.-157. 242. 315. seqq.
965. Nota: In contractibus omnibus ultro citroque obligatoriis,
tacite inest conditio, ut, si alter ex contrahentibus obligationem suam
non impleverit, alteri liceat a contractu discedere. Verum tacita haec
conditio contractum non resolvit, nisi officio indicis ex recentioribus
legibus; expresse vero apposita, ipso iure contractum resolvit. C. I.
1123. 1165.; C. G. 1134. 1184.; C. B. 320. seqq. 346. seqq.

966. Quomodo cesset obligatio contractuum ? — Obligatio contra­
ctuum cessat: l.° Per solutionem, seu per praestationem cuiuslibet rei
debitae, aut etiam per exsecutionem obiecti promissi aut alias debiti
C. I. 1236., seqq.; C. G. 1134. seqq.; C. H. 1157. seqq.; C. B. 362.
seqq. 372. seqq. — Solutio facienda est ab eo qui potest alienare,
C. 1. 1240.; C. G. 1238.; et ex C. A. 1421., licet incapax sit res suas
administrandi. Si plura sint debita, potest debitor solutionem impu­
tare in quodeumque, C. I. 1255. seqq.; C. G. 1253. seqq.; C. A.
1415. seq. — Cf. Vinnium ad Inst. 1. 3. t. 30. n. 1.4. — Sed non
valet solutio, si creditor est incapax ad accipiendum, nisi probetur in
eius utilitatem factam solutionem cessisse. C. I. 1143.; C. H. 1163.;
C G 1241.; C. A. 2414. Si autem creditor iniuste renuat solutionem
accipere, debitor liberatur, depositum rei debitae faciens modis a iure

|

j

|

i

>

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVÂT A VOLUNTATE

i
ί
I
)

I

99

praescriptis, C. I. 1259. seqq. — « Nec interest, quis solvat, utrum
ipse qui debet, an alius pro eo; liberatur enim et alio solvente,
sive sciente, sive ignorante debitore, vel invito eo solutio fiat ». Inst.
1. 3. t. 30.; C. I. 1238.; C. G. 1236. - C. B. 244. 267. 268.; C. A. 1423.
2. ° Per novationem. seu novam obligationem, quae non praesu­
mitur, sed expresse constare debet. Tripliciter locum habet: l.° Per
substitutionem novi debiti debito veteri, quod sic exstinguitur; v. g.,
promisi tibi dare singulis annis decem vini dolia ; nunc convenio tecum,
ut vinum amplius dare non tenear, sed mille francos: obligatio dandi
vinum tunc extinguitur. Itemque, pecunia debetur ex emptione; con­
venit, ut retineatur quasi ex mutuo. Huiusmodi novationis effectus est,
ut priore sublata obligatione, eius quoque incommoda auferantur; et
posterioris commoda percipiantur. 2.° Quando novus debitor substituitur
antiquo, qui ideo a creditore liberatur; si nempe debitor, alium sibi
debitorem substituat, quem suus creditor acceptet, vel si libere alter
se soluturum promittat loco debitoris. 3.° Quando novus creditor sub­
stituitur antiquo, erga quem nullam amplius debitor obligationem
habet. — C. I. 1267. seqq.; C. G. 1271. seqq.; C. H. 1203. seqq.;
C. B. 364. 398. seqq.; C. A. 1345. 1375. seq.; L. 1. Dig. de No­
vationibus; Inst. 1. 3. t. 30. § 3.; Vinn. in h. 1.
3. ° Per condonationem, seu actum, quo creditor debitori suo
ex plena libertate debitum remittit. Quisque enim de iure suo cedere
potest in iis omnibus, quae ad bonum publicum non spectant, modo
ad contrahendum inhabilis non fuerit. Iuris praesumptione habetur, si
creditor debitori suo cautionem reddiderit, vel reddi iusserit ; minime
vero, si creditor pignus reddiderit, aut fideiussorem liberaverit. Acce­
ptilatio huiusmodi condonatio appellatur, quia per eam creditor habet
quasi acceptum id quod ei debetur. Unde dicitur in Iure quod acce­
ptilatio sit imaginaria solutio. « Sicut autem quod debetur pro parte
recte solvitur; ita in parte debiti acceptilatio fieri potest». Inst. 1. 3.
t. 30. § 1. — C. I. 1279. seqq.; C. G. 1282. seqq.; C. H. 1187. seqq.;
C. B. 397.
4.° Per compensationem, seu fictam et reciprocam solutionem, quae
ipso iure locum habet, quando personae sunt erga se invicem debitrices, C. I. 1285. seqq.; C. G. 1289. seqq.; C. H. 1195. seqq.; C. A.
1433.; seqq. — Ex C. B. 388. partis declaratione alteri parti opus
est. — Compensatio haec legalis non habetur inter id quod natura­
liter tantum debitum est et illud quod etiam civiliter debitum est ;
itemque compensatio haec non habetur quoad ea quae obnoxia sunt
rescissioni vel restitutioni in integrum. — Cf. 1471.

100

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

5. ° Per confusionem, quae locum habet, cum obligatio debitoris
et ius creditoris in eadem persona coadunantur; v. g., si creditor fiat
haeres sui debitoris, vel debitor sui creditoris, vel eadem persona
fiat haeres creditoris simul et debitoris. C. I. 1296. seq.; C. G. 1300.
seq.; C. H. 1192. seqq., C. A. 1445.; L. Sicut acceptatio Dig. de So­
lutionibus etc. Cf. C. B. 889.
6. ° Per destructionem, aut perditionem rei debitae certae et determi­
natae, quae aliquando debitorem ab obligatione liberat, ut in contractibus
mere gratuitis, et etiam in aliis, ubi non incidit culpa debitoris. Ali­
quando vero non liberat, v. g., si evenerit dolo debitoris, vel fuerit is in
mora culpabili, vel casum in se susceperit. Certae et determinatae, v. g.,
talis equi; aliud vero dicendum, si res fuerit incerta et indeterminata;
nam genus et species non pereunt. Quare, si promisisti equum in ge­
nere, non talem equum, non unum ex tuis equis ; manet obligatio,
etiamsi omnes tui equi pereant, unde alium emere debes et tradere.
C. I. 1298. seqq., C. G. 1302. seqq.; C. H. 1182. seqq.; C. B. 275.
280. ; L. Si ex legati Dig. de Verbor. obligat.
7 ° Per rescissionem, seu rescindibilitatem, quae locum habet,
quando contractus, essentialibus conditionibus constans, ob aliquos
defectus dissolubilis est. Contractus ille valet, donec rescindatur. C. I.
1300. seqq.; C. G. 1304. seqq.; C. H. 1290. seqq.; C. B. 346. seqq.
8. ° Per praescriptionem, de qua dictum est supra, C. I. 1236.;
C. G. 1234.; C. H. 1930.
9. ° Per contrariam voluntatem. Etenim « eae obligationes, quae
consensu contrahuntur, contraria voluntate dissolvuntur. Nam, si Ti­
tius et Seius inter se consenserint, ut fundum tusculanum emptum
Scius haberet centum aureis; deinde re nondum secuta, i. e. neque
pretio soluto neque fundo tradito, placuerit inter eos, ut discederetur
ab ea emptione et venditione, invicem liberantur ». Inst. 1. 3. t. 30.
$ 4. Cf. n. 964.
967. Quid intelligatur per accidentales contractuum modificatio­
nes * - Accidentales contractuum modificationes sunt quaedam extrinsecae vel intrinsecae contractuum qualitates, quae eorum obligationem
obfirmant vel infirmant; augent vel imminuunt; determinant, suspen­
dunt, vel perimunt. Porro huiusmodi contractuum modificationes prae­
cipuae, quae ad praxim faciunt confessarii, sunt: iuramentum quod
vxtrinscce contractum confirmat, variique contractuum modi, quibus
intrinsece contractuum obligationes varie constituuntur.

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

101

968. Quaenam sit vis iuramenti contractui adiecti. — Juramen­
tum promissorium contractibus adiicitur ad eos propter reverentiam
divini Nominis confirmandos. Unde praeter obligationem ex iustitia
vi contractus, obligatio etiam adest ex religione vi iuramenti. — Obli­
gatio iuramenti non nisi iurantis personant afficit. Eo enim Deo obli­
gamur ad faciendum, quod promisimus. Quare licet obligatio contra­
ctus ad haeredes transeat, utpote quae ipsemet contrahentis bona af­
ficiat; obligatio tamen iuramenti ad eos non transit. — Quoad iura­
menti obligationem, generalis regula est: Juramentum sequitur natu­
ram actus. Accessorium enim sequitur principale. L. 1. 6. n. 870. 873.
— Jure Romano contractus plures, aliunde irriti, iuramento validi ac
firmi evadebant. Id bene fieri poterat, vi ipsius legis, sublatam obli­
gationem naturalem restituentis, vel inductam actionem adimentis ad
petendam restitutionem in integrum, propter adiecti contractui iura­
menti reverentiam. Jure recentiori neque validi neque firmi evadunt
contractus aliunde irriti aut rescindibiles. C. H. 1260. iuramentum in
contractibus non admittitur, et si fiat pro non adiecto habetur. Hoc
tamen non impedit, quominus quis in conscientia stare debeat promis­
sioni et iuramento, quo libere favori renuntiavit per leges concesso,
si renuntiatio haec illicita non sit et prohibita, et agatur de favore
mere privatae personae ; c. g. si quis iuramento confirmat simplicem
quandam promissionem, cui civilis lex neque assistit actione in foro
externo concessa, neque resistit, naturalem ei adimendo validitatem.
969. Resolves: Juramentum est irritum, si actus ipse irritus ipso
facto sit, sive iure naturali, sive iure positivo. Trid. s. 25. C. 16. de R. R.
— Actus obligatione sublata, aufertur etiam iuramenti obligatio. —
Quae actui tacite insunt; nempe si potuero, si res notabiliter non im­
mutetur, si alter fidem servet, etc., ea etiam iuramento insunt. Hinc, si
iures te servaturum statuta alicuius communitatis, si haec a maiori
parte communitatis non amplius observentur, neque tu eas observare
teneris. L. 1. 3. n. 181.

970. An iuramentum adiectum de non rescindendo contractu fir­
met omnino contractum, lege positiva rescindibilem ? — Controvertitur.
Alii autem dicunt firmari tum ex religione, tum ex iustitia ; adeoque
ius iustitiae tribuere promissario. Sublata enim per legem actus va­
liditas aut firmitas per iuramentum restituitur. Verum iuramentum
natura sua id non praestat, cum per ipsum non homini, sed soli Deo
obligemur. Ac non novam ex iustitia iuramentum obligationem facit,
sed factam ex religione confirmat. Alii vero dicunt firmari tantum ex

102

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

religione. Firmari ex religione; scilicet promissarius novam sibi cau­
tionem et quoddam quasi pignus sibi stipulatur, interposito iuramento,
quod consequenter ei rationabiliter invito, quasi invito creditori, extor­
quere non licet, iuramenli dispensatione. Et sane propter reverentiam
erga Deum iuramentum servandum est, semper ac licite servari po­
test. Quare negandum est, quando rescindibilitas immediate et directe
inducitur propter bonum commune. Tunc enim nocivum esset bono
communi, adeoque illicitum et invalidum. Idem dicendum, si iuris re­
nuntiatio prohibeatur. Illicita enim tunc est. Trid. s. 25. C. 16. de R. R.
Affirmandum vero, si rescindibilitas inducta sit immediate et directe
propter privatae contrahentium utilitatem neque renuntiatio prohibeatur.
Unusquisque enim renuntiare tunc potest beneficio in sui gratiam
constituto.
Hinc non videtur stare iuramentum, quo quis promittit libere
alteri se non revocaturum testamentum vel legatum in ipsius favo­
rem factum ; cum renuntiatio illa sub quacumque forma prohibeatur.
C. I. 916. Cf. 1034. An autem valeant iuramenta minorum, uxorum
et similium ad contractus firmandos? Negat Gury 792., « etsi lex in
ipsorum utilitatem sit constituta: quippe perversi homines semper
iuramentum ab iis exigerent, quod in detrimentum societatis cede­
ret ». Affirmat vero Struggl tr. 5. q. 3. n. 27. Secundo, ob generalem
rationem, quod ea lex propter bonum privatorum immediate et di­
recte lata sit. Cf. 223. et C. Cum contingat 28. de lurei. Distinguen­
dum forte melius erit. Si enim contractus respiciat rem per se bonam
et utilem, videntur tunc praedictae personae teneri ad cum implendum,
legis beneficio neglecto. Si vero contractus subsidia respiciat obti­
nenda, quibus cupiditatibus indulgeant et rem dissipent familiarem,
bonis moribus iuramentum contrarium est, et legis beneficio bene pos­
sunt uti. Scilicet, bonum commune postulat hanc protectionem aetatis
et sexus, per rescindibilitatem. Ea vero uti vel non uti ab arbitrio
pendet uniuscuiusque, eique certo potest rationabiliter renuntiare. —
Ceterum, quia iuramentum accessorium est, et naturam actus non
mutat, si actus est natura sua revocabilis, ut testamentum; aut revo­
cabilis positivo iure, ut donatio, susceptis liberis; aut rescissioni
obnoxius, ut contractu·- minorum et uxorum, valide revocatur, valide
rescinditur. — Lugo d 22. n. 200.-202., Resp. Mor. 1. 6. d. 24.;
Lessius l. 2. c. 17. d 7.; L. 177. 727. 739. 757. 891. 892.; C. A.
937 ; Gousset in a. 1304.; E. M.

971 Quinam sint varii contractuum modii — Varii contractuum
• odi quibu> varie contractum obligatio modificatur, sunt: contractus

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

103

obligationis sub conditione, ad modum, ad terminum, alternative, solidarie, divisibiliter vel indivisibiliter, cum clausula poenali, sub causa,
sub demonstratione. — Modus servandus est ex iustitia, nisi repugnet
substantiae contractus. Illius violatio contractum saepe non invalidât,
quia nempe quid mere accidentale est. Si modus sit turpis aut impos­
sibilis habetur pro non adiecto, nec contractus est invalidus, nisi modus
illius naturae repugnet, vel nisi voluntas contrahentis omnino ad illum
restricta fuerit.
972. Quandonam habeatur contractus conditional!s ? — Quid si
conditio sit impossibilis vel turpis vel potestativa ? — Quo modo im­
plenda sit conditio ? — Contractus conditionalis est, cum ab eventu
futuro et incerto pendet. C. I. 1557.; C. G. 1168.; C. A. 696. Con­
ditio exprimitur verbis si, modo, dummodo, vel etiam ablativo abso­
luto, quod tamen constans semper non est. — Ab eventu ; ea enim,
quae tacite insunt sive ex natura rei, sive ex positivo iure, actum
conditionalem non efficiunt, licet fuerint expressa. — Futuro et incerto ;
si enim pendet ab eventu praeterito vel praesenti, vel futuro sed certo,
e. g., si sol postero die oriatur, contractus statim validus est, vel
nullus; licet nobis incertus adhuc sit. Quare conditio de futuro su­
spendit contractum eiusque obligationem, usque dum verificetur; con­
ditio vero de praesenti vel praeterito suspendit tantum exeeutionem
contractus. C. I. 1161.; C. G. 1181.; C. H. 1114.; Inst. 1. 3. t. 16.
£ 4. 6. Cf. Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 3. n. 9. — Impleta conditione,
etsi id lateat, ipso iure contractus perficitur, et retro valet, quin novo
opus sit consensu, perinde ac si ab initio absolute contractum fuerit,
C. I. 1163. 1170.; C. G. 1179.; Cf. ib. 1182. — Quapropter, si res
interim melior aut deterior facta fuerint, commodum et incommodum
ad acquirentem pertinet. C. I. 1163. Cf. C. G. 1182.
Conditio de re turpi aut impossibili contractum nullum tum iure
naturae, tum civili reddit, C. I. 1160., C. G. 1172.; C. H. 1116.;
C. L. 683.; Inst. 1. 3. t. 20. $ 11. 24. Excipiuntur tamen eodem
C. G. 900. donationes inter vivos et per testamenta, in quibus condi­
tiones impossibiles aut turpes pro non adiectis habentur. Praesumitur
enim, quod non serio fuerint adiectae, animo suspendendi contractum.
Ex C. I. 1065. donatio sub conditione impossibili aut turpi nulla est.
Et ex cod. C. I. 849.; C. II. 792.; C. L. 1743. conditiones impossi­
biles aut turpes in testamentis pro non appositis censentur. Ita etiam
habetur Inst. 1. 2. t. 14. § 10. Excipitur item Iure Canonico matri­
monium, in quo conditiones impossibiles aut turpes pro non adiectis

104

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

habentur, C. 6. de Condit, appos., modo conditio turpis aut impossi­
bilis substantiae contractus contraria non sit.
Contractus nullus est, cum conditio est potestativa, quae nempe
unice a vuluntate sese obligantis pendet, v. g. dabo tibi 1000. libellas,
si ita mihi placuerit. Huiusmodi enim contractus nullam, uti patet,
producere potest obligationem. C. I. 1162.; C. G. 1174. Validus vero
erit contractus, si conditio potestativa non sit voluntas ipsa debitoris,
sed voluntas alterius partis, vel tertiae personae, vel factum aliquod
adimplendum ab una e duabus partibus contrahentibus. Gousset in a.
c.; Troplong della Vendita c. 1. n. 132. seqq.; C. H. 1115. 1256.
1449.
Conditio implenda est eo sensu, quo contrahentes prudenter cen­
sentur se voluisse obligare, C. L 1166.; C. G. 1175. Quare Invo­
luntas potius, quam verba, intuenda est. 2.° Generati m loquendo, con­
ditio in propria forma adimpleri debet; aliquando tamen sufficit, ut
aequivalenter impleatur, cum nempe talem censetur prudenter fuisse
contrahentis voluntatem, Gousset in a. c. ; L. 734. Conditio censetur
impleta, quoties per eum, qui se obligavit sub illa, stetit, quominus
adimpleretur, C. I. 1169.; C. G. 1178.; C. H. 1119. 1122.; C. L. 679.
1744.; C. B. 162. Antequam conditio impleatur creditor exercere
potest actus omnes conservativos sui iuris, C. I. 1171.; C. G. 1180.;
C. H. 1121. — C. A. 897. seqq.; E. M.
973. Quandonam habeatur conditio reso/utiva contractus ? — Prae­
ter conditionem, de qua diximus, quae, propterca quod contractum
suspendit, suspensiva dicitur; alia adest conditio, quae dicitur resolutiva, propterca quod verificata contractum validum resolvit, et partes
restituit in eundem statum, quo erant ante contractum, C. I. 1158. 1164.
1168. 1183.; C. G. 1183.; C. H. 1123.; C. A. 696.; C. B. 158. —
Eveniente conditione, ipso iure contractus cessat, et retro valet, perinde
ac si ab initio nihil actum fuerit, C. I. 1170.; C. G. 1179. —Quare
si res interim melior vel deterior facta fuerit, commodum vel incom­
modum ad alienantem pertinet. — Resoluto contractu, non praeiudicatur tertiis quoad iura super immobilia antea acquisita, C. I. 1511.
1787 — Huiusmodi conditio subintelligitur in omni contractu synallagmatico, si compars suam obligationem non adimpleat. Cf. n. 965.
C. I 1165.; C. G. 1184.; C. H. 1124. — C. B. 159. 160. 161.
346. seqq.

974. Quandonam habeatur contractus sub modo? — A conditione
distinguendus est medus, h. e. onus inert superadditum, v. g., do tibi

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

105

hoc praedium cum obligatione celebrandi tot missas annuatim. Porro
hic contractus statim valet, manente in comparte onere implendi obli­
gationem ; quam si com pars non impleat, peccat contra iustitiam, at
non ideo corruit contractus. C. 4. de Cond. appos. Huiusmodi con­
tractus dicitur ad modum. Modus adiectus in commodum accipientis,
e. g·, leg° nulle libellas Caio, ut agellum sibi emat, regulariter pro
non scripto est, et restitutionem non inducit. Modus adiectus in alio­
rum utilitatem obligationem ex iustitia inducit. L. 734.
Modus turpis accidentalis, seu accessorius pro non adiecto ha­
bendus est ; modus turpis principalis seu substantialis actum irritat ;
e. g. Titius sectarius reliquit tibi ingentem pecuniae summam, volens
simul ut scribas eius elogium post mortem in publica ephemeride, in
sectariorum laudem ; Caius tibi reliquit pecuniae summam, ut cures
cremationem sui corporis, et reliquum tibi retineas.

975. Quandonam habeatur contractus ad terminum ? — Contractus
obligationis ad terminum, seu ad diem determinatum, est, cum licet
eius obligatio statim oriatur, exsecutio tamen ad diem determinatum
suspenditur. C. I. 1172.; C. G. 1185.; C. H. 1125.; Inst. 1. 3. t. 16.
§ 2. 3. Terminus semper praesumitur constitutus in favorem debitoris,
nisi aliter conventum fuerit, C. I. 1175.; C. G. 1187.; in favorem
creditoris et debitoris, nisi aliud res eiusque circumstantiae exigant,
C. H. 1127. — Quod ad terminum debetur ante constitutam diem
exigi non potest. Si fuerit tamen ante eam solutum non potest repeti.
C. I. 1174.; C. G. 1186. — Nihilominus recte ante diem petitur, si
debitor non solvendo esse coeperit, C. I. 1176.; C. G. 1188. —
C. B. 163. 186. seqq.
976. Quandonam habeatur contractus obligationis alternativae? —
Contractus obligationis alternativae est, cum duae res disjunctive obli­
gantur, ita ut debitor liberetur, alterutram solvendo. C. I. 1177.; C.
G. 1189.; C. H. 1 131. Electio est debitoris, nisi aliter conventum sit.
C. I. 1178.; C. G. 1190.; C. II. 1132.; C. B. 262.; C. A. 906. Al­
tera vero re pereunte, alteram dare tenetur; vel huius pretium, si haec
quoque et posteriori loco perierit, nempe si eius culpa, secus omni
liberatur obligatione, C. I. 1180.; C. G. 1192. 1193.; C. H. 1134.1136.; C. B. 265.
977. Nota : Cum obligatione alternativa, confundenda non est
obligatio facullativa. Una tantum res in ea obligatur ; sed facultas
fit rem aliam pro ea substituendi. Paulus legavit Petro domum suam,

106

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

nisi haeres eius mallet solvere summam 10000. libellarum. Petrus
exigere nequit nisi domum, quamvis haeres possit pro domo solvere
illi 10000. libellas. Hinc, casu fortuito domo pereunte, haeres ad nihil
tenebitur; et in hoc discrimen proprie est unius obligationis ab alia.
Gousset 765.
978. Quandonam habeatur contractus obligationis in solidum? Contractus obligationis solidariae est, vel ex parte creditorum, quando
nempe totum creditum exigi potest a singulis creditoribus, ideoque
solutio facta uni creditori liberat debitorem ab aliorum creditorum
molestia, C. I. 1184.; C. G. 1197.; C. A. 892., vel ex parte debi­
torum, quando nempe ad totum debitum solvendum singuli debitores
adigi possunt, ita ut solutio facta ab uno debitore ceteros liberet
quoad ipsos creditores, C. I. 1186.; C. G. 1200.; C. A. 891. Solidaria haec debitorum obligatio non praesumitur, sed expresse est sti­
pulanda, C. I. 1188.; C. G. 1202.; C. H. 1137. Verum, si unus totum
accepit, cum ceteris illud communicat ; si unus totum solvit a ceteris
illud repetit, deducta sua parte. C. I. 1198. 1199.; C. G. 1213. 1214.;
C. A. 896.; C. H. 1142. 1143. 1145. — Si unus e creditoribus
praescriptionem interrumpit, vel exigit legale intéressé, omnibus id
prodest. C. I. 1192. 2130.; C. G. 1199. 1207. — C. A. 891. seqq.;
C. B. 421. seqq.
Obligatio solidalis aut ius testatoris inter haeredes ipso iure di­
viditur; adeoque unusquisque debet aut petit pro ea portione qua
haeres est; omnes vero debent aut petunt totum. C. I. 1203.; G. G.
1219.; C. A. 888.
979. Quandonam habeatur contractus obligationis divisibilis, vel
indivisibilis? — Contractus obligationis est divisibilis, vel indivisibilis
ex obiecto divisibili vel indivisibili ; si nempe coalescat ex aliqua re,
quae dum traditur, aut ex aliquo facto, quod dum exsecutioni man­
datur, dividi potest, vel non, sive ex natura rei, ut equus; sive ex
lege, ut hypotheca; sive ex acceptione partium contrahentium, ut par
equorum, C. I. 1202.; C. G. 1217. Si emeris centum dolia vini et
viginti pereant, emptio adhuc valet, si di visibili ter facta fuerit. Si
dones equum, et deinde rescias equum non esse tantum tuum, sed
simul tuum et fratris tui donatio non valet, cum fuerit indivisibiliter
facta. Ex C. G 1330. obligationes sunt indivisibiles inter partes, di­
visibilité r applicantur tantum eorum haeredibus. Si moriatur debitor,
cui sint plures haeredes ; si ipse unum tantum obligavit ad solvendum,
obligatio indivisibilis est; secus debitum erit divisibile. Itcmque, si

IV. - L)E MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

107

creditor moriatur, cui sint plures haeredes; si ipse creditum uni tan­
tum relinquat, qui totum creditum exigere potest, indivisibile erit;
secus vero erit divisibile. C. I. 1204. 1205.; C. G. 1220. 1221.
Qui plures indivisibiliier aliquid debent, singuli totum sed non
totaliter debent, et qui plures indivisibiliier creditores sunt alicuius
rei vel operis, singulis totum sed non totaliter debetur. Totum, quia
res est indivisibilis. Non totaliter, quia totius ius vel obligatio, non
singulis inest, sed omnibus ; et sic si duo tibi promiserunt centum
aureos ad praedium emendum, ambo tibi debent centum ; unde singuli
tenentur ad totum, sed non debet unusquisque eorum tibi centum dare,
adeoque non totaliter tenentur. — Quapropter ille qui solvit vel ac­
cipit a ceteris repetit, vel ceteris communicat, pro sua cuiusque parte.
C. I. 1206. 1207.; C. G. 1222. seqq. — C. H. 1149. seqq.; C. A.
888. seqq. ; C. B. 356. 420.
Si plures divisibiliter uni obligantur, vel unus pluribus divisibiliter
obligatur, e. g. si Titius, Sempronius, Caius debeant 90 libellas Au­
relio, vel Aurelius debebeat Titio, Sempronio, Caio 90 libellas, et
Titius e. g. impotens sit ad solvendam suam debiti partem, non ideo
alii duo gravantur, et si Titius suam crediti partem Aurelio condo­
net, non ideo Aurelius liberatur a sua parte solvenda Caio et Sem­
pronio. Quare generatim si unus ex creditoribus debitum remiserit,
vel uni ex debitoribus debitum sit remissum, ceteris creditoribus res
tota debetur, ceteri debitores rem totam debent; sed refuso pretio
partis illius, qui remisit, vel cui remissum est. Si tres alicui bovem
divisibiliter vendant, et unius culpa post venditionem et ante tradi­
tionem bos perierit, alii duo nihil praestant, et totum tamen pretium
exigunt, nempe sibi debitum pro tertia unicuique parte. Pothier delle
Obbligaz. n. 273. Si plures uni divisibiliter unam eandemque rem
individuam promiserint, e. g. domum aedificare, et non aedificaverint,
unusquisque pro parte damni tenetur. C. I. 1216.; C. G. 1232.
Cf. Troplong della Vendita cap. 4. a. 1647. num. 576. seqq.
980. Quandonam habeatur contractus cum clausula poenali ? —
Quid intelligilur per arrham? — R. Ad l.um Contractus cum clau­
sula poenali est. cum quis, ad firmandam obligationem, se adstringit
ad aliquid, si eam non servet, C. I. 1209.; C. C. 1226.; C. H. 1152.;
Inst. 1. 3. t. 16. § 7. Hinc debitor non potest ab obligatione se exi­
mere poenam solvendo, nisi id fuerit expresse constitutum. C. H. 1153.;
C. A. 1336. Invalida obligatione principali, est invalida poena, non
vicissim, C. I. 1210.; C. G. 1227.; C. H. 1155. Poena debetur ex

108

IV. - DE MODIS ACQUIRENDI DOM. PRIVATA VOLUNTATE

quo in mora constituitur, et quidem ex iustitia, si petatur, pro inexsecutione saltem culpabili obligationis principalis, minime vero debetur
poena simul et res principalis, nisi constituta fuerit pro simplici re­
tardatione, C. I. 1211.-1213. 1229. 1230.; C. G. 1228.-1130.; C. H.
1153.; C. A. 909.-911. Cf. C. B. 339. seqq. Poena conventionalis
ante omnem sententiam debetur, cum talis poena pactum involvat.
R. Ad 2.u,n Quod anticipate tribuitur a contrahentibus, locum
tenet cautionis pro damnorum compensatione, si conventio non adim­
pleatur, nisi aliter fuerit conventum, et dicitur arrha, caparra. Pars,
quae non est in culpa, si non velit urgere conventionis implementum,
potest cautionem ab alio acceptam sibi retinere; vel exigere duplum
illius quam dedit. C. I. 1217.; C. A. 908.-910. Cf. C. B. 336. seqq.

981. Quandonant habeatur contractus sub causa, vel sub demon­
stratione? — Quandonant huiusmodi contractus invalidus sit propter
errorem? — R. Ad l.um Obligatio sub causa vel sub demonstratione
est, quando exprimitur causa, vel res designatur, c. g., lego Titio
mille libellas, quia patrocinium mei suscepit; lego Titio mille libellas,
quas a Sempronio accepi.
R. Ad 2.°'" In contractu sub causa (quia), vel sub demonstra­
tione (vendo hoc vel tantum) error non invalidât, nisi ad essentiam
rei pertineat. — Hinc, quoad causam, si quis vendat alteri agros,
quos uterque censet agris, quos iste iam possidet, adiaccre, contingat
autem alios agros describi in instrumento, nullus erit contractus; secus
vero, si alteruter falso putet esse feraciores. — Si quis cum homine
tanquam medico contrahat, qui tamen medendi scientiam falso pro­
fitetur, contractu non tenetur ; secus vero, si medicum quemdam mi­
nus peritum accersat, quem putat esse alium eiusdem nominis fama
celebrem. — Quoad rem. si error sit in quantitate, res tota debetur,
si quantitas designata fuerit demonstrative (hoc) ; si vero laxative
(tantum), excessus quantitatis non debetur. Porro res censetur desi­
gnata demonstrative, si res primo loco exprimatur, et postea eius
quantitas, v g . lego Titio praedium meum triginta iugerum; laxative
vero, si primo loco quantitas exprimatur, deinde res, v. g., lego tres
aureos in tali capsula. Sed adiuncta rerum perpendenda, et inde in­
tentio contrahentis investiganda. — Gur. 794.; Lugo d. 23. n. 111.
112., Resp Mor. 1. 6. d. 17.; Inst. 1. 2. t. 20. § 29. seqq.; C. A.
362. 675. 676. 677. 901.; C. L. 1745. 1746.

V.

DE PROMISSIONE

109

V. — DE PROMISSIONE
982. Qualis ordo rerum tractandarum? — Explicata generali
contractuum doctrina, gradum nunc facimus ad varias eorum species.
De contractibus primo gratuitis ; deinde de onerosis dicemus.

983. Quid promissio? — Promissio est deliberata et spontanea
fidei obligatio, facta alteri de re quapiam bona et possibili. _ Deli­
berata et spontanea : quia obligationem erga alium per eam libere
assumimus, ut ei beneficium quoddam conferamus. Unde promissio
indeliberata vel semideliberata, metu aut fraude extorta, nullam parit
obligationem. S. Th. 2. 2. q. 89. a. 7. ad 3. Obligatio fidei ; nam
per promissionem ordinarie nos solum obligamur ex fide, seu vir­
tute fidelitatis, qua facta verbis respondeant. De re quapiam bona:
nam promissio de re mala non parit obligationem, iuxta R. 60.”’ I.
in 6.°: In malis promissis fidem non expedit observare. Quod intelligendum est, etsi promissio esset iuramento firmata; nam iuxta R.
58.'m I. in 6.°: Non est obligatorium contra bonos mores praestitum
iuramentum. Et possibili ; nam iuxta R. 6.am I. in 6.°: Nemo potest
ad impossibile obligari. — C. A. 861.
984. Resolves: Promissio differt a simplici proposito per hoc,
quod promittens obliget alteri suam fidem, seu se ipsum ex virtute
fidelitatis, aut etiam iustitiae; proponens vero se alteri non obliget,
sed solum se ipsum in praesenti determinet ad aliquid in posterum
agendum aut omittendum. Unde ille, qui non servat simplex propo­
situm, e. g., ieiunandi, aut certas preces persolvendi, per se non pec­
cat, nisi aliunde obligatus sit ad quid simile faciendum, sed incon­
stantiae tantum sequitur turpitudo, praeter et contra eius intentionem.
S. Th. 2. 2. q. 88. a. 1.; Lugo q. 22. n. 1.
985. Au obliget promissio nondum acceptata ? — Promissio non
obligat ante acceptationem promissarii, i. e. illius cui fit promissio,
aut sine ea. Prob. Quia ius activum ex parte promissarii debet resul­
tare ex propria eius acceptatione ; adeoque sine hac neque ex parte
promittentis potest resultare obligatio passiva in actu secundo. Prae­
terea omne pactum debet perfici utriusque paciscentis consensu. Ergo
etiam promissio. C. A. 861.

986. Resolves: Promissio ergo ante acceptationem est revoca­
bilis a promittente; quia ante acceptationem non parit obligationem,

110

v.

DE PROMISSIONE

et adhuc manet in potestate promittentis. Ex C. A. 862., si promissio
verbalis sit, statim acceptanda est; si scripta, acceptatio facienda et
notificanda est tempore a lege constituto; ante ipsum revocari non
potest, eo elapso obligatoria amplius non est. — Potest autem quis
acceptare per alium quempiam ad id electum, vel per alium, qui eius
curam gerit, v. g., pater pro filio, religiosus pro monasterio, Prae­
latus pro Ecclesia sua, uxor pro marito. Unam enim moraliter per­
sonam cum eo constituere censetur. Ex C. A. 881. nemo facere aut
acceptare potest per alium promissionem, exceptis casibus per legem
determinatis.
Promissio, sive per nuntium, sive per mandatarium facta, ante
acceptationem revocata, non valet. Verum, si per mandatarium fiat,
necesse est, ut revocatio mandatario innotescat ; ac si non potuit in­
notescere, revocatio nihil valet, et valet promissio perinde ac ab ipso
mandante fuerit facta.
Mortuo promittente ante acceptationem, non valet promissio per
nuntium vel per mandatarium, mandatum enim cessat. Mortuo promissario ante acceptationem, potest adhuc promissio a familia et ab
haeredibus acceptari, si has etiam personas per se et principaliter
intenderit promittens, secus vero irrita ommino manet promissio.
Cf. 991. 1002.

^87. Quomodo obliget promissio? — Promissio simplex et gra­
tuita, per se loquendo, solum obligat sub peccato veniali. Prob. Quia
obligatio simplicis promissionis solum oritur ex virtute fidelitatis,
quae per se solum obligat sub peccato veniali. Unde communi homi­
num indicio parum aestimari solent violationes simplicium promissio­
num. — L. 837.
Per se loquendo: nam per accidens etiam promissio gratuita
posset obligare sub peccato mortali; ut contingeret: l.° Quando promissarius propter promissionem non impletam incurreret grave da­
mnum. 2.° Quando promittens promissionem confirmaret iuramento
promissorio ; nam sic ille simul obligaretur ex virtute religionis.
3° Quando promittens suam promissionem confirmaret chirographo,
ut promissarius posset civiliter agere; nam sic simul obligaretur ex
virtute iustitiae.
Potest ergo quis ex iustitia se obligare, ct tunc graviter obli­
gatur in materia gravi. « Non apparet, inquit Lugo d. 23. n. 91.,
cur non possis gratuito, et sine ullo debito praecedenti, velle te ex
iustitia obligare alteri ad dandum vel faciendum aliquid postea in

V.

DE PROMISSIONE

111

eius gratiam. Sicut enim potes donare ei gratuito domum, atque ideo
transferre in ipsum ius aliquod reale in domum, quod sit obiectum
propriae iustitiae; cur non poteris etiam gratuito transferre in eum
ius, non in re, sed ad rem, et constituere te debitorem ipsius ex de­
bito iustitiae? Totum quippe illud, quod potest ex pretio dari, po­
terit etiam dari gratis, et sicut potes domum pretio vendere, ita potes
etiam gratis eam donare, et ita in utroque casu aeque das ius pro­
prium iustitiae in domum ; ergo sicut potes pretio accepto, obligare
te ex iustitia ad aliquid faciendum postea vel dandum, ex qua obli­
gatione das ius ex iustitia propria adversus te; ita poteris hoc ipsum
ius gratis dare, et constituere te debitorem ex iustitia, sicut si pre­
tium accepisses pro hac obligatione ».
<i Et hic advertunt Sanch., Spor. et alii communiter apud Tourn.
quod ad constituendam materiam gravem in promissione requiritur
materia quadruplo maior, quam in furto mortali, quia promissor agit
de proprio, fur de alieno ». L. 720.; S. Th. 2. 2. q. 88. a. 3. ad 1.
— L. 67 pollicitus AT. de Pollicitat. ; Gousset 782.

988. An per promissionem detur ius ad rem? — Si per promis­
sionem quis ex iustitia se obliget, licet non detur ius in re, datur
tamen ius ad rem. Nam iustitia obligat ad non laedendum ius alie­
num ; si ergo non transferatur alteri saltem ius ad rem, iam illa
promissio ex iustitia amplius non obligat. 67 vero per promissionem
quis ex fidelitate tantum se obliget, neque ius ad rem ullo pacto alteri
datur... « Fidelitas enim non obligat ad id quod alteri debeo, sed ad
id quod mihimetipsi debeo ». Lugo 1. c. n. 14. Fidem fallens nullum
promissarii ius laedit, quia non rem sed suam fidem mere obstrinxit;
unde non iniustus, sed mendax et infidelis est.

989. An promissio onerosa, adimpleta conditione, obliget sub pec­
cato mortali? — R. Affirmative per se, Prob. Quia promissio sub
conditione onerosa, adimpleta conditione, obligat ex iustitia; obligatio
autem iustitiae per se, et ex genere suo, est gravis. Unde, quando
conditio est graviter onerosa, et promittens de praemio multum de­
traheret, peccaret mortaliter; quando vero conditio est solum leviter
onerosa, et promissum magnum praemium, promittens peccaret solum
venialiter, etsi plus detraheret; quia ad excessum videtur se obligasse
solum ex fidelitate. — C. B. 780. 782.
990. Quid de promissionibus prout generatim feri solent? —
Promissiones simplices, ut communiter fiunt, nec ex fidelitate urgent,

112

V. - DE PROMISSIONE

quia in animo promittentis communiter non est fidem suam obligare;
merum igitur propositum enuntiant. — Gousset 781. 783.

991. An, vel quatenus obliget promissio, si ante exsecutionem
moriatur promissarius, vel promittens? — R. Ad l.um Nullo modo
obligat, si promissio facta fuerit principaliter in gratiam promissarii;
quia, eo mortuo, cessat finis in promissione intentus ; secus autem, si
promissio facta sit praecipue intuitu familiae promissarii, vel ipsius
haeredum.
R. Ad 2.u“ Mortuo promittente, si promissio fuerit ex iuslitia
adimplenda, debitis vestita conditionibus, ab eius haeredibus adim­
plenda est; quia omnis obligatio realis ad haeredes transire debet
eodem modo, eodemque titulo, quo promittens obligabatur. Proinde,
sub gravi vel sub levi, ex iustitia tenebuntur haeredes, sicut promit­
tens, dum vivebat, tenebatur. Hoc idem videtur dicendum de dona­
tione, si donator, donatione facta, moriatur ante traditionem rei.
Cf. 994. Si promissio fuerit ex fidelitate tantum adimplenda, haeredes
tunc ab omni obligatione, per se, liberantur ; quippe talis promissio
personalem obligationem involvit, quae ad haeredes non transit. Per
se; nisi nempe constet de contraria promittentis voluntate. — C. A.
900.-955.
992. Quomodo cesset obligatio promissionis acceptatae? — Cessat
obsequentes causas: l.° Propter condonationem promissarii; nam
quilibet suo iuri renuntiare potest. — 2.° Propter mutationem obiecti,
si nempe res promissa interim fieret impossibilis, per leges illicita,
vel damnosa aut inutilis promissario, in cuius utilitatem et commodum
fuit facta. C. A. 936. — 3.° Propter supervenientem mutationem
status promissoris, vel promissarii, ita ut promissor non promisisset,
si hanc mutationem praevidisset ; ut, e. g., si quis pauperi promisit
centum florenos, et interca ipsemet in paupertatem incidat, illisque ad
se ipsum, aut suam familiam honeste sustentandam indigeat; vel, si
quis puell.u promisit matrimonium, quae postmodum fit pauper, mul­
tum deformis, aut ab alio corrumpitur. — 4.° Propter ingratitudinem
promissarii: nam haec non solum tollit obligationem promissionis, sed
etiam, si gra\i- est. facit donationem revocabilem; ut habetur C. ult.
d, Donat — 5 ° Per compensationem, quando nempe duo quidpiam
sibi invicem promiserunt, et alter non vult stare promissis; nam, ut
dicitur R 75 1. in 0°, Frustra sibi fidem quis postulat ab eo ser­
iam . .. fidem a se praestitam seri are recusat. — 6.° Propter de­
Return conditions. aut causae principalis ipsius promissionis; ut si

V.

113

DE PROMISSIONE

quis alteri propter paupertatem aliquid promisit, quem postea repcrit
non esse pauperem. — Semper enim promissio facta censetur sub
talibus tacitis conditionibus. — Struggl 23.; L. 720.; S. Th. 2. 2.
q. 110. a. 3. ad 5.; Gousset 784.

993. Quid de promissione ex iure civili? — Promissio admitti­
tur lure Rom. Dig. 1. 50. t. 12.; itemque C. A. 861. seq. Eaque
etiam admittitur C. B. Etenim a. 780. promissio admittitur alicuius
praestationis in contractu, quae scripto constare debet; a. 518. pro­
missio admittitur donationis, quae etiam legitimo actu constare debet;
a. 610. promissio mutui habetur; a. 656. promissio salarii pro ma­
trimonii negotiatione, quae tamen promissio nullam gignit obligatio­
nem: repeti tamen non potest, quod ea causa solutum est; a. 657. seqq.
agitur de publica alicuius praemii promissione, quae obligationem so­
lutionis inducit. Ac pluries alias promissio eodem C. habetur, pro­
missio praesertim praestationis latori solvendae, de qua agitur
a. 693. seqq.
Ex C. I. et C. G. nihil speciale habetur de promissione. Ex
C. G. 893. eruitur non dari actionem civilem ex simplici promissione.
Ex C. I. 710. promissio non videtur excludi ex variis modis, quibus
aliis propria iura transferri possunt. Idem dicendum de C. H. 1089.
1254. — Speciatim vero agitur in C. G. 1589. 1590. de promissione
venditionis, eaque ab ipsa venditione non distinguitur. Sed Cf. hic
n. 1129. De ea etiam agitur C. II. 1451., et ius contrahentes habent
ad reclamandam exsecutionem contractus. In C. I. 53. 54. agitur spe­
ciatim de reciproca matrimonii promissione; quae nullam legalem
obligationem producit. Si tamen ea publico actu, vel privata scriptura
facta fuit, vel factae fuerint a civili magistratu publicationes, promit­
tens, qui sine iusto motivo promissionem exsequi recusat, ad expen­
sas, ab alia parte, intuitu promissi matrimonii factas, compensandas
tenetur. Idem praescribitur C. H. 43. 44. — Agitur item C. 1. 1 129.;
C. G. 1120.; C. A. 881. de promissione facti tertiae personae ; e. g.
Titium pro te fideiussurum. Uniusmodi promissio ius dat ad indem­
nitatem obtinendam ab eo, qui se obligavit, vel promisit tertii ratificationem, si iste obligationem, implere recusat. Ceterum si promiserit
tantum curaturum se, ut alter det aut faciat, si frustra id curaverit,
ad nihil amplius tenetur. Idem erui potest ex C. H. 1254. Lugo
d. 23. n. 114. — C. H. 836.; C. G. 1326.

Bulcbroni.

Inst. theol. moralis II.

8

VI. - DE DONATIONE

VI. — DE DONATIONE

994. Quid sü donatio? — Donatio, stricte dicta, est liberalis
alicuius doni collatio. — Doni; donum est quidquid alicui liberaliter
datur ea mente, ut accipientis fiat. Datur, nempe de suo patrimonio,
unde, si quis, e. g. hereditati vel legato renuntiat, donatio proprie
non est. Liberalis collatio; nam donum, quod alteri per donationem
confertur, non debet ei esse ex iustitia debitum, neque dans donum
debet alterum obligare ad aliquid aliud praestandum; donatio debet
esse actus liberalitatis, et non iustitiae. C. I. 1050. Interim tamen
donationi non repugnat debitum gratitudinis consequens, aut etiam
antecedens, adeoque donatio potest esse ex gratitudine remunerativa,
seu actus gratitudinis; quamvis sic aliqualiter recedat a proprietatibus
donationis. C. I. 1051. Collatio; nam donatione res donata, non in
futurum promittitur danda, sed in praesenti, actu, datur. Collatio;
nam iure naturali, etiam ante traditionem rei, res donata fit propria
donatarii ; est enim donatio, contractus consensualis, non realis. Ut
autem donatio obligationem inducat in donatorem, necessaria est ac­
ceptatio donatarii. Nemo enim de iure naturali, absque proprio con­
sensu, ius acquirere potest in rebus alienis. L. 725. 726. Acceptari
potest vel per se, vel per procuratorem. — C. A. 938.-942.; C. H.
618. 619. 623. 629. 630.; C. B. 516. 517.; C. L. 1452. 1454. 1455.
Quamvis vero donatio generatim ante acceptationem donatarii
non valeat ; valet tamen antequam acceptetur donatio facta ecclesiae,
vel alteri causae piae. Ratio, quia res censetur donata aut promissa
ipsi Deo, qui ubique praesens est, et statim acceptat. Ferraris v. Do­
natio a. I. n. 26. ; L. 726.
995. Quolufilex sit donatio? — Donatio dividitur l.° in liberalem
et reniuneratoriam. Illa est, quae fit ex pura virtute liberalitatis, et
absque debito gratitudinis: haec vero est, quae simul fit ex virtute
gratitudinis, et motivo compensandi huius debitum. C. I. 1051.; C. H.
618.; C. A. 940. — 2.° In donationem mortis causa et inter vivos.
Prior est, quae a donante fit intuitu secuturae mortis, et consequenter
ex natura sua ante mortem est revocabilis, propter imbibitam hanc im­
plicitam conditionem : Si in hac infirmitate, in hoc periculo, mortuus
fuero : vel donationem ante mortem non revocavero. Per eam habetur
ius ad rem, vel etiam in re, quod non habetur in testamento , eaque
est essentialiter revocabilis, et in hoc differt a donatione inter vivos.

VI.

DE DONATIONE

115

Ins ad rem, si ita quis donat, ut res non fiat accipientis, nisi cum
mors fuerit secuta. Ius ad rem, cum quis ita donat, ut res statim fiat
accipientis, quamvis facta donatio revocabilis sit, Posterior ergo est,
quae actu et absolute fit inter vivos, et consequenter per se est irre­
vocabilis. Si ergo traditio tantum post mortem differatur donatio non
mortis causa, sed inter vivos est. C. I. 1050.; C. H. 620. 621.;
C. L. 1437.; Inst. 1. 1. t. 7. § 1. 2. ; Gousset Cod. comm, in art. 893.

996. Resolves : Non est donatio mortis causa, sed inter vivos,
dispositio, qua quis nunc et irrevocabiliter alteri donat dominium rei,
cuius usum vel usum fructum sibi reservat usque ad mortem. C. I.
1074.; C. G. 948. — Nec ut donationes mortis causa habendae sunt,
sed inter vivos, dispositiones, quibus aegroti dant actualiter et irre­
vocabiliter personis praesentibus, v. g., parentibus, famulis, amicis, res
mobiles aut etiam immobiles, absque ulla conditione mortem respi­
ciente. — Vim donationis mortis causa non habent promissiones, quae
solent fieri in vita de re aliqua danda in morte parentibus, famulis,
amicis, neque vi talis promissionis quispiam poterit vel quid minimum,
communiter loquendo, praetendere ; quia promissiones illae non aliud
solent denotare, quam merum propositum, seu bonum animum dona­
tionis alias faciendae. Cavendum igitur, ne parentes, famuli, amici, fa­
cilius voluntatem defuncti in sui favorem interpretentur, atque adeo
res quasvis, praetextu promissionis vel donationis, occulte surripiant.
M

997. An valeat donatio mortis causa? — De iure naturali et
communi valet donatio mortis causa. Ratio, quia per se est legitimus
quidam modus disponendi de rebus suis, modo debitis vestiatur con­
ditionibus. Scilicet: l.° Fieri debet intuitu mortis; secus donatio inter
vivos censeretur. 2.° Acceptari debet ab ipso donatario ; nemo enim
potest acquirere ius in res alienas, quin prius consentiat. 3.° Ut non
fuerit revocata. Si donatarius praemoriatur, ipso facto revocatur, nec
ad cius haeredes transit, saltem in rigore iuris, quia ad illos directa
non fuit. Revocatur item, si mortis periculo donator supervixerit, et
praecise proximi mortis periculi intuitu facta fuerit. — Inst. 1. 2. t. 7. § 1.
998. An donatio mortis causa valeat etiam secundum recenliores
leges?— Ad recenliores leges quod spectat, ex C. B. 2301. seqq. ex­
plicite admittitur donatio mortis causa, sub conditione nempe quod
donatarius donatori superstes sit. Contractus quo quis obligatur ad
eam non revocandam est nullus. — Ex C. A. 956. donatio mortis
causa, praescriptis servatis formalitatibus, certo valet ut legatum. Ea-

116

vi.

DE DONATIONE

que valet etiam, ut donatio, si donatarius eam acceptaverit, et donator
renuntiaverit expresse facultati eam revocandi, ac donatario scriptum
documentum tradiderit. Ex C. L. 1457.; C. H. 620. donatio admit­
titur, quae morte donantis effectum habeat ; eaque regitur iisdem le­
gibus ac successio testamentaria. — Ex C. L 710. et 827. donatio
mortis causa verius valet, ut quaelibet alia dispositio et conventio ad
dominium in conscientia transferendum.
Ex C. G. gravis adest difficultas ob art. 893., vi cuius non po­
test quis titulo gratuito disponere de bonis suis, nisi donatione inter
vivos et testamento. Verum probabilius etiam valet ; nam art. 967.
dicitur quod potest quis per testamentum disponere de bonis suis,
sive titulo institutionis haeredis, sive titulo legati, sive omni alia de­
nominatione, apta ad manifestandam propriam voluntatem. Donatio
autem mortis causa ad testamentum vel ad legatum revocatur, vel alia
certe norma est apta ad propriam voluntatem manifestandam. Et sane,
si ea donatio in testamento scripta esset, tamquam legatum valeret.
Unde locum ad summum hic haberet generalis doctrina contractus
formis legalibus destituti. Praeterea ea donatio certo videtur valere,
tamquam donatio inter vivos, conditionalis, uti donatio intuitu matri­
monii, Cf. ari. 1083., si non sit revocabilis ad nutum donatoris, sed
tantum ex eventu sanitatis ; conditio enim tunc est casualis, quae nihil
contra legem continet. Insuper, si donatio mortis causa irritatur ex
lure Gall., « irritatur quidem per indicis sententiam, sed probabiliter
non ipso facto». Gur. Cas. 816. Inest nempe huic contractui sua
naturalis vis, quam ipse C. G. pluribus in locis agnoscit, a. 1235.
1311. 1338. etc. Ergo ante sententiam iudicis valida in conscientia
erit Denique « gravissimi iuris interpretes, v. g., Merlin et Delvincourt, asserunt, donationes manuales mortis causa valere, modo sit
traditio aut derelictio (dessaisissement) ; et sic declaravit Curia Su­
prema 12 Decemb. 1815. ». Gur. Cas. 811., Comp. 836. — Gousset
797. 798. et in a. 893.; L. 741.-743.

999. Resolves Donatio sub conditione, ut restituatur, si repe­
tatur, probabilies valet: nam « quamvis non valeat ut donatio inter
vivos, quae postulat, ut donator re sua se spoliet irrevocabiliter: va­
lere tamen potest tanquam donatio mortis causa, propter traditionem
rcakin, quae non minus roboris habere debet, licet nulla mortis
mentio liat». Gur. 836 ; C. L. 1473. — Ille, cui mortis causa
donata est res mobilis, potest illam occulte accipere, mortuo dona­
tur modo sit certus de donatione et ultima voluntate defuncti. Ete-

VI.

•■r·

DE DONATIONE

117

nim res non fuit donata, ut ab haerede solvenda, quod proprium le­
gati est, sed ut ab ipso donatario accipienda. Deinde habet ius in re
donata, nam donatio mortis causa est donatio condiiionata, quae per
mortem testatoris iit absoluta. Ergo, donatore mortuo, res donata statim absolute transit in dominium donatarii. Cf. 997. Ergo hic eam ut
suam accipere potest. Quare, si a indice compellitur ad praestandum
iuramentum, quod nihil de bonis defuncti acceperit, iuramento asse­
rere potest, se nihil accepisse ex bonis defuncti, scilicet quod suum
non fuerit. — Gousset 797. et in a. 931.

1000. Quaenam sit natura donationis inter vivos? — Donatio
inter vivos est actus spontaneae liberalitatis, quo donans se spoliat
et irrevocabiliter re donata in favorem donatarii, qui eam acceptat.
C. I. 1050.; C. G. 894.; C. L. 1456.; C. A. 938. 946. — & spoliat
actu et irrevocabiliter, nihil tamen prohibet donationem fieri sub con­
ditione tum suspensiva tum resolutiva, C. I. 1066. 1078.; C. G. 944.
953. Conditio suspensiva tacite inest donationibus, quae fiunt causa
matrimonii, C. I. 1068.; C. G. 1088. Conditio resolutiva tacite inest
donationibus reciprocis, quas duo sibi invicem faciunt, Cf. C. I. 1083.
Donationem vero irritat conditio, quae in donantis potestate tota
reposita est. C. I. 1066.; C. G. 954., quae donatario imponit onus
satisfaciendi quibuslibet futuris donantis debitis, C. I. 1067.; C. G.
945., et quae constituit, ut, donatario vel eius filiis praemortuis, res
donata ad alium, quam ad ipsum donantem, revertatur, C. I. 1071.;
C. G. 956.; excepto casu, quo testamentaria permittitur substitutio,
C. L. 1473.; et ex eodem C. L. 1474. substitutio in favorem tertii,
contra praecedentem legis dispositionem est nulla, sed nullitatem dona­
tionis non producit. Ita etiam C. I I. 641. — Potest vero quis donare sub
reservatione ususfructus pro se, et, ipso deficiente, etiam pro aliis, non
tamen successive alios post alios vocando. C. I. 1074. Cf. C. G. 949.;
C. II. 640. — Si donator sibi reservat facultatem disponendi de aliquo
obiecto vel aliqua summa, quae in ipsa donatione comprehenditur, si
moriatur ante illam dispositionem, tale obiectum vel summa transit
ad haeredes donantis, non vero ad ipsum donatarium, non obstante
quacumque contraria clausula. C. I. 1069.; C. G. 946. Secus est ex
C. L. 1464.; C. H. 639.
In favorem donatarii, cui statim transfertur irrevocabiliter domi­
nium rei donatae, ius nempe in re ; unde donatio essentialiter differt
a promissione, quae non dat nisi ius ad rem. Neque vero opus est
traditione rei, ut aperte constat ex C. I. 1062. 1125.; C. G. 938.

118

vi.

DE DONATIONE

1138. Cf. Rogron in a. 711. 937. 1138.; L. 732. Ea vero opus est
C. A. 943., si donatio verbalis sit; et C. H. 632., si verbalis donatio
sit rei mobilis: secus utroque hoc Iure non sortitur effectum. Cf. 1011.
- Qui acceptat, sine acceptatione nulla adhuc est donatio, tum iure
positivo, tum iure naturali. Quapropter revocari potest licet sit iuramento firmata, quia iuramentum sequitur naturam actus. C. I. 1057.;
C. G. 952.; C. H. 629.; Lugo d. 23. n. 42. — Inst. 1. 2. t. 7. §2.;
L. 725.-727.
1001. An absens sufficienter donationem acceptet, recepto nuntio,
vel litteris donatoris ? — « Donatio facta absenti, si per nuntium fiat,
potest revocari, donec coram nuntio acceptetur ; non enim sufficit, si
accceptetur coram aliis. Si vero donatio offeratur per litteras, Viva
dicit sufficere, ut litterae ad donatariuin perveniant. At Less, et Salin,
dicunt requiri amplius, ut remittantur litterae vel nuntius acceptationis,
ut donatio sit valida ». L. 725. 728. Sane in contractu gratuito, eo
quod in uno tantum obligationem pariat, sufficere videtur unio volun­
tatum in illo solo qui ius acquirit. Cf. hic n. 340.
Haec quoad ius
naturale. Cf. n. 940. Ad ius positivum quod spectat, Cf. 1011.
1002. Quid si donator, misso nuntio, donationem revocaverit? —
Si donator revocet donationem antequam acceptetur, et revocatio in­
notescat nuntio quem misit, iam nuntius nihil amplius potest efficere;
siquidem omnis potestas offerendi vel tradendi est ipsi adempta. —
Si autem revocatio non innotescat nuncio ante exsecutionem, tunc di­
stinguendum est vel ille se habet solum instar nuntii referentis al­
terius donationem, aut rem tradentis, vel habet mandatum faciendi
donationem. Si prius, per factam revocationem donatio subsequens irri­
tatur, quia deest omnino consensus ex parte donantis. Si posterius,
valent eius acta, et donatio valide acceptari potest. Tenetur enim
mandans ratum habere id, quod e.x vi mandati bona fide eius no­
mini gestum est — Haec de iure naturali. Quoad ius positivum,
Cf. 986. 1011.
1003. « Utrum post mortem donantis possit donatio valide ac­
ceptari *
Distinguit Less. Si donatio iam facta est, et donans ante
mortem mittat nuncium aut epistolam, tunc censet posse acceptari.
Ratio, quia donatio permanet virtualiter in litteris vel nuncio misso.
Et idem probabiliter tenent Sanch., Lugo, Viva. Sed probabilius hoc
negant Lopez .
et alii ... et probabile censent Salm., quia post
mortem donantis nequit voluntas eius uniri cum donatarii consensu,

VI.

DE DONATIONE

119

ut ad acceptationem requiritur .... Si autem, aiunt Lugo, Less, et
Sanch., donatio nondum sit facta, sed mandata fieri a nuncio, per
illum etiam munere misso, tunc donatio post mortem donantis amplius
acceptari nequit, ex L. Inter causas ff. Mandati, etc., ubi expresse
declaratur mandatum expirare post mortem mandantis. Hoc tamen
non obstante, dicit Sanch., donationem posse acceptari, quia hic man­
datum, cum sit quaedam gratia facta, non expirât morte mandantis.
Et hoc Less, et Viva, etc., merito probabile putant. . . Advertendum
tamen cum Lugo, Moi. ac Sanch., ex eadem L. Inter causas, quod
si donatio facta fuerit a nuncio, inscio mortis mandantis, tam nuncio,
quam donatario, tunc donatio valebit ». L. 730. ; Lugo Resp. Mor.
1. 4. d. 6. n. 6.; Ithur. Cas. 8. Sed gravis adest difficultas in hoc,
quod donatarius post donantis mortem donationem valide acceptet; tunc
enim iam donans morte desiit esse dominus rei donatae; et non po­
test amplius donatio inter vivos esse, sed legatum; quod bene diver­
sum est. Cf. 986. — Haec de iure naturali. Quoad ius positivum,
Cf. 101 L — Gousset 799.; C, H. 623. 629.; C. L. 1465.

1004. An mortuo donatario ante acceptationem, eius haeres possit
donationem acceptare? — Affirmat Sanch., etc., quia haeres reprae­
sentat personam defuncti. Negant tamen probabilius Less., Salm., etc.,
quia haeres succedit in iuribus realibus defuncti, non autem persona­
libus, ut est ius acceptandi donationem ; quia liberalitas personae co­
haeret. Concedit tamen Less., quod si haeres sit filius donatarii, ex
aequitate posset acceptare, cum talis praesumenda tunc sit mens do­
natoris. L. 731. Cf. 986. — Haec quoad ius naturale. Quoad ius po­
sitivum, Cf. 1011. — C. H. 630.
1005. Quid iure naturali et positivo de donatoris capacitate? —
De iure naturali illi omnes donare possunt, qui possunt bona sua
alienare; donatio enim alienationis species est. Quare requiritur, ut
donans sit sanus mente, et non sit declaratus ineflpax ex lege, cum
donationem perficit.
Ex iure Romano inhabiles sunt ad donandum: l.° Surdi simul
et muti a nativitate, nisi scribere sciant. 2.° Damnati crimine capi­
tali. 3.° Pupilli vel impuberes, nisi agatur de rebus parvi momenti.
4.° Coniuges inter se, nisi donatio sit modici momenti. 5.° Pater erga
filium sub sua potestate manentem, excepta causa matrimonii, belli,
studiorum et similium. 6.° « Si quis incesti vetitique coniugii sese
nuptiis funestaverit. . . neque uxorem neque filios ex ea habere cre­
datur. Nihil prorsus praedictis, neque per interpositam personam, vel

120

VI. - DE DONATIONE

donet superstes vel moriturus derelinquat ». L. 6. de Incest, et inutil.
nupt. C. Cf. Nov. 89. Cap. 15. 7.° « Si quispiam habuerit filios le­
gitimos, non possit filiis, eorumque matri, ultra unam relinquere un­
ciam, aut donare naturalibus, aut concubinae ; . . . vel si filii non sint,
concubina vero solummodo, huic mediam unciam relinqui aut donari
concedimus ». Nov. 89. Cap. 12. Uncia duodecima pars haereditatis est. — L. 721. seqq.
Ex C. L. 1476.; C. H. 624. donare possunt omnes, qui possunt
contrahere et de suis bonis disponere.
Ex C. I. et G. donare non possunt qui, eodem iure, non pos­
sunt testamentum facere; et regulariter minores, C. I. 763. 1052. 1386.;
C. G. 902.-904. 1905., uxores, C. I. 134.; C. G. 217. 905., inhabiles
postulati et renunciati, C. I. 1052. 1387.; C. G. 502. 902. — Ex
C. I. 1054.; C. H. 1334. coniuges non possunt, durante matrimonio,
alter alteri donare. — Ex C. L. 1178. seqq. possunt coniuges dona­
tiones inter se facere; eae vero sunt semper revocabiles.
Ex C. G. 1094. 1096. 1098. 1099., admittitur donatio inter con­
iuges, ea tamen est semper revocabilis; ac generatim invicem sibi
donare possunt inter vivos, vel per testamentum: l.° Si non adsint
descendentes, quidquid extraneo donare possent quoad proprietatem,
et insuper usumfructum partis haereditatis ascendentibus reservatae.
° Si adsint descendentes, vel quartam bonorum partem quoad pro­
2.
prietatem, et simul aliam quartam quoad usumfructum, vel dimidiae
tantum partis usumfructum. 3.° Si coniux habeat filios ex praecedenti
matrimonio, non potest donare novo coniugi ultra partem, quae filio,
minus prae caeteris accipienti, contingit, neque quartam bonorum par­
tem excedere.
Ex C. Comm. G. 446. nulli sunt et sine effectu actus, translatitii
dominii bonorum sive mobilium sive immobilium, titulo gratuito, ne­
gotiatorum, qui cessionem bonorum fecerunt, infra decem dies ante
sententiam tribunalis declarantis diem eiusdem cessionis. — Ex C.
Comm. 1. 707. iidem actus pleno iure nulli sunt a die cessionis. —
Cf. n. 1022.; L. 721. 723. 724.
Ex Iure Canonico Rectores ecclesiarum, et bénéficiât!, nec non
administratores omnes bonorum ecclesiasticorum, ac Praelati Regulares
bona immobilia et mobilia pretiosa Deo dicata donare non possunt
absque Beneplacito Apostolico. Extrav. Ambitiosae de Rcb. ecclcs. non
alienand. — Ex Irid. s. 25. C. 16. de Reg., donationes irritantur et
renuntiationes, etiam iuratae, quae fiunt ab ingredientibus Religionem,
nisi fiant cum licentia Episcopi sive vicarii intra duos menses proxi­

VI.

DE DONATIONE

121

mos ante professionem, et professio postea sequatur. Cf. L. 1. 3. n. 935,
Ex Normis S. C. EE. et RR. 28. lun. 1901. n. 121. « Ut Sorores
in perpetuum professae licite se spoliare possint dominio radicali
omnium bonorum suorum per actus inter vivos, requiritur licentia
Apostolicae Sedis >.

1006. An valide et licite donationem quis accipiat ab eo qui sit
aere alieno gravatus? — Affirmant Lessius, Mol., Nav., etc., et pro­
babile putant Lugo et Pal. ap. S. Alph. Ratio, quia ille bene potest
dominium transferre, cum adhuc sit verus dominus rei, quae donatur;
tu vero acceptans non es causa per se et efficax damni creditoris, sed
tantum per accidens et permissiva. Causa per se et efficax est tantum
donator, ipse enim est qui donationem facere determinat. Ergo, dum­
modo eum ad donandum non induxeris, contra iustitiam non peccas.
Neque vero peccas contra caritatem ; haec enim non te obligat, ut
repudies grave tuum commodum, ad servandos debitores indemnes.
— Pal. vero, Bonae., Lugo aliique ap. eumdem S. Alph. verius et
communius negant. Ratio, quia donatarius est vera causa per se et
efficax damni creditoris ; donatio enim essentialiter non consistit in
sola voluntate donantis, sed etiam in voluntate acceptantis, sine qua
nulla exsistit alienatio sive donatio. Ergo sicut donans laedit iustitiam
se reddendo impotentem ad solvendum, de quo nemo dubitat, ita
etiam donatarius coopérons actioni iniustae donantis cum damno cre­
ditorum. Quare ad restitutionem damni tenetur. Neque vero obiicere
valet, alienationem per se non esse causam damni creditorum, sed
alienantis conditionem. Nam haec conditio ex illa alienatione in casu
est, vel saltem ex illa aggravatur. L. 722., H. A. tr. 10. n. 128. —
Utraque sententia sua non carere probabilitate videtur. — Ithur. Cas. 8.
n. 12.; L. 812. 694. 695.; D’ Annib. ed. 4*. p. 2. n. 433. Cf. hic
1005. in fine.

1007. Nota: Ex C. I. 1091. 1092.; C. G. 920, 921. non con­
ceditur creditoribus ius postulandi reductionem donationis, peractae a
debitis gravato. Hoc ius conceditur dumtaxat in haereditate, si legi­
tima sit laesa, haeredi, in cuius favorem lex legitimam reservavit. —
Ex eodem tamen C. I. 1235.; C. G. 1167.; C. A. 953.; C. H. 643.,
possunt sane creditores impugnare actus a debitoribus factos in frau­
dem iurium eorum.
Alienatio in fraudem est, si inde debitor factus
sit impotens ad solvendum, idque non latuerit alienantem in contra­
ctibus gratuitis, alienantem et accipientem in onerosis. Tertiis tamen
fraus non nocet, qui fraudis non participes iura in immobili acquisie-

122

VI. - DE DONATIONE

rint, ante transcriptam petitionem revocationis alienationis, C. I. 1235.
Quare facta alienatio valida est, et res in fraudem alienata in domi­
nium transit acquirentis, — Ex C. H. 643. 1291. 1297. contractus
gratuiti debitoris, cum aliunde, ratione factae donationis, creditores
recipere non possunt quod ipsis debetur, ex fraude facti praesumuntur
et rescindibiles sunt. Ex C. A. 950. Qui alium alere tenetur non po­
test eius ius laedere, donatione tertio facta. Qui ita fuerit laesus, donatarium convenire poterit, ut ei subministret quod donator non potest.

1008. Quid iure naturali et positivo de capacitate donatarii? —
De iure naturali, ex parte donatarii requiritur habilitas ad recipien­
dum. Habiles autem sunt omnes homines, qui recipiendi donationes
per legem non constituuntur incapaces. Nec inhabiles habendi sunt
infantes, amentes, vel alii usu rationis carentes, cum sint dominii ca­
paces, et res acceptare vel occupare per alios possint, v. g., per pa­
rentes, tutores, etc. Cf. 856.
Ex hire Communi donationem accipere nequeunt : 1.° Omnes
accipiens ab iis, qui donationes facere nequeunt, iuxta dicta n. 1005.
2.° Accipientes ab iis, qui sunt aere alieno gravati in fraudem credi­
torum, iique ad compensationem damni creditoribus inde obvenientis
tenentur. 3° Accipientes in defraudationem legitimae, quae haeredibus
necessariis debeatur. 4.° Coniuges. Generatim invalidae sunt coniugum
reciprocat donationes. Excipe: Nisi donatio iuramento sit firmata; Si
interveniat mors donantis, qui ante donatarium decedat, modo res in
vita tradita sit; Si donatio sit remuneratoria, vel fiat causa mortis;
Si uxor donet viro, ut aliquam dignitatem consequatur. L. 722. 723.
740 5° « Archiatros patimur accipere, quae sani offerunt pro obsequiis,
non ea quae periclitantes pro salute promittunt ». L. 9. de Professo­
ribus et medie. 6.° Nemo potest secundo coniugi vel donatione inter
vivos plus dare vel actu mortis causa plus relinquere quam filio vel
filiae praecedentis matrimonii L. 6. de Secund, nupt. C. 7.° « Qui
contra legum praecepta, vel contra mandata constitutionesque Principum nuptias forti contraxerit, nihil ex eodem matrimonio, sive ante
nuptias, sive deinceps quoquo modo datum fuerit consequatur ». L. 4.
de Secund, nupt. C.
Ex recenliori /ure omnibus donari potest, etiam ignotis, inho­
nestis, nascituris, dummodo conceptis, et vivi ac vitales postea na­
scantur C I 1053. 724 ; C G 725 906.; C. H. 627.: C. L. 1479.;
et. ex C I. 1053. 1059. dummodo natus sit ille, ex quo nasciturus
s|x ratur is cui donatur, Vitalis censetur, qui editur post diem cen-

VI.

DE DONATIONE

123

tesimum octogesimum a conceptione, C. I. 160. 162.; C. G. 312. 314.
In dubio, qui vivus editus fuit, vitalis natus praesumitur C. I. 714.;
C. A. 23. — Excipiuntur vero generatim illi, quibus testamento relinqui
non potest, C. I. 1053.; C. G. 902. Excipitur praeterea speciatim coniux ex C. I. 1054.; C. H. 50. 1334. Excipitur etiam ex C. H. 1335.
filius coniugis ex alio matrimonio, et persona cuius quis est prae­
sumptus haeres tempore donationis. — Filiis ergo illegitimis donari
non potest ultra id quod potest eis testamento relinqui. — Uxor au­
tem ut donare non potest sine consensu mariti, vel iustitiae auctori­
tate, ita nec donationem acceptare potest. C. G. 217. 906.; C. H. 61.
— Ex C. L. 1478. 1489. donationes purae et simplices factae per­
sonis, quae sine debita auctorizatione contrahere non possunt, effectum
producunt independenter ab acceptatione, in eo quod donatariis utiles
sint. Donationes factae a viro uxorato suae concubinae nullae sunt.

1009. Nota: Ex C. I. 1055.; C. H. 628. quaelibet donatio in
favorem personae incapacis est nulla: ex C. G. 911. erit nulla. Ex
C. L. 1481. donatio facta personae inhabili nullum producit effectum.
— Cf. C. H. 1334. 1335.

1010. Quaenam sit quantitas bonorum, quae dari possunt? —
Donari possunt bona, quae in commercio sunt, et regulariter omnia,
quae nempe quis in praesenti habet, non item futura, salva semper
parte haereditatis legitima et necessaria sui subsistentia. Nihilominus
donare quis potest illud, quod in spe determinata habet, v. g.,
fructus ex agro quodam nascituros hoc anno; pisces quos e piscatione
referet, etc., excepta regulariter spe futurae haereditatis, circa quam
omne pactum prohibetur. — Cf. 995.; C. I. 1064. 1091.; C. G. 913.
seqq. 943. 947.; C. H. 634.-636.; C. A. 944. 951.; C. B. 2274. seqq.;
C. L. 1453. 1460.; C. He. 470.
1011. Quaenam sint circa donationem speciales iuris positivi prae­
scriptiones ? — De forma donationum. Donatio manualis, de manu ad
manum, adeoque rerum mobilium, fieri possunt sine scriptis, etiam secun­
dum recentiores leges, quae non nisi donationes non manuales et rerum
immobilium attingunt. Porro nisi publico hae fiant instrumento, actus
donationis sunt nulli ex C. I. 1056., obnoxii sunt poenae nullilatis ex
C. G. 931. Excipiendae tamen sunt: 1.° Donationes, quae sunt veluti
conditiones alterius contractus, v. g., dono, vendo tibi fundum, ex quo
centum aureos annuatim dabis Titio; illae enim donationes sunt quid
accessorium. C. I. 1128.; C. G. 1121. 2.° Donationes, quibus quis

124

vi.

DE DONATIONE

renuntiat alicui iura sua; donationes enim sunt lato sensu. 3.° Dona­
tiones remuneratoriae et onerosae; hae enim donationes proprie non
sunt. — Ex C. A. 943. donatio facta solum verbaliter et sine tradi­
tione effectiva nullum donatario confert ius actionis. Hoc ius fundari
debet scripto documento. — Ex C. H. 632. 633. ; donatio rei mo­
bilis, verbaliter facta, traditione indiget, secus effectu carebit, nisi
scripto fiat donatio, et scripto constet acceptatio. Donatio autem rei
immobilis, ut sit valida, fieri debet publico scripto, et eodem vel
alio scripto fieri debet acceptatio, quae nullum habebit effectum, nisi
in vita donatoris fiat. Acceptatio, si separato scripto consignetur, notificari, authentica forma, debet donanti. — Ex C. L. 1488. 1459.
donatio mobilium verbalis esse potest, sed cum rei traditione; scripta
vero esse debet, si sine traditione. Donatio immobilium, si non exce­
dat 50,000 reis fieri potest privata scriptura subsignata a donante et
a duobus testibus. Si excedat praedictam quantitatem, scriptura pu­
blica fieri debet. Ut autem effectum habeant quoad tertios registrari
debent. — Cf. hic n. 1000.; Gousset 799. et in a. 948.
De donationis acceptatione. Maiores tantum, qui nec sub tutela
nec sub cura sunt, non manuales et immobilium rerum donationes
acceptare possunt. C. I. 1059.; C. G. 935. Quare pro minoribus non
emancipatis acceptat is, qui patriam potestatem vel tutelam exercet.
Emancipati et inhabiles renunciati curatoris egent interventu. C. I.
231. 1059.; C. G. 935. Uxores vero ex C. I. 134. sine consensu
mariti acceptare possunt; sed ex C. G. 217. 934. mariti indigent
consensu. Attamen hi omnes, si per se acceptent, valet etiam in foro
civili donatio, donec compars reclamaverit ; siquidem conceditur ipsi
restitutio in integrum, et clare eruitur ex C. I. 1061. L. 725. —
Acceptatio esse debet expressa eodem vel alio actu, et, si absenti sit
facta donatio, non antea facta intelligitur, quam donanti fuerit renunciata, C. I. 1057.: C. G. 932. Quare anteeam, donantio perinde est,
ac si non intercesserit, adeoque donans potest interim donationem suo
iure revocare. Ac, si interim donans moriatur, donatio evanescit. Ita
etiam ex C. H 623. 629. 630.632.633.; C. L. 1465. 1466. Enimvero
donans desiit esse rei donatae dominus, et si adhuc donatarius posset
donationem acceptare, iam actus donationis in alium omnino conver­
teretur, nempe in dispositionem testamentariam. — Facta autem ac­
ceptatione, donatio perfecta est, iusque omne transfert in donatarium,
quin opus sit traditione. C. I. 1062.; C. G. 938. Ita etiam iure Rom.
Inst. L 2. t. 7. § 2.

VI. - DE DONATIONE

125

Corpora etiam moralia nequeunt donationes acceptare, nisi obtenta
a Gubernio facultate. C. I. 1060. Quae quidem luris dispositio pro
Ecclesia nullo modo valet.
De donatione intuitu matrimonii. Donationes matrimonii intuitu
a minore fieri et recipi possunt, interventu eorum, quorum consensu
opus est ex Iure civili ad contrahendum matrimonium. Fieri et recipi
etiam possunt ab inhabili, curatoris interventu. C. I. 1386. 1387.;
C. II. 1329. — Uni vel utrique sponso factae non ideo factae cen­
sentur etiam filiis nascituris ex C. I. 1062., etiam vero istis ex C. G.
1082., si nempe sponsus donatarius donatori praemoriatur. — Dona­
tiones hae, factae contemplatione matrimonii, impugnari non possunt
ob defectum acceptationis, C. I. 1062.; C. G. 1087.; C. H. 1330.;
neque possunt ob ingratitudinem vel ob natos filios revocari, C. I.
1087.; C. H. 1333. Cf. C. G. 960. — Nullae vero sunt, si matri­
monium non sequatur, C. I. 1068.; C. G. 1088.; C. H. 1333.;
C. A. 1247., vel si irritum pronuncietur, remanent tamen iura acqui­
sita a tertiis, immo et iura filiorum, si saltem unus ex coniugibus
illud in bona fide contraxerit, C. I. 1068. — Inst. 1. 2. t. 7. § 3.
Cf. hic n. 1022.
De nullitate donationum ob omissionem legalium formarum. Do­
nationes, defectu formae, nullae in foro exteriori, nullae non sunt in
foro etiam interiori. Id constat: l.° Siquidem generatim admittitur
ex C. I. 1237. et ex C. G. 1235. naturalis obligatio independenter
ab obligatione civili. Unde ille, qui voluntarie naturali satisfecit obli­
gationi. solutum refetere non potest. Adest ergo naturalis quaedam
obligatio donationi satisfaciendi, quae vestita non sit praescriptis legis
formalitatibus. Ac ad C. 1. quod spectat clarissime confirmatur ex
art. 1311. — 2.° Valent sane donationes sub forma contractus one­
rosi, e. gr., venditionis, inter personas capaces disponendi de propriis
bonis et recipiendi, si nihil contra leges contineant. Idque ex actuali
iurisprudentia comprobatur. Porro haec iurisprudentia aperte ostendit,
praescriptas donationum formalitates, non attingere ipsam donationem,
sed tantum actum seu instrumentum donationum, secus enim nullae
essent donationes omnes sub alio oneroso contractu dissimulatae. —
3.° Nam ipsa lex revera non loquitur de donatione, sed de actu do­
nationis, seu de instrumento, quo donatio continetur; scilicet ut do­
natio valeat quoad tertios, et in foro externo. /‘Idus tantum nullitati
subiicitur, nisi confectus fuerit secundum praescriptam formam. C. I.
1056.; C. G. 931. Cf. C. I. 1310. 1311. 1312. 1316. 1320. etc.
/ictus sane tunc perfectus intelligitur, cum fuerit iure factus, quia

126

VI. - DE DONATIONE

verba legis cum effectu accipere debemus, nisi lex ipsa aliud palam
expresserit. Quare nihil essentiale sive natura sua sive ex iure illi
deesse debet. — 4.° Communiter traditur nullam secundum leges re­
quiri formalitatem pro donationibus manualibus. Id eruitur ex eo quod
praescriptae formalitates C. I. 1070.; C. G. 948. non exiguntur pro
ipsa donatione, sed pro actu donationis. Idem ergo valet pro dona­
tionibus non manualibus et rerum etiam immobilium. — Idem affir­
mandum videtur ex C. A. 943. Defectus enim formarum non ius in
re} sed ius adimit actionis. — Gravior difficultas est ex C. II. 633.
in quo mentio fit non actus donationis, sed ipsius donationis. Verum
etiam hic Codex mitiorem patitur interpretationem ; nam dicitur, ut
sit valida donatio rei immobilis publica scriptura facienda est. Non
est ergo ipso iure, pleno iure, invalida aliter facta. Quare etiam ex
hoc Codice formarum defectus reddit tantum donationem rescindibilem per iudicis sententiam. — Ex C. B. 518. ad validitatem dona• ·
·
·
*
tionis legitima forma requiritur. Eam tamen ipsa executio rei pro­
missae supplet. — Cf. hic n. 936.; Gousset in a. 931.
De donationibus simulatis. Donationes simulatae sunt illae, quae
sub contractu oneroso occultantur, quando nempe lucrum ex eo con­
tractu perceptum notabile omnino sit, et donandi animo quis ideo
rem minoris vendat vel locet. Donationes hae valent quoad formam,
si actus sub quo latent valeant quoad propriam formam, dummodo
factae non fuerint, his quibus donare non licet, vel ultra id quod eis
licet donare. C. I. 811. 1010. 1011., C. G. 853. 854. 918.
1012. Quaenam sit donationis obligatio / — Donatione perfecta,
donans ad rem, quam donavit, statim tradendam tenetur, et si eam
destruxerit, alienaverit, deteriorem fecerit, graviter in re gravi peccat,
et tenetur ad omne damnum donatario compensandum. Donatarius
item implere tenetur onera donationi adiecta. Et, si donatarius impo­
sitis conditionibus non paruit, donatio resolvitur, scilicet, si sub con­
ditione resolutiva facta fuerit. C. I. 1065. 1078.; C. G. 953.; Lugo
d. 22. n. 42.
1013. Quinam sint casus, in quibus donationes non plenum sor­
tiuntur effectum > — Duo hi casus sunt: reductio et collatio.
1014. Quid reductio? — Reductio est: Donationis vel legati re­
scissio pro rata excessus supra quantitatem disponibilem, quae quidem
rescissio auctoritate publica fiat oportet. Ratio, ne legitima contra ius
laedatur. Rescissio, adeoque actus valet, et potest quis quod accepit

VI.

DE DONATIONE

127

retinere, si reductio non exigatur. Postulari autem non potest nisi ab
illis, quibus lex legitimam reservat. Neque vero hi possunt, durante
vita donantis, huic iuri renuntiare. — Si donationum valor excedit
vel aequat quotam disponibilem, dispositiones testamentariae sunt sine
effectu. Si vero dispositiones testamentariae excedunt quotam disponi­
bilem vel portionem huius quotae, quae remaneret post detractum
valorem donationum, reductio proportionate fit sine ulla distinctione
inter haeredes et legatarios. Donatarius interim fructus rei donatae
suos facit, durante vita donantis. — Dona etiam manualia sunt re­
ducenda, dummodo immodica, ita ut nimia inter liberos haberetur
inde inaequalitas. Immodica, ne cum parentibus quasi cum gestoribus
negotiorum filiorum agatur. Immodica, attentis conditionibus quanti­
tatis patrimonii, personae dantis, causae dandi, etc. — Filiorum igitur
legitimae cavetur, in haereditatem, relictam tempore mortis, compu­
tando, quae defunctus, dum viveret, antea donaverat extraneis: nempe
ad partem legitimam et disponibilem eo tempore taxandam; nam le­
gitima nonnisi ab eo tempore mortis debetur. — Hinc una quasi
massa conflatur ex illis quae testator moriens reliquit et ex illis quae
vivens donavit, uti ex hac massa legitima detrahatur. Sed et aes alie­
num, quod forte testator reliquit, detrahendum est. Detrahitur autem
non ex donatis, sed ex relictis. Nam donata, cum iam a testatore
fuerint alienata, creditoribus obligata non sunt. — Ex C. He. 527.
reductioni subjacent alienationes a disponente factae, cum manifesta
intentione eludendi dispositiones super legitima. — Cf. hic n. 673., C.
I. 821.-824. 1091. seqq.; C. G. 920. seqq.; C. H. 654. seqq. 887.
818. seqq. 1036. 1039. 1040. 1044.; C. L. 14S2. 1493. seqq.; C.
He. 474. seqq. 486. 522. seqq. C. A. 951. 952.; L. 740.

1015. Quid collatio/ — Collatio est actus, quo unus ex haere­
dibus ad summam bonorum, quam testator inter haeredes dividendam
reliquit, ea bona refert, quae a donatore accepit, ut inter omnes ex
aequo dividantur; nisi velit potius haereditati renuntiare, est enim
haec obligatio haeredum, et tunc ea retinere potest usque ad concurrentiam partis disponibilis. Ratio, ne aequalitas inter liberos laedere­
tur, iure praesumitur testatorem non tam donasse, quam quasi par­
tem dedisse futurae haereditatis. Ouasi; nam vera donatio est:
siquidem in potestate donatarii est, haereditati renuntiare, et donata
retinere usque ad disponibilem, si plus ei donatum fuerit. C. 1. 1001.
1014. filiis et descendentibus tantum collationem imponit erga descen­
dentes alios cohaeredes ; non item erga legatarios, aut haereditatis

12«

VI. - DE DONATIONE

creditores, aliosque haeredes. Collationem autem cohaeredes petere
possunt ad computationem determinandam legitimae; non ad inte­
grandam disponibilem. Collationem C. B. 2050. seqq. descendentibus
etiam tantum imponit. C. H. 1035.; C. A. 787. eam haeredi neces­
sario imponunt. Itemque C. He. 626.; C. L. 2098. eam haeredibus
tantum legitimanis imponunt. C. G. vero indiscriminatim cuilibet hae­
redi collationem praecipit, 843.-846. 857. — Collatio duplici modo
fieri potest: l.° In specie, i. e. referendo rem ipsam donatam. 2.° Mi­
nus accipiendo. Prior modus fit ordinarie in immobilibus, posterior
autem in mobilibus. C. I. 1015. seqq.; C. G. 858. seqq ; C. H. 1045.
seqq.; C. He. 628. — L. 954.; C. L. 2100. seqq.

1016. Quaenam sint collationis exceptiones? — Eximuntur a
collatione variae donationes: 1.° Si quae testator dedit, haeredem a
collatione nominatim eximendo, vel titulo praecipui iuris (aniipar(e')
intra limites partis, de qua disponere poterat. C. I. 1001.; C. G. 843.;
C. H. 1036, 1038.; C. L. 2099. Ex C. I. 1004. 1006. 1012., prae­
sumuntur factae cum dispensatione a collatione donationes ascenden­
tium, factae descendenti haeredis; donationes factae in favorem eius,
qui vel quae sit coniux descendentis. Obnoxium item collationi non
est immobile, quod fortuito, et absque culpa donatarii perierit. Cf.
C. II. 1038,-1040. 1045.; C. G. 847.-860. 855. — 2.° Si expensae
factae a donatore fuerint in alicuius favorem, v. g., in alimenta, vestes,
munera consueta, etc. Item expensae educationis, nuptiarum, artis ad­
discendae, et similia. Haec enim pari iure filiis omnibus debentur ex
ipso natui ali iure, ex pietate, ex patrio more. C. I. 1009., C. G.
852.; C. H. 1041. 1042. 1044.; C. L. 2105., C. He. 629. 631.
632. — 3.° Fructus rerum referibilium, quos percepit donatarius ante
mortem testatoris. Hi enim nunquam in patrimonio patris fuerunt.
C. I. 1013 ; C. G. 851.; C. H. 1049. — C. A. 789. seqq.; C. B.
2050. seqq. ; Gousset in a. 852. ; L. 958. 959.
1017. In filius referre debeat expensas a patre tenuis fortunae
factas, pio ifso ad sacerdotium evehendo? — R. Negative, generatim
loquendo, quia expensae illae cedunt in bonum commune familiae,
nemp< in cius honorem, commodum, etc., et gratuito a parentibus
haec donata censentur. Referri autem debet in haereditatis divisionem
patrimonium a patre datum filio ad sacros ordines suscipiendos, quia
avqmparari potest doti filiae, quae necessario referenda est. Secus
enim aequalitas inter liberos laederetur, quod collatio praecavere in-

VI.

129

DE DONATIONE

tendit. Id constat etiam ex C. I. 100/.; C. G. 851.; C. H. 1035.
1043. 1046.; C. A. 788. C. He. 626.; C. L. 2104.; L. 488. 455. 456.
1018. yiw conferendae sint expensae faciae a patre in gratiam
filii pro docioratu, beneficio, studiis, libris, etc. ? — R. Negative, haec
enim cedunt in bonum commune totius familiae, honorem, commo­
dum, etc. Excipe, si expensae omnino extraordinariae fiant, C. B.
2050.; L. 724. 950. 955. — Ex C. H. 1043. conferendae sunt. Con­
ferendae item sunt ex C. L. 2104. — Cf. C. A. 792.

1019. An conferri debeat pcciinia adhibita ad filium ex militia
redimendum? — R. Affirmative, si redimatur in propriam utilitatem,
quia id aequalitas postulare videtur; secus, si filius redimatur in uti­
litatem patris, v. g., infirmi, senis vel pauperis, aut familiae susten­
tandae , quia familia, quae commodum percipit, onus etiam ferre de­
bet. Rogron in a. 851. Cod. civ. ; Gousset 729. et in a. 852.; L.
955. — Ex C. H. 1043. et ex C. L. 2104. conferri debet.

1020. An filius teneatur referre ea quae de bonis paternis male
expendit, e. g. in ludis, potationibus, etc. ; et quae pater solvit ad eius
extinguenda debita? — R. Ad l.um Negative, modo filius plus non comsumpserit male, quam pater contentus fuit, ut in suam sustentationem
et honestas recreationes expenderet; secus, si expensae excessissent.
— R. ad 2.um Conferenda sunt, quae data sunt pro debitis solvendis ;
nisi in minore aetate fuerint contracta, et inde ditior non sit factus.
Donata enim haec intelliguntur a patre cum exemptione a collatione,
cum ea debita solvere filius non teneretur, eique per leges restitutio
in integrum concederetur. — Si autem filius sit patri debitor cogitur
quidem in suam partem imputare quod ei debebat, qua debitor, prout
quilibet alius debitor haeredibus restituere debuisset, non quasi haeres
et collationis iure, nam in collationem non nisi donata veniunt. C. I.
991. 101.; C. G. 829. 843. — L. 543. 544. 957.; C. H. 1043.;
C. G. 851.; C. I. 1007.; C. A. 788.
1021. An lex collationis obliget in conscientia? — « Lex colla­
tionis respicit forum tum externum, tum internum. Nihilominus cum
certum sit, sive verbali declaratione donatoris, sive variis facti cir­
cumstantiis, donationem factam fuisse cum exemptione a collatione,
quamvis haec exemptio, defectu authentici documenti, non possit in
foro exteriori probari, donatarius non obligatur ad collationem. Sed,
generatim loquendo, donatarius retinere non potest excessum super
legitimam partem, quaevis sit donatoris voluntas ». Gousset in a. 852.
Bucceronl

btst. theol. moralis II.

9

130

VI. - DE DONATIONE

Donatoris enim voluntas non fuit absolute donare, si a collatione sal­
tem implicite non dispensavit, imponendo e. g. donatario obligationem
nemini unquam accepta dona manifestandi.

1022. Quenam sint exceptiones irrevocabilitalis donationis inter
vivos? — Donatio l.° resolvitur, sed non pleno iure, si conditiones
appositae non praestentur. Cf. C. I. 1078. 1079. 1080.; C. G. 953.
954. 956.; C. H. 647. 651. 1333.; C. B. 525. seqq. — 2.° Revocari
potest, si donatarius se exhibeat ingratum erga donantem in casibus
et tempore a lege determinatis, Inst. 1. 2. t. 7. § 2. ; C. B. 530.;
C. I. 1081, 1082.; C. G. 955. 956. 957.; C. H. 648.-650. 653.; C.
L. 1482. 1488. seqq.; C. A. 948. 949., nisi tamen sint donationes ma­
trimonii causa, et etiam ex C. I. nisi sint donationes pure remuneratoriae. C. I. 1087.; C. G. 959. — 3.° Revocatur vero pleno iure ex
C. G. et C. H., sed non ipso iure ex C. I. ob prolem super­
venientem, licet ea tempore donationis iam fuerit concepta, licet etiam
ea posthuma nata sit, vel si donator legitimaverit filium naturalem
post donationem natum ; exceptis ex C. G. mutuis coniugum donatio­
nibus, vel ascendentium in favorem coniugum, matrimonii causa factis;
exceptis ex C. I. donationibus remuneratoriis et matrimonii causa
factis. Ex C. H. 1333. donationes matrimonii causa, non revocantur,
nisi matrimonio non secuto. Ex C. L. 1482. 14S3. 1486. potest dona­
tor donationem revocare ob superveniendam filiorum, nisi donator
tempore donationis legitimum iam haberet descendentem, vel nisi facta
fuit propter matrimonium. Neque potest huic iuri renuntiare. —
lusta sane est et pia praesumptio iuris, donatorem prole carentem
donationem fecisse cum hac virtuali, aut tacita conditione: Nisi li­
beros acquisivero; nam quilibet suos exteris tacite velle praeferre cen­
setur. Hinc etiam omnis contraria conventio, tanquam nulla habetur.
Cum autem donatio hoc in casu ipso iure revocetur, ea per mortem
prolis non reviviscit. C. 1. 1083.-1087. 1090.; C. G. 960.961.-966.;
C. H. 644.-646. — Ex C. A. 954. filiorum susceptione, donationes non
evanescunt. —4.° Omnes donationes inter vivos, ab alterutro coniuge
alteri factae, semper revocari possunt. Neque vero indiget uxor con­
sensu manti aut indicis auctoritate. C. G. 1096.
Ex C. B. 519. 528. donationem potest non exequi donator, si in
indigentia versetur, vel si implere non possit obligationem alios alendi,
ac donationem peractam potest revocare. Ex C. A. 947. 954. si do­
nator indigentia laboret, exigere potest fructus rei donarae. Idem ius
competit donatoris filiis natis post donationem in casu indigentiae. _

VII.

DE TESTAMENTO

Ex C. B. 534. donatio quae causam habet morale officium vel motivum convenientiae subiecta non est restitutioni, neque revocationi.
— L. 738. 739.

1023. An donatio facta Ecclesiae vel causae piae, ob ingratitudi­
nem, vel ob adventum prolis revocari possit? — R. Ad l.ura Donatio
facta Ecclesiae ob ingratitudinem Praelati aut clericorum revocari non
potest; quia donatio illa fit principaliter ob bonum animae donatoris,
et principaliter Deo, qui non potest esse ingratus. Lugo d. 23. n. 175.;
L. 738.
R. Ad 2.um « Communiter docent omnes posse solum quoad id,
in quo inofficiosa est filiis, seu quoad eorum legitimas, non quoad totum.
Ratio est, quia quoad portionem filiis debitam non praesumitur do­
nans Ecclesiam praetulisse, sed potius voluisse primo loco suo pietatis
debito satisfacere. Quoad reliqua vero, Ecclesia censetur magis vel
aeque diligi cum filiis, quare sicut donatio uni filio facta non revo­
catur, natis aliis filiis, nisi quoad eorum legitimas; ita dicendum est
de donatione facta Ecclesiae, vel causae piae ». Lugo d. 23. n. 194.
« Quare revocatio subsisteret, neque donatio revivisceret, etiamsi filii
morerentur, quia actio semel extincta, semper extincta manet ». Ithur.
Cas. 8. n. 12.; L. 739.

VII. — DE TESTAMENTO

1024. Quid sit testamentum, codicillus, legatum, fideicommissum?
— Testamentum, quod secundum etymologiam nominis idem est ac
testatio mentis, secundum rem significatam, est: Voluntatis iusta sen­
tentia de eo, quod quis post mortem fieri vult circa res suas, cum di­
recta institutione haeredis. Ita ex Iure Romano. — Voluntatis iusta
sententia, i. e. dispositio voluntatis legitima, et iuri congrua. Testa­
mentum ergo proprie contractus non est, sed actus donationi accedens.
— De eo quod quis post mortem fieri vult ; nam testamentum non
solum fit mortis causa, sed etiam suum robur primum acquirit per
mortem testatoris, iuxta illud Apostoli ad Hebr. 9., 16. 17.: Ubi
testamentum est, mors ncccsse est intercedat testatoris. Testamentum
enim m mortuis confirmatum est: alioquin nondum valet, dum vivit,
qui testatus est. Testandi facultas ab ipso iure naturae est ; secus enim
nulla amplius esset cura bona proprio labore acquisita vel ab alio
accepta conservandi et ampliandi, eaque stabiliter fructuosa reddendi.

132

VII.

ΩΕ TESTAMENTO

Ad Gal. 4., 7.; Genes. 25., 5.; lob 42., 15. Cf. n. 1042. — Cum
institutions haeredis ; nam per hoc testamentum differt ab aliis ultimis
voluntatibus, nempe codicillo, legato, fideicommisso, in quibus nullus
haeres per se et directe instituitur. — Inst. 1. 2. t. 10.; L. 919.
Codicillus, seu parvus codex, est suprema defuncti voluntas,
minus solemnis, extra testamentum, de eo, quod quis fieri velit post
mortem suam, absque directa institutione seu nominatione haeredis,
cui immediate haereditas debeatur, ut, praeter haeredis institutionem,
alia possit testator de bonis suis disponere, v. g. legata haeredi com­
mittendo, aut fideicommissa, etc. C. A. 553. Clausula autem codicil­
laris est clausula testamento inserta, qua declaratur, quod si testa­
mentum ex aliquo defectu non valeat, vi tamen codicilli valere debeat,
Ad codicillum sufficiebant quinque testes, etiam non rogati etiam fe­
minae. — L. 919. seqq.; Inst. 1. 2. t. 25.
Legatum est donatio quaedam testamento a defuncto relicta, ct ab
haerede praestanda. L. Legatum 36. de Legalis etc. Dig. — Donatio
quaedam, nam proprie donatio non est, cum non sit acta immediate
inter dantem et acceptantem. Ab haerede praestanda, legatum enim
est particularis quaedam lex dicta haeredi, et ideo dicitur legatum:
quod est a lego, unde lex derivatur. Ab haerede praestanda, nempe
post mortem testatoris. A defuncto relicta legatario, ad quem proinde
immediate a testatore rei dominium transit, licet eius possessio sit
prius apud haeredem, et ab haerede testatario sit res tradenda. Inst.
1. 2. t. 20.; C. A. 535.; C. B. 1939.
Fideicommissum, ita dictum, quia testator fidei primi instituti
haeredis suam committit supremam voluntatem, ut haereditatem vel
totam, vel eius partem alteri deinde reddat. Hinc fideicommissum
mediata est haeredis substitutio ; mediata, nempe alterius post primum.
Duo saltem ad ipsam habendam institui debent successionis gradus,
sed institutio esse potest secundi ct ulterioris etiam haeredis. C. I.
899.; C. G. 896.; C. A. 608. 609.; C. B. 2100. ' Immediata vero
substitutio habetur, cum quis haeredem ita nominat, ut, si is non possit
aut nolit haereditatem adire, alter loco primi sit haeres, qui immediate
ab ipso testator instituitur, et non, priore mediante, a quo haeredi­
tatem accipiat, ut in mediata substitutione. Substitutio mediata, indi­
recta, dicitur substitutio fideicommissaria. Substitutio immediata et
directa, substitutio vulgaris appellatur. C. I. S95. ; C. G. 898. ; C.
A. 604.; C. B. 2096. 2097.; C. L. 1858. seqq. 1866. seqq. —
Institutio fideicommissaria ab institutione fiduciaria distinguitur, qua­
tenus in ea palam, seu in ipso testamento, in hac clam seu secreto,

VII. - DE TESTAMENTO

133

fidei haeredis committitur haereditatis restitutio. — Inst. I. 2., t. 15.
16., 23. 24.
Ex C. I. 759. « testamentum est actus revocabilis, quo quis, iuxta
regulas statutas a lege, disponit pro tempore, quo vivere desierit de
omnibus suis substantiis, aut parte earum in favorem unius aut plu­
rium personarum ». Ita fere etiam ex C. G. 895.; C. H. 667. 668.
764.; C. L. 1739. 1794. 1839. — Hinc institutio haeredis necessaria
non est, et discrimen inter testamentum ct codicillum sublatum est.
Secus vero est ex C. A. 552. 553.; C. B. 1937. 1939. Haeres pro­
prie est, qui instituitur in successione totius patrimonii, vel eius quotae
partis; non, si ei tantum obiectum aliquod particulare relinquatur.
C. B. 2087. — Substitutio item mediata, seu fideicommissaria ablata
est, C. I. 899. 900.; C. G. 896.; determinato quodam casu excepto,
ex C. G.

1025. Resolves: Testamentum actus personalis est, qui alterius
voluntati relinqui non potest. C. L·. 1740. Haereditas devolvitur hae­
redi ex morte testatoris, nec antea nec postea. Non antea, quia viventis
nulla est adhuc haereditas, non postea, quia haeres personam defuncti
continuat, et eadem est cum ipso, fictione iuris, persona. Quare si
serius haeres haereditatem adit, aditio retro valet, ex momento obitus
defuncti; ac, si moriatur ante aditam haereditatem, ius suum, suis
haeredibus transmittit. C. I. 933.; C. G. 777.; C. A. 531. 532. 533.
536. 537. 545. 797.; C. H. 657. 661.; C. B. 1942.; C. He. 537.
538.; C. L·. 2011. Hinc in haereditate, habetur ut non apposita dies,
a qua haereditas incipere, vel in qua desinere debeat. C. I. 851 ; Inst.
1. 2. t. 14. § 9j Cf. C. A. 695.
1226. Quoluplex sit testa mentum? — Ratione dispositionis bono­
rum triplex est, ex C. G. 1002. 1003. 1010., testamentaria dispositio:
universalis, ex titulo universali, ex titulo particulari. Universalis est,
cum testator uni aut pluribus relinquit universalitatem suorum bo­
norum. Titulo universali, cum testator alicui relinquit quotam omnium
bonorum partem, dimidiam partem, tertiam partem ; omnia immobilia,
omnia mobilia, aut horum quotam partem. Utraque haec dispositio ex
C. I. 760. ex titulo universali, appellatur. Titulo particulari est quae­
libet alia dispositio alicuius determinatae rei, C. I. 760.; C. G. 1010.
Prima et altera dispositio ex C. I. 760.; C. H. 660. 667. 668. 768.;
C. He. 483. qualitatem tribuunt haeredis, tertia legatarii. Ex C. G.
1002. triplex ista dispositio sub denominatione institutionis haeredis
vel legatarii fieri potest, et sic haeres vel legatarius esse potest uni-

134

VII.

DE TESTAMENTO

versalis, titulo universali, et titulo particulari. C. G. 1003. 1010. 1014.
— C. L. 1736.
Ratione formae ex lure Romano, testamentum distinguitur: l.° Solemne, in quo servantur omnes conditiones legibus praescriptae. Est
autem duplex: Primum. In scriptis seu clausum, quod sigillo signa­
tum traditur subscribendum septem testibus, idoneis, masculis, pube­
ribus, etc., quibuscum subscribit testator, si possit; si vero nequeat,
octavus testis accedere debet. Alterum, Apertum, quod fit coram
septem testibus, sive scripto aperto, sive viva voce, unde nuncupati­
vum etiam appellatur. — 2.° Privilegia tum, quod valet absque solemnitatibus. Tale est testamentum a milite conditum, vel ab alio,
tempore pestis, aut caeteris eiusmodi circumstantiis. — Inst. 1. 2.
t. 10. 11.; L. 920. 926.
Ratione item formae triplex est ex C. I. et ex C. G. testamen­
tum: l.° Holographum quod ad validitatem manu testatoris integre
scribitur; cum indicatione anni, mensis, diei; et nominis appositione.
C. I. 775.; C. G. 970. Ex C. I. expresse exigitur ut nominis subscri­
ptio in fine dispositionum apponatur. Nota temporis integris litteris,
vel numeris fieri potest in qualibet testamenti parte. Nota loci neces­
saria non est. Papyrus quaelibet, licet non obsignata sufficit, si tamen
res ad indicem deferatur, mulcta in Gallia erit ab haerede solvenda
30. fr.
Testamentum holographum, antequam exsecutioni mandari
queat, praesentari debet indici in tribunali primae instantiae: iudex
vero post sufficiens examen iubebit, illud apud aliquem notarium cu­
stodiri. Sed haec forma accidentalis omnino est. C. G. 1007. — Testa­
mentum item holographum ex C. I. 26. 912. seqq. ad instantiam eius,
cuius interest, deponitur apud notarium loci, in quo successio aperta
est. in praesentia praetoris et duorum testium, et debitum rei instru­
mentum conficitur. — Successio dicitur aperta, ex quo incipit ius hae­
redis in rebus defuncti. C. He. 560. Idem non est ac aperitio testamenti,
quum nempe testamentum publici fit iuris. Gousset in a. 970. — Cf.
C. He. 505. 556. ; C. L. 2009. seqq.
2.Q Publicum, seu solemne, scribitur ab uno notario coram qua­
tuor testibus masculis, maioribus, etc., vel a duobus notariis coram
duobus testibus, et a testatore, a notario ac testibus subscribitur. Ac
si tutator subscribere non possit, mentio in actis facienda est, atque
etiam causae, qua prohibetur subscribere. — Testator declarare debet
coram testibus suam voluntatem notario vel notariis, si duo sint, qui
eam scribant, et ex C. I. potest notarius ad scribendum opera uti
amanuensis. Testatori deinde cor un testibus legi debet. Tandem men-

VII.

DE TESTAMENTO

135

tio est facienda, quod fuerit a testatore dictatum, a notario scriptum,
testatori lectum. C. I. 776. seqq., C. G. 971. seqq. — Cf. C. L.
1014. seqq. plures constituuntur publici testamenti formalitates, qua­
rum aliqua si desit, testamentum sine effectu erit.
° Mysticum seu secretum, quod testator clausum sigilloque si­
3.
gnatum tradit notario coram sex testibus, asserens hoc esse testa­
mentum suum a se vel ab alio scriptum, et a se subscriptum. Debet
inscribi haec attestatio super codicem testamenti, et a notario, testibus
et testatore subscribi. Si testator testamentum subscribere non potuerit
de hoc mentio fieri debet, et additur alius testis praeter sex requisi­
tos, C. G. 976. seqq.; C. I. 782. seqq. Verum ex C. I. 783. quatuor
tantum exiguntur, et si testator scribere nequeat, idem observatur ac
in testamento publico. Si ab alio scriptum est, etiam in parte tantum,
debet ex C. I. testator testamentum subscribere in singulis paginis, et
declarare se testamentum legisse. Si testamentum secretum ob aliquem
defectum uti tale non valet, potest tamen valere uti testamentum
holographum, si tamen habeat eius requisitas conditiones. C. H. 715.
— Cf. C. L. 1920. seqq. ubi plures testamenti clausi statuuntur for­
malitates, quarum aliqua si desit, testamentum sine effectu erit.
Testamentum holographum facere possunt, qui scribere possunt,
publicum qui possunt loqui, secretum qui possunt legere. Surdimuti
et muti testari possunt testamento holographo vel secreto. C. I. 775.
778. 785. 786.; C. G. 971. 972. 978. 979.; C. H. 688. 695. 697.
698. 708. 709. — L. 920.
Sunt praeterea testamenta privilegiata, quae specialem habent
formam. Ea sunt: l.° Testamentum militis, et eorum qui officio sunt
exercitibus addicti, Cf. C. I. 799.-803.; C. G. 981.-984.; C. L. 1944. seqq.
— 2.° Testamentum tempore pestis, Cf. C. I. 789. 790.; C. G. 985.-987.
— 3.° Testamentum in mari factum, Cf. C. I. 791. seqq.; C. G. 988.
seqq ; C. L. 1948. seqq. — 4.° Testamentum publicum rusticorum,
Cf. C. G. 974. — 5.° Testamentum, factum in extranea regione, C. L.
1961. seqq. — L. 926. 929.; C. I. Dispos, etc. initio 8. 9.
Ex C. H. 676. testamentum esse potest holographum, apertum
vel clausum. Holographum, quoad validitatem, in papyro obsignata,
quae anno quo fit correspondent, totum scribendum est, et subscri­
bendum a testatore, indicato anno, mense et die, a. 678. 688. seqq.
Sed lege 21. Iui. 1904. iam amplius non requiritur papyrus obsignata.
— Apertum, coram notario fit et tribus idoneis testibus, a. 679. 694.
seqq. — Clausum scribi potest ab ipso testatore vel ab alio, papyro
ordinaria, annotato loco, die, mense, anno; a testatore subscribitur in

136

VII. - DE TESTAMENTO

fine, et singulae paginae etiam nibricaniiir, si ipse illud scribit; si vero
alius illud scribit, tunc in singulis etiam paginis propria subscriptio ap­
ponenda est. Tum in hoc testamento clauso tum in holographo verba
maculata, emendata, vel inter lineas scripta propria subscriptione no­
tanda sunt. Testamentum hoc alia involutum papyro, clausum et si­
gillo munitum, testator tradit notario coram quinque testibus, declarans
esse suum testamentum, cuius rei actus inscribitur a notario in exte­
riori parte testamenti, et subscribitur ab ipso, a testatore et a testibus,
a. 680. 706. seqq. — Specialia autem habentur testamenta, militare,
a. 716. seqq. maritimum, a. 722. seqq., in extera regione confectum,
a. 732. seqq.
Ex C. A. et ex C. B. admittitur quoque testamentum holographum. — Ex C. A. 577. 584. testamentum iudicialiter vel extraiudicialiter, scripto aut voce, scriptum aut nuncupativum, cum vel sine
testimoniis fieri potest. Cf. a. 578. 590. 598. 601. — Ex C. B. 2231.
seqq. 2249. seqq. 2259. seqq. testamentum in forma ordinaria fieri
potest: l.° Coram indice, vel coram notario cum legitimorum testium
assistentia, vel verbali declaratione vel consignatione scriptae disposi­
tionis. 2.° Declaratione scripta propria manu, subscripta ad eodem
testatore cum indicatione loci et diei, nisi sit minor. Extraordinarie
vero, imminente nempe morte, testamentum, defectu indicis vel no­
tarii, fieri potest coram syndico Communis, vel in mari coram tribus
testibus. — Successione aperta testamentum ad tribunal successionis
remittendum est.
Ex C. He. 498. seqq. testamentum confici potest forma publica
et holographa. Publicum indiget publico officiali, qui illud scribit et
duobus testibus. 1'lolographum totum scriptum et subscriptum esse
debet manu testatoris, cum indicatione loci, anni, mensis, diei quo
fuit scriptum. — In extraordinario quodam casu, quo non possit te­
stator adhibere unam ex praescriptis formis, potest orali forma fieri,
declarando propriam voluntatem duobus testibus, qui curabunt uti le­
gitimo scripto documento ea consignetur. Sed hoc testamentum suam
amittit vim, si, quindecim diebus ab eo confecto elapsis, testator re­
pedatur in conditione ordinariam adhibendi formam. — Admit­
titur autem contractus successorius, qui ad validitatem formam exigit
publici testamenti.
Ex C. L. 1751. 1752. est nullum testamentum per signa vel per
monosyllabas tantum. Ac testator prohibere non potest, quominus im­
pugnetur testamentum cuius nullitas lege sit declarata.
Ex C. I. 761.; C. G 968. 1097.; C. L. 1753. non potest testa­

VII. - DE TESTAMENTO

137

mentum fieri a duabus vel pluribus personis in uno eodemque actu,
neque in utilitatem tertii, neque per reciprocam dispositionem. Ex C.
A. 583. 1248.; C. B. 2265. seqq. admittitur testamentum commune
inter coniuges, quod holographum esse potest, ab uno scribitur et
subsignatur, ab altero vero declaratur valere etiam pro suo testamento,
ab eoque pariter haec declaratio subscribitur.
Si haeres sua sponte testamentum impleverit non iure factum,
sciens prudens, testamentum pro valido iam habetur. C. I. 1310. 1311.;
C. G. 1339. 1340.

1027. Quaenam sint conditiones requisitae testamentorum ? — Ut
testamentum sit validum et firmum, requiritur: l.° Ut habeat con­
ditiones ad contractus gratuitos requisitas, et imprimis consensum li­
berum et spontaneum. 2.° Ut dispositio bonorum fiat iuxta reservationem seu legitimam haeredibus a lege assignatam. 3.° Ut non fiat
ab inhabili ad testandum, nec in gratiam inhabilis ad recipiendum,
seu ad succedendum in iura defuncti. 4.° Ut serventur substantiales
formalitates iure praescriptae. — L. 921.; C. L. 1748. 1749.
1028. Cuiusmodi testes requirantur in testamentis? — Ex iure
Romano debent esse masculi, puberes, liberi, non surdi, non muti,
non caeci, non intestabiles a lege, non haeredes ex testamento, nec
domestici testatoris vel haeredis ; non tamen excluduntur legatarii.
Inst. 1. 2. t. 10. § 6. 9. 10. 11.; L. 919. — Ex C. G. 971. 975.
980, postulantur masculi, maiores, subditi reipublicae, fruentes iuribus
civilibus, non scribae notariorum, qui actum conficiunt, non legatarii
seu haeredes, neque horum consanguinei vel affines intra quartum in­
clusive gradum, id est intra secundum iuxta computationem canonicam
pro linea transversali ; attamen in mystico testamento legatarii aut
eorum cognati non excluduntur. Hi enim, qui excluduntur a munere
testandi, reficiuntur tantum pro testamento publico. Ex C. I. 788.
admittuntur inter testes etiam extranei, in regno residentes, et exclu­
duntur solum praxim exercentes et amanuenses notariorum, iique, qui­
bus civilium iurium exercitium fuerit interdictum. Ex lege 9. Dec. 1877.
feminae etiam admittuntur. — C. A. 591.-597.; C. H. 6S1. seqq.;
C. B. 2234. seqq.; C. L. 1966.
1029. An valeant in foro conscientiae testamenta ad causas pro­
fanas, formis legalibus destituta ? — Affirmandum omnino est ex C.
He. 519. 520. seqq. Affirmandum videtur ex C. I. Etenim art. 804.
horum testamentorum nullitas ipso iure minime statuitur, sed tantum

138

vil. - DE TESTAMENTO

asseritur, constitutas formalitates servandas esse sub poena nullitatis.
Quare, nulla intercedente iudicis sententia, ea testamenta in conscientia
valent. Confirmatur autem ex art. 1311., ubi aperte admittitur vali­
ditas testamenti. Affirmandum etiam videtur ex C. G. 970., ubi de
testamento holograph© dicitur, quod non erit valiturum, nisi servatis
statutis formis ; et art. 1001. item dicitur, statutas testamentorum for­
malitates servandas esse sub poena nullitatis. Affirmandum item vi­
detur ex C. A. 601., siquidem, vel una omissa praescripta formalitate,
dispositio, dicitur, erit invalida. Similiter ex C. H. 687. testamentum,
dicitur, erit nullum, non servatis praescriptis formalitatibus. Cf. etiam
a. 705. coli. a. 715. Affirmandum quoque est ex C. B. 2231. seqq.,
ubi omnino distinguitur confectio testamenti ab ipso testamento, et ex
C. L., distinguente pariter testamentum a sua forma 1739. 1919. —
Sententia vero intercedente, quam legitime quis invocare potest, huic
standum est. Cf. 936. L. 927.
Praestat hic notare dispositionem C. I. 1311. « Exsecutio volun­
taria unius dispositionis testamentariae post mortem testatoris includit
renuntiationem ad opponenda vitia et quamlibet aliam exceptionem ».
Ubi supponitur vitia non ignorari. — Gousset 795. seqq.

1030. An testamenta ad pias causas sint valida, si formis lega
libus careant Î — R. Affirmative, et haec sententia communissima et
certa est. Ratio est l.° quia constat ex Iure Canonico, C. Indicante 4.,
C. Cum esses 10., C. Relatum 11. de Testam., etc. 2.° Quia piae
causae ad Ecclesiam pertinent, eiusque subiacent jurisdictioni. Porro
Ecclesia libera et immunis est a potestate civili in iis omnibus, quae
Jurisdiction! suae directe subsunt. Quare a Trid. sic statutum est :
< Episcopi, etiam ut Sedis Apostolicae delegati, in casibus a iure con­
cessis, omnium piarum dispositionum, tam in ultima voluntate quam
inter vivos, sint exsecutores ». S. 22. C. 8. de R. 3.° S. Poenitentiaria, pluries interrogata, huic sententiae adhaerendum esse respondit.
Et hanc quidem sententiam Sacrae Romanae Congregationes ac Summus
Pontifex constanter in praxi amplectuntur. — Quare contraria hac in
re sententia ut vere probabilis haberi non potest. — L. 922.; D’Annib.
p. 2. n. 339. ed. 3.* ; Gousset 793. ; E. M.
1031. Nota: Testamenta ad pias causas nulla ergo egent solemnitate civilibus legibus constituta; sed opus est tantum, ut certo
innotescat testatoris voluntas. Quare, si oretenus testamentum factum
sit, duo aut 1res testes sufficiunt. C. Relatum cit. Testes autem esse
possunt quicumque legitime testari valent. Si autem testatoris scriptura

VII.

DE TESTAMENTO

139

extet, ea quidem sufficit ad validitatem testamenti vel legati pii. Quin
immo sufficit, in foro conscientiae, nutus vel aliud testatoris signum,
absque ullo teste, dummodo tamen certa sil testatoris voluntas. Hinc
testamentum inchoatum et non perfectum, propter mortem intervenien­
tem testatoris, valet quoad legata pia, in eo iam expressa. — L. 922.
923. 924. 925. 937. 940.
1032. An valeat dispositio testamentaria sub conditione, et ad
diem ? — R. Dispositio testamentaria fieri potest sub conditione, C. I.
848; C. G. 1040.; C. H. 790.; C. A. 695.; C. He. 482.; Inst. 1.2.
t. 14. § 9. — Conditiones impossibiles, aut contra bonos mores, aut
contra leges, habentur ut non adiectae, C. I. 849.; C. G. 900.; C.
H. 792.; C. L. 1743. 1745.; Inst. 1, 2. t. 14. § 10. Cf. C. A. 696.-699.
712.; L. 930. — Ex C. He. 482. onera et conditiones immorales aut il­
licitae reddunt nullam dispositionem. Onera et conditiones sine sensu
vel mere vexatoriae pro tertiis habentur uti non adiectae. Ex C. L.
1746. Causa contra legem producit nullitatem dispositionis.
Si conditio est non faciendi aliquid, cautio ab haerede praestanda
exigitur, C. I. 855. Idque pro haereditate et pro legato valet. — Si
conditio sit suspensiva, i. e. quando testamenti validitas pendet ab
adimpletione appositae conditionis, dispositio nulla est, si haeres ante
illius verificationem moriatur. Si vero conditio sit resolutiva, i. e.
quando testamenti exsecutio suspenditur quoadusque conditio sortiatur
suum effectum, minime vero testamenti valor, tunc haeres vel lega­
tarius ius acquirit ante ipsam conditionis impletionem, ius ad suos
haeredes transmittendum ante impletam quoque conditionem, dum­
modo impleatur, C. I. 853. 854.; C. G. 1041.; C. H. 759. 799. Cf.
C. A. 701. seqq.; C. L. 1822. seqq.
Nulla habetur ratio diei appositi institutioni haeredis, titulo uni­
versali, a quo die debeat ipse incipere aut cessare, C. I. 851.; C. L.
1747. ; Inst. 1. 2. t. 14. §9. Cf. 1025. Nulla est dispositio titulo uni­
versali vel particulari sub conditione, quod quis vocet alium haere­
dem vel legatarium, si et ipse ab illo vocetur, C. I. 852.; C. H. 794.;
Cf. C. A. 543.; C. L. 1509.
Contraria legi est, ex C. 850.; C. H. 793., conditio, quae im­
pedit nuptias, sive primas, sive ulteriores; nisi agatur de aliqua pen­
sione. de habitatione, de usu, vel usufructu praestando, durante cae­
libatu, aut viduitate; itemque nisi conditio servandae viduitatis ad
haereditatem consequendam a coniuge sit posita coniugi superstiti. —
Ex C. A. 700., conditio item caelibatus pro non adiecta habetur. Per-

HO

VII.

DE TESTAMENTO

mittitur autem viduitatis conditio coniugi superstiti filios habenti. Ita
etiam ex C. L. 1808. — Iure Romano si illa conditio viduae impo­
natur valet, a quolibet imponatur. Auth. Cui relictum C. de Ind. vid.
toll. Legatum autem relictum puellae, ut non nubat, debetur ei etiamsi
nubat. Ea enim conditio irritatur a lege, quia multum interest reipublicae, ut proles augeantur. L. Quoties 22 ff. de Coud, et demonstr.;
L. Ambiguitates 2. C. de Ind. vid. toll. — Verum Iure Canonico su­
stinenda videtur utraque conditio viduitatis et caelibatus, sive illa a
coniuge sive ab alia persona imponatur, sive de praestatione sive de
alia agatur dispositione, propter status viduitatis honestatem et maio­
rem virginitatis perfectionem. — L. 930. dub. 7. ; Laymann de Te­
stam. c. 10. n. 13.
1033. An in conscientia obligent substitutiones et fideicommissa Z
— Immediatae substitutiones, substitutiones vulgares etiam dictae qui­
bus haeredi seu legatario, alter haeres seu legatarius substituitur, si
prior haereditatem aut legatum non adeat ex C. G. 898.; C. H. 774.
seqq.; C. A. 604.; C. B. 2096. seqq. validae sunt. Idem habetur ex
C. I. 895., si prior haeres seu legatarius nolit vel non possit haere­
ditatem seu legatum acceptare. Ex C. I. 896. substitutus ei, qui no­
luerit haeres esse, substitutus intelligitur ei, qui non potuerit, et contra;
nisi constet de contraria testatoris voluntate ; secus vero est ex C. A.
605. Quare nulla quoad huiusmodi substitutiones ex positivis legibus
esse potest difficultas pro foro conscientiae. — Hinc substituti tenen­
tur onera implere, quae imposita fuerint eis, in quorum locum substi­
tuuntur, nisi tantum primitus vocatis praesumantur imposita, C. I. 897.
Ex C. A. 608. seqq. 618. seqq. fideicommissa integra manent,
adeoque admittitur tum substitutio τ ulgaris, tum substitutio fideicom­
missaria.
Ex C. H. 781. seqq. substitutiones fideicommissariae, quibus hae­
res oneratur, ut totam vel partem haereditatis servet, et alteri trans­
mittat, erunt validae et effectum sortientur semper ac non progredian­
tur ultra secundum gradum, vel sint saltem in favorem personae vi­
ventis, tempore mortis testatoris. Nunquam vero legitimam gravare
possunt, expressae esse debent, et nullo modo fiduciariae. Earum vero
nullitas primae haeredis institutioni non nocet.
Ex C. I. 1866. seqq. fideicommissum probatur dumtaxat pro
descendentibus in secundo gradu, aut pro filiis fratrum testatoris.
Nullitas item substitutionis fideicommissariae nullitatem institutionis
aut legati non infert.

VII.

DE

testa:mento

141

Ex utroque C. H. 785. et L. 1741. non habebunt effectum secretae
dispositiones testamentariae bona alteri haeredi reddendi.
Ex C. He. 488. seqq. disponens potest obligare haeredem insti­
tutum ad transmittendam haereditatem alteri haeredi substituto. Trans­
missio. nisi sit contraria dispositio, fit morte haeredis instituti, qui
haereditatem acquirit, uti quilibet alius haeres, sed cum obligatione
transmissionis, quae vero obligatio haeredi substituto imponi non po­
test. Et idem valet pro legatis. Ex art. 531. substitutio fideicommis­
saria est nulla relate ad legitimum haeredem, si legitimam laedat.
Ex C. B. 2100.2108. 2109.2113. seqq. substitutio fideicommis­
saria illimitate admittitur. Effectum tamen substitutio regulariter non
habet, si, elapsis 30. annis a devoluta haereditate, locum non habet
factum quod substitutionem inchoare debet. Haeres nonnisi restrictum
haercditatis dominium habet, nempe ut illam substituto conservet et
reddat; eius fere usufructuarius est, nisi testator substituti potius ius
restrinxerit. — Ex eodem C. B. 2190. 2191. substitutio tum vulgaris
tum fideicommissaria etiam quoad legata admittitur.
Ex C. G. 896. 897. 1048.-1050., fideicommissa, seu mediatae
haeredis substitutiones prohibentur, substitutiones fideicommissariae
etiam nuncupatae, quibus nempe haeres aut legatarius iubetur servare
et alteri reddere, erunt nullae respectu etiam donatarii, legatarii, hae­
redis. Unde non tantum onus reddendi, sed ipsa etiam donatio, le­
gatum, haereditas nullitati subiicitur. Excipiuntur eae dispositiones,
quibus parentes bona sua, vel eorum partem, uni aut pluribus ex suis
filiis relinquunt, cum onere, ut ipsi ea bona descendentibus suis, in
primo tamen gradu ex art. 1048., etiam in secundo gradu ex leg.
17. Maii 1826., natis vel nascituris reddant. Sed lex haec anni 1826.,
quae amplius permittit, abrogata est 7. Maii 1849. Eadem facultas fit
fratri relinquendi bona, de quibus disponere potest, uni aut pluribus
fratribus, cum onere reddendi eadem filiis suis natis aut nascituris, in
primo item dumtaxat gradu.
Ex C. I. 899. 900. quaelibet dispositio, qua haeredi vel legatario
onus imponitur servandi et alteri restituendi, est substitutio fideicom­
missaria, quae lege prohibetur. Eius nullitas nullum infert praeiudiciurn validitati institutionis haeredis aut legati : sed substitutio, etiam
in primo gradu, caret effectu; legali nempe effectu; non omni effectu;
etiam in foro conscientiae; cum lege simpliciter prohibeatur, unde nulla
quidem est, sed non pleno iure, vel ipso facto. Verum permittitur ex
C. I. 832. 902. 932., haereditatem vel annuas praestationes relinquere,
propter piam causam, vel causam publicae utilitatis, pauperibus alen-

142

VII.

DE TESTAMENTO

dis, pueris instituendis, puellis dotandis, etc., quovis instituto haerede,
v. g., futuris suis primogenitis, vel alterius. Permittitur pariter C. H.
788.; C. L. 1872. onus imponere haereditati etiam perpetuum pen­
sionem solvendi quotannis in favorem alicuius piae causae. Item ex
C. I. 901. potest uni proprietas, aliis usufructus relinqui; minime
vero successive pluribus; sed tantum primis vocatis post mortem te­
statoris. Ita etiam C. L. 1570.
Porro notandum primo est, quod non habetur substitutio lege
prohibita, si non habetur imperium et onus conservandi et reddendi.
Simplex deprecatio, et sine onere imposito, substitutionem prohibitam
non constituit. Necesse praeterea est onus servandi. Quare onus tan­
tum reddendi non constituit iterum substitutionem prohibitam. Tunc
enim haeres institutus, reapse haeres non est, sed mere exsecutor testa­
menti. Nec habetur substitutio, nec substitutio fideicommissaria vel fi­
duciaria, sed habetur tantum simplex quaedam in personam fiducia,
simplex ei factum fideicommissum, si relictum ei alteri sit restituendum,
vel statim vel post aliquod tempus. Conservandi, nempe absolute; non,
si alienare prohibuerit donatione, extra familiam, etc. Requiritur insu­
per onus reddendi tertio, reddendi nempe post mortem haeredis insti­
tuti. Hinc neque onus reddendi ex die, e. g„ Caio postquam perve­
nerit ad pubertatem, ad ordines sacros ascenderit, etc., post decem
annos, etc., substitutio prohibita est, sed legatum quoddam sub con­
ditione, vel ad terminum, quod lege ipsa comprobatur, C. G. 1040.
1041. 1186.; C. I. 854. 856. 857. 1173. 1174. Non enim est, quod
lex prohibere intendit, videlicet quod quis suo testamento bis aut plu­
ries, aut etiam indefinite velit successiones futuras determinare. Cf. C.
I. 901. Atque hinc patet, substitutionem proprie non esse dispositio­
nem conditionatam, sed dispositionem sub modo. Quare haeres nomina­
tus, verae et absolute haeres instituitur, eique dominium transiertur,
cum obligatione impositum onus implendi, quod si non impleatur,
dominium non amittitur; sed cogi semper potest ad illud implendum.
Gousset in a. 896.; Rogron in eund. a. Ex C. I. 829. permittitur;
haeredi fiduciario veri haeredis, aut legatarii nomen confidere, modo
is incapax non sit. Grave autem erit fiduciario fidem fallere. — Inst.
1. 2. t. 23. 24.; C. B. 2103. seqq.
Notandum praeterea est. generatim constitui, ut haereditas vel
legatum vi adiudicetur, qui in testamento nominatur. Neque vero probatio admittitur» quod persona in testamento vocata sit tantum appa><ns
cuius nomine alia persona designetur, non obstante qualibet
testamenti expressione. Hoc vero non applicatur casui, quo institutio,

VII. - DE TESTAMENTO

143

vel legatum impugnetur, tanquam facta per interpositam personam
incapaci, C. I. 829.
Ex dictis apparet, praecedentem legem iniustam saltem non esse,
adeoque ratio non adest, cur illi omnis obligandi vis adimatur, per se
et communiter loquendo ; quamvis, ut ipso legis tenore constat, testa­
mentaria dispositio, contra talem legem facta, tanquam ipso iure irrita
haberi non possit. Quare, si quis directe haeres institutus fideicommis­
saria substitutione haereditatem possideat, eam in conscientia retinere
poterit, et rescissionem substitutionis invocare poterit. Si item haeres
substitutus praedicta dispositione fideicommissaria haereditatem iam
adeptus sit, eam poterit in conscientia retinere donec a iudice resti­
tuere cogatur. Si quis vero haeres instituatur fiduciaria substitutione,
ex praevia promissione facta testatori, seu pacto, haereditatem statim
vel post certum tempus transmittendi tertiae personae vel causae piae,
eam quidem in conscientia retinere non poterit. Tenetur enim omnino
exsequi datam fidem, si legitima sit. Secus haereditati renuntiare de­
bet, ut illa ad haeredes ab intestato perveniat. — L. 351. 952.; E. M.
1034. Quid de revocatione et caducilate testamentorum?— Testa­
menti revocatio ex farte ipsius testatoris habetur. Testamentum, sub
quacumque forma sit factum, semper revocari potest ad nutum testa­
toris, quia testamentum ex natura sua est actus essentialiter revoca­
bilis; proinde testator dominium bonorum suorum usque ad mortem
retinet. Idque valet, quamvis testator se testamentum non mutaturum
promiserit, aut scripserit. C. I. 916.; C. A. 552. 695. 716.; C. H. 737.;
C. L. 1754.; C. He. 509. 510.; C. B. 2253.
Hinc positivo Iure renuntiatio et alienatio futurae haereditatis et
omnia pacta prohibetur de futura successione; et, privata conventione,
testamenta in pacta commutari non possunt. C. I. 954. 1118. 1460.;
C. G. 1130. 1600.; C. A. 879. 1383.; Cf. ib. 602. 1249,; L. 932.
933. 934. Attamen C. G. 1082. admittuntur pacta successoria sub
forma contractualis institutionis haeredis futurorum coniugum vel eorum filiorum futurorum. — C. A. 602. 1249. pacta successoria ad­
mittit tantum inter coniuges. — C. B. 1941. 2274. seqq. pacta suc­
cessoria admittit inter omnes quoad institutionem haeredis, quoad
legata, quoad onera.
Insuper nequit quis quolibet modo renuntiare libertati revocandi
aut mutandi dispositiones testamentarias; quaelibet clausula aut con­
ditio contraria caret effectu. C. I. 916. « Tales pactiones odiosae sunt,

144

VU. - DE TESTAMENTO

et plenae periculis ob insidias, quae parantur eius vitae, super cuius
bonis fit pactio ». L. 934.
Excipe: l.° Nisi renuntiatio fiat, ex antiquo iure, in favorem reli­
giosae communitatis; tunc enim cessat omnis praesumptio et periculum
insidiarum, Cf. 955. 1010.; nisi quis ob Constitutiones religiosi ordinis
de omnibus bonis et iuribus acquisitis et acquirendis disponere debeat,
idque in favorem communitatis piae vel certae personae ; nisi fiat pa­
ctum circa haereditatem personae incertae, v. g., si quae mihi haereditas obvenerit, dum vixero, tua esto; cessat item periculum. L. 934.;
Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 4. 5. — 2.° Ex Iure Romano testamen­
tum iuramento firmatum revocari non potest. Gur. Cas. 847. — 2.° Ex
Iure Canonico professus, qui ante emissionem votorum simplicium de
dominio suorum bonorum per testamentum disposuerit, dispositionem
revocare vel immutare absque Apostolicae Sedis induito minime pote­
rit. S. C. EE. et RR. 20. Dec. 1861., Bizzarri Coli. Ed. 1885. p. 151.
Secundum Normas vero eiusdem S. C. pro Novis Institutis votorum
simplicium n. 122. ad faciendum et ad mutandum testamentum post
vota opus est venia Apostolica, et in casibus urgentibus sufficit venia
Ordinarii vel Superioris Generalis, vel etiam si aliter fieri nequit, Su­
perioris localis.
Testamentaria autem dispositio semel revocata, evanescit, et sine
effectu permanet; licet nova dispositio exsecutionem sortiri non possit.
C. G. 1037.; C. I. 919.
Testamenti caducitas proprie ex parte haeredis habetur. Caducum
proprie est testamentum quando dispositiones testamentariae, etsi va­
lidae a principio, infirmae tamen evadunt ex parte haeredis, si nolue­
rit vel non potuerit haereditatem adire. Verum legata manent, quamvis
testamentum fiat caducum. C. I. 853. 854. 890. 891.; C. G. 1039.
1040. 1041. 1043.; C. A. 703.-705.; C. L. 1759. Cf. C. H. 689.
703. 704. 719. 720. 730. 731. 740. 764. — Cf. C. I. 925.
Revocatio testamenti duplici modo fieri potest : expresse, et tacite.
Expresse, seu l.° per destructionem testamenti; 2.° per actum coram
notario confectum, quo mutatio voluntatis exprimitur; 3.° per restitu­
tionem testamenti a publico eius depositario testatori factam ; 4.° per
testamentum novum priori contrarium : sed tunc revocatio non censetur
integra, nisi dispositiones testamenti novi omnibus dispositionibus prioris
sint contrariae, et omnes tunc validae sunt: si vero contrariae sint,
novissimae valent. C. I. 916. seqq.; C. G. 1035. seqq.; C. B. 2254.
seqq ; C. He. 511. — Tacite, per donationem, venditionem, permu­
tationem, destructionem, aut quamlibet dispositionem rei legatae, qua

VII.

145

DE TESTAMENTO

mutatio testatoris manifestatur. C. I. 892. 893.; C. G. 1042.; C. He.
511. Quaelibet alienatio a testatore facta, sive ex toto sive ex parte,
rei legatae, etiam per venditionem cum pacto retrovenditionis, revocat
testamentum quoad illud quod alienatum fuit, quamvis alienatio sit
nulla, aut res redeat in possessionem testatoris. C. I. 892.; C. G. 1038.
Idemque valet, si testator rem legatam ita transformaverit, ut prae­
cedentem formam et denominationem amiserit. C. I. 892. — L. 700.;
C. A. 713. seqq.; C. H. 738. seqq. 869.; C. L. 1754. seqq. 1811.;
Inst. 1. 2. t. 17.

1035. An ipso iure testamentum aliquando rumpatur? — Rum­
pitur testamentum, seu ipsius testamenti ius vitiatur, agnatione filii
seu descendentis. Rumpitur enim ipso iure testamentaria dispositio, sive
sub titulo universalis institutionis haeredis, sive sub titulo particularis
legati, ab eo facta, qui cum testamentum conderet, aut carebat filiis
seu descendentibus, aut se eos habere ignorabat, si existât vel super­
veniat filius vel descendens legitimus testatoris, etsi posthumus, aut
legitimatus, aut adoptivus. Atque praedicta ruptio locum adhuc habet,
etiamsi filius conceptus fuerit tempore testamenti, et, si agatur de filio
naturali legitimate, etiamsi a patre ante testamentum fuerit recognitus
et post testamentum legitimatus. At vero, si filius aut nepos, vivo
testatore, decesserit, testamentum convalescit. Verum testamentum non
rumpitur, seu vi sua non destituitur, si testator casui providerit quod
existèrent aut supervenirent filii aut eorum descendentes. C. I. 888.
889. — L. 950.; C. A. 777. 778.; C. L. 1760.; 1814. 1815.; Inst.
1. 2. tit. 17. § 5. 1.; L. 1. de Indu. ru. irr. f. test.
Rupto testamento, dispositiones omnes in eo invalidantur, neque
ipsa pia legata valida manent ex praesumpta testatoris voluntate, si
testator prolem existentem ignoravit, extituram non speravit.
1036. An utrunique testamentum validum sit, cum duplex reperiatur testamentum, eodem die confectum. — P. Gury in Cas. Conse,
n. 833., ubi citat Pontas. « utrumque, ait, testamentum est validum,
cum utrumque omnibus conditionibus testamenti holograph! gaudeat
et utrumque eodem die confectum fuerit. Proinde duo haeredes ius
aequale habent. Et ambo inter se hanc haereditatem dividere debent.
Idem enim est ac si uterque in eodem testamento haeres institutus
fuisset ». Cf. C. A. 715. — Card, de Lugo d. 24. n. 47. « quando,
inquit, duo testamenta proferuntur facta eodem die, nec possit sciri
quod fuerit posterius, et idem, meo indicio, erit, quando duo profer­
rentur sine die quo condita essent, aliqui dicunt utrumque valere et
Buccf.roni.

lust. thcol. moralis II.

ro

146

VII.

DE TESTAMENTO

dividenda esse bona; quod etiam sequitur P. Molina disp. 153. par.
quando cadent die ; et certe si aliqua sint legata, vel aliqua alia, quae
in utroque testamento praescribantur, videntur illa implenda esse, cuin
quoad illa certo constet de voluntate testatoris ; quod saltem verum
erit, si sufficiat codicillus ad illorum valorem, et illud testamentum
possit saltem valere ut codicillus propter clausulam codicillarem for­
maliter vel virtualiter positam. Quoad alia vero, in quibus illa testa­
menta sunt opposita, communis sententia, loquendo de iure communi,
docet merito neutrum testamentum valere propter incertitudinem, et
haereditatem venire ad haeredes ab intestato... Ita doctores commu­
niter, quos affert et sequitur Sanchez dicto cap. 1. dub. 22. η. 3.
Quam tamen sententiam limitat cum aliis primo, si neuter haeres pos­
sideret, alioquin possessor in dubio non est spoliandus. Secundo, nisi
in altero instituti sint ii, qui ab intestato, deberent succedere ; tunc
enim illud esset praeferendum. Tertio, nisi unum esset in favorem cau­
sae piae, ob cuius favorem illud sustinebitur ». — Sententia haec,
quae stat pro invaliditate utriusque testamenti, probabilior videtur,
siquidem duplex hoc testamentum voluntatem testatoris ostendit suspen­
sam et adhuc non determinatam. Duo enim testator conficiens testa­
menta, quae invicem opponuntur, neutrum actu eligit, sed alterutrum
est electurus. Sententia tamen, quae stat pro validitate utriusque testa­
menti, sua non caret probabilitate. Cf. 1034. — C. L. 1756.
« Binae tabulae testamenti, eodem tempore, exemplarii causa scri­
ptae, ut vulgo fieri solet, eiusdem patrisfamilias proferuntur; in alteris
centum, in alteris quinquaginta aurei legati sunt Titio ; quaeris, utrum
et quinquaginta aureos, an centum dumtaxat habiturus sit? Proculus
respondit: In hoc casu magis haeredi parcendum est; ideoque utrum­
que legatum nullo modo debetur, sed tantummodo quinquaginta au­
rei ». L. Sempronius 47. de Legalis etc. Dig.
1037. Quid iure naturali et positivo de testatorum capacitate? —
Ex lure naturali omnes testari possunt, iis tantum exceptis, qui suae
mentis compotes non sunt, vel incapaces ex lege fuerint declarati, licet
sub cura vel sub tutela sint, et testari possunt etiam sine curatore vel
sine tutore. Surdi etiam et muti a nativitate possunt testari. — L. 942.;
C. A. 565.-567.; C. H. 662.
Ex lure Canonico testari non possunt religiosi professi, etiamsi
sint Episcopi, etiamsi sint perpetuo saecularizati, absque speciali Apostolico Induito; itemque Episcopi et clerici, quoad reditus beneficio­
rum, excepto privilegio vel legitima consuetudine. Novitii, cum adhuc

VII. - DE TESTAMENTO

147

sui iuris sint, testari possunt. Neque vero rumpitur eorum testamen­
tum, facta professione, etsi monasterium in eo praeteritum fuerit. Ne­
que obstat Trid. s. 25. C. 16 de Reg.; siquidem ibi agitur de disposi­
tionibus inter vivos, de se statim validis ; minime vero de testamentis,
quae de se revocabilia sunt. C. 1. 2. 7.-9. 12. de Testam.; Trid. s. 25.
C. 1. de R., C. 16. de Reg.; C. Inscrutabili Inn. XII. 30. lan. 1694.;
L. 935. 942.; Schmalz. de Testam, n. 83. seqq.; Ferraris v. Heneficiatus a. 3. n. 8.; C. A. 573.; E. M.
Ex Iure Romano testari possunt omnes usum rationis habentes,
exceptis surdis-mutis a nativitate, impuberibus, filiis qui sub patria po­
testate sint; prodigis, incesto vetitoque coniugio pollutis, damnatis ad
mortem civilem vel naturalem, nec non religiosis professis. Filiis familias
autem de peculio castrensi vel quasi castrensi testari permittitur. Inst.
1. 2. t. 12.; Tit. 22. Cod.
Ex C. I. 762. 763. testari possunt omnes, qui incapaces per
legem non declarantur. Porro tanquam incapaces testari non possunt
minores ante annum 18.um; interdicti propter infirmitatem mentis; qui
sanae mentis non sunt tunc cum testamentum condunt; damnati ad
ergastulum, Cod. poen. 32.
Ex C. G. 509. 903. 904. testari possunt: 1.° Omnes qui dona­
tiones facere possunt inter vivos. 2.° Uxores, quae plenam habent
facultatem testandi, .licet donationes erogare nequeant absque speciali
mariti consensu, aut iudicis auctoritate; neutro enim horum indigent,
quo libere possint per testamentum disponere. 3.° Minores ab anno
16.° testari tantum possunt de dimidia parte bonorum, de quibus
maiores disponere valent. Si tamen hanc excederent quantitatem, valet
testamentum, sed ad legitimos limites posset reduci. — Testari vero
non possunt, qui sanae mentis non sunt, et interdicti.
Ex C. A. 568. 569. 574. incapaces sunt testandi impuberes. Damnati
ad mortem et ad durum carcerem nullam validam dispositionem testa­
mentariam facere possunt. Minores ante 18.um aetatis annum testari
solum possunt nuncupative et coram iudice. Post hanc aetatem libere
testari possunt. Prodigi disponunt tantum de dimidia parte sui patri­
monii.
Ex C. B. 104. 2229. qui capaces sunt contrahendi, testandi
quoque capaces sunt. Qui vero contrahendi restrictam habet capaci­
tatem, pro testamento condendo, consensu non indiget sui legalis re­
praesentantis. Minor post decimum sextum completum aetatis annum
testari potest. Interdictus ex mentis infirmitate, prodigalitate, ebrie­
tatis vitio, testari non potest.

148

VII.

DE TESTAMENTO

Ex C. L. 1763.; C. H. 663. incapaces testandi sunt minores
ante annum 14.αΙ“ aetatis, et qui habitualiter vel accidentaliter sui
compotes non sunt.
Ex C. He. 467. seqq. testandi capax est, qui gaudet rationis
discretione, et natus est annos 18. Pro contractu successorio maior
requiritur aetas. Nullae sunt dispositiones factae sub influxu erroris,
doli, vis, minarum.
1038. Quid iure naturali et positivo de haeredum capacitate? —
Ex Iure naturali, omnes homines, etiam amentes, surdi, muti, servi,
immo et communitas, haeredes institui possunt, nisi specialiter Iure
positivo prohibeantur, L. 943.
Ex Iure Canonico haeredes institui possunt religiosi professi Or­
dinum, quibus permissum est bona immobilia in communi possidere,
eorumque nomine monasterium succedit, nisi contraria adsit specialis
Ordinis Constitutio. Religiosi vero ad episcopatum promoti ita sunt
haereditariae successionis capaces, ut administratio bonorum et com­
modum ad eos spectet, dominium vero ad ecclesiam, cui praesunt.
Ipsa etiam monasteria quibus concessum est dominium habere in
communi bonorum immobilium, haeredes institui possunt. — L. 944.
Ob speciales Ordinis sui Constitutiones et Regulas, haeredes in­
stitui non possunt Fratres Minores de observantia et Patres Capuccini, itemque professi et coadiutores formati Soc. lesu in particulari.
Schmalzgr. 1. 3. p. 3. tit. 26. n. 96. 97. ; — Lugo Resp. Mor. 1. 4.
disp. 4. 5. ; E. M.
Ex Iure Romano haeredes institui prohibentur damnati ad mor­
tem tum naturalem tum civilem, perduelles, filii naturales et spurii,
iuxta restrictiones infra ponendas. Cf. n. 1045. L. 943. 950. 951. 952.
Ex C. A. 22. 538. seqq. 681. capaces succedendi sunt, qui ca­
paces sunt acquirendi, non tantum nati iam, sed vel solum concepti.
Excluditur a iure succedendi indignus, qui testatorem offendit; qui
testatorem vi vel dolo induxit ad ultimam suam voluntatem decla­
randam. Adulteri et incestuosi reciproce inter se succedere non pos­
sunt. — Incapax a quavis excluditur haereditate, indignus ab haereditate tantum illius, quem ipse atroci quadam affecit iniuria.
Ex C. H. 744. seqq. 756. seqq. capaces succedendi sunt, qui
lege incapaces non declarantur. Incapaces declarantur abortivi, qui
per integrum diem vitam non protraxerint ; corpora moralia non per­
missa a lege ; indigni ex crimine lege stabilito. Effectum non pro­
ducent dispositiones testamentariae in ultima infirmitate in favorem
confessarii.

VII. - DE TESTAMENTO

149

Ex C. I. 2. 721. 724.-728. 764.-766. 890., Cod. poen. 33., in­
capaces sunt haercditatis cx testamento, qui ex legis dispositione suc­
cedere tanquam incapaces nequeunt, videlicet: l.° Qui cum adiretur
haereditas iam antea vita decessissent, vel nondum essent concepti.
° Qui nati sunt non vitales. Possunt tamen ex testamento accipere
2.
filii immediati personae viventis cum moreretur testator, etiamsi hi
nondum concepti fuerint. 3.° Damnati ad ergastulum. 4.° Qui inca­
paces sunt legitimae successionis, tanquam indigni, nempe; l.° Qui
voluntarie occidit aut tentavit occidere eum de cuius successione agi­
tur. 2.° Qui eidem infert crimen, si illatum crimen declaretur in iudicio calumniosum. 3.° Qui eundem coegit testamentum facere aut
mutare. 4.° Qui eundem impedivit testamentum facere aut factum
revocare, aut qui suppressit, celavit testamentum posterius, vel in eo
mutationes aliquas induxit. Cf. L. 948. 949.; C. H. 673. 674. —
Qui exclusus fuit tanquam indignus obligatur ad restituendos fructus
et proventus perceptos post apertam successionem. — Nihilominus
indignus admitti potest ad successionem, si is de cuius successione
agitur, ipsum ad hoc habilem reddiderit expresse per actum authen­
ticum aut testamentum. — Itemque descendentes indigni retinent ius
ad legitimam, quae ad reiectum spectaret. — Indignus officio iudicis
est a successione repellendus, quia poena est, incapax ipso iure pro­
hibetur. — Cf. C. He. 539. seqq.; C. L. 1776. seqq.
Ex C. G. 25. 338. 725. 727. 762. 906. seqq. 1039. incapaces
haercditatis sunt: l.° Qui non erant concepti vel iam erant mortui
tempore mortis testatoris. 2.° Qui nati sunt non vitales. 3.° Mortui
civiliter. 4.° Medici, chirurgi, officiales sanitatis, pharmacopolae, qui
defunctum curaverunt in ultimo morbo, nec non confessarii, si dispo­
sitio, durante tali morbo, quo nempe infirmus moritur, facta fuerit,
quibusdam exceptis casibus. Cf. C. H. 747. 752.; C. L. 1775. 1769.
5.° Communitates quaelibet sine Principis approbatione vel Praefecti,
si dispositio excedat summam 300. fr. Recentius vero Praefectis in
gratiam communitatum civilium, hospitalium, fabricarum, etc., am­
pliores concessae fuerunt facultates, quae tamen non extenduntur ad
communitates religiosas. Per se autem patet, hasce praescriptiones
nullius esse roboris, quatenus Ecclesiae iura laedant. — A successione
vero tanquam indigni repelluntur : l.° Qui damnatus fuerit eo quod
defunctum occiderit, aut occidere tentaverit. 2.° Qui capitale crimen
defuncto intulerit, quod iudicatuin sit calumnia. 3.° Maior qui noscens
homicidam defuncti, ipsum ad indicium non detulerit. Cf. a. 727.
730. 955. 1046. 1047.

150

VII.

DE TESTAMENTO

Insuper nihil ex testamento capere possunt tanquam incapaces:
l.° Tutores, ante redditas et comprobatas ultimas rationes admini­
stratae tutelae, etiamsi tutela finita fuerit. C. I. 769.; C. G. 907.;
C. H. 753., exceptis ascendentibus, descendentibus, fratribus, sorori­
bus, coniuge. C. I. 769. Cf. C. G. 907.; C. H. 753.; C. L. 1767.
1768. 1770. — 2.° Notarius, et qui testamento testis interfuit. C. I.
771. ; C. H. 754.; C. L. 1772.; C. He. 503.; vel qui testamentum
scripsit secretum, nisi testator manu sua, vel oretenus coram notario
et testibus, cum traditur, comprobaverit quod huic reliquit, C. 1. 771.
772. — 3.° Filii naturales, quorum filiatio non est legaliter recognita
vel declarata, nullum habent ius ad successionem vel testamentum.
Filii naturales illegitimi, quos testator legaliter agnovit, vel quos iu­
dicis sententia tales esse constat, legitimis exsistentibus, nequeunt
quidpiam a patre vel matre capere, praeter legitimam, vel id quod
eis debetur iure successionis, C. I. 181. 192. 193. 723. 743. 764.
768. 773.; C. G. 334. 338. 723. 756. 908. 911. Filii incestuosi et
adulterini, seu spurii, nihil recipere possunt praeter alimenta; ad ea
vero ius habent, si eos testator agnovit, vel ex iudicis sententia tales
esse constat. C. I. 180. 193. 752. 767.; C. G. 762. Cf. hic 1042,
— 4.° Coniugi binubo non licet plus novo coniugi relinquere quam
filio ex priori matrimonio procreato, cui minus reliquit quam ceteris,
C. I. 770.; Cf. C. G. 1098. — 5.° Coniux adulter disponere non
potest in favorem sui complicis, si adulterium judicialiter probatum
fuerit ante mortem testatoris, C. L. 1771.
Ex C. B. 1938, 2333. seqq. potest quis testamento excludere a
legitima successione consanguineum vel coniugem, quin haeredem in­
stituat. Potest descendenti, patri, matri, coniugi, propter delicta in
ipso iure constituta, adimere partem reservatam eis per legem, et ius
ad eam partem restringere pro descendente prodigo vel aere alieno
gravato.

1039. Nota: Quando in nomine haeredis aut legatarii testator
enaverit, si tamen de persona constat, valet institutio et legatum.
Itemque dicendum, si res legata erronee fuit indicata. C. I. 836.;
C. He. 469. Cf. C. L. 1761. 1837. Quoad testamentorum interpre­
tationem, in variis casibus dubiis, Cf. C. B. 2066. seqq. 2088. seqq.
Dispositio testamentaria in favorem incapacis, quamvis simulata
sub forma contractus onerosi, vel facta per interpositas personas,
nempe patrem, matrem, descendentes, et coniugem eius cui relinqui­
tur, ex C I 773. est nulla: ex C. G. 911., C. H. 755. erit nulla.

VII. - DE TESTzkMENTO

151

Hinc alii affirmant haeredem fiduciarium, cui commissum fuerit haereditatem incapaci, v. g., filio spurio, restituere, haereditatem vel le­
gatum sibi adscribere posse, nam conditio restituendi contra legem,
nulla est. Alii dicunt restituere debere illi, cui relictum fuerat, ne
fidem fallat. Alii tenent, et verius, restituere debere haeredibus ab
intestato, quibus assistit ius ex legum iusta dispositione. Cf. Lugo
d. 24. n. 95.; Salm. tr. 14. c. 5. n. 73.; L. 351. 952. ethic 1045.
Nulla esi dispositio testamentaria facta in favorem personae, quae
incerta ita sit, ut nequeat determinari, C. I. 830., C. H. 750., C. L.
1741. 1742.. vel personae omnino incertae ab alio nominandae. Sed
valet dispositio titulo particulari pro persona a tertio eligenda ex va­
riis sive familiis sive corporibus moralibus, ab ipso testatore deter­
minatis. C. 1. 834. 872. Cf. C. B. 2065. « Legata ad causas pias ob
incertitudinem loci vel ecclesiae non fiunt caduca, sed plerumque
pauperiori ecclesiae vel xenodochio danda erunt ». L. 938. Cf. C. H.
650. 671. Valida est dispositio generatim facta in favorem pauperum,
aegrotorum, etc. C. L. 1872.; C. I. 832. Valet item dispositio, qua
quis extremam voluntatem in alterius dispositionem committit, si sit
ad pias causas. C. Cum tibi 13. de Testam.
Communitates seu Collegia, nec non entia moralia, quae legitime
non sunt probata, cum civilibus iuribus non gaudeant, ex testamento acci­
pere nequeunt ; licet tamen personis moralibus laicalibus excitandis relin­
quere, cum iure coierint. Corpora vero moralia legitime constituta indi­
gent Gubernii approbatione. Nullae autem sunt dispositiones pro anima
ve\ favore animae generice expressae. C. I. 831. 832. 833. 932. 1075.
Ex C. H. 747. si indeterminata dispositio sit pro suffragiis et piis operi­
bus in beneficium animae suae, dimidia pars tradenda est Dioecesano, et
altera dimidia pars Civili Gubernatori ; illa destinanda suffragiis et
necessitatibus Ecclesiae, ista beneficentiae hospitiis. Ex C. L. 1775.
non potest quis propriam animam haeredem instituere, nisi tantum
pro tertia parte, tertiae partis liberae dispositionis. Verum huiusmodi
leges, quatenus ecclesias et causas pias respiciunt, nullae prorsus sunt
in foro conscientiae. Cf. Gousset 793.

1040. Quotuplicis generis haeres distinguatur, et quomodo eius
fiat successio? — R. Ad l.u“ Distinguitur haeres: l.° Legitimus,
qui de iure succedit ab intestato. 2.° Necessarius, qui a testatore
excludi non potest. 3.° Voluntarius, qui haeres vocatur ex libera te­
statoris voluntate. — Distinguitur etiam haeres ex testamento, si per
testamentum fuerit designatus, et haeres ab intestato, si de iure sue-

152

VIT.

DE TESTAMENTO

cedat defuncto, qui nullum aut imperfectum testamentum fecit. In
primo casu habetur haereditas, sive successio testamentaria. In altera
habetur haereditas legitima, sive successio ab intestato, C. I. 720.;
C. H. 658. 763. 807.; C. A. 531. 532. 538. 764.; C. B. 1922.
1923.; C. L. 1735. — Cf. hic 672. 673.; L. 945.; Inst. 1. 2. t. 19.;
ad Gal. 4., 7.
Secundum varia lura potest vel non potest quis decedere partim
testatus partim intestatus. Et sic haeres etiam potest vel non potest
secundum varia Iura partim succedere ex testamento partim ab inte­
stato. Ex C. He. 481. portio illa bonorum, de qua defunctus non
disposuit devolvitur haeredibus legitimis.
R. Ad 2.nm Successio ab intestato devolvitur consanguineis, C. I.
721, 722. Successio fit in capita, et in stirpes. Fit in capita, quando
haereditas dividitur in tot partes viriles seu aequales, quot sunt capita,
seu personae proprio iure concurrentes ad haereditatem. Fit in stirpes,
quando successio habetur iure repraesentationis, ratione stirpis, ex qua
haeres ortus est. C. I. 733.; C. L. 1980. seqq. Repraesentatio hunc
habet effectum, ut repraesentantes teneant locum, i. e. gradum, et iura
repraesentati, C. I. 729., qui nequit esse haeres, C. I. 734. 735.
Quare repraesentantes non aliud habent ius ad haereditatem, quam
illud quod spectaret ad personam, quam repraesentant, adeoque viri­
lem auctoris sui capiunt, et si plures sunt, viritim, h. e. aequis par­
tibus, inter se divisam capiunt, seu in capita illa dividitur. Idque
locum habet etiam in successionibus testamentariis, nisi testator aliter
disposuerit, vel agatur tantum de iure personali, C. 1. 728. 890. Si
autem ex eodem stipite plures rami prodierint, subdivisio fit in stir­
pes in unoquoque ramo, fit vero in capita inter eiusdem rami cohaeredes. C. I. 733.
Sic, e. g. Gerontius tres habuit filios, nunc sibi praemortuos,
Franciscum, Dominicum, Ignatium. Ex Francisco natus est Lucius
superstes. Ex Dominico nati sunt Lucidus et Lucida superstites. Ex
Ignatio nati sunt Aloisius et Stanislaus ; ex quibus, defunctis, filii
supersunt, Aloisii Lucia et Lucella, Stanislai Marius et Marianus.
Gerontius moriens patrimonium relinquit 108,000 libellarum. Succes­
sionis divisio fit in stirpes Francisci, Dominici, Ignatii ; i. e. in tres
partes, et unicuique contingit quota pars 36,000. lib. Quota pars
Francisci stirpis tota spectat ad Lucium, nempe 36,000. lib. Altera
quota pars stirpis Dominici subdividenda est in duas partes et divi­
ditur in capita inter Lucidum et Lucidam, unicuique nempe contin­
gunt IS,000 lib. Fcrtia quota pars stirpis Ignatii subdividitur iterum.

VII.

DE TESTAMENTO

153

in stirpes Aloisii et Stanislai, i. e. in duas partes; unde unicuique
stirpi contingunt 18,000. lib. Porro portio, quae debetur stirpi Aloisii,
iterum subdividitur in duas partes, in capita, inter Ludam et Lu~
cellam et unicuique debentur 9,000. lib. Itemque portio, quae Stani­
slai stipiti debetur, subdividitur etiam in capita, inter Marium et
Marianum et unicuique debentur quoque 9,000. lib.
Repraesentatio obtinet tantum in linea recta descendenti in infi­
nitum et in quovis casu. In linea vero transversa filii et descendentes
fratrum et sororum defuncti possunt suos parentes repraesentare. C. I.
730.-732. — C. G. 718. seqq., 731. seqq., 739. seqq.; C. A. 726.
seqq.; C. H. 912. seqq., 915. seqq., 924. seqq.
Successio in lineas habetur, si bona inter lineam paternam et
maternam dividantur, et consanguinei ex utraque linea ad haeredita­
tem capiendam vocentur.

1041. Quotuplicis generis testatoris bona distinguantur? — Ei,
qui nullos successores necessarios habet, integrum est omnia prorsus
sua bona donare cui velit actu inter vivos, sive mortis causa, C. I.
809.; C. G. 916.; secus vero si necessarios successores habeat. Hisce
enim portio debetur bonorum seu haereditatis, a lege constituta, quae
legitima dicitur. C. I. 805. 808. 1091.; C. G. 913. 915.; C. A. 762.
774.; C. Ile. 470. Ea autem bonorum pars, quam cuivis sive inter
vivos donare, sive testamento relinquere quis libere potest, disponibilis appellatur. Pars legitima plena proprietate debetur, adeoque sine
ullo prorsus onere, modo, conditione, vel die; secus vero disponibilisr
cui onera addi possunt. C. I. 80S. 810.; C. G. 913. 917.; C. H.
813.; C. A. 774. — L. 740. 950.; Lugo Resp. Mor. 1. 6. 24.
1042. Quinam sint haeredes necessarii? — Ex ipso iure naturae
proxime consanguineis competere videtur ius successionis. Commune
enim societatis bonum exigit, ut quaedam sit opulentiae stabilitas in
familiis, quae ex divinae Providentiae dispositione continuata gene­
rationum serie conservantur et propagantur. Haeredes necessarii sunt :
l.° Descendentes. 2.° In eorum defectu, ascendentes. C. A. 762.;
C. H. 807. — Si utrique desunt, integrum est testatori de omni re
sua pro arbitrio disponere, C. I, 809.; C. G. 916., salvo iure coniugis superstitis ad certam partem ususfructus relictorum bonorum,
C. I. 812. 814. — Descendentes autem sunt filii naturales et legitimi,
aut legitimi tantum, i. e. légitimât! et adoptivi, eorumque descenden­
tes, C. I. 806. ; C. A. 763. — Descendentes filiorum iure repraesen­
tationis succedunt, si cum filiis concurrant, et tunc, quotquot sint,

154

VII.

DE TESTAMENTO

portionem eam inter se divisibilem accipiunt, quae eorum parenti
competebat, h. e. succedunt in stirpes : si autem nullus supersit filius,
singulis ex aequo testator bona sua distribuere potest, iuxta ius sibi
concessum, et ipsi succedunt in capita, C. H. 739.-745. — Filiis
naturalibus, legaliter non recognitis, nullum ius conceditur in bona
parentum; recognitis nullum ius in bona eorum, qui parentum cognati
sunt. C. I. 743. 749.; C. G. 756.
Ex C. He. 470. haeredes necessarii sunt descendentes, genitores,
fratres aut sorores, coniux.
Ex Iure Canonico inter haeredes necessarios computanda est ec­
clesia, ad quam de iure spectant et devolvuntur bona ecclesiastica
relicta ab Episcopo, a rectore ecclesiae, a beneficiato, bona empta ex
bonis ecclesiae, bona ecclesiae intuitu donata, meliorationes factae in
rebus ecclesiae, C. 1. 3. 4. 5. de Pecul. clericor. Bona Religiosi solemniter professi ad eius spectant Religionem, nisi obstent specialia
Ordinis statuta. Bona Religiosi simpliciter professi ad suos spectant
haeredes, sive ab intestato, sive ex testamento venientes. E. M.
« Haereditas plerumque dividitur in duodecim uncias, quae assis
appellatione continentur. Habent autem et hae partes propria nomina
ab uncia usque ad assem, utputa haec; 1 uncia, 2 sextans, 3 qua­
drans, 4 triens, 5 quincunx, 6 senus, 7 septunx, 8 bes, 9 dodrans,
10 dextans, 11 deunx, 12 as ». Inst. 1. 2. t. 14. § 5.
1043. Quaenam sit ex positivo iure reservatio seu legitima, hae­
redibus necessariis debita? — Ex Iure Romano: 1.° Quoad ascendenteS' triens, id est tertia pars assis seu haereditatis, deficientibus
descendentibus, reservatur. — 2.° Quoad filios legitimos, triens, si
non sint plures quam quatuor filii ; et semissis, seu dimidia pars, si
plures sint. — 3.° Quoad filios naturales, succedunt matri pari iure
cum legitimis. Non succedunt vero patri, filios legitimos habenti, licet
ab eo duodecimam haereditatis partem accipere possint. Quod si pater
filiis legitimis careat, potest, instituere haeredes filios naturales, modo
parentes superstites legitima portione non priventur, quibus deficien­
tibus, filii naturales in omnibus bonis patris succedere possunt. —
Nov. 118.; L. 947.-901.
Ex C G. 913.-915., sive pro testamento, sive pro donatione
inter vu os. 1° Quoad reservationem filiis legitimis debitam, si unus
sit, semis, seu dimidia pars bonorum reservatur; si duo, bes seu duae
tertiae partes; si 1res vel plures, dodrans, seu tria quadrantia. No­
mine autem fiiu, eius descendentes, qui
an repraesentant, com-

VII.

DE TESTAMENTO

155

prehenduntur. — Filio illegitimo legaliter recognito non videtur au­
ferri ex testamento posse ea pars, quae ab intestato ad eum spectaret.
Cf. n. 1047. — 2.° Quoad reservationem ascendentibus debitam, si
adsint filii legitimi, ius nullum habent; filiis deficientibus, ascenden­
tes ius habent ad legitimam, ita ut haec portio sit semis vel dimidia
pars, si ex utraque linea supersint; quadrans vero, vel quarta pars,
si supersint tantum ex una. — 3.° Uxor non venit inter haeredes
necessarios, nec legitimos ab intestato, nisi deficientibus caeteris legi­
timis intra gradus lege stabilitos. Ita ex utroque Iure, Romano sci­
licet et Gallico. Attamen lege naturali testator aliquam partem adsignare debet coniugi superstiti, si bona sua sufficientia non habeat, ob
arctissimam inter maritum et uxorem necessitudinem.
Ex C. I. 744. 805. 807. 808.-S10. 812.-816. 818. 819.; l.° Por­
tio legitima filiorum legitimorum, est dimidium bonorum, quicumque
sit filiorum numerus, et sexus. Nomine autem filiorum comprehen­
duntur, legitimi, légitimât!, adoptivi, eorumque descendentes. — 2.° Fi­
liis illegitimis, rite agnitis, si extant liberi vel ascendentes, dimidium
debetur quotae partis, quae ipsis contigisset, si fuissent legitimi, le­
gitimis simul computatis. Si vero deficiunt descendentes et ascenden­
tes, debentur ipsis duae tertiae partes praedictae quotae. Verum portio
haec, quae illegitimis debetur, praestari potest bonis haereditariis, vel
pecunia numerata; eaque legitimam descendentium legitimorum vel
ascendentium non minuit, siquidem ex disponibili detrahenda est. —
3.° Portio legitima ascendentium, deficientibus descendentibus, est
tertia pars divisibilis inter patrem et matrem, et alterutro ex eis de­
ficiente superstiti conferenda, ambobus deficientibus, dividenda inter
ascendentes lineae paternae et lineae maternae, dummodo eodem con­
stent gradu, secus conferenda proximis alterutrius lineae. — 4.° Coniux ius habet in haereditate coniugis defuncti ad usumfructum certae
portionis, maioris vel minoris, prout defunctus aut descendentes, aut
ascendentes solos, aut neutros reliquerit. Sed portio haec ex dispo­
nibili detrahitur, et certa redituum parte, vel annuis praestationibus
dari potest.
Nota: 1.° Si testator assignet alicui usumfructum vel censum
vitalitium, qui annuum reditum superat portionis, de qua disponere
potuit, tunc legitimariis optio datur vel praescriptum a testatore ex­
sequendi, vel abdicandi a se portionem, de qua disponere poterat.
C. I. 810. — 2.° Coniux superstes, neque per sententiam, quae in
indicatum transierit, antea personaliter separatus, ius habet ususfructus
in parte haereditatis, quae exaequet partem spectantem ad quemlibet

156

VII.

DE TESTAMENTO

filium legitimum, titulo legitimae, enumerando ipsum coniugem una
cum filiis, C. I. 812. — Si testator non relinquit descendentes sed
tantum ascendentes, portio ususfructus erit quarta pars haereditatis,
C. I. 813. — Quod si testator non relinquat neque descendentes
neque ascendentes, qui ius habeant ad legitimam, portio ususfructus
erit tertia bonorum pars, C. I. 814. — Potest quidem testator cum
superstite coniuge magis abundare quoad partem disponibilem. Verum,
si ipsi testatori filii supersint ex alio matrimonio, nequit tunc secundo
coniugi plus relinquere eo, quod filio minus considerato prioris coniugii reliquit. — 3.° Tam coniux quam filius naturalis imputare de­
bent respectivae quotae, ille omnia, quae ipsi obvenerunt ex conven­
tionibus matrimonialibus; et hic omne quod a testatore vivente recepit,
si sit collationi obnoxium, C. I. 820. — 4.° Filii naturales, legitimis
deficientibus, ex asse institui possunt, salva legitima ascendentibus
debita, C I. 724. 745. 764.; C. G. 723.
Ex C. H. 808. 809. 834. seqq. 840. seqq. filiorum et legitimo­
rum descendentium legitima reservata duabus tertiis partibus haereditarii patrimonii patris et matris continetur. Possunt tamen ipsi dispo­
nere de una duarum harum partium, titulo meliorationis, ut eam
applicent filiis et legitimis descendentibus. De reliqua tertia bonorum
parte libere disponere possunt. — Legitima parentum et ascendentium,
praecedentium defectu, dimidia parte bonorum haereditariorum con­
stituitur. De alia dimidia parte libera manet dispositio. — Coniugi
viduo, per divortium non separato, vel sine eius culpa, certa quae­
dam pars quoad usumfructum reservatur, quae varia est pro variis
circumstantiis. — Filiis etiam naturalibus legaliter recognitis certa
quaedam pars reservatur: illegitimis vero non naturalibus tantum ali­
menta.
Ex C. L. 1784. seqq. legitima duabus tertiis partibus bonorum
testatoris continetur.
Ex C. A. 161. 162. 865. 766. 796. portio legitima reservata
filiis est dimidia pars bonorum, quae ipsis contingerent in successione
ab intestato. Portio vero legitima cuiusque haeredis necessarii in linea
ascendenti est tertia pars bonorum, quae ipsi obvenirent in succes­
sione ab intestato. Filii naturales légitimât! inter legitimos computan­
tur. Coniugi legitima non debetur, sed tantum conveniens sustentatio.
Cf. quoad coniugem a. 1242. seqq.
Ex C. B. 2303. seqq. et ex C. He. 470. 471. reservatio bono­
rum habetur pro descendentibus, pro patre et matre, pro coniuge;
et ex C. He. 1. c. etiam pro fratribus aut sororibus.

vu.

DE TESTAMENTO

157

Ex C. Hc. 633. filii maiores, qui convivunt cum genitoribus, et
contulerunt operam et lucrum in domesticam genitorum communio­
nem, possunt praetendere aequam compensationem in divisione haereditatis ipsorum, in quantum expresse ei non renuntiaverint.

1044. An testator teneatur sub gravi obligatione relinquere bona
cognatis, qui non sunt haeredes necessarii, si ipsi graviter indigeant f
— Loquendo de fratribus aut sororibus, affirmandum omnino est,
saltem quantum sufficiat ad sublevandam ipsorum indigentiam non
tantum ex generali praecepto caritatis, quae graviter obligat, cum
materia est gravis, sed etiam ex obligatione speciali pietatis, quae
sub gravi etiam obligat ad subveniendum fratribus aut sororibus in
gravi necessitate, prae omnibus aliis pauperibus sive operibus piis.
Quod si fratres aut sorores sint pauperes, etiamsi gravem indigentiam
non habeant, adhuc est saltem veniale eos praeterire. Erga alios vero
consanguineos remotiores non videtur adesse gravis obligatio ipsos
praeferendi aliis pauperibus. Eorum tamen praeteritio, si graviter in­
digeant, levi culpa non careret, siquidem erga ipsos etiam adest aliqua,
licet non ita stricta, pietatis obligatio. C. He. 470. fratres et sorores
inter legitimos et necessarios haeredes recensentur. L. 946.

1045. An possint parentes partem haereditatis, etiam filiis spuriis
relinquere? — « Filii spurii, praeter alimenta, nihil penitus ex quo­
cumque titulo possunt recipere a patre, neque inter vivos, neque ex
testamento, aut ab intestato; et si quid acceperint, tenentur in con­
scientia restituere haeredibus patris... Ratio, quia isti spurii effecti
sunt per legem omnino incapaces in odium genitorum, ut ex Nov.
74. etc. ». Ita S. Alph. 951. Et Struggl. tr. 7. q. 2. n. 13.: « Unde
in casu, quo pater filiam spuriam excessive dotavit, haec cum suo
inarito tenetur, etiam ante sententiam indicis, legitimis haeredibus re­
stituere excessum dotis, nisi illi hunc forte libere remittant; ut cum
Molina et Sanchez docet Sporer hic cap. 5. n. 50. ».
Filiis spuriis donare, et donationes acceptare, legare et legata
agnoscere grave esse communiter theologi docuere secundum antiquas
leges. Scilicet valde interest reipublicae bonos mores tueri. Neque
valet dicere, quod illegitimi, qui non sunt legaliter agniti, uti sunt
adulterini et incestuosi, quasi extranei libere accipere possunt, quod
eis parentes libere dare vel legare voluerint. Hoc enim aperte frau­
dem continet legis, et eos constitueret in meliore conditione quam
illegitimos legaliter recognitos, quod evidenter contra legis volunta­
tem est. C. I. 180. 752.; C. G. 762.; C. H. 134. 139.; C. A. 165.

158

VII. - DE TESTAMENTO

166. Cf. a. 752. 753. 754. — L. 951. 952.; Gousset 727. Cf. hic
1038. 1039.
1046. An haeredes necessarii exhaereditari possint? — Ex lure
Romano exhaereditari possunt filii sola patris auctoritate praecipue in
casibus sequentibus: l.° Si filius inficiat manus in parentem, aut con­
tumeliose cum tractet. 2.° Si eius accusator aut testis sit in causis
criminalibus. 3.° Si rem habeat cum eiusdem uxore. 4.° Si nolit fideiubere ad patrem e carcere liberandum. 5.° Si patrem a condendo
testamento prohibuerit. 6.° Si filia, recusato honesto matrimonio, lu­
xuriose vivat. Inst. 1. 2. t. 13. L. 948. seqq. — Ex C. A. 768. seqq.
exhaeredari possunt haeredes necessarii causis in Iure constitutis.
Idem habetur C. II. 848. seqq.; C. L. 1875. seqq.; C. He. 477. seqq.
— Ex Iure Gallico et Italico nunquam haeredes privata auctoritate
exhaeredari possunt. Iure tamen ceu indigni excluduntur ab haereditate in casibus iam supra notatis. Cf. 672. 1038. — Ex C. B. 1938.
2332. seqq. 2339. potest quis per testamentum a legitima successione
excludere consanguineum vel suum coniugcm. Potest propter delicta
stabilita in ipsa lege adimere partem reservatam a iure descendenti,
patri, matri, et ius ad eam partem restringere pro descendente pro­
digo vel acre alieno gravato. Plures item statuuntur causae indigni­
tatis succedendi.
1047. Quinam sint haeredes legitimi ; quaenam eorum successio?
— Haeredes legitimi ii generatim sunt, qui ad successionem vocantur
secundum dispositionem legis, deficiente defuncti dispositione, vel quia
nullum condidit testamentum, vel quia condidit invalidum testamen­
tum, vel quia haeres institutus nequeat aut nolit haereditatem adire.
Porro lex, praerogativa ordinis et gradus, consanguineos ad succeden­
dum vocat, descendentes, ascendentes, collaterales, coniugem, iisque de­
ficientibus, Statum. Ordo hic est: Successio defertur: l.° Descenden­
tibus indefinite. His deficientibus; 2.° Ascendentibus, fratribus, eorumque descendentibus, sed non ultra 10 gradum, coniugi. His etiam
deficientibus; 3.° Collateralibus aliis posterioris ordinis, i. e. patruis,
avunculis, amitis, materteris ; hisque deficientibus, eorum liberis, pa­
truelibus, consobrinis, amitinis; et his deficientibus, qui proxime ex
ipsis descendunt, usque ad 10 gradum. — Praerogativa ordinis haec
est: Descendentes b gitimi excludunt ceteros omnes, exceptis filiis ille­
gitimis rite agnitis. C. I. 736. Filii hi illegitimi excludunt omnes
collaterales, C I. 74 '. 745. Adscende ntes et Fratres excludunt poste­
rioris ordinis collaterales. Coniux, excludit omnes collaterales sive

VII.

DE TESTAMENTO

159

prioris sive posterioris ordinis, sed non nisi post sextum gradum,
C. I. 742. 755. — Praerogativa, gradus haec est: proximiores eius­
dem ordinis excludunt in eodem ordine remotiores. — C. I. 720.-724.;
C. G. 723. 725. seqq. 731. seqq.; C. H. 912.-914.; C. A. 727. seqq.;
C. L. 1969. seqq.
1. ° Successio descendentium. Haeredes legitimi in particulari sunt
primo loco ex C. I. 736. ; C. G. 745., filii legitimi, vel eorum de­
scendentes sine distinctione primogeniturae, vel sexus, licet nati ex
diversis matrimoniis. Succedunt autem aequis portionibus et in capita,
si sint in primo gradu et ratione sui vocentur. Succedunt in stirpes,
si iure repraesentationis appellentur. Descendentes autem defuncti
excludunt caetcros a successione. — Ex C. I. 737. nomine filiorum
legitimorum comprehenduntur etiam légitimât! et adoptivi eorumque
descendentes. Adoptati eorumque descendentes succedunt quidem
adoptanti, sed excluduntur a successione omnium coniunctorum ado­
ptantis. — Adoptivi vero haereditas ad parentes adoptivos non per­
tinet; adeoque ad suos redit consanguineos. C. I. 210. 212. 737.
Eaedem fere sunt dispositiones C. A. 730.-734. ; C. H. 930.-934.;
C. He. 457. seqq.; C. L. 1985. seqq.
2. ° Successio ascendentium. Deficientibus descendentibus, itemque
deficientibus fratribus aut sororibus eorumque descendentibus, ascen­
dentes succedunt, nempe ex C. I. 738. 739., pater et mater aequis
portionibus, vel, alterutro mortuo, solus superstes. Ac deficientibus
descendentibus, genitoribus, fratribus aut sororibus, eorumque descen­
dentibus, succedunt ascendentes lineae paternae in dimidia bonorum
parte, et in altera dimidia parte ascendentes lineae maternae. Si tamen
ascendentes in pari gradu non sint, haereditas ad proximiorem spectat.
— Si cum collateralibus concurrant, ex C. I. 740. in nullo casu portio
genitorum esse potest minor triente, seu tertia parte. Reliquum inter
fratres seu sorores pro eorum numero aequalibus portionibus dividi­
tur. Fratres vero vel sorores consanguinei aut uterini, sive concur­
rant cum germanis, sive soli sint, dimidium portionis obtinent, quae
ad germanos spectat. — Si cum coniuge concurrant, ex C. I. 754.
bessem seu duas tertias partes capiunt.
Ex C. G. 746. 747., deficientibus descendentibus, itemque fratribus
aut sororibus, eorumque descendentibus, proximior ascendens ex linea
paterna et proximior ascendens ex linea materna, dimidiam et dimi­
diam bonorum partem singuli recipiunt, caeteris exclusis. Ascendentes,
caeteris legitimis haeredibus exclusis, succedunt eorum descendentibus,
sine posteritate defunctis, in iis bonis, quae iisdem descendentibus do-

160

VII. - DE TESTAMENTO

narunt, vel in eorum pretio, si ea fuerint alienata. — Si defunctus
sine prole reliquit tum genitores, tum fratres aut sorores, vel eorum
descendentes, ex C. G. 748. 751. 752., dimidia haereditatis pars inter
patrem et matrem est dividenda, altera dimidia pars inter fratres et
sorores dividenda est ex aequo, si ex eodem toro nati sint, secus vero
si nati sint ex diverso toro. Si vero unus tantum e parentibus superstes
sit, portio fratrum, sororum vel horum descendentium est dodrans,
seu tres quartae partes, quarta tantum pars ad parentem superstitem
relinquitur.
Dispositiones C. A. habes a. 735. seqq.; et C. L. 1493. 1996. seqq.
Deficientibus descendentibus, cum ambo parentes adhuc vivunt, tota
haereditas ipsis competit aequalibus portionibus. — Ex C. He. 458.
deficientibus descendentibus, haereditas devolvitur parentibus stirpis
genitorum. Pater et mater aequalibus portionibus succedunt.
Ex C. H. 935.-938. descendentium defectu, ascendentes excludunt
collaterales. Parentes partibus aequalibus haereditatem inter se dividunt;
et si unus tantum sit superstes, is omnia accipit. — Avi aequaliter
inter se dividunt haereditatem, si eiusdem sint lineae; vel eam aequa­
liter dividunt cum aliis, si diversae sint lineae, ita tamen ut dimidia
pars uni lineae, altera dimidia pars alteri cedat lineae.
° Successio collateralium. Si defunctus quis sit sine prole, et
3.
sine parentibus, vocantur tunc ad successionem, ceteris exclusis, eius
fratres et sorores, vel eorum descendentes, C. G. 750.; C. I. 741. —
Ex C. I. art. cit. 741. fratres et sorores consanguinei ac uterini, con­
currentes cum germanis, dimidium portionis obtinent, quae ad ger­
manos spectat. — Si cum coniuge concurrant, bessem seu duas tertias
partes accipiunt. C. I. 754. — Si cum ascendentibus concurrant, ge­
nitoribus triente relicto, reliquum aequalibus ipsi capiunt portionibus.
C. I. 740. — Si vero concurrant cum coniuge et adseendentibus, trien­
tem seu tertiam capiunt partem. C. I. 740. 754.
Si defunctus quis sit sine prole, et sine fratribus et sororibus,
eorumque descendentibus, ac sine ascendentibus alterutrius lineae, di­
midium haereditatis defertur ascendentibus superstitibus, alterum dimi­
dium proximioribus coniunctis alterius lineae ; si tamen inter superstites
ascendentes sit pater aut mater, hi ius habent ad usum fructum trientis
bonorum, in quibus non succedunt, C. G. 753. 754. — Ex C. I. 742.
755. si quis neque prolem, neque genitores, neque ascendentes alios,
neque fratres vel sorores relinquit, successio defertur ad coniunctum
seu coniunctos viciniores absque discrimine lineae paternae aut ma-

VII.

161

DE TESTAMENTO

ternae. Verum si coniux adsit, huic tunc contingunt duae tertiae par­
tes, illis triens.
Coniuncti ultra 12.""' gradum, nempe 6.um iuxta canonicam com­
putationem, ex C. G. 755. non succedunt. Deficientibus in aliqua linea
coniunctis intra praedictum gradum, tota haereditas spectat ad coniunctos alterius lineae. Ex C. I. 742. successio non extenditur ultra
10.um gradum, nempe 5.um ex canonica computatione. Ita etiam ex
Iure Romano.
Dispositiones C. A. habes a. 735. seqq. Deficientibus genitoribus,
tota haereditas inter fratres et sorores aequalibus portionibus dividitur.
Quoad alios autem consanguineos successio non extenditur ultra sextam
tincam consanguinitatis, quintum nempe gradum ex Iure Canonico.
Ex C. He. 459. 460. defectu descendentium et haeredum stirpis
genitorum, haereditas devolvitur parentibus stirpis avorum. Avi lineae
paternae et maternae, si vivant, succedunt, in omni linea, aequalibus
portionibus. Avo et avia praemortuis, repraesentantur eorum descen­
dentibus, qui succedunt per stirpem in unoquoque gradu. Praemortuo
avio vel avia lineae paternae vel lineae maternae, sine propriis de­
scendentibus, tota dimidia pars devolvitur aliis haeredibus eiusdem
lineae. Si haeredes non sunt lineae paternae vel maternae, tota hae­
reditas devolvitur haeredibus alterius lineae. — Stirpe avorum cessat
parentum consanguineorum successio ; usufructu tamen reservato pro­
avis partis devolutae eorum stirpis descendentibus, si isti viverent, et
propatrui et proavunculi hunc habent usumfructum in repraesentatione
proavorum praemortuorum, a quibus descendunt, usque dum vivant.
Ex C. II. 921.-927. 940.-955., deficientibus descendentibus, ascen­
dentibus, et filiis naturalibus legaliter recognitis, fratres, partibus ae­
qualibus, haereditati succedunt. Fratribus deficientibus, coniux toti haereditati succedit. Si sint simul fratres et coniux, hic usumfructum
percipit partis lege determinatae. Si vero desint fratres et coniux, alii
succedunt collaterales usque ad sextum gradum civili computatione.
Cf. a. 918. 919. Consanguineus proximior remotiorem excludit, salvo
iure repraesentationis, a. 921.
Ex C. L. 2000. seqq. deficientibus descendentibus et ascendentibus,
haeredes sunt fratres, eorumque descendentes.
° Successio filiorum naturalium. Filii naturales, legaliter re­
4.
cogniti, exsistentibus filiis naturalibus et legitimis, ex C. G. 723. 757.
758. ius habent ad tertiam partem portionis, quam obtinuissent, si
fuissent naturales et legitimi ; ad dimidiam partem eius portionis, si
nulli sint legitimi descendentes, et sint ascendentes, aut fratres vel soBucckroni.

lusi. thtol. 91101 alià II.

it

162

VII. - DE TESTAMENTO

rores; ad dodrantem, si isti omnes desint; et, si praeterea nullus sit
coniunctus qui successionis iure gaudeat, tota ad eos pertinet haere­
ditas.
— Ex C. I. 744. 745. 746. 747. 749. filii naturales, legaliter
recogniti, exsistentibus descendentibus legitimis, ius habent ad dimi­
dium portionis, quam reciperent, si essent legitimi. Filii naturales de­
bent praeterea imputare in eam portionem quidquid forte a parente
seu parentibus acceperint, collationi obnoxium, licet a collatione di­
spensati fuerint. — Si parens sine prole legitima eiusque descendentibus
decedat, relinquat autem suos genitores, aut unum ex eis, aut alium
ascendentem, aut coniugem, filii naturales succedunt in duplici triente
haercditatis, reliquum defertur ad ascendentes, aut coniugem. — Si
autem adsint simul ascendentes et coniux, tertia haereditatis pars spectat
ad ascendentes, quarta ad coniugem, reliquum ad filios naturales.—
Si nulli sint legitimi descendentes et ascendentes nec coniux, tota hae­
reditas ad naturales filios devolvitur; qui vero nullum ius habent in
bona propinquorum patris aut matris, sicut neque ipsi propinqui in
bona filiorum naturalium. — Ex C. I. 180. 752. ; C. G. 262., a suc­
cessione omnino excluduntur filii ex adulterio aut incestu nati, qui
solum ius habent ad alimenta, si nempe testator eos agnoverit vel iudicis sententia tales esse constet. Filiis sane alimenta de iure naturae
debentur. Unde illis a patre nunquam privari possunt. Struggl. tr. 7.
q. 2. n. 15.; L. 949. 951.
Si filius naturalis non habeat neque descendentes, neque coniugem,
eius haereditas devolvitur ad patrem et matrem, qui illum agnove­
runt, aut ad unum tantum ipsorum, si unus tantum eum agnovit. Quod
si relinquat coniugem superstitem, dimidia haereditatis pars per­
tinet ad ipsum coniugem, et alia dimidia ad patrem et matrem vel
ad unum tantum ipsorum, ut modo dictum est. C. I. 750. 751. —
C. L. 1994. 1995.
Ex C. A. 752. 753. 756. filii naturales légitimât! eadem habent
iura ac legitimi. Filii vero illegitimi eadem etiam habent iura ac le­
gitimi in successione ab intestato matris. Non competit eis ius in
successione ab intestato patris. In successione vero filiorum legitimatorum ac illegitimorum, eorum parentes idem habent reciproce ius ac
ipsi quoad haereditatem propriorum genitorum. — Ex C. He. 461.
parentes naturales consanguinei habent in parentela materna eadem
iura ac legitimi. In parentela paterna haeredes sunt tantum in quan­
tum filius naturalis patris sequitur statum recognitione, vel indicis
sententia. In concursum descendentium legitimorum patris, haeres na-

VII. - DE TESTAMENTO

163

turalis aut ipsius descendentes obtinent dimidium partis, quam reci­
piunt filii legitimi et eorum descendentes.
Ex C. II. 939.-945., deficientibus descendentibus et ascendentibus,
haereditas inter filios naturales legaliter recognitos dividitur. Si vero
adsint descendentes vel ascendentes, portionem tantum recipiunt le­
gibus determinatam. Si vero ipsi sine legitima posteritate moriantur,
parentes eis succedunt. — C. L. 1989. seqq
° Successio coniugis. Ex C. G. 767., coniunctis omnibus defi­
5.
cientibus intra 12.um gradum, coniux ad successionem vocatur, dum­
modo inter eos divortium non extiterit.
Ex C. I. 156. 158. 753.-757., si defuncto coniugi supersint filii
legitimi, coniux superstes, qui non fuerit a coniuge defuncto legaliter
separatus, succedit illi in parte aequali, coniugem in filiorum numero
computando, quoad usumfructum. Si cum legitimis etiam filii naturales
recogniti concurrant, ususfructus coniugis aequalis esse debet quotae
haercditatis, quae spectat ad filios legitimos. Haec ususfructus portio
nunquam esse potest maior quarta parte. Deficiente legitima prole, si
sint ascendentes, aut filii naturales, aut fratres sororesque eorumque
descendentes, coniugi superstiti defertur triens haereditatis in proprie­
tatem ; si vero sint simul ascendentes legitimi et filii naturales, solum
quadrans. — Si defunctus alios reliquerit propinquos, quibus ius sit
succedendi, coniux superstes duos obtinet trientes. — Si desint coniuncti, qui ius habent successionis intra 6.nm gradum, integra haere­
ditas ad coniugem superstitem spectat. — Ceterum quoties coniux ad
successionem vocatur cum aliis haeredibus, computare debet in sua
portione haereditaria quidquid iam obtinuit ob conventiones matrimo­
niales et lucra dotalia. — Si coniux fuerit legaliter a coniuge defuncto
separatus, tunc nullum ius illi competit. Quando separatio fit mutuo
consensu, etsi coram tribunali et homologata, non habetur uti facta
legaliter, et ideo non praeiudicat mutuis coniugum iuribus. Sententia
lata esse debet ante successionis aperitionem. Eius autem effectus ob­
tinent tantum contra coniugem, qui est in culpa, qui amittit etiam
lucra dotalia, et omnia utilia ab alio coniuge sibi tributa in matri­
monii contractu; itemque usumfructum legalem. Possunt tamen coniuges mutuo consensu irritare effectus iudicialis separationis vel expresse
vel tacite, pacifice adhuc cohabitando, quin interveniat auctoritas.
Ex C. A. 757. seqq. coniugi superstiti, si sint filii, determinatus
competit ususfructus certae portionis pro filiorum numero; si filii de­
sint, sed alius sit legitimus haeres, quarta haereditatis pars ei com­
petit. Si vero nullus alius sit legitimus haeres, tota ad eum spectat

164

VII. - DE TESTAMENTO

haereditas. — Ex C. He. 462. quando defunctus descendentes reliquit,
coniux obtinet, suo arbitrio, vel dimidiam partem successionis, in usufructu, vel quartam partem in proprietate. Concurrens cum haeredibus
stirpis genitorum habet quartam partem in proprietate, et tres quartas
partes in usufructu. Concurrens cum haeredibus stirpis avorum recipit
dimidiam partem in proprietate, et aliam dimidiam in usufructu. Si
haeredes desunt unius et alterius stirpis totam recipit in proprietate
successionem.
Quoad C. H. Cf. dicta in Successione collateralium. — Ex C. L.
2003. seqq. deficientibus descendentibus, ascendentibus, et fratribus,
horumque descendentibus, coniux succedit. Deficientibus commemo­
ratis consanguineis et coniuge, succedunt alii transversales consan­
guinei, intra decimum gradum.
Successio Status. Omnibus deficientibus, qui succedendi ius habent,
haereditas Statui devolvitur. C. I. 758.; C. G. 768.; C. A. 760.; C.
H. 956.-958.; C. He. 466.; C. L. 206. seqq.
C. B. 1924. seqq. statuuntur quinque ordines successionum. Con­
sanguinei praecedentis ordinis excludunt consanguineos sequentium or­
dinum, 1930. Repraesentatio admittitur tantum in tribus prioribus
ordinibus, 1924. 1925. 1926. In quarto ordine proximior consangui­
neus reliquos excludit, 1928. — Primo ordine sunt descendentes de­
functi. Descendentes proximiores excludunt descendentes consanguineos
defuncti, illis mediantibus. Filii succedunt aequalibus portionibus, 1924.
— Secundo ordine sunt pater et mater defuncti, eorumque descen­
dentes. Pater et mater, si in vivis agant, soli aequalibus portionibus
succedunt, 1925. — Tertio ordine sunt avi et aviae defuncti eorumque
descendentes. Si ipsi adhuc vivant, soli aequalibus portionibus succe­
dunt, 1926. — Quarto ordine sunt proavi et proaviae defuncti eo­
rumque descendentes. Si proavi et proaviae omnes vivunt, soli suc­
cedunt; si plures, succedunt partibus aequalibus. Si vero omnes mortui
sint, eorum descendens, consanguinitate proximior, defuncto succedit,
et, si plures eodem gradu sint, succedunt partibus aequalibus, 1928.
— Quinto ordine succedunt abavi et abaviae eorumque descendentes.
1929. — Comugi superstiti portio semper bonorum reservatur varia
pro variis consanguineis, cum quibus concurrit, 1931. seqq. — Con­
sanguineis et coniuge deficientibus, succedit fiscus, 1936.
Iure canonico clericis, quoad bona ecclesiastica superflua relicta,
succedit in p
'·· Congr< ‘io spoliorum, nisi speciale adsit Indul­
tum; quoad alia succedunt cognati, iuxta ius civile, et his deficientibus,
succedit vel Congregatio spoliorum, seu nunc Congregatio de Pr. Fid.

165

i

in missionum subsidium, vel, ubi hoc receptum non est, fiscus episcopalis cum onere ea erogandi in causas pias. Reiff, h. t. n. 63. —
Religiosi solemniter professi perpetuo saecularizati testamentum concedere non possunt. Ipsis succedit Congregatio spoliorum, secundum C.
Gregorii XIII. Officii nostri, seu nunc Congregatio de Pr. Fid. Si vero
sint ad tempus saecularizati, ad eorum spectat monasterium ius succedendi ipsorum haereditati, nisi id Ordinis Constitutionibus prohibeatur.
Bona religiosorum solemniter professorum, si ante professionem
de iis non disposuerint, devolvuntur ad haeredes naturales, si eorum
religio successionis incapax sit ; si vero capax sit successionis ad mo­
nasterium devolvuntur. Ius autem succedendi habent omnia monasteria
regularium, praeter domos et Collegia Soc. lesu, et monasteria Fra­
trum Minorum de observantia et Capuccinorum. Schmalzgr. 1. 3. p. 3.
tit. 27. n. 67. seqq. ; Giraldi in 4. t.
Ex C. A. 761. bona clerici ab intestato dividuntur aequalibus
proportionibus inter ecclesiam, pauperes, et consanguineos.
Mortuo Episcopo, Ecclesiae Cathedrali debentur sacra utensilia,
in C. Pii IX. Quum illud 1. lun. 1847. enumerata, quae positive
non constat neque Ecclesiae fuisse donata, neque Ecclesiae bonis
comparata fuisse. Et ideo Episcopi inventarium horum utensilium
facere tenentur, et declarare, utrum propriis sumptibus, an Ecclesiae
bonis fuerint comparata. Hac eadem obligatione tenentur Cardinales
Episcopi, exceptis suburbicariis et Abbatibus nullius in Romana curia
morantibus. Eorum utensilia omnia quibuscumque bonis fuerint comparata ad pontificium spectant sacrarium. Reliquiae SS. Crucis suis
successoribus sunt transmittendae. — E. M. 1037. 1038. 1047.
Si autem Episcopi plures rexerint Ecclesias sacra utensilia, ad
divinum cultum destinata, inter singulas ecclesias, in quibus resederint,
secundum normam eiusdem Const., sunt dividenda. — C. 1. 2. de
Success, ab intest.

I

VII. - DE TESTAMENTO

I
R

I
I
i
I

I
I
|

I
I
|

I
I
I
I
I
|

I
I
I

I
I
I
I
I

1048. Quid haeredifas iacens?— Quando haeres non agnoscitur,
vel ii qui cogniti sunt haereditati renuntiarunt, hereditas dicitur iacens.
Ad eam administrandam curator deputatur, qui ad ea omnia obligatur, ad quae tenetur haeres cum beneficio inventarii. Si post triginta
annos nullus comparcat, ea tanquam vacans, praescribitur fisco. C. I.
980. 983. 2135., Cod. proc. civ. 896.; C. G. 811. 814.

I
I

1049. Quid ius accrescendi ? — Ius accrescendi ius illud est, quo
partes deficientium haeredum vel deficientium legatariorum in eadem
haereditate vel in eadem re legata, aliis cohaeredibus, vel aliis colle-

I
I
I

166

VII. - DE TESTAMENTO

gatariis adiiciuntur. C. I. 879. 884.; C. A. 560.; C. H. 981.; C. B.
2094. 2158. — Ius accrescendi locum habet in haereditate quando
in eodem testamento, una eademque dispositione, testator haeredes
coniunctini ad haereditatem vocavit, quin partium distributionem inter
ipsos fecerit, quotam singulorum expresse indicando. Cum vero ius
accrescendi locum habere non potest inter cohaeredes, portio deficientis
haeredis devolvitur haeredibus legitimis ab intestato. C. I. 880. 881.
883.; C. G. 1044.; C. A. 560. seqq.; C. H. 982. seqq. — Ius ac­
crescendi locum quoque habet in successione ab intestato, pars enim
illius, qui renuntiat, cohaeredibus accrescit, C. I. 940.
Ius accrescendi habetur pariter in legato, cum aliquis e legatariis
praemoriatur testatori, aut legato renuntiet, aut incapax sit, aut deficiat
conditio, sub qua res ei legata est; immo etiam quando una eadem­
que res in eodem testamento pluribus legata est, licet distincta dispo­
sitione, C. I. 884.; C. G. 1045.; C. A. 689. — Haeredes et legatarii
recipientes aliorum portiones, onera et obligationes subeunt iis ad­
nexa, C. I. 882. 887.; C. A. 563.; C. B. 1935. 2095. 2159. — Quoad
usumfructum speciatim datur ius accrescendi, etiam si legatarius eum
acceptaverit et deinde deficiat, si nempe ita pluribus personis sit re­
lictus, ut iuxta regulam generalem detur inter eas ius accrescendi,
C. I. 885. — Quando ex voluntate testatoris excluditur ius accrescendi,
pars haeredis deficientis ad intestatam successionem spectat cum iisdem
oneribus a testatore impositis. C. I. 883. ; C. A. 562. 563. — Si le­
gatarius deficiat, creditore deficiente, res legata haeredibus accrescit,
qui onera legatario iniuncta consequenter implere tenentur pro haereditariis portionibus, C. I. 886. — C. L. 1S52. seqq.
1050. Quandonam, ubinam et quomodo habeatur aperitio hacreditatis ? — Aperitur successio, sive ab intestato, sive testamentaria,
ipso momento mortis testatoris, in loco ultimi sui domicilii, et imme­
diata possessio transit pleno iure ad haeredem, si sit capax. C. I. 923.
925 ; pleno iure, adeoque sine alio iuridico actu, sine ulla iudicis
sententia. — Si inter duos vel plures ad successionem vocatos dubium
est, quinam primus mortuus sit, puta in communi naufragio, si id non
possit verificari, supponuntur omnes uno temporis puncto mortuos
esse, et ideo non fit locus haereditatis transmissioni de uno in alium.
C. I 924 , C. A. 25.; C. B. 20.; C. L. 1738. Secus vero est ex C.
G. 720. seqq. et ex L. 22. 23. de Reb. dub. Dig.

1051, Quid de acceptanda vel repudianda haer. difate ? — Ad acceptandam id repudiandam haereditatem requiritur primo, ut delata

VII.

DE TESTAMENTO

167

fuerit. Viventis enim nulla est haereditas, adeoque nulla eius accepta­
tio aut repudiatio esse potest. C. I. 954.; C. G. 791.; C. H. 991.
— Insuper requiritur, ut qui eam acceptat vel repudiat sit capax obli­
gationis contrahendae et alienandi. Etenim, eam acceptando, quasi con­
trahit cum creditoribus haereditariis et legatariis. Repudiando vero
illam, eandem alienat. Hinc opus est familiae consilio, tutore, cura­
tore, pro iis qui sub tutela et cura sunt, C. I. 226. 296. 930. 931.
932.; C. G. 776.; et ex C. G. et C. H. pro uxoribus consensu etiam
mariti opus est. C. H. 992-996.
Unicuique integrum est acceptare vel repudiare haereditatem, sive
testamentariam sive legitimam. C. G. 775.; C. H. 988.; C. He. 566.
Ratio est, quia nemo tenetur acceptare beneficium, quod saepe ma­
gnis oneribus gravatur. Renuntiatio tamen non praesumitur, sed pro­
banda est, et iuridica forma facienda est. Repudiare quis poterit, si
nihil ex ea antea subtraxerit vel occultaverit. C. I. 953.; C. G. 792.;
C. H. 1002.; C. He. 571. Ex hoc eodem C. He. 566. haereditatis
repudiatio praesumitur quando notorium esset vel ex actis officialibus
constaret, defuncti debita esse insolubilia. Repudiata haereditate, re­
pudiantis pars caeteris cohacredibus scriptis accrescit, si coniunctim
fuerint instituti, secus legitimis haeredibus; et si solus erat ipse in­
stitutus ad sequentes gradus defertur. C. I. 946. 948.; C. G. 786. Et,
testamento repudiato, recipere quis poterit legata, sibi forte relicta,
C. I. 945.; C. G. 845. Haereditate repudiata, potest quis adhuc eam
adire, quamdiu adita ab aliis non fuerit, C. I. 950.; C. G. 790. Ius
adeundae haereditatis 30. annis finitur, C. I. 943.; C. G. 789.
Acceptatur haereditas expresse vel tacite. — Expresse, cum quis
quovis iuridico actu, vel etiam privata scriptura, ius et nomen haere­
dis assumit, C. I. 934.; C. G. 778.; C. H. 999. Tacite, cum aliquid
quis facit, quod necessario demonstrat voluntatem adeundae haeredi­
tatis,’ et se pro haerede gerendi, C. I. 934. 938. 965.; C. G. 778.
780. 796.; C. H. 999. 1000. — Haereditas semel adita nequit deinde
repudiari, licet aes alienum appareat, quod antea latebat. C. I. 942.;
C. G. 783.; C. H. 997. Nihilominus adversus aditionem, uti etiam
adversus repudiationem, datur restitutio in integrum dolum aut metum
passis. C. I. 942.; C. G. 783.; C. H. 997. — Is, cui delata est hae­
reditas, si, antequam acceptet expresse vel tacite, moriatur, transmittit
ad suos haeredes ius acceptandi. C. I. 939.; C. G. 781. — Si quis
creditorum damno haereditatem renuntiat, potest his index permit­
tere haereditatem illius nomine adire, C. H. 1001.; C. G. 789. —
C. B. 1943. seqq.; C. He. 572. seqq.; C. L. 2021. seqq.

168

VII.

DE TESTAMENTO

Acceptari autem potest pure, vel sub beneficio inventarii. C. I.
929. 944.; C. G. 774. 775. 784.; C. A. 800. seqq.; C. H. 998. 1003.
1023,; C. L. 2018. seqq. 1792.; C. He. 580. — Identidem confectio
inventarii necessaria est ex lege, ut in haereditate minori delata, C.
I. 930.; C. G. 461. 776., in haereditate alicui communitati devoluta,
C. I. 932. — Potest haeres beneficio uti inventarii, non obstante qua­
libet testatoris prohibitione, C. L 956.; C. H. 1010. — C. B. 1993.
seqq.
Inventarium est descriptio rerum mobilium, quae defunctus re­
liquit, C. I. 496.; C. G. 600., sed hic revera est descriptio omnium
bonorum defuncti, seu totius patrimonii, C. A. 223.; bonorum et de­
bitorum haercditatis, et omnes qui cognoscunt statum patrimonialem
defuncti, si a competente auctoritate requirantur, illum manifestare te­
netur, C. He. 581.
Beneficia inventarii, quod certo tempore et certa solemnitate con­
ficiendum est, C. I. 955. seqq.; C. G. 793. seqq.; C. H. 1011. seqq.;
C. A. 800. seqq., tria sunt. — Primum est, quod haeres non tenetur
solvere debita haereditaria et legata ultra haereditatis vires, eamque
potest creditoribus et legatariis cedere ad se eximendum ab onere
solvendi. — Secundum est, quod bona propria haeredis non confun­
dantur cum bonis haereditatis, et servat haeres adversus haereditatem
ius exigendi suorum creditorum solutionem. C. I. 968.; C. G. 803.
Tertium est, quod in administratione sibi concredita, non tenetur
nisi de culpa gravi. C. I. 970.; C. G. 804.; C. H. 1023. —- C. B.
1970. seqq. 1975. seqq. 1993. seqq.; C. He. 589.; C. L. 2044. seqq.;
L. 961.
Inventarium non prodest ei, qui in eo conficiendo aliquid dolo
malo occultaverit, C. I. 967.; C. G. 801., qui haercditatis bona immo­
bilia non rite vendiderit, C. I. 973.; C. G. 806., qui res haereditarias mobiles propria auctoritate intra quinquennium vendiderit, C. I.
974., quandocumque C. G. 805. Scilicet haeres beneficiatus haeredi­
tatis fere administrator est. C. I. 969., C. G. 803.
1052. Quaenam sint iura et obligationes haeredum ? — Genera­
tim haeredes succedunt in omnia iura et onera defuncti, quia illius
personam repraesentant; excipiuntur ea tantum, quae personae defuncti
natura sua vel pacto erant affixa. Haeres enim non succedit in volun­
tatem defuncti, sed in eius patrimonium. Hinc dominium bonorum
defuncti pleno iure acquirunt, eius obligationes et debita in se susci­
piunt, et ipsius voluntatem in legatis implere debent. C. G. 724. 1009.

VII.

DE TESTAMENTO

169

1012. 1013. 1017.; C. A. 547. 548.; C. B. 1967.; C. L. 2014. Quoad
modum solvendi debita a defuncto relicta, singuli pro rata suae por­
tionis haereditariae solvunt, et si propter hypothecam plus solvere
cogantur, recursum habent contra ceteros. Rerum enim et onerum
divisio aequo iure inter haeredes facienda est, si plures sint. C. I.
1029.; C. G. 873. Cf. C. A. 550. 820. 821.; L. 961. — Haeredi­
tatis divisio rescindi potest, si quis laesus fuerit ultra quadrantem suae
partis. C. I. 1038.; C. G. 887. De hac haereditatis divisione, Cf. C.
I. 984. seqq. 1034. seqq. C. G. 815. seqq. 883. seqq. — Tenetur
haeres expensas funeris sustinere, C. B. 1968. — C. L. 1791. seqq.;
Lugo Resp. Mor. 1. 6. d. 13.

1053. Quid de exsecutore testamenti? — Exsecutor testamenti
est is quem testator nominavit ad dispositiones testamentarias exsequen­
das. — Nullo autem nominato, exsecutio testamenti ad haeredes per­
tinet, et quoad causas pias, si nullus sit designatus exsecutor, vel de­
signatus fungi nolit ofticio, Episcopus loci est exsecutor. C. A. 817.;
C. H. 892. 911.; C. L. 1893.; C. Nos quidem 3. de Testam,; L. 936.
937. 938. 941.; Trid. s. 22. C. 8. de R. — Exsecutor testamenta­
rius non cogitur mandatum suscipere. C. B. 2202. « Detrectans tamen
hoc ipso perdit legatum, saltem quod in praemium muneris ei reli­
ctum fuit, ceditque aliis exsecutoribus ». L. 936., C. L. 1899. Et
sane testamenti exsecutio mandatum continet natura sua gratuitum,
amici enim officium est. C. L. 1892.; Gousset in a. 1025. Ex C. B.
2221.; C. He. 517., potest convenientem sui officii remunerationem
exigere. — Verum, si illud acceptaverit, munere suo defungi debet,
idque sub gravi ; C. Joannes 19. de Testam.; C. A. 816.; C. H. 898.900. 90S.; C. He. 518.; Lugo d. 24. n. 29.; L. 941.
Ut quis sit exsecutor testamenti, necesse est, ut capacitatem sese
obligandi habeat. Hinc exsecutores esse nequeunt interdicti, minores
etiam consentiente tutore, uxores sine mariti consensu. C. I. 904. 905.
1743.; C. G. 1028.-1030.; C. H. 893.; C. L. 1886. 1887.; C. B. 2201.
Exsecutores esse possunt religiosi ex licentia Praelati sui, nisi Or­
dinis Regula obstet. C. Religiosus 2. de Testam, in 6.°; Clem. un.
e. t. ; L. 936.
Plures exsecutores testamenti institui possunt, et uno absente alter
ad testamenti exsecutionem procedere potest. Omnes vero obligantur
in solidum, nisi aliud testator statuerit. C. Religiosus cit. ; C. L 903.
910.; C. G. 1025. 1033.; C. H. 894.-897.; C. B. 2197. seqq. 2219.
2224. — Testamenti exsecutor hoc munus ad suos haeredes non

170

VII. - DE TESTAMENTO

transmittit, C. I. 909.; C. G. 1032.; C. H. 909. 910.; C. B. 2225.,
neque alteri potest delegare, C. H. 909.; C. L. 1906.
Exsecutor invigilare debet: l.° Ut apponantur sigilla, si inter
haeredes sint minores, interdicti, absentes, aut corpus morale, C. I.
90S., vel generatim, si sit periculum ne quid haereditati subtrahatur.
C. L. 2010. 2064. seqq. 2.° Ut fiat inventarium, praesente vel rite
advocato proximo haerede. C. I. 90S.; C. G. 1031; C. B. 2215.
3.° Ut vendantur mobilia, si pecunia ad solutionem legatorum deficiat,
C. I. 90S.; C. G. 1031, 4.° Ut exsecutionem testamenti urgeat, tem­
pore a testatore praescripto, litem etiam sustinendo, si opus sit, C. I.
90S.; C. L. 1899. 5.° Rationem reddere debet suae exsecutionis intra
tempus a lege definitum: ex C. I. 90S.; C. G. 1031. intra annum
a morte testatoris. C. B. 2203.; C. L. 1905.; C. H. 907. 6.° Haereditariam massam interim administrat, eiusque capit possessionem,
et de eius obiectis disponit. Potest gratuitas dispositiones efficere quae
morali officio et convenientiae respondeant. C. B. 2205. 7.° De damno
illato tenetur, si obligationes, quae ei incumbunt, violet. C. B. 2219.;
C. L. 1909. 8.° Potest semper legitime suo officio renunciare. C. B.
2226. Potest item ex gravi causa tribunalis decreto dimitti. C. B. 2227.
- C. H. 901.-907.
Licet testator possit exsecutori testamentario immediatam omnium
bonorum mobilium, aut partis eorum possessionem concedere, modo
annum non excedat; haeres tamen a tali possessione illum deturbare
poterit, si tantam pecuniam illi suppeditet necessariam ad solvenda
legata mobilium, vel probet se iam illa solvisse, vel cautionem prae­
beat de solvendo modis a testatore praescriptis, C. I. 906. 907.; C.
G. 1026. 1027. — C. B. 2217.
Impensae autem, quae fiunt ab exsecutore, muneris sui adim­
plendi causa, ex rebus haereditariis solvi debent, C. G. 1034.; C. I.
911.; C. L. 1908.
« Omnes, sive sacerdotes sive laici, quorum fidei concredita sunt
legata ad pias causas, teneri de hoc quamprimum certiorem reddere
Episcopum, qui ius habet vigilandi super administrationem et consu­
lendi securitati eorundem legatorum ». S C. C. 7. Aug. 1909. A. A.
S. v. 1. p. 766.

1054. Resolves: « In foro conscientiae haeredes et exsecutores
tenentur sub gravi statim implere legata, maxime pia, cum possunt ».
L. 941 Cf. S. Th. Quodl. 6. a. 13.; C. A. 685. — Neque vero
possunt aut legata reducere seu imminuere, aut ea quoquomodo coin-

VII.

DE TESTAMENTO

171

■mulare seu aliud substituere onus, nisi ad id data sit a testatore fa­
cultas; nam eorum munus est exsequi, non invertere, voluntatem de­
functi. — Si legata sint profana, et non possunt impleri eo modo
quo relicta fuerunt, caduca sunt, et cedunt haeredibus. Secus est de
piis ; nam testator ea voluit cedere in bonum animae suae. Cf. 1068.
— C. B. 2203. 2216.; Lugo Resp. Moral. 1. 4. d. 32.

1055. An testamenti haeres, vel exsecutor, qui inventarium non
fecit, aut non recte fecit, teneatur in conscientia erga creditores et le­
gatarios, etiam ultra vires haereditatis ? — R. Affirmative, si inven­
tarium dolo malo omisit ; siquidem causa fuit damni saltem in confuso
praevisi. — Negative, si citra peccatum inventarium conficere omisit ;
quia lex fundatur in praesumptione facti, pinguem nempe haeredita­
tem fuisse, et consequenter fraudis, quae abest. — Lugo d. 24. n.
232.; Gousset 728. et in a. 802.; L. 932. 971.; C. L. 1792.
1056. Quid de legati possessione, eiusque fructibus, incrementis ?
— Legatum in eo differt proprie ab haereditate, quod in re parti­
culari et determinata situm sit, quod ab haerede debeatur, et ab eo
illius possessio sit obtinenda. Excipitur tamen legatum ad causam
piam. Tunc enim sufficit manifesta defuncti voluntas, adeoque haeres
etiam ab intestato, succedens loco designati haeredis, legatum debebit.
Quamvis vero legatarius possessionem legati ab haerede consequi
debeat, eamque ab eo petere teneatur; dominium tamen legati, sive
ius ad rem, C. Ile. 543., 562.; C. L. 1826., acquiritur legatario a
morte testatoris. C. I. 862. 863. 876.; C. H. 881. 885.; C. G. 1014.
1018.; C. B. 2174. 2176. Cf. C. A. 684.; C. B. 2160. 2161. 2180.
21S1. — Hinc expensae necessariae pro legati praestatione sustinendae
sunt ab haereditate, C. I. 877.; C. G. 1016.; C. H. 886.; C. A.
690.; C. L. 1842.; fructus vero rei et incrementum, iam inde a te­
statoris morte, legatario debentur, si legatum sit alicuius fundi, vel
capitalis, vel alterius rei fructiferae, vel testator ita expresse praescri­
pserit. Secus enim intéressé seu fructus legatarius praetendere non
potest nisi a die iudicialis petitionis, vel promissae praestationis legati.
C. I. 864. 865. Cf. C. G. 1015.; C. A. 686.; C. H. 882.-884.; C.
B. 2164. 2184. 2185.; C. He. 485.; C. L. 1840. — Si legatarius
moriatur ante aditam haereditatem ab haerede, dominium ipsum rei,
si res erat determinata, vel saltem ius ad rem, si res erat minus de­
terminata, transmittere legatarius potest ad suos haeredes. Ac, si res
legata absque culpa haeredis perierit, legatario ea periit. Inst. 1. 2.
t. 20. §16. — Legatarius rem particularem a testatore accipiens,

172

VII. - DE TESTAMENTO

veluti quandam donationem, eius personam non repraesentat, neque
consequenter in eius iura et obligationes succedit. Praedio legato,
legatum sequuntur omnia onera realia, non item debita, quibus forte
gravatur, nisi testator aliud disposuerit. C. I. 862. 878. 1033.; C. G.
874. 1014. 1020. 1024.; C. H. 881. 882.; C. A. 662. — L. 932.

1057. Nota: Haeres, qui simul legatarius sit, potest haereditati
renunciare et legatum acceptare ac viceversa. Sed non potest partem
legati acceptare et alteri renunciare, vel acceptare legatum nullo
onere affectum et alteri onerato renunciare. C. L. 183. Cf. L. 4. 5.
de Legatis et fideicommissis ff. — Si legatum sit sub conditione,
cum conditio suspendat dispositionem, et legatarius, et idem de hae­
rede est, moriatur antequam conditio impleatur, cessat legatum, nec
eius ius ad haeredes transmittitur. C. I. 853. — Si legatum sit sub
modo, legatum statim acquiritur legatario. Quare, si legatarius post
mortem testatoris, ante acceptum legatum, vel ante impletum modum,
moriatur, eiusdem ius ad haeredes transit, dummodo per eos aeque
modus implere possit. Debetur autem legatum, quamvis modum non
impleat, si id per ipsum non stet. Cf. C. B. 2192. seqq. — Lega­
tum in diem, seu in futurum tempus solvendum, non debetur ante
statutum tempus. Legatarius interim ius habet ad illud; quod ius, si
ante constitutam diem moriatur, ad suos transmittit haeredes. C. B.
2177. — Nulla est dispositio testamentaria, quae quantitatem legati
arbitrio haeredis vel tertii omnino relinquit, exceptis legatis remuneratoriis, ob officia testatori exhibita in ultima infirmitate. C. I. 835.
— Legatum secundum propriam formam implendum est. C. H. 386.;
L. 936. « Mortuo bove, qui legatus est, neque corium, neque caro
debetur ». L. 49. de Legalis etc. ff. — C. B. 2147. seqq., 2162.
seqq. ; Inst. I. 2. t. 20. § 29. seqq.
« Si pater filiae suae testamento aureos tot haeredem dare iusscrit, ubi ea nupsisset; si filia nupta sit, cum testamentum fit, sed
absente patre et ignorante, nihilominus legatum debetur: si enim hoc
pater non ignorabat, videtur de aliis nuptiis sensisse ». L. 45. de
Legatis et fideicommissis ff.
« Quod ita legatum est: Haeres, cum morietur, Lucio Titio dato
decem, cum incerta die legatum est, ad haeredes legatarii non per­
tinet, si vivo haerede decesserit ». L. 12. de Legatis et fideicom­
missis ff.
<> Si areae legatae, post testamentum factum, aedificium imposi­
tum est utrumque debebitur; et solum et superficium ». L. 39. de
Leg, et fideic. Dig. Cf. ctiain L. 10. e. t.

VII. - DE TESTAMENTO

173

«Si quis legaverit cx illo dolio amphoras decem: etsi non de­
cem, sed pauciores inveniri possint non extinguitur legatum: sed hoc
tantummodo accipit quod invenitur ». L. 8. de Leg. et fidcic. Dig.
« Si ita legatum fuerit, Lucius Titius haeres meus Tithaso quin­
que aureos dare damnas esto: deinde alio loco ita, Publius Maevius
haeres meus Tithaso quinque aureos damnas esto dare : nisi Titius osten­
derit adimendi causa a Publio legatum esse relictum, quinque aureos
ab utroque accipiet ». L. 44. de Leg, et fideic. Dig.
Rescisso testamento, solvenda adhuc sunt legata pia in eo con­
signata, si certa de eis sit testatoris voluntas.

1058. Quis et cui possit legare? — Legare potest quisquis potest
testari. Legare autem licet iis, qui haeredes institui possunt; iis qui
donationem recipere possunt. Et sic Iure Canonico modicum quid
legari potest Conventibus Fratrum Minorum, et Professis ac Coadiutoribus formatis Societatis lesu, licet neutri, ex propriis Constitutio­
nibus. haeredes institui possint. Clem, I. § Cupientes de Verb. sign.
Ex C. I. 382. nihil prohibet onus aliquod haeredibus imponere favore
eorum, qui nascituri sunt, e. g. mille annua scutata dotandis puellis.
— C. B. 2177. 2178.2180.; C. H. 484.; Inst. 1. 1. t. 20. § 20.
seqq.; S. C. EE. et RR. 26. Mart. 1677., 20 lun. 1686.; Lugo Resp.
Mor. 1. 4. d. 5.
1039. Quaenam legari possint ; quaenam legatarum rerum vis du­
ratura? — Legatis peculiare est, quod non solum res sua, sed etiam
aliena legari possit, quam nempe testator sciebat esse alienam; secus
enim legatum non valet. Quare tenetur haeres rem ab eius domino emere
et legatario tradere, vel eiusdem illi iustum tradere pretium. Ita ex
C. L 837. 838.; C. H. 861. 862.; C. A. 662.; Inst. 1. 2. t. 20. § 4.
Legatum vero rei alienae ex C. G. 1021. nullum erit, sive testator
ignoraverit sive cognoverit rem esse alienam. Cf. C. B. 2169.2170.;
C. L. 1801. seqq. — C. L 870.; C. G. 1022.; C. H. 875.; C. L.
1827. 1828. statuunt, quod cum legata est res indeterminata, sub
certo tamen genere aut specie contenta, haeres, ad quem electio spe­
ctat, non tenetur dare optimam, nec potest dare pessimam. Cf. C. H.
1167.; C. A. 656. 658. 659.; C. B. 2155. 2156. 2182. seqq.; C. He.
484. ; C. L. 1805. seqq., 1812. 1816. seqq., 1832 seqq.; L. q38.
Si testator aliquid annuum aut menstruum alicui eiusque haere­
dibus reliquerit, vel determinatum numerum missarum quotannis ce­
lebrandarum iusserit, illud debetur haeredibus etiam haeredum, et hae
in perpetuum erunt celebrandae, S. C. C. 4. Aug. 1864. — Si lega­

174

VII. - DE TESTAMENTO

tum sit realc, ex aliquo praedio seu praediis relictum, vel cui satis­
faciendo haec testator pignore seu hypotheca obligavit, quoscumque
rei possessores tenet pro rata praedii; nempe haeredes semper; extra­
neos, si legatum rite fuerit transcriptum, vel inscripta hypotheca, vel
praedium titulo lucrativo ad eos devenerit. Si vero legatum sit per­
sonale, nonnisi haeredes tenet pro portionibus haereditariis. Hinc,
praedio seu praediis interemptis, legata adhuc supersunt. — Legata
menstrua vel annua, quolibet ineunte mense, anno, debentur integra,
etsi legatarius post inceptum mensem, annum moriatur. C. I. 837.;
C. A. 687. — Legatum rei impossibilis aut prohibitae sine effectu
est. C. B. 2171. seq.
Cibariis relictis, cibi et vinum continentur convenienti quantitate.
Alimentis relictis, omnia continentur, sine quibus ali vita non potest,
et cibi ac vinum, et vestiarium, et conveniens institutio. C. L. 1831.
Alimentorum legatum exigi potest, initio cuiuscumque anni vel mensis,
C. I. 867.; quin imo debetur C. L. 1841. — Legata annua et ali­
mentorum ac ususfructus pluribus successive fieri non possunt; et, si
id factum fuerit, legatum acquirunt illi tantum qui primo loco reperiuntur tempore mortis testatoris. C. I. 901. — Inst. 1. 2. t. 22.;
Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. 25. n. 30. seqq.; E. M.
1060. An legatum, a debitore relictum creditori, censendum sit
datum in compensationem debiti? — Ex C. I. 845.; C. G. 1023.
huiusmodi legatum, sine mentione debiti, non praesumitur factum in
solutionem debiti. Generalis tamen est praesumptio, quod quis velit
prius suae obligationi satisfacere, et deinde dare gratis.
1061. An legatum relictum orphanis, possit dari pauperibus ha­
bentibus parentes inutiles: Quid de legato pauperibus relicto? — Si
veri orphani desint, dari potest; quia sufficienter testatoris voluntas
impletur; vult enim opitulari filiis non habentibus unde alantur. —
<57 veri adsint orphani, probabilius omnino, dari non potest: quia
expressa voluntas testatoris in propria forma implenda est, semper ac
impleri potest. Clem. Quia contingit de Rei. dom., Trid. s. 22. C. 8.
Attamen S. Alph. existimat non improbabiliter dari posse, quia id
magis accedit ad finem testatoris, dum non solum debent tunc tales
filii propriae indigentiae providere, sed etiam parentum inopiae. —
L. 930.
Legatum, pauperibus relictum, dari potest iis, qui pro sua con­
ditione egent, adeoque etiam propriis consanguineis, si vere egeant,
imo et sibi retinere quis potest, si vere egeat, nisi aliud ei testator

VII. - DE TESTAMENTO

175

reliquerit. — Si pauperibus omnibus non sufficiat, dandum secundum
ordinem caritatis; adeoque magis egentes videntur praeferendi. —
Pauperes autem regulariter intelliguntur eius loci ubi testator suum
habebat domicilium. C. I. 832.

1062. An legatum relictum puellis, ut nubant, possit dari eis,
quae fiunt religiosae? — Si legatum sit relictum personae determi­
natae, certum est posse dari, nisi aliter constet de mente testatoris.
Testator enim ipsam personam primario suo beneficio spectare inten­
dit. — Si legatum relictum sit personis indeterminatis, certe proba­
bilius non nisi nubentibus, ac primo nubentibus, dari debet. Etenim
testatoris expressa voluntas servanda est in propria forma, semper ac
servari potest. Admodum autem pia est haec testamentorum voluntas,
qui providere intendunt huiusmodi puellis, ut a peccandi periculo re­
moveantur. — L. 930.
1063. An debeatur legatum relictum puellae sub conditione nu­
bendi cum aliquo viro, si illa cum alio nubat? — « Certum est non
deberi », quia illa conditio non laedit libertatem ad matrimonium
requisitam, cum libere possit puella tales nuptias acceptare vel re­
spuere; adeoque haberi non potest tanquam conditio turpis, et quasi
non adiecta. Excipe vero, si « ipsa inducatur ad nubendum cum in­
digno, quia tunc conditio illa reiicitur tanquam turpis, et debetur ei
legatum, si ipsa nubat cum alio ». L. 853. — Schmalz. 1. 4. t. 1.
n. 149. 150.; C. A. 700.
1064. An legatum relictum puellis, ut nubant, possit dari puellis,
quae sine dote iam nupserunt? — R. Affirmative, si agatur de puellis
determinatis; quia praesumitur testator voluisse ipsis omnino provi­
dere ob peculiarem erga illas affectum, vel ut nuptae decenter vivant.
Secus, si de indeterminatis, quia tunc testator censetur potius nuben­
tibus subvenire voluisse, ut periculum prostitutionis vitarent. L. 930.
— Si vero legatum sit de dotibus, benignior fieri potest interpretatio,
et pro nuptis pauperibus; nam dos est et ad maritum inveniendum,
et ad onera ferenda matrimonii, et pro profitentibus religiosum Insti­
tutum; dos enim et his est necessaria ad statum amplectendum. —
Relictis huiusmodi dotibus honestis puellis, puellae honestae accipien­
dae sunt, quae tales sunt in communi existimatione, non impudicae.
1065. Quid veniat in legatis nomine mobilium seu bonorum mo­
bilium? — Bona mobilia ea sunt generatim, quae e loco moveri
possunt, ut vestes, animalia, pecunia, etc. Idem sonant bona mobilia,

176

VII. - DE TESTAMENTO

res mobiles, mobile, vel etiam mobilia cum oppositione ad immobilia.
— Mobilia, sine addito et sine determinatione, dicuntur omnia bona,
quae non sunt immobilia, exceptis pecunia, libris, gemmis, numisma­
tibus, debitis activis, instrumentis artium, linteaminibus ad usum cor­
poris, equis, armis, granis, vino, foeno, et aliis similibus. Excipe
etiam ea, circa quae commercium particulare exercetur. — Suppellex,
seu mobilia domum praecise instruentia omnino restringuntur ad ea,
quae ordinantur ad usum, vel habitationis ornamentum, ut sedilia,
tabulae, armaria, etc. — C. G. 527. seqq.; C. I. 416. seqq. C. H.
335. seqq. 346.; C. A. 647. seqq.; Gousset in a. 533. 535.; Lugo
Resp. Mor. 1. 6. d. 10. 11.

1066. Resolves : Hinc sunt mobilia simpliciter, suppellex argen­
tea, animalia, exceptis equis, linteamina, exceptis iis, quae ad usum
corporis adhibentur. — Si dicat testator: Lego mobilia Caio et im­
mobilia Sempronio, Caius ius habet ad omnia bona mobilia, quia
mens testatoris evidenter patet ex oppositione mobilium ad immobilia.
Gousset in a. 533., Rogron ib. — Si legatum sic ferat: Lego Titio
omnia mobilia mea, vel bona mobilia, vel totalilatem mobilium: Titius
ius habet ad omnia bona non immobilia, quia vox mobilia hic non
sumitur sine addito, significationem extendente. — Gousset 807. et in
a. 533. ; Rogron ib.
1067, An Summus Pontifex possit ultimas testatorum voluntates
commutare? — Nulli dubium, quod Papa potest cum causa ultimas
voluntates commutare, ut patet ex Clem. Quia contingit de Relig.
domib. — Cum causa, « quia licet dispositiones testamentorum cen­
sentur commissae Papae vel Principi, non tamen ut domino, sed ut
boni communis, aut piarum causarum dispensatori committuntur.
Unde, cum Pontifex non sit dominus talium bonorum, non potest
neque ex potestate ordinaria, neque extraordinaria convertere sine
causa has dispositiones ad alium usum, quam a testatoribus sunt de­
stinatae. Si igitur legatum est profanum poterit Princeps, ob necessi­
tatem publicam vel aliam iustam causam, in aliud legatum profanum
vel pium commutare. Si vero legatum est pium, poterit Papa tantum,
iusta causa interveniente, in aliud pium convertere». L. 931.;
Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. ult. ; L. Legatum. 4. fi'. de Admini­
strat. rer. ad civ pert. — S. C. de P. F. 1807., Collect, ed. 2.
n. 689. ; A. S. S. v. 1. p. 609., v. 2. p. 353.
1068. An h:
cum insta causa possint commutare pias diitiones? — Prima sententia affirmat. Ratio, quia ex Trid. s, 22.

VII. - DE TESTAMENTO

177

C. 6. de R. Episcopi, saltem tanquam delegati Sedis Apostolicae, et
ex iusta ac necessaria causa, iudicio ipsorum, possunt ultimas volun­
tates commutare. Secunda vero sententia probabilior negat. Ratio,
quia ex C. Tua de Testam, et ex Trid. s. 22. C. 8. de R. imponitur
Episcopis exequi omnes pias dispositiones tam in ultima voluntate,
quam inter vivos. « Valde tamen probabiliter censet Laym., et con­
sentiunt Salm, etc., quod, si aliqua causa superveniat, vel si fuerit
testatori ignota, quam si ille cognovisset, aliter disposuisset; tunc
Episcopus cum haerede potest ex epicheia interpretari voluntatem
testatoris, et legatum in alium usum convertere, puta si legatum sit
relictum pro vasis sacris conficiendis, quibus ecclesia non egeat, sed
potius casulis. Quando autem legata pia nullo modo possunt applicari
ad usum a testatore intentum, illa non sunt caduca, sed applicanda
sunt in alium pium usum arbitrio Episcopi et exsecutoris ». L. 931.
939. 940.; Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 32. n. 1. 8. 9. 10. 11.
Inter C. 8. et C. 6. cit. Cone. Trid. nulla sane oppositio est;
sed utraque facultas, ut apparet ex ipso tenore textus, asseritur Epi­
scopis, adeoque ex Cone. Trid. vere exeeutores sunt piarum disposi­
tionum, easque ex iusta et necessaria causa possunt commutare. —
Ex cit. cap. 6. Trid. commutationem Episcopi facere non possunt,
nisi ex iusta et necessaria causa, copulative. Barbosa Collect, in
C. Trid. in 1. c. ; De Luca Annot. in S. Cone. Trid. Disc. XII. —
Trid. s. 25. C. 8. de R. ; Collectan. S. C. de P. F. ed. 1*. n. 1622.;
Reiffenst. de Testam, n. 804. seq.

1069. Quid de divisione inter liberos a parentibus facienda? —
Parentibus conceditur res suas inter liberos dividere, sive actu dona­
tionis, sive actu ultimae voluntatis seu testamento, iisdem donationum
vel testamentorum formalitatibus servatis. C. I. 1044. 1045.; C. G.
1075. 1076. — Ut divisio valida et firma sit, necesse est: l.°Utsit
facta inter omnes liberos, C. I. 1047.; C. G. 1078. 2.° Ut legitima
non laedatur, C. I. 1048.; C. G. 1079. 3.° Ut si fiat actu donationis,
divisio res praesentes tantum comprehendat ; si vero fiat per testamen­
tum futuras quoque comprehendere potest. C. I. 1045.; C. G. 1076.
° Divisione per donationem facta, dominium rerum divisarum in
4.
liberos transit, a donationis acceptatione, qua divisio perficitur. Si
vero per testamentum fiat, divisio non nisi morte testatoris perficitur,
et dominium ab ea morte in liberos transit. 5.° Si quae in divisione
comprehensa non fuerint, haec, perinde ac omissa, ab intestato defe­
runtur, C. I. 1046.; C. G. 1077. — Haereditatis divisione, haeredes
tenentur de successionis debitis. C. H. 633. 640.
BucceroNU

Insl. thcol. moralis II.

12

178

VIII.

DE COMMODATO

VIII. — DE COMMODATO
1070. Quid sit commodatum ? — Commodatum est: alicuius rei
ad solum et determinatum usum, certumque tempus, gratuita concessio,
C. I. 1805.; C. G. 1875.; C. H. 1740.; C. L. 1506. 1507.; C. A.
971.; C. B. 598. — Alicuius rei, i. e. tam immobilis quam mobilis,
quae tamen usu consumptibilis non sit. C. I. 1805.; C. G. 1878. —
Ad solum usum; et per hoc differt a pignore vel deposito, quorum
usus minime conceditur: ad solum usum eunxqpe determinatum, quare
in commodatarium praecise transfertur ius ad certum tantum usum, et
consequenter commodator dominus permanet rei commodatae. C. I.
1805.; C. G. 1877.; C. H. 1741. — Certumque tempus; in hoc
differt commodatum a precario, quod in precario tempus non deter­
minetur, sicut in commodato : quare precarium definitur, quod pre­
cibus petenti utendum conceditur, quamdiu is qui concessit patitur.
C. H. 1750.; C. A. 974.; C. Precarium 3. de Precariis; Troplong
della Prescrizione c. 2. dei Possesso n. 365. 366. — Concessio ; pro­
missio enim commodati, licet obligatoria, nondum commodatum est,
quod contractus realis est, et nonnisi re tradita perficitur. C. A. 971.
— Gratuita concessio ; nam per hoc differt commodatum a locatione»
quod in hac usus concedatur pro certo pretio, in commodato vero
gratis. C. I. 1806.; C. G. 1876.; C. H. 1740.; C. L. 1507. 1508.;
Inst. 1. 3. t. 15. § 2.; L. 744. 745.; Lugo d. 33. n. 8.
1071. Quaenam sint commodatarii obligationes ? — l.° Illicitum est
commodatario rebus commodatis diutius aut aliter uti, quam utendas
acceperit, si se intelligat, id invito domino facere, eumque, si intel­
lexisset, non permissurum. Secus agens re non uteretur, sed abuteretur,
adeoque de damnis teneretur. C. I. 1808. 1S09. ; C. G. 1880. 1881.;
C. II. 1744.; C. L. 1510. 1511.; C. A. 972. 973.; C. B. 602.603.
Cf. Ithur. Cas. 46. n. 6.
° Tenetur commodatarius ad ordinarias expensas pro conser­
2.
vatione rei, minime vero ad extraordinarias. Ratio est, quia expensae
ordinariae sunt quasi naturalis quaedam sequela quotidiani usus, qui
commodatario concessus est, minime vero extraordinariae, quae prae­
cise sunt ad ipsam rem conservandam ; rei autem dominium commo­
danti permanet. C I. 1813. 1817.; C. G. 1886. 1890.; C. H. 1743.;
C. A. 981. ; C. L. 1519. ; C. B. 601. ; L. 18. In rebus § 2. Dig. h. t.;
Lugo d. 33. n. 14. ; L. 747.

VIH.

DE COMMODATO

179

3. ° Commodatarius regulariter non tenetur de casu fortuito rei,
C. I. 1810.; C. G. 1882.; C. H. 1744.; C. A. 978. 979.; C. L.
1516.; L. 5. Si ut certo § 3. 4. Dig. h. t., seclusa nempe eius culpa,
speciali de ea re conventione, et indicis sententia. Ratio, quia res
perit domino suo. Exod. 22., 10. — Item non tenetur de damno,
quando hoc non quidem fortuito, sed veluti necessario ex concesso
rei usu sequatur. In illud enim dominus consensisse censetur. C. I.
1812.; C. G. 1884.; C. H. 1746.; C. L. 1516.; L. 23. 6? commo­
davero Dig. h. t., L. Eum qui Dig. e. t. — Si damnum factum sit
alterius iniuria, commodatarius non tenetur de eo. L. 19. Ad eos
Dig. h. t. — Neque tenetur de damno commodatarius, si res pereat
culpa illius, cui tradendam iusserat commodator. L. 12. Si mei § 1.
Dig. h. t. — Neque etiam tenetur, si commodatarius mediis idoneis
ad restituendum usus sit. L. 20. Argentum Dig. h. t. ; L. 752.
4. ° Tenetur vero commodatarius de damno fortuito : si id in pa­
ctum deductum fuerit, L. Ea quidem C. de Commodato, quod intelligitur, si rem aestimatam accepit, C. I. 1811.; C. G. 1883.; C. H.
1745.; si culpa commodatarii intervenerit, R. 25.* de R. I. in 6.°;
L. Si ut certo § 7. Dig. h. t. ; si rem ad alium usum adhibuerit, vel
tempore determinato non restituerit, C. I. 1809.; C. G. 1881.; C. H.
1744.; C. L. 1518.; C. A. 978. 979.; si diligenter rem non custo­
dierit, et a periculis non praeservaverit, C. I. 1808.; C. G. 1880.;
C. H. 1744.; C. A. 978. 979., L. cit. § 5. ; C. Cum gratia un. h. t.
Ex C. I. 1808. 1810.; C. G. 1880. 1882., commodatarius te­
netur ad rem commodatam custodiendam ut bonus paterfamilias, unde
etiam, si in periculo potius commodatam rem quam suam exponit,
de illius interitu et casu tenetur. Scilicet, quoniam contractus est in
eius favorem tantum, naturalis aequitas postulat, ut commodatarius,
in pari causa, alteri potius quam sibi consulat. — C. L. 1514. 1516.;
Gousset 810.
Ex Iure Romano, L. In rebus Dig. h. t. ; L. Obligationes § 4.
de Obligationibus et Actionibus, etc.; et ex Iure Canonico, C. un. de
Commod., commodatarius tenetur de culpa non tantum lata et levi,
sed etiam levissima, tenetur nempe de culpa lata, si quis sua dum­
taxat causa commodaverit ; de culpa levi, si commodaverit in gratiam
sui et commodatarii, de culpa levissima si commodaverit in gratiam
tantum commodatarii. Cf. 1072.
Precarium imponit obligationem tantum ex dolo et culpa lata,
quia ad nutum revocare alius rem potest. L. Quaesitum est § 3. Dig.
de Precario.

180

VIII.

DE COMMODATO

Si pluribus simul commodata res fuerit, singuli in solidum te­
nentur, L. 4. § ult. h. t., C. I. 1814.; C. G. 1887.; C. H. 1748.;
C. L. 1520.
5. ° « Praetextu debiti restitutio commodati non probabiliter re­
cusatur ». L. ult. C. de Commod.\ C. A. ,471.
6. ° Iura et obligationes, quae vi commodati contrahuntur ad
haeredes commodantis et commodatarii transeunt. Verum, si commo
datum intuitu tantum commodatarii factum sit, ad eius haeredes mi­
nime pertransit. C. I. 1807.; C. G. 1879.; C. H. 1742.; C. L. 1509.
Ratio est, quia si commodatum factum est exclusive ratione personae,
adaequate cessat eius causa finalis, e. g., si equum commodasti amico
tuo, qui equitare multum delectabatur. Si e contra commodatum fa­
ctum est ratione alicuius peculiaris rei, eius causa finalis non cessat,
nisi res cesset, e. g., si equum amico tuo commodasti propter labores
messis.
Precarium vero cessat per mortem accipientis, non autem per
mortem dantis, si ab haeredibus non revocetur. L. Cum precario ff.
de Prec.; C. fin. de Prec. ; L. 745.

1072. An, seclusa theologica culpa, huiusmodi leges in conscientia
obligent, ante iudicis sententiam ? — Theologica culpa ; culpa alia est
theologica, alia solum iuridica. Culpa theologica est omissio vel actio,
alteri damnosa, libera, et quae coram Deo est peccatum. Culpa iuri­
dica seu civilis vero est quaecumque negligentia, aut etiam actio al­
teri damnosa, etsi sit involuntaria, et coram Deo minime peccatum.
Talis autem culpa iuridica ex Rom. Iure est triplex, nempe lata,
levis et levissima. Culpa lata, quae dolo aequiparatur, est omissio di­
ligentiae et circumspectionis, quam homines eiusdem conditionis passim
in iisdem rei circumstantiis adhibere solent : qualis esset, e. g., si quis
librum commodatum foris ante ostium relinqueret, sicque fur auferret.
Dolo aequiparatur, iuris nempe praesumptione. L. 213. 223. 226. de
Verb. signif. fi'. — Culpa levis est omissio diligentiae et circumspe­
ctionis, quam homines eiusmodi conditionis diligentiores et cautiores,
solent adhibere; qualis esset, si quis librum commodatum relinqueret
intra cubiculum, ostio tamen aperto ; nam diligentiores solent claudere
ianuam. — Culpa levissima tandem est omissio diligentiae et circum­
spectionis, quam homines talis conditionis diligentissimi et cautissimi
adhibent: qualis esset, si quis librum sibi commodatum relinqueret
intra cubiculum, cuius ostium quidem clausit sed non tentavit, an hoc
sit bene obseratum. <— L. 549. 749.

VIII.

DE COMMODATO

181

Licet haec culparum distinctio expresse non commemoretur in
C. L, C. G., C. A., C. H., C. B., supponitur tamen quando pro di­
versis rei adiunctis ordinariam vel extraordinariam, minorem vel ma­
iorem diligentiam iidem Codices exigunt. Cf. C. I. 1151. seqq. 1224.
1843. 1844.; C. G. 1137. 1382. seqq. 1927. 1928.; Rogron in a.
1137.; C. A. 1293. seqq. 1306., 1323. 1324. 1331. 1332.; C. H. 1902.
seqq. — Recentiori iure diligentia, quae generatim exigitur est ea, quam
exigit natura obligationis, respondens circumstantiis personarum, tem­
poris, loci. Nisi aliud exprimatur, ea exigitur, quae a bono patrefamilias praestanda est. C. I. 1224.; C. G. 1137.; C. H. 1104. — Cf.
C. B. 276. seqq. 300. 539. 599. 680. etc. 831. seqq.; Troplong della
Vendita C. 4. a. 1624. n. 361. seqq.
lamvero communior et probabilior sententia obligationem afiirmat
in foro conscientiae praedictarum legum. Etenim l.°, ut ait Lugo d.
8. n. 106.; « negari non potest, quod iuxta naturae lumen et com­
munem hominum, sensum, magis videntur homines obligari ad culpam
cavendam in aliquibus contractibus, quam in aliis: nam qui rem com­
modatam accepit in solam suam commoditatem, magis se obligatum
indicat ad illam custodiendam, quam qui ob deponentis solum utili­
tatem, eam apud se depositam habet. Ergo non potest dici, quod in
foro conscientiae omnes teneantur solum pro culpa lata et gravi theo­
logica; alioquin non magis in uno, quam in alio casu tenerentur.
Ergo illa distinctio contractuum vel in unius vel in utriusque gratiam,
etiam secluso iure positivo et humano, parit diversos gradus obliga­
tionum, et per consequens in aliquo casu et pro aliqua culpa tene­
bitur aliquis ex uno contractu in foro etiam conscientiae, pro qua in
alio casu non tenebatur, atque ideo non solum tenebitur pro culpa
mortali, sed etiam pro levi, nam pro mortali et gravi omnes in omni
casu tenentur ». 2.° « Ratio est, ut inquit Lcssius 1. 2. c. 7. n. 45.,
quia istae leges sanciunt id, quod naturali aequitati est consentaneum
circa rem alienam (quam mediante contractu apud nos habemus) prae­
stare; qua sanctione posita, qui facit talem contractum, accipiendo
commodatum, conductum, depositum, pignus, etc., implicite se obligat
ad praestandam eam diligentiam, quam leges requirunt. Quare, si hanc
diligentiam non praestet (quamvis id naturali oblivione sine omni
culpa factum sit) tenebitur ad restitutionem ».
« Sed valde probabiliter negant Sotus, etc. Ratio, quia ex una
parte non est aequum aliquem obligare ad poenam gravem sine sua
gravi culpa; ex alia non praesumitur, saltem non constat, quod aliquis
voluerit se obligare in conscientia ad satisfaciendum damnum factum

182

VIII. - DE COMMODATO

cum sola culpa iuridica. Leges autem, quae adducuntur in contrarium,
obligantes cum sola culpa iuridica, vel praesumunt culpam theologi­
cam, vel obligant solum pro foro externo, vel non sunt receptae in
alio sensu... Illae vero leges, quae in aliquibus casibus praecipiunt
restitutionem, istae quidem obligant, etiamsi absit peccatum, sed non
ante sententiam iudicis, ut communiter dicunt Salm. etc. quidquid alii
dicunt... Pariter in officiis est probabile ex eadem ratione, quod nemo
tenetur ad restitutionem, nisi ex culpa lata, coniuncta cum gravi theo­
logica... Tenetur tamen etiam ex culpa levi iuridica, qui recipit sti­
pendium... vel qui promittit diligentiam maiorem communi debita, vel
si officium de se exigat magnam diligentiam... Sed semper intelligitur,
quod culpa iuridica sit coniuncta cum gravi peccato, ut graviter
obliget ». L. 554.
Ceterum levissimam culpam nemo praestat, nam excepto casu
specialis de ea contractus et obligationis, exactissima diligentia neque
exigitur iure civili, quod revera nonnisi mediocrem et ordinariam exigit
diligentiam; neque exigitur iure naturali; ordinarie enim nemo eam
adhibet in rebus suis, multo minus in alienis, et res est omnino ex­
traordinaria et insueta. — Mitius autem agendum est cum eo, qui
gratis et in alterius commodum officium praestat, e. g. in casu depo­
siti, et ideo dd. latam in ipso exigunt culpam, dum e contra levissimam culpam docent praestandam ab eo, qui tantum in proprium
commodum contrahit, ut in commodato, et levem praestandam dicunt
quando contractus in utriusque commodum cedit ut in venditione,
emptione, locatione, pignore, societate.
1073. An quis teneatur a periculo salvare prius res sibi commo­
datas, quam proprias?—R. Affirmative, si res alienae mulio pretio­
siores sint quam propriae, praesertim si gratuito ei commodatae fue­
rint. Ratio est, quia rei alienae debetur custodia, quam quisque pru­
dens pro suis adhiberet; quisque autem servaret suas pretiosiores prae
vilioribus. Ergo similiter agere debet erga res alienas commodatas;
secus iniustitiae reus evadit et ad restitutionem adstringitur. Alter
vero iacturam rei commodatarii compensare tenetur. Neque enim commodatarius, neque etiam depositarius, tenentur ad sumptus extraor­
dinarios pro re commodata, vel gratis deposita. C. I. 1817.; C. G.
1800. — Hinc e contrario ob rationis paritatem potest quis per se
res proprias praeferre, si Pretiosiores sint quam alienae. Nemo enim
tenetur subire damnum maius, ut avertat damnum minus alterius._
In casu, in quo tum res alienae tum propriae eiusdem sint valoris,

IX.

DE DEPOSITO

183

controvertitur. Alii censent commodatarium in hac hypothesi debere
attendere aeque ad res commodatas quam ad suas salvandas, quia,
eas accipiendo, suscepit obligationem adhibendi seriam diligentiam res
illas, vehit suas, curandi et custodiendi. Alii tamen communius dicunt,
probabiliter posse commodatarium res suas proprias potius a periculo
salvare, quia caritas recte ordinata a semetipso incipit, saltem per se
loquendo, secluso speciali contractu. Quod si quis rem alterius potius
conservet, tenetur alter iacturam rei illius compensare; siquidem esset
in casu extraordinarium sumptum facere. C. I. 1817.; C. G. 1890.—
Atque haec, inspecto naturali iure. Ad ius positivum quod spectat,
Cf. 1071. — Lugo d. 8. s. 10.; L. 752.; Ithur. Cas. 27. n. 14.
1074. Quaenam sint commodantis obligationes? — 1.° Tenetur
commodator rei vitia aperire; secus de damnis tenetur. Causa enim
eorum est commodatario. C. I. 1818.; C. G. 1891.; C. H. 1752.;
C. B. 599. 600.; C. L. 1521.; L. In Commodato § 3. Dig. h. t., L.
In rebus £ 3. Dig. e. t.
2. ° Commodator repetere non potest rem suam ante tempus sta­
tutum, vel ante constitutum usum. Adiuvari quippe nos, non decipi
beneficio oportet. C. I. 1815.; C. G. 1888.; C. A. 973.; C. B. 604.;
L. In Commodato § 3. Dig. h. t. ; C. un. de Commod. ; R. 33/ de
R. I. in 6.°. — Excipe, nisi aequale damnum commodanti impendeat;
siquidem haec semper conditio subintelligitur: nisi necessitas urgeat.
Aequum enim non est proprio damno alteri benefacere. L. 747.; C.
I. 1816.; C. G. 1.889.; C. H. 1749.; C. L. 1513.; C. B. 605. Secus
vero est ex C. A. 976.
3. ° Restituere tenetur expensas extraordinarias et urgentes, quas
debuit commodatarius sustinere, ad rem commodatam necessario con­
servandam, nisi sit in culpa. C. I. 1817.; C. H. 1751.; C. G. 1890.;
C. A. 981.; C. L. 1521.; C. B. 601. 606.

IX. — DE DEPOSITO
1075. Quid sit Depositum, et quomodo contrahatur? — R. Ad l.um
Depositum est contractus, quo res alicui gratis custodienda traditur
ea lege, ut eadem quandocumque restituatur. L. 1. Depositi; C. I. 1835.;
C. G. 1915.; C. A. 957.; C. H. 1758. 1760.; C. L. 1431.; C. B.
688. — Des, nempe mobilis. Depositum in solis rebus mobilibus con-

X

184

IX. - DE DEPOSITO

stitui potest, C. I. 1831.; C. G. 1918.; C. H. 1761. Etiam in im­
mobilibus, C. A. 960, L. 746. — Gratis ; si enim merces, vel intéressé
fuerit constitutum, depositum transit in locationem et conductionem,
vel in foenus. L. 1. § Si vestimenta C. h. t. ; C. I. 1837.; C. G. 1917. ;
C. L. 1432.; C. B. 689.— Custodienda: si depositario ea uti permit­
tatur, in commodatum vel in mutuum fere transit. L. 24. 26. § 1.
h. t. ; C. A. 959.; C. H. 1768. Fere, siquidem res deposita quandocumque petenti restitui debet. — Traditur, est enim contractus realis,
qui perficitur rei traditione. C. A. 957.; C. B. 688.
R. Ad 2.um Contrahitur depositum expresse vel tacite. Expresse,
cum explicite talis fit contractus; tacite, cum res apud eos defertur»
qui ratione officii ad eius custodiam tenentur, uti sunt caupones, sta­
bularii, nautae. L. 1. in fi. Naut. Cauponae, etc. ; C. I. 1866.; C. G.
1952.; C. A. 970. 1316.; C. B. 701.; C. H. 1783.
Ex eodem lure It., Gall. Austr., qui vecturam terra exercent, pro
rebus depositis, iisdem tenentur obligationibus ac caupones. Spondent
pro rebus transvehendis, quam primum ipsis in portu aut mercium
statione commissae fuerint. lactura et depravatio mercium commissa­
rum ipsis rerum vectoribus imputatur, nisi casum fortuitum aut vim
maiorem in causa fuisse probent. Quoad alios vero artifices, si in rem
alienam conficiendam nihil nisi operam conferant, rei iactura facta, ad
compensationem non tenentur, nisi culpa intercesserit. C. I. 1630. 1631.
1636.; C. G. 1782. 1784. 1789.; C. A. 970. 1160. 1316.
1076, Quaenam sint depositarii obligationes?— l.° Depositarius
uti nequit, per se, re deposita. Ratio, quia res datur ei in custodiam,
non eius usus conceditur. Usus rei permissus tantum censeri potest,
si rationabiliter censeri potest dominus rei in illum consentire, e. g.,
si res usu nulli exponatur periculo, nec deterior fiat ; si pecuniam non
clausam, nec obsignatam quis deposuerit. Quare, si dominus sit in­
vitus, dominus pro usu facto rei compensandus est, si exinde depo­
sitarius factus sit ditior. C. I. 1846. 1852.; C. G. 1930. 1936.; C. H.
1767. 1770.; C. A. 958. 961. 965.; C. B. 698.; C. L. 1437. 1438.;
Lugo d. 33. n. 4. — Verum, qui re aliena suo vere utitur periculo,
etsi sciat invitum esse dominum, quod inde sua industria lucratur
sibi acquirit. Sua industria, siquidem res usu consumptibilis per ipsum
usum non fructificat, sed destruitur. Sua industria, fructus enim ab
‘ipsa re producti cum ipsa re reddendi sunt. C. I. 1852.; C. G. 1936.,
C A 95S. 961. Sed C. B. 698., et C. IL 1//0. si depositarius dep<>sita utatur pecunia a die usus interesse debet. — L. 748.

IX.

DE DEPOSITO

185

2. ° Depositarius debet eam curam gerere rei depositae, quam gerit
pro rebus suis. L. 32. h. t., L. 1. § 5. de Oblig. et action.: C. I.
1843.; C. G. 1927.; C. H. 1766.; C. A. 961. 964.; C. B. 690. —
Rigidior haec obligatio est, si depositarius semetipsum obtulit ad re­
cipiendum depositum ; si mercedem pro deposito stipulatus est ; si
depositum in commodum solius depositarii factum est; si conventio
intercessit, quod is de quavis culpa teneatur. C. I. 1844.; C. G. 1928.;
C. H. 1182. 1766. — C. L. 1435. 1451.
Si depositum fit in solius deponentis gratiam, depositarius tene­
tur solum praestare dolum et culpam latam, quae dolo aequiparatur,
L. Quod Nerva Dig. Depositi. Si depositum et in gratiam depositarii
fit, ut cum stipendium accipit seu mercedem, tenetur depositarius
etiam de culpa levi, licet non levissima, L. Depositum Dig. Depositi
§ 8. coli. $ ult. Inst, de Locat, et cond. — Excipe nautas, caupones,
stabularios, qui tenentur etiam de culpa levissima, non tamen de casu
fortuito, aut de vi maiore, L. Et ita Dig. Nautae etc. Idque vero,
quod nempe de levissima culpa teneantur censet Laymann, de Depo­
sito n. 1., cum aliis non improbabiliter, ante sententiam iudicis in foro
coscientiae non valere. — S. Th. 2. 2. q. 62. a. 6.; L. 750.
Ex C. I. 1867.; C. G. 1953.; C. H. 1784.; C. A. 1316.; C. B.
701., caupones et stabularii depositarii tenetur dejurio aut damno il­
lato, si furtum perpetratum sit, aut damnum sit illatum a domesticis
aut personis praepositis directioni diversorii, aut ab extraneis, qui il­
lud frequentant.
Nulla depositarius obligatione tenetur, si quid, vi maiore prae­
valente, contingat, nisi iam antea rem a deponente postulatam red­
dere distulerit. C. I. 1845. 1868.; C. G. 1929. 1954.; C. H. 1182.
1784.; C. L. 1435. 1436.; C. A. 964.965. Excipe pro foro interno,
si res fuisset aeque peritura et eodem tempore ac periculo apud do­
minum, quia tunc mora illa causa non fuit damni. Ex C. A. 1. c. de­
positarius non tenetur de casu fortuito, etiamsi res deposita pretiosior
salvari potuisset rei propriae damno.
3. ° Depositum reddere debet statim ac petitur, si fieri potest. L.
Depositum § 22. Dig. Depositi. Ratio est, quia in solius deponentis
commoditatem deposita res est ; adeoque nulla per se esse potest causa
depositum retinendi. Per se, per accidens enim aliquando reddi non
debet, ut si in proprium aut alienum damnum repetatur. L. Deposi­
tum $ 39. Dig. Depositi. Restituenda autem res est quandocumque
res reposcitur, etiamsi forte in contractu dies constituta sit pro resti­
tutione. Ante autem constitutam diem, depositarius rem regulariter re-

186

IX.

DE DEPOSITO

stituere non potest, nisi ex iusta causa. C. I. I860.; C. G. 1994.;
C. A. 462. 963.; C. H. 1766. 1775. 1776.; C. B. 695. 696.; C. L.
1448.
Si depositum factum fuerit a persona quae potest obligationem
contrahere apud personam, quae eam contrahere non potest, deponens
non habet nisi actionem revindicatoriarn rei depositae, si ea apud de­
positarium extet, vel secus actionem restitutionis usque ad concurren­
dam quantitatis, quae in depositarii utilitatem versa fuerit. C. I. 1842.;
C. G. 1926.; C. L. 1433.
4. ° Depositarius rem depositam restituere debet ei, qui deposuit.
Si tamen intelligat rem esse furtivam et dominum eius noscat, debet
hunc monere, statuto congruo spatio temporis, quo eam ipse reposcat:
si autem hic negligens fuerit, depositarius ab omni obligatione libe­
ratur restituens depositum illi, a quo accepit. Restituenda ergo regu­
lariter res est ei qui eam deposuit, furi etiam, si dominus interpellatus
defuerit, L. 31. h. t.; C. I. 1853. 1854.; C. G. 1937. 1938.; C. H.
1771.; C. L. 1441. 1442. Cf. hic 1343. 1351.
Deponente mortuo, haeredi res est restituenda. Si plures sint
haeredes, et res sit divisibilis, unicuique sua pars reddenda est; si
vero res sit indivisibilis, omnes convenire debent quoad modum rem
recipiendi. L. 1. § Si pecunia 36. h. t.; C. I. 1855.; C. G. 1939. —
Depositario mortuo, res ab haerede est restituenda. Verum, si bona
fide rem haeres vendiderit, pretium tantum reddere tenetur, vel eius
actionem ad illud, nondum solutum. C. I. 1851.
5. ° Restitutio ab eo facienda est, penes quem res deposita fuit,
et eo in loco, in quo res sine dolo malo depositarii reperitur. L. 12.
§ 1. h. t.; C. I. 1859.; C. H. 1774. Ex C. G, 1943. eo in loco quo
fuit deposita. Ex C. B. 697., eo in loco quo erat custodienda.
6. ° Depositarius, uti etiam commodatarius, compensare sibi non
possunt debita ex deposito, ex commodato et precario. Ita ex iure po­
sitivo. L. ult. C. de Commodato; L. 57 quis C. Depositi; C. Bona
fides de Deposito; C. I. 1289.; C. G. 1293. 1885.; C. H. 1200. 1747.
Attamen, si quis hoc titulo rem retineret, peccaret quidem contra
iustitiam legalem, minime vero contra iustitiam commutativam. De
iure naturali «probabile est, ait Lessius 1. 2. c. 27. n. 16., in foro
conscientiae locum habere compensationem, quando nulla alia ratio
suppetit rei sibi debitae obtinendae ». Verum, si depositarius reperiat rem depositam esse suam, nulla amplius obligatione tenetur. C. I.
1861.; C. G. 1946.; L. 753.

IX.

DE DEPOSITO

187

1077. An, seclusa culpa theologica, teneatur depositarius ad com­
pensationem, si res pereat ex eius negligentia? — Haec Busemb. ap.
S. Alph. 749.; « Si is, cui res commodata, locata, deposita, aut pignorata est, negligenter custodiat, ita ut pereat, negligentia autem
non sit theologica culpa mortalis, probabile est, quod dixi ex Soto,
Sa, non teneri ad restitutionem in conscientia. Alii tamen aliter sen­
tiunt, nimirum teneri restituere, qui iuridicam culpam in custodiendo
contraxerit, si ea fuerit lata; et subinde si levis tantum, immo et
aliquando si sit levissima, nimirum quando depositio facta est in com­
modum utriusque, et si pretium pro custodia accipiat. Vide Lessium
cap. 7. d. 8., Laym. tr. 4. cap. 25., ubi docet depositarium tantum
teneri de dolo, vel culpa crassa, quae dolo aequiparetur ». Haec quoad
Ius naturale. Quoad Ius positivum, Cf. 1076. — L. 751.; S. Th.
2. 2. q. 62. a. 6.
107S. Quaenam sint deponentis obligationes? — Refundendae sunt
a deponente expensae necessariae factae, et damnum compensandum,
quod forte passus est depositarius, causa depositi. Depositarius potest
hoc titulo depositum retinere usque ad perfectam debiti solutionem.
Officium suum nemini debet esse damnosum L. 5. 23. Depositi; L. 60.
62. § Quod vero 5. de Furt.; C. I. 1862. 1833.; C. G. 1947. 1948.;
C. H. 1779. 1780.; C. A. 967.: C. B. 693. 694.; C. L. 1450.

1079. Quid sit sequestrum, quaenam eius natura? — A depo­
sito differt sequestrum, quatenus res aliqua controversa ab his, qui
controvcrtunt, deponitur apud tertium ea conditione, ut, lite finita, re­
stituatur ei, cuius erit. L. 110. de Verbor. signif ff.; C. I. 1870.;
C. G. 1956.; C. H. 1763.; C. A. 968. — Sequester non potest su­
sceptum deponere officium, invitis iis, quorum interest, nisi ex gravi
et iusta causa, L. 5. § 2. h. t.; C. I. 1874.; C. G. I960.; nec uni
ex deponentibus partem reddere, L. 17. h. t.; C. H. 1763. — Seque­
strum hoc, conventionale appellatur, et distinguitur prorsus a seque­
stro iudiciali, quod non nisi officio indicis constituitur, et tum pro
mobilibus tum pro immobilibus constitui potest, C. I. 1875. seqq.;
C. G. 1961. seqq.; C. H. 1785. seqq.
Distinguitur etiam sequestrum penes tertios, quo nimirum is qui
debitoris tui rem detinet, vel qui debitori tuo aliquid debet, prohi­
betur ei reddere, ut tibi cautum sit.

188

X. - DE MUTUO

X. — DE MUTUO

1080. Quid sit mutuum? — Mutuum aliquando sumitur pro
ipsa re mutuo data, aliquando vero et saepius pro ipso contractu,
quo ea res mutuo alteri datur; et definitur, contractus, quo per tra­
ditionem transfertur dominium rei usu consumptibilis in alterum, cum
obligatione lantumdem reddendi in eadem specie et bonitate post aliquod
temporis spatium. — Per traditionem, ut indicetur, contractum esse
realem, qui rei traditione perficitur. Quare promissio mutui mutuum
non est. C. A. 983.; C. B. 610. — Transferhir dominium, qui enim
rem mutuo accipit, ea uti potest, alioquin merum esset depositum. At
uti ea non potest, nisi dominium habeat, cum ea res usu sit consumpti­
bilis, et nemo pro libito possit rem alienam consumere. — Consumpti­
bilis sive physice uti panis, sive moraliter uti pecunia, quae licet usu
in se non pereat, ei tamen perit, qui illam alteri tradit. — Cum obli­
gatione lantumdem reddendi, secus esset donatio. — In eadem specie,
secus esset venditio vel permutatio, si in diversa specie; commodatum
vel locatum, si identice et in individuo reddenda. — Et bonitate, ne
ex beneficio mutuator detrimentum patiatur. — Post aliquod temporis
spatium, quo a cambio distinguitur, quo statim aurum, v. g., pro ar­
gento datur. — L. 754.; L. 2. de Reb. cred.; C. I. 1819.; C. G. 1892,;
C. A. 983.; C. H. 1740.; C. B. 607.; C. L. 1523. 1524.; E. M.

1081. An detur mutui praeceptum? — Ut datur praeceptum
eleemosynae faciendae pauperibus, ita datur praeceptum concedendi mu­
tuum divitibus, qui ob peculiarem circumstantiam eo summe indigeant.
Ratio est, quia praeceptum caritatis nos obstringit erga omnes homi­
nes, etiam divites, et exigit, ut hoc libenter praestemus, quod in pari
casu nobis praestari vellemus, si tamen absque gravi incommodo ipsis
per mutuum succurrere possimus. « Neminem, ait Bened. XIV. Enc.
1'i.x pervenit, id latere potest, quod multis in casibus tenetur homo
simplici ac nudo mutuo alteri succurrere, ipso praesertim Christo mo­
nente: Volenti mutuari a te, ne avertaris », Matth. 5., 42.
1082 Quaenam sit mutuatarii obligationes ? — l.° Vi mutui mutuatarius dominus evadit rei mutuatae, quae, quocumque modo pereat,
ipsi perit, L. 9. de Reb. cred.; C. I. 1820.; C. G. 1893.; C. H. 1740.
1753.; L. 755.
2 '· Mutuarius debet rem mutuatam restituere in eadem specie,
et tn eadem quantitate, qualitate, et tempore constituto ; et, in rei de­

X.

DE MUTUO

189

fectu, debet eius solvere valorem, secundum tempus et locum consti­
tutum. C. I. 1828.; C. G. 1902.; C. L. 1524. seqq. Si nullum tempus,
nullus locus fuerit constitutus, restitutio facienda est secundum valo­
rem respondentem tempori, quo in mora constituitur, ex C. L, vel
quo mutuum factum est ex C. G. 1903. — Mutuatarius non potest
ante praefinitum tempus pecuniam restituere, si cum legali interesse
ei credita sit, quod si modum excedat ex facta aliqua conventione,
nonnisi post quinquennium potest, et sex mensibus ante praemonito
creditore, secundum C. I. 1832. — L. 2. 22. de Reb. cred.; C. B. 247.
3. ° Pecunia, mutuo data, restituenda semper erit in eadem numcrica summa, in contractu expressa. Ac sive augeatur sive immi­
nuatur nummorum valor, restituenda est eadem numerica summa in
specie currenti tempore solutionis. C. I. 1821.; C. G. 1895.; C. L.
1638. Licet autem, etiam in foro conscientiae, pro argenteis vel au­
reis nummis syngraphas mensarias dare, quavis lege vel pacto in con­
trarium sublato. Leg. Ital. 1. Maii 1866., S. Poenit. 21. lan. 1873.
Quando vero mutuo datae sint pecuniae, aureae vel argenteae, cum
pacto restitutionis in eadem specie et quantitate, earumque intrin­
secus valor modificetur, aequivalens reddi debet valori temporis mutui
dati, C. I. 1822.; C. A. 988. 989. Cf. C. H. 1170. 1754.; L. 782.
791.; Gousset 814.
4. ° Si mutuatarius rem non restituit, vel eius valorem secundum
constitutum pactum, interesse debet a die iudicialis petitionis. C. G.
1904. Immo, si sit in mora culpabili, tenetur etiam de damnis, quo­
rum est causa. C. H. 1108.

1083. Quaenam sint mutuantis obligationes? — l.° Tenetur mutuatarium monere de vitio rei traditae, si quod sit; item de immi­
nente damno, lucro cessante, periculo sortis, nisi gratis mutuari velit:
alias hic non consentit, et sustinet iniuriam, quam reparare tenebitur
mutuans. C. I. 1824.; C. G. 1898.; L. 754.
2. ° Repetere non potest rem ante tempus constitutum, C. I. 1824.;
C. G. 1899.; C. B. 609.; L. 754. Si tempus restitutionis constitutum
non fuit, potest index dilationem mutuatario concedere secundum cir­
cumstantias. C. I, 1826.; C. G. 1900. Si vero constitutum fuit, ut mu­
tuatarius solvat quando possit, vel quando media ad id habeat, iudex
terminum constituet secundum circumstantias. C. I. 1827. C. G. 1901.
— C. L. 1524. seqq.
3. ° Tenetur, per se, non plus recipere, quam res mutuata va­
luerit, quando mutuo data est; quia mutuum per se est contractus

190

DE MUTUO

gratuitus hoc sensu, quod aliud onus, mutuatario non imponat, quam
ut reddat in specie, debito tempore, id quod accepit. L. 754. 755.

1084. An possis rem mutuatam in cadam mensura et quantitate
recipere, si mutui tempore crescat eius pretium? An plus repetere,
si decrescat? — Si quando res mutuo traditur, aequale sit utrinque
dubium, an tempore restitutionis res valitura sit pluris vel minoris,
licet pacisci, ut servata eadem bonitate et mensura reddi suo tempore
debeat, etsi pretium eius valde sit auctum. Ratio est, quia cum utrinque
aequale fuerit periculum, eo ipso iam aequalitas servatur. — Licitum
non est per se pactum praedictum, si certo constet, vel longe proba­
bilius sit, tempore solutionis valorem auctum iri. Ratio est, quia sic
non servatur aequalitas, sed plus exigitur, quam detur tempore mutui.
Hinc, si modius tritici nunc valeat tribus Francis, et valiturus sit qua­
tuor tempore restitutionis, non licet pacisci, ut tantundem solvatur.
Excipe tamen, nisi statueris rem servare in tempus pretii ; quia tunc
plus exigitur, ratione lucri cessantis. — Si praevideas valoris seu pretii
imminutionem, tantum potes repetere, et mutuatarius solvere debet,
quanti res valebat, cum mutuo tradita est; quia revera non plus exi­
gis, quam dedisti. — C. I. 1823.; C. G. 1897. si virgae metallicae
vel res venales mutuo dentur, eadem semper quantitate et qualitate
restituendae sunt, quamvis earum pretium augeatur vel imminuatur.
— L. 782. 791.; La-Croix 910. seqq.

1085. Nota: «Quod mutuum praestitum Ecclesiae, Causae piae,
aut Universitati non potest repeti, nisi probetur in utilitatem illius
conversum fuisse. L. Civitas J). Si certum petatur. Et idem dicitur de
mutuo dato minori, qui alias non tenetur, etiam maior factus, resti­
tuere. L. 3. C. Quando ex facto tut. Si tamen Praelatus cum consensu
capituli, et idem dicitur de gubernatore cum consensu officialium, re­
cipiat mutuum nomine ecclesiae, ipsa semper tenetur solvere; dum
Praelati cum capitulo recte alienare possunt res mobiles ecclesiae... —
Quod mutuum datum filiisfamilias, ut sic putatis et carentibus bonis
castrensibus, sine saltem tacito consensu parentum, neque ab illis postea
restituendum est saltem in foro externo, L. 14. C. de S. C. Maccd.
Quo privilegio filii uti possunt, etsi ei renuntient... Excipitur. l.° Si
mutuum sit in aliis rebus, quam in pecunia, de qua lex loquitur. 2.° Si
filius iuravit solvere; quamvis post solutionem habeat actionem ad
repetendum, immo potest relaxationem iuramenti sibi procurare. 3.° Si
mutuum datum sit, sciente et non contradicente patre, aut conversum
sit in utilitatem patris aut filiorum in rebus, quas pater ei praebere

DE MUTUO

191

tenebatur. Item si res mutuata adhuc extet, vel si pater solitus fuerit
solvere debita filiorum. — Dubium est, an filiifamilias in primo casu
posito liberi sint a restitutione mutui, non solum in foro externo, sed
etiam interno? Negant Bonae, etc., quia Ius Civile non tollit obliga­
tionem naturalem. At satis probabilius affirmat Less, etc., quia lex
bene potest cum iusta causa naturalem obligationem auferre, et sic
fecisse indicatur in hoc casu ad providendum damno parentum et ne­
quitiam foeneratorum avertendam. Non videtur autem posse negari,
quod potestas suprema humana, ob altum dominium quod habet, bene
potest propter bonum commune transferre dominium rerum ab uno
in alterum, ut patet in lege praescriptionis». L. 756. 757. 918.;
C. I. 1307.; C. G. 1312.; C. H. 1263. 1304.; C. A. 152.; C. L.
1535. 1536. Cf. hic 953.

1086. Quid usura et contractus usurarius?— R. Ad l.um Usura
est: lucrum immediate ex mutuo proveniens tanquam debitum. Lu­
crum immediate ex mutuo proveniens ; nam usura proprie committitur,
quando mutuans immediate propter mutuum, et praecise titulo mutui
quaerit lucrum, seu aliquid supra sortem ac substantiam mutuatam.
Licet igitur etiam ille, qui rem ultra summum iustum pretium vendit,
aut alteri ad usum locat, peccet contra iustitiam ; non tamen dicitur
committere usuram stricte talem. Lucrum intelligitur, quidquid pretio
sit aestimabile; unde, si dans mutuum exigis, e. g., ut alter tibi reddat
quod aliunde tibi debet ex iustitia, usura non est. Tanquam debitum,
nempe ex iustitia, vel pacto grati animi aut benevolentiae. Quare,
si mutuatarius mutuanti praecise ex naturali grato animo, et absque
interveniente pacto, aliquid ultra sortem liberaliter tribuit vel etiam
ex timore, ne alias mutuum ei denegetur in futurum, aut ne aesti­
metur ingratus, mutuans potest hoc absque vitio usurae acceptare. —
C. L. 1636.
R. Ad 2,um Contractus usurarius est pactum, quo mutuans obligat
mutuatarium ad dandum aliquid pretio aestimabile supra sortem ex
solo titulo mutui. Hinc distinguitur simplex mutuum, seu mutuum sine
usuris, et mutuum cum usuris, quod fenus et fenerari dicitur. L. 33.
de Rcb. cred. — L. 758. 761.-765. 774. 777.-781. 791.; S. Th. 2.
2. q. 78. a. 2.; E. M.
1087. Quotuplcx sit usura ; et quaenam cius nomina? — R. Ad
l.um Usura alia est mentalis et alia realis. Illa est, qua mutuans, absque
pacto externe manifestato, vel formaliter intendit lucrum, non gratuito
offerendum, sed quasi titulo mutui debitum; vel virtualiter, puta si

192

DE MUTUO

interne sperat lucrum, ita ut talis spes sit principale motivum mu­
tuandi. Haec vero est, qua mutuans lucrum in pactum externum, sive
expresse sive tacite, deducit. Usura realis alia est aperta, et alia pal­
liata. Usura aperta, seu expressa et formalis est, quando in ipso con­
tractu mutui ex hoc titulo aliquid exigitur ultra sortem. Usura pal­
liata seu virtualis est, quae alio distincto contractu palliatur, in quo
involvitur lucrum propter mutuum ; uti contingeret, si mercator merces
cariori pretio, quam sit iustum, venderet praecise ex eo, quod solu­
tionem debeat expectare, nam sic virtualiter exigeretur lucrum maius
propter mutuum. — L. 761. 762.; S. Th. 2. 2. q. 78. a. 2., de Malo
q. 13. a. 4.
R. Ad 2.um Ad usurae nomina quod spectat, centesimae erant
usurae, in quibus centesima sortis pars, h. e. unum pro centum, sin­
gulis mensibus solvebatur, atque adeo duodecim pro centum quo­
tannis, dodici per cento, qua ratione centesimo mense usura sortem
aequabat. Haec erat usurarum gravissima, et velut as, a qua usurae
minores nominibus partium assis appellabantur: Usura omnium mi­
nima, semunciaria, il mezzo per cento all'anno ; uncia, unciaria, l'uno
per cento ; sextans, sextantaria, il due ; quadrans, quadrantaria, il Ire;
triens, trientaria, il quattro ; quincunx, il cinque ; semissis, semissalis,
il sei; septunx, il selle; bes, bessalis, l'otlo ; dodrans, il nove ; dex­
tans. il died ; deunx, Γundid ; centesima, il dodici ; binae centesimae,
il ventiquaitro ; trinae, il trenlasei ; quaternae, il quarantotto ; quinae,
il sessanla.

1088. An licita sit usura? — Usura, naturali, divino et ecclesia­
stico iure, prohibita est. — Naturali iure. «.< Ad cuius evidentiam scien­
dum est, quod quaedam res sunt, quarum usus est ipsarum rerum
consumptio; sicut vinum consumimus, eo utendo ad potum, et triti­
cum consumimus, eo utendo ad cibum. Unde in talibus non debet
seorsum computari usus rei a re ipsa ; sed cuicumque conceditur usus,
t\ hoc ipso conceditur res; et propter hoc in talibus per mutuum
transfertur dominium. Si quis ergo seorsum vellet vendere vinum, et
vellet seorsum vendere usum vini, venderet eamdem rem bis, vel ven­
deret id quod non est: unde manifeste per iniustitiam peccaret. Et
simili ratione iniustitiam committit, qui mutuat vinum aut triticum,
petens sibi dari duas recompensationes, unam quidem restitutionem
aequalis rei, aliam vero pretium usus, quod usura dicitur. Quaedam
vero sunt, quorum usus non est ipsa rei consumptio ; sicut usus do­
mus .
inhabitatio, non autem dissipatio. Et ideo in talibus seorsum

193

X. - DE MUTUO

potest utrumque concedi, puta cum aliquis tradit alteri dominium do­
mus, reservato sibi usu ad aliquod tempus; vel e converso cum quis
concedit alicui usum domus, reservato sibi eius dominio. Et propter
hoc licite potest homo accipere pretium pro usu domus, et praeter
hoc repetere domum accommodatam, sicut patet in conductione et lo­
catione domus. Pecunia autem, secundum Philosophum in 5. Ethic,
cap. 5. a med., et in 1. Polit, cap. 5. et 6., principaliter est inventa
ad commutationes faciendas ; et ita proprius et principalis pecuniae
usus est ipsius consumptio sive distractio, secundum quod in commu­
tationes expenditur. Et propter hoc secundum se est illicitum pro usu
pecuniae mutuatae accipere pretium, quod dicitur usura, et sicut alia
iniuste acquisita tenetur homo restituere, ita restituere tenetur, pecu­
niam, quam per usuram accepit». S. Thomas 2. 2. q. 78. art. 1.,
Quodl. 3. a. 19.
« Certum est, ait S. Alph. 759., quod usura etiam de iure na­
turali est illicita ». « Quidam autem neotericus in libro recenter edito
laboriose conatus est probare, pecuniam de se non esse sterilem et infructiferam, sicut aliae res usu consumptibiles ; cum ex communi com­
mercio hominum, ut asserit, quam plura lucra ex pecunia observemus
oriri. Hinc infert, praecisis iustis titulis periculi, damni etc... licite
posse aliquid exigi a mutuo pecuniae ultra sortem, modo lucrum sit
moderatum, et modo mutuatarius sit dives, et pecuniam illam in au­
gendis bonis suis impendat. Sed merito haec nova opinio interdicta
est a Bened. XIV, in Ep. Enc. Vix pervenit. Ratio certa est, quia
lucrum, quod recipitur ex pecunia, totum oritur non ex ipsa pecunia,
quae, cum omnino sterilis sit, fructum parere haud potest, sed oritur
ex mera industria hominum. Nec pro eo quod mea pecunia alteri pro­
derit ob suam industriam, possum ego ultra sortem aliquid ab eo exi­
gere ». L. 758.; Collectan. S. C. de P. F. n. 2130.
Iure divino et ecclesiastico. Sic Ezechiel 18., 10. 13. inquiebat :
« Si genuerit filium latronem effundentem sanguinem .... ad usuram
dantem et amplius accipientem, numquid vivet? non vivet........ cum
haec detestanda fecerit, morte morietur; sanguis eius in ipso erit».
Et « Cone. Lateran. sess. 10. sub Leone X. pro usura damnatur quod­
libet lucrum, ex re infrugifera perceptum, secluso tamen titulo laboris,
aut sumptus, aut periculi. Quando videlicet, verba Concilii, ex usura
rei, quae non germinat, nullo labore, nullo sumptu, nullove periculo,
lucrum foctusque conquiri, studetur ». L. 765. Unde evidenter patet
non damnari usuram, quia exorbitans est, vel quia etiam a paupe­
ribus exigatur, vel alia simili extrinseca ratione, sed quia usura. Sic
Bucckkoni.

hist. thcol. moralis II.

13

194

DE MUTUO

etiam illicitum aperte pronuntiat lucrum quodlibet, a mutuo prove­
niens, ratione et vi eiusdem mutui, Benedict. XIV. in sua celebri Enc.
Vix pervenit ad aures. Adde integrum tit. de Usuris in Corpore cano­
nici iuris, ex quo etiam usurarius, si publicus sit ac notorius, a Com­
munione arcetur, absolutione pro foro poenitentiae privatur, infamis
habetur, ac, si impoenitens moriatur, quin satisfecerit, sepultura eccle­
siastica privatur. Adde prop. 41.*“ et 42.*“ dd. ad Innoc XI. et 42.*“ d.
ab Alex. VII. — Bened. XIV. de Syn. 1. 10. c. 4.; Catech. Rom. 11.;
E. M.
Hinc « usura pecuniae, quam percipimus, in fructu non est, quia
non ex ipso corpore, sed er alia causa est, id est nova obligatione ».
L. 121. de Vcrbor. signif.
Neque vero ad intrinsecam usurae liceitatem dicere valet, quod
ille qui mutuam dat pecuniam beneficium praestat, quod mercede di­
gnum est; quod onus ipse subit, dum se re privat sua, quod iterum
pretio est aestimabile; quod mutuum nihil aliud reapse est quam pe­
cuniae locatio, cum in pecunia non corpus, sed valor spectetur, et istius
dominium semper remanet penes mutuantem ; unde est quod mutuatarius dicatur vere et sit aere alieno gravatus; quod tandem, attento
praesenti rerum aucto commercio, constanti et semper progrediente in
moderna Societate, vi praecise pecuniae, et incredibilis facilitatis eam
transmittendi, et permutandi, pecunia revera hodie sterilis et infrugifera dici amplius non potest, sed foecunda et maxime fructifera.
Verum tantum haec omnia valent quantum nihil. Etenim bene­
ficio formaliter considerato non debetur merces, sed animi gratitudo.
Beneficium vero hic materialiter consideratum non pluris valet quam
ipsa res mutuata, hac ergo restituta in eadem quantitate et qualitate,
omnia ad aequalitatem redeunt, quam iustitia commutativa intendit
et facit. — Privatio item rei suae, non pluris, sed tanti aestimatur,
quanti aestimatur ipsa res, qua quis privatur. Ea igitur restituta, ad
aequalitatem prorsus onus illud compensatur. Secus dicendum esset,
quod in venditione rei, praeter pretium ipsius rei, deberet venditor ac­
cipere aliud pretium aequivalens privationi suae rei, quae privatio cum
sit in venditione pro semper, deberet pretium accipere non tantum
duplicatum, triplicatum, sed pluries multiplicatum, ut perpetua rei pri­
vatio compensetur. — Si mutuatarius non esset vere dominus pecuniae,
non tantum materialiter sed etiam formaliter consideratae, non posset
sane eam expendere secundum eius pecuniarium valorem. Formalis
pecuniae valor inseparabilis re est ab ipsa pecunia materialiter considearta. Et si hic formalis valor ad ipsum mutuatarium non perti­

X.

DE MUTUO

195

neret, sed ad mutuantem, nullum mutuatarius posset ex pecunia no­
mine suo inire onerosum contractum. Quod autem acre alieno dicatur
gravatus, hoc sane non significat quod pecunia mutuata non sit sua,
sed quod non sit sua absolute, sine nempe etiam obligatione tantumdem restituendi. Aes alienum numquam quidem significavit aes furti­
vum, aes depositum, aes locatum, etc., sed significavit et significat de­
bita solvenda, undecumque ista debita proveniant sive ex mutuo, sive
ex alio contractu, sive ex alio titulo. — Tam verum est quod praesens
rerum commercium non reddidit pecuniam fructiferam, quantum ve­
rum est quod praesens commercium potius credito, ut dicitur, quam
materiali pecunia regitur: et creditum ex propria est industria, in­
genio, labore, fiducia apud publicos mercatores acquisita, praesertim
honestate vitae. Praeterea maxime in praesenti videtur, quod pauperes
operarii, laboriosi et industriosi, ingentes brevi tempore congerunt di­
vitias ; nobiles viri e contra ditissimi, ob defectum laboris et debitae
industriae, ad extremam paupertatem reducuntur. Non est igitur pe­
cunia, quae est fructifera, sed proprius labor et propria industria. —
Neque vero negotiatio et commercium res quaedam nova est; sed
antiqua, antiquissima; et tamen semper antea uti illicita ex natura
sua habita est usura. Auctae autem negotiationes et auctum com­
mercium rerum intrinsecam naturam immutare non potuit. L. 758.
759. 764.; S. Th. 2. 2. q. 78. a. 2„ q. 106., de Malo q. 13. a. 4. ;
Gousset 815. seqq.; Collectam S. C. de P. F. n. 2119. 2121. 2122.
2124. 2133.; C. B. 138.

1089. Resolves: Tum usurarius, tum eius cooperatores ad re­
stitutionem usurae acceptae obligantur. Contractus enim usurarius est
omnino nullus; nudaque rei traditio dominium non transfert. L. 761.
783. 791. seqq.; S. Th. 2. 2. q. 78. a. 3.
1090. An in dubio, utrum mutuatarius dederit aliquid sufra sor­
tem gratis vel non, possis id retinere? — R. Affirmative, cum sen­
tentia communi et probabiliori, si bona fide acceperis, et dubium
superveniat; Negative, si dubio negativo acceperis. Si vero dubio po­
sitivo, sive cum probabilitate acceperis, restituere teneris, communiter
loquendo; cum in dubio mutuatarius praesumi debeat, per se loquendo,
dedisse coacte, non gratis; homines enim difficulter sua gratis elar­
giuntur. Minime vero teneris ad restitutionem, si vere ex circumstan­
tiis praesumi donatio possit. — Ex C. H. 1256. mutuatarius, qui sol­
verit intéressé, minime stipulatum, nec illud potest reclamare, nec
capitali imputare. — L. 761.

196

x.

DE MUTUO

1091. An mutuans retinere possit, quod mutuatarius dedit ex ti­
more, ne alias mutuum sibi denegetur? — R. Affirmative probabilius.
Ratio est, quia requiritur ad usuram, ut detur ex vi pacti, sive ut
debitum ex iustitia. Ita communius. L. 763. ; S. Th. 2. 2. q. 78. a. 2.

1092. An possit in pactum deduci donatio antidoratis, seu quae ex
animo grato fiat? — R. Negative. Ratio est, quia ex pactis necessario
oritur iustitiaq titulus, non vero donatio mere ex animo grato erogata.
L. 764.; S. Th. 2. 2. q. 78. a. 2.
1093. An pro obligatione, cui se submitteret mutuans non repe­
tendi mutuum, nisi post mullum tempus, possit aliquid ultra sortem
exigere, etiamsi nullum incommodum ex dilatione ei eveniat? — Ad­
sunt tres sententiae. Prima sententia communis negat, et hanc tenent
Less., Viva, Laym., Lugo, qui vocant contrariam, falsissimam et com­
muniter ab aliis reprobatam. Ratio, quia talis obligatio est intrinsece
annexa mutuo, quod non repetatur statim ; sicut igitur non potest ali­
quid exigi ex eo, quod solutio expectetur pro aliquo tempore, ita nec
pro tanto tempore; alias, dicunt, facile tali modo multoties usura
palliari posset, illam exigendo non pro mutuo, sed pro obligatione
expectandi solutionem. Et huic videtur favere damnatio prop. 42.“
proscriptae ab Alex. VII.
Secunda sententia dicit, quod, licet in mutuo sit obligatio expe·
pectandi solutionem per aliquod tempus, quando tamen obligatio est
de non repetendo, nisi post multum tempus, puta per triennium, tunc
cum illa non sit intrinseca mutuo, potest aliquid licite exigi. Ita Med.,
Serra, Led. apud Salm. n. 25., ibique probabilem putant Trull., Henr.
ac Bassaeus, atque non improbabilem putat Sporer. Et haec sententia
vere non videtur sua probabilitate carere. Si enim licite aliquid exi­
gere potest, qui obligatur ad mutuum dandum infra longum tempus,
ut docent dd. communius cum Moi. apud Viva in d. prop. 42.*“ n. 5.,
cur non potest, qui obligatur ad non repetendum suum, nisi post
diuturnum tempus? Vide mox infra dicenda.
Tertia sententia parum huic secundae sententiae dissimilis, quam
tenent Salm, cum Bann. etc. dicit, quod, licet, adhaerendo primae
sententiae, exigere aliquid praecise pro tempore sit usura; attamen
cum sit moraliter impossibile, quod per mullum tempus expectando
mutuans non patiatur aliquod periculum, damnum vel incommodum,
aut saltem non impediatur ab exercendo aliquem actum liberalitatis,
aut alterius decentis operationis; idcirco potest aliquid ultra sortem
recipere et pacisci. Cuilibet mutuo est quidem intrinseca obligatio

X.

DE MUTUO

197

expectandi per aliquod tempus ordinarium ; verumtamen mutuo in
particulari, cum pacto expectandi per tempus extraordinarium, non
t
est intrinseca, sed omnino extrinseca talis obligatio ; et ideo illa non
procedit ex liberalitate, sed ex iustitia obligat ad expectandum pro
tanto tempore. Hinc, si mutuans aliquid accipiat pro tali obligatione,
rite accipit, non ratione commoditatis qua privatur, sed ratione oneris
ex pacto sibi impositi, quod onus utique est pretio aestimabile.
L. 760.
Obligatio haec intrinseca et extrinseca sortem non repetendi per
certum aliquod tempus declarari potest ex alio titulo, nempe ex pe­
riculo sortis, quod pariter esse potest mutuo intrinsecum et extrinsecum; unde ex eo illicitum vel licitum est auctarium aliquod ultra
sortem percipere. Cf. Instruet. S. C. de P. F. par. II. Quaeri nunc
potest. — C. B. 609. ; E. M.
1094. Quid sint Montes pietatis, et an sint usurarii? — R. Ad
l.um Montes pietatis dicuntur aeraria quaedam sive publica sive pri­
vata, quae sunt instituta, ut ad ea indigentes quasi ad montem re­
fugium habeant ad mutuo accipiendas pro pignore pecunias, ne eas
ab usurariis cum maiori suo damno accipere cogantur ; ita tamen, ut
Monti pietatis certum lucrum relinquere debeant, et nisi, e. g., intra
annum, pignus redimant, illud cadat in dominium ipsius Montis.
R. Ad 2,UIU Montes pietatis, debite instituti, non sunt usurarii.
Id patet, auctoritate Leonis X., qui in Concilio Lateranensi sess. 10.
per B. Cum inter nonnullos, eiusmodi Montes pietatis ut licitos, et labe
usurae carentes, approbavit. Ratio responsionis vero est, quia illud
moderatum lucrum, quod mutuatarius similibus Montibus, sive publi­
cis aerariis, relinquere debet, non exigitur titulo mutui, sed ad exsol­
venda salaria officialium, et conservandum simile aerarium; adeoque
tale lucrum non est usurarium. — Debite instituti. Nam l.° lucrum
illud, quod percipitur, debet esse moderatum et proportionatum expen­
sis faciendis pro ministris istius Montis, quorum labor est vere pretio
aestimabilis. 2.° Sufficiens tempus concedi debet mutuatariis, ut pi­
gnora possint redimere, neque ea derelinquere cogantur. 3.° Pignus
exigatur aequivalens, vel non multum excedens rem mutuatam, cum
enim pignora illa nisi, e. g., intra annum redimantur, cadunt sub do­
minium Montis, intercederet usura palliata, si ea pignora nimis vili
pretio taxarentur, et dein longe maiori venderentur, absque ulla refu­
sione oppignoranti facta. — L. 765. ; Bened. XIV. de Syn. 1. 10. c. 5.;
A. S. S. v. 4. p. 27. seqq. ; E. M.

198

DE MUTUO

1095. Quid sit iustum interesse mutuantis? — Aliud in mutuo
est usura, aliud est foemis, iustum seu iustum interesse mutuantis:
Usura enim proprie est, quando mutuans immediate propter mutuum
exigit aliquid ultra sortem, iustum interesse mutuantis vero est,
quando iste ex alio titulo iusto extrinseco, qui in mutuo per accidens
intercurrit, aliquid exigit ultra sortem in compensationem talis tituli,
seu causae pretio aestimabilis. Quapropter illud auctarium, quod
exigitur, non exigitur vi contractus mutui, sed vi alterius contractus
mutuo adnexi. Istud intéressé appellari etiam potest usura, sed minus
proprie et lata significatione tantum, quatenus nempe ultra sortem
est. Contractus autem intercedere debet, secus enim, licet iustus adsit
titulus aliquid exigendi, nihil iuste exigi potest. Ita expresse C. H.
1755., et deducitur clare ex C. I. 1829. 1830.; C. G. 1902. 1903.;
C. A. 984.; C. B. 608. — L. 765. 773.; E. M.

1096. An liceat mutuanti exigere quod sua interest ob titulum
damni emergentis vel lucri cessantis ? — R. Affirmative. Duplici enim
modo, inquit A. D. 2. 2. q. 62. a. 4., potest quis damnificari : uno
modo, auferendo ei quod actu habet, et dicitur damnum emergens;
alio modo, impediendo ne adipiscatur quod erat in via habendi, et
dicitur lucrum cessans. Porro tam ob damnum emergens, quam ob
lucrum cessans licet mutuanti quod sua interest causa mutui exigere
a mutuatario, si conditiones debitae intersint. Rationem afiert idem
A. D. 2. 2. q. 78. a. 2. ad 1., docens, hoc non esse vendere usum
pecuniae, sed damnum evitare. Et sane non patitur aequitas, ut quis
lucrum amittat vel damnum sentiat ex beneficii collatione: nemo,
legitur in Iure, debet pati dispendium, unde praemium videtur me­
ruisse. Adde id expresse probari a Bened. XIV. Epist. Enc. de usuris.
Si conditiones debitae intersint. Conditiones sunt: l.° Ut interesse
ab initio in pactum deducatur, non tamen illico exigatur, praemonito
etiam mutuatario de titulo damni emergentis et lucri cessantis, vel
alio, si quis extet, pro quo aliquid ultra sortem exigere velit; nam
post contractum mutuans non amplius potest quidpiam exigere, etiamsi
damni emergentis et lucri cessantis fuerit immemor; ad contractum
enim non sufficit voluntas interpretativa sive conditionalis, sed requiritur
actualis vel virtualis, aut saltem aliquando habita et non retractata:
debeat sibi cavisse, ait A. D. q. 3. de Malo a. 4. de mutuante in
tali casu, ne detrimentum incurreret ; nec ille qui mutuum accipit,
debet damnum incurrere de stultitia mutuantis. Attamen, etsi damnum
emergens non fuit deductum in contractum, si mutuatarius solutio-

DE MUTUO

199

nem ultra terminum statutum culpabiliter differt, tenetur mutuanti
resarcire quodcumque damnum ex tali dilatione emergens, nam iuxta
R. 25.in 6.°: Mora sua cuilibet est nociva. — 2.° Ut non plus
exigat mutuans, quam sit damnum quod patitur, aut lucrum quod
sperat ex alio contractu licito, iuxta aestimationem spei et periculi,
ac deductis expensis ; id enim tota est ratio exactionis. Hinc interesse
non potest exigi pro tota quantitate lucri, quod mutuans sperare
posset; nam hoc lucrum, cum saepius possit impediri, minoris debet
aestimari: immo ad illud mutuans debuisset concurrere per proprium
laborem, cuius carentia pariter est aliquo pretio aestimabilis. Unde
valor lucri cessantis debet aestimari secundum indicium prudentum
virorum ; quod bene est observandum. — 3.° Ut mutuum sit reapse
causa damni emergentis, vel lucri cessantis. Unde, si quis non haberet
ullam occasionem negotiando aliquid lucrifaciendi, vel etiam data oc­
casione non vellet negotiari, non posset praecise ex titulo lucri ces­
santis exigere intéressé, licet ex aliis titulis posset. — L. 768. 799.;
S. Th. 2. 2. q. 62. a. 4.; Gousset 819.; Collectam S. C. de P. F.
n. 2133.; E. M.

1097. An mutuans compensationem damni emergentis exigere
possit, si ipse ultro ad mutuum dandum se offerat? — R. Affirmative
probabilius. « Ratio, quia mutuator tunc non offert mutuum absolute,
sed sub conditione, ut ei compensetur lucrum cessans; et sic mutuatarius, acceptando mutuum, est vera causa cessationis lucri, vereque
impedit, quin mutuator ex sua pecunia iuste lucretur ». L. 760. 807.;
E. M.
1098. An liceat mutuanti de certo lucro percipiendo ab initio
pacisci, si damnum emergens sit tantum probabiliter futurum ? —
Commune est adhuc aliquid exigi posse supra sortem, habita tamen
et caute servata proportione inter timorem damni vel spem lucri, et
auctarium, quod in hypothesi acciperetur. Ratio est, quia debita ae­
qualitas iam inde servatur; nam, sicut, damno non eveniente, lucra­
retur mutuator, ita contra, eo eveniente, lucraretur mutuatarius. Nec
refert quod damnum praevisum non accidat; etenim pactum de auc­
tario non fit pro damno, sed pro periculo eiusdem, quod actu sup­
ponitur et est pretio aestimabile. Piscator, qui vendit iactum retis,
non vendit quidem pisces, qui forte nulli capientur, sed vendit spem
eorum probabilem, quae actu exsistit, et est pretio aestimabilis. L.
770.; E. M.

200

DE MUTUO

1099. An aliquid exigere possis ratione lucri cessantis ob pecu­
niae mutuum, si aliam pecuniam otiosam serves? — R. Affirmative,
« si illam aliam pecuniam réservasses ad usum familiae....... quia non
teneris ratione mutui tuam providentiam negligere ». Affirmative
etiam probabiliter, si sine tali incommodo possis aliam pecuniam sub­
stituere pecuniae destinatae negotiationi. Hoc enim posito, quod sta­
tueris hanc solam pecuniam negotiationi destinare, licite potes petere
lucrum cessans; « quia vere mutuatio est causa, ut tibi cesset lucrum
speratum ex illa pecunia ». L. 771. 772.

1100. An licitum sit aliquid supra sortem exigere ratione periculi
illam amittendi? — R. Affirmative. Ratio, quia mutuans non tenetur
mutuum dare cum periculo perdendi sortem, et tale probabile pericu­
lum est pretio aestimabile; ut pretio aestimabiles etiam sunt labores
forte necessario assumendi et expensae faciendae ad sortem recupe­
randam, si e. g. necesse deinde sit indicem adire: adeoque, si pro­
pter hoc periculum exigatur proportionatum interesse, talis contractus
nec repugnat virtuti liberalitatis nec iustitiae. S. Th. 2. 2. q. 78.
a. 2.; L. 765. Excipe: l.° Si mutuatarius sit pauper, quia tunc
praeceptum mutui ex caritate urget. 2.° Si mutuatarius sortem per
pignus assecuret, quia sic periculum cessat. — E. M.; Collectam
S. C. de P. F. n. 2135.
1101. Quaenam sint servandae conditiones in praedicto titulo? —
Ut intéressé sit ex hoc titulo iustum duo debent attendi : 1.° Pericu­
lum amittendi sortem non debet esse praecise possibile, sed etiam
probabiliter futurum; aut ratione muluatarii, qui non est satis notus,
vel dubiae est fidei, vel periculosum gerit negotium ; aut ratione
sortis, quae cum periculo mutuantis alio est deportanda. 2.° Quan­
titas ipsius interesse debet esse proportionata quantitati periculi. —
Utrumque patet ex responsione S. C. de P. F., quae anno 1645. a
Missionaries e Regno Chinensi in simili dubio interrogata, et de man­
dato Innoc. X. convocata, respondit: « Censuerunt ratione mutui im­
mediate et p>accise nihil esse accipiendum ultra sortem principalem;
si vero aliquid accipiant ratione peiiculi probabiliter emergentis (prout
in casu) non esse inquietandos, dummodo habeatur ratio qualitatis
periculi et probabilitatis eiusdem, ac servata proportione inter pericu­
lum et id, quod accipitur ». La-Croix n. 856.; L. 765.
110'2. An licitum sit in mutuo pacisci de poena solvenda a mutuatario, si sortem non reddat tempore definito? — R. Affirmative.

X.

DE MUTUO

201

Ratio est quia ita consulitur firmitati contractus, et simul negligentia
mutuatarii praecavetur. L. 766. Observandum tamen est hoc pactum
non esse licitum, nisi l.° mora debitoris sit notabilis et culpabilis;
notabilis, nam aliqua mora est mutuo intrinseca; culpabilis, nam qui
non peccavit non est puniendus. 2.° Absit animus lucrandi per poe­
nam illam appositam, qui adesse praesumitur, si debitor oneretur
obligatione restituendi sortem eo tempore, quo certo scitur eum sol­
vere minime posse. 3.° Poena sit moderata et culpae proportionata,
alioquin iniusta esset ; probabilius autem ea ante sententiam debita est ;
nam magis habet rationem pacti quam poenae, licet et poena sit.
L. 44. de Usur. ; L. 766. 767. 775.

1103. An lex civilis iustum litulum suppeditet aliquid supra sor­
tem exigendi, secluso etiam quovis alio titulo? — C. I. 1829.; C. G.
1905. — R. Affirmative. Ac, deficiente lege scripta, legitima exsi­
stente consuetudine, quae vim legis habet, suppletur. — Prob. l.°
Nam, cum ordinarie in mutuo non desit extrinsecus titulus iusti in­
teresse, ratione periculi sortis, lucri cessantis, damni emergentis, bene
potest civilis auctoritas lege determinare auctarium, quod exigi iuste
possit ad impediendas pravorum hominum iniustas extorsiones, et
faciliorem omnibus reddendum contractum mutui, nec non ad lites et
controversias, non sine partium gravi damno, impediendas. — 2.° Po­
test publica auctoritas, ratione boni communis, privatorum dominium
transferre, ut videre est in praescriptionis lege. Potest igitur eadem
auctoritas dominium auctarii supra sortem transferre, quod hoc in
casu libere et libenter datur ab omnibus, ratione publici et privati
boni, cui, ut ipso experimento compertum est, maxime favet mutui
facilitas. — 3.° Idem evincitur ex Responsis SS. CC., non esse nempe
inquietandos, qui lucrum a lege concessum accipiunt, absque ullo
etiam alio titulo. Collect, cit. 2141.; E. M. — Huiusmodi legale
intéresse seu foenus instar fructuum civilium est, L. 34. de Usur. et
fruct., et usura etiam, sed minus propria et lata significatione, appel­
lari potest. Cf. 1086. 1095.
Uti lex civilis, ita consequenter legitima consuetudo, et ut habet
S. Poenit. 18. Apr. 1889. communis praxis servata ab hominibus
timoratae conscientiae respectivis in locis et temporibus, iustum inté­
ressé percipiendum ex mutuo potest determinare. E. M.

1 104. Quale sitfoenus, seu interesse positivis legibus constitutum?
— Ex C. I. 1831.; C. G. 1907. et Leg. 3. Sept. 1807., interesse
aliud est legale, aliud conventionale. Interesse legale est quinque pro

202

DE MUTUO

centum in materia civili, sex pro centum in materia commerciali;
seu usurae civiles sunt quincunces, mercatoriae semisses. Lege tamen
22. lun. 1904. in Italia, et Lege 7. Apr. 1900. in Gallia interesse
legale est quatuor pro centum in materia civili et quinque pro cen­
tum in materia commerciali. Interesse conventionale excedere non
potest ex Leg. Gall. cit. praedictam quantitatem; ex C. I. a con­
trahentium arbitrio pendet; sed si excedat intéressé legale actu scripto
constare debet, secus nullum debetur interesse. Potest tamen debitor
post quinque annos a contractu restituere semper summas acceptas
cum interesse solvendo, legale excedente, non obstante quovis con­
trario pacto, monitione tamen scripto facta ante sex menses. C. I.
1832. Cf. 1833. — Ex C. II. 1100. 1109. in materia civili, interesse
item aliud est legale, aliud conventionale. Intéressé legale est sex pro
centum. In materia commerciali standum Codici Commercii. In eo
autem agitur de contractibus commercialibus, art. 50.-63. — Ex C.
L. interesse item aliud est conventionale, aliud legale, et hoc est
quinque pro centum, art. 1640. — Ex C. A. 994. 995. interesse
aliud est legale aliud conventionale. Primum est quatuor pro centum,
et inter mercatores sex pro centum. Alterum excedere non potest
quinque pro centum in mutuo cum pignore, et sex pro centum in
mutuo sine pignore. Lege vero 14. lun. 1868. limites praefiniti in
mutuo pro huiusmodi conventionali interesse abrogati sunt. — Ex
C. B. 246. 247. intéressé legale est quatuor pro centum. Interesse
conventionale excedere potest hanc quantitatem. Verum, si excedat sex
pro centum, debitor post sex menses potest capitale restituere, praevia
dilatione monitionis sex mensium. — Quoad Ius Romanum Cf. L. 36.
de Usur. C. — E. M.

1105. An ex positivis legibus intéressé etiam ex intéressé, ana­
tocismus, constituatur? — Ex iure Romano prohibetur, L. 29. de
Usur., L. 27. de Re iud., L. 28. de Usur. C. — Ex C. I. 1232.
1233.; C. G. 1154. 1155. intéressé ex interesse post annum debetur,
si creditor illud iuridice petat, vel peculiari conventione, postquam
tamen prius interesse debitum iam fuerit. Potest autem ab initio etiam
exigi ex reditibus praediorum, perpetuis, vitalitiis. Gousset Cod. comm,
in art. 1154. Ex C. H. 1109. intéressé legale ex interesse pariter
debetur, postquam hoc debeatur et illud iuridice petatur. Ex C. A.
998. interesse tantum quod a duobus vel pluribus annis debetur, me­
diante conventione, potest novum capitale constituere. Item ex C. L.
1642., Cf. C. A. 1335., requiritur, ut intéressé iam debitum novo con-

χ.

DE MUTUO

203

tractu in capitale constituatur. Ex C. B. 248. conventio in antecessum
facta quod interesse quod debeatur sit productivum novi interesse est
nulla. — E. M.
1106. An legale intéressé sit aliquando, etiam sine conventione
solvendum? — Lex ipsa civilis citra omnem conventionem statuit
legale interesse solvendum, aliquando ratione morae et damni ; ali­
quando ratione culpae et iniuriae ; aliquando ratione naturalis aequi­
tatis. — Ratione morae, v. g., debitoris, qui suo tempore non resti­
tuit pecuniam sibi creditam, C. I. 1231.; C. G. 1153.; C. B. 288.;
ratione culpae et iniuriae, v. g., tutoris, qui pupilli pecuniam non
collocavit, C. I. 291., mandatarii seu depositarii, qui aliena summa
usus est, C. H. 1724. 1770.; C. B. 698. etc. Hoc interesse instar
poenae est, adeoque ante iudicis sententiam non debetur, post eam
in foro etiam conscientiae debetur, etsi ob culpam solam civilem. —
Ratione naturalis aequitatis, e. g., si dos constituta sit in pecunia
numerata, si emptor domus, praedii, statuta die, pretium non solvat,
et res vendita et tradita fructus producat etc. C. I. 1397. 1509.; C.
G. 1548. 1652. Hoc intéressé sententia iudicis non indiget, ut de­
beatur. — Cf. n. 1114. 2.° 3.°.
Casus in quibus ex C. I. ipso iure legale interesse debetur, sunt:
° Summa residua debita a tutore, rationibus redditis, C. I. 308.
l.
— 2.° Dos a die matrimonii, a promittentibus debita, C. I. 1397.
— 3.° Dos restituenda a die soluti matrimonii, C. I. 1415. —
4.° Summa debita a socio societatis, C. I. 1710. — 5.° Summa,
quam solvit fideiussor, C. I. 1915., C. H. 1838. — 6.° Anticipationes
a mandatario factae, C. I. 1755. — 7.° Legatum a morte testatoris,
si sit legatum fundi, capitalis, vel rei fructiferae, C. I. 865. —
8.° Quoties vendita res fructus producit, nondum soluto pretio, C. I.
1509. — 9.° Quoties negotiorum gestor expensas fecit in alterius
utilitatem, C. I. 1144. — 10.° Quoties mala fide indebitum quis re­
cepit, C. I. 1147. — 11.° Quoties iuridice petatur reductio donatio­
nis, quoad excessum partis disponibilis, C. I. 1094. — C. B. 256.
288. 289. 290. 291. 347. 452. 641. 668. 698. 849. 1834.; C. H.
1724. 1770.
1107. An mutuatarius intéressé solvens indebitum, illud ex posi­
tivis legibus repetere possit? — Quamvis in Iure detur generatim in­
debiti repetitio, C. 1. 1237.; C. G. 1235.; C. H. 1895., hic tamen
non datur. C. I. 1830.; C. G. 1906.; C. H. 1756. Quare mutuata-

204

X. - DE MUTUO

nus, qui interesse solvit, quod non erat conventum vel ultra conven­
tum, illud repetere non potest, neque capitali imputare.
1108. Quibus nam liceat percipere 5 vel 6 pro 100, ratione com­
mercii, iuxta leges civiles? — Licet certo mercatoribus pecuniam aliis
mercatoribus mutuantibus, quia omnino de commercio agitur. — Licet
etiam mercatoribus respectu aliorum non mercatorum, quia lex favere
commercio intendit; favet autem permittendo mercatoribus, ut maio­
rem censum ex mutuata pecunia percipiant. — Si agatur de aliis
non mercatoribus respectu mercatorum, controvertitur. Negant com­
munius licere, et aderunt talem esse tribunalium decisionem. Ratio
est, quia lex, quae mercatoribus favere intendit, ipsis potius nociva
foret, si interesse maius solvere deberent. Plures tamen etiam inter
iurisperitos affirmant. Ratio autem horum est: l.° Quia verba legis
sunt generalia: in materia commercii ; nec constat, qualis sit sensus
genuinus illorum verborum. 2.° Quia expedit commercio, ut ita lex
intelligatur : sic enim multo facilius mercatores pecuniam reperiunt
cum maiori sua et commercii utilitate.

1109. An liceat excedere laxam legalem in mutuo, ratione damni
emergentis, vel lucri cessantis? — R. Negative, respectu pauperum
vel aliorum, qui in necessitate, mutuum petunt, et qui auctario maiori
opprimerentur. Non tamen teneri videris cum magno tuo incommodo
ad mutuum eis concedendum. Caritas non obligat cum gravi incom­
modo. — Si pecunia in utilitatem, non vero in necessitatem alterius
tradatur, controvertitur, et duplex fertur sententia. Prima sententia
affirmat ratione indemnitatis seu iustae compensationis. Secunda sen­
tentia negat. Ratio est, quia compensationes damnorum ex obligatione
pecuniaria provenientium exigi possunt iuxta taxam legalem. Quae
quidem sententia locum habere potest, si mutuator cogat aut obliget
alium ad mutuum a se accipiendum ; secus non apparet ratio, cur
mutuator emergentis damni detrimentum in gratiam alterius subire
debeat. — Pluribus in locis ex communi etiam timoratorum praxi
exceditur taxa legalis; neque ideo creditur peccari. Enimvero damnum
emergens, lucrum cessans, periculum amittendae sortis, varie aesti­
mandum est ex variis locorum, rerum, personarum circumstantiis.
Hinc generatim in magnis urbibus minoris creditur quam in parvis
oppidis, et jin illis usurae semisses, sex pro centum, in his septunces,
epi
pro centum, s < tolerantur. Quae has excedunt ex particu­
laribus adiunctis diiudicandae sunt. Verum, quae decunces, decem
pro centum, excedunt, immodicae, regulariter loquendo, videntur et

XI. - DE MANDATO ET DE QUASI-CONTRACTU

205

improbandae. Ac, cum ipsa Gubernia legale interesse potius reducant,
et titulis debiti publici reapse non solvant nisi tria et quatuor pro
centum et etiam minus, intéressé privatorum inter se dextans seu de­
cem pro centum excessivum quoque, per se loquendo, in praesenti
iam videtur. Cf. 1087.
1110. An liceat percipere auctarium legale, ubi excedit 5. vel 6.
pro 100.? — R. Affirmative, si lex, perpensis omnibus circumstan­
tiis, et praesertim timoratorum praxi et consuetudine, videatur iusta,
id est, appareat aequalitas inter lucrum lege permissum, et valorem
usus pecuniae aut pericula sortis, etc. Nulla enim constitui potest
taxa absoluta, sed attendendum est ad varias locorum circumstantias,
nec non ad pecuniae caritatem, ex qua eius pretium et proinde usus
crescit, ut in Africa, in India, etc.

1111. Quid dicendum de institutionibus, quae vulgo dicuntur
Arcae Compendiorum seu Parcimoniae? — Non tantum tolerandae,
sed et laudandae sunt eiusmodi institutiones, quippe quae subveniunt
viduis, famulis, ancillis et pauperibus, dum modica eorum pecunia
accipitur, mutuo, et proportionatum intéressé ipsis rependitur.

XI. — DE MANDATO ET DE QUASI-CONTRACTU

1112. Quid sit mandatum, et quaenam sit eius natura? —
Mandatum, prout est contractus, definiri potest : contractus, quo alter
e contrahentibus alteri committit gestionem alicuius negotii suo nomine
peragendi. Gestionem negotii ; secus, non mandatum, sed operae locatio
habetur. Suo nomine: nam, si non suo nomine, eius iussurn tunc ille
exequitur, ut facit famulus, domum verrens. Hinc mandatarii sunt
institores, vulgo agenti, fattori, proxenetae, vulgo sensali; procura­
tores ad lites expediendas. — Inst. 1. 3. t. 27. de Mandato § 1. seqq.;
C. I. 1737.; C. G. 1984.; C. H. 1709.; C. L. 1318.; C. A. 1004.
Ex Iure Romano et Germano mandatum est contractus per se
gratuitus. L. 1. § 4. Dig. Mandati; Inst. 1. c. § 13.; C. B. 662.
Ex C. I. 1739.; C. G. 1986.; C. H. 1711. mandatum gratuitum
est, nisi aliter fuerit conventum. Per se gratuitus : secus potius operae
locatio est, quamvis verum semper erit quod locator non agit uti
mandatarius nomine alterius. — Mandatum esse potest expressum et

206

XI. - DE MANDATO ET DE QUASI-CONTRACTU

tacitum - acceptatio item esse potest expressa et tacita. Tacitum est
mandatum, si quis videat aliquid in sui gratiam fieri, neque prohi­
beat. Tacita est acceptatio, si mandatarius rem exsequatur. L. 6. § 2.
Dig. Mandati; C. I. 1738.; C. G. 1985.; C. H. 1701. — Si Man­
datum contra bonos mores sit, milium est. Hinc nulla est civilis actio
mandatarii contra mandantem. Inst. 1. c. § 7. Attamen, si mandata­
rius damnum revera passus sit culpa mandantis, naturalis ei actio
contra mandantem non denegatur. L. 825. par. Quid. ; C. L.
1319. seqq.
Ad mandatum revocatur assignatio, qua quis titulum alteri re­
mittit, quo tertio mandat pecuniam vel aliam rem illi credere. C. B.
783; seqq.; C. A. 1403. seqq.
1113. Quinam mandans et mandatarius esse possit? — Ut man­
datum possit contrahi requiritur, ut mandans sit per se capax ea fa­
ciendi, quae alteri fieri mandat; et ut mandatarius sit naturali iure
capax obligationis contrahendae, licet incapax sit positivo iure. Ratio
est, quia mandatarius non suo nomine, sed nomine mandantis agit.
In negotio autem gerendo, ex C. I. 1743.; C. G. 1990.; C. H. 1716.,
minor emancipatus mandatarii munus suscipere potest, sed mandans
contra eum actionem non habet, nisi secundum generales praescri­
ptiones obligationum et contractuum minorum. Uxor mandatum su­
scipere nequit sine viri auctoritate. — C. L. 1332. seqq.
1114. Quaenam sint mandatarii obligationes? — 1.° Mandatum
non suscipere cuilibet liberum est ; susceptum autem consummandum
est, aut quam primum renunciandum. In negotio autem gerendo non
debet mandatarius mandati fines excedere; secus iam non nomine
mandantis, sed suo agit. Inst. 1. c. § 8. 11. ; C. I. 1742. 1751.;
C. G. 1989. 1997.; C. H. 1714. 1715. 1718.; C. A., 1007.; C. B.
663. 665.; C. L. 1335.
° Tenetur mandatarius debitam in re gerenda adhibere diligen­
2.
tiam. et rationem reddere, suae exsecutionis, nec non mandanti red­
dere totum illud quod vi mandati recepit, quamvis illud mandanti
debitum non fuerit. Et sic, si mandatum receperit mutuam dandi
pecuniam sine interesse legali, et cum hoc interesse dedit, hoc etiam
mandanti restituet. C. I. 1747.; C. G. 1993.; C. H. 1719. 1720.;
C. B 666. 667. P7 mandati, non si ultra mandatum aliquid aliud
ipse praestiterit. — C. L. 1336. seqq.
° Intéressé praeterea debet pecuniae, quam in proprium usum
3.
adhibuit ex die huiusmodi usus. Interesse item debet pecuniae, cuius

XI. - DE MANDATO ET DE QUASI-CONTR ACTU

207

debitor est, ex die, qua in mora constituitur. C. I. 1750.; C. G. 1996.;
C. H. 1724.; C. B. 668.
° Mandatarius non nisi de culpa lata tenetur ; si mandatum sit
4.
gratuitum, Laymann 1. 3. tr. 4. c. 26. n. 1.; si autem non sit gra­
tuitum, perinde res erit hac in locatione operae. Instit. 1. c. § 13.
Ex C. I. 1745. 1746.; C. G. 1991. 1992.; C. H. 1726., mandata­
rius tenetur de damnis obvenientibus ex non impleto mandato. Tenetur
praeterea non solum de dolo, verum etiam de culpa commissa in
exsecutione mandati. Ad culpam quod spectat cum minore rigore
tenetur, cum mandatum est gratuitum, quam quum stipendium pro
eo recepit. — C. B. 164. seqq. 181. 664.; C. L. 1336. seqq.; L. 23.
de Divers. Reg. lur. ant. if.

1115. Quaenam sint mandantis obligationes? — l.° Tenetur
mandans ratum habere id quod suo nomine, intra mandati limites,
gestum est, et obligationes exsequi, a mandatario contractas. C. I.
1752.; C. G. 1998.; C. H. 1727.; C. L. 1350. seqq.
° Mandatorium indemnem servare debet, adeoque factas expen­
2.
sas debet compensare, licet res male successerit, et ipse minus fuisset
impensurus. Debet item intéresse praestare summarum, quas manda­
tarius impendit, a die quo impendit. Debet etiam damna compensare,
quae mandatario contigerint mandati causa et occasione, quae alias
passurus non fuisset. An etiam teneatur mandans de fortuito manda­
tarii damno? Si mandatum fuerit pretio convento, non tenetur; si
gratuitum controvertitur. — C. I. 1753. seqq.; C. G. 1999. seqq.;
C. H. 1723.-1730.; C. B. 669. 670.; C. L. 1344. seqq.
1116. Quandonam mandatum cesset? — l.° Cum res integra
adhuc est, mandatum cessat mandantis revocatione, mandatarii renun­
tiatione, alterutrius morte, interdictione, bonorum cessione, Inst. 1. c.
§9. 10. 11.; C. I. 1757.; C. G. 2003.; C. H. 1732.; et secundum
C. I. 1. c. ex inhabilitate renunciata sive mandatarii sive mandantis
quoad ea tantum, quae ipsi suo nomine, sine curatore, obire nequeunt.
Excipe, si mandatum fuerit tradi dotem puellae, et mandans moriatur,
etiam post eius mortem tradenda est, idque in gratiam dotis; si
mandatum sit ad pias causas, quae a civili potestate non pendent,
Laymann 1. 3. tr. 4. c. 26. n. 6.; si mandatum de re aliqua sit,
quae non nisi post mandantis mortem sit efficienda.
° Si res iam coepta sit, et mandatarii vel mandantis intersit ut
2.
perficiatur, non potest mandans mandatum revocare, vel mandatarius
mandato renuntiare, nisi facta compensatione eius, quod mandantis

208

XI. - DE MANDATO ET DE QUASI-CONTRACTU

vel mandatarii interest. Hinc ius vel obligatio alterius ad haeredes
transit. C. I. 1758. 1761. 1763.; C. G. 2004. 2007. 2010.; C. H.
1718. 1736. 1737.; C. B. 671. seqq.
° Si mandatarius, ignorata morte mandantis, vel alia causa
3.
cessationis mandati, bona fide mandatum exsecutus est, factum pro­
batur, et datur ei actio contra mandantis haeredes. Inst. 1. c. § 10.;
C. I. 1762.; C. G. 2008. 2009.; C. A. 1026.; C. H. 1738. Sivero
mandatarius moriatur, eius haeredes mandantem monere debent, et
interim, prout circumstantiae exigunt, providere debent mandantis
utilitati, C. I. 1763.; C. G. 2010.; C. H. 1739. — C. 33. de Rescript.;
Clem. un. de Renant.

1117. Quid sit ratihabitio? — Mandato in iure comparatur
ratihabitio, qua actus alterius, nomine proprio factus, ratus habetur.
Nomine proprio, secus enim approbatio operis, non ratihabitio, esse
potest. R. 9.* 10? de R. I. in 6.°; Lugo d. 3. n. 146.; d. 19. n. 34.
— C. B. 177. seqq.

1118. Quid sit negotiorum gestio? — Negotiorum gestio est
quasi-contractus, quo quis absentis et ignorantis negotia gerenda ei
utiliter suscipit. Inst. 1. 3. t. 28. de Obligat, quae quasi ex conlr. na­
scuntur § 1.
Quasi-contractus. Etenim licet quasi-contractus saepe confundatur
cum implicito seu virtuali contractu, Cf. 932. ; ab hoc tamen distin­
guitur. Nam per quasi-contractum intelligitur mere factum honestum,
ex quo citra conventionem, etiam implicitam seu tacitam, cum alio,
rem penitus ignorante, nascitur obligatio. Multiplex in Iure Romano
quasi-contractus recensetur: negotiorum gestio, rei communis vel com­
munis haereditatis administratio, aditio haereditatis, tutela, indebiti
solutio. Inst. 1. c. Recentiora lura duos tantum quasi-contractus re­
censent, negotiorum gestionem et solutionem indebiti. Administratio
enim rei communis, vel communis haereditatis, tutelae susceptio et
haereditatis aditio ad negotiorum gestionem facile reduci possunt. —
C. H. 1887.; C. I. 1140.; C. G. 1371.
. Ibsentis et ignorantis. Secus enim, si dominus praesens sit, et
rem sciat, licet taceat, non negotiorum gestio, sed mandatum habe­
tur. — Negotia gerenda ei utiliter suscipit. Nam non sui lucri causa,
sed utilitate domini, cius nomine, ipsius negotium gerendum suscipit.
Hinc si quis alienam rem a Iure domino redemit, eiusdem rei pre­
tium a domino repetit, si ipsi quidem domino redemit, non si sibi
emit.

209

XI. - DE MANDATO ET DE QUASI-CONTRACTU

1119. Quaenam sint gestoris et domini rei gestae obligationes et
iura? — Ex lure Romano: l.° Si bona alterius deserta erant, et
quis sponte ea suscipit administranda, dolum is praestat et culpam
latam, quae dolo aequiparatur, L. Ait Praetor. § 9. Dig. h. t. Te­
netur praeterea gestor non solum de dolo, sed et de culpa etiam
levi, immo levissima, in hypothesi quod alius esset, qui negotium
fuisset diligentius administraturus. Inst. 1. c.
2.° Negotiorum gestori actio contra dominum competit, ut nempe
ei praestetur quidquid de suo erogaverit, et de damnis compensetur,
si prudenter negotium gesserit, etsi sine felici exitu. L. 10. Sed an § 1.
Dig. de Neg. gest.; Inst. 1. c. Actio pariter concessa est domino contra
gestorem, ut rationem reddat gesti et neglectae utilitatis. Inst. 1. c.
Quidquid igitur negotiorum gestor lucratur vel expendit, lucratur et
expendit nomine domini.
Ex C. I. 1143.; C. G. 1374.; C. H. 1889.-1891. negotiorum
alterius sponte gestor tenetur: l.° In sua administratione curam ge­
rere tanquam bonus paterfamilias. Index tamen moderari potest damna,
quae provenerint ex culpa vel negligentia administratoris, omnibus rei
attentis circumstantiis. — Gousset 920.
2. ° Qui sponte alienum negotium gerendum suscipit debet gestio­
nem prosequi et ad exitum perducere, usque dum is cuius interest,
possit per se negotio consulere, et, si is cuius interest moritur, debet
gestionem prosequi, donec haeres possit eius àdministrationem sumere.
C. 1. 1141. 1142.; C. G. 1372. 1373,; C. H. 1888.
3. ° Debet gestor pati quae ex ipso negotio consequuntur, et iis
obligationibus subesse, quae extarent, si ex mandato rem gerendam
suscepisset. Dominus vero, si recte negotium gestum est, debet satis­
facere obligationibus, quas nomine ipsius gestor contraxit, immunem
servare gestorem ab iis, quas personaliter is contraxerit, atque com­
pensare omnes expensas factas, tum necessarias tum utiles, una cum
earum fructibus, a die quo factae fuerunt computandis. C. I. 1141.
1144.; C. G. 1372. 1375.; C. H. 1893. seqq. — C. A. 1037.;
C. B. 177. seqq. 677. seqq.
1120. Quacnam sint obligationes et iura ex tutela? — « Tuto­
res quoque, qui tutelae indicio tenentur, non proprie ex contractu
obligati esse intelliguntur. Nullum enim negotium inter tutorem et
pupillum contrahitur. Sed, quia sane non ex maleficio tenentur, quasi
ex contractu teneri videntur. Hoc autem casu mutuae sunt actiones.
Non tantum enim pupillus cum tutore habet tutelae actionem ; sedet
Bucceroni.

Inst, theol. moralis II.

14

210

XI. - DE MANDATO ET DE QUASI-CONTRACTU

contra tutor cum pupillo habet contrariam tutelae, si vel impenderit
aliquid in rem pupilli, vel pro eo fuerit obligatus, aut rem suam cre­
ditoribus eius obligaverit ». Inst. 1. c. § 2. Tutelae actionem, ut
nempe rationem reddat suae administrationis, et tam gesti quam non
gesti. — L. 917. Cf. hic 684. seqq.
1121. Quaenam sint obligationes et iura ex rei communione? —
« Item si inter aliquos communis res sit sine societate, veluti quod
pariter eis legata donatave esset, et alter eorum alteri ideo teneatur
communi dividendo iudicio, quod solos fructus ex ea re perceperit,
aut quod socius eius solus in eam rem necessarias impensas fecerit:
non intelligitur ex contractu proprie obligatus esse : quippe nihil inter
se contraxerunt: sed quia ex maleficio non tenetur, quasi ex con­
tractu teneri videtur ». Inst. 1. c. § 3. — Cf. 1241. seqq.; C. He.
646.-654.
1122. Quaenam sint obligationes et iura ex haereditatis commu­
nione? — « Idem iuris est de eo, qui cohaeredi familiae erciscundae
iudicio ex his causis obligatus est ». Inst. 1. c. §4.; C. B. 2032. seqq.
2058. seqq. — Familiae erciscundae causa obligari ; est obligari ad
divisionem bonorum familiae.
Ex C. He. 602. seqq., quando defunctus plures relinquit hae­
redes, exurgit inter ipsos communio iurium et obligationum, ab aperta
haereditate usque ad illius divisionem ; et in solidum respondent de
debitis successionis, ut in communi proprietarii sunt et disponunt de
iuribus successioni inhaerentibus, nisi alicui eorum lege vel contractu
repraesentationis et administrationis facultas reservetur. Quilibet autem
cohaeres potest semper petere haereditatis divisionem, nisi contractu
vel lege teneatur in communione permanere. — Cf. hic 1241, seq.
1123. Quaenam sint obligationes et iura ex haereditatis aditione?
— « Haeres quoque legatorum nomine, non proprie ex contractu,
obligatus intelligitur. Neque enim cum haerede neque cum defuncto
ullum negotium legatarius gessisse proprie dici potest; et tamen quia
ex maleficio non est obligatus, quasi ex contractu debere intelligitur ».
Inst. 1. c. § 5. — Ipso facto adeundi haereditatem, quae legata con­
tineat, haeres ex defuncti voluntate erga legatarios tenetur, et lega­
tarii vicissim erga haeredem obligantur, ut non ab alio quam ab
haerede legatum accipiant. Tenetur item ex defuncti voluntate alia
eius iussa exequi. Et, quia una eademque censetur defuncti et hae­
redis persona, haereditariis creditoribus satisfacere etiam tenetur. —
Cf. 1052.

XI. - DE MANDATO ET DE QUASI-CONTRACTU

211

1124. Quacnam sint obligationes et iura ex solutione indebiti? —
« Item is, cui quis per errorem non debitum solvit, quasi ex con­
tractu debere videtur. Adeo enim non intelligitur proprie ex contractu
obligatus esse, ut si certiorem rationem sequamur, magis ex distractu,
quam ex contractu possit dici obligatus esse. Nam, qui solvendi animo
pecuniam dat, in hoc dare videtur, ut distrahat potius negotium, quam
contrahat. Sed tamen perinde is qui accepit obligatur, ac si mutuum
ei daretur, et ideo condictione tenetur ». Inst. 1. c. § 6.
Ex C. I. 1145.-1150.; C. G. 1376.-1381.; C. H. 1895. seqq.;
ille, qui aut ex errore, aut scienter recipit id, quod ei non debetur,
tenetur restituere illi, a quo indebite accepit. — Ille, qui, cum ex
errore putaret se debitorem, solvit, ius non habet nisi adversus eum
tantum, cui solvit, repetendi. Desinit tamen hoc ius, si creditor pro­
pter hanc solutionem se privavit bona fide titulo crediti et cautionibus
ad ipsum spectantibus; quo in caSu liber est ei qui solvit regressus
adversum verum debitorem. — Qui mala fide recepit solutum debet
restituere tum capitale, tum fructus decurrentes a die solutionis. —
Qui indebite aliquam rem accepit, debet eam in individuo restituere,
si adhuc subsistit. Si vero non subsistit aut detrimentum passa est,
ille qui mala fide accepit debet eius valorem reddere, etsi res fortuito
perierit aut deterior facta fuerit: qui vero bona fide accepit, non te­
netur restituere, nisi quod in rem suam versum est. — Qui rem bona
fide acceptam vendidit non tenetur nisi ad restitutionem pretii, aut
ad cedendam actionem pro eius recuperatione. — Ille cui res resti­
tuitur debet compensare possessorem etiam malae fidei pro expensis
factis in rei conservationem necessariis, et etiam utilibus. — Gous­
set 921.; C. A. 1431. 1436.
Ex C. B. 812. seqq. quod indebite quis recepit restituere tenetur.
Attamen soluti repetitio non admittitur, si qui solvit sciebat se non
obligari, vel si soluta praestatio morali obligationi vel convenientiae
respondebat. Restituendum autem cum re est omne in quod ea res
produxerit, et quo ditior ille evaserit. — Cf. 1341.
1125. Nota: Obligatio restituendi ex indebiti solutione, tam ex
quasi contractu, quam ex re aliena accepta exoritur. — Cf. luris ex­
ceptionem in mutuo n. 1107.

212

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

XII. — DE VENDITIONE ET EMPTIONE

1126. Quaenam sit natura venditionis et emptionis t — Emptio
est pactio pretii pro merce ; venditio vero est pactio mercis pro pretio.
Emptio et venditio igitur sunt duo correlativa, et re ipsa unicus con­
tractus, utriusque paciscentis consensu constitutus, dandi nempe mer­
cem pro determinato pretio, et pretium pro determinata merce. —
Pactio, adeoque obligatio dandi mercem, pro pretio, et obligatio dandi
pretium pro merce. — Nomine mercis intelliguntur omnes res, tam
immobiles, quam mobiles, quae inter homines solent vendi. Nomine
pretii vero intelligitur quanti res valeat moneta, seu pecunia; nam
quando pro una re vendibili datur alia vendibilis, non est emptio et
venditio, sed potius permutatio. Pecunia igitur est quasi instrumentum,
mensura, et pretium, publica auctoritate institutum, omnium, quae ve­
niunt in commutationem. Quando autem pro pecunia pecunia datur,
habetur cambium. — Prelii pro merce; quod ergo creditori datur in
solutionem debili emptio et venditio non est, sed datio in solutum.
Uti autem sine merce venditio non intelligitur, ita sine pretio emptio
non est. Merx certa esse debet, et pretium certum pariter esse debet;
si merx sit incerta, e. g. vendo tibi unum equum ex centum; si in­
certum sit pretium, e. g., emo quanti aestimabitur, venditio, et emptio
nondum intelligitur. — Inst. 1. 9. t. 24. $ 1.; L. Pacta conventa Dig.
de Contrahenda emptione, etc.; C. I. 1447. 1454.; C. G. 1582. 1591.
1592.; C. B. 433.; C. H. 1445. 1446.; C. L. 1544.; L. 793.; S. Th.
2. 2. q. 77. a. 1. Cf. in toto hoc contractu Troplong della Vendita.

1 127. Rei dominium, periculum, commodum ad quaenam spectent
ex lure Romano?— Contractus iste perficitur ante rei vel pretii tra­
ditionem. Inst. 1. 9. t. 24. init.; L·. Sicut Dig. de Rer. permutat. §2.
Ad eum tamen requiritur determinatio pretii, quae si remittatur ipsi
emptori nullus est contractus, L. Quod saepe ff. de contrahenda emptione.
Secus, si remittatur tertio, L·. ult. C. e. t. Et sicut pretium, ita etiam
res, saltem, in spe, determinata esse debet. L. 794. Etsi contractus hic
solo consensu perficiatur, ita ut nulla per se requiratur scriptura, con­
veniri tamen potest, quod non valeat nisi scriptura confecta. Inst. 1. 3,
t. 23. 24.; L. 795.
■
Venditori et emptori paritur ius ad rem, non vero ius in re, nisi
facta traditione, qua dominium transfertur. Inst. 1. c. § 3. Quin immo

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

213

etsi emptori res fuerit iam tradita, manet adhuc sub dominio vendi­
toris, donec vel pretium fuerit solutum, vel venditori alio modo sa­
tisfactum sit, v. g., pignore, vel fidem venditor emptori habuerit de
pretio. Inst. 1. 2. tit. 1. § 41.; L. 795. 796.
Speciale est in hoc contractu, quod quamvis contractus sit per­
fectus, ante tamen traditionem rei venditor sit dominus rei, et pericu­
lum rei nihilominus, ut eius commodum et fructus, ad emptorem spe­
ctent, nisi, quoad periculum, venditoris culpa pereat, et nisi res ven­
dita res sit determinata tantum quoad genus, ut tot modii tritici, vel
etsi in specie sit determinata, sit tamen res, quae est adhuc mensu­
randa, aut numeranda, aut praegustanda, siquidem tunc nondum per­
fecta censetur venditio. — Inst. 1. 3. t. 24. § 3.; L. Quod si neque,
L. Illud Dig. de Periculo et commodo rei venditae; L. Quod saepe Dig.
de Contrahenda emptione; Laymann de Emptione et Vendit, n. 18.;
L. 797. 798. 838.
Emptor pretium seu pecuniae dominium in venditorem transfert,
venditor vero vacuam transfert possessionem rei in emptorem. Si ven­
ditor vere rei dominus erat rei dominium in emptorem transfertur. Si
e contra venditor rei dominus non erat, tunc evictionem emptori prae­
stare tenetur. L. Ex empto § 2. Dig. de Actionibus empti et venditi,
L. Servus § 1. ib. Scilicet, si dominus rei evincit rem esse suam,
tunc huius rei venditor pretium emptori reddere tenetur, et quantum
ipsius intererat rem non esse evictam, L. Si quaestio C. de Evictio­
nibus; L. Evicta re Dig. de Evictionibus, etc.
Quapropter etsi emptori ignoranti res aliena vel furtiva vendatur,
contractus valet, pretii dominium in venditorem transfertur, et emptor
ius acquirit ad evictionem, qua venditor emptori obligatur. L. Rem
alienam, L. Si in emptione Dig. de Contrahenda emptione; L. Ex
empto Dig. de Aetion, empti et venditi; L. 48 Qui vas Dig. de Furt.
§ ult. Sane ex Iure Romano emptio venditio perficitur obligatione
solvendi pretium ex parte emptoris et obligatione ex parte venditoris
efficiendi ut emptor rei dominium acquirat, quod bene fieri potest,
etsi res non sit venditoris, illam enim poterit acquirere. Res vero
empta pecunia aliena emptoris est, si nomine suo emat, L. 37 eo C. de
Rei vindicatione. Excipe, si pecunia sit ecclesiae, minoris et militis ;
quia tunc illis res acquiritur. L. 799. 800. — Lugo Resp. Mor. 1. 6.
d. 14.
1128. Rei dominium, periculum, commodum ad quemnam spectent
ex Recentiori Iure? — Ex C. I. 1125. 1448. 1450.-1452.; C. G. 1138.

214

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

1583. 1585.-158/.; C. L. 1549. 1550. 1551. 1575. conventione facta
rei et pretii, contractus est perfectus, etiamsi res adhuc tradita non sil,
nec pretium solutum, et dominium rei, ante traditionem, penes em­
ptorem est. — Si ergo res tota aversione seu ad corpus, vulgo in
massa ematur, uno pretio, rei dominium, periculum et commodum
statim penes emptorem est. — Si vero de rebus agatur, quae pon­
dere, numero, mensura venduntur, aut quae praegustari solent, con­
tractus non censetur perfectus, antequam res secundum pondus, nu­
merum, mensuram definita aut praegustata fuerit. — Ratio, nam res
determinata esse debet. — Hinc ex eod. C. I. 1470.; C. G. 1614.
a die venditionis, omnes fructus rei spectant ad emptorem; et C. I.
1480. 1125.; C. G. 1624. 1138. periculum rei nondum traditae spi­
ciat ad emptorem. — « Sicut periculum rei spectat ad emptorem, ita
ei debentur fructus illius, et leges civiles oppositae in hoc puncto re­
probatae sunt a Iure Canonico, prout favorabiles lucro usurario, prout
dicunt Salm. ». L. H. A. tr. 10. n. 169. — L. 798.
Ex C. I. 1454.; C. G. 1591. 1592.; C. H. 1447. 1449. pretium
determinandum est a partibus contrahentibus. Potest tertii arbitrio
committi. Si autem hic nequit aut non vult pretium definire, nullus
est contractus.
Venditio rei alienae nulla est, C. I. 1459.; C. G. 1599. Haec
nullitas opponi non potest a venditore, C. I. ib. — Verum venditio
commercialis rei alienae valida est. Ea obligat venditorem ad eius
acquisitionem et ad eam tradendam emptori sub poena reparationis
damni, C. I. Comm. 59.
Ex C. I. 1314. sub poena nullitatis, publico instrumento vel pri­
vata scriptura fieri debent conventiones, quae transferant proprietatem
immobilium, aut aliorum bonorum, aut iurium capacium hypothecae.
Ita fere etiam ex C. L. 1589. seqq. Ex C. G. 1341. 1583. quaelibet
venditio solo partium consensu perficitur absque ulla legali formalitate. Cum venditio summam excedit 150. fr., ut in foro externo pro­
bari possit, scriptum authenticum vel privatum requiritur.
Ex C. H. 1445. 1450. 1452. 1453. 1468., venditio, ipsa conven­
tione, ante rei traditionem perficitur, absque ulla legali formalitate.
Sed nonnisi ius ad rem acquiritur. Damnum rei venditori imputatur,
si in mora constituatur eam tradendi, et si venditio rei fungibilis fiat
in corpore, vulgo in massa, quod evenit quando pro uno ac certo
pretio merx venditur, quin ponderis, numeri ac mensurae ratio habea­
tur . vel si ratio quidem habeatur ponderis, numeri ac mensurae, sed
ad effectum tantummodo pretium determinandi. — Si vero vendan-

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

215

tur res fungibiles pretio fixo relate ad pondus, numerum et mensuram,
damnum emptori non imputatur, si prius res non fuerit ponderata,
numerata et mensurata, et nisi in mora constituatur. — Si vendantur
res quae antequam emantur soleant praelibari, ut vinum, oleum, etc.
vel hac conditione emptae fuerint, venditio praesumitur facta sub con­
ditione suspensiva. Fructus rei venditae ad emptorem pertinent ex die
perfecti contractus.
Ex C. A. 1053. 1054. 1056. 1063. 1064. 1066. 1080. 1081.
1083. 1084. venditione et emptione nonnisi ius ad rem acquiritur;
quare venditor conservat proprietatem rei ante eius traditionem. — Pre­
tium numerata pecunia consistere debet, neque esse potest indetermi­
natum aut legibus contrarium. Remitti tamen potest decisioni tertiae
personae. Re tradita, etiam pretio nondum soluto, eius dominium in
emptorem transit. Rei periculum et commodum ad eius possessorem
spectat, ut etiam in permutatione, cum qua venditio communes habet
leges, ubi speciales desiderantur. In emptione et venditione rei ad
probationem res empta non transit in proprietatem emptoris, nisi so­
luto pretio; et, durante probatione rei, emptor perinde est ac commodatarius, et ante elapsum probationis tempus ab emptione recedere
potest. — In emptione et venditione rei sub reservatione, nisi alius
emptor intra determinatum tempus offerat maius pretium, si res non
fuit tradita, efficacia contractus differtur usque ad verificationem con­
ditionis. Si vero tradita fuit, contractus perfectus est, sed verificata
conditione resolvitur.
Ex C. B. 433. 446. venditione et emptione nonnisi ius ad rem
habetur; quare traditio rei venditae transfert in emptorem periculum,
deteriorationem, fructus et onera rei. Quoad res immobiles hi effectus
producuntur ex inscriptione, in registro fundiario, proprietarii. Cf.
art. 494. 496.

1129. Quamnam vim arrhae venditioni addant? Quamnam vim
habeat venditionis promissio ? — Ex Iure Romano: Si arrhae appo­
nantur promissioni venditionis tantum, non confirmant contractum, sed
unusquisque e contrahentibus resilire potest. Verum in hoc casu, si
resiliat is, qui arrhas alteri tradidit, eas simpliciter amittit; si resiliat
is, qui eas accepit, duplum restituere debet, id est arrhas acceptas,
et insuper valorem illis aequalem. — Si apponantur ipsimet venditioni,
non faciunt eam conditionalem, sed argumentum sunt venditionis con­
tractae; pro parte enim pretii computantur, vel in securitatem solu­
tionis dantur: unde nullus ex contrahentibus, altero invito, resilire po-

216

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

test. — In dubio, an promissioni contractus, vel ipsimet contractui
adiectae fuerint, pro minimo standum est, seu soli promissioni vendi­
tionis adiectae censentur. — Inst. 1. 3. t. 24.; L. 25. Dig. de Con­
trahenda emptione ; L. Contractus C. de Fide instrumentorum.
Ex C. G. 1589. 1590. promissio vendendi venditioni aequivalet,
quoties adest consensus reciprocus utriusque partis in rem et pretium.
Si autem promissioni coniunctae sint arrhae, quilibet contrahentium
potest resilire a contractu, ita ut eae amittantur ab illo qui eas de­
dit; qui autem accepit reddat duplicatas. Hinc patet, promissionem
venditionis non esse omnino confundendam, etiam ex C. G., cum ipsa
venditione; siquidem ex eodem Cod. per venditionem transfertur rei
dominium, minime vero per promissionem venditionis. Quare promis­
sio venditionis, venditioni aequivalet, non quatenus dominium trasferat, sed quatenus venditor cogi possit, accepto pretio; vel contra em­
ptor, re accepta, eam implere. Gousset 833. — Ex C. H. 1451. 1454.
promissio venditionis et emptionis ius contrahentibus dat reclamandi
contractus impletionem. Si in contractu venditionis et emptionis ar­
rhae datae et acceptae fuerint, potest contractus rescindi, si emptor
contentus sit eas amittere, vel venditor duplicatas restituere. — Cf.
C. L. 1548. Quoad C. I. Cf. 993. — Sane aliud est, per se loquendo,
rem promittere, aliud dare, — C. B. 336. seqq.; Lugo d. 26. n. 10.;
L. 794.

1130. An valeat emptio rei, antea alteri venditae? — Ex Iure
Romano: Res uni vendita, et nondum ei tradita in dominio venditoris
est, qui proinde potest eam alteri valide vendere et tradere. Tradi­
tione enim secuta, fit secundi emptoris. — Idem dicendum, si, licet
res tradita sit emptori, pretium tamen ab eo nondum sit solutum, vel
nondum pro soluto habeatur. Tunc enim rei dominium nondum em­
ptori est comparatum. — Etsi vero secunda emptio valida sit, tradi­
tione secuta, licita tamen non est. Hinc si res duobus sit vendita, et
nondum tradita, priori emptori est tradenda. Si vero secundo emptori
iam sit tradita, qui pretium iam solverit, hic rei acquirit dominium,
sed prior emptor habet ius et actionem personalem adversus vendi­
torem quoad interesse et damna. L·. Qui tibi C. de Heredii, vel actione
vendita; L. 57 ancillam C. de Aetion, empli et vend. Quod si res se­
cundo emptori tradita iam sit, sed pretium nondum sit solutum, aut
pro soluto habitum, res priori emptori tradenda est, cum adhuc sit
in dominio venditoris. — Licet res posteriori emptori tradita sit, et
is pretium solverit, si secundus emptor conscius fuit prioris venditio-

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

217

nis, damnari potest, naturali saltem iure, ut rem priori emptori tradat.
Verum, cum contractus validus sit, ad eam restituendam non tenetur
ante sententiam indicis, sed tenetur tantum ad damni reparationem;
si tamen priori emptori res fuerit hypothecata in securitatem con­
tractus, cum iam aliquod ius in re habeat, ei res est restituenda. L.
Si creditor
ult. Dig. de Distract, pignorum. Item, si posterior rem
acceperit titulo lucrativo, e. g. per donationem, poterit prior emptor
rem ab eo evincere. L. Ignoti C. de Revocandis his, quae in fraudem
creditorum alienata sunt. Idque locum habet, etsi secundus inscius
fuerit fraudis. — Si prior emptor sit Ecclesia, aut locus pius, aut Ci­
vitas, quamvis res sit deinde alteri tradita, et ab eo pretium sit so­
lutum, priori emptori res restituenda est; quia Ecclesia, aut locus
pius, aut Civitas, etiam sine traditione, dominium iam acquisivit. —
L. 827.; Lugo d. 20. n. 112. 116.; Molina d. 369. n. 9.; Less. 1. 2.
c. 21. n. 142.
Ex C. G. 1138. 1583. 1599. post perfectum consensum utriusque partis res vendita in proprietatem transit emptoris ante ipsam
traditionem. Venditio autem alienae rei nulla est. Nemo plus iuris ad
alium transferre potest, quam ipse haberet. L. 54. Dig. de Reg. lur.
Ea tamen locum dat damni reparationi; ac si postea res venditoris
sit facta, venditionem tunc implere obligatur. Hinc consequitur ius
semper esse priori emptori rem a secundo evincere. Attamen ex eo­
dem C. G. 1141. si res, quam quis se obligavit dare aut tradere duabus
successive personis, est mobilis, ea persona, quae possidet, praefertur
et dominium obtinet, etsi titulus eius tempore sit posterior, dummodo
tamen possideat bona fide. — Idem habetur ex C. I. 1448. 1459.
1126., sive sit res mobilis, sive sii titulus ad portatorem. Cf. hic 1128.
— Ex C. H. 1473. sive res mobilis, sive immobilis, praefertur primus
bona fide possessor. — Ex lege naturali manet semper priori emptori
ius ad reparationem damni, si illud revera subiit ex secunda vendi­
tione. — Cf. C. L. 1578. seqq.

1131. Quaenam sint obligationes venditoris et emptoris? — l.° Ven­
ditor rem eiusque accessoria, vacuam ab alterius possessione, et ab
aliis oneribus inconsuetis, nec vitiosam, et totam, statim tradere, nisi
aliud convenerit, et traditae rei evictionem praestare tenetur. C. I.
1462. 1471.; C. G. 1603. 1625. 1615.; C. L. 1568. 1583. Emptor
etiam, nisi aliud fuerit pacto constitutum, pretium statim tradere de­
bet. — Nisi item aliud fuerit conventione statutum, eo in loco, ubi
contrahitur, et res et pretium tradenda sunt, eoque modo, de quo in

218

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

contractu conventum est. Traditionis expensae a venditore debentur.
C. I. 1467. 1468. 1482. 1507. 1508.; C. G. 1608. 1609. 1626. 1650.
1651.; C.H. 1461. 1465. 1474. 1500.; C. L. 1546. 1570. 1572. - Vendi­
tionis et emptionis contractus in aequalitate est. Etenim emptio ven­
ditio pro communi utilitate introducta est utriusque contrahentis, dum
unus indiget re alterius et e converso; adeoque esse non debet magis
in gravamen unius quam alterius. Non servata aequalitate inter pre­
tium et mercem, iniustitia committitur, et in foro conscientiae obligatio
adest restitutionis, seu reparationis damni, gravis vel levis pro ipsa
damni ratione. S. Th. 2. 2. q. 77. a. 1.; C. H. 1466.-1468.—C. Si
venditori 7. de Empt. et vendit.; Rogron in a. 1604.
Pretio nondum soluto, non tenetur venditor rem tradere. C. 1.1469.;
C. G. 1612.; C. L. 1574.; si emptor molestiam timeat in rei posses­
sione, solutionem pretii interim suspendere potest. C. I. 1510.
2. ° Tenetur praeterea emptor foenus solvere pro pretio non soluto
a die quo rem possidet, si res sit frugifera, licet per accidens nullos
fructus dederit a tempore venditionis, nisi venditor dilationem ad sol­
vendum dederit; quia non est aequum, ut emptor simul rem et pre­
tium habeat. Si vero res non sit fructifera non tenetur ad foenus sol­
vendum, nisi in mora culpabili fuerit, nec aliter conventum sit. C. I.
1509.; C. G. 1652.; C. H. 1051.; C. L. 1573.
3. ° Insuper tenetur emptor solvere expensas factas pro asporta­
tione rei venditae, pro scripturis aut actibus authenticis, item pro sum­
ptibus necessariis ad rei conservationem a die venditionis, nisi alio
modo pactum fuerit. C. I. 1455. 1467.; C. G. 1593.; C. L. 1552,
Cf. C. H. 1455. 1465. — C. B. 433. seqq. 459. seqq.
1132. Quandonam resolvatur venditio ratione pretii? — De Iure
Romano: In foro externo, ad lites nimium non multiplicandas, actio contra
damni auctorem, non conceditur, nisi emens carius, aut vendens vilius
deceptus fuerit ultra dimidium pretii. L. 2. de Rescindenda venditione.
Idquc valet etiam de Iure Canonico. L. 805.
Ex Recentioribus Legibus: Si conventio commissoria expresse
facta fuerit, ut pretio suo tempore non soluto, vel re non tradita, aut
accepta, vel quavis alia apposita et non impleta conditione, res fieret
inempta, venditio ipso iure resolvitur, vel potius res suo domino vin­
dicatur. Resolutio venditionis est rescissio validae venditionis. Vindi­
catio autem actio in rem suam est, eam sibi accipiendo. Si vero expres­
sum tale pactum non fuerit, sed tantum tacitum adfuerit, non nisi
officio iudicis resolvitur. C. I. 1511 1165.; C. G. 1654.; C. H. 1124.

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

219

1503. Cf. C. L. 1585. — Commissoria ; lex commissoria exceptio est
adiecta contractui, contra quam si alteruter contrahentium commiserit,
in mulctam incurrit, de qua conventum est. Cf. totum tit. de Lege
commissoria in Dig. — Nihilominus venditio rerum mobilium ipso
iure resolvitur, si emptor die traditionis definita non venerit; vel si
emptor solvendi moram faciat; tunc enim in potestate venditoris est,
si res nondum tradita fuerit, illico ab emptione discedere, nisi con­
cessa fuerit dilatio. C. I. 1512.; C. H. 1505.; C. G. 1657.; si vero
tradita iam res fuerit, poterit venditor rem condicere seu revindicare;
nisi iterum dilatio ad solvendum emptori concessa fuerit, C. I. 1512.
1513.; C. G. 1657. Revindicare autem poterit intra 15. dies a tradi­
tione computandos, modo res apud emptorem sit, et nec mutata sit,
nec locatori ignoranti fuerit obligata. C. I. 1512. 1523. Cf. C. A.
1062. — Ac in immobilium venditione, pleno iure, contractus non
resolvitur, nisi prius post elapsum tempus solutionis pretii, intimatio
solutionis facta fuerit a venditore emptori, qui deinde in mora consti­
tuatur, C. G. 1656.; C. H. 1504.
Venditor laesus ultra dimidium iusti pretii, C. I., C. A., ultra
septem duodecimas partes, C. G., in venditione rei immobilis, ius
habet postulandi rescissionem contractus, etiamsi huic iuri expresse
renuntiaverit in contractu, et declaraverit se donare excessum, C. I.
1529.; C. G. 1674. Secus vero est ex C. A. 935. — Venditionis rescissio,
ratione laesionis, soli competit venditori, et in sola venditione rei im­
mobilis, in foro externo, sed in potestate emptoris est vel recedere a
venditione vel supplere quanti res maioris valet. Rescissio haec biennio
finitur. C. I. 1529. 1531. 1534. 1536.; C. G. 1674. 1676. 1681.
1683. Cf. C. A. 934. 935. 1060. — In foro conscientiae, rescissionis
actio, ratione laesionis, tum venditori tum emptori per se competit,
sive de re immobili, sive de mobili agatur, sive ultra supremum pre­
tium sive citra infimum res empta fuerit. Ex C. A. 1060. utrique
item competit actio ratione laesionis, tum nempe venditori tum em­
ptori. — Resoluta venditione, cum re, fructus eius sunt etiam conse­
quenter restituendi. — C. B. 454. 455.; L. 805. 819.; L. 2. de
Rescind, vendit. C. ; C. 3. 6. de Empt. et vendit.; S. Th. 2. 2. q. 77.
a. 1. ad 1.; Gousset 839.; Troplong in a. 1654.
Actio rescissionis venditionis immobilium ob laesionem praescri­
bitur biennio expleto a die venditionis. Et hic terminus currit etiam
contra uxores, absentes, interdictos, minores, repraesentantes personas,
maiori aetate constitutas, quae vendiderint. Et hic etiam terminus

/

220

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

currit pariter nec suspenditur usquedum currit tempus conventum
pacto retractus. C. G. 1676.; C. I. 1531.
Rescissione admissa, si emptor rem praefert retinere, praeter
supplementum pretii debet etiam interesse huius supplementi a die
petitionis rescissionis. Si rem restituit, et pretium recipit reddit etiam
fructus ex die petitionis. Interesse autem pretii ei debetur ex die
petitionis vel ex die solutionis, si fructus non collegit. C. G. 1681.
1682.; C. I. 1534. 1535.

,
!
1
>
I
.
;
‘

r
i

L
1
b

I
i
I
t

I
I
I
I
I
■
I

■

I
1
■
■

1133. Quandonam resolvatur emptio ratione rei? — Si vitiosa
res tradita fuerit, emptor agere potest, intra tempus per leges statutum, redhibitoria vel aestimatoria actione. Redhibere est facere, ut
rursus habeat venditor id, quod habuerat. Aestimare est facere, ut
excessus pretii pro rei aestimatione restituatur, quanto minoris erat
vendenda. C. I. 1478. 1501. 1505.; C. G. 1644. 1648.; C. H. 1486.
1491. 1492.; C. L. 1582.; C. A. 933.; C. B. 462. seqq.; L. 819.;
Rogron in a. 1625.
Si res non tota tradita fuerit, quia eius pars periit, emptor potest
vel a contractu recedere, vel pretium pro rata imminuere, C. I. 1461.;
C. G. 1601,; C. H. 1460.; C. L. 1576. 1577. Si vero post traditionem emptor evictionem partis passus sit, fas ei est ab emptione
discedere, si talis vel tanta ea sit, ut sciens empturus non fuisset.
C. I. 1492.; C. G. 1636.; C. H. 1479. — C. B. 468. seqq.
Si emptio non rescindatur, valor partis evictae compensatur em·
ptori, secundum aestimationem ipsius, tempore evictionis. C. I. 1423.,
C. G. 1637. Cf. Troplong in h. a.
Si error in mensura rei immobilis, quantitate in contractum de.
ducta, intercesserit, venditori quidem non licet a venditione discedere,
lie vero emptori, si excessus ultra vicesimam partem amplior, non
item si minor, inveniatur. Si a venditione non discedatur, et excessus
vel defectus sit quoad quantitatem, pretium augendum vel minuendum erit pro quantitatis modo. Huiusmodi autem actio anno finitur.
C I. 147 '.. 1479.; C. G. 1617.-1623.; Cf. C. H. 1469.-1472.
Ex C. A. 1"’>·* 10o<). quando agitur de mercibus, pro quibus
taxa stabilita est, emptor iuridice petere potest compensationem pro
qualibet minima laoione. Extra hunc casum, emptio et venditio impugnari potest tum ab emptore tum a venditore titulo tantum laesionis ultra dimidium.

1134. An venditor teneatur rei defectus manifestare ? — Defectus
sunt substantiales, vel accidentales tantum ; occulti, vel manifesti ; in.

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

221

super vel cie iis venditor interrogatur, vel non. Hinc: Venditor in
omni casu tenetur manifestare omnia vitia rei substantialia tam in se,
quam relative ad finem notum emptoris, seu ea omnia, quae rem
aliam faciunt, vel eam noxiam, aut notabiliter inutilem reddunt ; secus
de pretio et de damno tenetur. Ita ex omni Iure. — Venditor inter­
rogatus, tenetur omnia vitia occulta manifestare, etiamsi rem noxiam
aut inutilem non reddant; secus enim dolum committeret. Proinde si
dolus fuit vera causa emptionis, contractus est rescindibilis. Si vero
dolus fuerit incidens tantum, ita ut emptor, vitio cognito, etiam emis­
set, sed non tanti, restituere debet venditor solum quanti minoris
emisset emptor: quia secus nulla fere venditio fieri posset. — Si
autem venditor non sit interrogatus, et vitium occultum non reddat
rem inutilem, pro ratione vitii pretium minuere debet. Ratio, quia
aliter res pluris venderetur, quam valeat. — Venditor non tenetur
per se ostendere vitia rei accidentalia de se manifesta, modo imminuat
pretium pro rata defectus. Ratio, quia tunc non fit iniuria emptori,
nec ratione pretii, quod imminuitur, nec ratione vitii, quod si non
viderit emptor, sibi imputare debet. Excipe tamen, nisi emptor sit
valde rudis, quia respectu illius vitium censetur occultum. Excipe
etiam, si venditor specialiter interrogetur de tali defectu. — Si ven­
ditor protestetur, se nolle rationem dare de quocumque defectu etiam
occultissimo, ad nihil tenetur dummodo non vendatur res ultra iustum
pretium, saltem supremum, habita ratione illius vitii occulti. — L.
818. 819. 823. 824.; S. Th. 2. 2. q. 77. a. 2. 3., Quodl. 2. a. 10.;
C. I. 1481. 1494. 1498. seqq.; C. H. 1484. seqq.; C. G. 1623.
1638. 1641. seqq.; C. B. 439. 442. 459.-461. 463. 464. 475. etc.;
C. A. 869. 871. 872.
1135. An venditor teneatur de omnibus damnis ex vitio rei ven­
ditae sequentibus? — Non tenetur, nisi de damnis praevisis; quia non
potuit suscipere obligationem quoad ea, quae ne in confuso quidem
praevidit.
1136. Ad quid teneatur venditor, si res pereat ante vel post tra­
ditionem? — Ad nihil tenetur si res pereat ante traditionem ex casu
fortuito. Ratio est, ex C. I. 1480. 1226. 1298. 1299. 1504.; C. G.
1624. 1138. 1183. 1302. 1647.; C. L. 1549., quia res perit domino,
id est emptori. Ita etiam (nisi aliter conventum fuerit) tenendum est
ex C. II. 1182. 1445., et ex Iure Romano, licet venditor servet rei
dominium, donec tradita fuerit. L. 828. — Si res pereat ante tradi­
tionem ex culpa venditoris, tenetur de pretio, et sumptibus contractus,

222

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

nec non ad quod emptoris intererat, quia rem ut suam custodire de­
bebat, et de illato damno tenetur. C. I. 1140. 1219. 1224. 1504.;
C. G. 1137. 1138. 1182. 1302. 1647. — Si res pereat post tradi­
tionem ex vitio intrinseco, quod tempore traditionis exsistebat, tenetur
pariter restituere emptori pretium acceptum, et solvere expensas con­
tractus, si quae sint, itemque id, quod emptoris intererat compensare.
Ratio est, quia vendidit rem inutilem, seu nullius valoris : ergo adfuit
in emptore error circa substantiam contractus; ergo contractus nullus
est defectu consensus et ipsius materiae, quae nullo pretio erat aesti­
mabilis. Insuper causa ipse fuit damni emptoris. C. I. 1504.; C. G.
1647. Cf. C. H. 1460. 1094. seqq. 1487. 1488. 1497.; C. A. 1061.
1137. Quandonam venditor teneatur de evictione rei? — Qui
alteri rem tradidit ex causa onerosa, seu auctor, si is ea re spolietur,
evictionem ipsi praestare debet; evincere enim est aliquid vincendo
auferre. Hinc venditor tenetur de evictione, quoties emptor iuridice
deturbetur a nossessione rei enintae. Excine. nisi aliter in contractu
ransferre
, quando
et nunc
ransferre
enetur in
istet, rem
s ita esse
ia indicis
tor reum
iraestare.
indere ei
cito quoEt sic, si
— C I.
'4. seqq.;
633.
nibus, in
liam sua
restituere
n tenetur,
restituere
'ent. Tro-

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

223

1138. Quinam vendere, emere possint? — Omnes vendere et
emere possunt, qui generatim contrahere possunt, nec speciatim in Iure
prohibentur. C. I. 1456.; C. G. 1594.; C. H. 145/.; C. L. 1559.
1560. 1567.
Ex Iure Canonico rectores ecclesiarum, beneficiati, regulares viri
et religiosae omnes bona ecclesiastica, immobilia et mobilia pretiosa
nec licite nec valide vendere possunt. Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 31.;
E. M.
Ex Iure Romano speciatim prohibentur emere indices eorumque
officiales in loco, ubi iurisdictionem exercent, praeter necessaria ad
victum, vestitum, et quotidianum usum. Itemque tutores, curatores et
personae ipsis subiectae nequeunt emere bona eorum, qui sunt sub
eorum cura aut tutela, sub poena nullitatis. — Emptiones etiam
prohibentur publicis omnibus administratoribus; uti etiam donationes
recipere iidem nequeunt. — L. unie. C. de Contract, iud. ; L. Prae­
sides. Dig. 57’ certum petatur ; L. Non licet, L. 57’ in emptione § ult.
de Contrah. empt.
Ex Recentioribus Legibus prohibentur : Debitores ea bona sua
immobilia distrahere, quae a creditoribus coepta sunt proscribi, post
transcriptum mandatum, vulgo precetto, ile solvendo, scilicet quantum
creditorum intersit. C. I. 2085.; C. G. 686. — Qui foro cesserunt;
quin immo alienationes, factae a die cessationis solutionum, irritantur
ex C. I. Comm. 709.; et laetae decem superioribus diebus ante ces­
sationem solutionum, nullae sunt ex C. G. Comm. 446.
Qui bona administrant Communitatis vel cuiusvis publici Instituti ;
quique in officio, ministerio, munere publico bonis distrahendis aucto­
ritatem praestant, vel intersunt; tutores, protutores, curatores ; paren­
tes quoad bona emenda filiorum, qui eorum potestati sunt subiecti ;
procuratores, quibus quis aliquid distrahere suo nomine commisit;
hi omnes sub poena nullitatis, vel sub hasta, praedicta bona emere
prohibentur. C. I. 1457.; C. G. 1596.; C. H. 1459.; C. L. 1562.
1565.
Qui officii causa inforo agunt, ceu magistratus, scribae, advocati;
procuratores, immo et notarii redimere prohibentur, sub poena item
nullitatis, lites et iura litigiosa, quae cognoscenda spectent ad cu­
riam, tribunal, vel praeturam, cuius pars sunt, vel in cuius iurisdictione officium exercent, C. I. 1458.; C. G. 1597.; C. H. 1459.;
C. L. 1562. 1563. Cf. C. A. 879.; C. B. 456. seqq.
Immobilium emptio et venditio minoribus, uxoribus, interdictis
prohibetur sine praescriptis legis formalitatibus. — Emptio et venditio

224

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

vetita speciatim est inter coniuges, paucis exceptis casibus, ex C. G.
1595.; et ex C. L. 1564., ex C. H. 1458., nisi essent separati quoad
bona.
Potest aliquando pro aliquo reservari ius praeemptionis. C. B.
1094, seqq. Alii tunc emere non possunt.
1139. Quaenam res vendi possint? — Vendi non possunt res
sacrae, Cf. 508. seqq. Res etiam publici iuris, ut publicae viae, pu­
blicum forum, vendi non possunt. Inst. 1. 3. t. 24. § 4 Ipso autem
Iure naturali venditio prohibetur earum rerum, quae ex natura sua
non nisi ad malum inservire possunt, e. g., libelli diflamatorii, pictu­
rae lascivae, etc. Harum tamen rerum venditio, licet prohibita, non
ideo tamen nulla est ; unde venditor ad restitutionem non tenetur.
Gousset 836.
Ex Iure Romano vendere quisque potest omnia sua bona tum
praesentia tum futura, etiam simul, etiam quae in spe habentur, ut
futuri fructus agri. Vendi etiam possunt res alterius, e. g. ratione
pignoris, hypothecae, etc. Rem autem suam nemo valide emit, nisi
venditor aliquod ius in ea habeat L. Suae rei, L. Si in emptione
rei suae Dig. de Contrah, empt.
Ex Recentioribus Legibus vendi potest quidquid est in commercio,
h. e. in patrimonio singulorum, vel corporum moralium ; commercium
enim est alienandi et acquirendi invicem ius; dummodo particularis
lex non prohibuerit alicuius rei alienationem, C. G. 1598. Res quoque
futurae, ut fructus, frumenta, partus vendi possunt ; sive ius ad ea
vendatur, et aleatoria venditio est, quae statim valet; sive corpus seu
fructus nascituri vendantur, et venditio sub conditione est, quae tunc
valida erit cum fructus nascentur. Vendi tamen nequit successio per­
sonae adhuc viventis, vel ipsa consentiente, C. I. 954. 1460.; C. G.
ΙϋΟΟ — Venditio et emptio etiam prohibetur bonorum minorum,
uxorum, absentium, interdictorum, non servatis praescriptis a lege
formalitatibus. Gousset in a 1598. — Vendi vero possunt ex ipso
Iure Positivo, vel etiam quocumque alio titulo transmitti iura incor­
porea. ut chirographa, credita, servitus, ususfructus, ius ad haereditatem apertam quorum traditio lit remittendo chirographa, aut alia
scripta authentica. \ erum, si iura litigiosa vendantur, debitori fas est
illa retrahere ab emptore, restituto ei cum interesse pretio erogato.
(' 1 1538 seqq , C. G. 1689. seqq.; C. B. 433. — Vendi tandem
pol< st haereditas iam devoluta haeredi, et pro huiusmodi venditione
qxci.ih - adsunt positiva· leges servandae Iam devoluta haeredi ; nam

225

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

viventis nulla est haereditas. C. B. 23/1. seqq, Cf. hic 133/. — C.
1. 426. 427. 430. 433. 435. 2113. 2114.; C. G. 538. 2226. 2227.;
C. L. 1553. seqq.; L. 7. de Hatred. vel act. vend.
Ecclesiastica bona, ut iam dictum est, sine beneplacito Apostolico vendi non possunt. E. M.

1140. Quid et quotuplex sit pretium? — Pretium est quanti
aliquid omnibus valet. Valor iste venalis ex idoneitate rei determina­
tur, ut cum aliis rebus in humano commercio possit commutari. Om­
nibus, i. e. communiter, non singulariter unicuique. — Pretium aliud
est legale, aliud vulgare, aliud conventionale. — Pretium legale est,
quod auctoritate publica Principis vel magistratus est statutum, ne
excedatur; unde hoc pretium dicitur consistere in indivisibili, utpote
quod tam incrementum, quam decrementum excludat, quoad lex durat,
Pretium vulgare, seu naturale est, quod communi hominum intelligentium indicio, ponderatis diversis rerum circumstantiis, rebus im­
ponitur. Hinc pretium vulgare non consistit in indivisibili, sed admittit
quandam latitudinem.
Pretium vulgare subdividitur in summum, medium, et infimum.
Ubi notandum est, << quod pretium rerum vilium minorem latitudi­
nem habet, quam pretiosarum ; vinum enim, aut simile quod valet
quinque, potest vendi sex, vel quatuor; aut si valet decem, potest
vendi duodecim, vel octo; aut si valet centum, potest vendi centum
et quinque, et nonaginta quinque ». L. 804. Verum, cum pretium
praesertim vulgare a pluribus dependeat circumstantiis, secundum
quas diiudicari solet, hinc praedicta regula ad definiendum pretium
summum, medium et infimum nonnihil severa et scrupulosa videtur.
Pretium conventionale illud est quod libera contrahentium con­
ventione determinatur. — L. 07 servum 33. Ad leg. Aquil. ; C. A.
1058. 1059.; Lugo d. 26. n. 38. 39.; S. Th. 1. 2. q. 96. a. 1. ad
3., 2. 2. q. 77. a. 1. ad 1., a. 2. ad 2.
1141. Ex quibus causis pretium rerum crescere vel decrescere
soleat' — R. Ad l.un> Pretium rerum generatim desumitur ex earum
utilitate in ordine nd humanos usus, et prout haec utilitas in societate
seu communitate existimatur. — Speciatim vero pretium, etiam iustum,
solet crescere ex sequentibus causis: Ex penuria mercium, seu ali­
cuius rei, e. g., vini, frumenti, etc.; nam quo aliquid est rarius, eo
est carius, iuxta commune axioma. — Ex communi superfluitate pe­
cuniae nam, quo magis aliquid est superfluum, eo minoris aestima­
tur — Ex multitudine emptorum; nam quo plures sunt emptores,
Bucclroni.

Inst. thcol. moralis II.

15

226

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

eo magis necessariae, et utiles aestimantur merces. — Ex maiori
labore et periculo, in comparandis mercibus, aut maioribus expensis;
nam ista omnia sunt pretio aestimabilia. — Ex maiori labore in
vendendis mercibus, ut, e. g., si quis minutatim, et per modicas par­
tes debet aliquid divendere; nam maior labor in ponderando, men­
surando, etc., est pretio aestimabilis. — Potest pretium crescere etiam
ex affectione propria venditoris ad aliquam rem: et hoc dicitur pre­
tium affectionis. A fortiori vero crescere potest ob commoditatem, quam
ex ea percipit venditor ; quia ut affectio ita et commoditas vere est
pretio aestimabilis; cum privatio rei sit tunc pro ipso maior. Verum
minime crescere potest, saltem iuxta communem sententiam, ob affe­
ctum vel utilitatem specialem emptoris ; secus enim venderetur quod
suum non est. S. Th. 2. 2. q. 77. a. 1. Insuper, si propter ementis
utilitatem pretium augere liceret, iam contra doctrinam Benedicti XIV.
liceret etiam propter mutuatarii utilitatem usuram ex mutuo exigere.
Caeterum si ex adiunctis constet rem pluris aestimari communiter ob
specialem illam utilitatem, quam emptori est allatura, pretium maius
licebit petere. Sic nonnunquam agellus, qui per se parum valet, et
domino nullam fere utilitatem praebet, maximi valons est vicini fundi
domino; et proinde iuste venditur eo pretio, quod plerisque videtur
aequum, ea re considerata. — Crescere potest pretium ob dilationem
solutionis, modo tamen intra latitudinem iusti pretii contineatur, aut
non excedatur taxa legalis pro mutuo, aut ratio alicuius tituli damni
emergentis, lucri cessantis, periculi sortis, frequentiae emptorum, qui
inde augentur, consuetudinis loci. etc. Ratio patet ex supra dictis de
insto intéressé. — Potest vendi item carius, si res alio tempore ven­
ditor sit pluris distracturus, vel si pretium ab emptore sit tradendus
tempore, quo res sit pluris valitura. — Tandem res ultra iustum
pretium non ideo vendi potest, quod venditor eam ex sua ignorantia
vel imprudentia, aut etiam ex casu fortuito, maiori pretio emerit, vel
subierit maiores sumptus, quam vulgo alii solvant aut subeant. Ratio
est, quia pretia rerum non crescunt aut decrescunt ex hoc quod uni
vel alteri accidit, sed ex eo quod communiter contingit. Neque ex eo
quod aliquis privatus mercator fuerit furtum passus vel naufragium,
in aestimatione vulgi adaugeri solet pretium rerum : sicut neque cre­
scere solet pretium frumenti, eo quod unus vel alter rusticus fatali
grandine fructus agrorum suorum perdiderit. Secus autem dicendum
foret, si multi mercatores in naufragio suas merces perdidissent, quia
merces rariores factae eo ipso pretio crescerent. — Ithur. Cas. 4.
n. 11.; Elbel 587.; L 768. 801.-811. 829.; Gousset S40.

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

227

R. Ad 2,um Pretium rerum solet consequenter decrescere ex op­
positis causis: Ex abundantia mercium; nam, quo magis, ut dictum
est, aliquid est superfluum, eo minus aestimatur. — Ex penuria pe­
cuniae, nam haec, quo est rarior, eo carior. — Ex paucitate empto­
rum, adeoque licet vilius emere in gratiam venditoris, emptorem
quaerentis; quia res ultroneae iuxta communem existimationem vile­
scunt. Hinc saltem probabiliter licet etiam vilius emere, ubi merces
venduntur ob paupertatem ; inopia enim venditoris non efficit, ut com­
munis aestimatio mutetur. — Ex intrinseca vilitate rerum, aut maiori
facilitate eas comparandi aut conservandi, vel ex periculo cui res sunt
expositae, e. g. imminente bello, naufragio etc. — Ex minori labore
res divendendi, ut, e. g., quando res aversione emuntur, i. e. magna
rerum quantitas simul et acervatim uno pretio emitur. — Potest etiam
vilius emi, si res tradenda sit tempore, quo minoris valebit ; vel si
emptor eam alio tempore sit minoris comparaturus. — Ex reprae­
sentata, vulgo anticipata pretii solutione, res item vilius emi potest:
modo intra latitudinem iusti pretii sistatur, quia pecunia praesens uti
merces praesentes, pluris aestimatur quam quae speratur; aut modo
legale intéressé non excedatur; nam virtuale quoddam mutuum est.
— Unde pretium eiusdem rei propter diversas circumstantias extrinsecas intra breve tempus solet ascendere et descendere, ut patet ex
quotidiana praxi etiam venditorum et emptorum. — Ithur. Cas. 4.;
L. 801.-811. ; S. Th. 2. 2. q. 77. a. 1. 2.

1142. Quale pretium sit servandum in venditione et emptione f —
In venditione et emptione, per se loquendo, servandum est pretium
legitimum; et in huius defectu pretium iustum vulgare. Ratio 1.‘ est:
quia illud, quod publica auctoritate statuitur ex officio, et propter
aequitatem, debet etiam in conscientia observari. Atqui pretium legi­
timum, seu taxatum, est quid tale. Unde, si quis emptori ignaro
vendit aliquid supra pretium taxatum, peccat non solum contra iusti­
tiam legalem, seu obedientiam Principi debitam, verum etiam contra
iustitiam commutativam, et excessum in conscientia ante sententiam
iudicis tenetur restituere. Illi vero qui vendunt infra tale pretium, si
pretium a lege est taxatum in favorem vendentium, peccant contra
iustitiam legalem et caritatem, quatenus nempe inde damnum aliis
mercatoribus sequatur. — Ratio 2? est: quia, deficiente taxatione
auctoritativa Principis, et magistratus, nulla habetur melior mensura
pretii rerum quam communis hominum aestimatio. Porro, cum pre­
tium vulgare sit triplex intra limites iustitiae, nempe summum, me­

228

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

dium, et infimum, quolibet ex his licet vendere et emere. — Per se
loquendo: nam aliquando licet legale pretium excedere scilicet: l.° Si
a maiore hominum parte non servetur, Principe sciente et tacente,
tunc enim tacite approbat. 2.° Si res notabiliter mutentur, tunc enim
taxa evadit iniusta. 3.° Si merces sint notabiliter solito pretiosiores
vel deteriores; lex enim attingit res ordinariae bonitatis. — Ithur.
Cas. 4. n. 9.; Elbel n. 500.; L. 803.; S. Th. 2. 2. q. 77. a. 1.
a. 2. ad 4.
Si deficiat non solum pretium legale, verum etiam pretium vul­
gare, propterea quod agatur de rebus non necessariis ad communem
convictum; ut sunt gemmae, tabellae pretiosae, res antiquae, antiqui
codices, etc., probabilius aestimandae sunt iuxta indicium peritorum
in ea materia, attentis circumstantiis, spectata rei novitate, antiquitate,
raritate, etc. Ratio est, quia ipsi in eiusmodi reputantur indices idonei,
prout vulgus in vulgaribus. « Excipio tamen ex his, ait S. Alph. 80S.,
mulieris honestae usum, qui cum sit pretio inaestimabilis, sine iniustitia poterit illa pro eo quamplurimi accipere ». Opposita tamen sen­
tentia ut probabilis aliis apparet, quia in eo casu iustum videtur
pretium, de quo contrahentes conveniunt. Huius postremae sententiae
probabilitas admitti potest, eam limitando ad casum, in quo non agitur
ex una parte de re, quae apud peritos habeat reapse magnum valorem,
ex alia vero de pretio omnino vili, tunc enim error adest in ipsa sub­
stantia contractus. Unde S. Alph. asserit emptorem teneri pretium
supplere, si, e. g., paucis assibus emat pretiosam gemmam, quae
vitrum reputetur. L. 819. Attamen, ut notat idem S. Alph. ib., iustum
reputandum est illud pretium, de quo pars utraque convenit, si ob
ignorantiam valons sortis periculo se committat. Tales insuper res
quae non sunt communi convictui necessariae maximam admittunt
pretii latitudinem. —L. 735. 801. 811.; Ithur. Cas. 4. n. 10.; Sporer
de Matr. 583.
1143. Resolves: Quapropter exigere iure potest honesta mulier
etiam matrimonium cum viro nobilissimo et ditissimo, etiam Principe,
quod, nisi alia obsit potior ratio, iure consequenter debetur. Mulier
honesta, et a fortiori, virgo: meretrix enim cum sit parata ad se pro­
stituendum cum omnibus, non aestimat ipsa multum, neque multum
alii communiter aestimant carendam' suae honestatis; unde nequit
exigere maius pretium, quam quod communiter dari solet. — Lugo
b. 18 n. 47., d. 26. n. 49.

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

229

1 144. An liceat emere infra infimum pretium, praecise ratione
anticipatae solutionis, antequam merces tradatur? — R. Affirmative,
ratione variorum titulorum, qui mutuo extrinsece solent advenire, si
reapse adsint, et servata debita aequalitate pretii respectu huiusmodi
titulorum. Est enim reapse quoddam mutuum. — R. Affirmative,
ratione propria huius modi vendendi ; siquidem haec vendendi ratio
inducit emptorum raritatem, venditorum multitudinem, et magnum
venditoribus commodum affert ex parte ipsorum emptorum. Lessius
1. 2. c. 21. n. 62.; L. 811.
1145. Resolves: Hinc licet etiam carius vendere ob dilatam pretii
solutionem, propter eandem mutui rationem, et quia haec vendendi
ratio cum multitudinem e contra inducat emptorum, et raritatem ven­
ditorum, rei pretium secundum communem existimationem auget.
L. 811.; Less. 1. c. n. 57.; Gousset 841.

1146. An nomina debitorum seu credita possint vilius emi ob
certam et anticipatam solutionem ? — R. Negative quoad « chirographa,
quae vulgo nuncupantur fides crediti, pro quibus nullum morale pe­
riculum adest, modo, ob distantiam, incommoda aut periculosa sibi
non esset exactio, propter eum qui ad exigendum mittendus est ».
L. H. A. tr. 10. n. 179. — R. Affirmative, si creditum sit incertum
vel difficilis exactionis, « etsi ementi sit facile illud integre exigere;
quia pretium sumitur a communi aestimatione, non ex circumstantia
particularis ementis ». — Si creditum liquidum sit, controvertitur.
Prima sententia negat. Ratio, « quia actio ad creditum liquidum,
revera, cum nullum adsit periculum, aut sumptus pro eo recuperando,
tanti valet, quanti ipsa pecunia debita». Secunda sententia affirmat.
Ratio, quia cum in praxi communiter haec credita sint obnoxia huius­
modi periculis et incommodis, pretio ipsa decrescunt iuxta communem
aestimationem. « In emptione autem sola aestimatio hominum constituit
iustum pretium rerum, hicque praebet titulum minoris emendi ».
L. 829. 830. Insuper, « quia aequivalent pecuniae mutuatae, proinde
ex eadem ratione ac in mutuo, licet percepire lucrum moderatum,
iuxta taxam legalem ». Gur. 894. — Venditio haec perfecta est statim
ac emptor ct venditor de ea convenerint quoad creditum vel aliud
quodeumque ius et quoad pretium. Verum, ut valeat quoad tertios,
denuntianda est debitori, vel ab ipso, actu authentico, acceptanda est.
Quare debitor liberatur, si antea priori solverit creditori. C. 1.1538-1540.;
C. G. 1689-1691. ; C. H. 1527. — Lugo Resp. Mor. 1. 6. d. 18.

230

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

1147. An possis pretio currente vendere rem, quam scis inox
minoris valituram t — R. Affirmative probabilius et verius. Ratio est,
quia pretium praesens est iustum et nondum immutatum, modo tamen
scientia haec sit privata, si enim communis esset, iam mutaretur.
Aliquando tamen peccare potes contra caritatem, si, e. g., tali vendi­
tione emptor reduceretur ad extremam vel gravem necessitatem ; sicut
enim caritas praecipit, ut subveniamus proximo graviter indigenti, sic
vetat, ne in paupertatem ipse redigatur, ut nobis divitias comparemus.
Attamen, ubi de gravi tantum proximi necessitate agatur, satis non
constat, an peccatum contra caritatem sit semper grave, quia caritas
non vetat, ne quis consulat sibi, utendo iure suo, etsi alteri damnum
inde per accidens obveniat.
Casum vero excipit Molina, quo quis sciens conditam legem,
quae pretium imminuat, sed nondum promulgatam, res suas propter
eam scientiam pluris venderet, vel venderet pretio currente, vel mi­
nime venderet. Ratio, quia < lex publica aequalis ac communis esse
debet subditis omnibus, peccaretque contra iustitiam Princeps, si, an­
tequam omnibus promulgaretur, quibusdam illam manifestaret, qui
promulgationem praevenientes, cum aliorum iactura illius occasione
lucrarentur: eademque ratione, qui in aliorum praeiudicium scientia
illius uteretur, quocumque modo ad ipsum ea scientia pervenisset,
peccaret contra iustitiam, cum onere restituendi damna, quae ea via
proximis evenirent ». — Tradens vero discrimen huius casus et alte­
rius casus, quo quis sciret alias eiusdem generis merces brevi super­
venturas, emptoribus id ignorantibus, addit : « qui utitur scientia legis,
antequam promulgetur ad seipsum ditandum cum aliorum iactura,
utitur, scientia rei, quae omnibus debet esse communis, in aliorum
detrimentum, ac proinde iniuriam illis facit: qui vero ad eumdem ef­
fectum utitur scientia, quod superveniant merces, non utitur scientia
rei, quae omnibus debeat esse communis, quin potius id spectat ad
industriam, artem atque eventum fortunae mercatorum». De lust, et
lur. t. 2 d. 354. n. 5. — Verum alii id negant. Aliud enim est
abusus potestatis, si. e. g., ideo Princeps vel magistratus legis pro­
mulgationem differrent, donec ipsi possent suas merces vel pecunias
distrahere, non enim Princeps et publici magistratus potestatem habent,
nisi in commune subditorum bonum ; aliud vero est merus usus scientiae,
quam legitime habent Princeps aliique magistratus, et qua legitime
uti possunt, si ex rationabili aliqua causa legis promulgatio sit dif­
ferenda. — L. 824. ; S. Th. 2. 2. q. 77. a. 3. ; Lessius 45.-48.; Lugo 140.143.; Gur. Cas. 90.; Struggl tr. 3. q. 1. n. 16.

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

231

1148. An possis pretio currente vendere rem mixtam cum alia
viliori? — Haec Molina de Inst, et lur. t. 3 d. 353. n. 33. : «Quando
pretium non est lege taxatum, aliquidque admiscetur rebus, quae
venduntur, ut vino aqua, medicamentis aliqua inconsueta, distinguen­
dum est. Quoniam si mixturae nocumentum afferre possunt, tunc ven­
dentes res mixtas eo modo, tenentur ad damna omnia subsecuta,
itemque ad restitutionem eius, quod res illae minus ementi valent
quam sit id, quod pro eis dedit. Si vero nocumentum non afferant,
res tamen minus utiles ad id sint, ad quod emuntur, tunc vendentes
restituere tenentur, quod minus emptoribus ad id valent, ad quod
emuntur; quare, si nihil ad id conducant, restituere tenentur integrum
pretium ; ut si medicamentum propter mixturam inutile reddatur, ad
quod emitur. Quod si res eo modo mixtae utiles ad id sint, ad quod
emuntur, tantumque de pretio detrahatur quantum par sit propter
mixturam, tunc vendentes ad restitutionem non tenentur; eo quod
pretium iustum non excesserint ; peccant tamen, nisi necessitate com­
pulsi id efficiant ; ut quia aliter extrahere non possunt iustum pretium
rei, ut verbi gratia, vini, nisi parum aquae illi admisceant: vel nisi
res cum ea mixtura re vera valeat, quod pro ea datur, nec emptor
pro eo pretio empturus esset meliorem. Arcendi tamen sunt vendi­
tores ab eiusmodi fallaciis ac deceptionibus ». Idem dicendum, si res
artificiales pro naturalibus vendantur, ‘e. g. vinum artificiale, butyrum
artificiale, pro vino naturali et pro butyro naturali. Si res artefacta
aeque utilis est ac naturalis, ac pretium convenienter imminuatur,
neque emptor declarat se velle rem naturalem, non artefactam sibi
comparare, valet contractus, neque ulla est restitutionis obligatio. —
L. 820. 821; S. Th. 2. 2. q. 77. a. 2.
Vinum tamen artificiale naturali substituere in venditione, iniustitia per se est. Et idem per se est in qualibet alia re, cum substan­
tialis error sit; et quilibet emptor rationabiliter invitus esset, si sub­
stitutionem cognosceret.

1 14f). An teneantur ad restitutionem mercatores, qui fraude vel
mendacio inducunt emptores ad merces suas emendas maiori pretio,
quam emissent, licet summum pretium non excedant? — R. Quoad
fraudem, affirmative. Ratio, quia, fraus est causa efficax et iniusta
damni, quod emptor patitur: unusquisque autem ius habet strictum,
ut fraude vel dolo non inducatur ad damnum quodpiam patiendum. —
Quoad mendacium per se idem dicendum foret, cum etiam illud sit
de se causa iniusta damni. Attamen notandum est, « quod commu-

232

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

niter non praestatur fides mendaciis vendentium, dum satis noscuntur
haec esse communia stratagemata ; unde ipsi regulariter non tenentur
ob id ad restitutionem... Dixi regulariter, quia si aliquando venditor
certe animadverteret, emptorem mendaciis credere, et ideo maioris
emere, tunc quidem ab iniustitia is non est excusandus ». L. 805.
Quare ad restitutionem tenetur, si huiusmodi mendaciis et fraudibus
venditor vere induceret emptorem ad merces emendas maiori pretio,
licet summum pretium non excedat. 1. Thessal. 4., 6. — S. Th.
Quodl. 2. a. 10.

1150. An vel quomodo peccent mercatores, qui interrogati de pretio
mercium, illud notabiliter exaggerant? — Si revera intendant hoc
pretio vendere, peccant contra iustitiam, inique alienum appetendo; et
ad restitutionem tenentur, si de facto pretium illud ipsis solvatur. —
Si vero intendant tantum dare emptori locum offerendi suum pretium,
ut sic ad iustum pretium deveniant, excusantur, quia notum est et
consuetum mercatores ita loqui, ut emptores ad iustum pretium per­
ducant.

1151. An peccent contra iustitiam, qui rem venditam infimo pretio,
ante traditionem imminuunt vel adulterant ? — R. Affirmative, quia
agunt contra pactum cum emptore initum. Quamvis enim liceat summo
pretio vendere, non licet tamen mercatori, qui infimo vel mediocri
pretio vendat, occulte sibi comparare pretium mediocre vel summum,
imminuendo qualitatem mercis, aut de mensura vel de pondere de­
trahendo; secus inutiles prorsus forent conventiones. Levit. 19., 35. ;
Proverb. 20., 23. Excipe, si pretium vel lege taxatum, vel malitia
conspirantium emptorum iniquum sit. Essentialis enim huius contractus
proprietas aequalitas est. Quare tunc iniustitia non est, se compensare
mercis quantitatem imminuendo. Lugo 137.; L. 822.
1152. An peccent contra iustitiam mcrcatoies europaei, qui ma­
ximo pretio vendunt apud Indos cultellos, specula, et alia eiusmodi,
quae apud nos vilioris pretii habentur? — R. Negative, quia haec
licet viliora sint in nostris regionibus, communiter tamen magni aesti­
mantur ab Indis vel Sinensibus, etc. ; pretium autem vulgare ex com­
muni aestimatione hominum regionis determinatur. — L. 804. SOS.

1153. An peccent contra iustitiam, qui vili pretio emunt res pre­
tiosas, quando venales exponuntur apud propolas, vulgo rigattieri?
— R Negative, quia res illae censentur amisisse pretium antiquum
et aliud accipere consuetudine, seu contrahentium conventione. Unde

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

233

res eiusmodi ratione pretii maximam recipiunt latitudinem. — Sic
aliquando emuntur paucis assibus libri, qui quinque vel decem Francis
vendi potuissent. Idem dicendum de emptione mobilium veterum, quia
haec minoris caloris communiter habentur. — L. 807.

1154. An licitus sit retractus conventionalis, seu pactum retrovenditionis in gratiam venditoris, ut nempe certo tempore aut quando
is voluerit teneatur emptor rem revendere venditori? — R. Affirmative.
Idque constat ex lege Levit. 25. ; L. 7. de Pact, inter empt. et vend,
comp. C., L. 2. ib. ; Less. 1. 2. c. 21. n. 113.; Lugo d. 184. Ratio
est, quia dominus rei potest de re sua disponere prout ipse velit,
dummodo iustitia servetur. Facta igitur debita pretii imminutione, pro
onere emptori imposito, huiusmodi pactum licitum est.
Quanta esse debeat talis imminutio ? Alii volunt tertiam pretii
partem, alii quartam partem pretii detrahendam tenent, alii verius
existimant rem definiendam ex prudentum iudicio. adiunctis omnibus
rite perpensis. — C. Ad nostram 5. de Empt. et vendit.; L. 812.
Emptor autem in redemptione rei ex parte prioris venditoris,
exigere potest, ut maius pretium sibi solvatur, quam illud quod ipse
solvit. « Quia eo ipso, quod res venditur cum pacto retrovenditionis
in favorem venditoris, debet vendi pretio minori infra iustum,propter
illud onus superadditum. Quando autem venditur postea eidem ven­
ditori, datur sine ullo onere. Ergo debet tunc emi pretio insto integro.
Non ergo potest cogi emptor ad revendendum postea pretio minori
sine iniustitia ». — Hinc emptor, qui rem emit pretio infimo, exigere
potest a priore venditore pretium summum. Nam vendens rem suam
exigere potest iustum pretium quod tunc res valet. Ac saltem exigere
potest, ut pretium tantum nunc augeatur, quantum fuerat in priore
emptione imminutum. Lugo ib. n. 192. 199. — Verum, cum emptor
interim fruatur illa portione pretii imminuti, et rei commoditate et
fructibus, potest quidem in pacto retrovenditionispacto etiam exigere,
quod res a domino redimi nequeat pretio minori, quo ipse eandem
emerat ab ipso, sed pacto exigere absolute nequit, ut non nisi maiori
pretio a domino redimatur. Absolute enim ad servandam iustitiam
sufficit, quod dominus suam redimens rem, iustum solvat pretium ;
et pretium iustum necessario in casu non est semper maius pretium.
Licitum vero est pactum, ut possit venditor, eodem quod acce­
pit pretio restituto, rem suam redimere. Est enim tunc simplex quae­
dam venditionis dissolutio ex mutua contrahentium voluntate. Insuper
nulla est iniustitia quod emptor tantum a priore venditore recipiat

234

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

quantum illi ipse dedit. Nani si pretium hoc iustum est, res clara
est; si minus iusto est, compensari sufficienter potest emptori commodo
et fructibus rei, interim ab ipso perceptis. C. I. 1515.; C. G. 1659.;
C. H. 1507.; C. A. 1068.; C. B. 497.
Ut retrovenditionis pactum licitum sit, necessarium praeterea est,
ut rei venditae periculum non sit penes venditorem ; nisi iusta periculi aestimationem pretium augeatur. Res autem ab emptore resti­
tuenda intelligitur talis, qualis accepta fuit ab ipso, absque deterioratione ve! novo onere. — L. 812.; C. H. 1519. 1520.; C. I. 1528.;
C. G. 1673.; C. A. 1069.; E. M.
Emptor ergo, ut verus dominus rei, eius omnes percipit fructus,
et omnia exercet iura rei inhaerentia, interim, usque dum venditor
suum exercet rem redimendi ius. C. G. 1665.
Retrovenditio habetur statim ac venditor pretium offerat suo em­
ptori. Neque opus est, ut pretium hic et nunc de facto detur. Ut
venditio simplici consensu perficitur, ita etiam retrovenditio. Quare
dissolvitur statim prior venditio, et venditor potest a quolibet posses­
sore rem suam vindicare. Cf. Troplong in a. 1662. Cum re autem
restituendum incrementum ei factum alluvione. Restituenda item est
pars thesauri in fundo inventi. Illud enim rei accedit et rem sequitur,
iste item iure soli rei domino debetur. Emptoris autem dominium, pen­
dente conditione retractus, suspensum manere videtur. Cf. Troplong in
a. 1673. n. 766. seq.
1155. An licitum sit pactum ree mendi ad arbitrium emptoris? —
« Prima sententia negat... quia revera res non videtur vendi, sed tan­
tum in pignus dari, ita ut emptor percipiat fructus ex sua pecunia,
quam potest recuperare, ad suum libitum... Secunda sententia com­
munissima affirmat... Hanc certe probabiliorem puto, cum his tamen
conditionibus*. l.° Ut adsit verus animus emendi et vendendi. 2.° Ut
emptor maius pretium solvat, iuxta aestimationem huius oneris, quod
imponit venditori. 3.° Ut non obligetur venditor recmere eodem pretio
maiori, quod recipit... Hinc censeo non posse emptorem in tali con­
tractu obligare venditorem, nisi ad solvendum solum pretium, iuxta
valorem rei tempore reemptionis (et contra si res crescit, crescit
vendenti, H. A. tr. 10. n. 181.); excessus enim iusti pretii datus
venditori, totus ad illum spectat, ratione oneris ipsi impositi reemendi ad arbitrium emptoris. His conditionibus servatis... gravamina
utrinque compensantur ». L. 813.; E. M.

♦

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

235

1156. Resolves: Licitum consequenter est pactum retrovenditionis in gratiam simul venditoris et emptoris, dummodo debita pretii
aequalitas servetur, ita ut minus sit quam pretium, quod exigeretur, si
pactum esset in gratiam solius emptoris, maius autem sit quam pre­
tium, quod solveretur, si pactum foret in solius venditoris gratiam.
Quare cum onus cum onere compensetur, sufficit rem vendere pretio
ordinario.
1157. Quid recentioribus legibus constituatur de retrovenditionc?
— Ex C. L. 1587. retrovenditio prohibita est. Ex C. I. 1515. 1516.
1520. 1528.; C. G. 1659. 1660. 1664. 1673.; C. H. 1507. 1508. 1510.
1518. 1520., licet pactum redemptionis seu recuperationis in gratiam
solius venditoris, ita tamen, ut facultas rem suam recuperandi non pro­
ducatur ultra quinquennium, ex C. H. ultra quadriennium vel ultra
decennium, quo tempore elapso, res irrevocabiliter fit emptoris. Intra
hoc tempus venditor potest rem suam persequi etiam apud alium, qui
eam ab emptore acquisiverit. — Venditor rem suam repetens, debet
non solum restituere principale pretium, sed et solvere expensas pro
contractu venditionis, easque quas subiit emptor pro reparationibus ne­
cessariis rei, itemque eas quae fundi valorem auxerunt. Nisi his omni­
bus satisfecerit, possessionem rei obtinere nequit. — Cum vero in pos­
sessionem redit fundi, hunc accipit a quovis onere et hypotheca im­
manent, quibus ab emptore fuerit gravatus; tenetur tamen locationis
contractus servare, quos emptor absque fraude inierit; et ex C. I. si
non ultra triennium fuerint constituti.
Ex C. A. 1068.-1071. pactum permittitur reemendi ad arbitrium
venditoris, et revendendi ad arbitrium emptoris. Res et pretium resti­
tuenda sunt in utroque casu, nisi res fuerit melior vel deterior reddita ;
tunc enim compensatio debetur.
Ex C. B. 497. seqq. pactum permittitur reemptionis ad arbitrium
venditoris eodem venditionis pretio, nisi interim res melior vel dete­
rior evaserit. Reemendi ius usque ad tricennium pro fundis, usque ad
triennium pro reliquis rebus perdurare potest.
Cum autem hae leges publicae utilitatis causa latae sint, ideo in
foro etiam conscientiae vim obtinent. Cf. C. H. 1521. seqq.; C. A.
1068. seqq. 1072, seqq.

1158. Quid sit mohatra, et an licita* —Contractus mohatra ille
est, quo quis mercem emit maiori pretio ad creditum, cum pacto explicito, vel implicito, ut venditori eadem res statim retrovendatur pre­
tio minori et numerata pecunia. — Talis contractus est prorsus illi­

236

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

citus. Constat I.° ex pr. 40/ <1. ab Innoc. XI. 2.° Quia usura palliata
est ; onus enim imponitur emptori vili pretio statim retrovendendi
absque ulla compensatione, et ullo iusto titulo, qui in mutuo aliunde
reperitur. — Si tamen res sine paevio pacto retrovendatur etiam mi­
noris, et eidem venditori, modo absit omnis usurarius animus, de se
licitus erit; quia tunc nullum imponitur onus contra naturalem aequi­
tatem. Ac, si excessus qui exigitur conveniens lucrum sit ratione mutui,
tunc nulla in eo habetur illicita usura. — L. 813.; E. M.

1159. Quid sit venditio sub hasta ; an sit licita ; quaenam eius na­
tural — Venditio sub hasta, seu per licitationem, est ea quae ht per
praeconem, et in qua ultimae licitationi res adscribitur. — Venditio
sub hasta licita est, sive fiat consentiente sive invito domino, seu per
auctoritatem publicam ; sive infra infimum pretium ematur, sive supra
summum vendatur. Ratio, quia in primo casu pretium adest conven­
tionale, in altero vero « potestas publica approbat pro iusto pretium
illud, quod publice emptorum concursu probatur» L. 808.; C. G. 1686.
Hinc, si emptores concurrant, res fit aestimabilior; si non concur­
rant, vilior habetur cum res ultro offeratur; et vendi potest quanti
maioris, emi quanti minoris. In ea consequenter locum non habet re­
scissio titulo laesionis, et redhibitoria, C. I. 1308. 1506. 1534,; C. G.
I()49. 1684. — Non cessat vero in ea evictio, et, re evicta, pretium
emptori restituendum est in coactis venditionibus, non a debitore, cuius
res vendita fuit, et cui profuit solutione, sed ab eius creditore, quia
ei sine causa solutum, C. I. 1237.; C. G. 1377. — C. B. 156.
Pretium, quod emptorum concursu determinatur, locum etiam ha­
bet in locatione operis et operae, e. g. in aede extruerda, in negotio
pertractando.
I IhO. An venditor possit rem suam retrahere, incepta licitatione,
si minus pretium offeratur? — R. Negative per se. Ratio est, quia
emptores publice convocati ad auctionem, acquirunt quoddam ius ad
rem venalem, quatenus fit stipulatio tacita, ut cedat plus offerenti.
Attamen temperandus est huius doctrinae rigor, si v igeat contraria consuetudo, vi cuius contrahentes in hoc consentiant, quod venditor rem
retrahat suam, si infra infimum pretium venderetur. Verum huic in­
commodo praecavetur statuendo ab initio infimum pretium, quo lici­
tatio incipiat.
1161. .4« possit venditor mittere fictos licitatores, ut pretium rei
emeat a — R Negative. Ratio est, quia hoc fraudulentum est. prae-

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

237

sertim, si fiat, oblala eis pecunia, cum tendat ad pretium augendum,
et ita ad decipiendos emptores sinceros, atque adeo iis iniuriam in­
ferat, dum causa sunt, ut pretium ex ea crescat fraude, non vero ex
concursu naturali rerum, cx emptorum scilicet libero concursu. Quare
tunc restitutio in integrum competit ex dolo. — Oblala pecunia; id em­
ptori permittitur, ut aliorum licitatorum iniusiam redimat vexationem;
unde etiam venditori permittitur, alios ita pertrahere ad licitationem
emptores, ad iniusiam redimendam vexationem, ut res suae saltem
infimo veneant pretio. — Multo minus licet fingere velle participare
licitationi, ut aliquid quis a veris licitatoribus extorqueat. Evidens
dolus et fraus est.
1162. An ille, cuius bona venduntur in gratiam creditorum, mit­
tere possit amicos ad ea suo nomine emenda? — R. Affirmative, si
licitatio sit coacta, seu si fiat auctoritate publica; nam ille, cuius bona
venduntur, deterioris conditionis esse non debet. Aliunde ipse non est
proprie vendens, cum venditio ipso invito fiat. Ergo. — R. Affirma­
tive etiam, si licitatio sit voluntaria, quia, ut emptor alios licitatores
avertere, prece adhibita, potest; ita venditor, eadem adhibita prece,
[>otest alios licitatores arcessere, et hi ut possent non rogati licitari
in gratiam vendentis, cur idem rogati non possent, dum tamen omnis
absit hac in re fraus, nempe si nomine proprio et vero emant; et, si
emant nomine venditoris, ex iure vel ex consuetudine possit is rem
suam retrahere, quando res saltem infimum pretium non obtineret.
Si enim eam tunc retrahere potest, et potest ita emere.

1163. An emptor possit pactum facere cum aliis ne licitentur,
aut ne plus offerant? — Negat S. Alph. « saltem casu, quo per sen­
tentiam indicis res ad subhastationem exponitur. Ratio, quia tunc do­
minus rei tenetur omnino rem tradere plus offerenti ; ideoque iniuriam
ei emptor irrogat, si, solum pretium infimum aut medium offerendo,
impedit venditorem a consecutione pretii supremi, ad quod ius habet,
scilicet ne impediatur ab illo consequendo ». L. 808. — Excipiunt
tamen plures, si emptores sint societate coniuncti, vel quasi coniuncti,
ut fratres, amici, etc., quia faciunt quasi unam personam moralem,
nec potest exigi, ut adversum se licitentur. Excipiunt etiam probabi­
liter alii, si vigeat usus, ut venditor rem suam retrahat, quando pre­
tium inferius ei offertur: quia si ipse potest impedire, ne pretium sit
nimis exiguum, aequitas etiam postulat, ne conqueratur, quod empto­
res conveniant, ne pretium nimis augeatur. — Alii tamen absolute af­
firmant. Ratio l.° quia in qualibet venditione sub hasta per se do­

238

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

minus tenetur rem tradere plus offerenti. 2.° Emptor paciscendo cum
aliquo non impedit, quominus dominus summum rei pretium conse­
quatur, nam alii possunt concurrere et offerre. 3.° Venditor non habet
ius, ne aliquis quomodocumque impediatur a concurrendo, sed ne vi
et fraude impediatur; secus nec precibus posset impediri. 4.° Ut qui­
libet potest libere non concurrere ad hastam, ita potest libere sese
obligare ad non concurrendum. — Id tamen civiles leges nullo pro­
bant modo, C. I. Poen. 299.; C. H. Poen. 555. — Gousset 843.

1164. Quid sil monopolium, et an licitum sil? — Monopolium
idem, quoad nomen, est ac unius venditio. Quoad rem est potestas
vendendi penes unum aut paucos exsistens. — Monopolium quatuor
modis contingere potest: l.°Si Princeps ex iusta causa alicui concedat
privilegium, ut solus vendat aliquod genus mercium, et hoc certe li­
citum est ; cum scilicet id conferat communi bono, legitimo taxato
pretio. Alii autem contra iustitiam peccant, si similes merces ipsi con­
ficiunt et vendant. 2.° Si mercator vi et dolo impediat, ne aliae mer­
ces advehantur, ut ipse merces suas vendat cum damno reipublicae,
et hoc certe est illicitum, et tenetur ad damni restitutionem; e. g.,
si falsam notitiam spargit, naves esse submersas, aut similia mendacia.
3.° Si unus vel pauci omnes merces emant, ut deinde vendant quanti
plurimi Idque illicitum est, si res sint utiles et necessariae ad vitam,
et non tantum ad luxum et ad delicias spectent, et maximum sit pre­
tium, quod ex ipso facto monopolio resultat. 4.° Si venditores con­
spirent inter se de pretio, ut non minoris vendant; et si pretium iustum sit, illicitum id per se non est. — L. 814. 815.
Huiusmodi quaestio monopolii quoad varios eius casus facile ad
ipsos operarios extendi potest, eisque applicari etiam possunt variae
resolutiones Haec autem quaestio quoad operarios bene diversa est
ab alia quaestione cessationis ab opere et a labore, quae post con­
tractum libere initum locationis operae non tantum illicita, sed etiam
iniusta per se est, privatorum bono ac civitatis bono valde damnosa.

1165. An peccent contra iustitiam, vel contra caritatem mcrcatores, qui, tempore messis aut vindemiae, omne triticum vel vinum re­
gionis pretio emunt infimo, ut postea carius vendant? — Certum est
id licitum esse, si emantur merces non necessariae ad vitae sustenta­
tionem, vel ad communem reipublicae statum, ut sunt gemmae pretio­
sae, equi generosi, ornatus mulierum et similia ». L. 816. — Si vero
sermo sit de rebits necessariis ad vitae sustentationem, negative pro­
babilius, ut videtur, quoad iustitiam, modo non vendant supra sum-

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

239

mum prdium, quod, secluso monopolio, curreret. Ratio, quia nullius
ius violant. Negative etiam probabilius, quoad caritatem, modo alios
ad carius vendendum non inducant, nec ipsi vendant supra pretium
summum, quod, secluso monopolio, locum haberet; quia iure suo
utuntur. Nemo enim proprium commodum negligere tenetur ad vitandum
alterius damnum, quod non obligatur avertere. — L. 816. 833.; Lugo
176.; Less. 150.-152.; Molina d. 345. n. 7.-19.
1166. An peccent contra iustitiam ei contra caritatem mercatores,
qui conspirant, ne merces suas vendant, nisi summo, licet iusto pretio?
— Ad iustitiam quod attinet non peccatur ; siquidem summum, adhuc
pretium iustum est. Summum, quod nempe esset, secluso monopolio,
lustum enim pretium censeri non potest, quod ex hac conspiratione
exoritur. Iustitia pretii a mero venditoris et emptoris arbitrio pendere
non potest. Sic pariter peccant operarii, qui inter se conveniunt de
non locando operas suas, nisi pretio summum excedente ; summum,
hac conventione seclusa. — Ad caritatem vero quod spectat affirma­
tive, quia licet caritas non obliget ad vendendum infra summum
pretium, videtur tamen obligare ad non dissuadendum aliis, ne mi­
nori vendant pretio. Id certe, ubi agatur de rebus ad vitam utilibus
et necessariis, grave esset pauperibus ; immo etiam non pauperibus;
sicut, licet caritas non te obliget, ut eleemosynam des, te tamen obli­
gat, ne alios volentes eleemosynam facere dissuadeas. — Contra ca­
ritatem vero et contra iustitiam esset, si alii mercatores per dolum
et vim impedirentur, quominus merces viliori vendant pretio. Ipsis et
emptoribus iniuria fieret. Lugo 173. 175.; L. 817.
1167. An, facto semel monopolio depretio iniusto a mercatoribus,
liceat aliis merces eodem pretio vendere? — Prima sententia affirmat,
quia iustum pretium est quod communiter currit, undecumque hoc
proveniat. Secunda sententia, quae melior videtur S. Alph. 817., ne­
gat. « Ratio, quia pretium per iniustitiam adauctum, semper et per se
iniuitum est, et ad iustitiam reducendum ».

1168. Quid sit venditio per proxenetas vulgo sensali?
ditio per proxenetas ea est, quae non fit immediate ab eo,
res pertinent, sed per alios ex commissione, et hi proxenetae
Proxenetae autem possunt esse vel tantum amici, vel speciali
ad hoc conducti, vel ad diversa opera pretio annuo locati.

— Ven­
ad quem
dicuntur.
mercede

1169. An proxeneta, qui vendit supra, aut emit infra pretium
sibi designatum, possit excessum pretii sibi retinere? — R. Negative,

240

xii- -

de

venditione

et

emptione

generatim loquendo. Ratio est, quia nullum habet titulum aliquid re­
tinendi. Etenim l.° non ratione rei, quia illius non est, sed domini.
° Nec ratione laboris, et industriae, saltem stricto iustitiae titulo de­
2.
bitae, quia si stipendio sit conductus, ad nihil aliud ius habet; si vero
industriam gratuito praestet, iam mercedi renuntiavit. 3.° Neque ra­
tione designati pretii ; adsignatio enim pretii facta a domino commu­
niter intelligitur, ne infra pretium illud vendat, minime vero ne supra.
— Excipe: l.° Si labore extraordinario et indebito, aut industria vel
diligentia omnino speciali, rem meliorem fecerit. 2.° Si dominus ex­
presse aut aequivalenter declaraverit, se nihil ultra pretium determi­
natum exigere: tunc enim excessus retineri potest. 3.° Si dominus
agendi rationem proxenetae noverit et ratam habeat. — L. 825.;
C. A. 1086.

1170. An possit proxeneta rem pretio sibi determinato vendendam
pro seipso emere, et postea eamdem rem tanquam suam maiori pretio
vendere? — R. Affirmative, positis duabus conditionibus, scilicet:
° Ut, adhibita morali diligentia, emptorem non inveniat, qui plus
l.
offerat; secus enim contra officium suum et voluntatem mandantis
ageret. Nam pretium illud determinatur, saltem regulariter, non ut
maioris non vendat, sed ut non vendat minoris. 2.° Ut rem sibi non
tide, sed vere emat, ita ut eius periculum subeat; et si forte tanti
non vendat, nihilominus pretium determinatum reddat ; secus enim
aequitas non servatur. Cf. 1137. — L. 825.; C. A. 1087. 1088.;
C. B. 181. 456.-458.
1171. An proxeneta possit sibi retinere ea, quae vendens, solo eius
intuitu gratis donat? — R. Affirmative, si constet de vera donatione:
quia mercator absolute loquendo aliquid cedere potest de lucro suo
alicui proxenetae, ut eum ad officinam suam adducat ; sed ad hoc re­
quiritur, ut sit revera dispositus ad vendendum alteri cuilibet pretio
superiori, et reapse sic ordinarie vendat. Confessarius autem non fa­
cile fidem adhibere debet proxenetis, tales donationes sibi factas fuisse
asserentibus. L. 825,; H. A. 189.
Sic de eiusmodi casibus S. Lig. 826 : « Caute permittendum est
sartoribus ementibus pannos pro aliis, retinere aliquid de pretio : nam
aliquando mercatores potius simulant ipsis donare quam donent, ita
ut, si dominus ipse adiret, pro eodem pretio rem obtineret. Ceterum,
si sartor fideliter negotium domini gerat, et mercator aliquid ei do­
net vere gratis, quia suam officinam ille frequentat, vel ut eum alliciat ad suam officinam frequentandam, licite sartor posset retinere

241

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

donatum, modo moralem diligentiam adhibuerit ad emendum ab aliis
mercatoribus pretio minori ».

1172. Quid sil permutatio, ct quaenam sint eius proprietates?
— Ex Iure Romano, permutatio contractus realis est, adeoque non
nisi a traditione rei initium sumit. Quare non omnes venditionis et
emptionis leges sequitur. Inst. 1. 3. t. 24. § 2.
Ex C. I. 1549. seqq.; C. G. 1702. seqq. permutatio est contra­
ctus. quo quaelibet pars se obligat ad rem dandam, ut alteram ha­
beat. Solo consensu, ut venditio, perficitur. Quare continuo rei do­
minium et periculum ultro citroque in alterum transit. Uni re evicta,
in potestatem eius est, aut damni compensationem, aut rem datam
condicere, seu rei suae restitutionem petere. Salva tamen manent ex
C. I. iura tertio quaesita super immobilia ante transcriptam instantiam
resolutionis. Actu privato, et verbaliter etiam perfici potest. Locum
tamen in hoc contractu non habet, in foro exteriori, rescissio propter
laesionem. In foro vero conscientiae, eadem est compensationis ratio
ac in venditione et emptione. Gousset Cod. comm. art. 1706.
Ex C. II. 1538.-1541. qui rem alienam permutatione recepit, obli­
gari non potest ad tradendam rem, quam vicissim promisit. Satisfa­
cit rem acceptam restituendo. Qui re, permutatione accepta, evictionem
passus est. potest vel rei propriae restitutionem exigere, vel damno­
rum compensationem. In ceteris permutatio iisdem ac venditio legibus
regitur.
Ex C. A. 1045. seqq. traditio effectiva rei necessaria non est ad
essentiam huius contractus, ea tamen requiritur ad cius implementum
et ad proprietatem acquirendam. Qui contractam non implet obliga­
tionem de damno emergente et de lucro cessante tenetur. Si interim
res totaliter vel ultra dimidium fortuito casu pereat, permutatio pro
infecta habetur. Deteriorationcs aliae in possessoris damnum sunt. Ve­
rum. si res in corpore permutata est, et singulae res casu pereant,
sed non ultra dimidium, acceptantis damno pereunt. Utilia vero rei
ad possessorem spectant usque ad ipsius traditionem.
Ex C. L. 1594.; et ex C. B. 515. dispositiones pro venditione per­
mutationi per analogiam applicantur. Discrimen enim est quoad pre­
tium, cuius loco alia res est.
1173. « 1. An pro alienationibus valorum ad portatorem spectan­
tium ad ecclesiastica entia, vel ad causas pias, obnoxias tutelae Eccle­
siae, necessarium sit beneplacitum Apostolicum, sicut pro alienationibus
bonorum immobilium et rerum pretiosarum?
Bccceroni.

Inst, thcol. »ioralts II.

i6

242

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

2. An eadem requiratur facultas pro permutatione eorundem in
alios titulos seu valores, etiam immobiles ?
3. An venditores et acquirentes subiaceant poenis ecclesiasticis,
sancitis a Trid. C. 11. s. 22. de R. et ab Extrav. Ambitiosae nec non
a Const. Apostolicae Sedis?
R. Ad l.um Affirmative.— Ad 2.um Affirmative, excepto casu urgen­
tis necessitatis, in quo periculum sit in mora, et tempus non suppetat recur­
rendi ad S. Sedem, habito tamen in his adiunctis Ordinarii beneplacito,
et sub lege ut permutatio fiat in titulis quam maxime tutis. — Ad 3.u" Af­
firmative quoad poenas in Extrav. Ambitiosae et Const. Apostolicae
Sedis statutas ». S. C. C. 17. lan. 1906. — E. M.
1174. Quid sit cambium? — Cambium est : permutatio pecuniae
cum pecunia cum aliquo campsoris lucro. Generatim ille qui in pe­
cunia negotiatur, et lucrum quaerit, argentarius appellatur. Ille autem,
a quo petitur cambium, vocatur campsor, ille qui petit campsarius.
Emolumentum illud, quod campsor percipit ex permutatione pe­
cuniae cum pecunia, aggio vulgo appellatur. Cambium differt a ven­
ditione, quia in hac merx pro pecunia, in illo pecunia pro pecunia
commutatur. C. A. 1046. Dominium pecuniae statim ab acceptante
acquiritur, antequam is quod debet reddiderit, ex Iure etiam Romano,
siquidem hoc Iure in permutatione statim acquiritur dominium, ante­
quam ex alia parte contractus compleatur. L. Cum precibus C. de
Rerum permut, — L. 850.
1175. Quotuplex sit cambium? — Cambium, aliud est rcale,
aliud siccum. Cambium siccum est cambium fictum, e. g., quum fin­
gitur pecunia, tradenda alteri, de loco in locum transvehenda, ut sic
possit aliquid pro translatione exigi, cum revera non transferatur.
Reale est cambium verum, quo vere et realiter pecunia pro pecunia
commutatur ; puta si aurum pro argento detur. Cambium reale, aliud
est minutum seu manuale, cum commutatur pecunia praesens unius
formae vel materiae, cum pecunia alterius formae aut materiae, aliud
est locale, cum pecunia praesens commutatur cum absente, quod fit
vel cum campsor pecunias hoc in loco accipit, alio in loco a se re­
stituendas, vel cum campsor pecunias hoc in loco dat, a campsario
in alio loco, e. g. Parisiis restituendas. Cambium hoc per litteras
collybisticas, vulgo cambiali, ordinarie fit. Campsor Romae trahens,
campsarius etiam Romae remittens, is qui Parisiis soluturus est tra­
ctorius appellatur. Et si fideiussor illis litteris cambii accedat, avallo
id nuncupatur. — L. 851.-854.

XII.

DE VENDITIONE ET EMPTIONE

243

1176. An cambium siccum seu fictum licitum sil? — R. Negative,
per se. Ratio, quia nullus in eo est titulus lucrum accipiendi, cum
verum cambium non sit, sed fictio cambii. Hinc S. Pius V. B. Jn
eam 1571. illud expresse declaravit usurarium; est enim usura pal­
liata. Dicitur per se, nam ratione mutui licet lucrum, quod in mutuo
licitum est. E. M.
1177. An cambium rcale, tum manuale tum locale, licitum sit?
— R. Affirmative, dummodo lucrum non excedat pretium lege vel lo­
corum consuetudine determinatum. Ratio, quia plures adsunt iusti tituli
talis lucri: l.° Locatio operae et officii ad conquirendam, numeran­
dam et transmittendam pecuniam. 2.° Expensae in detinendo telonio.
3. ° Pecuniae assecuratio, usque ad locum, ubi pecunia solvenda est.
4. ° Lucrum cessans, damnum emergens et sortis periculum, ex debi­
torum infortuniis. 5.° Varius variis in locis pecuniae, valor, unde fiat,
quod pecunia plus valeat eo in loco, quo a campsore reddenda est,
quam in illo quo a campsore accipitur. Si contra vero esset, si nempe
plus valeret pecunia in loco quo accipitur, quam in loco quo redditur ;
tunc hoc titulo nihil liceret recipere, immo compensatio usque ad
aequalitatem esset facienda. L. 851.-854.
1178. An licitum sit cambium Francofurtense, in quo nempe
campsor pecuniam dat in proximis nundinis reddendam, ita ut lucrum
maius pro maiori dilatione exigatur? — R. Affirmative, si titulus
adsit damni emergentis, vel alius similis titulus. — Affirmative iterum,
ratione mutui, si taxa legalis non excedatur. — Negative, si praecise
ratione dilationis exigatur; usura enim est. L. 855.
1179. An licitum sit cambium illis, qui officium publicum cambiendi non habent? — R. Affirmative. Ratio, quia rem utilem alteri
praestant. L. 851.
1180. An famulus recipiens pecuniam auream a domino, ut satis­
faciat creditoribus domini, possit lucrari, eam cum alia commutando ?
— « Affirmatur, quia est fructus industriae, nisi sit contra expressam
vel tacitam domini voluntatem ». L. 856.
1181. An accipiens pecuniam adulterinam possit eam expendere ?
— R. Negative. Ratio, « quia res vitiosa nequit alteri tradi, vitio non
detecto. Neque ex eo quod ipse deceptus est, potest decipere alios,
cum actio, qua deceptus fuit, nullum ad hoc ius tribuat ». Si autem
eam iam expenderis, bona fide, teneris ad restitutionem « ex vi ipsius

244

XII. - DE VENDITIONE ET EMPTIONE

contractus, quo obligaris solvere iustum pretium pro re empta ».
L. 855. Attamen ad nihil teneris, si alter etiam bona fide iam expen­
derit, cum nullum damnum passus sit. Postquam autem ea moneta
ad alios transierit, iam, practice loquendo impossibile moraliter est
scire quinam damnum passus sit, et ideo regulariter nulla restitutionis
imponitur obligatio, et quando agatur de moneta parvi valons, hac
etiam ratione poenitens non esset inquietandus. — C. I. Poen. 440.;
Lugo d. 28. s. 2. n. 6.

1182. Quid campsores recipere possunt ratione mutui? — Reci­
pere possunt 5. vel 6. pro 100. iuxta taxam legalem pro mercatori­
bus, quia mercaturam pecuniae exercent. Immo permittitur ipsis acci­
pere 6. vel 7. pro 100. ob pericula, expensas et labores, quos subire
debent. Ordinarie enim campsores multa pecunia, ut tali officio fungi
possint, multisque ministris indigent, ac multis periculis exponuntur.
Cf. 1104.

1183. Quid de Bulla S. Pii K de cambiis? — Varias S. Pius V.
restrictiones apposuit ad usuras amovendas; eas tamen in plerisque
locis non amplius vigere testantur. Lessius 93.; Lugo d. 28. n. 107.;
L. 852.; Bened. XIV. de Syn. 1. 10. c. 5.
1184. Quid sil negotiatio? — Ea proprie est, cum quis rem sibi
comparat eo animo, ut integram et non mutatam carius vendendo,
vel permutando, lucretur. L. 831.; S. Th. 2. 2. q. 77. a. 4. ad 2.;
Lugo d. 28. n. 20.
1185. Quotuplex sit negotiatio? — Triplex est: negotiatio oeco­
nomica, negotiatio artificiosa seu opificium, et negotiatio proprie et
stricte talis. Haec Molina d.
n. 2.: « Triplex emptionis et ven­
ditionis genus distingui consuevit. Quaedam enim est, qua ab uno­
quoque ea emuntur, quae ad suam familiaeque sustentationem neces­
saria sunt, superflua vero vendantur... Alia est, qua emitur aliquid, ut
per industriam commutatum vendantur... Ad hoc genus pertinet non
solum, si quis lanam emat, ut inde pannum, quem vendat, conficiat,
vel ferrum, ut gladios, quos ex illo efficiat, vendat: sed etiam si aves
aut equos emat, ut postquam eos educaverit et ad aliquid assuefece­
rit. illos vendat. Ad huius generis negotiationem ea quoque spectat,
qua res non empta, sed ex suis bonis aut fundis, in meliorem for­
mam mutata venditur. Alia denique emptio et venditio est, qua emi­
tur aliquid, ut immutatum carius ad lucrum vendatur; atque haec
est propriissima negotiatio ».

XIII. - DE CENSU

245

1186. An negotiatio licita sit? — Prima negotiationis species
licita est. « Haec, ait Molina 1. c., quasi naturalis est, et de se est
bona et licita. Ordinatur quippe non ad lucrum, sed ad congruam
sustentationem, atque ad oeconomos et politicos spectat, non ad ne­
gotiatores presse sumptos ». — Altera species negotiationis licita
etiam est. « Haec autem, ait Molina 1. c., non est mera negotiatio;
eo quod res sic empta per industriam ac artem melior reddatur ».
Quare non venditur tantum res empta, sed simul propria industria
propriumque opus. Huiusmodi homines potius opifices, artifices, quam
negotiatores seu mercatores appellantur. Nulla ergo in ea iniustitia
est, nulla illiceitas, cum valde ea utilis sit privato et publico bono.
- Tertia etiam negotiatio licita de se est, siquidem et ipsa valde
utilis est privato et publico bono, neque aliunde ullam necessario,
seu per se, continet iniustitiam, aut inhonestatem. Etenim ad iustitiam quod attinet sufficit quod quis emendo et vendendo sistat intra
limites pretii infimi et summi ; et rerum pretia aliunde pro variis
temporum et locorum adiunctis imminui et augeri solent. Accedit
praeterea horum negotiatorum labor, itemque ingentes expensae ab
ipsis faciendae, ut pro omnibus necessarias merces semper paratas
habeant. Lucrum autem quod intenditur, ordinate et moderate intendi
potest ad bonum et pium etiam finem, adeoque neque ex hoc capite
necessario et per se ulla habetur turpitudo. — S. Th. 2. 2.
q. 77. a. 4.

XIII. — DE CENSU

1187. Quid sit census? — Census est contractus, quo quis sibi
reservat vel emit ius annuam pensionem percipiendi. — Emens dici­
tur, censualista, censitor, emptor, creditor. Vendens vero, censuarius,
venditor, debitor. Ipsa autem pensio dicitur canon, vel reditus, quia
ipsa quotannis redit et redditur. — Census, ut patet, essentialiter
differt a mutuo ; in hoc enim mutuatarius est principaliter debitor
ipsius capitalis, in illo vero censuarius debitor non est capitalis, sed
reditus, cuius ius vendidit ipsius capitalis pretio. — C. I. 1778.;
C. II. 16O4.; C. L. 1644. 1645. 1706. 1707.; C. G. 1909.; Gousset
in h. a. ; L. 839.

246

XIII.

DE CENSU

1188. Quoluplex sit census? — Census multiplex est: l.° Re­
servativus, quo censualista rem suam in alterum transfert titulo gra­
tuito vel oneroso, e. g., alteri donat vel vendit, reservata sibi ex ea
re annua pensione. C. I. 1778. 1780.; C. G. 530.; C. H. 1607. —
2.° Consignativus, quo censualista, ius emit pensionis percipiendae ex
re aliena, sive mobili, sive immobili; vel ex ipsa persona obligante
se ad annuam pensionem ex arte sua, vel negotiatione, vel officio
praestandam. C. I. 1782.; C. G. 1909.; C. H. 1606.; C. L. 1645.
— Ex C. He. 782. 790. onus fundiarium submittit actualem fundi
proprietarium ad praestationem in favorem ius habentis, pro qua solo
fundo respondet. Onera fundiaria non prescribuntur. Singulae prae­
stationes praescribuntur. — Hinc 3.° census distinguitur in realem,
personalem, mixtum, prout immediate constituitur in re aliqua fru­
gifera, vel in labore et industria personae, vel in utroque, quatenus
immediate et directe sola persona obligatur, ad securitatem tamen
obligantur res aliquae debitoris, quibus nihilominus pereuntibus, per­
sona obligata manet. In censu ergo reali, res obligata est ad quos­
cumque deveniat, et, re pereunte, perit census, C. H. 1624. 1625.;
in censu personali persona obligata est, et, personae industria pereunte,
perit census, nisi census constitutus sit independenter a quacumque
industria, et non nisi in mera personae obligatione ad solvendum. In
censu mixto, pereunte industria personae, obligatur res quasi hypothecata, et, re pereunte, obligatur adhuc persona. Cf. L. 841. 846.
847. — 4.° Temporarius, vel perpetuus, aut vitalitius, prout consti­
tuitur ad tempus, e. g., ad 10. annos, vel in perpetuum, vel ad
vitam hominis. C. I. 1779.; C. G. 1910.; C. A. 1284.; C. H. 1802.
— 5.° Redimibilis vel irredimibilis, prout potest vel non potest re­
dimi per capitalis seu pretii restitutionem. — C. B. 1105. seqq.;
1199. seqq.; Lugo d. 27. n. 4.; E. M.
1189. Resolves: Censuarius non liberatur a pensione solvenda
propter accidentalem sterilitatem fundi et fructuum amissionem. C. H.
1624. — Fundus censui subiectus in manus deveniens aliorum, cum
suo transit onere reali. Lugo Resp. Mor. 1. 6. d. 12.
1190. Nota: Ex recentioribus legibus, cum reditus pretium est
alienationis aut conditio cessionis immobilium, sive titulo oneroso,
sive gratuito, reditus vocatur reditus praediatis seu fundiarius. Huius­
modi autem cessio immobilium transfert in cessionarium plenum do­
minium, non obstante quavis contraria clausula. Reditus vero, consti­
tutus ope capitalis, vocatur reditus simplex seu census. C. I. 1778.

XIII.

DE CENSU

247

;1782. C. G. 530. 1909. Cf. C. A. 1125. 1147. — Ex C. I. 1782.
census proprie dictus non permittitur, nisi mediante hypotheca speciali
in fundo determinato. Scilicet permittitur non quilibet census, sed
census mixtus vel realis. Secus, capitale repeti potest. — Census per­
petuus vel ad longum tempus Iure Canonico inter bona immobilia
recensetur. Clem. Exivi de Verbor. signif. ; Lugo n. 8. Ex C. I. 418.;
C. G. 529. reditus vitalitii aut perpetui, qui a Statu debeantur vel
a privatis, inter mobilia computantur.
1191. An licitus sit census reservativus ? — R. Affirmative.
Ratio, quia quilibet rem suam alteri vendens vel donans potest sibi
reservare ius ad partem fructuum ipsius rei, modo tamen pro rata
reservationis, in venditione, pretium imminuatur, et in donatione
praedii fructibus census respondeat. L. 839. Ex C. L. 1707. census
reservativus prohibetur.
1192. An licitus sit census consignativus, realis? — R. Affir­
mative. Nam quilibet, cunctis fatentibus, alteri donare potest ius per­
cipiendi annuam pensionem ex re sua frugifera; ergo et hoc ius ven­
dere. Nec refert, quod tractu temporis pensiones percipiendae excedant
pretium solutum: id etiam in venditione rei frugiferae contingit;
neque tamen ea illicita est. Hinc licitus est census realis, sive per­
petuus, sive temporalis. Si enim debita servetur aequalitas inter pre­
tium et ius, perpetuum vel temporaneum pensionis, nulla quidem
apparet iniustitia. Illud habetur iustum pretium, quo in loco contra­
ctus census huiusmodi vendi emique solent. C. Regimini 1. 2. de
Empt. et vend. Extr. comm. ; L. 839. ; E. M.

1 193. An licitus sil census consignativus personalis? — De iure
naturali : « Prima sententia negat... quia persona non potest vendi...
Secunda sententia communior et probabilior docet esse licitum... quia
si quisque potest operas suas locare, potest etiam et vendere. In tali
autem contractu proprie non emitur persona, sed improprie, nam
proprie emitur ius super industriam personae ». L. 840. — De iure
canonico, ubi hoc viget, census iste prohibetur per B. S. Pii V. Cum
onus 1568. L. 840. 846. 848. « Bulla autem S. Pii V., ait S. Alph.
849., non est recepta in duobus regnis Siciliae, nec est recepta in
Hispania, nec in Belgio, nec in Germania, neque in Gallia, nec etiam
Romae observatur ». Cf. Collectai!. S. C. de P. F. 2132. — Ex
C. I. 1628.; C. G. 1780. nemo operas obligare potest, nisi ad tem­
pus, vel pro negotio determinato. — Bened. XIV. de Syn. 1. 10. c. 5.

248

XIII.

DE CENSU

1194. An licitus sit census vilalitius? — R. Affirmative. Est
enim contractus aleatorius, in quo turn censualista turn censuarius
aequali periculo se exponunt, ille accipiendi plus vel minus, iste sol­
vendi minus vel plus. Hunc praeterea approbat ius civile tam titulo
oneroso, ob pecuniam, vel rem mobilem, vel rem immobilem, quam
titulo gratuito donationis inter vivos, vel testamenti. C. I. 1789. seqq.;
C. G. 1910. 1968. 1969. Licere etiam eruitur ex iure canonico Clem.
Monasteriorum de Reb. Eccl. non alien. — Ad constituendum autem
iustum census vitalitii pretium, si de vitalitio ex titulo oneroso agatur,
ratio habenda est aetatis et valetudinis, nec non periculi cui quis
sua vivendi ratione, arte, officio, exponitur. Ordinarie dicunt exigi
posse 15. pro 100. Vilalitius; a censu ordinario in hoc distinguitur
quod in hoc, mortuo censualista, ius in herede remanet ad canonem,
in illo vero nullum superest ius ad canonem, mortuo censualista. —
L. 844.; C. A. 1285.; C. H. 1802. 1803.
Vitalitium nullum est, nisi, cui stipulatur, in vivis agat, C. I.
1795.; C. G. 1974. Ac si is, cui vitalitium stipulatum fuit inconti­
nenti decesserit, ex C. I. contractus non irritatur. Secus ex C. G.
1975. est, si persona tunc cum contrahebatur ea laborabat infirmitate,
qua postea intra viginti dierum spatium mortua est. Ex C. G. 1976.
et ex C. I. quovis pretio fuerit constitutum, valet.
Ex C. B. 761. contractus reditus vitalitii valere non potest nisi
scripto constet. C. G. 1969.; C. I. 1790., si census vitalitius titulo
gratuito, donatione seu testamento, constituatur, legali forma fieri
debet.

1195. An licitus sit census realis redimibilis ? — R. Affirmative
de iure naturali, sive ex parte censuarii, sive etiam ex parte censualistae. In censu enim vera venditio habetur, in qua redemptio ex
utraque etiam parte licita est. — De iure canonico ex B. cit. S. Pii V.
semper quidem permittitur censuario, ut possit redimere censum, facta
denuntiatione per bimestre; non autem censualistae. — Ex C. 1.
;
1783.
C. H. 1608. C. L. 1648. census est essentia sua redimibilis;
ex C. G. 1911. census perpetuus est essentialiter redimibilis. Verum
census redimi nequit a censualista quoad censuarius pacta servaverit.
C. I. 1783. 1785. seqq.; C. G. 530. 1911.; seqq. E contra a cen­
suario redimi quandocumque potest. C. I. 1783.; C. G. 530. 1911.;
et pactum, ne censum is redimere possit, nullum est. C. I. 1783.;
C. G. 530. Nihilominus conveniri potest, ne redimatur quamdiu cen­
sualista vivat, vel ante certum tempus, quod in reservativis seu fun-

XIII.

DE CENSU

249

diariis tricennium, in consignativis decennium excedere nequit, vel
non nisi censualista, legitimo tempore, antea praemonito. C. I. 1783.;
C. G. 530. 1911. Cf. C. H. 1608. 1609. 1658. 1662.; C. L. 1648.
— Census autem vitalitius irredimibilis est, tum ex parte creditoris,
si debitor fuerit in mora solvendi, tum ex parte debitoris, si forte is
plus aequo eo onerari coeperit. Attamen creditor contractum rescin­
dere poterit, si debitor promissas cautiones pro executione non prae­
stiterit. C. I. 1785. 1796.-1798.; C. G. 1912. 1971. 1977. 1978.
1979. Cf. C. H. 1805.; L. 843. 847.

1196. An licitus sit census realis irredimibilis scu perpetuus ? —
R. Affirmative de iure naturae. Nam ut huiusmodi ius pensionis seu
reditus comparatur certa re vel pecuniae summa, qua venditor poterit
negotiari, emere agrum, domum etc., et ita indefinite lucrari; ita
etiam illae pensiones seu reditus indefinite sunt percipiendi; et, si
servetur debita in contractu proportio pretii, aequivalere bene possunt,
quoad utilitatem et emolumentum inde percipiendum, rei seu summae
pecuniae pro pretio traditae. Atqui in venditione et emptione, in hoc
praecise est aequalitas servanda inter pretium et mercem, quoad nempe
utilitatem et emolumentum hinc inde percipiendum, attenta lege, con­
suetudine, communi existimatione. — Tambur. de Contr. tr. 2. c. 2.
§ 3. n. 3.; Lugo d. 27. n. 20. 158.
S. C. de P. F. 20. Febr. 1819., Collect, n. 2129., licitum decla­
ravit censum perpetuum irredimibilem ex parte emptoris, redimibilem
vero ex parte venditoris.
1197. An licitus sil census personalis redimibilis ? — R. Affir­
mative, sive ex parte venditoris, sive ex parte emptoris. Etenim, ut
census realis innititur in re, ita census personalis innititur in industria
personae. Atqui industria personae vendi potest uti res. Uti ergo licet
census redimibilis realis, ita licet etiam census redimibilis personalis,
si debita servetur proportio pro onere imposito. — Bened. XIV. de
Syn. 1. 10 c. 5. n. 4. 5.; L. 840. 843.

1198. An liceat emere ius pensionis annuae mera pecuniae trans­
latione dominii, quin illud constituatur in aliqua re mobili vel immo­
bili frugifera, vel in industria aliqua determinata personae ? —
R. Affirmative. Constat l.° ex praxi fere universali ipsorum virorum
timoratorum. Ubique enim annuae pensiones emuntur pecunia, uti
aliae merces, sive ad tempus sive ad totam vitam, quin ullus scru­
pulus de hac re moveatur. 2.° Nam huiusmodi census mere pecu-

230

XIII. - DE CENSU

niarius est verissima venditio, quae certe licita est: ex una enim
parte ius illud annuae pensionis est pretio aestimabile, ex altera parte
pecunia, cuius dominium absolute transfertur, et non cum onere tantumdem restituendi ut in mutuo, vere pretium est illius iuris. C. I.
1778.; C. G. 1909.
1199. Nota: Census iste mere pecuniarius hoc sibi habet pro­
prium quod in nulla re frugifera sit constitutus, sed sit verissima
venditio, et consequenter licet censuarius amittat acceptum pecuniae
capitale, semper tamen constitutum censum solvere tenetur. Idemque
locum haberet, si quis, loco pecuniae pro pretio iuris ad illam pen­
sionem, rem mobilem vel immobilem traderet, quin in ea ius illius
pensionis consignaret, eique alligaret. Talis contractus proprio nomine
in Iure novo constitutio reditus appellatur. Et sane non proprie cen­
sum, sed hanc constitutionem reditus agnoscere videntur C. I. 1778.
seqq. et C. G. 530. 1909. seqq. 1968. seqq.
Ad census revocari possunt reditus annui in bonis Guberniorum
constituti, quando nempe pecunia in versuris publicis, debito publico,
collocatur, itemque actiones nummariae seu bancariae, commerciales,
industriales, quarum venditio et emptio, uti aliarum rerum licita est;
ac pretium, uti aliarum mercium, incrementum et decrementum in
dies habet. Hinc licet emere pretio currente census annuos in Guber­
nio constitutos, vel actiones a publico nummulario. Venduntur enim
et emuntur, ut merces ordinariae, et pretium eorum crescit vel de­
crescit iuxta communem hominum aestimationem, indicantium maius
vel minus in iis adesse periculum.

1200. Quaenam requirantur conditiones ad licitam census consti­
tutionem? — « De iure naturali duae tantum conditiones desideran­
tur: l.° Ut sit aequalitas inter censum et pretium. 2.° Ut pacta,
praeter naturam census adiecta, iuste compensentur ». L. 845. De
iure canonico plures exiguntur conditiones, quibus tamen consuetudine
fere universali derogatum est. L. 845.-849. Iuris autem civilis dispo­
sitiones praecipuas iam enumeravimus. — Cum census vera venditio
et emptio sit, contractui census addi possunt illae conditiones et mo­
dificationes, quae venditioni et emptioni non repugnant. Pretium item
ut in emptione et venditione pro variis rerum circumstantiis varium
esse potest. — Tambur. de Contr. tr. 2. c. 4. n. 1. 2.; Lugo Resp.
Mor. 1. 6. d. 15.
1201. Utrum census vitalitins decurrat, divisibiliter cum tempore ;
an non nisi post tempus constitutum, puta post annum elapsum, debea-

XIII.

DE CENSU

251

tur, ita ut, si ccnsualisla praemoriatur, censuarius non teneatur pro
rata (emporis elapsi pensionem haeredibus solvere? — R. Affirmative.
Etenim, census vitalitius est ad alimenta et pensionem vitae; nam
pecuniam suam collocans, vult vivere de pensione: ergo aequum est,
ut pensio currat cum proportione ad vitam, quae sustentari debet, et
sustentatur a die constituti census. Ergo censualista moriens acquisivit
ius ad pensionem pro tempore praecedenti ; porro ius ab eo tunc
acquisitum, eo moriente, transit ad haeredes. Quare pensio etiam as­
signata clerico, pro alimentis et sustentatione vitae, licet sit perso­
nalis ad sustentationem, et finiatur morte pensionarii, mortuo pensionario, debetur haeredi pro rata temporis elapsi. — La Croix 1023.;
Gur. Cas. 1005.
Ex C. I. 4SI.; C. G. 586. fructus civiles in dies cedunt. Cf. C.
B. 101. Ex C. I. 1799.; C. G. 1980., in censu vitalitio, pensiones in
dies cedunt; verum si convenerit, ut anticipate praestentur initio
cuiusque anni vel mensis, eo veniente, statim integrae totius anni vel
mensis debentur. Itemque ex C. I. 482. 867. ususfructus reditus vitalitii tribuit fructuario ius exigendi pensiones de die in diem, et
legatum titulo alimentorum ab initio exigi potest. — Ex C. A. 1285.
1418. vitalitium, in dubio, solvitur anticipate unoquoque trimestri;
alimenta vero anticipate praestantur saltem per mensem. — Ex C. B.
reditus vitalitius unoquoque trimestri anticipate solvendus est, et ius
ad integrum reditum permanet, licet initio trimestris moriatur ille cui
reditus debetur. — Ex C. H. reditus respondens anno, in quo mo­
ritur is qui vitalitio fruitur, solvendus est cum proportione ad dies
quos ipse vixerit, et, si anticipate solvendus erat, totus debetur. Cf.
art. 880. — Ex C, S. Pii V. Cum onus § 3. 16. Febr. 1569. prohi­
bentur « solutiones, quas vulgo anticipatas appellant, fieri, aut in pa­
ctum deductae ».
1202. Quomodo census exUnguatur et rescindatur? — Census
extinguitur; l.° Redemptione ex parte censuarii, C. I. 1783.; C. G.
1911.; et, si vitalitius sit, morte eius ad cuius vitam fuit constitutus,
C I. 1801.; C. G. 1982.; C. A. 1285. — 2.° Officio iudicis, in ca­
sibus iure determinatis, C. I. 1785. 1786.; C. G. 1912. 1913.; C. L.
1649. — Census reservativus rescindi potest, ut quaelibet alia ven­
ditio emptio, v. g., si censualista quasi venditor laesus fuerit ultra
dimidium iusti pretii ; vel si quasi donator liberos postea susceperit.
— Rescindi etiam potest census, si censuarius foro cesserit, vel sol­
vendo esse desierit. Ubi vero debitor antequam bonis cedat, vel sol-

252

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

vendo esse desinat, fundum alienaverit, creditor exigere non potest
census redemptionem, si fundi possessor paratus sit canonem solvere
et cautiones pro eo dare. C. 1. 1786. Cf. C. G. 1913. — Censu
resoluto ob non impletas conditiones, vel rescisso ex susceptis liberis,
integra manent iura tertio quaesita super bonis immobilibus, perinde
ac in emptione et permutatione. C. I. 1787. — Census non extinguitur morte civili censualistae, sed transit ad eius haeredes usque
ad eius naturalem mortem, C. I. 1801.; C. G. 1982. 1983.

XIV. — DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE
1203. Quid sil localio conductio? — Est contractus, quo quis
se obligat rem ad usum vel usumfruclum alicui ad certum tempus
pro pretio concedere, et alter accipere. C. A. 1090. 1091.; C. L.
1595. — Se obligat, est enim contractus consensualis, L. 1. Dig.
Locati conducti; C. I. 1569. 1570.; C. G. 1709. 1710.; C. A. 1094.
Cf. C. L. 1619. seqq. — Rem, h. e. non usu fungibilem, sive rem
proprie dictam, sive personam; quare locari potest res immobilis, ut
praedium; res mobilis, ut grex; persona, ut operarius aut famulus
quoad operas praestandas, e. g. famulatus, res et personas transvehendi,
etc., vel quoad opus efficiendum, e. g. domum extruendam, statuam
conficiendam, etc. C. H. 1542.; C. L. 1596. — Ad usum, ut domus;
ad usumfruclum, ut vinea. C. H. 1545. — Ad certum tempus, at­
tento nempe iure positivo, quo nulla locatio perpetua admittitur.
C. H. 1543. 1544.; C. A. 1090. — Pro pretio, si gratis, non localio
sed commodatum habetur, L. 46. Dig. Locati et conducti. Cf. Vinnium de Inst, de Locatione § 1.; C. L. 1603.
Pro pretio, h. e. pro pecunia Inst. 1. 3. t. 25. init, et § 4. 5.;
L. Depositum § 9. Dig. Depositi vel contra; L. Naturalis § 2. Dig.
de Praescriptis verbis, etc. Si non pro pecunia, sed pro alia re res
detur ad usum vel usumfruclum, alius est contractus ex iure positivo,
sed non locatio conductio. Ex Iure Positivo, nam de iure naturali
essentiale non est discrimen. luri Romano autem consonat Ius It.
1569. et Gall. 1709. Quopropter, quoad praedia rustica, L. Si mer­
ces § 4. Dig. Locati etc.; C. A. 1103.; C. H. 1579., si colonus sit
partiarius qui nempe non pecuniam sed partem fructuum domino
praestet, contractus dicitur intercedere societatis. Si vero colonus ad

XIV.

DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

253

numeratam pecuniam conduxit, vera est locatio. Idemque dicendum
de societate seu locatione animalium. Ex C. L 1665.; C. G. 1711.
sub locatione recensetur contractus, quo alter animalia alteri tradit,
ut fructus dividatur inter proprietarium et eum cui traduntur. Itemque C. I. 1647. seqq.; C. G. 1711. 1763. cum colonus partiarius
est, locatio adhuc habetur. — Pro pretio, ut vera sit locatio, necesse
est pretium determinari cum conventio fit. Si conventio fiat pretii
postea determinandi, contractus erit innominatus: facio ut des, Vinnius 1. c. — Quod a conductore rependitur nomen sortitur mercedis.
quemadmodum et pensionis cum immobilia locantur. Inst. 1. c.; L.
Locatio 2., L. 37 tibi 5., L·. Ex conducto 15. § 4., L. 37 merces 25.
Dig. Locati conducti; C. A. 1092. — Ille vero qui concedit dicitur
locator, et ille qui accipit vocatur conductor, et, si rusticum praedium
accipiat, colonus. C. H. 1546. — C. B. 535., L. 857.

1204. Nota : Merces iusta esse debet. Locatio et conductio quae­
dam est venditio et emptio, et uti in hac ita etiam in illa pretium
augeri et imminui potest pro variis circumstantiis. Ac illud etiam
est attendendum, quod in locatione, praesertim praediorum rusticorum,
res aleae obnoxia est, adeoque ratio habenda est in mercede consti­
tuenda periculorum, quae locator vel conductor subit.
Cum huius contractus obiectum sit usus rei, non res ipsa, sed
haec praesupponatur ; si res locata ante traditionem pereat, vel loca­
tori evincatur, contractus dissolvitur et conductor liberatur. Idem di­
cendum est, si, durante locatione, citra conductoris culpam res tota
pereat. Si res ex parte tantum perit, pensio saltem imminuenda erit,
et, si ea pars notabilis sit, poterit conductor vel pensionis imminu­
tionem petere, vel etiam contractum dissolvere. C. I. 1580. 1595.;
C. G. 1741. Cf. C. L. 1612. 1613. Si res ipsa non pereat, impeditur
tamen conductor ab usu vel cultura rei, citra eius culpam, e. g., si
campus diuturna inundatione obruatur, ab hostili exercitu occupetur,
etc., liberatur conductor a solvenda pensione. L. Si fundus, L. Pe­
rinde, L. Et haec, L. Habitatores § 1. Dig. Locali etc. — Contractus
locationis per se non solvitur neque locatoris neque conductoris morte
C. I. 1596.; C. G. 1742.; sed elapso tempore in contractu definito.
C. A. 1190. seqq.; C, II. 1565. seqq. Secus C. B. 569. Cf. C. L.
1619. seqq. — L. 857.
Immobilium locatio et conductio, quoad tempus, constitui non
potest ultra triginta annos. Habitationis domus ad totam vitam inqui­
lini et ad integrum biennium post eius mortem locari potest. Praedia

254

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

inculta usque ad centum annos ad ea excolenda locari possunt. C. I.
1571. Bona eorum, qui sub tutela vel cura sunt ultra novennium elo­
care non licet. C. I. 1572.; C. G. 1748. Locatio bonorum dotalium
et fructuariorum ultra currens quinquennium a cessato usufruclu et
dote durare non potest, C. I. 493. 1408.; ultra novennium C. G. 595.
1429. Bona demum ecclesiastica locari ultra triennium non possunt
sine beneplacito S. Sedis. — Si nullum in locatione tempus fuerit
definitum quoad praedia rustica et urbana, quoad diaetas instructas,
appartamento mobiliato, tempus ipsa lege determinatur. Ac dominus
inquilinum expellere non potest, quin eum antea praemonuerit iuxta
locorum consuetudinem. C. I. 1607. 1609. 1622.; C. G. 1736. 1757.
1758. 1774.
Si locatio facta fuerit in tempus indefinitum, vel ex C. G. et ex
C. B. sine scriptis, arbitrio sive locatoris sive conductoris finire potest,
prius tamen indicto locationis fine, secundum loci consuetudinem vel
leges, C. I. 1609. — Si vero facta fuerit in tempus definitum, vel in
scriptis, ex C. G. et ex C. B., hoc impleto, finitur, quin opus sit
finem locationis indicere, dare la licenza, C. I. 1591. ; C. G. 1737.;
C. A. 1113.; C. B. 566. Necesse tamen est finem locationis oppor­
tuno tempore indicere, quoties in potestate domini est, utrum velit
an non conductorem dimittere, C. I. 1597. seqq. 1613. Ac si locator
patitur conductorem, tempore elapso, in locatione permanere, denuo
locare, sed indefinite, intelligitur. C. I. 1592.; C. G. 1738. —
C. B. 564. seqq. 595. seqq. 620. seqq.; C. L. 1618. 1623. seqq.
1628. 1629.
Colonia partiaria, nullo certo tempore definita, ad annum dura­
tura intelligitur. Utcumque coita, nunquam ipso iure cessat, sed eius
cessatio opportuno tempore renuncianda est. C. I. 1651. 1664. —
Animalium locatio, nullo definito tempore, triennio finitur, sive simplex
locatio fuerit, sive ex aequis partibus, a meta, C. I. 1681. 1686. ; C.
G. 1815. 1820. — C. B. 595. seqq.

1205. Quinam locare conducere possint, et an locatio conductio ad
haeredes pertranseat? — Quicumque vendere emere possunt, iidem
locare conducere possunt. Ac quicumque, generatim contrahere pos­
sunt, locare et conducere possunt ; locare, si nempe domini rei sint,
vel fructuarii, vel administratores. Cf. C. I. 300.; C. G. 450.; C. L.
1597. 1598. 1599. Immo et rem alienam, quam quis iniuste possidet,
locare potest; et licite etiam quis eam, per se loquendo, conducit, si
nullum inde domini damnum ; quia ex conductione nullum domino ius

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

255

adimitur aut imminuitur. Ex C. I. 1572., locatio ultra novennium
non permittitur iis, qui simplicem administrationem habent. Cf. C. H.
1548.; C. L. 1600. 1601. 1602. — Conductor potest alteri rem con­
ductam sublocare. L. Cum in plures Dig. Locati et conducti, et L.
Nemo C. de locato; C. I. 1373.; C. G. 1717.; C. H. 1550.; C.
L. 1605.
Porro contractus locationis conductionis ad utriusque haeredes
transit, quamdiu praefinitum locationis tempus durat, nisi aliter fuerit
conventum. Inst. 1. 3. t. 24. § 6. Ita etiam ex C. I. 1596.; C. G.
1742. — Itemque transit, si locata sit opera ad aliquid, quod per
alium possit impleri, L. Veteris C. de contrahendo et committenda sti­
pulatione ; secus si talis sit opera, quae nequeat per alium impleri. C.
I. 1642. 1643.; C. G. 1795. 1796. contractus locationis operis solvi­
tur morte operarii, qui operam suam locaverat. Verum qui opus com­
misit tenetur haeredibus illius solvere pretium tum peracti laboris,
tum praeparatae materiae, si haec possunt ipsi committenti utilia esse.
— E. M.
1206. Quid locari conduci possit: quid in particulari de opera­
rum mercede?— R.Ad l.ura locari possunt quaecumque in commercium
veniunt, dummodo non sint usu consumptibilia, et mercede possunt
ac solent aestimari. Quare locari possunt tam immobilia, quam mobi­
lia; itemque opera et opus, ut aliquem alio vehere, tabulam pingere, etc.,
et iura incorporalia, ut ususfructus, habitatio, vectigalia, etc. C. A.
1092. 1093.; C. B. 535. 581. 611. 631. 652. — Opus ab opera dif­
fert. Opus est id quod fit operando ; opera est actio qua opus fit,
actio operantis, officium, industria, ministerium agentis aliquid. Qui
operas praestat est locator, ei cui praestantur conductor. Ad opus quod
spectat, distinguenda in ipso sunt materia et artificium. Si locator
materiam praestat, conductor artificium locatio-conductio est. Si vero
utrumque is praestat, disputatur utrum sit locatio an venditio. Opus
autem propriis operis praestandum est, si illud propriam exigat peri­
tiam. — C. B. 613.
Porro opera agrimensoris beneficium reputatur; et ideo ex vete­
ribus non datur cum tali persona locatio conductio, adeoque neque
merces, sed remuneratio et honorarium. Idem dicendum de opera advo­
cati, medici, aliorum, qui operam nobis praestant ingenio, eloquio,
fide, etc. Remuneratio vero famulis ac operariis debita salarium et
stipendium solet dici. Remuneratio; opera enim a libertate humana
procedens, nobilius quid merce est, et rationem induit meriti, et iuris

256

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

ad praemium. Cf. Enc. Leonis XIII. Rerum novarum; S. 0. Cas.
Conse, ed. 6. num. 77. 5°.
Salarium igitur, quod datur operariis pro eorum opera praestita,
non est quasi permutatio rei cum re, neque consequenter datur tantum
pro ipsa opera in alterius utilitatem praestita; sed datur etiam pro
ipsa persona, pro personae necessitate, pro personae merito.
Ex C. I. 1571.-1696. quoad res, quae possunt locari, specialis
mentio fit tantum praedii rustici, domus habitandae, animalium. Quoad
opera, tres dicuntur esse principales species locationis operum et indu­
striae. Prima, qua quis obligat operas suas in alterius famulatum;
altera, qua vectores tum terra tum aqua se obligant ad personas vel
res transferendas ; tertia qua operum redemptores se obligant ad opera
facienda. Cf. C. H. 1575. seqq.; C. A. 1151. seqq.
R. Ad 2.um Operarum merces ergo operario alendo sufficere debet,
ex ipsa naturae intentione, quae homini industriam et laborem sup­
peditat ad ea quaerenda quae sibi sunt ad vitam necessaria. Inde
mercedis iustitia primario aestimanda est, quae consequenter, cum
diurnae sustentationi sufficere debeat, diurnum supponit officium ex
parte operarii. Diurna sustentatio non stricte certe accipienda est, ut
pro animali, sed latius et convenienter, ut pro homine, ita ut ea com­
prehendatur, debita proportione, inspecto toto humanae vitae tempore,
et operariorum in civili societate conditione, et victus, et habitatio, et
vestitus, et alia variis in humana vita occurrentibus necessitatibus, ex
morbo, ex senectute etc., omnino ad vitam ipsam indispensabilia. Atque
haec praeterea sunt cum debita moderatione aestimanda ; operarius enim
supponitur non vitiosus et dilapidator, sed bene moratus et frugi.
Officium autem diurnum nonnisi moraliter intelligendum est, et item
convenienter ad ipsum laborem exercendum duriorem vel leviorem.
Unde uti certe 24 diei horas non comprehendit, ita neque ad unam
vel alteram horam coarctatur. Cum autem ea quae sunt necessaria ad
vitam pro vario tempore et loco varium habent pretium, hinc etiam
varium erit iustum operariorum salarium secundum varias temporum
et locorum circumstantias.
Atqui hinc iterum patet operam hominis mercem proprie non esse,
neque proprie pretium esse illius mercedem. Nihilominus non est du­
bium, quod illa opera quasi merx etiam est, in se ipsa considerata,
et non relate ad personam, cuius actus est, eiusque merces conse­
quenter quasi pretium accipitur. Hinc operarum merces ex hoc etiam
capite varie aestimatur, iuxta varios regionum mores, ex ipsis operis,
i. e. ex earum intrinseca praestantia, generali necessitate, utilitate,

XIV.

257

DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

labore, periculo. Hinc aliter aestimatur in medicis, ludimagistris, picto­
ribus; aliter in architectis, caementariis, fossoribus. Minime vero ea
aestimatur ex illarum peculiari necessitate et utilitate; haec enim ad
conductorem pertinet, e. g. si puer instruendus, magno praeditus sit
ingenio.
Ut igitur rerum pretia, ita iterum operarum mercedes augeri et
minui possunt. Augentur autem et imminuuntur ex illis ipsis causis,
quibus rerum pretia crescunt et decrescunt: ex eo quod multi sint,
qui operas praestant, pauci qui eas conducunt; ex earum diurna duratione. longiore, breviore; ex impenso in illis labore; ex periculo quod
in illis incurritur; ex requisita peritia; ex ultronea earum oblatione.
Insta erit consequenter operarum merces, si saltem infimam attingat
mercedem, quae tali loco et tempore solet talibus operariis tribui. —
Ac, si operas praestans suas, quasi socius eas alteri vel aliis praestat,
aequum est, ut aliquid et ipse ex lucris percipiat.
Verum operarum merces minime augeri vel imminui potest ex
variis conditionibus sive personae cui praestantur, sive personae, quae
eas praestat. Iustitia enim inspicit aequalitatem rei ad rem, non varias
personarum circumstantias. Et sic maior non est merces solvenda,
quia minus peritus locator, maiori labore, tempore, periculo, quam
caeteri. eas praestat; vel quia inopia versatur, uxorem habet, filios
etiam habet ; unde absonum illud familiare salarium exploditur. Quod
praeterea etiam exploditur ex ipsa statuta amplitudine iustae mercedis
operariorum, si isti nempe bene morali sint, et fruges, et debita vivant
parcimonia, quae initio quidem necessaria, in exiguum deinde desinit
comparandum ' patrimonium, ordinariis vitae necessitatibus omnino
sufficiens.
Si quis e contra eamdem operam integram pluribus simul prae­
stet, iure potest ex opposita ratione ab omnibus integram mercedem
exigere; non enim singulis minoris valet, quia aliis etiam aeque utilis;
et ideo qui ut Romam Titii filium ducat centum exigit aureos ; alios
centum aureos exigere poterit a Caio ut eius etiam filium Romam
ducat. Idem dicatur consequenter de agrimensore, de advocato, de me­
dico, qui aliquo discedant ut plurium agros metiatur, plurium causas
agat, pluribus infirmis salutari cura assistat. — C. B. 612. 614. 632.
653.; E. M.
Ad opus quod attinet, quod aliquis faciendum suscipit, e. g., do­
mum aedificare, statuam sculpere, pretio initio semel statuto, illud
deinde nec augetur nec imminuitur, quamvis rerum et operarum pretia
creverint vel decreverint. — Si vero expensae faciendae notabiliter
Bucceroki.

bist,. theol. moralis II.

17

258

XIV.

DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

augeantur ex non praeviso casu, e. g. inundationis fluminis, terraemotus etc., aequa facienda est compensatio; huiusmodi enim contractus
ita fieri solent, ut architectus vel operum redemptor ordinaria in se
suscipiat pericula, non prorsus improvisa et extraordinaria.
Opus, aversione, seu uno pretio, locatum, traditum non intelligitur
donec approbatum. Locatum pretio, in singulas eius partes seu mensu·
ras constituto, traditum non censetur, donec fuerit admensum vel pars
probata. Periculo, consequenter conductoris est, non locatoris. L. 36.
37. Locati conducti ff.; C. I. 1638. 1640.; C. G. 1791. 1793.
Potest locator operis a locatione discedere, refusis conductori im­
pensis factis et lucro cessante. Qui enim obligatur ad aliquod factum
erga alterum, liberatur praestando quanti eius interest. C. I. 1641,;
C. C. 1794.

1207. Quaenam sint obligationes locatoris? — l.° Conventione
perfecta, debet rem tradere, tempore statuto, et in eo statu, ut conductor
ipsa uti valeat, adeoque necessarias ad id expensas facere tenetur. Itemque curare debet, ut re sine ulla iuris sui imminutione, pacifice fruatur.
L. Sed addes § 5., L. Ex conducto § 1. Dig. Locati, etc.; C. I. 1575.
1576. 1581.; C. G. 1719. 1720. 1726.; C. H. 1554.; C. A. 1096.
1107.; C. B. 536. C. L. 1606. 1610. 1611. — L. 857.
2. ° Debet locator manifestare vitia rei, quae eius usum inutilem
aut perniciosum reddunt. L. cit. Sed addes § 1. Ex C. I. 1577.; C.
G. 1721. locator debet inimuncm praestare conductorem ab omnibus
vitiis et defectibus rei, quae huius usum impedirent ; etiamsi ea igno­
raverit locator, cum contractus iniretur. Si vero ex huiusmodi vitiis
aut defectibus damnum conductori obveniat, tenetur locator damnum
compensare, nisi demonstret se ea ignorasse. Cf. C. A. 1117.; C. B.
537. seqq.; C. L. 1606. 1611.; L. 857.
3. ° Locator non potest ante tempus praefinitum conductorem invi­
tum privare re conducta, nisi casus improvisus accidat, ob quem do­
mus ipsi domino sit necessaria. C. I. 1612.; C. G. 1761. Locator
nequit solvere contractum, etsi declaret velle se domum habitare, nisi
contraria conventio fuerit inita.
4. ° C. I. 1579. 1580.; C. G. 1724.; C. H. 1557. 1558.; C. A.
1118. 1119.; C. B. 536. 537.; C. L. 1606. 1612. 1613. locator non
potest, durante locatione, rei locatae formam immutare. Si necessariae
restaurationes rei locatae huiusmodi sint, ut prohibeant habitationem
illius partis, quae necessaria est conductori eiusque familiae, locus est
iuxta circumstantias rescissioni contractus et damnorum compensationi.
— C. Propter 3. de Loc. et cond.

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

259

5. ° C. I. 1584.; C. G. 1729.; C. H. 1569.; C. B. 550., si con­
ductor utitur re locata in usum alium ab eo, ad quem est destinata,
ut possit damnum inde locator subire, hic iuxta circumstantias potest
petere rescissionem contractus. — C. L. 1607.
6. ° C. I. 1165. 1595.; C. G. 1741.; C. H. 1556.; C. A. 1096.
1117. 1118.; C. B. 542. 543. 554.; C. L. 1607. 1608. contractus
locationis resolvi potest ab altera parte, si altera principalibus suis
obligationibus non satisfaciat. Principalis locatoris obligatio est, ut loca­
tam rem praestet usui aptam, camque in eo statu conservet. Principalis
conductoris obligatio est, ut rem conductam non pessumdet, ac statuto
tempore pensionem solvat. Iure canonico, in materia locationis rei eccle­
siasticae, si locatio ultra biennium sit, locator expectare biennium debet,
neque potest ante hoc tempus conductorem invitum privare re con­
ducta, si pensionem non solvat. C. cit. Verum haec conditio neque
de iure naturali est, neque in re non ecclestiastica a Iure Romano
exigitur.
7. ° Ex Iure Romano successor universalis, sive haeres, non po­
test ante completum tempus conductorem expellere. Partialis autem
successor, ut emptor, donatarius, legatarius, etc. non tenetur stare
contractui locationis, uti neque conductor; nisi tamen aliter pactum
sit, v. g., ne res locata, durante locationis tempore, alienetur. L. 9.
C. de Locato, etc. Quamvis autem emptor non teneatur stare con­
tractui locationis, conductor tamen, si expellatur, agere potest ad eius
intéressé obtinendum contra locatorem et eius haeredes. L. 67 merces
§ 1. Dig. Locati etc., L. Qui fundum, ib. ; L. 858. 859. — Ex C.
I. 1597. seqq.; C, G. 1743. seqq.; C. A. 1120. 1121. emptor rei
locatae nequit generatim expellere conductorem, nisi in locationis con­
tractu statutum fuerit, ut si res locata vendatur possit emptor loca­
tionem solvere et conductorem expellere. Quo in casu tenetur emptor
conductorem praemonere tempore opportuno. Ac, si nulla intercesse­
rit stipulatio, ex C. I. et C. A. locator conductoris damna compen­
sare tenetur, ex C. G. quoad damna et intéressé, locator et, eo defi­
ciente, emptor tenetur servare indemnem conductorem. — C. H. 1571.;
C. B. 571. seqq.
8. ° « In operis, duobus simul locatis, convenit priori conductori
ante satisfieri ». L. 26. Locati conducti ff.

1208. Quaenam sint obligationes conductoris ? — 1.° Pretium sol­
vere debet tempore statuto. Et ideo quasi ad cautionem praestandam
praedia urbana sufficiente suppellectili, rustica instrumentis et pecude

260

XIV'. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

instruere tenetur, et fructus in loco, de quo convenerit, reponere. C.
I. 1583. 1603. 1615. 1616.; C. G. 1728. 1752. 1766. 1767.; C. K
1555.; C. L. 1608. — 2.° Debet re uti in eum finem, pro quo esi
data, et non in alium. C. I. 1583.; C. G. 1728.; C. H. 1555.; C. B.
550.; C. L. 1608. — 3.° Tenetur expensas locativas facere, expensas
nempe minoris momenti, spectantes ad restaurationem rei usu attritae,
consuetudine vel lege definitas. C. I. 1604.-1606. 1625.; C. G. 1754,1756. 1777.; C. A. 1096.; C. B. 582. Tributa autem aliaque onera non
ipse, sed locator solvere tenetur, per se loquendo, et seclusa speciali
conventione. C. L. 1609. — 4.° Eam diligentiam debet adhibere in rei
usu, quam adhibet in re sua, ne rei dominus detrimentum patiatur.
C. I. 1583.; C. G. 1728.; C. H. 1555.; C. L. 1608. 1627. — 5.° Do­
minum rei monere tenetur, si extraneus eius iura laedere aliquo facto
lentaverit. C. I. 1587.; C. G. 1768.; C. L·. 1608. — 6.° Non prohi­
betur sublocare, nisi aliud fuerit stipulatum, vel inde locatori detri­
mentum fiat, L. 11. C. h. t.; C. I. 1573.; C. G. 1717.; C. H. 1550.;
C. A. 1093. — Subconductor quoad mercedem solvendam obligatur
ipsi domino rei locatae, si hic ei solutionem indixerit, et is condu­
ctori nondum solverit. C. I. 1574. 1958.; C. G. 1753. — Colonus
partiarius prohibetur ius suum alteri cedere vel praedia elocare. C. I.
1649.; C. G. 1763. — Sublocatio ex C. B. 549. fieri non potest sine
venia locatoris. — 7.° Locatione finita, rem restituere debet in eo statu,
in quo eam recepit, vel iuxta eius aestimationem, si res locata fuerit,
inventario facto, secundum aestimationem. Rem conductor retinere
non potest ex alio iure, quod forte contra locatorem habet. C. A. 1109.;
C. H. 1561.; C. I. 1585. 1588.; C. G. 1732. 1735.; C. B. 556. 586. seqq.;
C. L. 1608. — C. B. 551. seqq.
Colonus esse potest dupliciter, colonus, qui ad numeratam pecu­
niam conduxit et colonus partiarius, qui lucri et damni cum domino
particeps est, fructusque fundi cum eo quasi societatis cuiusdam iure
partitur. L. 25. 6. Locali cond. D. — Colonia partiaria, partim ipso
iure. partim specialibus regitur conventionibus; pactis conventis defi­
cientibus, ac locorum etiam consuetudinibus deficientibus, ipsa lege
haec supplentur. C. I. 1654.
Animalium locatio pactis regitur; et his deficientibus lege, C. I.
1665. 1668.; C. G. 1800. 1803. Qui pecus praestat locator, qui illud
accipit conducto) dicitur. — Ex lege, durante locatione, neque locator
neque conductor de animalibus disponere possunt. C. I. 1678. 1686.;
C. G. 1812. 1830. Quae tamen casu pereant soli domino pereunt.
C. I. 1675. Ct C. G 1810. Finita locatione, tot locator sibi praeac-

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

261

cipit animalia, quot aequivalent pretio animalium locatorum. Et, si
quae supersunt non sufficiant, damnum ipsius erit. C. I. 1683. 1686.
1692. 1695.; C. G. 1817. 1820. 1830. — Haec communia sunt cui­
libet animalium locationi ; alia quae specialia sunt secundum varias eius
species ex propriis legibus desumenda sunt. C. I. 1666. 1669. seqq.;
C. G. 1801. 1804. seqq.
Si conductor uti non potuit re locata casu fortuito, mercedem
solvere non tenetur, e. g. si. domum inhabitare non potuit hostium
incursu in bello. Si item ex causa ipsius locatoris ea non potuit uti,
mercedem non tenetur solvere; e. g. si domum inhabitare non potuit,
quia propter eius inimicitias grassatorum et sicariorum vastationi ob­
noxia est. Si ea vero uti non potuit ex sua causa, mercedem solvere
tenetur, e. g. si domum inhabitare non potuit, adversa valetudine, alio
migrare coactus.
Idemque valet quoad operas. Si enim locator operae casu for­
tuito, e. g., propter tempestatem, eam praestare non potuit, suam ipse
non potest exigere mercedem ; neque conductor operas exigere. —
Item, si operam non praestet ex sua causa, quia, e. g., propter cri­
men in carcerem detruditur, nequit mercedem exigere. Si vero eam
praestare impeditur f.r causa ipsius conductoris, e. g., quia aegrotavit,
mercedem exigere potest; sed, si interim suam operam alii locaverit,
deducere ex aequitate, debet quantum ab illo accepit, C. B. 615. Cf.
ib. 616. seqq. — Opera incoepta et interrupta, si ex casu fortuito,
merces pro rata debetur, et neque locator totam potest exigere mer­
cedem, neque conductor integram operam exigere. Si ex causa loca­
toris, eaque insta, merces ei pro rata debetur, sed non pro tota opera
non praestita; sin iniusta causa, neque pro rata stricto iure merces
ei debetur; ex aequitate tamen ei pro rata merces competit, quatenus
illa operae pars praestita conductori fuerit utilis. Si vero acciderit ex
causa conductoris, sive iniusta sive etiam iusta, merces ex stricta iustitia
tota debetur. L. 38. Locati conducti ff. Nihilominus, si interim alium
inveniat conductorem ex aequitate deduci potest quanti is ex alio lu­
cretur. — C. B. 617.-619.
Herus famulum dimittens, sine sufficienti causa, ei damnum inde
emergens compensare tenetur. Ex C. H. 1584. ultra stipendium ei
debitum propter praestitum servitium solvendum ei erit stipendium
quindecim dierum.
Quoad opus tandem, si ante eius traditionem fortuito pereat casu,
quia res perit domino, materia perit locatori, artificium conductori, et
utrumque huic, si utrumque is praestabat. Fortuito casu; nam, si pe-

262

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

reat culpa alterutrius, totum damnum erit vel locatoris vel condu­
ctoris, si hic materiam et artificium praestare debebat, secus condu­
ctor materiae pretium debet locatori, et locator artificii pretium debet
conductori. Damnum nempe praestat qui in culpa est. C. I. 1636.
1637.; C. G. 1788.-1790. — C. B. 639. seqq. 644. 645. 649.

1209. Quid quoad culpam praestandam? — Cum locationis con­
ductionis contractus in commodum sit tum locatoris tum conductoris,
uterque culpam praestat tantum latam et levem, non levissimam. Lugo
d. 29. n. 64.; Molina d. 494. n. 1. Neuter etiam ad casus fortuitos
tenetur, in quibus nulla est culpa. — C. H. 1555. 1559.
De damno consequenter tenentur, cisiarius, carrucharius, navicu­
larius, si eorum culpa cisium et carruca evertatur, navis naufragio pe­
reat, et merces quas vehendas conduxerant pereant. Tenetur item de
damno fullo, si vestimenta polienda acceperit, eaque mures roserint,
pallium permutaverit, et alii alterius dederit, etiamsi ignarus fecerit,
quia debuit ab hac re cavere. L. Item 13. Loc. cond. Dig.
1210. Quid si res locata pereat? — Ex regula generali, si res
locata pereat, et ignoretur, utrum culpa vel dolo conductoris seu cu­
stodis, an casu res perierit, conductor vel custos obligatur ad utrum­
que probandum, et quod res perierit, et quod res perierit absque sua
culpa aut dolo. Cf. Molina d. 494. n. 13. — Attamen, si domus lo­
cata incendio pereat, conductor absolvendus est, nisi locator culpam
demonstret conductoris. Saepe enim incendium culpa contingit famu­
lorum, quam paterfamilias praestare non cogitur. L.
vendita Dig.
de Periculo et commodo rei venditae. Cf. Laymann. n. 6.; L. 585.
Ex C. I. 1888. 1589. 1590.; C. G. 1733. 1734. 1735. condu­
ctor domus aut fundi rustici de incendio tenetur, nisi demonstret in­
cendium contigisse casu fortuito, aut vi maiore, aut ex vitio constru­
ctionis, aut ex C. I. 1589. non obstante diligentia solita adhiberi a
quolibet diligenti patrefamilias, aut ignem ex vicina domo fuisse com­
municatum. — Si plures sunt inquilini, omnes pariter tenentur, una
cum locatore ex C. I. 1590.; C. G. Lege 5. lan. 1883., si ipse quo­
que inhabitat, et quilibet pro rata valoris partis a se occupatae; nisi
demonstret in habitatione alicuius ex ipsis incepisse incendium, in qua
hypothesi hic solus obligatur ; vel nisi demonstret non potuisse incen­
dium a suo loco incipere. Et generatim ex C. I. 1588.; C. G. 1732.
conductor praestare debet detrimenta et damna, quae accidunt tem­
pore suae conductionis, nisi probet accidisse absque sua culpa ; eademque ex eodem C. I. 15SS. praestare debet, quorum causa fuerit ali­

XIV.

DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

263

quis ex sua familia, aut ex suis subconductoribus. — C. H. 1563.
1564. 1568.; C. A. 1111. 1112.; L. Siquis 9., L. Videamus 10., L.
Item 13. Locati conducti Dig.

1211. An locator agrorum teneatur saltem partem pensionis re­
mittere in casu sterilitatis ob grandinem, e. g., vel aliud infortunium ?
— « Per se de iure naturali, ad rigorem loquendo, nunquam locator
pensionem debitam colono remittere tenetur, quia infortunia natura­
liter ipsi obveniunt. Etenim res, quae casu fortuito seu extraordinario
destruitur, perit domino: atqui locatarius est fructuum colligendorum
dominus: ergo... Dixi... per se, quia, conventione generali, iure con­
firmata, introductum est, ut si ingens sit iactura, aliquid remittatur;
si vero sit totalis, ut damnum inter utrumque, locatorem scilicet et
locatarium, dividatur. Si taliter autem non constitutum fuisset, loca­
tarius minus tributum persolveret. L. 860. ». Gur. Cas. 973.
1212. Quid, si colonus habuit quidem messem faustam, sed tamen
omnes fructus iam in horreum collectos amisit, sive hostium direptione,
sive incendio? — « In hoc casu colonus imminutionem pensionis exi­
gere non potest, ut videtur, saltem probabilius. Ratio est, quia quando
fructus iam sunt in horreum collecti, pleno iure sunt in dominium
locatarii ; nec conventiones aut leges, ex quibus tributum, ingruente
extraordinaria calamitate, minus solvendum est, hunc casum respicere
videntur. Elbel. n. 673.; La-Croix 1. 3. p. 2. n. 1049. contra Lessium
et alios. In praxi, sane locator ante sententiam iudicis ad nihil te­
neretur ». Gur. Cas. 976.
1213. Quaenam sint dispositiones luris quoad praecedentes casus ?
— Ex C. Propter 3. de Loc. et cond., magna in praediis ecclesiae,
sterilitate contingente, colono pro rata remittitur, « cum ubertate prae­
cedentis vel subsequentis anni valeat sterilitas compensari ».
L. Ex conducto 15. § 2. Dig. Locati etc.: « Si labes facta sit,
omnemque fructum tulerit, damnum coloni non esse, ne supra damnum
seminis (amissi), mercedes agri praestare cogatur ». Quare si damnum
immodicum sit, conductor a solvenda pensione liberatur. L. SÏ merces
25. § 6. e. t.: « Vis maior... non debet conductori damnosa esse, si
plusquam tolerabile est, laesi fuerint fructus ». Unde, si magna sit
sterilitas, sed non plena, pensio pro rata remittitur. — L. 860.
C. I. 1620. 1621.; C. G. 1772. 1773.; C. A. 1104. 1106. co­
lonus potest explicita conventione se subiicere fortuitis casibus. Talis
autem conventio non intelligitur; nisi pro casibus fortuitis ordinariis.

264

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

cuiusmodi sunt, grando, fulmen, pruina; non pro casibus extraordi­
nariis, quales sunt bellica vastatio, inundatio, cui regio obnoxia esse
non soleat; nisi colonus se subiecerit omnibus casibus fortuitis prae­
visis et non praevisis.
C. I. 1617.; C. G. 1769. si locatio sit ad plures annos, et ea
durante totalitas aut dimidium fructuum alicuius anni perit fortuito,
colonus potest postulare quandam remissionem pretii, nisi compen­
setur eo, quod praecedentibus annis collegit. Si compensatio haec absit,
remissio pretii in exitu locationis determinatur, computatis fructibus
omnium annorum locationis.
C. I. 1618.; C. G. 1770. si locatio sit ad unum annum, et pe­
rierit totalitas, aut saltem dimidium fructuum, fit pro rata remissio
pretii conductori, qui nequit aliquam remissionem exigere, si iactura
minor est dimidio. Cf. C. A. 1105.
C. I. 1619.; C. G. 1771. colonus consequi nequit remissionem,
si fructuum iactura contigit postquam hi a solo separati fuerant, nisi
contractus concedat locatori partem quandam fructuum, qua in hypo·
thesi locator subibit iacturam suae partis: dummodo conductoris culpa
aut mora non intercesserit, in tradenda locatori eius portione. Cf. C.
A. 1107, 1108.
C. I. 1619.; C. G. 1771. si causa damni exsistebat et nota
erat, cum contractus initus est, colonus nullam postulare potest remis­
sionem.
C. B. 584. nulla statuitur facienda remissio. C. L. 1630. locatarius pensionis diminutionem exigere non potest ex casu fortuito. C.
H. 1575. 1576. nullum colono conceditur ius remissionis pro casibus
ordinariis; conceditur vero pro extraordinariis non praevisis, modo
fructus amittantur ultra dimidiam eorum partem, antequam fuerint
collecti.

1214. Quid sit emphyteusis ? — Emphyteusis graeca vox est,
quae idem sonat ac insertio, quia nempe hoc speciale in ea habetur,
quod fundus sit meliorandus, idque fit aliquid inserendo in fundo. Ad
rem quod attinet, emphyteusis est: concessio dominii utilis in rem
immobilem, nempe in praedium rusticum, cum obligatione eandem
colendi, meliorandi, et persolvendi canonem, h. e. statutam pensionem
in recognitionem dominii directi, facta vel in perpetuum, vel ad vitam
emphyteutae, vel plurium, vel ad tempus non minus decennio. Spe­
ctato Iure Communi tenetur emphyteuta consuetas contributiones sol­
vere; quia cum omnia percipiat rei emolumenta, aequum est, ut eius

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

265

etiam onera sustineat. Inst. 1. 3. t. 25. § 3.; C. A. 1123.; C. I. 1556.;
Strugg 113. 17. seqq.; L. 865.

1215. An emphyteusis recentioribus legibus admittatur? — Ex
C. G. emphyteusis non videtur agnosci. Agnoscitur vero ex C. H. 1605.
1628. seqq.; ex C. A. 1123. 1127. seqq.; et ex C. I. 1556. seqq. Ex
C. I. 1556. emphyteusis est contractus, quo conceditur in perpetuum
aut ad tempus fundus quidam, cum obligatione meliorationis, et so­
lutionis annuae determinatae praestationis sive in pecunia, sive in fru­
ctibus. Ex C. L. 1654. Emphyteusis perpetua est. Quae ad tempus
est locationi accensetur.
1216. Quibus legibus emphyteusis regatur? — Emphyteusis ra­
tione bonorum, quae in emphyteusim dantur, alia est ecclesiastica, alia
laica. Emphyteusis ecclesiastica Iure Canonico et Iure Romano re­
gitur. Hinc non licet sine Apostolico beneplacito emphyteusim ec­
clesiasticam redimere. — Emphyteusis laica alia antiqua est, alia
nova. Prior ex antiquo Iure et ex conventis pactis regitur. Poste­
rior, i. e. inita post ann. 1865., conventis pactis et recentiori regitur
lure. Leg. Ital. 20. Nov. 1865. art. 29., C. I. 1557. — L. 865.; E. M.
1217. Quaenam ex C. /. speciales sint emphyteusis leges? —
Emphyteusis ipso iure sequentibus subiicitur praescriptionibus: Em­
phyteuta potestatem habet disponendi de fundo emphyteutico eiusque
accessionibus, tum actu inter vivos, tum ultima voluntate, et quo­
cumque modo transmittatur fundus, nulla praestatio ei debetur qui
illum concessit. Subemphyteusis non admittitur. — Concessor fundi
vigesimonono quoque anno postulare potest recognitionem sui iuris
a possessore fundi, quin tamen ulla praestatio ei debeatur. — Em­
phyteuta potest semper redimere fundum ab onere emphyteusis, sol­
vendo praescriptam pecuniae summam. Art. 1562.-1564. — Dum­
modo praedictae leges serventur constitui possunt particulares aliae
conventiones ; quae si desint, legibus standum est eodem Cod. sta­
tutis. Secundum has leges, art. 1558.-1561., emphyteuta facit suos
omnes fructus fundi et cius accessionum, eademque habet iura, quae
haberet proprietarius, in thesauros et fodinas, quae in fundo dete­
gantur. — Quaecumque sit sterilitas aut amissio fructuum, vel si
pars fundi pereat, nequit emphyteuta postulare remissionem aut di­
minutionem canonis. Verum, si notabilis pars pereat, potest emphyteuta
suo iuri renuntiare, fundum concedenti cedendo. — Tributa praedio
imposita et quaelibet onera eidem inhaerentia ad emphyteutam spe-

266

XIV. - DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE

ctant. — Leg. Ital. 30. Nov. 1865. art. 30.; C. A. 1129. 1134.
1140. 1144.; C. H. 1628. seqq.; C. L. 1655. seqq. L. 865.

1218. Quomodo finiat emphyteusis ; quid finita emphyteusi domi'
nus debeat? — R. Ad l.ura Emphiteusis amittitur praescriptione 30.
annorum, si nempe emphyteuta tanto tempore cessaverit a canonis
solutione. C. I. 1563. — Rescinditur, si emphyteuta fundum notabi­
liter deteriorem reddiderit, vel, legitime interpellatus, toto biennio
canonem non solverit, C. I. 1565. — Extinguitur rei interitu; vel
impleto concessionis tempore; vel si emphytheuta fundum legitimo
pretio redemerit. C. I. 1560. 1564. 1566. — C. A. 1135.
R. Ad 2.um Extincta emphyteusi, praedia cum fructibus nondum
perceptis ad dominum redeunt. Si emphyteusis finitur ob lapsum tem­
poris, tenetur dominus refundere emphyteutae quanti fundus pretiosior
factus est. Si vero finitur culpa emphyteutae solvere tenetur, vel factae
meliorationis valorem, vel factas impensas. C. I. 1566. — Servitutes
et hypothecae, medio tempore in re vectigali impositae, ipso iure
evanescunt. C. I. 1567.
1219. Quit sit feudum? — Feudum, a fide, est concessio dominii
utilis in rem immobilem cum obligatione praestandi fidelitatem et obse­
quium personale domino directo. Qui feudum accipit dicitur feudalarius seu vassalités, et qui illud tradit infeudator seu dominus. Differt
autem vassallus ab emphyteuta per hoc, quod iste in recognitionem
dominii directi debeat solvere pensionem realem, ille vero solum de­
beat praestare fidelitatem et obsequium personale, v. g., bellare. Actus
solemnis, per quem vassallus in possessionem rei feudalis mittebatur,
simulque domino ad fidem obligabatur, investitura dicitur. Struggl
14.; L. 867.
1220. Quid sit libellus ? — Libellus nihil aliud est, quam emphy­
teusis, aut feudum alteri emphyteusi aut feudo subalternatum ; qua­
tenus nempe emphyteuta vel vassallus subemphyteuticat aut subinfeudat alium. Is qui a domino directo accipit emphyteusim aut fundum,
dicitur emphyteuta aut feudatarius. Is vero qui ab iis accipit eandem
rem pro pensione dicitur peculiari nomine libellarius. Quod autem
domino directo solvitur laudemium appellatur. —Ex C. H. 1644. laudemium solvendum est domino directo, a quocumque, qui titulo one­
roso veniat in possessionem dominii utilis, quando in emphiteusis con­
tractu in pactum tale ius fuerit deductum ; nulla constituta determinata
quantitate, duo pro singulis centenis erunt solvenda. — C. L. 1701.
subemphyteusis prohibetur. — L. 868.

XV

DE SOCIETATIS CONTRACTU

267

XV. — DE SOCIETATIS CONTRACTU

1221. Quid sit societatis contractus ? — Societas est contractus, quo
duo vel piares aliquid in commune conferunt, lucri in commune per­
cipiendi gratia, C. I. 1697.; C. G. 1833.; C. A. 1175.; C. H. 1665.;
C. L. 1240. — Societas, agitur hic de societate sic dicta civili. Sunt
enim etiam societates commerciales, anonymae etc., quae propriis re­
guntur statutis, Principis auctoritate comprobatis. — Duo vel plures,
qui nempe valeant de rebus disponere, quique reciprocam utilitatem
sibi acquirere non prohibentur, ob violationem iurium aliarum perso­
narum : qua ratione non potest, v. g., haec societas iniri inter matrem
et filium eius naturalem. C. I. 1704.; C. G. 1840. — Aliquid, h. e.
pecunia, vel alia bona, vel etiam propria industria. Excipe bona quae
vel donatione, vel legato, vel successione erunt socii acquisituri, nisi
ex C. G. de sponsis agatur, quae ita conferri possunt, ut eorum frui­
tio tantum, non proprietas communis evadat, C. I. 1433. 1698. 1701.;
C. G. 1526. 1833. 1837. — In commune, dupliciter aliquid in com­
mune conferri potest: l.° Ut rei collatae non solum usus et fructus,
sed dominium commune sit, ita ut singuli efficiantur domini totius
sortis partiali dominio. 2.° Ut rei dominio permanente penes confe­
rentem, usus et fructus communes sint. L. 1. § 1.; L. 2., L. 7., etc.
Dig. Pro socio. — Porro in dominium societatis ipso iure transeunt,
ea quae usu consumuntur, vel deteriora fiunt ; ea quae conferuntur
ut vendantur; ea quae dantur aestimatione eorum facta et inventario
consignata. C. I. 1715.; C. G. 1851.; C. H. 1687. Cf. C. A. 1181.
1182. — Conferunt; nam si non conferunt, sed e. g. duo legato,
vel emptione in unam eandem rem, ipsis legatam vel ab ipsis em­
ptam. incidunt, non societas, sed communio habetur. — Lucri in
commune : s\ nullum sit commune lucrum, etsi aliqua utilitas non
desit, ut e. g. communis ianua, societas non est, sed communio.
Lucri : si non lucrum, ut sic, sed pars lucri quasi stipendium et re­
munerate detur ei qui operam praestat, non societas, sed locatio
operae intelligitur. — C. B. 705.; Lugo d. 30. n. 1. 4.; Molina d.
411. n. 7.; Less. 1. 2. c. 25. n. L; L. 904.
Societas, persona moralis seu corpus morale non est, sed collectio
tantum est personarum. Hinc ea quae a sociis communicantur, et ea
quae a sociis acquiruntur, fiunt utique omnium sociorum, sed non

268

XV. - DE SOCIETATIS CONTRACTU

societatis. Ac, si iudicio experiri oporteat, non societas, sed socii sin­
guli convenire aut conveniri debent. C. I. Proc. 137. Si quis socie­
tati pecuniam credat, eam a singulis viritim, seu aequalibus partibus,
repetit, etsi non omnes aequalibus partibus socii sint, C. I. 1727.;
C. G. 1863. Scilicet is non societati, sed sociis, i. e. singulis credit.
Cum societas res sit inter alios acta, potest socius tertiam quandam
personam sibi associare, quoad suam in societate portionem, sed non
potest creditor sociorum iure sociorum uti, nec sociorum negotiis se
immiscere, C. I. 1725.; C. G. 1861. Itemque ad tertios quod spectat,
ea quae a societatis mandatario intra fines mandati gesta sunt perinde
est ac si cum singulis sociis gesta essent, quae vero ultra mandati
fines gesta sunt mandatario ipsi imputantur. C. I. 1727. 1728.; C.
G. 1862. 1863. 1864.
Societates, aliae sunt Corpora Moralia, aliae non sunt Corpora
Moralia. Haec et illae acquirere et possidere possunt, hoc tamen
discrimine, quod societas, quae est erecta in Corpus Morale, habet
unitatem iuridicam patrimonialem, distinctam a patrimonio cuiusvis
singularis associati : illa vero, quae Corpus Morale non est, patrimo­
nium entis Moralis non habet, sed habet tantum condominium, quo
patrimonium pro indiviso existit in singulis associatis. Corpus morale
ergo instar personae privatae est, et nihil commune habet cum iis
quibus constat. Quare quod debetur corpori, singulis non debetur;
nec quod corpus debet singuli debent. Ac persona morali extincta,
<piae publicae utilitatis causa instituta fuerat, bona ipsius ad eccle­
siam, si ecclesiastica erat, ad fiscum, si laicalis, abeunt; eius vero
quae privatae erat utilitatis, ut societates commerciales et industriales,
ad socios seu collegas eorumque haeredes spectant.
Praeter societatem civilem est etiam societas commercialis, ita
dicta ex Commercialibus actibus, qui initio Cod. Comm. tit. 2. recen­
sentur. Quare definitio societatis civilis valet etiam pro societate com­
merciali, sive negotiatoria, sive industrial!. Triplex autem distinguitur
ex eodem Cod. societas commercialis: Societas nomine collectivo; So­
cietas accomanditaria ; Societas anonyma. Societate collectiva, omnes
socii obligantur illimitate et in solidum quoad obligationes societatis.
Societate accomanditaria, unus vel plures socii accomanditarii obli­
gantur illimitate et in solidum ; alii autem accomandantes, unus vel
plures, limitate respondent usque ad summam determinatam, quae
potest etiam actionibus repraesentari. Societate anonyma obligationes
sociales limitate tantum ad determinatum capitale assecurantur, et qui­
libet socius nonnisi sua quota vel sua actione obligatur. Art. 76.

XV. - DE SOCIETATIS CONTRACTU

269

1222. An contractus societatis licitus sit? — R. Affirmative.
Nihil enim continet quod iustitiae adversetur. Sequentes tamen exigit
conditiones. l.° Ut societas fiat in negotiatione honesta. C. I. 1698.;
C. G. 1833.; C. H. 1666. Nemo sane obligari licite potest in re
turpi, — 2.° Ut damnum sortis spectet tantum ad dominum ipsius,
si tantum ususfructus rei conferatur in societatem ; spectet vero ad
ipsam societatem, si ipsamet sors in societatem conferatur. Res enim
domino perit, C. I. 1715.; C. G. 1851.; C. H. 1687. Cf. C. A. 1183.
— 3.° Ut debita servetur aequalitas inter lucra et damna ac expensas,
dividenda inter socios. Damna hic intelliguntur, quae solo societatis
intuitu sociis obveniunt. Expensae vero sunt sumptus itinerum, solu­
tiones vectigalium, etc. C. I. 1716. 1717.; C. G. 1852. 1853.; C. H.
1689.; C. A. 1192.-1197. — 4.° Societas rerum immobilium vel usus
earum indeterminata, quoad durationem, vel ultra novennium, scriptura,
et, quoad tertios, transcriptione eget. C. I. 1314. 1932. 1942. Cf. C.
A. 1178.: C. H. 1667. 1668. — L. 904.-907.; S. Th. 2. 2. q.
78. a. 2.
1223. Resolves: Quare necesse est, ut unicuique constituatur
pars lucri pro rata rei, quam contulit, et pars damni pro rata lucri.
Verum, si aliud sponte conventum fuerit, pactum valet, dummodo
lucrum saltem constituatur par iustae mercedi rei vel operae, quam
quis confert, quasi locatae ; neque constituatur, ut unus nullam lucri
partem, vel nullam damni partem sentiat, C. I. 1719.; C. G. 1855.;
C. H. 1689. 1691.; C. A. 1193. 1196.; C. B. 722.; C. L. 1242.
Eius, qui solam operam contulit, rata, pars illius erit, qui minus con­
tulit. C. I. 1717.; C. G. 1853.; C. H. 1689. Attamen, attento iure
naturali, si industria mercatoris notabiliter pluris valeret, quam capitale
compartis, posset certe conventio fieri de maiori lucro proportionate
percipiendo, quod vero ipso Iure positivo approbatur. Inst. 1. 3. t. 26.
§. 1. 2. Cf. C. A. 1183. 1187. 1193.; C. B. 706. 707.
« Omnino mihi dicendum videtur, ait S. Alph. 907., quod salvo
capitali domino, lucrum dividendum est pro rata, habita ratione va­
lons industriae ex una parte, et ex altera commoditatis praestitae ex
pecunia, iuxta communem aestimationem lucri, quod communiter ha­
beri solet ex pecunia, applicata ad negotiationem. Hinc bene adver­
tendum, quod aliquando industria mercatoris plus valebit, quam usus
pecuniae, et tunc proportionaliter debet lucrum distribui: ita ut ali­
quando licitum poterit esse pactum, ut in fine etiam capitale divida­
tur, aeque interim distributo lucro, prout fit ex consuetudine in plu­

270

XV. - DE SOCIETATIS CONTRACTU.

ribus locis in societate animalium. Insuper advertendum, quod aliquando
valor industriae decrescit ob multitudinem operariorum, societatem pe­
tentium; qua ratione poterunt forte excusari plures contractus, qui
primo aspectu videntur iniusti, eo quod operariorum industria in socie­
tatem collata iuxta consuetudinem loci communiter non pluris ibi ae­
stimatur ».

1224. Resolves: Iniustum omnino est pactum, vi cuius, empta
merce, ante omnia, ipsa durante societate, restituatur domino capitale;
deinde vero quod superest aequaliter dividatur, quia ponenti capitale
illud, minuitur periculum sui capitalis, mercator vero, si postea pe­
reat merx, subi acet sine compensatione periculo capitalis ac lucri.
L. 907.
1225. An sit licitum pactum, quod, si ex grege aliquae oves pe­
reant, suppleri debeant ex foetibus, qui nascuntur, et interim ceteri
foetus, lana et cascus aeque dividantur ? — Prima sententia affirmat,
« quia talis substitutio ovium resultat tam in gratiam pastoris, quam
ementis oves ». Secunda sententia negat, et haec omnino vera videtur
S. Alph. 909., « quia licet lucrum utrique prius diminuatur, et utrique
postea compensetur; tamen foetus, qui substituuntur, aeque dividend,
essent inter pastorem et dominum : at quando substituuntur, id certe
magis cedit in utilitatem domini, quam pastoris, cum dominus iam sibi
compenset deinde iacturam lucri, sicut et pastor, sed interim dominus
semper salvam sibi servat sortem, quae ipsi diminui deberet, et ideo
in contractu non servatur aequalitas ».
Societas animalium simplex est, si locator animalia praestet, con­
ductor operam ad eorum curam, custodiam et alimenta. Ex aequis
partibus est, si uterque praestet animalia, et eorum unus etiam ope­
ram. Societate simplici, conductor habet dimidium incrementi, quod
consistit in foetibus supervenientibus, et in maiore animalium valore.
Lac et stercus et animalium labor conductori cedunt. Lana et quod
animalibus accrescit inter conductorem et locatorem dividuntur. C. I.
1669. 1676. 1684. Societate r.v aequis portionibus, animalia communia
evadunt pro lucro et pro iactura. Conductori cedit lac, stercus, et
opus quod animalia praestant, locator ius habet dimidiae partis lanae
et incrementi. C. I. 16S4.
Praeter has duas societatis species, quoad animalia, aliae duae
sunt species, nempe societas cum colono, et societas cum colono partiano. Priore societate cum colono animalia relinquenda sunt eiusdem
xaloris in tine locationis. Interim lucra conductoris sunt. Sed stercus

XV.

DE SOCIETzXTIS CONTRACTU

271

ad fundi culturam adhibendum est. C. I. 1687. seqq. Posteriore so­
cietate, quae coitur cum colono partiario, conveniri potest, ut colonus
lanae suae partem, suo tempore, locatori minoris cedat, atque hic ex
lacte dimidia parte participet et maiorem lucri partem capiat. C. I.
1693.
In societate animalium simplici vel ex aequis partibus, secundum
legem, ex C. I. 1675. animalia quae casu pereunt soli domino, seu
locatori pereunt. Ex C. G. 1810., nisi omnia pereant, sed tantum
pars, damnum commune locatori et conductori est. Ex utroque autem
C. pacisci nequit, ut conductor plus de damno participet quam de
lucro. C. I. 1677.; C. G. 1811.

1226. An liceat contractus societatis vocatus ad caput salvum, sci­
licet quando traduntur pastori animalia cum pacto reddendi ea salva
in eodem numero in fine societatis, et lucrum dividendi? — « Per se
loquendo hic contractus illicitus est, quia sors debet stare periculo
apponentis, res enim suo domino perit. Probabiliter tamen licitus fieri
potest, si adiiciatur alius contractus assectirationis, compensando pa­
stori per maiorem partem fructuum onus talis periculi sortis in se
suscepti... Certe iniustus est contractus, quo dominus dat boves aesti­
matos iuxta praesentem valorem cum pacto, ut si decrescant, finita
societate, idem valor restitui debeat, quia deterioratio rei ad dominum
pertinet, nisi aliunde hoc damnum compensetur. Quod si tamen pa­
ctum adesset, ut in fine societatis non solum lucrum, sed etiam sors
animalium dividenda sint cum socio; tunc non quidem iniustum erit
pactum, ut si interim pereat capitale, pastor restituere teneatur do­
mino medietatem sortis >?. L. 907. 909. q. 4.
Ex C. I. 1683. 1686. 1692. 1695.; C. G. 1817. 1820. 1830.
animalia aestimari debent in ipso societatis initio, finita societate ite­
rum aestimantur, et locator tot capita praeaccipit quot collatorum pre­
tium exaequent. Lucrum vero varie est dividendum secundum varias
locationis species, et conventiones. In societate simplici vel aequis
partibus, pacisci nequit ut conductor sortis periculum, ultra dimidium
praestet ex C. I. 1677., totum ex C. G. 1811., et plus de damno
quam de lucro participet. C. L ib.; C. G. ib.
1227. An socius, qui pecuniae summam conferre in societatem
debebat neque contulit, intéressé etiam debeat? — R. Affirmative, C.
I. 1710.; C. G. 1846.; C. II. 1682. Idemque ibid, statuitur, si socius
ab arca sociali aliquam pecuniae summam sumpsit pro sua particu­
lari utilitate.

272

XV. - DE SOCIETATIS CONTRACTU

1228. Ad quosnam, societatis administratio pertineat? — Admi­
nistratio societatis ad eum pertinet, cui ea fuit mandata. C. A. 1190.
1198.; C. B. 710. Illi autem cui administratio data fuit, in ipso socie­
tatis contractu, auferri postea non potest, nisi ex legitima causa. Si
vero postea data fuit, tamquam simplex mandatum revocari potest.
C. I. 1720.; C. G. 1856.; C. H. 1692.; C. B. 712. Si nulli fuit man­
data, omnibus tacite permissa censetur. C. I. 1723.; C. G. 1859.;
C. H. 1695.; C. B. 709. — Unusquisque vero talem diligentiam
rebus communibus adhibere debet, qualem suis rebus. C. B. 708. Cf.
C. A. 1185. 1186. Quapropter, si quaedam negligenter egerit, et socie­
tatem laeserit; alia vero diligenter egerit, et societatem auxerit, negligentia non compensatur, nisi haec fuerit prorsus extraordinaria. C.
I. 1714.; C. G. 1850.; C. H. 1686.; C. A. 1191. Si quis e sociis
aliquid exegerit a debitore societatis, qui simul suus debitor est, solu­
tum utrique debito pro rata imputare debet ; sed, si totum societati
adseripserit, valet. C. I. 1712. 1713.; C. G. 1848. 1849.; C. H. 1684.
Cf. C. A. 1202. 1203. — Inst. 1. 3. t. 26. § 9.; C. B. 718.-721.
1229. Quibusnam modis societas finiatur? — Societas, si nihil
speciatim conventum sit, finitur: l.° Completo tempore, pro quo inita
fuerat. 2.° Re communi totaliter extineta, finitove negotio. 3.° Morte
naturali vel civili, interdictione vel bonorum publicatione unius ex so­
ciis. 4.° Voluntate expressa unius vel plurium sociorum, cum socie­
tatis duratio illimitata sit; si vero societas ad tempus determinatum
sit, dissolutio illius exigi nequit, nisi gravis quaedam ratio adsit, v.
g., infidelitas compartis, continua socii infirmitas, qua negotia socie­
tatis amplius gerere non possit. — C. I. 1729. 1731.-1735.; C. G.
1865. 1867. 1869.-1871.; C. A. 1189. 1205. 1207. 1210.-1212.; C.
H. 1680. 1700. seqq.; C. B. 723. 724. 726. 727. 728.; Inst. 1. 3.
t. 24. § 4.-8.; L. 907.
1230. Nota: Finita societate, qui illam administravit, administra­
tionis rationem reddere debet. Si eius culpa societas damnum passa
sit, illud suae parti imputabitur, et si ipse solvendo non sit, com­
mune sociorum omnium erit. — Si damnum e contra societatis ad­
ministrator coeperit, videlicet ex societatis causa, hoc etiam damnum
commune sociorum omnium erit. — Societate soluta lucrorum, capi­
tale primo loco domino est restituendum, etiamsi nullum reapse lucrum
supersit. Sixtus V. B. Detestabilis § 2.; L. 907.; S. Th. 2. 2. q. 78.
a. 2. ad 5. Similiter, si capitale initio perit, domino perit; siquidem
in societate lucrorum non confertur capitale, seu summa pecuniae, sed

XV.

273

DE SOCIETATIS CONTRACTU

tantum pecuniae commoditas. L. 907. — Finita societate, debita pri­
mum societatis solvuntur, quae deinde remanent percepta lucra inter
socios proportionate sunt distribuenda. — C. B. 731. seqq.

'

1231. An conventio fieri possit, quod societas, mortuo socio, cum
huius haerede continuetur ? — R. Affirmative. Hoc sane prohibebatur
Iure Romano, L. 35. 59. C. h. t. Verum lure Ital., Gall., Austr.,
Hisp. admittitur. Neque vero Iure Naturali illicitum videtur. C. I.
1729.; C. G. 1868.; C. A. 1206.-1209. C. H. 1704. permanet socie­
tas, si convenerit, ut cum superstate, vel cum haerede permaneret.
Quamvis vero societas non permaneat cum haerede, tenetur tamen
hic perficere ea, quae a defuncto inchoata fuerunt. L. 40. C. h. t. ;
C. I. 4732.; C. G. 1868.; C. A. 1206. 1209.; C. B. 727.

1232. An quaelibet rei amissio societatem dissolvat? — R. Affir­
mative, si unus ex sociis promiserit proprietatem rei vel eius usum
et fructum tantum in commune conferre, et res pereat, antequam con­
feratur. Negative, si rei proprietas iam fuerit in commune collata. C.
I. 1731.; C. G. 1867. — Earum tamen rerum, quae vel solius usus
causa socius contulit, evictionem praestare tenetur. C. I. 1709.; C.
G. 1845.

1233. An, societate illimitatc quoad durationem contracta, possit
quis ab ea pro libito discedere? — R. Affirmative, dummodo tamen
eius renuntiatio sit bona fide, et non intempestive facta. Bona fide, non
dolo malo, puta ut solus ipse totum lucrum captet, e. g. ex heredi­
tate, legato, emptione. Intempestive, i. e. eo tempore, quo sociorum
intererat societatem non dissolvi. C. I. 1733. 1734.; C. G. 1869.
1870.; C. A. 1212.; C. H. 1705.; C. B. 723. 738. seqq.; Inst. 1. 3.
t. 24. § 4.
1234. Quotuplcx sit societatis contractus? — Contractus societa­
tis diversus esse potest, tum ratione finis, quatenus proximus finis sit
vel solum communis rerum usus, vel solum fructus seu lucrum, vel
utrumque; tum ratione materiae, quatenus vel omnia bona conferantur,
vel solus usus et lucra, vel certorum bonorum aut certae negotiatio­
nis lucra; tum ratione temporis, quatenus societas ineatur vel ad vitam,
vel ad determinatum tempus, vel ad exitum alicuius negotii. C. I.
1699. seqq.; C. G. 1835. seqq.; C. A. 1176.; L. 907.

1235. Quid de societate universali et particulari? — Duplex di­
stinguitur societas, universalis, particularis. C. H. 1671. Universalis
Bucceroni.

lust. thcol. moralis II.

i8

274

XV. - DE SOCIETATIS CONTRACTU

esse potest vel omnium praesentium bonorum, vel omnium lucrorum.
C. I. 1700. seqq.; C. G. 1836. seqq.; C. A. 1177.; C. H. 1672. 1673.
— Si omnium praesentium rerum societas coita sit, omnia bona, quae
tunc coeuntium sunt, statim communia fiunt; quaeque ex his deinde
acquirent. Quae vero postea partes acquirunt successione vel dona­
tione, societatem ingrediuntur tantum quoad usumfructum, godimento.
Stipulatio quoad communicationem horum bonorum ex C. I. est nulla,
ex C. G. est prohibita. C. I. 1701.; C. G. 1837.; C. H. 1674. Cf. C.
A. 1177. 1180. — Si societas fiat omnium lucrorum, ea tantum com­
plectitur lucra, quae partes acquirent propria industria, quocumque
titulo; bona sive mobilia sive immobilia sociorum communia fiunt
tantum quoad usumfructum, C. I. 1702.; C. G. 1838.; C. H. 1675.
Ea finita, si res tantum quoad usum fuerint collatae, quisque rem
suam capit, vel eius pretium, si dominium transtulit in societatem.
— Societas universalis inita sine alia declaratione, societas non rerum
sed quaestuum est, C. I. 1703.; C. G. 1839.; C. H. 1674. — Societas
vero particularis ea est, quae aliquarum tantum rerum vel operarum,
contrahitur, C. I. 1705. 1706. 1715.; C. G. 1841. 1842. 1851.; C.
II. 1678. Multipliciter fieri potest: l.° Si omnes socii capitale confe­
rant et operam. 2.° Si omnes solum capitale, tertius vero stipendio
conductus industriam adhibeat. 3.° Si alter capitale, alter operam
conferat. — L. 907.
1236. Nota : Socii non tenentur in solidum ob debita societatis
non commercialis ; neque unus alium potest obligare sine facultate
expressa. C. 1. 1726.; C. H. 1698.
1237. An et qualis sit societas inter coniuges? — Societas seu
potius communio inter virum et uxorem coiri ante nuptias potest, et
non nisi ab initio matrimonii initium ipsa capere potest. C. I. 1433.;
C. G. 1399.; C. A. 1180. 1233. Quin immo ex C. G. 1400. ipso iure
coita censetur, nisi aliud fuerit conventum. Ex C. I. 1433. 1435. bo­
norum societatem universalem inire prohibentur ; sed tantum permit­
titur quoad utilia, exceptis a communione nominibus et aere alieno
tum viri tum uxoris, atlivo c passivo présente dei coniugi, exceptis
item bonis ex causa lucrativa haereditatis vel donationis obventuris.
Ad communionem tamen pertinet usus et fructus godimento omnium
mobilium et immobilium, praesentium et futurorum.
Huius societatis administratio penes maritum est, cui praeterea
permissum est res communes alienare ex causa onerosa, C. I. 1438.;
C. G. 1421. Locationes ab ipso factae quasi ab usufructuario factae

XV.

DE SOCIETATIS CONTRACTU

275

habentur. C. I. 1439. — Solvitur autem haec societas morte coniu­
gis, eius declarata absentia, separatione personali definitiva, iudiciali
bonorum separatione. Soluta, redintegrari potest, sed iisdem pactis,
et salvis iuribus interim tertio quaesitis. C. I. 1441. 1443. Soluta
societate, mulier aut eius heredes, possunt eam repudiare vel acce­
ptare beneficio inventarii. C. I. 1444.
Effectus huius societatis ex Iure Romano est, proprietatem utrique
coniugi communem efficere. Sed maritus usumfructum habet L. 539.
542. — Eius effectus ex C. I. 1436. est, reddere communes et divi­
sibiles acquisitiones factas a coniugibus unitim vel separatin'!, durante
societate seu communione. — Ex C. G. 1470. 1474. dissoluta com­
munitate, propria bona et debitae indemnitates primum praelevantur,
deinde quod superest aequalibus portionibus dividitur inter maritum
et uxorem, vel eorum repraesentantes. — Ex C. A. 1233. 1234. 1236.
communio bonorum, si speciali contractu inita fuerit, intelligitur tan­
tum pro casu mortis, ct dat coniugi ius ad dimidiam partem bonorum,
quae in communione reciproce posita sunt, quae forte remaneant post
mortem alterius coniugis. Nullum vero ius acquiritur ad fructus du­
rante matrimonio. — Ex C. B. 1432. seqq. societas iniri potest inter
coniuges tum ante matrimonium tum post contractum matrimonium.
Ea esse potest vel universalis vel particularis, et alterutro coniuge de­
functo cum eius descendentibus continuatur. Maritus administrationem
habet; sed libere de societatis bonis disponere non potest; nec ullum
detrimentum uxori afferre potest; ex bonis tamen societatis onera su­
stinet matrimonii. Bona societatis utri usque sunt coniugis, et inter eos
societate dissoluta aequis portionibus dividenda. — Cf. 677. 868.

1238. An adsit societas inter fratres. — Inter fratres « non cen­
setur facta societas, nisi expresse vel tacite ex coniecturis id habeatur.
Unde non quia fratres habent patrimonium indivisum, et de communi
mensa vivunt, inter ipsos contrahitur societas, nisi vero omnes in ali­
quo negotio se exerceant; vel nisi, uno negotiante, alii conferant bona
sua... Idque clarius praesumitur, si omnes conferant in commune cun­
cta bona ad unumquemque spectantia. Hoc tamen intelligitur, quando
unusquisque confert etiam bona propria, praeter communia ; secus, si
tantum unus sua propria bona confert, puta lucra alicuius officii, vel
artis, et alii sola bona communia; tunc enim is potest ea sibi com­
pensare... Et ita pariter, si unus maiorem laborem conferat, potest ille
plus accipere, iuxta aestimationem sui laboris. Si autem aliquis frater
absens negotietur communi nomine ex communibus bonis, intelligitur

276

xv.

DE SOCIETATIS CONTRACTU

habere societatem, usqued um admoneatur ab aliis fratribus, velle ipsos
divisionem facere; et tunc neque etiam desinit societas pro negotiis
inceptis ». L. 907.
Intelligitur ergo inter fratres societas, si omnes in commune con­
ferunt quae lucrantur, vel si in communi negotientur. — Inita autem
societate, lucra fiunt communia pro rata rerum et industriae quae in
societatem quisque contulit; et communia fiunt etiam damna prorata
lucri. — Si unus ex fratribus filios habeat, qui et ipsi societati adlaborent, vel ex ea sustentationem percipiant, in primo casu et ipsis
proportionata pars respondet lucri, in altero parti patris imputabitur.
— Si fratres quae ipsis ex proprio quaestu obveniunt sibi retineant, in
communi tantum relicta paterna haereditate, ut emolumentum et da­
mnum etiam in communi percipiant et sentiant, societas erit tantum
restricta ad haereditaria bona.

1239. Quid sit trinus contractus? — Contractus trinus est, quo
quis, rem seu pecuniam conferens, paciscitur cum alio socio, ut quid­
quid eveniat, res seu summa integra sibi restituatur cum lucro certo,
minore tamen eo lucro, quod sperare probabiliter poterat; vel est con­
tractus societatis, cui adiunguntur duo alii contractus, nempe assati·
rationis sortis et assecurationis lucri seu venditionis aleatoriae spei lucri
maioris percipiendi pro minore lucro certo et assecurato. Contraho,
v. g., cum Petro, pecuniae summam ei tribuendo ad negotiandum.
Sed cum spes lucrandi 15 pro 100 mihi affulgeat, et timeam ex alia
parte, ne sortem amittam, ineo secundum contractum cum Petro, ei
5 pro 100 erogando, si assecu rationem sortis in se suscipere velit.
Inito hoc secundo contractu, iam 10 tantum pro 100 mihi lucrandi
supersunt. Verum lucrum adhuc minus at certum mallem, quam maius
et incertum. Igitur propono socio meo ut mihi 5 tantum pro 100
tribuat; sed certo refundat, quidquid superventurum sit, tum sortem
tum constitutum lucrum. Hinc triplex datur contractus, scilicet socie­
tatis, assecurationis sortis, et assecurationis lucri. — L. 908.
1240. An trinus contractus sit licitus? — Prima sententia pro­
babilis negat. Ratio est l.° Quia sic destruitur societas, cuius natura
est, ut pericula sint communia; ergo est verum mutuum; ergo deficit
titulus seu fundamentum lucri percipiendi, saltem supra taxam legis
pro mutuo. 2.° Quia, aiunt, opposita doctrina a Sixto V. reprobata
est, per B. Detestabilis a. 15S6. § 1. et per B. S Pii V. Onus ^4.
— Secunda sententia probabilis communiter affirmat, modo revera pe­
cunia detur ad negotiationem. Ratio est: l.° Quia hi singuli contra­

XV. - DE SOCIETATIS CONTRACTU

277

ctus separatim et cum diversis personis sunt de se liciti et iusti ; ergo
etiain, si fiant simul et cum eodem, 2.° Quia nihil est contra aequa­
litatem: nam datur compensatio, et periculum a tribuente pecuniam
aequivalenter sustinetur. 3.° Quia Benedictus XIV. declarat, de Syn.
1. 7. c. I., contractum trinum a Sixto V. non esse damnatum, nec
illum damnare intendere. Et in Enc. Vix pervenit dicit, se nolle da­
mnare contractus, de quibus inter theologos disputatur. — Ad Ius
civile quod attinet, alii dicunt trinum contractum reprobari. C. I. 1719.;
C. G. 1855.: alii, et verius, nihil de eo haberi in C. I.; C. G. Illi
enim articuli societatis simplicem contractum respiciunt. — L. 842. 847.
849. 908.; Lugo n. 37.; Bened. XIV. de Syn. 1. 10. c. 7.

1241. Quid sit communio bonorum ? — A societatis contractu di­
stinguitur quidem communio bonorum, quae tamen contractum aliquem
societatis implicite in se continet, quaecumque huius communionis initio
origo fuerit. — Porro communio bonorum est duorum vel plurium
comproprietas, quoad unam eandemque rem, ut, e. g., si unam eandemque domum plures possideant. C. A. 361. 639. 825.; C. H. 392.;
C. B. 741.; C. He. 646.-654.; C. L. 2175. seqq. Cf. hic 1121. seq.
1242. Quibusnam legibus regatur bonorum communio? — Si spe­
ciales deficiant conventiones, aut speciales luris dispositiones, standum
est tunc generalibus ipsius Iuris praescriptionibus. C. I. 673.; C. H.
392.; C. A. 826.
Hae sunt generalis Iuris normae ; Ad eandem rei proprietatem
participantium concursus in iuribus et oneribus proportionari debet
singulorum quotae. C. I. 548. 549. 561. 674. 676.; C. H. 393.; C.
A. 830. 839. seqq.; C. G. 655. 656. — Quilibet potest uti re in com­
munione posita, suamque portionem alienare, cedere, hypothecae subiicere, vel etiam in suo iure fruendi alium substituere, nisi de iure
agatur mere personali, ut est ius habitationis. C. I. 675. 679.; C. II.
394. 399.; C. A. 829. — Si potior pars non consentiat, fieri nequeunt
innovationes, etsi utiles. Quilibet tamen obligare potest alios ad expen­
sas necessarias pro conservatione rei. C. I. 676.-678.; C. H. 395. 397.;
C. A. 828. 833. — Quilibet etiam potest semper a communione re­
cedere, nisi tempus pacto determinatum sit, quod non erit ultra de­
cennium. C. I 681.; C. H. 400. Cf. C. G. 815. — Solutio communionis
exigi non potest a comproprietariis rerum, quae divisae non possent
amplius deservire usui, cui sunt destinatae. C. I. 684.; C. H. 401. Cf.
C. A. 830. seqq.
Ex C. B. 741. seqq. rei inter plures indivisae partes, in dubio,

278

XV. - DE SOCIETATIS CONTRACTU

aequales ad singulos spectant, et ad eos correspondentes etiam suae
partis fructus spectant, et simul usus communis rei, quatenus alii indivisarii nullum inde detrimentum capiant. — Administratio indivisae
rei ad omnes in communi pertinet. — Res essentialiter immutari non
potest. Quilibet vero indivisarius de portione sua disponere potest. Ac
omnes onera administrationis et conservationis sustinere tenentur. —
Quilibet indivisarius exigere potest cessationem indivisionis. Eaque
habetur re ipsa inter indivisarios divisa, vel, si dividi non potest, re
vendita. — Cf. ib. art. 1008. seqq.
Varii autem sunt casus communionis, pro quibus speciales adsunt
luris dispositiones ; l.° Quando plures res diversorum dominorum si­
mul commixtae sunt, neque sine damno separari possunt, proprietas
tunc communis est, secundum tamen proportionem valoris rei ad unum­
quemque spectantis, C. I. 471.; C. H. 381.; C. G. 572. seqq. —
° Quando communis est murus inter aedes, vel hortos, vel communis
2.
arbor, communis fovea in confinio agrorum, vel communis aqua profluens,
communia pascua. C. I. 546. seqq. 542. seqq. 682.; C. A. 421. 854. seqq.;
C. H. 572. seqq. 593.; C. G. 646. 653. seqq.; C. L. 2319. seqq. 2328.
seqq. — 3.° Quando plures sint earundem aedium, alii superiorum,
alii inferiorum domini. C. I. 562. seqq.; C. H. 396. — 4.° Quando
communis est haereditas. C. I. 984. seqq. 1034. seqq.; C. G. 815. seqq.
Aedes communes. Si plures sint earundem aedium domini, alii su­
periorum, alii inferiorum partium domini, murorum, quibus aedificium
regitur, tecti et cuiusvis alterius rei communis, ut e. g. vestibuli, putei,
solarii, communis refectio est, pro valore cuiusque partis. Unusquisque
vero ab infimis cellis incipiendo sua conclavia, laquearia, seu fornices,
conficere debet, quibus tegitur ; desuper pavimenta sternere, quibus
ambulat, scalas extruere, quibus graditur, et si idem tabulatum, piano,
pluribus commune sit quisque tenetur pro valore suae partis. Demum
ille, ad quem supremae diaetae pertinent, non potest sine aliorum
consensu eas altius tollere, quamvis possit crepidine aut lorica sepire,
si aliis illud noceat.
Arbores in communi sepi vel in confinio positae communes sunt.
Quisque cogi potest eas succidere, iis exceptis, quae pro limitibus agro­
rum sunt.
Aqua profluens, ea excepta quae publici iuris est, dummodo na­
turaliter profluat et sine opere manufacto, eorum est, qui praedia prope
ripas possident. Quare possunt eam, dum defluit, derivare ad proprios
agros irrigandos, vel ad opificia exercenda, dummodo suo naturali
cursui restituatur quando egreditur e propriis fundis.

XVI.

DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE

279

XVI. — DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE
1243. Quid sit sponsio? — Sponsio est contractus, in quo duo
vel plures de veritate aut eventu alicuius rei certantes sibi invicem
aliquid spondent, ut id eius sit qui veritatem assecutus fuerit. C. A.
1270.; L. 869.; Lugo d. 31. n. 73.
1244. An sponsio licita sit? — Sponsio debitis praedita condi­
tionibus per se licita est. Nihil enim inhonesti continet, neque ulla
positiva lege prohibetur. — Requisitae conditiones sunt : l.° Ut non
sit circa illicita; contra mores non datur obligatio. 2.° Ut sit de re
dubia quoad utrumque spondentem, secus deest alea, et non datur
aequalitas ; nisi alter de re certus alterum praemoneat, et is nihilo­
minus velit committere, praesumitur enim ut in ludo donatio. C. A.
1270. 1272. 3.° Ut sit aequalitas inter rem quae spondetur et incertitudinem eventus, ut nempe ille pro quo stat maior probabilitas plus
promittat, ille vero pro quo stat minor probabilitas promittat minus.
4. ° Ut uterque rem accipiat in eodem sensu, secus in unum minime
convenirent. — L. 869. 870. 878. 879.; Lugo d. 31. n. 82. 83.
1245. An sponsio obliget? — Sponsio obligat in conscientia de
iure naturali, ut quilibet alius contractus licitus. — C. I. 1892.; C.
G. 1965.; C. II. 1799.; C. B. 762.; C. L. 1543. idem statuitur pro
sponsione ac pro ludo. Cf. 1247. C. A. 1271. sponsio bona fide facta,
et aliunde licita, obligat, quatenus non tantum promissum sit pretium ;
sed etiam traditum aut depositum. Sed judicialiter peti non potest.
— Per B. Pii IV. In eligendis, prohibentur sponsiones circa dubiam
electionem Pontificis, aut super cius vitam et mortem. Gregor. XIV.
id per B. Cogit nos, extendit ad electionem Cardinalium, addita ex­
communicatione latae sententiae quoad electionem Pontificis, et reser·
vata, etiam extra tempus Sedis vacantis. Et quia huiusmodi sponsio­
nes irritae declarantur, nulla ex eis oritur obligatio. — L. 869.
1246. Quid et quotuplex ludus sit? — Ludus est contractus, quo
ludentes inter se conveniunt de certa aliqua re vel de certo pretio
victori cessuro. — Triplex est: l.° Induslrialis, qui potissimum regitur
industria ludentium. 2.° Aleatorius, qui praecipue pendet a sorte.
° Mixtus, qui partim ab industria partim a sorte dependet. L. 871.;
3.
5. Th. 2. 2. q. 168. a. 2.

280

XVI. - DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE

1247. An ludus licitus et validus sit? — Huiusmodi contractus,
iure naturae spectato, et si debitae adsint conditiones, validus et licitus
est. Ratio, quia quilibet dominus rei suae, uti de ea disponere potest
eam absolute donando, ita eandem alteri tradere potest sub aliqua
conditione, sive ea fortuita sit, sive ex industria pendeat. L. 871.
Aliunde vero ludum, quatenus est simplex animi relaxatio, licitum
esse, extra omnem controversiam est. Nam sicut corpus quiete indiget,
ne nimis labore debilitetur, ita anima quiete etiam indiget, ne conti­
nua meditatione nimium defatigetur, S. Th. 2. 2. q. 167. a. 2.
Spectato iure naturae. Nam ludi merae sortis Jure Canonico prohi­
bentur. Dist. 35. can. 1. Attamen ad laicos quod attinet, Ius Cano­
nicum aiunt consuetudine iam esse derogatum. Ad clericos vero quod
spectat turpe est clericis aleis ludere. C. 15. de Vit. et honest, cler.
Cf. V. 2. n. 179. — Jure Romano ludi quidam, nempe alearum et
fortunae prohibebantur. L. 1. 3. C. de Aleatoribus et alearum usu.
Eodem Iure qui victi in ludis vetitis erant, conveniri non poterant ut
solverent, et, si solverint, actionem repetendi habebant. Quare solutio
a victo facta irrita non erat, sed a indice irritanda. Verum quia hae
leges vel poenales erant, vel ut poenales habitae sunt, usu et consue­
tudine; hinc, attento Iure Romano, probabilissimum est, quod laici
ludentes ne venialitcr quidem peccarent. L. 883.-8S5.; Lugo d. 31.n. 8.
Ex C. L. 1541. seq. ludus ut medium ad lucrum faciendum non
permittitur. Id quod quis lucratus in ludo est judicialiter petere non
potest. Si illud tamen solvit non potest repetere, excepto caso fraudis
aut doli ex parte victoris, et ludi merae sortis, vulgo di azzardo. Ac
quod commodatum est in actu huius merae sortis ludi repeti pariter
non potest.
Ex C. A. 1272. ludis applicatur quod pro sponsione statutum
est. Cf. 1244. Omnes vero ludi aleatorii ut illiciti habentur, et decla­
ratur nullam eos parere obligationem. Negatur tamen actio repetendi
solutum.
Ex C. I. 1802.-1S04, et C. G. 1965. 1967. nullius ludi prohi­
bitio habetur. Nihilominus statuitur, quod lex nullam dat actionem
pro exigenda solutione cius, quod propter ludum vel sponsionem de­
beatur. Excipiuntur ludi, qui conferunt ad exercitium corporis, cuiusmodi sunt tractatio armorum, cursus sive pedibus sive equo, pilae
lusus, etc.: pro his actio conceditur. Integrum est tamen in his quo­
que iudici negare actionem, si summa, pro ludo aut sponsione depo­
sita exhorbitans fuerit. Verum si victus libere solverit, nequit solutum

XVI. - DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURAT1ONE

281

repetere ; dummodo abfuerit fraus aut dolus victoris, et victus non sit
minor, aut interdictus, aut inhabilis declaratus.
Ex C. H. 1798.-1801. prohibentur ludi merae sortis, et nulla pro
ipsis actio conceditur victori, nulla tamen actio conceditur victo re­
clamandi solutum, nisi dolus intercesserit, vel is sit minor vel inhabilitatus. Idemque statuitur pro sponsione. Prohibentur sponsiones, quae
analogiam habent ad hos ludos. Permittuntur ludi, qui conferunt ad
exercitium corporis, ut in C. I. et C. G., et pro his ludis et analoga
sponsione actio conceditur; potest tamen index petitionem reiicere,
vel reducere summam debitam, si excessiva sit.
Ex C. B. 762. ludus et sponsio nullam pariunt obligationem.
Solutum autem repeti non potest.
Si debitae adsint conditiones, quae quoad validitatem sunt: l.° Ut
quae ludo exponuntur sint propria ludentis, et in eius dominio, atque
in eius libera disponendi facultate, secus contractus erit vel nullus,
vel rescindibilis, vel saltem irritabilis erit solutio a victo facta. 2.° Ut
absit omnis vis et fraus ; unde oportet, ut ludentes libere concurrant,
et quidem ut inter illos aequalitas moralis sit in spe lucrandi, et in
periculo perdendi. — Ad liceitatem vero requiritur: l.° Ne quid in­
honestum verbis aut factis admisceatur. 2.° Ne proximum inde adsit
peccandi periculum, puta in blasphemias prorumpendi, vel proximi
nocumentum, puta rei domesticae curam negligendi, impotentem se
constituendi ad debita solvenda vel ad familiam alendam, etc. 3.° « Ut
congruat personae, tempori et loco, et secundum alias circumstantias
debite ordinetur». S. Th. 2. 2. q. 168. a. 2. 3. 4. — L. 882.;
Lugo n. 28.

1248. Resolves: Si quis lucratur exponendo ad ludum pecuniam
furtivam, extra quam nil aliud habeat, quod tradat, tunc tenetur re­
stituere lucratum, quia contractus fuit nullus, cum exposuerit pecuniam,
quam collusor acquirere non poterat. Si autem aliam habeat pecuniam,
nihil prorsus refert quod pecuniam a colludente vel ab alio furatus
fuerit. Cum par esset solvendo, retinere quidem lucrum poterit, fructus
enim est industriae suae ; sed obligatio semper manet alteri reddendi
quod ei furto sublatum est. — L. 875.
1249. An teneatur quis restituere quod lucratus est ex filiofami­
lias in ludo? — R. Negative, si summa victa filiofamilias sit de eius
bonis propriis, quorum dominium perfectum habet. Affirmative, si
summa victa sit de bonis patris, vel de eius bonis quorum ipse non
habet nisi dominium directum. Excipe nisi summa sit parvi momenti,

282

XVI. - DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE

in qua praesumatur patris consensus, qui honestam recreationem nolit
filio denegare, aut sit aliqua pars moderata deducta ex alimentis, quae
ei pater subministrat. « Probabile tamen est, quod eo casu, si filiusfamilias nolit solvere amissum in ludo, licite potest exceptionem op­
ponere, nec tenetur solvere, reservando aliquid ex alimentis '>. L. 876.
871.-873.
1250. An teneatur restituere victor, qui multo peritior est in ludo,
ita ut certo praesciat se victorem fore? — R. Affirmative multo pro­
babilius; quia deest aequalitas inter ludentes requisita, et proinde iu­
stitia laeditur. Hinc notabiliter peritior a ludo recedere debet, vel
aliquid commodi adversario remittere. Ita communius contra nonnullos.
Attamen in praxi restitutio non esset urgenda, si de re minoris mo­
menti ageretur; vel etiam quando adversarius sufficienter praemoni­
tus nihilominus pertinaciter ludere voluisset; tunc nulla deceptio in­
tercessisset. — Ex C. A. 1270. 1272. in sponsione et in ludo, si
pars victa conscia antea eventus erat, donatio praesumitur. — Aliud
vero est in ludis publicis. Nam in his praemium promittitur illi qui
aliis praestat. — L. 881.
1251. An secundum legem Romani luris teneatur ad restitutio­
nem victor in ludo prohibito, vel ad solvendum in eodem ludo victus?
— R. Ad l.um Negative ante sententiam iudicis, quia lege positiva
non declaratur irritus contractus, sed tantum illicitus, et datur victo
actio ad repetendum. — R. Ad 2.um Prima sententia valde probabilis
affirmat. Ratio, quia iure naturali contractus fuit validus, et ideo victus
illi tenetur stare donec iudicialiter exceptionem opponat, vel petat
restitutionem. Secunda sententia probabilior negat. Ratio, quia lex
dando ius victo ad se defendendum exceptione vel repetitione soluti,
dat etiam ius absolutum ad non solvendum. Ad quid enim tenetur
quis solvere, si potest solutum statim repetere?
Ex Recentioribus etiam legibus victor ad restitutionem non te­
netur, et victus per se ad solvendum tenetur, cum ludus praedictis
legibus non prohibeatur nec invalidus declaretur ; nisi vis aut dolus
intercesserit Si vero ludus iisdem legibus prohibeatur, sustineri forte
potest non improbabiliter leges obligationem solvendi implicite sustu­
lisse, quum eam index sua non posset urgere sententia. — L. 887.894. Cf. hic 1247.
1252. An ludus sit validus, si magna pecuniae summa una vice
exponatur■— R. Prima sententia negat. Ratio, quia propter prodi-

XVI.

DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE

283

galitatem ludus turpis est. Secunda sententia affirmat, per se, proba­
bilius, si ludentes de bonis suis libere et plene disponere valeant, sine
detrimento familiae, et creditorum, quia ludentes tunc libere disponunt
de suis bonis, et aeque periculum subeunt scientes et volentes; ac
proinde nulla est iniustitia. Neque urget ratio prodigalitatis; nam
etiam turpe est ludere solius lucri aviditate, licet haec aviditas ut illa
prodigalitas per se non nisi leve sit. Quis tamen diceret invalidum
ludum, quia ludentes lucri cupidine moventur? Insuper potest lucrum
bene esse illicitum, quin sit invalidum. Attamen, practice loquendo,
non videntur inquietandi in tribunali poenitentiae illi, qui nollent sol­
vere magnam summam, quam amisissent. Idque sive ratione bonae
fidei, non turbandae, sive quia Iure positivo index reiicere potest pe­
titionem, cum agatur de ludis ab ipso iure probatis, sed nimia sit
summa pro ludo conventa. Cf. 1247.; C. I. 1803.; C. G. 1966.; C.
H. 1801.; C. B. 762. — L. 735.; Gousset 889.

1253. An ad restitutionem teneatur qui ludens fraude utatur?
— « Non tenetur restituere, qui utitur astutiis illis, quas regulae lu­
sus, et consuetudo recepta patitur, cum uterque sciat tales astutias
esse solitas, et sic tacite in illas libere consentiat; v. g., l.° Si potiores chartas habens et securus de victoria, augeat sponsionem, vel
simulet metum, ut adversarius augeat. 2.° Si sciens se inferiores char­
tas habere, dissimulet, augeatque sponsionem, ut sic relinquatur sibi
quod erat appositum. 3.° Si inspiciat chartas alterius, ex sola ipsius
negligentia, et absque fraude: secus, si ita se collocet, ut possit vi­
dere, vel si alium constituat a quo admoneatur. 4.° Si chartas a tergo
discat nosse inter ludendum, quas ante non signarat, nec noverat. —
Qui vero utitur fraudibus non adhiberi solitis, vel colludenti ignotis,
v. g. suffuratur chartas, vel signis a tergo notat, vel utitur notatis,
aut iis quas ante novit, ignorante socio, vel arte quadam eas compo­
nit, etc., tenetur restituere non tantum lucrum, sed etiam quantum
alteri valebat spes lucrandi, immo etiam colludendi ». L. 882. 877.
1254. An, si quis cogat iniuriose alterum ad ludendum, possit
postea retinere quod lucratur? — « Prima sententia negat; quia da­
mnum ex iniuria secutum omnino est restituendum... Secunda vero sen­
tentia affirmat posse retinere; quia tunc non coactio, aut ludus, sed
potius casus, aut peritia cogentis fuit causa damni... Haec sententia,
per se loquendo, mihi probabilior est; nisi collusor qui coegit supe­
raret coactum in peritia ludendi ; eo enim casu sentio teneri ad re­
stitutionem saltem partis lucrati, iuxta mensuram peritiae, qua prae-

284

XVI. - DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE

celleret alteri. Ratio, quia contractus ille, non obstante iniuria metus
incussi, fuit satis utrinque voluntarius, et validus, iuxta communiorem
sententiam relatam... Dixi, per se loquendo, nam, si metum passus
petat restitutionem pecuniae amissae, recte docet Less, teneri incu­
dentem metum lucratum restituere ». L. 880. ; S. Th. 2. 2. q. 32.
a. 7. ad 2., etc.

1255. Quid vero, si quis cogat lanium per preces importunas? —
« Sanch. etc., adhuc tenent non posse retinere. Sed longe probabilius
contradicunt Less, etc., quia preces non tollunt voluntarium, sicut nec
minae; ut ex communi asserit Bus. cum Bann. et Molina» L. 880.
1256. Quid sil loteria ? — Est contractus, quo ad certam rem
vel ad certam pecuniae summam, in medio positam, pluribus pecu­
niam solventibus sortiendi ius acquiritur; unde, sortitione facta, qui­
dam totum aliquod praemium propositum, quidam partem, quidam
nihil habeant.
1257. An loteria sit licita? — R. Affirmative per se. Nam lote­
ria spectari potest ut venditio emptio spei et iuris ad certum prae­
mium sortitione acquirendum. Atqui, ut licet pro rei alicuius periculo
pacisci, ita etiam licet spem et ius ad aliquam rem emere. Dicitur
per se; nam per accidens ex extrinsecis circumstantiis illicita evadere
potest, e. g., si inde familia in miseriam esset coniicienda. C. A.
1267. 1269.
Ex C. B. 763. loteria obligationem non induit, nisi fuerit a Statu
approbata; secus, ei dispositiones applicantur pro ludo et sponsione
constitutae. Cf. 1247.
1258. Quaenam sint servandae conditiones in loteria, ne illicita
evadat ? — Prima conditio est, ut nulla sit fraus in schedulis educen­
dis, nec in praemio solvendo quod obtigerit. — Secunda conditio est,
ut proportio servetur inter parvitatem pretii cum magnitudine incertitudinis spei et simul cum magnitudine praemii, et, in loteria publica
quae constanter repetatur, cum magnitudine periculi, cui dominus loteriae obiicitur, ut possit semper facere satis futuris victoribus. —
Sunt qui tertiam addunt conditionem, quod nempe lucrum in loteria
non excedat illud, quod in honesto negotio haberetur, si in eo pecu­
nia impenderetur. Verum haec conditio nulla constat ratione; siqui­
dem tunc illicitum esset lucrum, quolibet aleatorio contractu, perce­
ptum, et generatim ludo perceptum. Horum enim contractuum hoc
proprium est, ut incerta sors interveniat, cui sponte contrahentes se

XVI. - DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE

285

subiiciunt, et, sorte favente, saepe fit, ut lucrum quis brevi tempore
percipiat, quod etiam longo tempore propria industria non pareret.
- C. A. 1273. 1274.

1259. Quid sint ludi bursae? — Ludi bursae vulgo appellantur
negotiatoriae et mercatoriae quaedam operationes, quae in foro ar­
gentario, ordinarie fiunt per mediatores, qui agentes cambii vocantur.
Ludi appellantur, quia venduntur et emuntur tituli publicorum redi­
tuum, qui pro variis societatis et guberniorum circumstantiis varium
habent valorem, unde praedictae operationes aleatoriae sunt; et spon­
sio quaedam intercedit de huiusmodi valorum varietate, de aucto
nempe vel imminuto eorum pretio. Ludi autem bursae dicuntur a
publico loco, seu foro argentario, qui bursa appellatur.
39 Β··ί ·
. -’•ο·*
1'260. An ludi bursae liciti sint?— Varii ludi bursae, magis vel
minus complexi, ad sequentes simplices mercatorios et negotiatorios
contractus reducuntur.
1. ° Emit quis titulum, e. g. 1000 libellarum, pretio currenti, et
numerata pecunia 900 libellarum. Annuus tituli reditus est 50 libel­
larum, ratione nempe 5 pro 100. Per dies, per menses, per annum,
per plures annos percipit emptor praedictum reditum. Nihil sane illi­
citi hac in re adest, est enim simplex quaedam emptio, vel simplex
census consignativus, vel simplex constitutio reditus. Si vero emptor,
bona oblata et capta occasione, quod auctum sit pretium publicorum
redituum, titulum illius reditus annui 50 libellarum, pretio currenti,
et numerata pecunia, vendat 1100 libellarum, ingens quidem percipit
lucrum, sed iterum nihil est hac in re illiciti ; est enim simplex quae­
dam venditio, et lucrum debetur ex immutato titulorum pretio in
foro. Ac, si quis lucrum hoc intendens, plures emat redituum annuo­
rum titulos pretio currenti et numerata pecunia, cum pretium infi­
mum est, ut eos revendat numerata pecunia, cum pretium summum
est; negotiatio proprie habetur, quae per se nihil habet illiciti.
2. ° Si quis emat iterum titulum annui reditus 50 libellarum pre­
tio currenti 900 libellarum, non numerata pecunia, sed credito ad
terminum, e. g. ad quindecim dies, ad mensem, tunc aut titulus sta­
tim datur, aut non nisi adveniente termino, seu die fixa, quae dies
dicitur liquidationis ; prima, decima quinta mensis. Si primum, non
habetur nisi emptio quaedam credito facta, qua lucrari potest emptor,
si constituta die crescat valor tituli, vel e contra lucrari potest ven­
ditor si constituta die tituli valor decrescat. Nihil quidem illiciti hac
in re est; verum si venditor interim exigat legale pecuniae interesse

286

XVI. - DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE

donec pretium solvatur, id iure facere potest siquidem aequum non
est, ut emptor rem et pretium sibi retineat, et utriusque fruatur uti­
litate. Intercedit tunc simul venditio emptio et mutuum, vel simplex
mutuum. Si alterum verificatur, tunc aequale est pro emptore et ven­
ditore periculum detrimenti, aequalis item pro utroque spes lucri, nam
interim tituli valor potest crescere, et potest decrescere: adveniente
igitur die, qua venditor titulum, emptor pretium tradere debet, si
valor tituli crevit lucrum erit emptoris, si valor tituli decrevit lucrum
e contra erit venditoris. Cum ergo utriusque aequalitas servetur, nihil
hic illiciti per se habetur.
° Venditor et emptor contractum item ad terminum seu ad
3.
diem efficiunt, verum venditor titulum in praesenti non tradit emptori,
neque se obligat ad titulum emptori tradendum, adveniente die. Si­
militer emptor neque tradit venditori pretium in praesenti, neque se
obligat ad pretium tituli tradendum venditori, adveniente die, seu
termino constituto contractus. Venditor igitur et emptor se obligant
ad tradendam adveniente die dumtaxat differentiam valoris seu pretii
tituli in praesenti, seu hodie, et valoris seu pretii eiusdem tituli con­
stituta die. Est igitur quaedam sponsio de pretii augmento vel de­
cremento, in qua iterum aequale periculum, aequalis spes est pro
venditore et emptore. Etenim, si, adveniente die, crevit valor seu
pretium tituli, emptor lucratur hanc valoris differentiam, sibi tantum
a venditore sine titulo tradendam. Si vero decrevit valor tituli, lucra­
tur tunc venditor illam valoris differentiam, quam sibi tantum emptor
tradere debet, sine reliquo tituli pretio, excessum nempe prioris pretii
constituti, die contractus, prae illo pretio inferiori quod titulus obti­
net, die statuta. Quare neque aliquid illiciti per se hic habetur, quem­
admodum nihil illiciti haberetur in simplici contractu sponsionis in­
crementi valoris tituli ex parte emptoris, qui illum augendum sperat,
et ideo emit; et imminutionis valoris tituli ex parte venditoris, qui
illam timet, et ideo vendit.
Illicitus vero esset iste contractus, si quis certo sciret, privata
notitia, mox augendum esse titulorum valorem. Etenim tunc quis al­
teri contractu nihil daret, non daret ius ad lucrum, si pretium immi­
nuatur, quod omnino fictitium esset; et licet id alter ignoret non ideo
cessat esse falsum et inane illud ius, cum certo pretium sit augen­
dum, et alter id certo cognoscat.
° Emptor emens titulum, eius pretio partim tantum et statim
4.
soluto, ad terminum seu ad diem, ius sibi reservat, adveniente die,
aut exigendi exeeutionem contractus, aut a contractu resiliendi, reli-

XVI. - DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATJONE

287

cto venditori pretio illo iam dato. Cum ius quod venditor concedit
emptori sit pretio aestimabile, iustus hic contractus est, si pretium
sit proportionatum. Proportio huius pretii ex variis pendet circum­
stantiis, et ex vario vendentium et ementium concursu. Ius rescindendi
contractum ipsi venditori quandoque conceditur, praemio emptori re­
licto. — Haec conditionata emptio et venditio operatio ad praemüim
dicitur; duae praecedentes dicuntur operationes ad terminum.
° Relatio mercatoria, seu repertus, species quaedam est retro5.
venditionis. Ea consistit imprimis in vendendis pretio currenti inferiori,
statim soluto, titulis quibuscumque, qui in foro argentario veneunt,
iisdemque statim redimendis pretio solvendo ad terminum, seu ad
diem, sed altiori. C. I. Comm. 73. Nulla hic etiam apparet per se
illiceitas ; nam habetur duplex venditio eiusdem rei, vel venditio
rei cum eius immediata retrovenditione, et si debita servetur pretii
aequalitas, nulla sane est iniustitia. In secunda venditione seu in im­
mediata illa retrovenditione, res venditur quidem ad terminum pluris
quam empta fuerit. Sed id ex eo provenit, quod intra breve tempus
pretium horum titulorum secundum communem existimationem mu­
tatur. Ex eo autem quod res est probabiliter valitura die constituta
venditor normam pretii sumere potest. Quare secunda haec venditio,
seu retrovenditio, contractus est aleatorius, quo tum vendens tum
emens lucrari potest, si nempe pretium tituli adhuc magis, die con­
stituta, creverit, vel decreverit, quam pretium a venditore praevisum
et ab emptore solvendum. Gur. Cas. 946.-950.
Ex C. B. 764. contractus solvendi a perdente lucranti differen­
tiam inter pretium conventum mercis, vel tituli nummarii, et pretium
tempore traditionis, consideratur ut ludus. Cf. 1247.
1261. Quid sit assecuratio ? — « Contractus assecurationis est,
quo quis alienae rei periculum in se suscipit, obligando se vel gratis,
vel pro certo pretio ad eam compensandam, si perierit. Quod si gra­
tis fiat, est gratuita promissio, si pretio, est quasi emptio, qua assecurans vendit suam obligationem praestandi alteri rem eius indemnem.
Ad eius iustitiam requiritur, ut eventus rei sit incertus utrique, sal­
tem quoad notitiam quam de eo habent, quia alioquin non servatur
aequalitas». L. 911. Propter eandem rationem requiritur item, ut
adsecurator par sit solvendo, quod promisit, si res pereat, et ut ex
parte adsecurati pretium sit periculo proportionatum. Neque vero C.
I., C. H., C. G. potest quis eandem rem pro integro eius valore
apud plures assecurare. Neque eam potest assccurare pro quantitate

288

XVI. - DE SPONSIONE, DE LUDO, DE ASSECURATIONE

eiusdem rei valorem excedente. Haec conventio C. H. 1795. inefficax
est pro tali parte. — Lugo d. 31. n. 97.; C. I. Comm. 417. 426.
429. 430. 431. 433.; C. A. 1288. 1289. 1291.; C. H. 1791. 1792,
1795. 1797.; C. G. Comm. 346. 348. 357. 359.; C. L. 1538. 1540*

De assecuratione agitur in Cod. Ital. Commercii; ea enim prout
obiectum commercii consideratur ; unde nihil de ea in Cod. Civ. Ex
C. I. Comm. 417. assecuratio est contractus, quo assecurator se obli­
gat, mediante pretio seu praemio, ad resarcienda detrimenta et damna,
quae assecurato provenire possunt ex certis casibus fortuitis, aut ex
vi maiore, cui nempe resisti non potest, aut solvere summam pecu­
niae secundum durationem vel eventus vitae unius sive plurium per­
sonarum. Hinc bona omnia immobilia et mobilia et ipsa vita assecurari potest. — Assecurationis contractus in scriptis fieri debet, C.
G. Comm. 332.; C. H. 1793. 1794.; C. I. 420.
Assecuratio vitae diversa omnino est a censu vitalitio. Est enim
contractus, quo quis se obligat ad solvendam quotannis, durante sua
vita, determinatam quandam pensionem, et alter se obligat ad deter­
minatam quandam summam, post eius mortem, ipsius haeredibus sol­
vendam.
1262. Resolves : Si assecurans certus sit rem iam esse intuto,
inique pretium petit, et tenetur restituere. Si assecuratus certo sciat
rem iam periisse, non potest pacisci de eius assecuratione. Itemque,
si ipse in causa fuit ut res periret ad obtinendum assecurationis prae­
mium, ad restitutionem tenetur. L. 911.; C. I. Comm. 1. c. ; C. G.
Comm. 348.; C. A. 1290. 1291.; C. H. 1797.
1263. Quaenam sint obligationes assecvranlis ? — l.° Assecura­
tor persolvendo esse debet, C. I. Comm. 433.; C. G. Comm. 346,
Assecurator autem efficere potest, ut alter eius sponsionem assccurel.
C. I. Comm. 422.; C. G. Comm. 342.
° Assecurator praestare debet detrimenta e! damna, quae ex
2.
casibus fortuitis aut ex vi maiore assecuratis rebus contingant: mi­
nime vero praestare debet detrimenta et damna, quae oriuntur ex
vitio inhaerente rei, quod non fuit declaratum, neque ea quae de­
bentur actioni aut culpae assecurati, vel eius nomine agentium, vel
agnatorum, aut cognatorum, qui in instrumento nominantur, neque
praestare damna ex bello producta, aut ex populari tumultu, nisi con­
traria extiterit conventio. C. I. Comm. 434. Cf. C. G. Comm. 350.
seqq.; C. A. 1290.

XVII. - DE FIDEJUSSIONE, DE PIGNORE, DE TRANSACTIONE

289

3. ° Assecuratio ab incendio omnia complectitur damna ab incen­
dio illata, a quacumque causa ipsum fuerit productum, excepto quod
provenerit ex culpa gravi imputabili personaliter ipsi assecurato, et
excepto casu belli, aut tumultus popularis. C. I. Comm. 441.
4. ° Assecurator liberatur ab obligatione solvendi, quando per
actum assecurati pericula mutantur, aut aggravantur, mutatione ali­
cuius circumstantiae essentialis, ita ut assecurator non dedisset con­
sensum, si ea ab initio extitisset. C. I. Comm. 432.
5. ° Si tertius damnum intulit, assecurator, qui damnum resarcivit, actionem habet in illuni. Ex C. I. Comm. 438. assecurator, qui
damnum resarcivit, substituitur, iuribus et actionibus, assecurato. Hic
autem tenetur de omni detrimento ab ipso huiusmodi iuribus illato.
Verum, praescindendo ab hac lege, secundum quam assecurationis
contractus intelligitur, licet per se loquendo, assecuratus indemnis factus
fuerit ab assecurante, ideo damnificator non liberatur gravi obligatione
damnum reparandi damnificati. Neque satisfacit huic obligationi sum­
mam restituendam distribuendo inter pauperes, vel in causas pias im­
pendendo; sic enim ius ab eo laesum non reparatur. Nec pauperes,
nec causae piae ab eo fuerunt damnificatae. Quod autem assecura­
tus recipit, vi contractus assecurationis, et soluti pretii pro ipsa, non
excludit ius vi iniuriac realis ei illatae ex damnificatione. Sunt tituli
et iura bene diversa. Per se loquendo ; nam vi praecedentis legis et
contractus assecurationis, intellecti ad normam ipsius, sufficit, ut assecuranti tantum damna compenset damnificator; et consequenter quod
damnificatus a damnificatore recepit assecuranti tradere tenetur.

XVII. — DE FIDEIUSSIONE, DE PIGNORE,
DE TRANSACTIONE
1264. Quid sit fideiussio? — « Fideiussio est contractus, quo
quis alienam obligationem suscipit implendam, si debitor principalis
non solverit». L. 912.; C. I. 1898. seqq.; C. G. 2011. seqq.; C.
A. 1344. seqq.; C. H. 1822. seqq.; C. L. 818. seqq.; C. B. 765.;
Inst. 1. 3. t. 21.
Ex C. B. 766. ad validitatem contractus cautio scripto est con­
signanda. Ex eodem C. 778. qui mandatum dat creditum tertio proBucceroni.

last, theol. moralis II

19

290

XVII. - DE FIDEIUSSIONE, DE PIGNORE, DE TRANSACTIONE

prio nomine exhibendi, tenetur erga mandatarium tanquam fideiussor
obligationis tertii, ex eo credito exhibito provenientis. — Gous­
set 899.
1265. An liceat pro fideiussione pretium accipere?
jussione licet accipere pretium, etsi nullum periculum
ex se pretio est aestimabilis. Est commune et omnino
dum ». L. 912.; C. H. 1823. — Lugo Resp. Mor. 1.

— « Pro fide­
timeatur; quia
videtur tenen­
6. d. 9.

1266. Qualis sitfideiussoris obligatio? — Fideiussor nequit plus
et in plus obligari, quam debitor principalis. « Nam eius obligatio
accessio est principalis obligationis; nec plus in accessione potest esse
quam in principali re. At ex diverso ut minus debeat obligari po­
test ». Inst. t. 21. § 5.; C. I. 1900.; C. G. 2013.; C. H. 1826.; C.
B. 707. — Fideiussio pro obligatione invalida debitoris principalis in­
valida est. R. 42. in 6.°; C. A. 1351. Valida vero est pro obligatione,
quae sit rescindibilis, sed valida, e. g. in casu minoris aetatis, C. I.
1899.; C. G. 2012.; C. II. 1824.; L. 912. « Ac ne illud quidem in­
terest, utrum civilis, an naturalis sit obligatio, cui adiicitur fideiussor ».
Inst. t. 21. § 1.
Fideiussionis obligatio, quatenus realis est, ad ipsos haeredes
transmittitur; minime vero quatenus est personalis. — Extincta prin­
cipali obligatione extinguitur naturaliter fideiussio, quae ei accessoria
est. — Fideiussio, iudicis officio extinguitur, si fideiussor judicialiter
conveniatur pro solutione; si fideiussionis statutum tempus praeter­
lapsum fuerit; si principale debitum exigi possit ob praeteritum iam
tempus conventum pro solutione ; si debitor foro cesserit, aut cessu­
rus sit; si principalis obligatio fixum terminum non habeat, elapso
decennio. C. I. 1919.; C. G. 2032. — Inst. t. 21. § 2.; C. B. 775.
777.; C. G. 2017.
1267. Quinam possint fidciubcre ? — Nemo fideiussor esse po­
test, nisi liberam bonorum administrationem habeat, et principaliter
obligari non possit. Tales sunt pupillus, minor, religiosus, uxor, in­
terdictus, sine consensu tutoris, curatoris, superioris, mariti, iudicis. —
Requiritur praeterea ex C. G. ut fideiussor habitet in territorio curiae
regiae, ex C. I. curiae appellationis, ubi fideiussio praebenda est. C. I.
134. 1904.; C. G. 2018.; C. H. 1828.; C. A. 1349.; L. 912. — Indulgcre fidejussionibus clericis interdicitur, ne saecularibus negotiis
implicentur. C. I de Fideiuss. Fideiussiones autem si fecerint, satisfa­
cere tenentur.

XVII. - DE FIDEIUSSIONE, DE PIGNORE, DE TRANSACTIONE

291

1268. Quid fideiussor creditoribus debeat ; quid, si plures sint fi­
deiussores ? — Fideiussor tenetur erga creditores de omnibus obliga­
tionibus debitoris, sed solummodo in illius defectu, seu impotentia et
quidem iuridice probata, C. I. 1907.; C. G. 2021.; C. H. 1830.; C. A.
1355.; C. B. 770. 771.; L. 912.
Ex C. I. 1911.-1913.; C. G. 2025.-2027., si plures sint fidejus­
sores unius debitoris pro eodem debito, quilibet pro integro debito
obligatur. — Nihilominus quilibet ex ipsis, nisi beneficio divisionis
renuntiaverit, potest exigere, ut creditor dividat antecedenter actio­
nem suam, postulando a singulis partem suam. — Si cum aliquis fi­
deiussor divisionem petiit, quidam tunc solvendo non erant, ille ad
partem tenetur, ratione quoque habita huius deficientis solutionis ; sed
exinde, etsi aliae solutiones deficiant post divisionem, nequit is am­
plius inquietari. — Si tamen creditor ipse libere diviserit suam actio­
nem, nequit amplius ab ea recedere ; quantumvis ante hanc ipsam di­
visionem, essent quidam fideiussores non solvendo. — Ex C. H. 1837.,
si plures sint fideiussores unius debitoris pro eodem debito, quilibet
pro parte tantum obligatur. — Ex C. A. 1359., in eodem casu, qui­
libet pro integro debito obligatur. Si vero quis totum debitum solvat,
regressum habet in alios. — Inst. 1. 3. t. 21. § 4.; C. B. 678. 769.
733. 776.

1269. Quaenam sint fideiussoris iura? — Fideiussor, qui pro
debitore solvit, omnibus creditoris iuribus subrogatur, et proinde re­
cursum in eundem debitorem habet, ut ab eo repetat quidquid eius
loco solvere coactus est. Inst. 1. 3. t. 21. § 6.; C. I. 1915. 1916.;
C. G. 2028. 202Q.; C. H. 1838. 1839.; C. A. 1358.; L. 912.
Ex C. I. 1919. 1920.; C. G. 2032. 2033.; C. H. 1844., pluri­
bus fideiussoribus eiusdem debitoris pro eodem debito extantibus, qui
debitum solverit actionem habet adversus alios fideiussores, singulos
pro sua parte. Haec tamen actio in quibusdam tantum casibus com­
petit. — Instit. t. 21. § 4.; L. Fideiussoribus Dig. de Fideiussori­
bus, etc.; L. 11. C. de Fideiussoribus ; C. 2. 3. 5. de Fideiuss.; C.
B. 774.
Liberatur fideiussor, si facto creditoris subrogari non possit in
hypothecas et privilegia eiusdem creditoris. C. I. 1928.
« Liberatur autem hic fideiussor, si, cum creditor tum debitorem
principalem, tum pignora excutere potuisset, id neglexisset, in causa
fuerit, cur debitor principalis in deteriorem inciderit conditionem. Sibi
imputet creditor, si dum potuit aliunde quam a fideiussore, subsi-

292

XVII. - DE FIDEIUSSIONE, DE PIGNORE, DE TRANSACTIONE

diarie tantum obligato, integrum creditum consequi, eousque princi­
pali debitori molestias inferre distulit, donec a facultatibus laberetur,
et pignora idonea esse desinerent. Hoc quippe casu, licet salvum cre­
ditum non habeat, cum tamen id ex propria causa proficiscatur, idem
est ac si salvum illud haberet, cum quis damnum pati non dicatur,
cum damno causam dedit ». Voet in Pandect, lib. 46. tit. I. η. 38.
1270. An dari possit fideiussio in causa criminali? — Fideiussores dari possunt quoque in causis criminalibus, aut civiliter actis,
aut etiam criminaliter, dummodo poena non sit alia quam mulcta pe­
cuniaria, quam potest solvere aut debitor principalis, aut fideiussor.
De Angelis Praelect. lur. Canon. 1. 3. t. 22. η. 1.

1271. Quid sil pignus? — Pignus est contractus quo debitor rem
mobilem creditori vel tertio dat in assecurationem crediti. Rem mobilem,
si enim rem immobilem obligat, hypothetica ex recentiori Iure est.
C. I. 1878. 1882.; C. G. 2071. 2072. 2076.; C. H. 1864.; C. A. 447.
448. 1358.; C. L. 855. seqq.; C. B. 1204. 1273. — Ex Iure Romano,
licet pignus et hypotheca in sensu latiori pro eodem sumantur, ut
L. 5. § 1.#. de Pignor. et Hypolh.; in sensu strictiori tamen diffe­
runt, nam pignus significat rem ita consignatam creditori ut physice
penes creditorem exsistat; hypotheca autem significat rem non extraditam, sed solum transcriptam creditori, ut expresse habetur L. 9.
§ \.ff. de Pignorat. act., ubi dicitur: « Proprie pignus dicimus quod
ad creditorem transit; hypothecam cum non transit nec possessio ad
creditorem ». Cf. C. A. 451. 1368. — L. 913.: E. M.

1272. Quaenam sint creditoris iura? — l.° Ius creditor habet
retinendi pignus usque ad totius debiti extinctionem. C. I. 1878.; C.
H. 1860. 1866. Unde potest illud sibi ablatum a quovis possessore
vindicare. C. H. 1866.
° Postulare potest a iudice, ut sub hasta pignus vendatur, si
2.
debitum non solvatur, vel ut apud ipsum maneat in solutionem de­
biti, usque ad debiti concurrentiam, secundum existimationem perito­
rum. — Quodlibet pactum, quod tribuat creditori auctoritatem sibi
appropriandi pignus, aut de eo disponendi, pactum commissorium,
sine praescriptis formalitatibus, nullum est. C. I. 1884. 1894.; C. G.
2078. 2088.; C. H. 1858. 1859, 1872.; C. A. 461. 1371.; C. 7. de
Pignor. — Haec tamen lex innititur facti praesumptione, quod pi­
gnus pluris valeat. Quare cessat in foro conscientiae, si pignus revera
non pluris valeat. — L. 775.; C. 7. de Pignor.

XVII. - DE FIDEIUSSIONE, DE PIGNORE, DE TRANSACTIONE

293

3. ° Si res in pignus tradita, sit penes creditorem vel penes ter­
tium, a contrahentibus electum, creditor privilegium habet, ut ex ea
debitum sibi solvatur ante alios creditores. Si tamen res valeat ultra
500. libellas ex C. I., ultra 150. fr. ex C. G., vel si in pignus tra­
dita sint iura incorporalia crediti, qualiacumque ipsa sint, publica vel
privata scriptura opus est, cessione crediti debitori denuntiata, vel ab
eo actu authentico acceptata, C. I. 1879. 1880.-1882.; C. G. 1690.
2074.-2076. — Ex C. H. 1865. ut pignus contra tertios effectum
sortiatur, publico opus est instrumento. — C. B. 233.
4. ° Creditor tenetur pignus aut hypothecam restituere debitori,
solventi integram sortem seu debitum, non tamen solventi solam par­
tem. Unde, si pignus, aut hypotheca, per testamentum, actionem, aut
contractum ad plures creditores deveniat, et unus ex his illud apud
se retineat, non potest illud restituere debitori, licet ab eo partem sibi
debitam acceperit, sed tenetur illud consignare reliquis creditoribus,
quibus nondum est satisfactum. Itemque si debitum per testamentum
ad plures deveniat, haeres qui partem suam solvit, non potest pigno­
ris restitutionem repetere, nisi alii etiam debito plene satisfecerint.
Quin immo nec toto debito soluto tenetur creditor pignus restituere,
si quid aliud sine pignore deberi coepit post pignus illud acceptum,
quod exigi possit ante prius debitum solutum. — C. I. 1888. 1889.;
C. G. 2082. 2083. 2087. 2090.; C. H. 1860. 1866.; C. A. 469.;
C. B. 1223.

1273. Quaenam sint creditoris obligationes ? — l.° Debet credi­
tor non uti re sibi credita, nisi de consensu debitoris, saltem rationa­
biliter praesumpto. « Praesumitur autem dominus consentire, si nullum
damnum ei sequatur ». L. 914. 776.; C. A. 459. — Si vero creditor
pignore abutatur, huius sequestrum debitor petere potest, C. I. 1887.;
C. H. 1870., vel eius restitutionem, C. G. 2082. — C. B. 1217. seq.
2. ° Diligenter pignus custodire debet tanquam bonus paterfami­
lias, secus de damno tenetur. L. 14 de Pign. actio. Cum pignus datur
pro securitate creditoris, et pro utilitate simul debitoris, creditor circa
illud tenetur de culpa levi. Quare praestare debet creditor amissio­
nem aut detrimentum pignoris, quod sua negligentia acciderit. C. I.
1885.; C. G. 1137. 2080.; C. H. 1867.; C. A. 449. 1369.; C. B.
1215.; Inst. 1. 3. t. 15. § 4.
3. ° Fructus ex pignore perceptos in debiti diminutionem debet
computare ad aequalitatem servandam. C, I. 1852. 1886.; C. G. 1936.
2081.; C. H. 1868.; C. A. 1372.; L. 914.

294

XVII. - DE FIDEIUSSIONE, DE PIGNORE, DE TRANSACTIONE

°4. Non potest pignus sibi appropriare, neque potest vendere
propria auctoritate in solutionem debiti. Excessum pretii debitori red­
dere tenetur. C. I. 1884.; C. G. 2078. 2088. 2115.; C. H. 1859.
1872.; C. A. 461. 464.; L. 775. 913. — C. B. 1219. seqq.; E. M.
1274. Quaenam sint debitoris iura? — Vi contractus pignoratitii, aut hypothecarii, debitor manet plenus dominus seu proprie­
tarius et usufructuarius rei oppignoratae aut hypothecatae. C. H.
1868. 1869.
1275. Quaenam sint debitoris obligationes ? — l.° Tenetur de­
bitor tradere creditori pignus idoneum. C. H. 1857. Cf. C. A. 456.
2. ° Refundere debet creditori expensas necessario /actas ad illius
conservationem. C. I. 1885.; C. II. 1867.; C. B. 1216.
3. ° Pignus non potest repetere, priusquam integrum debitum sol­
verit; nisi eo creditor abutatur. Tunc enim petere potest, ut sub se­
questro ponatur. C. H. 1870. 1871.

1276. Quid sil hypotheca; quaenam eius natura? — Est con­
tractus, quo res immobilis creditori obligatur, ut ex illa sibi solvere
possit, si debitor non solverit. C. II. 1858.; C. L. 888. seqq., C. A.
448.; C. I. 1967.; C. G. 2118. Res immobilis; nam rem mobilem
creditor in manibus tertii difficile persequi poterit. — Hypotheca est
indivisibilis, et integre subsistit super omnia bona obligata, et quod­
libet eorum, et quamlibet eorum partem. — Ipsa praeterea inhaeret
bonis, eademque apud quemlibet possessorem consequitur. C. I. 1964.;
C. G. 2114.; C. H. 1860.
Ex C. G. 2115. 2134. hypotheca locum non habet, nisi in ca­
sibus et secundum formas a lege praescriptas. Ex C. I. 1965. 1981.
2007. effectum hypotheca non parit, nisi publicetur, et subsistere non
potest nisi super bonis specialiter indicatis et pro certa pecuniae
summa. Ex C. II. 1875. documentum, quo hypotheca constituitur, in­
scribendum est in Registre proprietatis.
Inter plures creditores hypotheca prior tempore legitimae inscri­
ptionis potior est iure. C. I. 2007.; O. G. 2134.
Confert hypotheca ius reale non solum pro sorte, sed etiam pro
interesse superioris biennii, currentis anni et sequentium, nec non pro
impensis factis. C. I. 2010.
Ex C. I. 2001. hypotheca durat per 30. annos; ex C. G. 2154.
per 10.; nisi tricesimo anno vel decimo inscriptio renovetur._ C. B.
1113. seqq.

XVII. - DE FIDEIUSSIONE, DE PIGNORE, DE TRANSACTIONE

295

1277. Quotuplex sil hypotheca? — Triplex distinguitur hypotheca
C. I. 1968.; C. G. 2116.; C. A. 448. Prima est legalis, quae ex C.
G. 2121. ab ipsa lege inducitur in favorem uxorum, minorum, interdi­
ctorum, communitatum, super bona mariti, tutorum et administrato­
rum. Ex C. I. 1969. ea competit uxoribus, minoribus, interdictis. Ea
praeterea competit cohaeredibus, sociis et aliis condividentibus, super
bona haereditatis, societatis, communionis. Itemque competit Statui
super bona damnatorum pro expensis iustitiae in materia criminali
aut politiae, et venditoribus aut aliis alienantibus, super immobilia
alienata pro adimpletione obligationum derivantium ex actu aliena­
tionis.
Secunda est iudiciaria, quae ex iudicis sententia resultat, in gra­
tiam illius qui sententiam obtinuit contra eum, qui causa cessit; vi
enim illius sententiae bona damnati pro damno compartis victricis re­
parando hypotheca gravantur. C. I. 1970.; C. G. 2123.
Tertia est conventionalis, quae pendet a mutua contrahentium vo­
luntate, vel ex testamento. Ex iure positivo personas haec requirit ha­
biles ad contrahendum, seu quae liberam habeant bonorum suorum
administrationem. Hinc minores, uxores, interdicti non possunt aliquid
in hypothecam tradere. Formalitatibus, sub poena nullitatis, a lege
praescriptis fieri debet, ac non nisi in bonis praesentibus fieri potest.
Ex C. G. 2127. coram notario fieri debet. Ex C. I. 1978. actum pu­
blicum aut scripturam exigit privatam. — C. I. 1974. 1975. 1977.
seqq.; C. G. 2124. 2127. 2129. 2130.
1278. Quaenam bona hypothecae subiici possint? — l.° Bona
immobilia, (piae sunt in commercio cum omnibus accessoriis, quae ha­
bentur, ut immobilia. 2.° Ususfructus eorumdem bonorum cum eorum
accessoriis, excepto usufructu legali ascendentium. 3.° Iura concedentis
et emphyteutae super bona emphyteutica. 4.° Reditus super obliga­
tiones Status. C. I. 1967. Cf. C. G. 2118.; C. A. 448.; C. H. 1874.
1877.; E. M.
1279. Quaenam sint iura et obligationes hypothecarii ? — Credi­
tor hypothecarius hoc habet proprium ius, ut ex bonis hypothecates
/nae ceteris communibus creditoribus ipsi satisfiat. C. I. 1964.; C. G.
2114. Quare si debitor res hypothecae suppositas inter plures aliena­
vit, quisque cogi potest ut vel accepta re cedat, vel integrum debi­
tum solvat. C. I. 2013. 2014.; C. G. 2167. 2168. 2169.; C. H. 1876.
1879. — Non potest vero hypothecarius creditor sibi appropriate
rem hypothecatam, vel de ea disponere. Ab hypotheca autem immo-

296

XVII. - DE FIDEIUSSIONE, DE PIGNORE, DE TRANSACTIONE

bile liberare tenetur, semel ac debitum ipsi lotum fuerit solutum. C.
H. 1859. 1860.

1280. Quid sit antichresis ? — Contractus est, quo res immo­
bilis ita obligatur creditori, ut illi tradatur, et facultas ipsi fiat per­
cipiendi illius immobilis rei fructus; perceptos vero fructus debeat
ipse imputare in suum creditum sibi solvendum, nempe in solutionem
sortis et interesse. Quare debitor manet proprietarius dumtaxat rei,
non autem etiam usufructuarius. C. I. 1891.; C. G. 2071. 2072.2085.
2114.; C. H. 1881. 1885.; C. B. 1213. 1214.; C. 1. 2. de Usur.;
C. 6. de Pignor,; L. 776. 916.
1281. Quaenam sint creditoris obligationes? — Creditor tenetur
rem sibi traditam custodire diligenter uti suam ; solvere annua tributa
eidem inhaerentia, nisi contraria conventio inita sit, aliasque necessa­
rias expensas,, sed cum iure compensationis ex eiusdem rei fructibus.
C. I. 1892.; C. G. 2086.; C. H. 1882. — Nullum antichresis ius in
re creditori tribuit, propter non solutum debitum. Omne contrarium
pactum nullum est. Potest tamen creditor debitoris expropriationem
iuridice petere. C. I. 1894.; C. G. 2088.; C. H. 1884.

1282. Quaenam sint debitoris obligationes ? — Non potest debitor
redire in fruitionem rei immobilis in antichresim datae antequam in­
tegre debitum solverit. In potestate tamen est creditoris ab antichresi
quandocumque discedere et rem suo dominio restituere, nisi huic iuri
renuntiaverit. C. I. 1893.; C. G. 2087.; C. H. 1883.
1283. Quid sit transactio; quinam transigere possint ; quaenam
sil transactionis vis? — Transactio contractus est, quo partes contra­
hentes, aliquid promittendo, dando, vel retinendo, finem imponunt,
mutuo consensu, liti alicui, quae intra ipsas nata sit, vel litem prae­
veniunt, quae praevideatur nascitura.
Nemo transigere potest, nisi habeat facultatem disponendi de rebus,
quae sub transactione cadunt; unde tutores transigere nequeunt super
bonis minorum, nisi in casibus a lege permissis. Idem dicatur de uxo­
ribus, aliisque similibus personis.
Transactio vim habet rem ultimo diiudicandi, unde nequit amplius
impugnari, neque causa laesionis, neque ignorantiae iuris. — Transactio
nulla erit, si facta fuerit super re nulli controversiae obnoxiae, sive quia
controversia finita fuerat iam ultima tribunalium sententia, quod igno­
rabatur; sive quia facta fuerit super documenta, quae deinceps falsa
agnita fuerint. — Transactio rescindibilis est, si novum documentum

XVIII.

DE INIUSTITIA

297

manifestet alteram partem nullum habere ius, vel si error adfuerit in
persona, vel in obiecto controverso, vel si error adfuerit alicuius facti,
ex quo titulus nullus erat, minime vero cum hic nullus erat ex aliqua
lege quae ignorabatur, vel tandem si intervenerit dolus aut vis. —
C. I. 1764. 1765. 1772.-1777.; C. G. 2044.-2046. 2052.-2058.; C. H.
1809. seqq.; C. A. 1380. seqq. Cf. a. 1387.; C. B. 779.; C. L. 1710,
seqq.; L. Non minorem C. de Transact.; C. I. seqq. de Transact.

1284. Nota: Licet res dubia non sit, potest tamen dominus rei
ad finiendam litem transigere; transactio tamen tunc non valet in foro
conscientiae, nisi quatenus donatio valeret. — Quantum autem in trans­
actione cuique sit concedendum, ex maiori vel minori probabilitate
cuiusque iuris dijudicandum est. — Transactio, quae fit, nulla re data,
vel retenta, vel promissa, compositio amicabilis dicitur, C. 7. de Trans.
— Si partium consensu, controversia arbitrio boni viri decidenda de­
feratur, compromissam habetur. — Transactio facienda est actu pu­
blico vel privata scriptura sub poena nullitatis. C. I. 1314. Scripto
hic contractus redigendus est. C. G. 2044. Cf. C. H. 1225.
1285. Quinam hactenus fuerit rerum ordo? — Diximus hactenus
de contractibus in specie, et primum de contractibus gratuitis, de
promissione, de donatione, de testamento, de commodato, de deposito,
de mandato. Deinde diximus de contractibus onerosis, de venditione
et emptione, de censu, de locatione et conductione, de contractu so­
cietatis. Tertio loco diximus de contractibus, aleatoriis, de sponsione,
de ludo, de assecuratione. Postremo vero diximus de contractibus sub­
sidiariis, de fideiussione, de pignore et hypotheca, de transactione.

XVIII. — DE INIUSTITIA
1286. Quale sit peccatum iustitiae oppositum? — Egimus huc­
usque de iustitia, agimus nunc de iniustitia, quae est vitium opposi­
tum virtuti iustitiae. Iustitiae legalis violatio, legum transgressione
continetur: eaque grave vel leve peccatum est, prout graviter vel
leviter laedit commune honum. Iustitiae distributivae et vindicativae
trangressio personarum acceptione habetur, per quam in distributione
bonorum communium et onerum, praemiorum et poenarum, non at­
tenditur ratio causae, quae personam dignam faciat, seu motivum

298

XVIII. - DE INIUSTITIA

iustitiae, sed ratio personae, huius nempe qualitatum ad rem non per­
tinentium, e. g., consanguinitatis, amicitiae, adulationis, etc. Ea grave
vel leve peccatum est secundum rem de qua agatur, et sic electio in­
digni ad officia etiam saecularia, e. g., gubernatoris aut iudicis grave
est peccatum. S. Th. 2. 2. q. 63. a. 1. Iustitiae tandem commutaUvae transgressio iniuria proprie continetur. — S. Th. Quod. 10. a. 12.
1287. Quid sit offensa et iniuria ? — R. Ad l.um Aliud est offensa
simplex seu pura, et aliud est iniuria. Offensa simplex est laesio, vel
irritatio voluntatis alienae, qua quis alteri contra eius rationalem vo­
luntatem molestiam infert, et quasi ius aliquod tribuit ad iram, indi­
gnationem, vel aversionem adversus offendentem ; quin tamen aliquod
ius proprietatis laedat. Si tuo amico petenti commodatum librum, quo
ille valde indiget, et tu facile carere potes, illum denegas, amicum
procul dubio offendis, et das ipsi sufficiens motivum aversionis; non
tamen infers ei iniuriam ; quia nullum eius ius laedis. Unde ex iustitia non
obligaris ad satistactionem iniuriae, sed solum ad satisfactionem offen­
sae, ex virtute caritatis et pacis humanae reconciliatione, amicitiam
renovando.
R. Ad 2.u“ Iniuria est voluntaria laesio iuris alterius, eo ratio­
nabiliter invito, qua nempe aliquid quis faciat sciens volens non solum
contra voluntatem, sed etiam contra verum et strictum ius alterius. —
Porro talis iniuria potest quandoque fieri absque damno alterius, et
tunc dicitur iniuria mera, qualis contingit, si committis adulterium
occultum, nulla suscepta prole; nam in tali casu laedis ius alterius,
non tamen causas damnum : unde ad satisfactionem, sed non ad re­
stitutionem teneris; ad satisfactionem nempe iniuriae, aliquid, quod mo­
lestiam vel gravamen afferat, patiendo, veniam saltem e. g. humiliter
petendo. Haec satisfactio compensatio est personalis iniuriae. Cf. 1319.
— Quandoque autem iniuria fit cum damno alterius et dicitur in­
iuria damnosa: talis contingit, si adulterium committis, suscepta prole;
unde teneris ad restitutionem seu ad reparationem damni. Quare resti­
tutio haec compensatio est realis iniuriae. — L·. 584. ; C. A.
1293.-1295.; Inst. 1. 4. t. 4.

1288. Quodnam sit iniuriae obiectum ? — Iniuria locum habere
potest: 1 ° in bonis famae et honoris, de qua sermo est in VIII.
Dee. Praec. ; 2.° in bonis corporis et vitae, de qua agitur in V. Praec.
Dec. ; 3.° in bonis fortunae, de qua hic potissimum est quaestio ; 4.° in
bonis animi sive naturalibus sive supernaturalibus. — C. A. 1293.

XVIII.

DE INIUSTITIA

299

1289. Quoluplex sil iniuria in bonis fortunae? — Est praecipue
triplex, nempe furluni, rapina et simplex damnificatio. Furium pro­
prie est occulta ablatio rei alienae, domino rationabiliter invito. S.
Th. 2. 2. q. 60. a. 3. Ablatio, ut sibi habeat: non, ut comburet, eiiciat,
perdat. Furti malitia participant, adeoque ad furtum reducuntur ac­
ceptio etiam rei alienae ab alio ablatae, vel simplex rei alienae de­
tentio, vel alienae rei usurpatio, nam acceptio illa est furti quaedam
continuatio, et « detinere id quod alteri debetur eandem rationem no­
cumenti habet cum acceptione iniusta » S. Th. 2. 2. q. 66. a. 3.
Idemque nocumentum habetur, si quis alienam rem, quasi propriam,
occupet, seu usurpet. Rationabiliter invito, secus alterius ius minime
violatur. — Rapina autem est ablatio rei alienae per vim seu vio­
lentiam personae illatam facta. L. 1. Cod. de Vi bonorum raptorum.
Unde rapina furto superaddit speciem peccati iniustitiae distinctam,
eo quod domino rationabiliter invito, et rem suam servare volenti,
vis et iniuria personalis inferatur. — Damnificatio simplex tandem
est, quando domino rationabiliter invito aliquod damnum infertur
absque eo, quod a damnum inferente aliquid accipiatur, vel retinea­
tur. — Inst. 1. 4. t. 1. 2. 3.; L. 1. C. de Usucap. pro empto; L.
2. C. de usucap. pro donato; L. 518.; S. Th. 2. 2. q. 66. a. 3. 4. 9.
«Si privatum quid privato adimitur furtum dicitur: si surripitur
publico (ab eo cui munus publicum concreditum est) peculatus appel­
latur: plagium vocant, si homo liber, vel servus alienus in servitutem
abducitur: si vero sacra res eripitur nominatur sacrilegium». Catech. Rom. 5. Animantium iniusta ablatio abigeatus est.
< Furtum a furvo, id est, nigro dictum Labeo ait, quod clam et
obscuro fiat, et plerumque nocte; vel a fraude, ut Sabinus ait; vel
a ferendo et auferendo ; vel a graeco sermone, qui φώρας appellant
fures; imo et Graeci από του φέρει, id est, a ferendo φώρας dixe­
runt. § 1. (Inde) sola cogitatio furti faciendi non facit furem. § 2.
Sic is qui depositum abnegat, non statim etiam furti tenetur: sed ita
si intercipiendi causa occultaverit. § 3. Furtum est contrectatio rei
fraudolosa, lucri faciendi gratia, vel ipsius rei, vel etiam usus eius,
possessionisve: quod lege naturali prohibitum est admittere». L. 1.
de Furtis fi*.
< Abigei proprie hi habentur, qui pecora ex pascuis, vel ex ar­
mentis subtrahunt, et quodammodo depraedantur, et abigendi stu­
dium quasi artem exercent, equos de gregibus vel boves de armentis
abducentes. Certum, si quis bovem aberrantem, vel equos in solitu-

300

XVIII. - DE INJUSTITIA

dine relictos abduxerit, non est abigeus, sed fur potius». L. 1.3. de
Abigeis Dig.
1290. An legitimus consensus auferat rationem iniuriaef —
Scienti et plene simulque iuridice consentienti non fit iniuria. Prob. l.°
ex R. 27.* Iuris in 6.°, ubi expresse dicitur: Scienti et consentienti non
fit iniuria, neque dolus. Et R. 145.*^*. de jRegulis Iuris: Nento vi­
detur fraudare eos, qui sciunt et consentiunt. 2.° Quia ille, qui iuri­
dice consentit, habet iuxta leges humanas et divinas, legitimam po­
testatem consentiendi ; ergo hoc ipso, quod in aliquam actionem plene
et perfecte consentiant, talis actio ei non est iniuriosa. — S. Th. 2.2.
q. 54. a. 3.
1291. An simplex consensus auferat etiam rationem iniuriae ? —
Scienti et libere consentienti sine iure valide consentiendi fit iniuria
per actionem, quae caeteroquin est ipsi iniuriosa. Prob., quia hoc ipso,
quod consensus iure sit invalidus, in aestimatione morali est nullus;
adeoque taliter consentienti aeque fit iniuria, ac si consensus abesset.
Sine iure valide consentiendi ; nam, si aliquis consensus iure esset so­
lum prohibitus, non vero irritus et invalidus, adhuc esset efficax ' in
aestimatione morali, et consequenter tolleret ius activum, et iniuriam;
sic licet defloratio virginis extra matrimonium, et consensus in eam
sit prohibitus, si tamen virgo in ea consentiat, nulla ei fit iniuria, et
solum peccatur contra castitatem. — S. Th. 2. 2. q. 59. a. 3. ad 3.
1292. Resolves: Iniuria fit clerico, licet iste consentiat in pertractionem ad tribunal saeculare, aut in sui percussionem ; quia non
potest valide et efficaciter cedere iuri collato in favorem totius status
clericalis. — Iniuria item fit marito, licet iste consentiat in adulterium
suae uxoris ; nam talis consensus propter reverentiam sacramenti, et
indissolubilitatem matrimonii, iure divino est invalidus. Cf. pr. 5O.*m d.
ab Innoc. XI. « Id summum ex consensu (coniugis) efficietur, ut coniux in
alterius adulterium consentiens querelam super iniuria ab adultero sibi
illata instituere non possit, cum actione adversus eum ultro ipse se spo­
liasse videatur». Ithur. Cas. 6. n. 16.

1293. An consensus ex errore et metu iniuriam auferat? — Iniu­
ria fit consentienti ex errore, metu, aut necessitate. Prob, quia hoc ipso,
quod consensus fiat ex errore, metu, aut necessitate, est involuntarius,
saltem secundum quid, et consentiens non vult omnino libere cedere suo
iuri. Ergo, stante tali consensu, ei fit iniuria.

XVIII.

DE INIUSTITIA

301

1294. An solo anteriori actu iniuria inferri fossil? — Licet iniu­
ria alteri inferri possit per actum mere internum ; actus tamen internus
efficere per se nequit, ut actus externus evadat iniustus. Prob. 1? p.,
quia aliquando solo actu interno ius strictum alterius laedi potest. Patet
exemplo indicii temerarii, quo iuxta communem sententiam, iustitia
erga proximum violatur, quandoquidem quisque ius strictum ad bonam
sui existimationem apud singulos habet. Prob. 2.· p., quia actus in­
ternus immutare nequit naturam actus externi. Hinc non peccat contra
iustitiam recusans ex odio succurrere alteri, nisi ex officio teneatur;
iudex homicidam ex odio ad mortem promeritam damnando; mercator
merces suas infimo pretio vendens, ut alios mercatores emolumentis
privet. — Per se, nam actio externa inchoative indifferens non nisi per
interiorem intentionem determinatur, ut sit inchoatio actionis externae
completae iniustae potius quam iustae ; et sic non peccat contra iusti­
tiam accipiens rem e manibus furis, ut eam domino restituat, secus
vero ut retineat. — Lugo d. 22. n. 156. ; La-Croix 1. 3. p. 2. n. 635.
636.; C. A. 1305.
1295. Quale peccatum sit iniuria? — Iniuria peccatum grave est
ex genere suo. Gravis autem censetur ea materia, quae ex natura sua,
vel ex hominum aestimatione, apta est ad causandam alteri tristitiam
difficile sedandam, seu ad caritatem mutuam dissolvendam. — Prob. 1/
p., quia iniuria ex se bono aliorum grave adfert nocumentum; adeoque
tendit ad caritatem dissolvendam. Peccatum autem mortale est «quod
contrariatur caritati ». S. Th. 2. 2. q. 59. a. 4. — Prob. 2? p., quia
cum finis iustitiae sit pacem communem, tranquillitatem publicam, mu­
tuumque amorem per conservationem iurium promovere, gravis merito
censetur illa materia, quae ex natura sua, vel hominum aestimatione,
mutuum amorem dissolvere, cum pacis communis iactura, seu tristi­
tiam difficile sedandam causare potest. Ex natura sua; quia, generatim loquendo, in regula generali statuenda, attendi illud debet, quod
communiter in hominibus temperato iudicio atque affectu utentibus
usuvenit, non vero quod affectuum tumultus et intemperantia in iis
adiunctis suggerit; iustitia enim rationis ductum et prudentiae dictamen sequitur. Speciatim vero de iustitia loquendo, cum eius sit aequa­
litatem rei ad rem servare, ipsam obieclivam rei alienae laesionem in
ea attendere est minime etiam subiectivas individui dispositiones, ad
quas ulterius attendendas se extendit caritas. — L. 700.
Diversae autem speciei iniuria est, pro diverso iure laeso, et
diverso moraliter obiecto, quoad bona supernaturalia vel naturalia

302

XIX.

DE FURTO

animi, quoad bona intrinseca vitae et membrorum, et quoad bona ex­
trinseca materialia fortunae, vel quoad bona extrinseca moralia famae
et honoris.

XIX. — DE FURTO
1296. — Quaenam sit furti malitia? — Furtum est peccatum
ex genere suo mortale. Prob., quia furtum ex suo conceptu generico,
et praecisa alia malitia, graviter opponitur iustitiae, immo communi
paci, et tranquillitati; ergo est peccatum ex genere suo mortale. Ete­
nim « per furtum homo infert nocumentum proximo in suis rebus;
et si passim homines sibi invicem furarentur periret humana societas».
5. Th. 2. 2. q. 66. a. 6. Interim tamen apud omnes certum est,
quod furtum suscipiat parvitatem materiae, et propter hanc saepius
sit peccatum in individuo solum veniale; ut, e. g., si pauper furetur
aliquid modicum. — S. Th. Quodl. t>o. a. 6., 2. 2. q. 66. a. 3. 5.
6. ; L. 700.; E. M.
« Illi quoque in furum numero reponendi sunt, qui, cum ad pri­
vatum aliquod publicumve officium conducti sunt, nullam vel parvam
operam navantes munus negligunt, mercede tantum ac pretio fruuntur ». Cat. Rom. 9. Ad furtum reducitur quaelibet fraus seu defrau­
datio, quae est alienorum bonorum seu iurium laesio et imminutio,
dolosa circumventione peracta.
Λ furto specie differt rapina, quia furtum in sua ratione includit
ignorantiam eius cui fit iniuria, rapina vero violentiam. Furto res,
astutia, dolo, fraude accipitur. Rapina res per propriam accipitur po­
testatem, coactione seu violentia facta personae. S. Th. 2. 2. q. 66.
a. 4. 5. 8. 9. Cf. hic 1289.
1297. Quaenam sit materia gravis in furto? — Materia furti
alia est absolute, alia respective gravis. Materia furti absolute gravis
est. quae secundum se, et praescindendo a statu, seu opulentia, vel
paupertate illius, cui aufertur, graviter repugnat iustitiae, grave da­
mnum societati inferendo. Materia furti respective gravis vero est, quae
non secundum se praecise, sed per respectum ad personam, cui au­
fertur, est gravis, et ei respective grave inferi detrimentum. — L. 526.

DE FURTO

303

1298. Quaenam sit materia furti absolute gravis? — Ad mate­
riam furti absolute gravem sufficere non videntur duo vel tres aurei :
decem nempe vel quindecim circiter libellae ; sed triginta vel quadra­
ginta libellae. Etenim veteres theologi duos vel tres aureos tanquam
materiam absolute gravem constituebant. Atqui hoc nostro tempore
pecuniae valor multum decrevit, et abundantia pecuniae certe est du­
plicata et plus quam duplicata. Ergo, si superiori tempore materia
absolute gravis constituebatur decem vel quindecim libellis, in prae­
senti constituenda videtur triginta vel quadraginta libellis. — Enimvero
regula ad dignoscendam materiam absolute gravem alia est extrinseca,
alia intrinseca. Regula extrinseca, communi theologorum et prudentum
virorum indicio continetur ; siquidem res haec cum a multis dependeat
circumstantiis a communi sensu et aestimatione maxime dependet.
Porro communiter in praesenti hanc doctores et timorati ac cordati
viri habent ut materiam absolute gravem. — Regula vero intrinseca
inde est repetenda, quod illa materia furti sit absolute et universaliter
gravis, propter cuius ablationem, quivis etiam ditissimus dominus ra­
tionabiliter sit graviter invitus; propterea quod talis sit quantitas,
quae pluribus vitae usibus et necessitatibus inservire possit, et si saepe
et a pluribus et per levia furta, quae frequentia sunt, surriperetur,
ingentis societati damni esset periculum ; societatis enim securitas am­
plius non consisteret. Atqui quantitas designata ut absolute gravis,
attentis etiam immutatis praesentium temporum circumstantiis, talis
profecto apparet. — L. 527. 528.; Gennari, Consultazioni Mor. Can.
Liturg. P. I. Cons. 64.

1299. Quaenam sil materia furti respective gravis? — Materia
furti respective gravis, per se loquendo, est pretium, quod requiritur
ad sustentationem competentem unius dici illius personae, cui aufertur.
— Prob., quia contra ablationem pretii, quod necessarium est ad
comparandam sustentationem unius diei sibi competentem, quilibet
rationabiliter potest esse graviter invitus; ergo tale pretium apte sta­
tuitur pro materia furti respective gravi. Per se loquendo, nam, si
Princeps, vel alius valde laute victitaret, ad materiam furti respective
gravem sufficeret minus pretium, quam requireretur ad victum illius
diurnum. Nonne enim rationabiliter esset invitus, si Princeps ille ea
die e. g. deberet omnino abstinere a sua magnificentia? Ad susten­
tationem competentem, etc. nam, si valde dives ex parcimonia parce
victitaret, ad materiam furti respective gravem non sufficeret pretium,
quod ille ad victum diurnum ex parcimonia impendere solet. Ad su-

304

XIX. - DE FURTO

stentationem, in qua non solum computatur victus, sed etiam vestitus
et habitatio, nec non honestae recreationes, et etiam elargitiones se­
cundum propriam conditionem faciendae. Ad sustentationem, h. e. sive
ad totam sustentationem, sive etiam ad notabilem eius partem: si­
quidem adhuc tunc esset quis rationabiliter graviter invitus. — L. 527,

1300. Resolves : Ad gravem materiam relative spectatam, at­
tentis praecipuis Europae locis, et temporum nostrorum adiunctis,
requiri videntur: l.° Circiter valor unius libellae relative ad paupe­
res, et aliquando minus vel plus pro maiori vel minori gradu neces­
sitatis. — 2.° Circiter duae vel tres libellae relative ad operarios,
qui labore diurno victum sibi comparant. — 3.° Circiter quinque vel
sex vel septem libellae relative ad homines, liberalem exercentes pro­
fessionem, et honeste ex ea viventes. — 4.° Circiter decem vel un­
decim vel duodecim libellae relative ad divites ordinarios ; quindecim
vero vel viginti relate ad divites opulentiores, non autem ditissimos,
pro quibus materia absolute gravis est attendenda. L. 527. 528.
1301. Quid, si gravis sit in furto subripientis necessitas? — Ma­
teria furti gravior, potest fieri respective levis propter gravem neces­
sitatem auferentis, in qua sine surreptione rei alienae miserrimam de­
beret ducere vitam, ut cum Laymann et Sporer docet La-Croix 1. 3.
p. n. 955. et Struggl de 7.° Praec. Dec. 13. Ratio est, quia domi­
nus nequit rationabiliter esse graviter invitus, si miser in tali casu
auferat quantum est necessarium ad tam gravem necessitatem aliqua­
liter sublevandam.

1302. Quid, si persona subripiens sit domestica? — Materia
item fieri potest respective levis propter conditionem personae, e. g.,
si auferens est filius, uxor, aut famulus domino valde utilis; nam con­
tra similium furta dominus non est tam graviter invitus. — L. 539.
1303. Quantum determinate requiritur in gravi furto filiorunifamilias? — Plures theologi ad furtum grave filiorum requirunt sum­
mam duplo maiorem, quam pro extraneis, aliique etiam multo magis
hanc materiae quantitatem extendunt. Cum vero regula universalis et
absoluta circa gravitatem et levitatem similium furtorum dari non
possit, ea desumenda erit l.° a statu, opulentia, liberalitate, et affectu
maiori vel minori parentis erga filium; 2.° a pluralitate, aetate, aliis­
que circumstantiis filiorum; 3.° ex fine, et usu rei ablatae. Ratio
est, quia ex his capitibus ordinarie solet contingere, ut pater contra

305

XIX. - DE FURTO

furtum filii sit magis vel minus invitus. — Proverb. 28., 24. ; L. 528.
543. 544.
1304. Quantum determinate requiratur in gravi uxorum furto?
— Ad furtum grave uxorum requirunt etiam plures theologi quanti­
tatem maiorem, et quidem duplo quam ad furtum filiorum. Ratio est,
quia inter maritum et uxorem maior datur coniunctio, et identitas
moralis, praesertim in ordine ad bona communia, quam inter patrem
et filium ; ergo contra furtum uxoris maritus ordinarie censetur esse
minus invitus. Neque desunt et plures et graves theologi, qui hanc
etiam materiae quantitatem latius extendunt, et asserunt uxorem non
peccare mortaliter, etsi ad usus honestos annuatim surripiat vigesi­
mam partem redituum; quam summam, saltem universaliter loquendo,
excessivam censet S. Alph. 540., H. A. tr. 10. n. 33. Cum igitur
hic etiam regula universalis et absoluta statui non possit circa gra­
vitatem vel levitatem similium furtorum, haec desumenda erit l.° a
statu, opulentia, liberalitate, et affectu maiori vel minori mariti erga
uxorem ; 2.° a maiori vel minori dote, ab uxore in ordine ad oeco­
nomiam, et aliis circumstantiis. Ratio est, quia ex his capitibus or­
dinarie solet contingere, ut maritus contra furtum uxoris magis vel
minus sit, aut saltem possit esse invitus. — L. 539. 542.

1305. Quantum determinate requiratur in gravi famulorum furto?
— « Circa furta servorum communiter dicunt dd., quod furta minuta,
quae fiunt a servis de cibis, qui non solent caute servari, nunquam
deveniunt ad culpam gravem, modo illos non vendant, aut foras ex­
trahant, et modo non accipiant in extraordinaria quantitate, aut, ad­
dendum, si non essent res pretii extraordinarii ». L. H. A. tr. 10.
n. 34., 1. 3. n. 545. Idque valet praesertim, si dominus non praebeat
eis debitam sustentationem. Si autem famuli furentur pecuniam aut res
sedulo custoditas, non requiritur quantitas maior ad peccatum grave,
quia domini tunc non sunt minus inviti erga ipsos, quam erga alios.
Immo huiusmodi furta severius lege civili puniuntur, ob fidelitatis
defectum, qui in illis intervenit. Si vero hae res minime custodiantur,
quin immo, ipsi famuli rerum administrationem habeant, plures etiam
et graves theologi maiorem adhuc quantitatem requirunt quam pro
extraneis, quae diiudicanda erit l.° ex statu, opulentia, liberalitate et
affectione domini erga famulum ; 2.° ex labore, utilitate et necessitate
ipsius famuli, ac maiori vel minori libertate, quae illi datur in rebus
sibi commissis administrandis. — Tambur. Exp. Dec. 1. 8. tr. 2. c. 3.
par. 4. n. 1.; L. 539. 545. 546.
Bucceroni.

last, theol. moralis H

ao

306

XIX.

DE FURTO

1306. Quid si plura fiant minuta furta? — Materia gravior
fieri quoque potest respective levis, quando fit per plura furta minuta
et successive peracta. Ratio est, quia in hisce furtis minus damnum
efficitur, unde etiam contra haec furta domini non solent esse tam
graviter inviti. — Hinc, si furta minuta eidem fiant diversis vicibus,
materia erit gravis, quando haec ex dimidia parte excedet summam
ad furtum grave communiter requisitam. — Si furta minuta fiant di­
versis personis, materia gravis per se censebitur, cum erit duplo ma­
ior, quam summa ad furtum grave communiter requisita. — Quare
maior adhuc requiritur quantitas, si furta haec pluribus et pluries
fiant, et excessus tunc requiri videtur triplo maior. Haec autem va­
lent, cum furta ista minuta inter se coalescant. — L. 530.; D’Annib.
p. 2. n. 254. ed. 4?.

1307. An furta minuta pluries facta possint simul coalescere?—
Furta minuta coalescere possunt in materiam gravem. Prob. l.° ex
simili in comessationibus diei ieiunii, in operibus servilibus die festo.
2.° Ex pr. 38.* d. ab Innoc. XI. 3.° Quia ex levibus furtis multi­
plicatis haberi potest grave damnum, vel periculum gravis damni.
Idque valet etiamsi furtula pluribus fiant. Licet enim grave damnum
singulis, ut singulis, non fiat, fit tamen grave damnum ipsi commu­
nitati et societati, seu uni corpori morali in suis membris. Agitur prae­
terea de re, quae nisi graviter ex iustitia prohiberetur, gravissimum
nasceretur malum contra bonum commune; facile enim esset vendi­
toribus, e. g., mensuras defraudare, etc. — Ithur. Cas. L; L. 533.
;
534.
E. M.
1308. Quandonant minuta furta simul coalescant? — Minuta
furta in quatuor casibus in gravem materiam coalescunt: l.° Per in­
tentionem perveniendi ad materiam gravem, nisi ista prior voluntas
retractetur. Moralis huius intentionis effectus est moralem unitatem
tribuere variis furtulis, et sic ad gravem materiam perveniunt. —
2.° Si magnum non adsit temporis intervallum inter furtum et fur­
tum. Secus enim, moraliter loquendo, furtum cum furto non unitur:
neque proinde unum obiectum in genere moris constituunt. Probabi­
lius autem, et communiter loquendo, furta non amplius coalescunt
ultra spatium duorum mensium, etiamsi ad materiam quasi gravem
accederent. Alii tamen longius, alii brevius intervallum adsignant;
quarum sententiarum varietas ostendi, indicium hac in re desumen­
dum esse non ex solo temporis spatio, sed ex aliis, etiam rerum adiunctis. Ceterum furta minuta etiam posito quocumque intervallo ex

XIX.

DE FURTO

307

omnium sententia coalescunt, quoties patrata sunt cum intentione ad
summam notabilem perveniendi ; quia per hanc intentionem vere inter
se uniuntur. Hac autem intentione seclusa, si modica omnino furta
sint, vel minori temporis spatio, puta quindecim dierum vel etiam
minus, non coalescunt. Quis enim diceret potionem cafei, quam hodie
famula sumit, coalescere cum illa quam sumet post quindecim vel
decem dies; vel vini haustum hodie sumptum coalescere cum haustu
vini sumpto crastina die ? — 3.° Per conspirationem, ubi plures con­
spirant inter se, et furtula singulorum collecta materiam gravem con­
stituunt. Siquidem tunc quilibet causa est totius damni, cui una simul
cum aliis cooperatur. — 4.° Per accessionem rei furtivae ad rem fur­
tivam, si utraque conservetur; et tunc unio non tantum moralis, sed
etiam materialis habetur. — Ithur. Cas. 27. n. 16.; L. 530. 533.
535. 536. 537.

1309. Nota: l.° Qui eidem saepius modicum furatur, etiamsi
non habuerit voluntatem ditescendi, aut notabilem quantitatem aufe­
rendi, si tamen in ultimo modico furto advertit, se iam pervenisse
ad magnam quantitatem, per ultimum furtum modicum, regulariter
loquendo, mortaliter peccat. Ratio est, quia talis fur per ultimum
furtum vult continuare, et complere gravem alterius damnum ; ergo
vi huius volitionis mortaliter peccat; licet furtum externum secundum
se praecise sit leve. L. 533. Idemque dicendum est, si post comple­
tam materiam gravem, furetur aliquid leve, grave enim peccatum con­
tinuatur. L. 538. — 2.° « Non est mortale, per se loquendo, surripere quamcumque summam cum animo restituendi statim, v. g., intra
quadrantem. Idem est, si intra illud breve tempus quis vult restituere
tantum illam ultimam partem complentem materiam gravem, aut si
ad breve tempus restitutionem differt ». L. 531. 533. 653. — 3.Q « Si
furtula, quae simul ad magnam quantitatem perveniant sint facta di­
versis dominis certis..., probabilius dicendum videtur, quod huiusmodi
fur non peccet graviter, si non restituat dominis certis, cum commode
possit, et satisfaciat suae gravi obligationi, si debita pauperibus di­
stribuat... et excusabitur etiam a veniali, si aliqua rationabilis causa
adsit ». L. 534.
1310. An in extrema necessitate surripere liceat aliena. — In
extrema necessitate, quando nempe alia non appareat via pro sui con­
servatione, licitum est surripere aliena, quae sunt simpliciter necessaria
ad conservandam vitam. Ratio est, l.° quia contra similem ablationem
dominus rei nequit esse rationabiliter invitus. 2.° Quia divisio bonorum,

308

XIX.

DE FURTO

quomodocumque evenerit, non potest derogare iuri naturali, vel divino.
Secundum autem naturalem ordinem ex divina providentia institutum
res inferiores sunt ordinatae ad hoc quod ex his subveniatur hominum
necessitati. Quare ius cuique competit, ut sibi provideat, dum extrema
necessitate laborat. In tali itaque casu omnia fiunt communia; adeoque
accipiens rem alienam ad sibi subveniendum, accipit rem vere commu­
nem, quam suam facit, sicut ante bonorum divisionem contingebat. Ergo
furtum non committit. Neque vero tenetur rem mutuam petere vel
accipere; secus enim iam nunquam quidquam commune fieret. Quia
vero ad eam rem ius ex iustitia habet, potest eam si prohibeatur etiam
vi tollere. — S. Th. 2. 2. q. 32. a. 7. ad 3., q. 66. a. 7.; L. 520. 623. 624.
1311. Resolves: Pauper extreme indigens accipere potest rem etiam
magni valoris, si illa sit ipsi absolute necessaria ad vitam servandam;
et nisi sit medium omnino extraordinarium ad vitam conservandam,
quamvis alter non teneatur dare. Obligatio enim dandi est ex caritate,
quae non urget cum magno incommodo ; facultas vero accipiendi est
ex ipso iure naturae, quod omnes habent utendi bonis ab ipsa natura
destinatis ad hominis sustentationem et conservationem. Natura ipsa
vero non vult omnibus communia esse bona, maxime pretiosa; unde
nemo etiam obligatur ad ea extraordinaria bona adhibenda, ut vitam
ipsam sibi conservet. Attamen bene potest quis mediis etiam extra­
ordinariis vitam conservare, ex ipsa facultate quam habet, mediis
creatis, vitam conservandi. Lugo d. 16. n. 159.; L. 520.
1312. Nota: Cum ratio aliena subripiendi sit necessitas, hinc si
extreme indigens alibi habeat in re vel in spe probabili, unde solvere
possit, non potest rem alienam subducere, nisi cum onere restitutionis;
quia necessitas non exigit, ut accedat rei proprietas, quando sufficienter
re mutuo accepta vel commodata sublevari potest. — Dives res suas
occultans, vel alia utens industria, ne pauperi succurrat, cessante pau­
peris necessitate, non tenetur ad restitutionem, quia necessitas etiam
extrema tamdiu confert pauperi ius ad usum rei alienae, quamdiu ipsa
necessitas urget. Insuper, stante etiam extrema illa pauperis necessitate,
res divitis sua esse non desinit, quamdiu pauper eam non occupavit.
— Si dives pauperem impedit vi, ne bona sua accipiat, contra justi­
tiam peccat, et de damnis inde obvenientibus tenetur ; nam cum eo in
casu ius habeat pauper rebus illis utendi, habet etiam ius ne impediatur
ab illis. — L. 520. 701., H. A. 19. 20.; S. Th. Quodl. 5. a. 17.

1313. rln etiam in gravi solum necessitate licitum sit surripere
aliena, iure privato ' — R. Negative. l.° Ex pr. 36.‘ d ab Innoc. XI.

XIX.

309

DE FURTO

2.° Quia in his adiunctis domini sunt rationabiliter inviti; siquidem res
communes non evadunt. In hac enim gravi necessitate, vel non agitur
de communibus vitae bonis, ad quam sustentandam et conservandam
communia bona exteriora natura destinavit ; vel, si agitur de illis
bonis, absoluta impossibilitas aliunde non est sibi providendi, licet non
sine incommodo et labore. 3.° Facilis hac in re esset hallucinatio, et
facilius direptionibus aditus pateret. — Caeterum illicitum non videtur
exiguum quid sumere ad grave vitae damnum avertendum, tum ex
intentione naturae, quae ad communia illa vitae minora bona desti­
navit minora haec exteriora bona, tum ex praesumpta domini volun­
tate. Lugo d. 16. n. 156. — In gravi solum necessitate. Nam si quis
patitur necessitatem, non quidem actu extremam, sed valde urgentem,
quae probabilius, aut certo, verget proxime in extremam, posset sur­
ripere de alieno pro evitanda necessitate extrema, et periculo vitae.
hire privato, quia cum bonum commune bono particulari praevaleat,
propter necessitatem et bonum publicum potest Princeps iure alto
saltem disponere, ut divites, e. g., aperiant sua granaria et taxato iusto
pretio vendant, etc. — L. 520.; Lugo d. 16. n. 154. 156. 160.; E. M.
e

1314. An, si fur minetur rem tuam auferre, nisi accipias et
tradas ei alienam, poteris hanc surripere, ne tuam amittas? — « Hoc
facere non licet, quia non habeo ius inferendi alteri damnum, ut bona
mea servem, et ideo si id faciam, illicitam ac iniustam actionem facio».
L. 569.
1315. « An caedentes ligna in sylva vetita peccent et teneantur
ad restitutionem? — Communiter dd. docent, quod si nemus est totius
communitatis, incolae illius, qui contra prohibitionem ligna caedunt,
non peccant saltem graviter, immo nec venialiter iuxta Sanch. etc.,
et nihil tenentur restituere, nisi magnam faciant stragem, sed tantum
tenentur ad poenam post sententiam : talis enim prohibitio censetur
pure poenalis». L. 529. 614., 1. 1. n. 145. Idemque valet de agris
totius communitatis quoad pascenda animalia. L. ib. — « Proinde aut
omni aut certe gravi culpa vacant qui singulas singulis diebus ad
usum familiae, et pauperes, qui binas praeterea, singulis hebdomadis»
ad vendendum sarcinas caedunt». D’Annib. p. 2. n. 253. ed. 4? Lo­
corum usibus hac in re standum est Gousset 983.
« In privatis sylvis, aut omni, aut saltem gravi culpa vacant pau­
peres, qui ex his colligunt, immo et succidunt frutices, virgulta, ad
ignem necessaria : quippe non immerito dixeris, haec eis ex caritate
deberi ; maxime si domini sciant et taceant ; dum ne succidendo

310

XIX.

DE FURTO

vastent ; nec caedant arbusta, vel arborum ramos, nisi emortuos
forte, nec palos eorum aut vinearum auferant, nec sepes diruant ».
D’Annib. 1. c.

1316. « An liceat in vinea aliena comedere uvas? — Affirmat
Covarr., Valer., Ripa etc. apud Lugo d. 16. n. 33., modo quis uvas
non asportet, adducuntque illud Deuter. 23., 24. 25. Et idem quod
dicitur de uvis, et spicis, ait Abulensis ap. Cornel, a Lap., intellige
de pomis ac aliis fructibus ». L. 529. Hanc sententiam S. D. ib. dicit
satis probabilem, et addit: «Ceterum probabiliter, ait Lugo, de iure
naturae licere comedere unum et alterum uvarum racemum, i. e. unam
vel alteram uvam ; parique modo concedit comedere ex pomario
alieno unum vel alterum pomum. Id enim prohibere videtur duris­
simum et contra humanitatem ». Neque vero graviter quis peccaret,
si usque ad satietatem comederet dummodo nihil abstulerit. — L. H.
A. tr. 10. n. 24.; D’Annib. 1. c.
1317. Quid sit censendum de fragmentis sartorum? — Si fragmen­
tum sit pars notabilis, tenentur illam domino restituere, si iste debitum
laboris pretium solvat. Ratio est, quia dominus esset rationabiliter in­
vitus. — Si fragmentum sit minoris momenti, et expresse repetatur a
domino, tenentur etiam restituere, si iste debitum laboris pretium
solvat ob eandem rationem. — Si fragmentum sit minoris momenti,
et expresse a domino non repetatur, potest tunc retineri ; quia domini
communiter sciunt sartores retinere similia moderata fragmenta, et ideo
etiam saepe solvunt minus pretium pro labore. — L. 568.

1318. Quomodo peccet, qui alteri aufert rem exiguam valde caram;
vel rem maioris momenti, quam ille non curat?— R. Ad l.um Peccat
mortaliter contra caritatem, non tamen in genere furti contra iustitiam.
Ratio est, quia talis alterum iniuste graviter contristat, in bonis tamen
fortunae non infert grave damnum. Unde, pereunte tali re, fur non
tenetur domino restituere tantum, quanti rem ille aestimavit, sed solum
valorem, et aestimationem communem rei in se.
R. Ad 2.um Peccat solum venialiter, si dominus illam parum curat
ac si esset parvi momenti ; si autem dominus illam omnino non curat,
et pro neglecta, ac derelicta habet, nec venialiter peccat. Ratio est,
quia domino in bonis fortunae infertur iniuria, quatenus ipse est in­
vitus; ergo cum in priori casu sit leviter, et in posteriori nullo modo
invitus contra ablationem, in priori illi infertur iniuria levis, et in po­
steriori nulla.

XX.

DE INIUSTITIAE REPARATIONE

311

XX. _ DE INIUSTITIAE REPARATIONE

1319. Quomodo iniustitia reparetur? — Iniustitia seu iniuria
alteri illata per restitutionem reparatur. Restitutio est rei alienae red­
ditio, vel damni iniuste illati compensatio. Haec definitio, ut patet,
non solum comprehendit restitutionem mutui, commodati, depositi, et
pignoris, ubi nulla praecessit iuris alieni violatio ; sed etiam restitu­
tionem ex actionibus, in quibus praecessit violatio iuris alieni. — Re­
stitutio ergo a satisfactione differt per hoc, quod satisfactio sit com­
pensatio offensae, vel iniuriaepersonalis, per aliquod obsequium, vel pe­
titionem veniae, aut aliquam aliam mulctam seu poenam ; restitutio vero
sit redditio iuris realis, vel compensatio iniuriae realis. — C. A. 1323.;
S. Th. 2. 2. q. 62. a. 1. 5.; L. 547. Cf. hic n. 1287.

1320. An restitutionis obligatio ex qualibet iustitiae violatione
oriatur? — Obligatio restituendi per se non oritur ex violatione
iustitiae distributivae aut legalis, sed ex sola violatione damnifica iu­
stitiae com mutati vae. Prob. l.ft p., quia per violationem iustitiae distri­
butivae, aut legalis, praecise qua talis, non laeditur ius proprietatis
in re, vel ad rem, seu nullum infertur alteri damnum: ergo ex vio­
latione iustitiae distributivae, aut legalis, praecise qua talis, non oritur
obligatio restituendi realis. Utraque enim iustitiae violatio non respicit
bonum aliquo saltem modo suum seu proprium, quo alter spolietur,
vel privetur, ut videre est in iniqua distributione e. g. bonorum com­
munium, quae non ad singulos sed ad communitatem pertinent, et
singulis sunt destinanda, itemque in defraudatione mulctarum, quae
a singulis debentur et communitati sunt solvendae ex legis praecepto.
Insuper transgressione iustitiae distributivae aut legalis peccatum uti­
que est contra tales iustitias, sed praeceptum non adest reparationis
istius transgressionis, cum sit iam impossibile quod quis non pecca­
verit. Poterit utique esse tantum nova alia implenda obligatio, alio
tempore, alia occasione, et sic si die dominica non audisti missam,
erit utique pro dominica sequenti iterum obligatio audiendi missam, sed
praecedentis dominicae obligatio iam omnino cessavit. — Prob. 2*. p.,
quia restitutio stricte talis est compensatio damni iniuste illati, sed
damnum reale solum infertur, quando laeditur ius proprietatis, et iustitia commutativa ; quae rerum spectat aequalitatem, et consequenter
bonum quod suum seu proprium alterius est : ut nempe unusquisque

312

XX. - DE INIUSTITIAE REPARATIONE

habeat quod suum est. Unde obligatio semper perseverat usque dum
alteri ius suum tribuas. Ergo. Unde S. Th. 2. 2. q. 62. a. 1. ait:
« Restituere nihil aliud esse videtur, quam iterato aliquem statuere
in possessionem, vel dominium rei suae ». Cum autem « conservare
iustitiam sit de necessitate salutis consequens est, quod restituere id
quod iniuste ablatum est alicui, sit de necessitate salutis ». S. Th. ib.
a. 2. — L. 547.; C. L. 2356. 2361. seqq.

1321. Resolves: Superior ad restitutionem non tenetur, si minus
dignis officia societatis distribuit; quia non violat ius strictum dignioris,
nec communitatis, quae aliud exigere nequit, nisi ut indigni ab officiis
arceantur. Secus vero, si in concursu superior minus dignum digniori
praeferret ; quia in concursu, per se loquendo, intervenit pactum, ex
quo ius strictum digniori competit. — Non tenetur ad restitutionem
superior, qui dignitates mere honorificas distribuit sive minus dignis,
sive etiam indignis ; quia neminem iure suo privavit, quamvis pecca­
verit ob personarum acceptionem. — Damni non tenetur reus, si neget
suum crimen, ne bona ei extorqueantur ; neque ille qui prohibitas
merces evehat contra legum iussum, licet inde earum pretium crescat.
— L. 547., 1. 4. n. 107.; S. Th. 2. 2. q. 63.

1322. An restitutionis obligatio exoriatur aliquando ex violatione
iustitiae distributivae et legalis ? — Ex violatione iustitiae distributivae et legalis per accidens, et propter connexam iustitiam comniutativam, oriri potest obligatio restituendi. Prob., nam ex violatione
utriusque illius iustitiae damnum reale tertii exoriri potest, quod ratione
officii poterat et debebat vitari ; adcoque obligatio exoritur simul illud
damnum reparandi. Haec autem obligatio exoritur propter connexam
iustitiam commutativam ; siquidem eo in casu non solum quis reus
est boni communis, ad quod iustitia distributiva et legalis inclinat,
praetermissi, sed etiam violati contractus, vel quasi contractus, quo,
assumendo officium implicite se obligavit ad damna subditorum vel
aliorum praecavenda. S. Th. 2. 2. q. 62. a. 7., q. 66. a. 8.
1323. Resolves: Iniquus distributor publicorum officiorum ad nihil
tenetur erga dignum praetermissum, quia nullius ius strictum violavit.
Tenetur tamen certo ergo societatem et erga privatos de omnibus da­
mnis, tum societati tum privatis, exinde provenientibus. S. Th. 1. c.
— Magistratus, qui impedit quempiam ad praemium concurrere, vel
praemium illi vetat adiudicari, qui certamine alios superavit, damni
tenetur. — Damni item tenetur magistratus, qui quempiam poena

XX. - DE INIUSTITIAE REPARATIONE

313

afficit iniusta, si ex ea damnum sequatur. — Damni tenetur quoque
magistratus, qui quempiam ultra suas vires tributis oneret. Gousset 671.
1001.; S. Th. 2. 2. q. 66. a. 8. — Ad restitutionem per se loquendo,
tenentur qui iusta non solvunt tributa et vectigalia, cum debeantur ex
iustitia legali, quae intime in hac materia connectitur cum iustitia
commutativa, hoc ipso quod quis societatis pars est, et ius societati
quaesitum est vi ipsius legis tributa et vectigalia exigendi, ut eius
necessariae impensae faciendae compensentur, si illa reapse exigantur,
eorumque solutio denegetur. Unde Catech. Rom. 10. tributa et vecti­
galia non dissolventes furti et rapacitatis reos esse affirmat. Gousset
671. 999. Cf. 232.
1324. An impotens restituere ex bonis eiusdem ordinis teneatur re­
stituere ex bonis ordinis diversi? — R. Negative probabilius. Ratio est,
quia restitutio est in pristinum repositio; et iustitia tribuit cuique
suum, non aliud. Affirmant tamen alii probabiliter, quia qui non po­
test idem reddere, illud, quod potest, reddere debet. Sed id ex aequi­
tate iuris non ex stricta iustitia consequitur. Nam non hoc debet, sed
aliud. — Hinc per iustitiam vindicativam potest a indice vel a supe­
riore imponi, ut quis pro iniuria circa unum bonorum genus, aliquid
praestet in bonis alterius ordinis; probabilius tamen ratione poenae
tantum, non vero ratione iustitiae. Laesus insuper ius habet apud In­
dicem denuntiandi illum, a quo iniuriam accepit, adeoque ab isto pe­
cuniam accipiendi, ut denuntiationem omittat; sic, v. g., mulier ab
aliquo violenter oppressa violatorem ad indicem compellere potest,
vel pecuniam a nebulone exigere, ut iuri suo renuntiet. — C. I. Poen. 38.;
C. A. 1326. 1329. 1330. 1413.; C. B. 842.; L. 627. 1000.; S. Th.
2. 2. q. 62. a. 2. ad 1.
1325. An valeat restitutio facta a civiliter incapaci? — De iure
positivo, rei debitae solutio non valet, si facta sit ab eo, qui rei pro­
prietarius non erat, vel alienandi erat incapax. Ita ex C. I. 1240.;
C. G. 1238.; C. II. 1160.; et ex C. A. 1421., si debitum nondum
liquidum erat. Verum huiusmodi solutio, ab incapaci alienandi facta,
licet rescissioni obnoxia, invalida pleno iure non declaratur. Neque vi­
detur, quod rescissioni etiam in foro externo locus sit, si de re de­
bita constet, et dies advenerit. De iure vero naturali nullum esse po­
test dubium de validitate debitae solutionis, factae, e. g., a minore,
ab uxore, ab interdicto.

1326. Undenam proxime exoriatur restitutionis obligatio? — Re­
stitutionis late acceptae, obligatio remote ex iustitiae commulativae con-

314

XXI. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA ACCEPTIONE

tracta obligatione, et ex iustitiae commutativae violatione exoritur: ex
sequentibus vero capitibus proxime oriri potest: l.° Ex iniusta acce­
ptione rei alienae; talis acceptio laedit ius alterius, adeoque ius laesum
est reparandum. 2.° Ex re aliena possessa, formaliter vel aequivalenter
exsistente, et nondum legitime praescripta: licet res aliena non fuerit
iniuste accepta, res tamen aliena possessa et nondum praescripta semper
est domini sui, eique reddenda. 3.° Ex eo quod quis ditior iniuste
factus sit ex re aliena ; si iniuste ditior factus est, laesum est ius alie­
num, ius autem laesum reparationem exigit. 4.° Ex iniusta damnificatione: qui damnum alteri affert ius laedit illius. 5.° Ex contractu
vel quasi-contractu ; contractus vim habent legis privatae; adeoque
obligant ad reddendum comparti contrahenti ius suum. 6.° Ex lege
vel ex sententia iuridica; lex vel iudicis sententia vim habent obli­
gandi in conscientia. 7.° Ex iniusta cooperatione: qui iniustae actioni
iniuste cooperatur, sua cooperatione, vere laedit ius alienum. — L.
534. 547. 548. 711. 927.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 1. 2. 4. 6. 7.,
q. 66. a. 6.

XXI. — DE RESTITUTIONE EX INIUSTA ACCEPTIONE
1327. An habeatur restitutionis obligatio ex inùcsta acceptione;
quid in casu dubii ? — Indubium est ex iniusta rei alienae acceptione
obligationem oriri restitutionis. Si enim res aliena iniuste accepta est,
aut nullo, aut irrito titulo possidetur; adeoque ea res clamat ad do­
minum suum. Inst. 1. 4. t. 1. 2.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 6.; L. 548.
Unum autem quaeri hic potest: An quis iniuste accipiat rem
alienam, possessionem incipiens cum dubio de eius iure. Iam vero du­
pliciter possessionem incipere hic posset : 1.° Spoliando alium, absque
ullo titulo, per se valente dominium transferre; et hoc in casu, cum
pacifica alterius possessio ius moraliter certum tribuat, spoliator ad
restitutionem tenetur. — 2.° Rem accipiendo alio titulo, v. g., emptionis,
donationis, etc., ab alio, de quo dubitatur, an eius dominus sit; et
tunc tenetur quis inquirere rei veritatem, et, dubio perseverante, « re­
stituere debet, ait P. Gury 652., pro rata dubii, probabili domino,
vel pauperibus, si dominus ignoretur. Ratio est, quia possessio in­
cepta cum dubia fide ipsi non favet, et ideo non potest totum reti­
nere; nec aliunde videtur teneri ad totum restituendum, cum dubitet,

XXI. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA ACCEPTIONE

315

utrum res sit aliena, et non sua ». Verum, etsi illud dubium non sit
mere negativum, sed positivum, ad nihil videtur teneri; potest enim
tunc eflbrmari conscientia ex principiis reflexis: nemo malus nisi pro­
betur, etc., neque aliunde certa imponi potest obligatio, quae certo
non constat. Uti praeterea potest iure illius, cui succedit titulo em­
ptionis, donationis, etc. Quare, si ille rem bona fide possidebat, et
ideo poterat retinere, et ille qui ei succedit eandem rem poterit sibi
retinere. Lugo d. 17. n. 83. Potest tandem rem retinere titulo occu­
pationis vel possessionis usquedum dominus compareat, quo non comparente, recte praesumi potest dominum non adesse, si e. g. gemmam
quis invenerit in littore maris, et dubitet utrum res sit nullius, vel
amissa a quodam viatore. Cf. hic 1334. — Ad quid vero teneatur
possessionem retinens ct continuans cum dubio de eius iure. Cf. 1352.1354. — S. Th. 2. 2. q. 62. a. 6.; L. 547. 625.; Gousset 939. 1028.;
d’Annib. ed. 4. p. 2. n. 121.

1328. Ex quali culpa oriatur obligatio gravis restitutionis in de­
lictis? — Oritur tantum ex culpa iuridica lata, coniuncta cum culpa
gravi theologica; itemque ex culpa iuridica levi et levissima, quando
nempe quis gravi culpa theologica, eam omittit diligentiam, quam sub
gravi tenebatur adhibere. « Ratio, quia restitutio communiter accipitur
ut poena; et ideo dicimus, quod ut debita aequalitas servetur, ad
obligationem gravem restituendi rem gravis valoris, requiritur culpa
theologica gravis. Theologica, quia cum conscientia oneretur de obli­
gatione, oportet, ut in conscientia adfuerit delictum. Gravis, quia ut
conscientia teneatur ad gravem obligationem, oportet, ut gravis fue­
rit culpa ». L. 550. 551.; C. A. 1295.; Inst. 1. 4. t. 3. § 6. 7. Cf.
n. 1072.
1329. « Utrum peccatum veniale contra iustiliam inducat obliga­
tionem restituendi? — Si est veniale ratione parvitatis materiae, certe
obligat ad restitutionem sub levi. Si vero est veniale ratione inadvertentiae sive indeliberationis... Prima sententia affirmat... Secunda ta­
men sententia probabilior et communior... docet in eo casu nullam
esse obligationem restituendi... nec sub gravi, nec sub levi. Non sub
gravi, quia obligatio gravis non habet proportionem cum illa culpa
levi. Non sub levi, quia levis obligatio non habet proportionem cum
re gravi ». L. 552.
1330. Utrum ex peccato levi ob parvitatem materiae contra iusti­
tiam possit aliquando per accidens oriri gravis obligatio restituendi?

316

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

— R. « Affirmative et casus est, quando in ultimo furtulo, complente
materiam gravem, non advertit fur ad furtula praeterita; tunc enim
tenetur sub gravi ad restitutionem saltem ultimi furtuli... Obligatio
gravior, tunc non oritur ex illa ultima acceptione iniusta... sed oritur
ex iniusta retentione gravis materiae culpabiliter iam acceptae ». L.
553. Ac in casu damni illati, quando hoc iam grave sit, grave adest
iam peccatum, et dominus certe graviter invitus est, si non repa­
retur. E. M.

XXII. — DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

1331. An habeatur restitutionis obligatio ex re aliena? — Indu­
bium est ratione rei alienae obligationem haberi restitutionis. Hoc
enim est restituere, iterato dominum statuere in possessionem rei
suae. Neque vero inspicitur a quonam, vel quanam causa, vel an
bona, an mala, an dubia fide res habeatur. Haec enim rei alienae
veritatem non mutant. — Pona, vel mala, vel dubia fide, est possessor,
prout rem invincibiliter ignorat esse alienam et prudenter iudicat esse
suam ; vel aperte cognoscit esse alienam ; vel dubitat, an sua, an aliena
sit. — De singulis gradatim et speciatim dicemus. — S. Th. 2. 2.
q. 62. a. 1. 6.; C. A. 826.; Inst. 1. 4. t. 1. 2.; E. M.
1332. Quid de possessore bonae fidei? — Possessor bonae fidei
statim ac novit rem possessam esse alienam tenetur eam adhuc extantem domino restituere. Ratio est, quia secus bonum alienum, in­
vito rationabiliter domino, retinet; et proinde illius ius strictum violat.
— Si interim rem alienam sua negligentia deteriorem fecerit, ad nul­
lam tenetur compensationem damni. Si rem alienam amiserit vel de­
struxerit, sua etiam negligentia, ad nihil tenetur. « Qui quasi suam,
rem neglexit nulli querelae subiectus est ». L. 31. § 3. Dig. de Haercd.
petit.; C. He. 938.; C. L. 494.; L. 607.; C. B. 985. 993.

1333. Nota: Possessor bonae fidei deducere potest omnes ex­
pensas necessarias, immo et utiles, quae nempe rem conservant et
meliorem efficiunt; secus enim dominus plus quam suum est reci­
peret; nempe si adhuc res melior sit. Repetere etiam potest expensas
voluptuarias in illis ipsis casibus, in quibus id potest possessor malae
fidei Non potest enim denegari possessori bonae fidei quod posses-

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

317

sori malae fidei conceditur. Cf. 1348. Inter expensas autem non sunt
computandi casus fortuiti, nec damna per accidens causata. Sic, v. g.,
si in colendo agro alieno perierint equi tui, valor equorum deduci
nequit, sed tantum aestimatio laboris facti ab equis pro agri cultura.
- C. I. 502. 704. 1013. 1019.; C. G. 856. 861.; C. B. 994. seqq.;
C. A. 331. 332.; C. H. 454.; C, L. 498. 500.; C. He. 939.; L. 1.
3. 5. 7. 14. de Impensis in res dotales factis Dig.
Si possessor bonae fidei rem receperit ab eo, qui eandem acce­
perat a persona illius rei proprietaria, quae se credebat eiusdem rei
debitricem, ad restitutionem minime tenetur, salvo recursu proprie­
tarii in eum, cui eam per errorem ipsemet dederat. C. I. 1146.; C.
G. 1377.; C. B. 929. 932.
Si possessor bonae fidei rei furtivae vel amissae eam in nun­
dinis, aut in mercatu, aut in publica venditione, aut a mercatore,
similes res vendente, emerit, proprietarius eam sibi vindicare non
potest, nisi intra tempus per legem constitutum, et soluto pretio.
C. I. 708. 709.; C. G. 2280. Cf. C. H. 464.; C. A. 367.; C. B. 935.;
C. He. 934.

1334. An possessor bonae fidei possit rem retinere, si ante tempus
ad praescriptionem requisitum certo detegat rem esse alienam, impos­
sibile tamen sit verum rei dominum agnoscere, sive res sit mobilis
sive immobilis? — Si agatur de re mobili, videtur possessor ille rem
sibi retinere posse, neque obligatione adstringi eam vel pretium aequivalens pauperibus, vel operi pio donare. Ista enim res tunc aequiparari potest rei amissae. Porro inventor rei amissae eam sibi retinere
potest, si, diligentia sufficienti adhibita, dominus non comparent, nec
sit spes ulla ut inveniri possit. — Si agatur de re immobili idem di­
cendum videtur, nam quod res possessa sit mobilis vel immobilis id
materialiter se habet in ratione iustitiae. Quare, si in eo casu res mo­
bilis retineri potest, et immobilis potest retineri. Praeterea eadem hic
ratio fieri potest ac fit pro re amissa. In ea enim hypothesi quod
dominus amplius reperiri non possit, res fit nullius, et acquiritur a
primo occupante. Postremo possessor huius rei potest quidem rem
adhuc retinere expcctans, donec dominus comparcat. Sic enim melius
prospicit bono ipsius domini, quam si vel pauperibus vel operi pio
donet. Hinc, si dominus aliquando comparent ante tempus ad prae­
scriptionem longissimi temporis requisitum, eam ipsi restituere te­
netur. Si vero dominus comparcat post tempus ad hanc praescriptio­
nem requisitum, tunc nihil videtur ei restituendum. Id enim admittitur

318

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

pro casu rei amissae; ergo et pro casu praesenti, qui illi aequiparatur.
— L. 589.

1335. Ad quid teneatur possessor bonae fidei, qui reni alienavit?
— Possessor bonae fidei, qui rem alienavit aut consumpsit cum lucro,
suae parcendo, tenetur, per se, hoc lucrum, in quantum est ex re
aliena ditior factus, restituere. Ratio est, quia lucrum, quod imme­
diate est ex re aliena, est aequivalenter ipsa res aliena. Ergo sicut
possessor bonae fidei tenetur restituere rem alienam formaliter exsi­
stentem, ita eandem aequivalenter exsistentem restituere debet. —
Possessor bonae fidei, qui rem alienavit, amisit, destruxit vel consum­
psit, licet data opera et cum culpa, sed absque ullo lucro, ad nihil
tenetur. Ratio est, quia res perit domino suo, eaque vero neque in se
neque in aequivalenti amplius exsistit: et, ut iam dictum est, «quia
qui quasi rem suam neglexit nulli querelae subiectus est». L. 31. §3.
IT. de Haered. petit. — Quare ad nihil tenetur, si rem dono acceptam
donavit, si eam emptam eodem vendidit pretio. Gousset 929, —
L. 607.-609.; C. A. 329.; C. G. 1238.; C. H. 457.; C. L. 494.; C.
He. 938.; C. I. 1240.; Cf. hic 1338.
1336. An possessor bonae fidei fructus etiam restituere debeat?
— Possessor bonae fidei nulla ratione restituere tenetur fructus in­
dustriales et mixtos, quatenus isti industriae respondent. Quoad fru­
ctus vero naturales et mixtos, quatenus isti rei respondent, eos ex
iure naturali restituere tenetur. Ratio est, quia res fructificat domino
suo. Ergo, ut res fructificat naturaliter domino suo, ita propria indu­
stria et labor laboranti fructificat. — L. 609. 610.; Gousset 931.

1337. Quid de fructibus rei alienae ex iure positivo quoad pos­
sessorem bonae fidei? — Ex Iure Romano restituendi sunt fructus
naturales percepti et adhuc exsistentes, L. 22. de Rei vind. C. Con­
trovertitur autem quoad fructus non amplius extantes seu consumptos.
Sed nihil videtur restituendum, licet possessor ex iis ditior evaserit;
nam « lucrari eum oportet, si eos consumpsit ». L. 4. § 2. Fin. re­
fund. Excipienda tamen est haereditas; quia hoc singulare est in ea,
quod fructus augeant haereditatem. L. 9. Famil. ercisc. C.; L. 40.
de Hered. petit. Dig. — An mala fides defuncti noceat haeredi ? Ita
sane, si defunctus precario possidebat, commodato, deposito etc., quia
cum haeres sibi causam possessionis mutare non possit, revera non
possidet ; et sic « haeredis quoque succedentis in vitium par habenda
fortuna est ». L. 2. de Fruct. et lit. expens. C. Si vero defunctus pre-

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

319

cario non possidebat, tunc haeres vere possidet, et bonae fidei pos­
sessor est, adeoque suos facit fructus. — Inst. 1. 2. t. 1. de Rer.
divis. § 35. 36.; Reiff. 1. 2. t. 13. n. 134.; Schmalzgr. 1. 2. t. 13.
n. 50. seqq.
Ex C. I. 701. 703.; C. G. 549. 550.; C. H. 451. 452.; C. L.
495.; C. He. 939.; C. A. 330.; C. B. 955. 987. 993., omnes fructus,
quicumque sint, assignantur possessori bonae fidei, modo rem ipsam
possideat ut proprietarius, et ex titulo, qui ex natura sua dominium
transferre valeat. An vero haec luris dispositio etiam in foro conscien­
tiae valere possit? Probabilius affirmandum est, quia rationabiliter prae­
sumi potest, talem esse vim legis, cum sic intellecta multo magis bo­
num publicum promoveat, et de medio tollat inextricabiles querelas,
et difficultates, quae iugiter moverentur circa quantitatem fructuum
restituendorum, etc. Quod autem vis legis non sit actionem tantum
denegare in foro externo, sed dominium vere transferre, ut in casu
praescriptionis, aperte patet ex eius verbis ; ait enim : possessor facit
fructus suos. — Voet 1. 5. t. 3.; Carrière 1052. 1054.; Vernier 564.;
Gousset 931., in a. 550.; L. 619.
Ex C. B. 988. 2020. exceptio facienda est possessoris bonae fidei,
qui rem titulo gratuito obtinuit. Tenetur enim fructus perceptos pro­
prietario reclamanti restituere. Exceptio item facienda hereditatis est;
possessor enim eam (heredi [cum suis 'fructibus restituere tenetur.
Cf. hic 1339. 1341.
Ex C. G. 1697. venditor haereditatis, fructus etiam in ea post
mortem testatoris perceptos comprehendere tenetur. Idem ex C. I. 1545.
habetur. — Cf. hic 1341.

1338. Ad quid tenetur possessor bonae fidei, si reni alienam al­
teri donaverit? — Si rem possessor bonae fidei alteri donaverit, alioquin nihil de proprio donaturus, ad nullam tenetur restitutionem, ut
constat ex n. 1335. Si vero alioquin aliud aequale aut minus fuisset
donaturus, et rem ipse dono accepit, illud aequale aut minus teneretur
domino comparent!, et rem suam recuperare non potenti, restituere,
ut constat ex eod. n. 1335. Et rem ipse dono accepit ; nam, si emerit,
ad nihil etiam teneretur iuxta praedictum n. 1335.

1339. Ad quid tenetur possessor bonae fidei, si rem a fure em­
ptam alteri vendiderit? — In casu evictionis, idest si dominus rem
suam ab emptore vindicaverit, venditor emptori pretium reddere te­
netur. Ratio est, quia, interveniente evictione, contractus resolvendus
est, et emptor recursum ipso facto in venditorem acquirit: quippe rem

320

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

emptori tradendo se implicite obligavit ad damnum reparandum, si
forte futura esset evictio. — Idem ob eandem rationem dicendum in
casu spontaneae restitutionis ab emptore factae. Spontaneae restitutionis;
excepto casu, in quo spontanea restitutio ab emptore facta causa esset,
ne venditor postea pretium recuperare possit ab eo, qui ei rem ven­
diderat ; tunc enim non tenetur ad pretium reddendum; quia damnum
quod intulit emptori vendendo rem alienam, ipse ei vicissim intulit
accelerata restitutione. C. I. 1497.; C. G. 1640. — Hoc idem tenen­
dum est, si res aliena in manus variorum possessorum titulo oneroso
transiverit. Si enim ultimus possessor rem domino reddere cogatur,
et ipse et singuli emptores ius habent venditorem suum persequendi,
ut pretium solutum recuperent. — Primus venditor recursum habet
contra furem, a quo rem bona fide accepit existimans esse suam. Non
enim possessor bonae fidei damnum pati debet ex alterius mala fide.
— L·. 601.; Gousset 929.
Extra casum evictionis, vel, iuxta quosdam, etiam spontaneae re­
stitutionis ex parte emptoris, res difficultate non caret, et acriter con­
trovert! tu r.
Ex Iure Romano venditor ad nihil tenetur saltem probabilius,
nisi cx venditione ditior factus fuerit. Ratio est, quia venditio rei
alienae cum bona fide non habetur in iure omnino irrita. Licet enim
per eam non transferatur dominium rei in emptorem, transfertur ta­
men dominium pretii in venditorem. Et hic quidem etiamsi deinde
detegat, rem venditam alienam esse, non tamen tenetur aut monere
dominum, ut rem suam recuperare possit, aut indicare emptori rem
esse alienam. Ita communius. Lugo d. 17. n. 106.; Salm. c. 1. n. 88., etc.,
contra Billuart a. 10., et alios, qui venditorem obligant ad pretium do­
mino vel emptori reddendum ; quia, aiunt, venditio rei alienae est
prorsus invalida.
Ex lure Ital. et Gall, crescit difficultas, quia irrita declaratur
venditio rei alienae. Si igitur, aiunt, contractus plane irritus fuerit,
emptor pretii dominium in venditorem non transtulit, nec proinde
venditor ius ullum habet ad pretium illud servandum. Ergo pretium
videtur refundendum in dominum, si ille rem suam ab emptore re­
petere nequeat. Ita Carrière 1047. cum aliis.
Attamen merito contradicunt alii, quorum sententia sat probabilis
videtur. Neque enim plane constat, etiam ex lure Ital. et Gall, ven­
ditionem rei alienae nullos omnino effectus habere. Ex C. I. 1459.;
C. G. 1599.; C. H. 1474. haec mere deduci possunt: l.° Dominum
rei ius suum in eam servare. 2.° Emptorem subiici evictioni. 3.° Ven-

321

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

ditnrem in casu evictionis aut restitutionis ex parte emptoris obligari
ad pretium emptori restituendum. Nihil praeter haec aliud ex praxi
tribunalium deduci potest. Ceterum quid causae habetur inter vendi­
torem et dominum rei ? Qualem recursum hic in illum sibi tribuere
potest? Nimirum dominus in venditorem neque actionem personalem
habet, quia nulla fraus intercessit, neque actionem realem, quia rem
iste non habet. Insuper durissimum foret, eum, qui nec rem alienam
amplius habet, nec ex ea ditior factus est, ad tantum incommodum
sponte subeundum obligari. Domino itaque ad ius suum aut violati
iuris reparationem consequendum in actualem quidem rei possessorem,
aut in furem recursus superest, in alios autem nullo modo. Gousset 929.;
Gur. 638.; L. 608.
Ex C. B. 932. emptor rei alienae, si bona fide egit, et per tra­
ditionem rei ipsi factam eius habeat possessionem, in rem emptam do­
minium acquirit.
Ex C. A. 333. hoc solum habetur, quod possessor, etiam bonae
fidei; exigere a rei domino non possit pretium ab ipso solutum pro
illius rei acquisitione. Sed haec nihil ad venditorem spectant. Et
a. 1336. dicitur, quod ex generali regula nemo tenetur reparare da­
mnum causatum sine sua culpa, vel involuntaria actione. Art. vero 931.
venditor obligatione tantum tenetur praestandi indemnem emptorem
in casu evictionis.
Si aliena res in manibus emptoris perierit, possessor bonae fidei
qui eam prius emit et deinde vendidit ad nihil tenetur. Etenim non
tenetur ratione rei, cum illam iam non habeat; neque ratione damni,
cum non sit causa eius interitus, nec aliunde ullo modo formaliter
cooperatus ablationi rei fuerit. Gur. 641.; C. A. 329.

1340. Si quis bona fide rem alienam mediocri pretio emerit et
maiori eam vendiderit, an lucrum perceptum domino reddere teneatur?
— R. Negative, si lucrum istud industriae extraordinariae tribuen­
dum sit, v. g., si alium locum notabili labore adierit, ut opportunam
occasionem rem carius vendendi inveniret, etc. Idem dicendum, si res
tempore detentionis melior effecta fuerit cura detentoris. — R. Affir­
mative e contrario, si res ex natura sua, aut ex communi hominum
aestimatione, non vero ex detentoris industria creverit, quia in eo
casu domino crescit. Ita Gur. 640. Sed Cfr. hic 1337. 1339. 1341.
— Si vero, extra tres praedictos casus, res quis emerit pretio infimo
et summo revendiderit, quidam putant posse retinere quod infimum
pretium excedit; quia totum illud lucrum fructus industriae possesBuccXRONI.

Inst.. thcol. moralis II.

21

322

XXII.

DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

sons esse videtur : quidam aiunt posse retinere quod medium pretium
excedit; quia hoc tantum ut fructus industriae possessoris haberi po­
test: quidam dicunt totum esse restituendum, quia pretium rei iustum
domini rei est: quidam tandem dicunt nihil esse restituendum; non
pretium mediocre, quia respondet pretio, quo ipsemet rem emit; non
eius excessum, quia ipse est qui hoc lucrum sua industria fecit; et
nonnisi commercii ac operae suae fructus est. Gousset 929. 930. Cfr.
hic 1337. 1339. 1341. — Lugo d. 17. n. 20.; Sanch. in Dec. 1. 2.
c. 23. n. 27.; Gur. 640.
1341. Ad quid tenetur possessor bonae fidei, si rem alienam gra­
tuito acceptam alteri vendiderit? — In casu evictionis tenetur emptori
damnum rependere, ut in casu praecedenti. Cfr. 1339.
Extra casum evictionis, quando scilicet res a domino recuperari
nequit, sive quia ultimus possessor eam consumpsit, sive quia iste
amplius non comparet, venditor iuxta primam sententiam totum pre­
tium ab emptore receptum in dominum refundere debet. Ratio est,
quia ex toto illo pretio vere ditior factus est, nec proinde ullam >
iacturam illius occasione patitur; dum e contrario dominus re sua
iniuste spoliatus totum rei damnum subire cogitur. Unde hic indemnis
servandus est ex lucro, quod venditor absque ullo titulo percepit.
L. 60S.; Vogler 66.
rVltera sententia venditorem ab omni obligatione liberat, quia in
eum nullum recursum habere potest dominus, haud secus ac in casu
praecedenti ; siquidem eaedem omnino valent rationes, quas iuverit
expendere. Gousset 930.
Enimvero licet venditio rei alienae sit ipso facto nulla quoad do­
minium rei transferendum, non est tamen ipso facto nulla quoad do­
minium pretii acquirendum. Ergo, secluso casu evictionis vel sponta­
neae restitutionis, venditor ad nihil tenetur tum erga emptorem tum
erga dominum. Et sane, si haec ratio valet in casu quod possessor
bonae fidei rem emerit a fure. Cfr. 1339., eadem valere debet etiam
in casu, quod rem gratuito acceperit ; nam gratuita haec acceptio ex­
trinseca omnino est illi venditionis contractui, neque ideo facit quod
pretii dominium non acquirat.
Praeterea venditor pretium aut emptori aut domino restituere
deberet. Atqui illud restituere non debet emptori : nam venditor erga
emptorem non alia adstringitur obligatione, nisi evictionem vel etiam
spontaneam restitutionem praestandi, qui vero extra hunc casum nul­
lum omnino damnum patitur. Atqui iterum neque pretium restituere

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

323

debet domino, nam dominus in venditorem neque actionem persona­
lem habet, quia nulla fraus intercessit, neque actionem rcalem, quia
rem iste non habet. — Neque valet dicere, quod licet non habeat
rem materialiter habet tamen formaliter in pretio, pro ea accepto ;
nam in omni contractu venditionis, cum ex una parte transferatur
dominium rei, ex altera vero transfertur dominium pretii, pretium
non est amplius merx vendita, neque eam repraesentat; sed affert
tantum obligationem pro venditore servandi indemnem emptorem in
casu evictionis; idque magis clarum apparet in venditione rei alienae;
nam non transfertur in ea dominium mercis, transfertur tamen domi­
nium pretii, ergo pretium utpote venditoris non est ullo modo merx,
quae neque venditoris neque emptoris est. « Nec dici potest, ait
P. Gury Cas. 60S., pretium rei rem ipsam repraesentare ». Et D’Annib.
ed. 4? p. 2. n. 125.: « Illud non quaeritur, si forte rem ab alio com­
paraverim, utrum eam comparaverim pecunia aliena, puta furtiva:
quia res non succedit in locum pretii ; nec si rem alienam vendiderim,
pretium succedit in locum rei ». Venditor ergo non solum, si rem
emerit, sed etiam si gratuito acceperit, postquam eam vendiderit, eam
neque materialiter, neque formaliter habet. Venditor dominium ac­
quirit pretii rei venditae, quod consequenter aequivalens rei alienae,
quam amplius non habet, nullo pacto est. Pretium rei non substi­
tuitur, nec ullo modo rei induit naturam. Si res est immobilis, pretium
rei remanet semper mobile. Troplong della Vendita cap. 1. art. 1592.
num. 162., cap. 5. art. 1653.° n. 614.
Insuper ratio, propter quam venditor qui rem gratuito accepit
deberet restituere pretium domino, si ultimus rei possessor non com­
parent vel rem consumpserit, haec sola esset, quia venditor ex toto
illo pretio vere ditior factus est, nec proinde ullam iacturam illius
occasione patitur; dum e contrario dominus rei iniuste spoliatus to­
tum rei damnum subire cogitur. Atqui l.° aliud est quod quis ditior
fiat ex re aliena, aliud occasione rei alienae; aliud quod quis ditior
fiat iniuste ex re aliena, aliud quod quis absque ulla alterius iniuria
ditescat. Porro venditor ditescit utique occasione rei alienae, neque
iniuste ditescit; et hoc illicitum non est. 2.° Quod dominus solum in
casu damnum pateretur per accidens est. Etenim eius ius legitimum
aliud non est quam in furem et in actualem rei suae possessorem. Si
istud ius prosequi non potest prorsus per accidens est.
Postremo, in casu, in quo venditor, qui rem gratuito accepit,
alteri vendiderit, et res perierit in manibus emptoris, qui obligant
venditorem ad restitutionem inter se non conveniunt: alii enim pro-

324

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

habiliter dicunt debere restituere emptori, quia res domino periit, et
emptor ius habet ad suam pecuniam recuperandam, cum venditio fuerit
invalida: alii probabiliter dicunt debere restituere domino, quia, cum
dominus iniuste re sua spoliatus sit, et emptor nullum revera damnum
passus sit, aequitas exigit, ut dominus indemnis fiat. Atqui si ius tum
domini, tum emptoris non est nisi probabile, probabiliter etiam ven­
ditor ad nihil tenetur, et praevalet de facto possessio, secundum com­
munem regulam. — Gousset 930.; Gur. 639. 641.
Dominus ergo rei recursum tantum habet, et contra actualem
illius possessorem, si est, et contra eum qui initio iniuste ipsam ac­
cepit. Gousset 980. 985.
Praescriptiones Iuris recentioris : Haeres depositarii, qui bona fide
rem vendidit, quam ignorabat esse depositam, obligatur vel ad resti­
tuendum pretium receptum, vel ad cedendam suam actionem contra
emptorem, qui nondum ei solvit pretium. C. H. 1778.; C. I. 1851.;
C. G. 1935. — Haeres apparens, qui bona fide rem haereditatis alie­
navit, pretium tantum solvere debet, vel cedere eius nondum soluti
actionem. C. I. 933. — Ille item, qui bona fide rem sibi indebitam
recepit, camque vendidit, non nisi venditionis pretium restituere debet,
C. G. 1380., vel actionem ad illud consequendum cedere, C. I. 1149.;
C. II. 1897. Excessum pretii sibi retinere poterit. C. I. 1149.; C.
G. 1380.; Gousset 921. et in a. c. Qui vero pretium consum­
pserit quin ditior inde evaserit ad nihil tenetur. Gousset. 1. c. —
Cf. 1124.
Ex C. B. 816. si quis sine iure disponit de aliquo obiecto, unde
aliquis effectus oriatur quoad huius dominum, debet huic restituere
illud, quod vi illius dispositionis recepit. — Si dispositio fuerit gra­
tuita eadem obligatio incumbit ei, qui vi illius dispositionis imme­
diate acquirit iuridicum commodum. — Si praestatio fiat non habenti
ius ad illam, unde effectus exoriantur quoad ius habentem, tenetur
ille praestationem huic restituere. — 818. Obligatio restitutionis ex­
tenditur ad productos fructus perceptos et ad omne id quod receptum
est virtute iuris acquisiti, vel titulo reparationis propter destructionem,
deteriorationem, vel subtractionem obiecti restituendi.— Si possibilis
non est rei restitutio, restituitur eius valor. — Obligatio restitutionis
rei vel eius valons cessat, quatenus qui rem recepit ditior inde non
evaserit. — 822. Qui gratuito tertio remittit quod ipse recepit, si
ipse virtute huius liberalitatis ad restitutionem amplius non tenetur
rei, qua ditior evaserat, tertius ille ad restitutionem tenetur, quippe
qui liberalitatem illam non iuridice obtinuerit. — 988. Possessor,

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

325

quasi dominus, rei alienae, titulo gratuito, tenetur erga verum do­
minum illius ad restitutionem fructuum perceptorum, etiam ante eorum
petitionem.
1342. An possessor bonae fidei, venditione aut donatione facta rei
alienae, et errore detecto, teneatur monere donatarium aut emptorem,
ut rem domino reddat, vel ipsum dominum, ut rem suam recuperare
valeat? — R. Affirmative, si id possit sine gravi suo incommodo.
Nam nemo praecise vi caritatis tenetur cum suo gravi incommodo
succurrere proximo suo, constituto in gravi aliqua necessitate sive tem­
porali sive etiam spirituali. Nemo etiam praecise vi iusliliae tenetur
cum suo gravi incommodo ad grave proximi damnum reparandum
vel impediendum, sive illud sit temporale sive spirituale, nisi ex pie­
tate, ex contractu vel quasi contractu, ex formali gravi et efficaci
iniustitia, vel ex iuridica sententia, aut legis auctoritate. — L. 601.,
Gur. 637.

1343. An qui rem furtivam bona fide emit, possit eam furi
reddere ad pretium suum recuperandum? — R. Negative, si compa­
rcat dominus, rem suam ab illo repetens ; tunc enim debet eam ipsi
reddere, etiam cum pretii sui iactura, quia de iure naturali dominus
rem suam occupare potest ubicumque eam reperiat. Actio tamen em­
ptori datur in furem. C. A. 333.
Excipe ex C. I. et ex C. G., si res empta fuerit in foro publico,
vel abeo qui res huiusmodi vendere solet; tunc enim emptor domino
rem non tenetur reddere, nisi pretio soluto. Haec autem iuris dispo­
sitio, iuxta plures, valet etiam in foro conscientiae; quia est utilissima
bono publico, tranquillitati possessionum, et valde commercio favet.
Cf. 1333. Bouvier de Possessore bonae fid. ; Carrière 1041.; Gous­
set 1027.
57 dominus sit quidem notus, sed rei inscius, prima sententia
« multum probabilis » negat, « quia res erepta e manu furis iam adepta
est meliorem statum ; et ideo si furi eam redderet, illam in deteriorem
statum deiiceret, et sic iniuriam domino irrogaret ». Secunda sententia
« forte probabilior » affirmat, «. quia non teneris rem domino servare
cum tuo damno ». Cum autem quisque ius habeat ad proprium damnum
praecavendum, ei sane non « interdicitur actio illa, quae per se est
necessaria et directa ad suum damnum reparandum, licet indirecte et
per accidens damnum alteri eveniat... Advertendum tamen, hanc sen­
tentiam tunc tantum posse habere locum, quando emptori nulla alia

326

XXII.

DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

suppetit via recuperandi suum pretium, quam restituendo rem latroni».
L. 569.
Si fur, aut alius venditor non appareat, aut pecuniam reddere
nolit, emptor, cognito domino, rem aliis vendere non potest, nec in
proprios usus convertere, ut se servet indemnem, quia non est rei
dominus; sed eam domino reddere debet, non obstante pretii iactura.
Recursum autem in venditorem servat. Quod si eum invenire nequeat,
damnum ipsi est subeundum. — Cf. 1351.; C. A. 333.
1344. An qui reni emit a fure, ut eam domino restituat, pretium
ab isto repetere possit? — R. Affirmative, si modico omnino pretio eam
emit. Utiliter enim domini negotium gerit. At qui utiliter negotium
domini gerit, non est fraudandus pretio, quod in utilitatem domini
solvit. C. A. 333. — R. Negative, per se loquendo, si eam iusto omni­
no pretio emat. Dominus enim non tenetur ex una parte emere rem
suam, emptor vero ex altera utiliter domini negotium in casu non
gereret, si eum cogere posset ad totum illud pretium solvendum.
Quare in casu non nisi partem repetere potest, quam ex negotiorum
gestione, quae domino utilis sit, posset repetere. Per se loquendo, nam
si dominus paratus esset ad rem suam recuperandam quocumque pretio,
posset tunc emptor totum hoc pretium exigere, quia reapse utiliter
tunc domini negotium gerit. C. A. 333. — Quid vero, si emptor iudicasset quidem tanti a domino rem aestimari, sed falso? Alii pro
emptore, alii pro domino stant. « Litem dirimit Tamburinus sic sta­
tuens, ut pretium iustum utut ingens debeat emptori solvi, si quidem
is non levibus, sed, prudentum iudicio, gravibus fundamentis innixus
decipi passus sit, secus si animi levitate, nec re bene perpensa».
Ithur. Cas. 4. n. 5. — L. 600.
1345. Quid de possessore malae fidei? — Possessor malae fidei
restituere debet rem ipsam materialiter vel formaliter exsistentem;
nam res clamat domino suo. — Tenetur praeterea compensare omnia
damna, quae ex iniusta rei possessione domino obvenere ; nam causa
est per se efficax istorum damnorum. — Tenetur item restituere omnia
illa, in quibus iniuste ditior factus est, ex iniusta detentione rei alienae;
nemo enim ditescere iuste potest ex alterius iniuria. — C. A. 335.;
C. B. 985. 987.-990. 992. ; C. He. 940. ; C. L. 496.
Ex C. I. 114/. qui solutionem mala fide recepit, tenetur ad re­
stitutionem tum capitalis tum intéressé vel fructuum a die solutionis.
1)46. Resolves: Si res varium habuit valorem tenetur possessor
malae fidei rem restituere domino, si eam habeat, quemcumque nunc

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

327

habeat valorem, nam res crescit et decrescit domino suo ; et praeterea
compensare damna, si quae secuta fuerint, puta si facta sit deterior
sua culpa, si dominus eam vendidisset tempore maioris valoris, etc. —
Si vero rem amplius non habeat, eam restituere debet secundum va­
lorem quod habebat tunc, quum periit, vel alienavit; quia, cum res
pereat domino suo, et periit tunc secundum valorem, quem tunc ha­
bebat, non alia remanet nunc obligatio nisi illius valoris, qui rei tunc
aequivalebat et eam repraesentabat ; cum pariter res quando alienata
est ad dominum pertinebat, et ad eum pertinebat secundum valorem,
quem tunc habebat, qui consequenter domino debetur. Itemque com­
pensare damna debet, si quae secuta sint, puta si dominus rem conservasset usque ad tempus maximum lucrum ex ea percipiendi. Et
sane, si tunc fur rem domino restituisset cum periit, vel alienavit,
nihil aliud ei dare debuisset, nisi rem ipsam, quemcumque tunc ha­
buerit valorem, et compensare damna emergentia vel lucra cessantia,
«iuxta tantum aestimationem spei». L. 768. 619. 620. 621.; C. H.
1896.; C. I. 1147. 1148.; C. G. 1378. 1379.; C. B. 849.

1347. An possessor malae fidei fructus etiam restituere debeat?
/Absolute quidem loquendo, stando in rigore principiorum, omnes fru­
ctus, deductis expensis, ut dicetur in num. seq., restituere deberet;
quia res fructificat domino. Attamen, moraliter loquendo, quando agitur
de furto rei parvae et valde communis, e. g., gallinae, sufficit, si valor
rei illius restituatur, quia ex aestimatione communi dominus rei pro­
priae aliud damnum passus non est. Etenim, si velit rem aliam si­
milem habere, facillime hanc sibi procurare potest. Hinc neque ova
neque pullos alios ex ea obtentos restituere quis debet. L. 621.;
Gousset 935.; C. B. 987. 988. 990.; C. L. 497.
1348. Quid de fructibus industrialibus, et de expensis factis; —
Potest possessor malae fidei retinere fructus omnes industriales, et
deducere expensas, tum necessarias, tum utiles. Ratio est, quia labor
laboranti fructificat; expensas autem necessarias ipse dominus fecisset
ad rem sibi conservandam ; expensae vero utiles rem ipsi augent et
meliorem reddunt. In potestate domini est refundere vel quantum
impensum fuit, vel quanti fundus pretiosior sit factus. — Quin immo in
foro conscientiae et ante sententiam indicis, in poenam delicti eum
condemnantis, potest deducere expensas etiam mere voluptuarias, ubi
intacta rei substantia separari possunt; nam nullum inde domini ius
laeditur; vel si absque rei detrimento separari non possunt, et illas
etiam dominus fecisset, aut rem vult vendere, non tamen in casu op­

328

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

posito; quia iterum in uno casu dominus non patitur damnum, bene
vero in altero. — L. 618.; C. A. 336.; C. I. 450. 705. 1150.; C.G.
548. 555. 1381.; C. B. 850. 852. 994. seqq.; C. H. 453. 455.456.;
C. L. 497. 498. 499. 502.; C. He. 940.

1349. An teneatur ad restitutionem fur, qui surripuit rem secus
certo perituram ? — R. Affirmative, deductis tamen expensis factis,
cum pretio operae adhibitae ad rem a periculo liberandam. Ratio est,
quia res illa e periculo iam erepta non cessat ad dominum pertinere,
licet antea summo periculo exposita fuerit. — R. Negative, si fur
statim consumat rem in certo periculo remanentem, v. g. esculenta vel
poculenta incendio iam peritura; quia res non liberata a periculo
nullius est valoris pro domino, siquidem nullo pretio aestimatur. Prae­
terea dominus nequit tunc esse rationabiliter unvitus, quod res sibi
certo peritura ab alio consumatur. — Plures hoc extendunt ad casum,
in quo res aliena proximo periculo, quod praevidetur, subducitur et
statim consumitur: v. g. si sumas vinum alienum iamiam incursu
hostili certo invadendum, illudque cum familia aut amicis bibas. Ratio,
quia cum statim consumatur, morali aestimatione, adhuc nihil valet.
— Lugo d. 18. n. 77. 144. seq.; L. 620.; Elbel 80.
1350. An fur teneatur ad restitutionem, si res furtiva apud ipsum
perierit? — R. Affirmative, absolute, si perierit culpa furis vel alterius
cuiuslibet, quia fur fuit causa damni efficax, sive ipse, sive alius rem
ex negligentia culpabili perdiderit aut consumpserit, donaverit, de­
struxerit. — R. Affirmative generatim, si pariter res periit apud fu­
rem, etiam absque ulla eius culpa. Ratio est, quia fur rem subducendo
totum illius periculum in se suscepit. Generatim: secus enim esset,
si res fuisset peritura apud dominum eodem tempore et casu, seu ex
vitio eius intrinseco, quia tunc nullum prorsus damnum domino in­
fertur. Probabilius hoc valet, etiam si res certo peritura fuisset eodem
tempore et in eodem periculo communi, quo apud furem periit, v. g.,
in eodem incendio, vel in eadem publica calamitate. Ratio est, quia
tunc furtum non fuit causa damni, sed res aeque et eodem modo et
tempore periisset. — L. 620.; II. A. 79.; Lugo d. 18. n. 141,;
Vogler n. 501.; C. A. 33S. ; C. H. 1896.; C. I. 1148. 1298.; C.G.
1302. 1379.; C. B. 989. 990.
Si res peritura fuisset eodem tempore apud dominum ; quia si pe­
ritura fuisset antea, et hirto adseribendum est, quod non perierit, iam
ad dominum, dum penes furem manebat, semper clamabat, nec pe­
riisset, si iam fuisset restituta; ergo fur ad restitutionem tenetur: si

XXII.

DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

329

vero postea peritura fuisset apud dominum, urget eadem obligatio
restitutionis pro fure, qui eo instanti, quo res penes se periit, obliga­
tionem restituendi contraxit. — Eodem periculo; quia ubi periculum
est omnino diversum, bene potest imputari furi quod pereat, quia
sine eius furto res huic periculo exposita non fuisset, quamvis aliud
discrimen subiisset. Aliqui tamen contradicunt, quia, aiunt, perinde
est, sive res in isto, sive in alio periculo intereat, quando utrumque
discrimen simul coexsistat. — L·. 620.
Ex Iure Rom.; liai. 1208.; Gall. 1302.; Austr. 338.; Hisp. 1185;
Germ. 848. ; quocumque modo res perierit in manibus possessoris
malae fidei, ad restitutionem hic tenetur. Attamen non videtur ad
restitutionem obligandus ante iudicis sententiam, nisi illum iure na­
turali obligari constet ; quia in poenam id constitutum est, odio furti
et violentiae. Carrière 1072.; Gousset 933., in a. 1302.

1351. An possif rem furi restituere emptor malae fidei? —
R. « Negant hoc communius dd... Sed adhuc affirmat Holzm., Elbel, etc.
Et hanc sententiam vocat non improbabilem Less. Et quidem non
immerito Bus. putat absolute probabilem, immo Lugo dicit forte pro­
babiliorem. Ratio, quia licet iste peccaverit, rem mala fide emendo,
tamen post emptionem habet ius aeque ac emptor bonae fidei ad con­
tractum rescindendum, rem furi reddendo, ut supra probatum est».
L. 570. 600.; Cf. hic 1343. Quin imo d’Annibale ed. 4.a p. 2.
n. 242. ait: «etsi non intersit tua, puto damni tecum agi non posse,
quippe in pristinum eum reponis». Id tamen C. B. 851. restituen­
tem non liberat, si tertii ius cognoscebat.
1352. Quid de possessore dubiae fidei ? — Possessor dubiae fidei
talis esse potest vel in principio, vel in decursu tantum possessionis.
De l.° casu dictum est supra n. 1327. De 2.° agitur hic. — Possessor
dubiae fidei debet inquirere verum rei dominum, secus enim se exponit
periculo rem alienam ex culpabili negligentia sua retinendi. — Inqui­
sitione facta, et dubio perseverante, rem totam retinere potest, si ante
obortum dubium bona fide possidebat; ratio est, quia pacifica rei
possessio in bona fide moralem exhibet certitudinem. L. 547. 608.;
Gousset 940. 1028.; C. A. 323.; C. I. 687.; C. G. 550.; C. H. 433.
1353. Quid si possessor dubiae fidei verum rei dominum negligat
inquirere? — Inquisitione neglecta, si dominus amplius inveniri non
possit, « videtur, inquit P. Gury 653., aliquid restituendum esse pau­
peribus pro rata spei, quam habere potuisset dominus rem suam

330

XXII. - DE RESTITUTIONE EX RE ALIENA

recuperandi. Generatim spes illa pretii medietatem non attingit, sed
multo minoris est valoris ». — Verum ista resolutio non videtur posse
demonstrative probari ex principiis iuris; sed potius oppositum vi­
detur inde erui. Nam, si hactenus quis neglexit inquirere, potest adhuc
inquisitionem in praesenti instituere. Insuper cum probabile sil, do­
minum reapse nullum esse, eo quod probabiliter res non sit alterius,
non constat, quod hic possessor privaverit culpabiliter dominum spe
rem suam recuperandi. Itemque, licet quis neglexerit illam facere in­
quisitionem, semper in suum favorem habet praeviam rei possessionem
omnino pacificam antequam dubium suboriretur, adeoque etiam nunc
potest in suum favorem invocare notum illud principium : Melior est
conditio possidentis.
Quod confirmari potest ex alia resolutione, quam habet idem
P. Gury 655. Nam, iuxta laud, theol., possessor dubiae fidei, qui
bona fide incepit possidere, si, facta inquisitione, inveniat rem proba­
bilius alienam esse, probabilius non tenetur ad restitutionem, «quia
ex possessione certa ius moraliter certum oritur. Insuper donec alter
ius suum certum probaverit valet axioma: Melior est conditio possi­
dentis. S. Lig. 1. 1. n. 35. et alii communissime iuxta S. Lig. contra
aliquos, qui docent tunc esse pro rata restituendum ». Atqui l.° utra­
que haec ratio non amittit suum valorem, etiamsi quis inquirere ne­
glexerit. 2.° Ut constat ex secunda ratione, reapse non tenetur quis
stricta iustitiae obligatione inquirendi, sed potest semper prudenter
dicere: Melior est conditio possidentis; donec alter ius suum certum
probet. 3.° Spes illa inveniendi dominum per inquisitionem, etsi du­
bium non sit mere negativum, tunc enim utpote imprudens despici
potest, sed positivum, veram constituens probabilitatem, iure aequiparari potest probabilitati vel etiam maiori probabilitati pro domino.
Atqui, etiam stante maiori hac probabilitate pro domino, post inqui­
sitionem possessor non tenetur restituere. Ergo neque ante, donec alter
ius suum certum probaverit. — L. 547. 562. 657. 658. 706., 1. 6.
n. 906.

1354. Nota: Conclusio ultimo loco posita valet etiam pro pos­
sessore dubiae fidei ab initio possessionis, cum iste rem accepit titulo
emptionis, donationis, etc., dubitans, an ille a quo accepit eius sit
dominus et inquirere neglexerit, et amplius non potest rei dominus
inveniri. Etenim similis fere ratiocinatio fieri hic potest. Quod confir­
mari iterum potest ex doctrina eiusdem P. Gury: haec enim aperte
habet 656 1Λ «Si dubites, an antecessor tuus bona legitimo titulo

XXIII.

DE RESTITUTIONE EX INIUSTO LUCRO

331

possederit, potes, re perpensa, et perseverante dubio, haereditatem
nihilominus accipere et retinere, dummodo constet, eum bona fide
possedisse. Etenim, si axioma in dubio melior est conditio possidentis,
iavet antecessori tuo, etiam tibi successori favet: nam in hoc casu
applicandum est principium possessoris dubiae fidei, qui possessionem
bona fide incepit, quandoquidem antecessor et successor unicam per­
sonam moralem ex iure efficiunt ». 2.° « In dubio an aliquis bona vel
mala fide inceperit, praesumendum est in favorem possessoris: quia
delicta non praesumuntur, sed probari debent ». — Ceterum, si quis
eo animo sit, ut rem quasi interim precario possidens velit eam do­
mino, quandocumque apparuerit, reddere, licite possessionem capit et
retinet. — Lugo d. 16. n. 96.; D’Annib. ed. 4.ft p. 2. n. 121.;
Gousset 1028.

1355. Quid, in casu dubii, si possessio rei non habeatur? —
Quando nemo eorum, de quibus dubitatur, utrum rei sint domini, rem
ipsam de facto possidet, saltem ex aequitate naturali, si dubium ae­
quale sit, res aequaliter inter illos est'dividenda; si vero dubium sit
inaequale, dividenda videtur iuxta dubii proportionem. Quod si res
dividi nequeat, vendenda est, ut dividatur pretium ; vel ex consensu
partium est concedenda uni. qui obligetur ad ius unicuique caeterorum
reddendum ; aut etiam in sortes coniicienda, ut ei tribuatur, cui sors
favebit. — La Croix 566.; Sanchez decal. 1. 2. c. 23. η. 173.; Car­
rière 1101.; L. 706.; D’Annib. 1. c.; Cf. 1469.

XXIII. — DE RESTITUTIONE EX INIUSTO LUCRO

.
ç

1356. Qualis habeatur restitutionis obligatio ex iniusto lucro? —
R. Obligatio restitutionis primo habetur ex eo quod iniuste quis ditior
factus sit ex re aliena. Caput hoc restitutionis ex eo quod quis iniuste
factus sit ditior ex re aliena, non respicit ipsam reni alienam, sed
lucrum ex re aliena factum, et fructus rei alienae perceptos, neque
fructus quoscumque, sed fructus immediate perceptos ex re aliena,
quibus aliquis iniuste ditior factus est, ut iam declaravimus. Cf. 1341.
De huiusmodi autem lucri et fructuum restitutione iam satis diximus.
Cf. XXII. Quare nihil hic addendum superest. — Obligatio praeterea
restitutionis ratione iniusti lucri habetur in omni contractu, in quo

332

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATION

quis debitam non servet aequalitatem, et restitutio tunc facienda est
etiam ex alia causa, ex causa nempe contractus, de qua infra dicendum
erit. — Illud autem notandum est, quod ut res aliena est fons resti­
tutionis; ita ex eo quod iniuste quis sit ditior factus, alius est resti­
tutionis fons, restitutio enim facienda est tunc non ipsius rei alienae,
sed lucri iniuste facti, ut e. g. videre est in mandatario, commoda­
tario, depositario, mutuo ratione usurae, acceptione indebiti, etc.

XXIV. — DE RESTITUTIONE EX INIUSTA
DAMNIFICATIONE
1357. An ex damnifications restitutionis obligatio exsurgat? —
Damnificator dicitur, qui ius alienum laedit, proximo in bonis suis
nocens, quin tamen inde ditior evadat. Quare damnificatio fons est
restitutionis, a praecedentibus diversus. « Quicumque damnificat ali­
quem, videtur ei auferre id in quo ipsum damnificat; damnum enim
dicitur ex eo quod aliquis minus habet quam debet habere... Et ideo
homo tenetur ad restitutionem eius, in quo aliquem damnificavit ».
S. Th. 2. 2. q. 62. a. 4. 6.; Inst. 1. 4. t. 3.; C. B. 249. seqq.
Quodcumque hominis factum, quod alteri sit causa damni, ad
eius damni reparationem obligat. Neque vero ad restitutionem obligat
tantum factum proprium, sed etiam factum alterius personae, aut rei,
quarum quis custodiam et curam habet. Et sic proprietarius domus,
quae debitae conservationis aut constructionis defectu ruatur, damni
tenetur, quod inde proveniat. Proprietarius vel custos animalis, quod
pauperiem causet, damni quoque tenetur.
Si huiusmodi damnosum factum commissum fuerit cum inten­
tione nocendi dolus et delicium appellatur, si absque ea intentione ex
imprudentia et negligentia quasi-dclictum et culpa iuridica dicitur. —
C. I. 1151. seqq.; C. G. 1382. seqq.; C. H. 1089. 1092. 1104. 1105.
1902. seqq.; C. A. 1293. seqq.; C. B. 823. seqq. — S. Th. 2. 2.
q. 62. a. 1. ad 2. a. 4. 7.; E. M.
1358. Quaenam sint conditiones requisitae ad restitutionem ex
damnificatione? — Ut actio damnificans obligationem restitutionis
inducat, iure naturae requiritur triplex conditio, nempe ut sit in se
iniusta, et non tantum in intentione ; causa damni efficax, i. e. ut

9

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONE

333

realiter influat in damnum alterius; et theologice culpabilis; scilicet,
ut sit iniusta, vere, efficaciter et formaliter. Prob. Debet esse actio in
se iniusta; secus non datur locus reali reparationi iustitiae. C. A. 1305.
Debet esse efficaciter iniusta; secus, cum quis non sit auctor damni,
damnum reparare non tenetur. Debet esse theologice culpabilis ; secus
obligatio in conscientia illatum iniuria damnum reparandi minime
exoritur; siquidem iniuria in foro conscientiae defuit. — Hinc valde
probabiliter ad damnorum compensationem non sufficit sola culpa iuridica, seclusa culpa theologica. Verum, si iuridica culpa theologicam
etiam culpant inducat, tunc utique ad damnorum obligat compensa­
tionem. Culpam, nempe gravem. Cf. 1329. — Cf. 1072. 1073. 1077.;
Ithur. Cas. 27. n. 2. 3. 5. 12. 13.; L. 550. 551. 556. 570. 572.
613.; C. A. 1299. 1300. 1306. seqq. 1331.; C. B. 276. 273. 280.
823. 827. 833. seqq.
Si plures factae damnificationes leves fuerint, et factae fuerint
eidem personae, grave peccatum evadunt, sive ob intentionem gravis
damni, sive ob moralem unionem brevi intervallo, sive ob cospirationem cum aliis, et sub gravi damnum illatum est reparandum. Si
vero minuta damna facta fuerint diversis personis, et seorsim illata
fuerint, neque omnia morali unione simul coalescant, ratione distan­
tiae temporis, exiguae quantitatis, etc., grave non adest peccatum,
cum nemo graviter damnificatur, et damnificatus ex alieno non dite­
scat. neque consequenter grave habeatur damni periculum pro socie­
tate, adeoque neque sub gravi adest obligatio reparationis damni.
1359. Quid restituere debeat damnificator ? — Iniustus damnifi­
cator restituere tenetur; l.° Totum aequivalens rei damnificatae; ita,
v. g., si quis domum alterius culpabiliter incendat, integrum eius pre­
tium domino rependere debet. 2.° Totum aequivalens damnis praevisis
praeter rei damnificationem, si quae ex ea provenerint. Hinc, v. g.,
si opifex solitam operam aliquo tempore omittere cogatur, propterea
quod instrumentum ei necessarium destruxeris, illum non modo de
valore instrumenti, sed etiam de lucro cessante teneris compensare. De
lucro cessante : « tale damnum non oportet recompensare ex aequo,
quia minus est habere aliquid virtute quam habere actu ». S. Th. 2.
2. q. 62. a. 4. — C. L. 2392.
1360. An teneatur ad restitutionem, qui inculpabiliter quidem
causam damni posuit, sed postea non illud impedivit, licet impedire
Potuisset? — R. Affirmative. Ratio est, quia quisque tenetur ex iustitia impedire, si potest sine magno incommodo, ne actio sua pro-

334

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNJFICATIOxX’E

ximo noceat; ergo tenetur etiam impedire, ne malum ex actione sua
secutum perseveret. — Hinc l.° qui inculpabiliter subiecit ignem domui
alienae, quando advertit ad incendii periculum, ex iustitia illud im­
pedire tenetur, si possit. 2.° Pariter pharmacopola, qui venenum pro
medicamento ex errore vendidit, ex iustitia emptorem monere debet.
3°. Item, qui errore aliquid grave contra famam alterius dixit, tenetur
postea, cognito errore, illum corrigere; et, ni faciat, peccat graviter,
et obligatur ad reparationem omnium damnorum, quae ex hoc pro­
veniunt. — L. 564.

1361. An reparari debeat damnum sequens ex causa culpabiliter
quidem posita, sed iam retractata, quando damnum infertur? — R. Af­
firmative, saltem si damnum illud fuerit determinatum, et in specie
praecognitum. Sic, v. g., si quis voluntarie alteri venenum propina­
verit, et postea cius effectum impedire non possit, utut facti poenitens
maxime velit, damna ex homicidio provenientia reparare tenebitur.
Ratio est, quia ille, qui posuit causam damni, semper pergit effica­
citer in illud influere.
1362. An reparari debeat damnum per accidens quidem, sed va­
cando operi illicito, illatum? — R. Negative, quia damnum illud non
est voluntarium, cum ne in confuso quidem praevisum fuerit. Nec
refert, quod actio fuerit illicita; hoc enim ad iustitiae rationem nihil
pertinet. Sic clericus, qui, venationi contra Ecclesiae prohibitionem
vacando, hominem pro fera occidit, non magis iniustitiae reus est,
quam laicus qui hoc fecisset. Immo damnum per accidens illatum, ne
reparari quidem debet, etiamsi occasione actionis iniustae evenerit, quia
connexionem cum illa actione non habet. Hinc ad restitutionem non
tene ur, qui occidit Titium, quem minime videbat, nec praesentem
sciebat, dum sclopetum in Caium dirigeret. — Rugo d. 8. n. 72. 82.;
L. H. A. 39.
1363. An ille teneatur ad restitutionem, qui pravo suo exemplo
alios ad damnum inferendum induxit, si p> aeviderit pravi exempli
efficaciam ? — Prima sententia probabilior negat, quia qui dat pravum
exemplum, non est causa damni, sed mera occasio. Neque enim actio
mala per se ad id tendit, ut alios ad eam imitandam excitet. Ergo
alii damnificatores ex se omnino determinantur ad damnum inferen­
dum. — Secunda sententia affirmat, quia praebens pravum exemplum,
cum praevisione contagionis, haberi potest, ut causa efficax damni;
quippe aliquo modo influit in determinationem eorum, qui damnum

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONE

335

inferunt; et experientia docet, homines magis moveri exemplis quam
consiliis, iuxta axioma « Verba movent, exempla trahunt. — L. 537.,
1. 2. n. 45.; Antoine p. 2. c. 3. qu. 15.; Billuart diss. 8.

1364. An tenearis reparare damnum alicui obveniens occasione
iniuslae actionis tuae, v. g., si furatus fueris, et furtum illi impu­
tetur ? — R. Negative, certo, si damnum illud non praevideris. Non
enim es causa theologice culpabilis talis damni. — R. Negative etiam,
probabilius, licet damnum hoc praevideris. Ratio est, quia actio tua,
posita quoque damni praevisione, non illius causa per se, sed tantum
per accidens est. — Immo probabiliter etiam negandum est, licet de
industria egeris, ut actio tua ipsi imputetur; quia semper haec actio
est tantum causa damni per accidens, et non per se; non enim in
illud ex natura sua efficaciter influxit. Prava enim intentio non efficit,
ut iniustum sit illud opus, quod ex se respectu tertii iniustum non
est. — R. Affirmative, si quando tales fuerint circumstantiae, ut inter
eas et gravem de altero suspicionem vera daretur connexio. Itemque
affirmative omnino, si quis iis uteretur mediis, quae gravissimam su­
spicionem alterius accusandi praebeant, v. g., si vestibus eius indue­
retur ad homicidium patrandum, et has sanguine foedatas proiiceret, etc. — L. 635. 636. ; La Croix 157.
1365. Quid si opus externum, ex mala quidem intentione po­
natur, sed licet damnum accidere possit, non sit tamen vere pro­
babile quod secuturum sit? — Controvertitur inter gravissimos theo­
logos. Clarior autem patebit status quaestionis ex sequentibus exem­
plis, scilicet; 1°. Aliquis ponit venenum aut laqueum in loco, per quem
rarissime transit inimicus, sed ea intentione ut occidatur, si forte trans­
eat. 2.° Medicus adhibet omnem diligentiam, ad quam tenetur, sed
non vult maiorem adhibere ex odio, ut sequatur mors infirmi. Quae­
ritur: an isti causa sint iniustae mortis, quae forte subsecutura est,
si de facto sequatur? Duplex est sententia. — Prima sententia com­
munior negat. Ratio est, quia ex una parte actus externus non est
iniustus, siquidem mera damni alieni possibilitas in rebus humanis
attendi non debet; ex altera parte actus externus non efficitur iniurius
ratione intentionis, cum intentio non influat in efficaciam causae, seu
in periculum damni. Etenim tunc dicenda est causa mere per accidens,
et prava intentio eius naturam non mutat. Hinc nec re iniurius est,
qui in suo fundo puteum fodit, ut puteus vicini exarescat. Quis sane
diceret ad restitutionem teneri directorem viae ferreae, qui ante sin­
gulos currus non mitteret exploratores uti viderent, an aliqua persona

336

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATION

sit in media via et per curruum transitum forte sit occidenda, licet
id omittat ex prava voluntate omnes occidendi, si forte sint? — Se­
cunda vero sententia affirmat. Ratio est, quia in praefatis casibus ho­
micidium est sane contra iustitiam, et non excusatur, nisi quatenus
involuntarium. Porro intentio illud reddit voluntarium. Etenim ideo,
seclusa intentione, non est voluntarium, quia ponens causam non cen­
setur velle efficaciter effectum, cum effectus probabiliter non connectatur cum causa; sed intentio illam connexionem supplet, et facit,
ut operans vera illius causa sit. Ad rationem enim causae multum
conducit intentio operantis. Ergo. Non sufficeret autem mera praevisio possibilitatis damni in praefatis casibus ad rationem iniuriae, sed
etiam requiritur intentio illud procurandi. — Lessius 1. 2. c. 9. n. 133.;
Lugo d. 8. n. 75.; L. 584.; C. A. 1305. 1311.

1366. An existimans ex errore invincibili, damnum a se illatum
multo minus esse ac revera sit, teneatur ad totum illud restituendum,
si postea verum pretium agnoscat, v. g., si quis proiiciat in mare gem­
mam alterius valentem 100, dum credit eam 10 tantum valere? — Pro­
babiliter tenetur ad restituendum solummodo pro rata damni cogniti;
quia non censetur volitum damnum, quod invincibiliter est ignoratum.
Restitutio enim, ex re iniuste accepta, sola materiali iniuria nititur; sed
restitutio ex iniusta damnificatione iniuria nititur formali. Porro iniuria
ex animo laedentis aestimatur, adeoque, si forte excessus non prae­
visus sit in illato damno, non imputatur. Oppositum vero non se­
quitur, si e contra excessus falso putetur; quia re damnum tunc non
est, sed opinione; et opinione damnum non fit, fit actione. — Dabitur
tamen obligatio reparandi totum damnum, si quando ob maioris pretii
suspicionem saltem in confuso obortam totum damnum evadat volun­
tarium. — L. 613.

1367. An teneatur ad restitutionem, qui alium impedivit a con­
secutione alicuius boni? — R. Affirmative, si proximus habeat ius
strictum ad rem obtinendam, v. g., in casu concursus ad aliquod pu­
blicum officium. Tunc enim quis vel iniustitiam in illum ipse com­
mittit, vel complex evadit iniustitiae illi ab alio factae. — Si proximus
non habeat ius strictum ad rem consequendam, distinguendum est.
Affirmandum, si mediis iniustis id impediatur, v. g., fraude, calumnia,
metu, etc. Negandum vero, si impediatur, v. g., mediis in se iustis,
v. g., suasione, precibus, etc. vel etiam si mediis iniustis impediatur,
sed res sine peccato dari non potest, uti e. g. si mendaciis uxor im­
pediat maritum prodigere bona familiae. Ratio est, quia in primo casu

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONE

337

fit alteri verissima iniuria; in secundo nullum ius alterius tunc vio­
latur, nec in se, nec in mediis; neque iniuria in tertio casu habetur,
cum obligatio non dandi habeatur. Quilibet enim ius habet ad actum
illicitum impediendum, adeoque nullam committit iniustitiam relate ad
eum, qui ideo aliquo privatur bono; quamvis, ad illum actum malum
impediendum, iniustum adhibeat medium. Neque vero quis aliquod
ius sive proximum sive remotum ad illud bonum praetendere potest.
— L. 582. 585. 587. 588. 614. 632. 633., H. A. 61.; S. Th. 2. 2.
q. 62. a. 2. ad 4.; Gousset 970.-972.
1368. An tenearis ad restitutionem, si ex mala intentione v. g.,
ex odio, seclusis tamen mea ·<■ de se iniustis, avertas alium a conse­
cutione boni, ad quod ius strictum non habet? — R. Negative pro­
babilius. Ratio est, quia nulla iniuria proximo infertur. Etenim ad
iniuriam non sufficit mala intentio, sed requiritur, actio externa, quae
vera et efficax causa damni iniusti sit. — L. 584. 585.; Elbel 108.
1369. An teneatur ad restitutionem, qui dubitat, an damni causa
ipse fuerit? — Commune est inter dd., quod in dubio, an causa po­
sita fuerit, vel an damnum illatum sit, ad nullam restitutionem te­
neatur. Ratio, quia factum non praesumitur, sed probari debet. —
Si dubium versetur circa influxum actionis in damnum, quod certo
evenit, controvertitur. Prima sententia ex S. Alph. valde probabilis
affirmat, quia, posito facto actionis, praesumitur ipsam fuisse causam
mali, si apta revera erat ad damnum inferendum. Secunda sententia
ex eodem S. D. « satis etiam probabilis negat... et hanc videtur te­
nere D. Th. 2. 2. q. 62. a. 7... Ratio est illa regula generalis, quod
nemo obligatur ad restitutionem, nisi omnino de tali obligatione con­
stet, nempe quod ipse fuerit vera causa damni ». L. 562. — Negan­
dum item videtur, si quis probabiliter iudicet damnum a se certo
illatum iam sufficienter reparasse; praevalet enim possidentis conditio,
et nemo re sua est spoliandus, nisi sit moraliter certa obligatio. —
Idque valet etiam in casu debitoris, qui probabiliter iudicat se debito
iam plene satisfecisse. Licet enim certa antea fuerit obligatio, nunc
tamen dubia est. — L. 547. 575. 579. 706. Cf. hic 1469.
1370. An tenearis reparare damnum, quod alicui ex errore in­
tulisti, dum alteri nocere intenderes, v. g., si incendas domum Caii,
quam putas esse domum Titii inimici tui? — Duplex adest proba­
bilis sententia. Prima, quam plures et graves thth. tenent, affirmat,
quia adsunt in eo casu omnes conditiones requisitae ad restitutionem
Buccf.rom.

last. thcoL moralis 11.

32

338

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONE

urgendam, scilicet actio iniusta, causa damni efficax, et culpa theolo­
gica. Secunda « cum Leandro, Molin., Tamb., Lugo, La-Croix... negat
eum teneri ad restitutionem, modo is non intenderit, ne confuse qui­
dem, incendere domum alterius quam Titii... Ratio, quia ad obliga­
tionem restitutionis, quae oritur ex damnificatione principaliter facta
propter iniuriam, requiritur iniuria formalis; nec sufficit iniuria mate­
rialis, et solum effectiva sine animo, sicut nec sufficit iniuria tantum
affectiva, opere externo non completa, ut esset haec. Cardinalis de
Lugo enim sic loquitur: « cum ego intendo damnum inferre Titio,
animo illi tantum iniuriam irrogandi, quocumque alio excluso ; si po­
stea per errorem invincibilem laedam Caium, iniuria respectu Titii non
est formalis et affectiva, sed dumtaxat materialis et effectiva, ac mere
accidentalis, cum mihi non fuerit animus eum laedendi, nec in parti­
culari, nec in generali; et ideo non teneor illi restituere damnum,
quod oritur ex iniuria. Non obstat dicere, quod ad obligationem re­
stitutionis satis sit intendere aliquam actionem iniustam et eam ex­
sequi; nam respondent dd. citati, quod ad onus restitutionis, ratione
damnificationis, non sufficiat sola actio materialiter iniusta, sed in­
super requiratur actio formaliter, seu voluntarie iniuriosa in alterum
qui laeditur. Haec autem actio iniuriosa voluntaria deest in casu no­
stro, cum accidat actio praeter intentionem, quae non est alicui for­
maliter iniuriosa: si enim intendam tantum laedere Titium, et quem­
cumque alium excludam, tunc neminem voluntarie offendo; non Titium,
quia de facto is non laeditur; non alterum, quia respectu istius mea
actio est prorsus involuntaria, et ideo error est circa substantiam ». Ita
S. Alph. 629. Mox vero discrimen ostendens S. D. damnificationis
et furti, subdit: « In furto enim non attenditur, cui voluerit facere
iniuriam, sed an vere voluerit rem accipere invito domino, cum in
hoc videatur differre obligatio restitutionis ob damnificationem, a re­
stitutione ob furtum, nam in damnificatione principaliter intenditur
iniuria in personam domini, et accessorie illius damnum; in furto
autem principaliter intenditur lucrum iniustum, et accessorie iniuria
domini; et ideo error domini, in casu furti, videtur, esse circa qua­
litatem, in casu vero damnificationis circa substantiam ». Sane iniuria
personae fit, et si non fit personae, quaenam unquam iniuria esse po­
test? Cf. L. 628.
1371. ziff qutd teneatur damnificator in bonis animi? — Qui­
cumque fraude, mendacio, vi, metu, vel alio medio intusio, vel ex
ofiicio obligatus, nititur sua actione alicui inferre damnum spirituale

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONE

339

sive ordinis naturalis, eum, e. g., privando memoria, ratione, etc., per
venenum, philtrum, etc., sive ordinis supernaturalis, eum, e. g., indu­
cendo in peccatum, in errorem contra fidem, etc.; vel nititur eum
privare aliquo bono sive naturalis sive supernaturalis ordinis, e. g., ne
scientiam vel artem addiscat, ne ingrediatur in religionem, etc., te­
netur ex iustitia amovere medium illud iniustum. Reparare praeterea
debet damna, quae ex medio illo iniusto eveniant, dummodo damna
ista in eodem ordine reparari possint. Utriusque ratio est, quia qui­
libet ius habet, ne iniuste damnum ipsi inferatur, aut a consecu­
tione boni impediatur. L. 660-662.; S. Th. Quodl. 5. a. 25.; C. A.
1299. 1300.
Si quis autem ex officio non obligatus, et absque fraude, men­
dacio, vi, metu, vel alio medio iniusto, causa sit alteri sua actione ali­
cuius damni spiritualis, sive supernaturalis, sive naturalis, vel priva­
tionis alicuius boni, tenetur ex caritate impedire, si possit, cum maiori
vel minori suo incommodo pro maiori vel minori damni alieni pe­
riculo, maiori vel minori bono quo alter privatur, ne actio sua pro­
ximo noceat. Si id enim non praestat, iam eius actio, causa damni
alieni, quae ab initio erat forsan prorsus inculpabilis, dum advertit
nunc ad damnum subsequens, culpabilis omnino evadit. Et si ab initio
culpabilis fuit, in culpa perseverare non debet. Ad nullam tamen ex
iustitia tenetur damnorum reparationem, e. g., si quis malo exemplo
tantum vel prava suasione, sine vi et fraude, alium induceret ad pec­
catum ; vel si quis gratuito, sine ulla pacti vel officii obligatione, ac
seclusis fraude et dolo, male alium doceret ex mera negligentia vel
ignorantia. — L. 660.
.
... .
- z · r *■* *
1372. Ad quid teneatur damnificator ob iniustum homicidium ? —
Homicidae vel mutilatores nihil probabilius restituere debent praecise
pro vita, membro, etc., quia haec non sunt pretio aestimabilia. Te­
nentur vero ad compensanda omnia alia damna temporalia, quorum
homicidium causa efficax fuit. L. 7. de His qui effuderint ; Dig. ;
C. A. 1325. seqq. 1329.; C. B. 823.; L. 626.

1373. Resolves : Homicida vel mutilator 'tenetur compensare
damna, quae ipsi personae laesae inferuntur ante ipsius obitum, cuiusmodi sunt expensae in morbo curando factae, et si quid per id tem­
poris et eam ob causam perdidit ex operae intermissione, ex omissa
negotiatione, ex impedito lucro, etc. quae, nisi ab ipso laeso condo­
nentur, solvenda erunt in eius defectu haeredibus, quicumque illi sint,

340

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONS

ad quos iura realia occisi transeunt. L. 630. 631.; G. 725.; C. A.
1325. 1326. 1337.
Compensare debet damna necessario obvenientia uxori, filiis, aut
parentibus occisi. Etenim iniustus homicida illis etiam tenetur resti­
tuere, quibus sua iniusta actione damnum per se intulit. Atqui illis,
quos occisus alere debuisset et potuisset, attenta aetate, valetudine, etc.,
sua iniusta actione per se damnum intulit. Ergo. Horum autem ius
laesum, cum ius non sit ipsius occisi, hic illud occisori remittere non
potest. Ex ipsa vero ratione adducta patet quantitas compensationis
faciendae ab occisore erga tales personas. Tantum nempe, per se lo­
quendo, restituere tenetur quantum occisus tenebatur et poterat prae­
stare pro eorum necessaria sustentatione, et eorum statui debita, iuxta
tamen spem istius sustentationis. Uxori, etc., non aliis; quos forte
occisus alebat, quia damnum iis contigit fier accidens. Sustentatione;
adeoque si egeant, et quatenus ac quamdiu egeant. Lugo d. 11.
n. 81. 82. 88.; L. 630. 631. 632.; C. A. 1325.-1327. 1329.; C. L.
2384. seqq.
Compensare item debet alia omnia damna uxori, filiis aut pa­
rentibus occisi, quibus occisus lucraturus erat et relicturus probabiliter
erat bona, secundum aestimationem huius frustratae spei, si nempe id
praeviderit occisor, iniusto enim medio privantur consecutione horum
bonorum. Cf. 1367.
Compensare debet damna quaevis et quorumcumque, quae ex
morte occisi necessario et per se ac iniuste sequuntur; talia sunt damna
creditorum. Nam, occidendo, iniuste summa vi impedit debitorem cre­
ditoribus satisfacere. Cf. 1367. Neque etiam potest occisus ea condo­
nare, quia disponendi de aliorum iuribus nullam potestatem habet.
Verum alii simpliciter negant hanc obligationem, Lessius 1. 2. c. 9.
dub. 26.; alii eum obligant in casu tantum, quo laedens creditorum
damna praeviderit ; quod certe necessarium omnino est ; et alii asserunt
non teneri homicidam ad restituendum creditoribus occisi, etiamsi
homicida eorum damnum praeviderit, dummodo non intenderit. Ista
tamen directa intentio, sive adsit, sive desit, non immutat naturam illius
actionis externe iniustac erga creditores et causae efficacissimae eorum
damni. Enimvero, si occisio non est obiective inspecta causa per se
eorum damnorum, talis certo non fit per extrinsecam hanc intentio·
nem. — L. 584. 613. 633. 634. 636.; C. B. 843. seqq.
1374. Nota: Licet homicida poena capitali plectatur, restitutionis
obligatio transit ad haeredes. C. A. 1337. Hi enim succedunt et in

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONE

341

iura et in debita realia defuncti. Censent tamen plures excusari hae­
redem a restitutione, si compensatio damnorum non petatur, quia tunc
partes praesumuntur condonare. L. 631. 705.

1375. An ad aliquid teneatur, qui alterum occidit in duello? —
R. Negative probabilius, sive fuerit provocans, sive provocatus. Nam
ille ipse, qui occisus est, in duellum consentiens posuit suo consensu
totam causam necessariam et sufficientem eorum damnorum. Excipe,
nisi alium induxerit vi aut gravibus minis, sicque quasi coegerit. —
L. 638.
1376. Ad quid teneatur damnificator ob stuprum et fornicatio­
nem? — Duo distinguenda sunt, simplex iniuria et damnum. —
Simplex iniuria compensatur satisfactione ; eaque debetur tum mu­
lieri, quae invita stuprum passa fuerit, tum, regulariter loquendo, eius
parentibus; si nempe id patri innotuerit, et filia adhuc in patris fa­
milia permaneat, licet amplius non sit sub patria potestate. Satisfa­
ctione, nempe veniam petendo, honorem exhibendo, humili sui sub­
missione. L. 641.
Pro damno mere naturali, seu pro laesione integritatis corporalis
et amissione virginitatis, nihil, saltem probabilius, restituendum est;
quia damnum illud pecunia compensari nequit. L. 640.
Etiam pro damno temporali, quod ex turpi consortio subsecu­
tum sit, nihil, excepta prolis educatione, restitui debet, quando mu­
lier sollicitationi consentit ; neque ipsi mulieri consentienti, quia scienti
et volenti non fit iniuria, neque eius parentibus; quia nullum eorum
strictum ius violatur. Excipe tamen, nisi fornicator crimen ipse re­
velet, et ex diffamatione damnum mulieri eiusque parentibus pro­
veniat, quod profecto erit reparandum. C. A. 1328.; Gousset 1012.;
L. 641.
Si stuprator vi, fraude, dolo, minis puellam violaverit, tenetur
reparare omne damnum ei vel eius parentibus inde obveniens; quia
huius damni est causa efficax et iniusta. L. 641.; C. A. 1328.; C.
B. 825. 847.
Damnum reparandum est, si nempe mulier ex amissa virginitate,
vel amplius nubere non possit, vel non nisi deteriores nuptias inire
possit. Damnum autem inde adest, si stuprum reveletur, minime vero
si occultum maneat, adeoque tunc restitutio cessat. Si autem mulieris
culpa reveletur, licet vim ipsa passa sit, sibi debet imputare damnum.
Si vero viri culpa reveletur, is damnum tenetur compensare, licet mu­
lier consenserit, et iam antea fuerit corrupta. Quod si neque viri ne-

342

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATION

que mulieris culpa reveletur, et mulier invita fuerit oppressa, vir pe­
riculum in se suscepit damni, et ad restitutionem tenetur. L. 640.
641. 642. 646.
Restitutio in hoc consistit, quod vir mulierem aut dotet, aut in
uxorem ducat. Dotet, nempe si nullam habeat dotem; aut, si insuffi­
cientem habeat, eam augeat, ut mulier aeque bene possit nubere.
Ducat, si nempe mulier velit, ne iniuriae iniuria addatur, si cogatur.
Mulieris autem est eligere, vel dotem accipere vel matrimonium inire;
nam neque ad dotem accipiendam cogi potest, siquidem illatum dam­
num aliter non potest magis ad aequalitatem reparari, nisi inito ma­
trimonio; et si matrimonium velit mulier, vir eam, per se, ducere te­
netur in conscientiae foro, praesertim, si matrimonium promiserit; vel
si puella, quam seduxit, inde conceperit, ad scandalum impediendum,
et ad filii sortem assecurandam. Lugo Resp. Mor. 1. 1. d 44. At­
tamen, quia coacta matrimonia malum saepe habent exitum, hinc
communiter docent dd. sufficere, si vir mulierem dotet, qua aeque
bene nubere possit, et ad matrimonium tantum, aiunt, virum teneri,
si mulierem dotare non possit; dummodo id facere possit sine suo
longe maiori damno, uti, e. g., si mulier longe inferioris sit condi­
tionis, si ex matrimonio magnum timeatur scandalum. Dos autem
soli mulieri, cuius interest nubere, debetur, et deberi incipit ex quo
petatur. Quare, si ea non petita, mulier aeque bene nubat, vel mo­
riatur, nihil debetur. — L. 641. 642. 644. 648. 649., 1. 6. n. 104.
851.; Lugo d. 12., n. 8. 9. 11. 12. 14. 16. 17. 18., Resp. Mor. 1. 6.
d. 19.: C. L. 2391.
Uterque natum filium agnoscere et alere tenetur; quia utriusquefi­
lius est. Si citra infamiam filius agnosci non possit, et mulier vim passa
fuerit, vir solus eum alere tenetur, C. A. 1328.; sed, si mulier quae­
stum suo corpore faciat, ipsa sola filium tenetur alere. In stupratoris
autem defectu, mater curam filii suscipere debet, licet nullam culpam
admiserit, quia mater est. Sed tunc recursum servat in corruptorem,
qui omnes expensas, quas occasione prolis illa fecit, ipsi compensare
tenetur.
Si vero mulier in peccatum consenserit, ex Iure Romano mater
tenetur alere infantem per tres annos, et postea ei pater providere
debet. Ex C. I. et C. G. nihil expresse statuitur. lurisperiti tamen
agnoscunt, parentes aeque et in solidum obligari saltem ad alendos
et educandos filios letaliter recognitos. Hoc ex C. I. 138,; C. G. 203.
eruitur Ex C A. 139. 141. 143. 163. 166. seqq.; C. H. 165.; C. B.
1707.-1709.. 1715 , pater principaliter obligatur, et in eius defectu

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONE

343

mater. Etsi autem filii non fuerint recogniti, iure tamen naturali eadem
obligatio ipsis incumbit. — Carrière 1371.; Gousset 1016.
Ex C. B. 1717. habetur paternitatis inquisitio, et art. cit. 1707.1709. 1715. obligationes habentur, erga filium, matris; et, erga filium
et matrem, patris. Item ex C. He. 302. seqq. ius mater et filius
habent inquirendi de patre; et patris idem declarantur obligationes
erga filium et erga matrem, et in casu etiam quod matrimonium
matri ante concubitum promiserit.
Ex C. A. 163. 164. pater, nisi confiteatur, ille praesumitur, qui
cum matre commercium habuit tempore ad prolis conceptionem apto.
Ac plena est probatio, si eius nomen in libris baptizatorum rite
fuerit consignatum, parochi ac patrini testimonio accedente.
Filium naturalem pater et mater ex C. H. 134. seqq. recogno­
scere tenentur, quando scriptum aliquod indubitanter ipsorum adsit,
quo expresse recognoscant suam paternitatem vel maternitatem ; et
quando, quoad patrem, filius sit in possessione continua status filii
naturalis requisiti patris, comprobata actibus directis eiusdem patris
aut suae familiae, et quando, quoad matrem, probetur plene factum
partus et identitas filii. — Filius naturalis recognitus ius habet non
tantum ad alimenta, immo etiam ad haereditariam portionem, quae
ex eodem Cod. ei debetur, art. 840. — Filius naturalis recognitus
distinctae tamen conditionis est respectu filii naturalis légitimât!. Nam
iste succedit primo loco, et recognitus tertio loco post descendentes,
et post ascendentes, art. 807.
1377. Ad quid teneatur damnificator ob adulterium? — Resti­
tuendum est quidquid ex falsa causa illegitimo filio, quasi legitimo,
obvenit. Hinc « restituendum est pro expensis, quas maritus facit in
alimentis prolis alienae. Item quod ea de causa ei donat, vel post
mortem relinquit, quod quidem aliis filiis vel cohaercdibus reddendum
est. Item si mariti consanguinei, putantes filium esse legitimum ali­
quid eo intuitu ei donant vel relinquunt. Haec enim omnia ex falsa
causa, et dolo iniusto adulteri faciunt et expendunt ». Lugo d. 13. n.
2. 34. seqq. — Restituendum e contra non est, quod adulterino filio
a matre et maternis consanguineis quocumque modo obveniat, dona­
tione, legato, testamento.
Restituere autem debent tum ipse filius adulterinus, tum eius
adulteri parentes. Adulterinus filius restituere debet ex re iniuste ac­
cepta, adeoque restituere debet ea, quae adhuc habet, vel eorum aequivalens in quo iniuste ditior factus est. — Parentes restituere de-

344

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATION

bent ex iniusia damnificatione, adeoque damnum compensare debent,
quod ex adulterino lilio, pro legitimo habito, per se et quasi neces­
sario sequitur, videlicet impensas a marito, vel ab eius ascendentibus
factas in adulterinum lilium alendum, sustentandum, educandum;
eaque quae adulterinus ab eis, non ab aliis consanguineis, accepit,
dono, testamento, successione. Quod ab aliis consanguineis quasi
frater vel nepos accepit, per accidens est. — Lugo d. 13. n. 37.
40.; L. 659.
Parentes autem restituere debent, nempe l.° adultera, nisi haec
invita fuerit oppressa, liliis legitimis plus relinquendo, parcius vivendo,
rem familiarem diligentius administrando; 2.° adulter, nisi mater facile
potuisset lilium subducere. — Uterque autem in solidum tenetur; si
ex utraque parte crimen fuerit voluntarium, quia totum utrique impu­
tandum est. — Si adulter vi aut metu gravi consensum mulieris ex­
torserit, solus ad totum damnum reparandum tenetur. — Lugo d. 13.
n. 9. 13.; Less. 1. 2. c. 10. dub. 6. 7.; L. 659.; C. B. 826. 847.
Restituere vero debet filius, si certum et evidens ipsi sit esse
adulterinum. Restituere item eius parentes debent, si certum et evidens
sit eum fuisse ex adulterio conceptum. — Lugo d. 10. n. 17.
Restitutio facienda est iis, qui impenderint, dederint, eisque de­
functis, eorum haeredibus ; restitutio item facienda est legitimis filiis,
adulterini filii causa laesis, si filius illegitimus simul cum legitimis
haereditatem acceperit. L. 659.
Praedictae restitutionis iuste excusans causa est, si fieri nequit
sine gravi periculo et damno vitae, libertatis, famae. Lugo d. 13.
n. 58.; L. 653.
Si crimen marito innotuerit, debebunt personalem iniuriam com­
pensare per veniae petitionem, per signa doloris, et submissionis, ac
per alia huiusmodi. — Ithur. Cas. 6.
Si nulla secuta sit proles, nulla facienda est restitutio. Per adul­
terium enim tunc nullum infertur damnum, sed solum simplex per­
sonae iniuria.

1378. Quid in dubio, utrum proles sit mariti an adulteri, vel ex
tali adultero potius, quam ex tali alio? — R. Ad l.um probabilius,
ad nihil tenentur adulteri, quia de damno non constat. L. 657. ; Lugo
d. 13. n. 17., et alii multi contra alios, qui dicunt pro rata resti­
tuendum esse.
R. Ad 2.”“ Prima sententia tenet, utrumque adulterum teneri
ad restitutionem pro rata. Ratio est, quia certum est damnum, et

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONE

345

constat illud ab alterutro peractum esse; singuli autem sunt causa
efficax et iniusta incertitudinis, quae impedit, ne compensatio ab uno
determinate exigi possit. La-Croix 1. 3. p. 1. n. 704., p. 2. n. 337.;
Lugo n. 19.; Roncaglia c. 2. q. 3. Secunda sententia negat, quia
onus certum imponi non potest, ubi dubia est obligatio. Excipe nihi­
lominus, si adulter secundus advertisset, saltem implicite, quod suo
peccato foret causa incertitudinis. Item, si adulteri ex communi con­
silio adulterium patraverint, vel si neuter ignoraverit mulierem ab alio
iam cognitam. L. 658. — Elbel de Actib. human. 161. seqq. ; Cf.
hic 1369., C. B. 830.

1379. An mulier crimen suum revelare teneatur, si alio modo
damnum reparare nequeat? — R. Negative, generatim loquendo. Ratio
est l.°, quia communiter haec revelatio fieri nequit sine magna mu­
lieris infamia, et saepe sine periculo mortis, vel odii perpetui aut
aliorum gravium malorum. 2.° Quia, etiam tali medio adhibito, diffi­
cile damnum reparare posset, praesertim cum filius matri fidem adhi­
bere non teneatur. Cf. 1380. Excipiunt communiter, si mater sit per­
ditae famae, etc. L. 653.
« Mulieri, quae, ignorante marito, de adulterio prolem suscepit,
quamvis id viro suo timeat confiteri, non est poenitentia deneganda...
Sed competens satisfactio per discretum sacerdotem ei debet iniungi ».
C. Ojficiis 9. de Poenit. et remiss.; S. Th. Quodl. 5. a. 16.
1380. An filius teneatur credere matri etiam iuranti, illum ille­
gitimum esse? — R. Negative, quia ex iure et sensu communi nemo
tenetur credere uni testi, etiam probatissimae fidei. Secus tamen, si
praeter testimonium matris accederent indicia evidentia, v. g., absentia
patris a longo tempore. L. 654.
1381. An. si adulteri vel fornicatores essent opulenti, et mitterent
prolem ad nosocomium, tenerentur ad impensas resarciendas ? — Controvertitur. Prima sententia affirmat. Ratio est, quia nosocomia sunt
instituta in gratiam infantium, non vero parentum; nec praesumendi
sunt eorum fundatores voluisse divites a solvendis expensis eximere.
Lugo d. 13. n. 3.; Bouvier de Restit. p. 2. art. 2.; Carrière η. 1373.;
Rousselot opusc. de Sexto Praec. — Secunda sententia negat, quia
ista nosocomia erecta sunt pro omnibus indiscriminatim infantibus,
qui a parentibus abiiciuntur, sive ad genitores divites, sive ad pau­
peres pertineant. Neque obstat, quod subsidia a Gubernio vel a Mu­
nicipio pro istis parvulis praebeantur, quia haec pro puerulis derelictis

346

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATIONS

generatim tribuuntur, quin ad parentes attendatur. Insuper huiusmodi
hospitia instituta sunt eo fine, ut infantes illegitimi liberentur a peri­
culo mortis tum aeternae, tum temporalis, cui maxime exponeren­
tur, nisi in piis illis locis susciperentur. Quot enim parentes impios
et barbaros infamiae metus adegit sive ad abortum prolis suae pro­
curandam, sive ad necem ipsi inferendam? Porro filii divitum non
minus ac filii pauperum tale periculum incurrerent. S. Lig. 656., qui
hanc sententiam putat probabiliorem.

1382. Ad quid teneantur milites ob damnum occasione militiae
illatum ?
Ad nihil tenentur milites ratione damni in actione communi, nisi ipsis de iniustitia belli constet, quia non sunt damnificatores formaliter iniusti. — Milites autem in bello evidenter iniusto
tenentur de damnis omnibus, quae per actionem privatam intulerunt;
et tenentur singuli pro rata de damnis a toto exercitu illatis, nisi ex
gravi metu ad belligerandum coacti fuerint; tunc enim neque reali
actione, neque communi conspiratione in totum damnum influxum
exercuerunt. — Duces autem seu Principes tenentur primario et in
solidum de toto damno per exercitum illato, quia sunt vere mandan­
tes; vel, si damnum non imperarunt, illud ex officio impedire tene­
bantur. — Lugo Resp. Mor. 1. 6. d. 16.
1383. An singuli milites teneantur in solidum de toto damno ab
exercitu illato, aliorum defectu? — R. Negative probabilius; quia
totius damni singuli causa non sunt, sed partis tantum. Singuli enim
neque sufficiens neque necessaria totius damni causa sunt. Ceterum in
praxi ex impotentia absoluta forent excusandi.

1384. Ad quid teneantur milites conscripti desertores? — Te­
nentur per se ad castra redire ex obedientia seu ex iustitia legali.
Ipsum commune bonum publicae securitatis tuendae exigit militare
servitium a civibus praestandum. Societas enim ius habet suae con­
servationis, et consequenter ad media necessaria, ut ab internis et ex­
ternis hostibus defendatur. Porro tale medium omnino necessarium
est vis militaris. Quare militiae leges iustae omnino per se sunt, eisque cives obtemperare tenentur. Patet autem, ut iusta lex ista sit
militiae, non plures esse requirendos milites quam sint necessarii ad
rei publicae securitatem, et ut si sufficientes adsint voluntarii milites,
alii ad militiam non cogantur, cum hoc non fiat sine eorum et fa­
miliarum damno. Clerici autem, religiosi et filii familiae alendae om­
nino necessarii a lege militiae sunt eximendi. Sunt qui tenent legem

XXIV. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA DAMNIFICATION

347

militaris servitii esse mere poenalem, ac nihil peccare milites, qui
exercitum deserunt; sed hoc omnino falsum est, cum necessitas ipsius
existentiae et communis boni societatis civilis, exercitum requirat, et
alia etiam addatur ex iuramento praestando sanctior obligatio. L. 1. 1.
n. 147., 1. 3. n. 616. — Excipe: l.° Si nimium salutis periculum
offenderent, v. g., si media confitendi non suppeterent, etc. 2.° Si
redeuntes morte, triremibus, aliisve gravissimis poenis plectendi forent.
° Si bellum sit evidenter iniustum. — Certo autem ad nullam re­
3.
stitutionem tenentur desertores, quandocumque lex alios ipsorum loco
non requirit ; quia nullo modo iustitiam commutativam laedunt, cum
nulli alteri damnum inferant. Secus vero esset, si alii eorum causa
militiae onus subire deberent.

1385. Ad quid teneantur, qui se locaverunt pro aliis et deinde mi­
litiam deseruerunt? — Per se tenentur restituere pretium acceptum
illi, a quo acceperunt, quia ipsis deest ratio ad accipiendam pecu­
niam, quae non nisi propter militiae onus erogatur. Attamen hoc valet
tantum, ubi ille, qui militem loco sui conduxit, periculo militiam sub­
eundi exponatur. Hoc enim secluso periculo, licet desertor militiae
onus non subeat, ab hoc militiae onere conductorem liberavit, qui hoc
revera in ea conductione intendebat.

1386. Ad quid teneantur nondum inscripti militiae, qui ab hac se
subtrahunt sine iustis causis? — Milites conducti qui ex contractu et
pacta mercede ad servitium militare se obligarunt ex iustitia commutativa tenentur ad illam sequendam. Quam si non praestant, ad re­
stitutionem et damni reparationem tenentur. — Milites conscripti, qui
magistratus vel medicos corrumpunt, ut ab eis invalidi declarentur,
certo ad restitutionem tenentur : si alii ideo eorum loco militiam sub­
ire debeant. Sunt enim cooperatores tamquam mandantes, vel con­
sulentes, vel alio quocumque modo, iniustiliae : magistratus enim et
medici ex quasi contractu obligantur.
Qui mendaciis, fraudibus, aut praevia mutilatione, magistratus
decipiunt, iuxla sententiam communiorem, obligantur ad restitutionem.
Ratio est, quia alii iuvenes exempti ius strictum habent, ne talia me­
dia cum ipsorum detrimento adhibeantur; et requisiti sorte citra stri­
ctam iniuriam declinare nequeunt onus militiae, legitime ipsis impo­
situm; cum lex seu sortes lege stabilitae ius strictum constituant,
alios requirendo, alios vero a militia eximendo. Bouvier de Restitu­
tione quaest. 2. art. 2. Sed aiunt, quod ipsi non sunt causa, sed
tantum occasio damni, quod illi patiuntur, nam causa efficax damni

348

XXV.

DE RESTITUTIONE EX CONTRACTU

est lex militaris. Sed hoc falsum est; lex sola non est causa damni;
et sane, si illi legem serrassent alii non conscriberentur, sed causa
damni simul est lex, et factum contra legem conscriptorum.
Quare ad restitutionem non tenentur, si per legem ad militiam
omnes iuvenes apti assumuntur ; quia tunc nulli damnum ipsi inferunt.
— Practice autem loquendo, urgenda restitutio saepe non est, in
praecedentibus casibus, sive quia illi, qui praedictas adhibent fraudes
contra iustitiam peccare non credunt, et difficile illis persuaderetur,
sive quia moraliter impossibile est illatum damnum reparare. — Qui
ad militiam effugiendam in aliam patriam se conferret, ut ibi vitam
degeret, nullo modo peccaret, quia lege patriae suae absens non adstringeretur, cum lex extra territorium suum extendi nequeat. At qui
iam ad militiam designati ab hac se subtrahunt, vel exemptionem sine
veris causis obtinent, si nemo eorum loco ex lege requirendus sit,
peccant contra iustitiam legalem, ad nullam tamen restitutionem te­
nentur. — Gousset, 1002. Cf. hic 234.
An autem adversetur iustitiae distributivae, quod solae familiae,
quae filios habent militiae idoneos hoc onus subeant? Plures affirmant,
et ideo tunc vellent, ut divitum familiis aliud onus imponatur, si filios
ad militiam aptos non habeant. Verum, quomodo id adversari potest
iustitiae distributivae, si familiae quaedam filios aptos ad militiam non
habeant, et ideo ab hoc onere eximantur? Quod cum in antecessum
cuilibet contingere potest familiae, omnium par est conditio. Secus
laederetur etiam iustitia distributiva non tantum quoad familias, filios
ad militiam idoneos non habentes, sed etiam quoad ipsos iuvenes,
quorum alii apti alii omnino inepti sunt ad militiam. Et tunc, sublata
militia, natio profecto una die non perduraret in suo esse, et a potentiore natione, quae suam ambit extendere dominationem, absorbe­
retur. Ac, eadem ratione, omnia abolenda essent etiam tributa, quia
omnia essent iniusta. Nam illi qui nihil habent, nullum solvunt tri­
butum.

XXV. — DE RESTITUTIONE EX CONTRACTU

1387. An habeatur restitutionis obligatio ex contractu? — Resti­
tutio, damni dati redintegratio est. Damnum autem ab ademptione
dictum est. Quare restitutio proprie supponit aliquid ademptum et
quasi diminutum ex rebus nostris. Hinc quae quis praecise vi con­

XXV. - DE RESTITUTIONE EX CONTRACTU

349

tractus vel quasicontractus alteri debet, e. g., vi venditionis, emptio­
nis, mutui, commodati, etc. non restituit, sed reddit, quasi retro dat.
— Nihilominus ut vera ex natura, et ex lege competit restitutio, ita
etiam ea ex pacto competere potest. Et sic, si commodatarius dolo
inalo fregit vasa sibi commodata, naturali iure ad restitutionem te­
netur. Si culpa civili ea non custodivit et amisit, civili iure ad resti­
tutionem tenetur. Si fortuitum casum in se suscepit, ad restitutionem
etiam tenetur non ex iure naturali seu civili, sed ex pacto. Itemque
ad restitutionem et damnorum compensationem ex pacto quis tenetur,
eo non impleto, vel si in mora constituatur. Eademque exsurgit obli­
gatio restitutionis ex quasi-contractu: « sicut Principes, qui tenentur
custodire iustitiam in terra, si per eorum defectum latrones increscant,
ad restitutionem tenentur; quia redditus, quos habent, sunt quasi sti­
pendia ad hoc instituta, ut iustitiam conservent in terra ». S. Th. 2.
2. q. 62. a. 7. — C. I. 1218. seqq.; C. A. 919. 1295.; Inst. 1. 3. t. 14.
1388. An requiratur culpa theologica ad inducendam restitutionis
obligationem pro damno illato rei alienae, quae detinebatur ex contra­
ctu aliquo, v. g. commodati, depositi, locationis, etc., vel sufficiat
culpa iuridica? — Duplex adest hac in re probabilis sententia; altera
affirmans, altera negans, de qua iam diximus n. 1072.
1389. An etiam requiratur culpa theologica ad restitutionis obli­
gationem ob damnum alteri illatum in officio implendo, seu in quasicontractu servando v. g., si medicus ex errore inculpabili remedium
nocivum aegroto praebuerit? — R. Affirmative probabilius. Ratio est
1. ° quia non potest probari obligatio restituendi ob culpam mere iuridicam in officio, seu in quasi-contractu, sive ex iure naturali, sive
ex lege positiva, sive ex partium conventione. 2.° Quia talis obligatio
esset nociva bono publico; inde enim fieret, uti viri probi et timorati
a suscipiendis aliorum negotiis, nec non ab officiis publicis arceren­
tur. — Excipe tamen : 1.” Si quis suscipiens aliquod officium expresse
promittat, se adhibiturum talem diligentiam ; nam sic obligatur ex
speciali pacto, praesertim, si propterea maius stipendium accipiat.
2.° Quando talem diligentiam promisit tacite, e. g., iactando se me­
liorem et doctiorem aliis, sicque impediendo, ne alter quaereret do­
ctiorem, vel diligentiorem ; nam sic alterum decepit, et consequenter
tenetur ad damnum ex sua ignorantia, aut negligentia secutum, etsi
haec in se non fuerit theologice graviter culpabilis. — Cf. 1072. ;
Ithur. Cas. 27. n. 20.; Gousset 923.; C. A. 1299. 1300. 1306.;
Inst. 1. 4. t. 3. § 6. 7.

350

XXVI. - DE RESTIT. EX LEGE VEL EX IUDICIS SENTENTIA

1390. Quid ratione morae debeatur? — Si obligatio sit in certa
pecuniae summa tradenda ; quae tradita non fuit tempore suo, solvi
debet a die qua debitor est in mora legale interesse, quin teneatur
creditor probare damna, quae passus est, C. I. 1231.; C. A. 1333.
Immo a die iudicialis petitionis, vel specialis conventionis initae, post
elapsum restitutionis tempus, debentur usurae usurarum. C. I. 1232.
Cf. hic 1105. 1106.; C. A. 1335.
Si materia contractus non sit pecunia, sed alia res, et debitor in
mora sit rem tradendi, res eius manet periculo, licet ante moram
periculo esset creditoris. C. I. 1219. Si damnorum compensatio sit
determinata a conventione, ipsi standum est, C. I. 1230. Secus com­
pensanda sunt, dolo non interveniente, tantum damna quae praevisa
sunt, aut potuerunt praevideri tempore contractus, C. I. 1228. Dolo
vero interveniente, compensanda sunt omnia damna quae directe et
immediate proveniunt ex non peracto obligationis implemento, C. I.
1229. — C. A. 912. 913. 1324. 1333.; L. 704.

XXVI. — DE RESTITUTIONE EX LEGE
VEL EX IUDICIS SENTENTIA

1391. An habeatur restitutionis obligatio ex indicis sententia? —
Nullum dubium est obligationem adesse restituendi ex iuridica indicis
sententia. Id constat l.° ex comm. thth. sententia; 2.° quia civilis
etiam potestas, dum legitime praecipit, vim habet obligandi in con­
scientia. Atqui legitime praecipit civilis magistratus, sive iuxta legem
mulctam solvendam imponat, sive etiam iuxta eamdem legem lites
proprietatem respicientes dirimat. Ergo. Quod autem hae leges iustae
sint patet iterum l.° ex comm. thth. auctoritate; 2.° ex eo quod
apud omnes civiles nationes istae leges viguerint et vigent ; 3.° quia
hae leges maxime necessariae sunt ad rectum regimen civilis socie­
tatis eiusque commune bonum, unde civilis auctoritas nullo pacto ca­
rere potest morali facultate tales leges ferendi. — L. 631. 641. 711.
927.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 3., q. 66. a. 5. ad 1.
1392. An habeatur restitutionis obligatio ex lege? — Nullum
etiam dubium est, ut ex modo dictis constat, obligationem adesse re­
stituendi immediate ex ipsa lege, nulla etiam iuridica indicis sententia

XXVI. - DE RESTIT. EX LEGE VEL EX IUDICIS SENTENTIA

351

intercedente. Talem restitutionis faciendae effectum consequenter pro­
ducit lex civilis in duplici tantum casu: l.° Cum ipso facto transfert
dominium, ut sunt leges praescriptionis. 2.° Cum iterum ipso facto
impedit dominii translationem, ut sunt leges contractus ipso facto ir­
ritantes, et pretium legale mercium decernentes. Quare ad mulctam
vel ad restitutionem nullo pacto quis tenetur ante iudicis sententiam
condemnatoriam vel saltem declaratoriam, si lex sit poenalis, vel mere
prohibitiva, sed non irritans, vel etiam irritans, sed iure dumtaxat,
non ipso facto.

1393. An in reliquis legibus, stante iuridica culpa, ad restitutio­
nem quis teneatur, ante sententiam iudicis, et post eam possit se com­
pensare? — Loquitur S. Alph. 554. de culpa iuridica, an ea sola,
sine culpa theologica, sufficiat ad restitutionem imponendam, et ait;
« Illae leges, quae in aliquibus casibus omnino praecipiunt restitutio­
nem, istae quidem obligant, etiamsi absit peccatum, sed non ante
sententiam iudicis ». — Damnatus autem a iudice « ad reparandum
damnum ob iuridicam culpam, minime pro tali sibi reparatione com­
pensare potest, quia iudicis sententia pro foro etiam interno patienti
damnum adsistit ». Ithur. Cas. 27. n. 4. Culpa civilis iuste coerce­
tur, quia communis damni periculi vitandi res est. — Licet ergo do­
minus non teneatur reparare damna per sua animalia illata proximo
sine sua theologica culpa, ante sententiam iudicis, tenetur tamen post
sententiam, neque se deinde occulte compensare potest. — Hinc etiam
« etsi praecise pro vita, membro, occisione non sit obligatio resti­
tuendi ; per sententiam tamen iudicis cogitur iniurians satisfacere pro
iniuria ». L. 631. — Si ad evitandum damnum, alteri damnum cau­
satur, compensatio illi debetur ab eo in cuius favorem damnum illud
illatum est. Ita ex C. L. 2396. seq. — C. A. 1320. seqq.; C. I. 1154.
1155.; C. H. 1905. seqq.; C. L. 2394. 2395.; Inst. 1. 4. t.; 3. 5.
1394. « An qui fraudibus seu mendaciis, aut falsis testibus im­
pedit, ne fisco applicentur bona, quae ob crimen, v. g., non soluti ve­
ctigalis vel aliud, essent fisco addicta, teneatur ad restitutionem ? —
R. Cum Less... ac aliis communissime, quod post sententiam certo
tenetur; secus vero ante sententiam, quia ante sententiam nullum ius
acquisivit fiscus ad poenam, quae non nisi post sententiam debetur;
vel quia sic saltem accipitur communiter hoc fisci ius ad poenas ».
L. 583. Sed Cf. hic 1367.

352

XXVII. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

XXVII. — DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

1395. An ex iniusta cooperatione restitutio debeatur, et quotuplex
ea sit? — Restitutio facieiida est ex iniusta cooperatione. Damni enim
dati non unica causa semper est, et cooperator ad iniustum proximi
damnum, vere huius causa est. Hinc tenentur ad restitutionem omnes
illi, qui quoquo modo sunt causa influens et efficax damni secuti; ac
qui ex officio et obligatione iustitiae obligati cavere damnum, non
caverunt. — Cooperatio autem ad damnum proximi novem modis fieri
potest, quorum sex priores sunt positivi, tres posteriores negativi.
Omnes sequentibus versibus continentur: Jussio, consilium, consensus,
palpo, recursus, Participans, mutus, non obstans, non manifestans. —
S. Th. 2. 2. q. 62. a. 7.; C. B. 830.

1396. Quid de iubente et de mandante? — Jubens est, qui sua
auctoritate alium cogit ad aliquid exequendum ; mandans autem est,
qui alteri, libera conventione, aliquid exequendum committit, et ita,
vel promissa inercede, eum inducit ad agendum, ut damnum suo no­
mine alteri inferat. — lubens seu mandans tenetur ad reparandum
omne damnum imperatum, et ex vi iussionis seu mandati illatum;
secus autem, si damnum nomine suo factum solum approbet. Ratio
est, quia in priori casu, efficaciter in damnum influit. Quoad autem
posteriorem casum, mera facti approbatio nihil pertinet ad rationem
mandati, atque adeo qui mere iam factum approbat, mandans dici
neque debet, neque potest. L. 558.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 7.; E. M.

1397. An teneatur ad restitutionem mandans, si mandatum revo­
caverit, antequam damnum fuerit illatum? — R. Negative, si revo­
catio innotescat mandatario ante exsecutionem mandati ; secus autem,
si nullatenus aut tardius innotescat: quia in priori casu mandatum
evanescit, et non influit in damnum ; non evanescit et influit in poste­
riori. L. 558.
13%. An mandans teneatur de damnis, quae mandatario in man­
dati exsecutione obveniunt ? — Affirmat La-Croix cum aliis, quia man­
dans, damnum iubendo, censetur suscipere in se obligationem mandatarium indemnem servandi. At videtur id coarctandum ad casum,
in quo mandans per fraudem, dolum, vim, aut metum, alium coegit;
nisi de damno omnino fortuito agatur, nullam habente connexionem

353

XXVII. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

cum actu imperato. Secus enim mandatarius videtur sponte in se su­
scepisse totum onus et illius consectaria ; et nisi pactum de indemni­
tate praecesserit, mandans non ex iustitia, sed tantum ex quadam ae­
quitate tenebitur. Sed neque ex aequitate, si sciens volens mandatum
ille periculosum suscepit. — Gousset 950.

1399. An mandans teneatur reparare damnum, quod exsecutor
cx errore invincibili alteri intulit? — R. Negative, quia vera damni
causa est error mandatarii. Excipiendum tamen, si forte nimis diffi­
cile fuerit errorem cavere. Licet enim omnes consentiant, mandantem
non teneri de damnis, quae mandatarius intulerit ultra mandatum ; at
id limitant, si in potestate fuit mandatarii fines mandati servare. Ergo,
et in casu si moraliter non erat possibile errorem cavere, error man­
danti imputari debet. — C. B. 278.
1400. An superior, ratum habens damnum, mandanti comparan­
dus sit? — R. Negative, si ratihabitio exsecutionem damni subsequa­
tur, quia tunc in damnum influere nequit. Secus vero, si damnum
praecedat, seu propositum damni inferendi respiciat, et in illud vere
influat. L. 558.
1401. Quid de consulente ? — Consulens peccat contra iustitiam,
quoties sciens et volens praebet iniquum consilium, quo alter effica­
citer inducatur ad damnum iniuste inferendum; quia damnum est et
ipsi imputabile. Constat etiam ex pr. 39“ d. ab Innoc. XI. Hinc con­
sulens, qui bona fide dedit damnosum consilium, cognita veritate,
tenetur illud retractare, et quidem ex iustitia. Consulens vero non
tenetur ad restitutionem, si exsecutor de se erat iam determinatus ad
damnificationem, ita ut etiam absque illo consilio damnum fuisset illa­
turus; quia tunc consilium non efficaciter in damnum influxit. Secus
autem, si exsecutor etiam a consilio illo fuerit efficaciter motus, quia
tunc vere est efficax concausa damni. — L. 561. 562.; S. Th. 2. 2.
q. 12. a. 2. ad 4.; a. 7.; Gousset 952.; C. A. 1300. 1315.: E. M.
1402. An teneatur ad restitutionem consulens, qui consilium suum
revocat ante exsecutionem damni? — R. Negative, si consilium fuerit
nudum, id est simplex, quia per revocationem tollitur tota vis consilii.
— Si consilium fuerit vestitum, seu motivis innixum, controvertitur.
Probabiliter etiam negative, modo adhibita fuerint in retractatione alia
motiva, saltem aeque efficacia; quia tunc damnum ex alterius tantum
est malitia; et consilium damni occasio sed non causa est. Ita Azor,
etc. contra alios, quorum sententiam probabiliorem dicit S. Lig. ExBucceroni.

btst. theol. moralis II

»3

354

XXVII. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

cipe, si furi ad danimini inferendum determinato ostenderis modum
ingrediendi domum, quem secus non invenisset, aut quid simile; quia
cooperatio tua tunc fuit vere efficax, praesertim si praevideris, furem
pravum suum propositum non esse mutaturum ; nisi tamen monueris
eum, cui damnum imminet, ad quod in casu teneris, ut censent doctores apud S. Alph. 559., si absque aequali vel maiori damno possis
damnificandum monere de damno imminente. — L. 564.; Gousset 955.

1403. An teneatur ad restitutionem consulens minus malum ad
maius avertendum ? — R. Negative, si agatur de eadem persona, quia
consilium ipsi favet, nedum noceat ; secus autem iuxta multos, si aga­
tur de alia, de qua damnificator non cogitabat, quia haec rationabi­
liter invita merito censetur. L. 565. 577. Contrarium tamen tenent
alii, ratione ducti, quod hoc non sit ad minus malum inducere, sed
a maiori removere. Vasquez Op. de Scand. art. 1. dub. 2. η. 14.;
Turrianus de Fide, Spe etc. disp. 95. dub. 6.
1404. Quid si alter iam sit determinatus ad damnum, v, g, ad
occidendum, et tu suadeas tantum modum, nempe, ut occidat veneno
non gladio ; in illo non in alio loco, vel tempore? — « Adest duplex
sententia probabilis. Prima dicit te teneri ad restitutionem, quia sua­
dendo modum concurris ad substantiam damni ; suadendo vero, ut
damnum citius inferatur, totius es causa damni, cum alter per illud
tempus potuisset animum mutare... Secunda sententia absolute excu­
sat a restitutione, modo certum sit, alterum suum pravum animum
non mutaturum... Ratio, quia consulens tunc non est causa efficax
mali quoad substantiam damni ; et haec est mihi probabilior... Et sic
pariter probabilissime excusant a restitutione eum, qui materialiter
cooperatur ad damnum domini, quando scilicet alter sine sua coope­
ratione adhuc certe damnum intulisset, v. g., si quis teneat scalam
ei, qui etiam ascenderet sine auxilio ». L. 563. 576.

1405. An teneatur ad restitutionem suadens damnum ex igno­
rantia, sed cum culpa gravi? — Si consilium dat ex suo statu seu
officio, v. g., advocati aut confessarii, tenetur, quia tunc vere causa
iniusta et efficax damni est. — Si talis persona non sit, non tenetur
erga petentem consilium, nisi adsit dolus, seu magnam affectet peri­
tiam, quam non habet; iste enim sibi imputare debet si decipiatur,
cum consilium petat ab homine rudi ; tenetur vero erga tertiam per­
sonam, si damnum ei secuturum praevideat, alium enim inducens in
euoicm nocivum ipsi causa iniusta et efficax damni est. — Dans au­

XXVII.

DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

355

tem inculpabiliter consilium alteri nocivum, tenetur deinde rem ad­
vertens ex iustitia facere quantum potest, sine magno tamen incom­
modo, ne damnum accidat. — L. 564.; Gousset 954.; C. A. 1299.
1300. 1315.
1406. An consulens scienter malum alteri teneatur etiam de da­
mnis, quae hic passus est exsequendo pravum consilium ? — R. Ne­
gative, per se. Ratio est, quia ipsi nullam intulit iniuriam, cum nulla
iniuria scienti et volenti fiat. Secus tamen, si consulens adeo exsecu­
torem circumvenerit fraudibus vel sophismatibus, ut hic ad consilii
iniquitatem non adverterit. — Cf. n. 1398.

1407. An consulens primario, vel secundario tantum, ad restitu­
tionem teneatur ? — Per se, secundario tantum tenetur, quia exsecutor
est principaliter agens, utpote qui nomine proprio et in propriam
utilitatem, per se loquendo, agere censetur. L. 560.

1408. Quid de consentiente? — Consentiens ad restitutionem te­
netur, quotiescumque scienter ac libere emittit suffragium vel senten­
tiam, ex quibus directe pendet violatio iuris alterius, id est, quoties
dat consensum efficacem in damnum seu iniuriam proximi. Consensum
efficacem, quia si consensus efficaciter in iniuriam non influeret, non
teneretur ad restitutionem, cum affective quidem, sed non effective in
nocumentum consentiret: itemque si, seclusa fraude aut pacto speciali,
alium a consecutione boni, ad quod nullum ius haberet, suffragio suo
impediret. — Non tenetur de damno, qui sententiam aut suffragium
prius datum authentice revocat, antequam consummetur nequitia ; neque
suffragans bona fide, quamvis detecto errore teneatur ex caritate, immo
ex iustitia, votum suum revocare, si per tempus id ipsi liceat. —
L. 566.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 7.
1409. An teneatur ad restitutionem consentiens, qui dat intusium
suffragium, si non desint alia suffragia, iam ad damnum sufficientia?
— Certum est, consentientes omnes aeque ad restitutionem teneri,
si de condicto suffragia dederint ; cum, inita conspiratione, omnium sit
unica actio moralis. — Certum est etiam, omnes consentientes con­
trahere obligationem restituendi, quando eodem tempore suffragium
tulerunt; quia cum nullus tunc prior fuerit neque posterior, sententia,
resultans ex suffragiorum summa, singulis suffragantibus merito tri­
buitur. — Certum quoque est, non excusandos esse a restitutione eos,
qui primi dant suffragium, antequam numerus sit completus, etiamsi
praevideant non defuturos alios, qui consentiant, quia vere influunt in

356

XXVII. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

damnum; quamvis enim sine illis esset inferendum, per illos tamen
partialiter de facto infertur. — Utrum vero, seclusa conspiratione et
simultanea suffragiorum collatione possint excusari a restituendi obli­
gatione ultimi suffragantes, quando iam votorum numerus ad negotii
definitionem requisitus expletus est, controvertitur. Plures graves theo­
logi affirmant, quia eiusmodi suffragatores nullo modo sunt causa
damni, cum iam illud sufficienter ab aliis praeparatum ac determi­
natum fuerit. Negant alii, quia cum nunquam perfecta censetur sen­
tentia, nisi concludatur per omnium suffragiorum collationem, ultimi
non secus ac primi in sententiam iniustam influunt. — Lugo d. 19.
n. 17. 22.; L. 566. 574.

1410. An obligationem restituendi contrahat ille, qui suffragium
non fert, cum ferre possit? — R. Negative quando ius ferendi suf­
fragii cuipiam concessum est in meram ipsius gratiam seu favorem;
quia privilegio nemo cogitur uti, et consequenter nullam hic alteri
iniuriam infert. — R. Affirmative, si dandum foret ex officio, et ipsius
omissio esset causa efficax damni gravis et iniusti. — Cf. n. 705.
In civili praesente societate suffragium ex suscepto officio et mu­
nere publico habent Ministri, Senatores, Deputati, aliique huiusmodi.
Suffragium item habent ex legis privilegio cives electores, qui certis
praediti sunt requisitis a lege qualitatibus. Huiusmodi suffragandi ius
ob communem exercendum est utilitatem, ex legali iustitia, quae pu­
blico prospicit communitatis bono.
Unde privilegium et ius hoc suffragandi ratione requisitarum a
lege conditionum, est simul officium seu obligatio suffragandi ratione
publici boni, ex legali iustitia. Si Deputati ante electionem suam an­
nuntiant programma e. g. divortium defendendi, religiosos ordines
eiiciendi, eorumque bona usurpandi, etc., nonne eorum electores quasi
mandantes de damno tenentur? Deputati nonne publice asserunt man­
datum se exequi suorum electorum ? Si vero electores abstinent a suf­
fragio ferendo, peccare utique possunt contra legalem iustitiam, ad
restitutionem tamen non tenentur, quia ex iustitia commutativa ad suf­
fragandum non tenentur.
1411. Quid de palpone? — Palpo dicitur qui laudando, adulando,
vituperando movet alium ad damnificandum. — Qui induxit alium ad
damnum inferendum, proponendo laudem, aut secus ignominiam se­
cuturam, tenetur de damnis. Talis enim cooperatio se habet instar
consilii, cum nempe agendi motiva de se communiter efficacia propo­
nuntur Quocirca palpo iisdem omnino obligationibus obnoxius est, ac

XXVII. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

357

consulens. — Qui homini iniuria affecto ita repraesentant huius iniuriae magnitudinem, ut ille commotus vindictam sumat, ad restituendum
tenentur, modo saltem probabiliter damnum secuturum esse adverterint.
— Non tenetur autem ad restitutionem, qui facinus iam patratum ap­
probat vel ratum habet, nisi causa sit, cur non fiat restitutio, aut
nova damna inferantur. — L. 567.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 7.; E. M.
1412. Quid de recursu, seu de receptante, vel recursum praebente?
— Receptans, nimirum qui scienter ac libere latroni praebet refugium
et assecurationem, tenetur de damnis exinde provenientibus. Sic enim
furis voluntatem in proposito vel furandi, vel non restituendi, vel
iterum furandi, efficaciter ac iniuste determinat, aut firmiorem efficit.
— Pariter ad restitutionem tenentur mercatores, et praesertim cau­
pones, aliique omnes, qui accipiunt res furtivas, furta filiorumfamilias,
servorum, etc., vel ea occultant, aut etiam sibi vindicare in pretium
mercium, compotationum etc. solent. — Inter receptantes computandi
non sunt illi, qui amicos vel consanguineos malefactores domi reci­
piunt; nec illi, qui cos sub spe emendationis occultant, vel iis osten­
dunt viam, qua fugere possint, cum ad carcerem vel ad necem quae­
runtur. — L. 568.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 7.; C. A. 1314.
1413. Quid de participante? — Participans duplex est: alius in
praeda, alius in actione damnosa. — Participans in praeda tenetur ad
restitutionem partis, quam accepit et apud se detinet. Est enim mala
fide possessor rei alienae. — Participans in actione damnosa, seu con­
currens cum alio, sive immediate, sive proxime, ad damnum physice
inferendum, tenetur ad restitutionem. Immediata enim cooperatio, pe­
cuniam e. g. asportando simul cum fure, eum adiuvando, cooperatio
in ipsum damnum est. Proxima autem cooperatio est, quae iam lae­
dere incipit, domus ianuam e. g. cum fure effringendo, adeoque iniuriam continet, et restitutionis obligationem infert ; nempe, nisi metus
excuset gravioris mali. Participans in actione damnosa, tantum mediate
seu remote, a restitutione excusatur. Mediata enim et remota coope­
ratio nullam continet iniuriam, et sola caritate vetatur. Ac neque ca­
ritate vetatur, si actus in se non sit intrinsece malus, et eum quis
praestet ad grave damnum vitandum. — Si damnum inferens sine
alterius cooperatione illud eodem modo certe intulisset, a restitutione
cooperator excusatur, quia cooperatio non intelligitur, si supervacanea
opera praestetur; puta tenere scalam ascendenti, qui sine tali auxilio,
bene solus ascenderet. L. 563. — Billuart diss. 8. art. 13.; S. Th.
2. 2. q. 62. a. 7.; L. 571.; C. A. 1313.

358

XXVII. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

1414. /iw aliquando licita sit immediata cooperatio ad damnum
proximi in materia iustitiae? — Quoad damnum vitae nunquam licet
immediate cooperari, ne cum vitae quidem periculo, quia nunquam
licet occidere directe innocentem. Quoad damnum membrorum nun­
quam pariter licet, ad mortem quoque vitandam, immediate concur­
rere ad alterius mutilationem, nisi forsan pro avertenda ipsius morte;
quia tunc est potius ei vitam servare. — Quoad damnum in bonis for­
tunae tres communiter admittuntur casus, in quibus ex metu gravi
licita est cooperatio, propterea quod dominus non censetur rationa­
biliter invitus, scilicet 1.° si cooperans possit ac velit damnum, quando
forte ad id teneatur, reparare; 2.° si damnum grave absque coopé­
rante aequaliter et certe ab agente principali illatum fuisset; 3.° si
damnum sit leve respectu domini : tunc enim ex caritate illud aequo
animo ferre debet.
Controvertitur autem, an tibi liceat cooperari immediate ad da­
mnum grave proximi ex gravissimo metu, v. g., mortis, si damnum
reparare non possis aut non velis. Negant quidam, quia actus videtur
intrinsece malus, cum laedat ius proximi, qui rationabiliter invitus
merito supponitur. Et sane persona laesa in banc cooperationem neque
ex iustitia, quae non obligat ad vitam alterius cum tanto gravamine
proprio servandam, neque ex caritate, quae etiam cum tanto incom­
modo non urget, consentire tenetur. — Alii tamen probabiliter affir­
mant. Etenim constitutus in extrema necessitate subripere id potest,
quo mortem declinet, quia tunc omnia bona sunt communia. Cur
igitur ille, cui mors intentatur, non poterit cooperari subreptioni bo­
norum proximi ad propriam vitam et proximo periculo eripiendam?
Num dominus rationabiliter invitus esse poterit? Insuper seclusa furti
voluntate, illa materialis actio pecuniam e. g. accipiendi et asportandi
indifferens in se est. — L. 563. 571.; II. A. tr. 10. n. 56.; S. Th.
2. 2. q. 78. a. 4.

1415. Quid de muto, non obstante, non manifestante, seu de coo­
peratoribus negativis ? — Cooperatores negativi ii sunt, qui non impe­
diunt damnum proximi, cum ex pacto vel ex officio illud impedire
teneantur. Dicuntur vulgo mutus, non obstans, non manifestans. Mutus
ille est, qui non loquitur, non clamat, non praemonet damnificandum,
dum ad id ex officio vel contractu tenetur. Non obstans dicitur, qui
dum infertur damnum, non obstat, rem non custodit, licet id ex iustiti a praestare debeat Non manifestans vocatur, qui post damnum
flatum, damnificatorem domino laeso, vel superiori non denuntiat, licet
ex officio atque adeo ex iustitia denuntiare debeat.

XXVII. - DE RESTITUTIONE EX INIUSTA COOPERATIONE

359

Nemo ratione damni non impediti tenetur ad restitutionem, nisi
ex iustitia illud impedire teneatur; qui enim non adigitur ad damnum
ex iustitia impediendum, ex sola caritate obligatur, cuius violatio ad
restitutionem non obligat. — Omnes, qui obligantur ex contractu, vel
ex officio impedire damnum alterius, si id culpabiliter negligant, ad
restituendum tenentur; ex iustitia enim damnum impedire debent.
Ergo, si omittant, contra iustitiam peccant, et proinde ad damna re­
sarcienda obligantur. — Ut negative cooperans ad restitutionem te­
neatur, necesse est, ut damnum sine gravi incommodo impedire po­
tuerit; quia nec contractus, nec lex positiva cum gravi onere, saltem
ut plurimum, obligare solent. Neque item tenetur qui non prohibet,
quia frustra id conaretur. Huc pertinent qui operam suam aliis locant
ad damnum impediendum, ut custodes agrorum, sylvarum etc.
Ad damni compensationem etiam tenentur, qui aliis in aliquo
officio superesse debent, si isti in eo damnum causent, quamdiu sub
eorum manent vigilantia ; qui incapaces vel improbos eligunt et ad­
mittunt, in gestione alicuius negotii, eo ipso enim in se assumunt
damna, quae isti in officio illo exercendo inferre possunt; qui aedes
inhabitant, si quis de eorum familia sub eorum custodia, e. g. si puer
nondum rationis usum adeptus, aliquid in publicam viam proiiciat
cum damno transeuntium ; qui damnum aliorum non impediunt ex re
sua e. g. ex suo animali per alienum agrum excurrente, et pauperiem
faciente, ex suis aedibus ex ruina collapsis, etc. Ex iustitia enim com·
mutativa quisque obligatur, ne per res suas perinde ac per actiones
suas damnum aliis inferatur. Nempe hi tenentur ex quasi contractu,
ex quasi delicto. C. I. 1151. seqq.; C. G. 1328. seqq.; C. A. 1309.
1320.; C. L. 2380, seq. 2394. seqq.; C. 13.831. 839. 841.— L. 573.;
S. Th. 2. 2. q. 62. a. 7.; Cf. 683.
« Pauperies est damnum, sine iniuria facientis, datum : nec enim
potest animal iniuriam fecisse, quod sensu caret ». L. 37 quadrupes 1.
Si quadrupes pauperiem fecisse dicatur Dig.

1416. An confessarius teneatur ad restitutionem t si poenitentem de
restitutione facienda ex gravi negligent!a vel ignorantia monere omi­
serit? — R. Negative probabilius. Etenim licet ex officio confessarius
teneatur bene instruere poenitentem, ideoque peccet graviter, si id
omittat, quando necessarium est; non tamen ad hoc tenetur ex obli­
gatione erga tertium. Excipe, si confessarii silentium positivae appro­
bationi aequivaleat, v. g., si interrogatus responsum ita declinet, ut
absentia obligationis poenitenti suadeatur. L. 578.

360

XXVI)I. - CUI SIT RESTITUENDUM

1417. An consiliarius teneatur ad restitutionem, si per omissionem
suffragii iniustae sententiae non obstiterit? — R. Affirmative, si suf­
fragium ferre debeat ex officio, quia officium ex iustitia adimplendum
est, saltem communiter loquendo, et seclusa iusta causa, ac nisi quis
suo suffragio nihil se impetraturum videat. R. Negative, si ius suf­
fragii habeat ex mero privilegio, seu ex mero favore; vel si suffra­
gium nonnisi ex mera caritate ferre possit; tunc enim potest absque
iniustitia suffragium omittere. Lugo d. 19. n. 61. seq.; L. 574.

1418. An teneatur ad restitutionem, qui accepit pecuniam a fure,
ut taceat, si ex officio clamare non debeat? — R. Negative probabilius,
saltem, per se. Ratio est, quia tacere posset ob preces furis absque
iniustitia, siquidem clamare ex iustitia non tenetur. Ergo a pari ob
munera promissa vel tradita tacere potest absque iniustitia. Secus
autem dicendum esset, si pecuniam acciperet, ut observet, num quis
adveniat; quia tunc furto positive cooperaretur. L. 571.

1419. An custodes non denuntiantes damnificatores teneantur com­
pensare omnia damna et etiam solvere mulctam? — R. ad l.um Af­
firmative, per se, quia ad damna impedienda constituuntur. Excipe,
si agatur de rebus levioris momenti, pro quibus, ex consuetudine et
praesumpta domini voluntate, sufficit secreta admonitio.
R. Ad 2.um Negative probabilius ob praxim contrariam, cui com­
munis sensus concordat. Ratio autem est, quia, nisi nominatim aliud
convenerit, suas hi locant operas, ne domini damno afficiantur, non
ut ditiores fiant. — Idem dicendum de iudice mulctam punitoriam
non exigente. Nam ad id tenetur index ratione iustitiae vindicativae,
non ad ditandum alterum vel fiscum, quod omnino per accidens est.
Attamen, si apud indicem facta fuerit damnificatoris denuntiatio, ille
ad puniendum, et ad damni reparationem procurandam tenetur. L.
H. A. tr. 12. n. 73. Cf. hic 1394.

XXVIII. — CUI SIT RESTITUENDUM
1420. Cuinam Jieri debet restitutio? — Restituendum est domino
certo et noto, cuius ius laesum est, quoties absque gravi difficultate
et alterius iniuria fieri potest, nec alia adest causa a restitutione ex­
cusans. Per restitutionem enim omnia redeunt in pristinum statum. —

XXVIII. - CUI SIT RESTITUENDUM

361

Hinc qui subduxit rem apud alium depositam, vel locatam aut com­
modatam, non domino sed ipsi possessori restituere debet. Possessor
enim sine iniuria privari nequit iure custodiae, usus, vel possessionis,
nisi ipse consentiat. L. 596. 599., I I. A. 64. ; S. Th. 2. 2. q. 62.
a. 5.; C. I. 1241.; C. G. 1239.; C. A. 1424. — Cf. 1343. 1351.;
D’Annib. ed. 3.a p. 2. n. 242.
Ex C. I. 1243.; C. G. 1241.; C. H. 1163.; C. A. 1424. valida
non est solutio facta creditori, si hic incapax erat, nisi probetur so­
lutum in eius utilitatem cessisse. — E contra ex C. I. 1242.; C. G.
1240.; C. H. 1164. solutio bona fide facta illi, qui crediti titulum
possidet, valida est, etsi postea possessor crediti evictionem patiatur,
nam possessor pro legitimo domino habetur.

1421. Cuinam sit restituendum cum incertum est, sive ignotum
sive dubium sit, cuinam res debita sit ? — « Quando bona restituenda,
sive debita quaecumque sunt incerta, h. e. eum cui debeantur igno­
ras, aut adire non potes, aut illi restituere ; tunc si ea habes sine de­
licto, ut si invenisti, vel a mercatore, v. g., per errorem accepisti duas
ulnas panni pro una, et iam is discessit, nec scis quo abierit, teneris
adhibere aliquam diligentiam inquirendi, post quam si spes non sit
sciendi dominum, probabile est, quod non tenearis ea dare pauperi­
bus... sed possis tibi retinere », quasi inventa. L. 580. — Idque va­
let et tunc quando dominus rei ignorat apud quem res sua reperiatur,
et tunc quando ipse sciat apud quem res sua sit, uti e. g. si ignotus
viator rem in publico hospitio reliquerit. Si enim nullo modo eam re­
clamat, et aliunde sit impossibile eum cognoscere, res pro derelicta
intelligitur. Sed cum non sit amissa, restituenda erit si repetatur. Pos­
sessionis enim causa immutari non potest.
Sine delicto ; possessor enim malae fidei restituit pauperibus seu
causis piis. Nemo enim iniuste ex re aliena ditescere potest. Ac si
agatur de debito ratione damnificationis, pauperibus etiam vel causis
piis restitutio est facienda.
Si vero domini sint incerti seu dubii, restitutio facienda est iis,
quibus res probabilius vel probabiliter debetur. Si dominus rei sit
incertus seu dubius tantum inter paucos, e. g., tres vel quatuor, « tunc
nequit restitutio fieri pauperibus, sed res dividenda est inter eos, quos
inter defraudatus exsistit ». Si vero dominus incertus seu dubius sit
inter multos, e. g., inter loci habitatores, « tunc restitutio fieri debet
pauperibus, ut habetur C. Cum tu de Usuris... Sufficit autem quod
fiat pauperibus cuiuscumque loci. Sufficit etiam, quod fiat locis piis,

362

xxviii. - cui

sit

restituendum

ut communiter docent... Si autem plures et varii domini incerti ali­
cuius communitatis damno affecti fuerint, tunc omnino restitutio fa­
cienda est pauperibus eiusdem communitatis laesae ». L. 590. 595.
596.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 5. ad 3. « Si casu, quo teneris rem re­
stituere pauperibus, tibi ipsi revera indigenti eam des, et tunc quidem
postea factus ditior, adhuc non teneris restituere ». L. 696.; Lugo
d. 20. n. 8.; L. 580.
Utrum in casu domini ignoti restitutio facienda sit pauperibus ex
iure naturali, ex praesumpta domini voluntate, an ex iure canonico,
quaestio est inter doctores. Ex iure canonico. Scilicet ad omnia de­
bita, ex delicto exorta, extenditur restitutio pauperibus facienda lucri
ex officio male suscepto, C. Cum sii 16. de /udaeis etc., et ex usuris,
C. Cum lu 5. de Usur. Sed haec eadem Iuris canonici dispositio ex
iure naturali repetenda videtur, ut nempe, illa restitutione pauperibus
facta, loco domini, indemnis fiat ipsa societas, et ita cautum sit eius
securitati ; furtum enim et laedit pacem et concordiam privatorum inter
se et laedit commune societatis bonum et commercium. Insuper cum
res suo domino restitui non possit, ipsa natura et praesumpta eiusdem
domini voluntas exigit, ut eius cedat spirituali utilitati.
« Notandum, quod super his debilis incertis bene potest fieri com­
positio per B. Cruciatae... Potest etiam haec compositio fieri per S. Poenitentiariam... Compositio haec solet etiam concedi pro fructibus eccle­
siasticis male perceptis ». L. 591. 593. Incertis ; videlicet, si dominus
ignoratur, nec amplius probabile sit eum aliquando appariturum. Com­
positio ; componere est S. Sedem debitum ex parte remittere, alia parte
in pias causas erogata. Ut licita et rata sit compositio, opus est iusta
causa quoad debita incerta ; eaque rite facta, domino etiam comparante,
nulla ei amplius competit restitutio. Ut autem ea rata sit, quoad ec­
clesiasticos fructus, quando hi ex canonica poena extorquentur, nulla
opus est iusta causa, quia in legis recidit dispensationem. — Lugo
d. 21.; E. M.

1422. Resolves: Si quis vendens in aliqua civitate defraudavit
multos in pondere vel pretio, restitutio facienda est augendo eodem
modo pondus vel mensuram, aut pretium minuendo erga ementes or­
dinarios, qui damnificati praesumuntur, si facile fieri possit; secus re­
stitutio pauperibus facienda est.
14'23. An quando creditor tuus coactus fuit cessionem bonorum
facere, ipsi vel eius creditoribus restituere debeas ? — Generatin'! lo­
quendo, creditori tuo restituere non debes, sed creditoribus eius de­

XXIX. - QUANTUM SIT RESTITUENDUM

363

bitum tuum est a te manifestandum. Ratio est, quia licet creditores
cedentis bona dominium directum in illius bona non habeant, iure ta­
men stricto gaudent, ut ex illis bonis indemnes serventur. Attamen
quandoque posses tuo creditori restituere, v. g., si debitum sit exi­
guum, si probus sit, et credas illum esse creditoribus restituturum ;
item si versetur in gravi necessitate, et debito illo valde indigeat ad
vitam ducendam, quia, ut docent communiter theologi, bona cedens
potest subducere ea, quae ad vivendum omnino necessaria sunt. —
L. 699.; Gousset 772.; C. H. 1914.

XXIX. — QUANTUM SIT RESTITUENDUM
1424. Quaenam sii quantitas restituenda? — Tantum est resti­
tuendum quantum alter laesus fuerit. Ratio est, quia vi iustitiae commutativae aequalitas servanda est, eaque laesa reparanda est. Neque
vero reparatur, nisi adaequatio fiat inter ablatum et redditum. Hinc,
si quis damnificatur, quia aufertur ei id quod actu habebat, tale da­
mnum est semper restituendum secundum recompensationem aequalis.
Si vero damnificatus aliquis impediendo, ne adipiscatur, quod erat in
via habendi, tale damnum non oportet recompensare ex aequo, quia
minus est habere aliquid virtute, quam habere actu ; sed recompen­
satio facienda est secundum conditionem personarum et negotiorum.
- L. 614.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 1. 3. 4. 5.; C. A. 1323. 1411.
1412.; C. 13. 249. seqq. 272.
1425. Quid sit solidaritas? — Solidaritas, seu obligatio resti­
tuendi in solidum, est onus incumbens totum, damnum illatum repa­
randi. Ratio enim restituendi, seu reparandi damnum, est, quia quis
fuit causa damni. Ille ergo qui tantum partialiter fuit causa damni
non nisi ad restitutionem seu reparationem damni partialem tenetur,
qua nempe parte causa ipse fuit damni, sive ipse solus laeserit, sive
etiam alii partialiter laeserint, seorsim ab ipso, et tunc unusquisque
pro damno a se illato tenetur. Ille vero, qui totius damni causa fuit,
totum damnum reparare debet. Ut quis ergo obligetur in solidum ad
restitutionem seu reparationem damni, debuit esse causa efficax totius
damni. Verum, si solum ipse sit causa efficax totius damni, tenetur
utique in solidum seu ad totum damnum reparandum ipse solus, sed

364

XXIX. - QUANTUM SIT RESTITUENDUM

nulla cum aliis solidaritate. Si vero simul cum aliis cooperantibus
causa lotius damni fuit, tunc cum aliis solidaritas adest, et simul cum
aliis in solidum ad totum damnum reparandum tenetur. Simul cum
aliis coopérantibus ; si plures tamen, sed seorsim unus ab alio, causa
adaequata fuerunt totius damni, singuli ad totum damnum reparandum
tenentur, quod vero inter omnes aequaliter dividendum, si omnes re­
stituant, et ita etiam in solidum omnes tenentur. Verum, si unus in·
adaequatam damni causam posuit, v. g. bovem non letaliter vulnera­
vit, alter adaequatam, bovem occidendo, ille tenetur de vulnerato
bove, hic de occiso; ille de damno a se illato, hic de toto seu in so­
lidum. — C. A. 1391. 1302.; C. B. 840.
1426. Quandonam quis sit causa totalis damni? — Causa totalis
damni potest quis esse sive moraliter, alios movendo ad damnum in­
ferendum, sive physice damnum inferendo et exsequendo, C. A. 1301.
Causa quis physica totalis damni est, quando ponit actionem ad
totum effectum necessariam et sufficientem, ut si quis ad alium occi­
dendum in eum explodat; quando ponit actionem sufficientem, liat
non necessariam, actu in totum effectum influentem, ut cum duo una
simul in alium explodunt eumque occidunt; quando ponit actionem
quidem insufficientem, sed necessariam, ut si quatuor trabem aspor­
tare non possint, quintus accedit, et asportant. Ratio est, quia in his
omnibus casibus quis influit sua actione in totum damnum.
Causa quis moralis totius damni pariter est, quando mandato,
consilio, etc. ad totum damnum inferendum necessario et sufficienti
influxu movet; quando simul cum alio, vel cum aliis, moraliter agen­
tibus, concurrit morali influxu per se sufficienti ad totum effectum,
licet non necessario, actu tamen in totum effectum influente, ut si
plures sint una simul mandantes, consulentes etc., et quilibet eorum
suo mandato, consilio etc. sufficit ad totius effectus exsecutionem, et
acth efficaciter ad illam exsecutionem movet; quando ad totum effe­
ctum concurrit influxu necessario, licet non sufficienti, ut si quis uni­
cum ostendat modum rem exsequendi. Ratio item est, quia in hisce
casibus in totum effectum moraliter quis influit.
Causa totius damni sive physica sive moralis quis est, in casu
communis conspirationis, licet partiali tantum influxu ad damnum con­
currat. Stante enim morali conspiratione et unitate plurium inter se,
quisque participat aliorum influxui, et sic lotius causa evadit.
Causa lotius damni sive physica sive moralis quis non est, si non
sit sufficiens ad totum effectum, neque sit necessaria ad illum, quia

XXX. - QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM

365

sine ea effectus lotus adhuc sequeretur; ut si quatuor trabem aspor­
tent, et quintus accedat, eos adiuvans, secluso casu conspirationis, si­
quidem alius accedens influxu mere partiali, et cum nulla adsit con­
spiratio, moraliter aliis non coniungitur. Quaestio vero est, an causa
sit totius damni, qui influxu sufficienti ad totum damnum, sed non
necessario, influant in illud, secluso tamen casu quod una simul cum
aliis influat, v. g., si quis sine ulla cum aliis conspiratione domui alie­
nae ignem apponat, quem iam alii apposuerint, det consilium iam ab
aliis datum, etc. Alii probabiliter affirmant, quia cum influxus sit suf­
ficiens ad totum damnum, causa tunc est totius damni, siquidem in
totum influit. Alii probabilius negant, quia cum influxus ille non sit
ad totum damnum necessarius^ et accedat alteri influxui, influxus
reapse non est, nisi partialis in totum damnum, quod sine huiusmodi
concursu nihilominus evenisset. — L. 579.
1427. An tenearis in solidum in dubio, an influxeris in totum
damnum? — R. Negative, quia onus certum imponi nequit pro in­
certa obligatione. L. 577. Cf. C. A. 1303.
r

1428. An tenearis in solidum in dubio, an alii suam partem firo
rata restituerint? — R. Negative probabilius, si facta diligenti inqui­
sitione, dubium perseverat, quia cooperator non tenetur ad aliud prae­
ter partem suam, nisi in defectu alterius, et si dubium sit de illo de­
fectu, dubium est de obligatione.

XXX. — QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM
1429. Quotuplcx sit restitutionis ordo? — Restitutionis ordo du­
plex est : Primus ex parte eorum, qui restituere debent, quando plures
in idem damnum cooperati sunt; secundus ex parte eorum, quibus re­
stitutio fieri debet. L. 579.
1430. Quinam servandus sit ordo restitutionis quoad cooperato­
res? — Cooperatores in damnum alterius aut tenentur ad restitutio­
nem pro rata parte, aut tenentur ad restitutionem in solidum, ad to­
tum nempe singuli restituendum. Si primum, nullus inter ipsos ordo
necessario est servandus. Si secundum, ordo inter eos est necessario
servandus. Etenim obligatio restituendi in solidum est tunc obligatio,

366

XXX. - QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM

qua quis tenetur restituendi vel reparandi totum damnum, a pluribus
illatum, cum plures simul ad totum damnum inferendum concurrerunt.
Omnino ergo necessarius est ordo servandus. Ille enim, qui passus
est damnum ius habet tantum ad unam integram restitutionem seu
reparationem damni. Non possunt ergo plures damnificatores in so­
lidum absolute obligari, sed conditionate tantum, si nempe alii, qui
prius tenentur, non solvant; vel si alii, qui una simul tenentur, non
solvant. L. 579. ; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 6. ad 3. ; a. 7. ad 2.

1431. Quinam servandus sit ordo quoad cooperatores in solidum
obligatos ? — Si cooperatores diversa cooperationis specie seu gradu
concurrunt, tunc primo loco tenentur causae principales damni; ita ut
teneatur; l.° Possessor rei, in individuo vel in aequivalenti. quin immo
etiamsi rem iniuste destruxerit quin inde ditior evaserit. 2.° Mandans;
si tamen mandans causa fuerit principalis tum ablationis rei, tum eius­
dem destructionis, vel eius tantum destructionis, primo loco tunc te­
netur, tanquam principalis damnificator. 3° Exsecutor, mere nempe
damni illati exsecutor, tanquam causa instrumentalis. — Secundo loco
vero tenentur causae secundariae ; ita ut teneantur l.° reliqui coope­
ratores positivi ; 2.° negativi. Ratio, quia quisque ad restitutionem
tenetur, prout in alterius damnum influit. Causae positivae, secundariae,
uti consulens, consentiens, laudans, participans, cum non sint aliae
aliis subordinatae, aeque tenentur, eodem loco, plus tamen vel minus
pro maiori vel minori influxu, si de rata parte restitutionis agatur. Cau­
sae negativae prius tenentur illae, quae magis immediate et plus in
damnum influxerunt. Et sic prius tenetur de silvae incendio custos,
deinde oeconomus. — L. 560. 580; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 7.; C. A.
1301. 1302. 1304. 1312.
1432. Resolves: Ad nihil tenentur causae scczindariae, si causa
principalis restituerit vel debiti remissionem obtinuerit. Causae enim
secundariae tenentur tantum in defectu causae principalis. Cessante
autem principali, cessat accessorium. Hinc si una ex causis secun­
dariis restituat, causa principalis tenetur eam indemnem facere; si
item causa secundaria a creditore liberetur, non ideo liberatur causa
principalis Huius enim obligatio ab illius obligatione independens est.
S. Th. 2. 2. q. 62. a. 6. ad 2.. a 7. ad 2.

1433. Quinam servandus sit ordo quoad plures cooperatores ac: uat s ’ — Si cooperatores eadem cooperationis specie, seu eodem eoo' rationis gradu ad alterius daninum concurrunt, tunc singuli aequa­

XXX. - QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM

367

liter in solidum, conditionate tamen restituere debent, absque ullo ordine
determinato; nemo enim eorum, magis influens in alterius damnum,
maius in se reparationis onus suscepit. Dicitur autem conditionate, si
nempe ceteri cooperatores non restituant, vel nullus in solidum solvat.
Omnes autem absolute tenentur pro rata parte satisfacere, cum omnes
aeque in alienum damnum concurrant.
1434. Resolves: Si una ex causis aequaliter obligatis totum de­
bitum restituerit, aliae tenentur ei partem rependere, quam pro ipsis
quoque dedit, et singuli pro sua parte tenentur. Non enim erga eum
urget ratio restitutionis in solidum : siquidem unusquisque causa non
est, cur ipse primum totum restituerit, et alii non restituant. Quod
si plures ex huiusmodi causis aequaliter obligatis restituerent, et unus
non posset aut nollet suam partem restituere, ceteri eam inter se
dividere deberent. — Si creditor remittat alicui ex debitoribus
aeque obligatis suum debitum, censetur remittere aliis partem il­
lius; si enim totum ab aliis exigeret, isti illum cogerent ad restitu­
tionem, et sic frustranea esset remissio. L. 581. Sed alii ad suam
partem restituendam adhuc tenentur, nisi condonatio fuerit omnino
plena, vel talis merito praesumatur. — Ex C. I. 1281.; C. G. 1285.,
remissio uni condebitori solidario facta, omnes alios prorsus liberat ;
nisi expresse creditor contra istos sibi iura reservet. Item ex C. I.
1195. 1196.; C. G. 1210. 1211. creditor qui consentit divisioni de­
biti pro aliquo suo debitore servat contra alios solidalem actionem,
illa parte deducta debitoris, quem a solidari tate liberavit, ex C. G.,
neque ea deducta, ex C. I., cum res sit inter alios acta. Insuper cre­
ditor qui oblatam ab uno portionem suam recipit sine ulla protesta­
tione tacite ei remittit solidalem obligationem. Ac si per decem con­
tinuos annos hanc portionem recipiat, agere amplius non poterit pro
solidali obligatione.
1435. An prius teneatur exsecutor quam consulens ad restitutio­
nem faciendam? — R. « Si consilium sit utile illud praebenti, ipsum
primo teneri : secus si soli exsecutori. Si autem sit utile utrique,
utrumque teneri pro rata; et idem puto, si ex damno illato neutri
utile evenerit. In defectu autem alterius, tenetur ille in solidum »
L. 560.

1436. < Advertendum tamen quod rudes, etsi teneantur in solidum
raro expedit eos obligare ad totum, cum difficulter isti sibi persuadeant
teneri ad restituendam partem a sociis ablatam. Quin immo satis prae-

368

XXX. - QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM

sumi valet, quod ipsi domini, quibus debetur restitutio, consentiant,
ut illi restituant tantum partem ab eis ablatam, cum aliter valde sit
timendum, quod nihil restituant, si obligentur ad totum ». L. 579.580.;
Gousset 977.

1437. Quinam servandus sit ordo restitutionis quoad creditores? —
Ordo, quoad creditores, restitutionis locum non habet, nisi quando sint
plures creditores. In tali casu, si debitor omnibus satisfacere potest,
potest quocumque ordine restituere, quia praecedentia unius nullum
alteri damnum infert. Si vero debitor omnibus restituere non possit,
debitus in restitutione ordo servandus est, ob oppositam rationem,
quia nempe praecedentia unius alteri damnum infert. Porro hic ordo
ipsa iustitia determinatur. Restitutio enim est reparatio iuris laesi.
Praelatio ergo iuris praecedentiam determinat restitutionis. lamvero
hoc ius laesum, est ius proprietatis. Perfectius ergo proprietatis ius
in creditoribus eos aliis praeferendos exigit. — L. 684.; C. L. 878.
Quare primo creditores, adhuc rei vere proprietarii, siquidem in
rem propriam servant non tantum ius ad reni, verum etiam ius in re,
ceteris omnibus praeferendi sunt, qui non habent nisi ius ad rem. Et
sic ante omnia alia debita restituendae sunt res furtivae, res depositae,
res locatae seu commodatae.
Secundo reliquis praeferendi sunt creditores privilégiait. Restitutio
enim facienda est de iure naturae, et propter privatum personarum
bonum, quod directe respicit iustitia commutativa. Si ergo iuri natu­
rali accedit ius positivum, propter commune bonum praescribens prae­
lationem aliquorum creditorum in particulari, hi profecto propter legis
privilegium reliquis sunt praeferendi, utpote privilcgiati. Atque haec
lex in conscientia obligat ex communi th th. sententia, cum sit legitima
superioris lex, lata in bonum commune. C. G. 2095.; C. I. 1945.
Debita privilegiata, alia privilegium habent super generalitate
mobilium, alia super determinatis mobilibus, alia super immobilibus.
Si plures sint creditores privilcgiati, eorum praelatio determinatur ab
ipsa lege secundum privilegii qualitatem. Ac, si plures eodem gaudent
privilegio, pro rata crediti solutionem obtinent. C. G. 2096. 2097.;
C. I. 1953. 1954.
Debita privilegiata super omnibus mobilibus, et subsidiarie super
immobilibus, hoc ordine sunt: impensae, quae dicuntur iustitiae, expen­
sae funebres, expensae factae pro infirmitate a sex ultimis mensibus,
expensae pro alimentis a sex ultimis mensibus, stipendia famulorum
a sex etiam ultimis mensibus, et credita Status pro tributis directis.

369

XXX. - QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM

C. I. 1956. 1959. 1963. Cf. C. G. 2101. 2105.; C. H. 1924.; C. L.
880. seqq. — C. I. 1952. seqq.; C. G. 2092. seqq.; L. 14. § 1.»
L. 45. de Relig. et sumpt. etc.
Privilegia super determinata mobilia sunt: credita quaedam de­
terminata Status ; canonis emphyteuci ; locationum praediorum urba­
norum et rusticorum ; expensarum pro cultura camporum ; creditoris
pignoratii ; expensarum pro ipsorum mobilium conservatione; hospi­
tatorum ; vecturae et tributorum ; indemnitatis a publicis officialibus
praestandae; summarum solvendarum a publicis administratoribus.
C. I. 1958. seqq. Cf. C. G. 2102.; C. H. 1922.; C. L. 880. seqq.
Privilegia super immobilia sunt: credita pro expropriationis im­
mobilium expensis; Status pro tributis fundiariis, pro iuribus registri,
pro quovis alio indirecto tributo. C. I. 1961. 1962. Cf. C. G. 2103. ;
C. H. 1923. 1927.; C. L. 887.
Privilegia super immobilia effectum non habent, nisi fuerint legi­
time inscripta in registres conservatoriis hypothecarum. C. G. 2106.
Cf. Tropolong in h. a.
Tertio reliquis praeferendi sunt creditores hypothecarii, hi enim
habent sibi obligatam non tantum personam, verum etiam ipsa bona
debitoris. Ubi plures sint creditores hypothecarii, ordinem habent ab
ipsa lege constitutum, vel a die inscriptionis in registris conservatoriis
hypothecarum, vel ab ipsa die constitutionis hypothecae, iuxta Reg. 54.nm
Can. lur. in 6.°: Qui prior est tempore potior est iure. L. 690.; Laymann de Restit. c. 11. n. 3. seqq. C. I. 1964. seqq.; C. G. 2114.
seqq.; C. II. 1928. 1929.
Quarto tandem indemnes faciendi sunt reliqui creditores qui com­
munes seu chirographarii, dicuntur. An autem inter istos aliquis etiam
constituendus sit ordo ex circumstantiis temporis, personarum, contra­
ctus, delicti, ipsarumque rerum, quaestio est; et alii generatim negant,
quia iustitia commutativa non respicit nisi aequalitatem rei ad rem,
quae independens omnino est a conditionibus temporis, personarum,
contractuum, ipsarumque rerum, alii e contra generatim affirmant, quia
restitutio est ad reparandum ius laesum, et ad resarciendum damnum
illatum; atqui ex variis circumstantiis temporis, personarum, contra­
ctuum, rerum, varium est ius, et minus est damnum ; ergo secundum
illas circumstantias ordo est constituendus in restitutione etiam com­
munism creditorum. Praecipue autem circumstantiae illae sunt, de qui­
bus sequentes in particulari quaestiones moventur. L. 689. 694. 695.
Ex C. I. 1948.-1950. 2092.; C. G. 2092.-2094.; C. H. 1911.
quicumque se personaliter obligavit, tenetur suae obligationi satisfacere
Buccerone

bist. thcol. moralis II.

24

370

XXX. - QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM

ex omnibus suis bonis sive mobilibus, sive immobilibus, praesentibus
seu futuris. Bona proinde debitoris sunt commune veluti pignus suo­
rum creditorum, iique pares sunt in iure exigendi quod suum est, nisi
causae legitimae exsistant inter ipsos praelationis. Causae autein legi­
timae sunt privilegia et hypothecae. Quare alii omnes pariter aestiman­
tur, et omnes concurrunt pro rata, si debitor omnibus satisfacere non
possit. — C. II. 1921. seqq.

1438. An res aliena apud debitorem exsistens, semper ante omnia
debita quantumvis privilegiata restitui domino suo debeat? — R. Af­
firmative, si res detineatur titulo depositi, locationis, etc. Res enim illa
in individuo exsistens suo domino clamat. L. 684. — Si res detineatur
titulo emptionis, pretio non soluto, aut saltem pignore, fideiussione aut
data fide non assecurato, venditori est certo restituenda ex Iure Ro­
mano; adhuc enim retinet venditor rei dominium. Quando vero ven­
ditor rem tradidit, et de pretio tantum fidem accepit, controvertitur.
« Prima sententia dicit, tunc praeferendum esse venditorem... Ratio,
turn quia hoc postulat aequitas naturalis; tum quia dominium rei,
licet eo casu translatum fuerit, est tamen translatum sub conditione
pretii solvendi ; unde talis res manet hypothecata solutioni pretii. Se­
cunda sententia vero probabilior... tenet nullam venditori praelationem
deberi. Ratio, quia cum dominium iam translatum sit, venditori re­
manet tantum creditum personale erga emptorem ; nulloque iure ha­
betur, quod res venditori hypothecata maneat, donec ei pretium sol­
vatur ». L. 685. — Ex C. I. 1512. 1513.; C. G. 2102. 2103. res
vendita, non soluto pretio, manet obligata venditori quoad pretii so­
lutionem adversus ceteros omnes creditores, post proprietarium tamen
domus vel praedii pro locationis pretio, si res mobilis sit. Immo hanc
venditor repetere potest, si nulla solvendi dies statuta fuerit, intra 15.
dies ex C. I., intra 8. dies ex C. G. ab ipsius traditione, et ex eodem
C. G. eius pretium semper est privilegiatum, si res mobilis sit. — Si
res furto detineatur et rebus propriis fuerit permixta, domino rei prae
ceteris omnibus creditoribus est satisfaciendum, quia totus cumulus
est specialiter obligatus domino rei ablatae. L. 686. Cf. 907.
1439. An prius restituenda sint debita, quorum creditores noli
sunt, quam alia pauper ibus vel causis piis, quia eorum domini igno­
rantur — Controvertitur. Prima sententia probabilis ct communis
affirmat, quia dominus non censetur rationabiliter invitus, tum ratione
debitoris, qui a creditore alio saepe persequendus esset, tum ratione
alterius creditoris, qui indemnis fiat, cum ipse non possit. Insuper,

XXX. - QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM

371

quia certo ex iustitia illis, et probabiliter ex iure canonico his debetur.
Secunda sententia probabilis etiam ait, posse restitutionem tunc fieri
pro rata pauperibus. Praelatio enim domini noti neque iure positivo
neque iure naturae demonstratur. De iure enim naturae pauperes vel
causae piae succedunt domino ignoto, ut ipsi prosit, quod suum est;
eius nempe animae prosit, quod ipsi restitui non potest. — Proba­
biliter vero prius restituendum creditoribus incertis, quam ignotis ;
quia primum indemnes faciendi sunt ii, quos probabile est damnum
passos esse, quam ii, quos constat nullum passos esse damnum. —
L. 687.

1440. An debita ex delicto solvenda sint prius quam debita ex
contractu oneroso ? — Controvertitur. Prima sententia probabilis affir­
mat, quia retinere rem iniuriose ablatam est gravior iniuria, quam non
solvere rem debitam ex contractu. Secunda sententia communior et
probabilior negat, sed pro rata, ait, esse solvenda: quia ex Iure po­
sitivo non habetur talis praelatio; ex Iure vero naturali obligatio, quae
exoritur ex iustitia commutativa, eadem est in contractu ac in delicto ;
delictum autem poenitentia deletur, non restitutione. — L. 688.

1441. Nota: Certum est debita ex titulo gratuito, etiam pia,
ultimo loco esse solvenda, quia haec semper includunt tacitam con­
ditionem : nisi quid obstet. — L. 688. 689.
1442. An creditores communes, tempore priores, posterioribus sint
praeferendi? — Controvertitur. « Prima sententia tenet omnibus his
satisfaciendum esse pro rata... Ratio, quia his non bona debitoris, sed
obligata est persona, quae aeque omnibus est obnoxia ». Ius vero
positivum nullam statuit inter eos praelationem. Immo Ius Rom. sta­
tuit: « licet alicui adiicendo sibi creditorem, creditoris sui deteriorem
conditionem facere ». Secunda sententia « docet, praeferendos esse
anteriores ex R. 54.“ I. in 6.°, Qui prior est tempore, polior est iure.
Licet enim ius civile sic loquatur tantum de creditoribus hypothecariis,
ius tamen canonicum loquitur de omnibus, et fundatur in iure natu­
rali: creditor enim anterior personalis, quamvis directe personam de­
bitoris, indirecte tamen habet obligata etiam eius bona, in quibus non
debet praeiudicari a creditore superveniente. Utraque est probabilis,
sed secunda probabilior ». L. 690.
1443. An creditores pauperes divitibus, seu non egentibus, prae­
ferri debeant? — Controvertitur. Prima sententia probabilis negat,
quia talis praelatio neque habetur iure positivo neque iure naturali

372

XXX. - QUO ORDINE SIT RESTITUENDUM

nam iustitia commutativa ad personas non attendit. Secunda sententia
probabilis affirmat, « quia obligatio restitutionis datur ad reparandum
damnum proximi ; plus autem damnum patitur pauper, si ei non fiat
restitutio, quam non indigens ». L. 691.
1444. An liceat prius petenti prius solvere, etiamsi tempore po­
sterior sit? — R. Negative ; si prior tempore creditor sit privilégiai™,
vel hypothecarius ; adeoque secus faciens tenetur de damno. — Si
prior tempore creditor, sit communis, et petat solutionem in iudicio,
affirmative. Ita communiter, « quia leges dant praelationem etiam in
conscientia rei, qui prius obtinuit sententiam, et post eam etiam de­
bitor debet ei solvere in conscientia». L·. 692.; C. I. 1970.; C. G.
2123. Quod si petat extra indicium controvertitur. Prima sententia
negat, quia praeiudicatur creditoribus anterioribus, quibus competit
praelatio. Secunda sententia probabilius affirmat, quia actionem cre­
ditor personalem habet in debitorem, et totum debitum petendo, ius
suum prosequitur. L. 692.
1445. An debitor sciens suum statum labilem, etiam non petenti
integre satisfacere possit? — R. Negative. Omnes enim cum iure
aequales sint, et nemo potior fiat per diligentiam petendo, ex natu­
rali aequitate nequit restitutio fieri uni cum aliorum detrimento. Quare,
per se loquendo, peccat graviter debitor contra caritatem et iustitiam
secreto unum e creditoribus de statu suo labili monendo, vel in eo
casu integram solutionem uni soli offerendo. Non desunt tamen, qui
permittunt debitori creditorem monere, quia licet ipsi consulere quod
huic licet facere. Sed instari potest, quod non licet ipsi consulere
quod ipse facere non potest, et ipsi adversarii admittunt. — L. 692.;
Lugo d. 20. n. 174.

1446. An creditor, qui in hoc ultimo casu solutionem accepit, ad
restitutionem erga alios creditores teneatur? — Controvertitur. Prima
sententia probabilis affirmat; quia nullum habet ius, ut sibi integre
solvatur cum aliorum detrimento. Secunda sententia probabilis negat,
quia suum recepit; ac cum ius exigendi habeat etiam extra iudicium,
nullius ius violat acceptando solutionem. Excipe tamen casus, in qui­
bus talis solutio invalida per legem declaratur. L. 692. 693. — Ex
C. I. 1237.; C. G. 1235. ; repetitio soluti non admittitur quoad na­
turales obligationes, quibus voluntarie quis satisfecerit. Attamen ex
eodem C. I. 1235.; C. G. 1167., creditores ius habent impugnandi
omnes actus, quos debitor egit in ipsorum fraudem. Ex C. H. 1291.

XXXI. - QUOMODO SIT RESTITUENDUM

373

1292. 1297. 1298. huiusmodi solutio, uti etiam generatim contractus
talis debitoris, sive gratuiti sive onerosi, rescindibiles sunt. Mala fide
quidquam recipiens in fraudem creditorum ad restitutionem et damno­
rum reparationem tenetur. — C. L. 1030.-1045.

XXXI. — QUOMODO SIT RESTITUENDUM
1447. Quomodo facienda sil restitutio? — Ad restitutionem legi­
time faciendam requiritur et sufficit, ut restitutio eo modo fiat, quo
violata iustitia ad aequalitatem refaretur ; et sic dominus laesus in­
demnis fal. Constat ex ipsa natura iustitiae commutativae, ex qua
restitutio debetur. Et sic, per se loquendo, ipsa res debita, non alia
licet aequivalens, vel forte etiam maior, danda est. L. 676. ; S. Th.
2. 2. q. 62. a. 1. 2.; C. H. 1166.
1448. Resolves: Necesse fer se non est, ut restitutio falam fiat,
ut fiat per ipsum debitorem, ut fiat advertente domino. Hinc debitor
restituere potest augendo pondus in vendendo, vel debitum opus in
laborando, donationem simulando, etc. L. 676.
1449. An, facta restitutione fer simulatam donationem, ad resti­
tutionem teneatur debitor, si creditor gratitudine motus aliud donum
illi rependat? — Controvertitur. Prima sententia probabilis affirmat;
quia creditoris donatio nulla est, adeoque donum restituendum ; ex
falsa enim causa motiva procedit, et consequenter plene spontanea
non est. Secunda sententia negat ; ea tamen hunc restituendi modum
non admittit, nisi restitutio nequeat aliter fieri, quam per simulatam
donationem, puta quia debitor secus famae detrimentum pateretur,
secus enim illicita erit. Ratio, quia « cum haec redonatio sit ex mera
liberalitate, ad quam ego amicum nec induxi, nec obligavi, non dicor
nisi indirecta causa illius, seu non sum absolute illius causa, sed so­
lum occasio; quare cum periculum meae famae sit causa proportionata me excusans a cooperatione huius novi detrimenti, quod ex oc­
casione mei ficti muneris patiatur amicus, non peccabo, nec ad resti­
tutionem consequenter obligabor ». Tamb. Expl. dec. 1. 8. tr. 4. c. I.
§ 5. n. 2.

1450. Quonam loco, et cuiusnam expensis facienda s.l >
.o?
— Si res ex contractu debeatur, standum est conventioni laetae de

374

XXXI. - QUOMODO SIT RESTITUENDUM

modo et loco translationis. Si nulla facta fuerit specialis conventio,
standum est specialibus legibus pro contractuum diversitate; tunc
enim secundum eas contraxisse censentur. Cf. Lugo d. 20. n. 196.
seqq. Ex C. I. 1249. 1250. 1508.; C. G. 1247. 1248. 1651.; C. H.
1168, 1171. 1500.; C. L. 744. solutio facienda est in loco designato
per contractum ; ac si nullus fuerit praestabilitus locus, et agatur de
re certa et determinata, solutio fieri debet in loco ubi tempore con­
tractus res ipsa exsistebat. Extra hos duos casus solutio facienda est
in domicilio debitoris, et expensae ab eodem sustinendae sunt. Quoad
emptionem vero in particulari, si nihil statutum est in contractu quoad
diem et locum solutionis, haec ab emptore fieri debet in loco ac tem­
pore, in quo rei traditio facienda est. Cf. C. A. 905. 1420.; C. B.
269. 270. — Si res quae debetur, bona fide fuerit accepta et reti­
neatur, « omnes conveniunt in hoc, quod debeat fieri in eo loco ubi
res est, vel si ad alium locum mittenda res sit, id fiat expensis cre­
ditoris: quia cum debitor neque ex ulla culpa, neque ex contractu
obligatus fuerit ad aliquid aliud ; solum debet permittere domino, ut
accipiat rem suam ». Lugo 1. c. n. 193. — Si obligatio restitutionis
ex delicio oriatur, res restituenda est eo in loco, in quo dominus eam
esset possessurus, si ablata non fuisset ; vel illuc rei pretium trans­
mittendum, si eam dominus vendidisset; idque debitoris sumptibus.
Ratio, quia dominus servandus est omnino indemnis; non enim tene­
tur ex alterius delicto damnum pati. Lugo 1. c. n. 180. seqq. — L
597. 677. 678.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 5. ad 3.; C. A. 1420.

1451. An debitor ex delicto expensas adhuc solvere debeat pro
re domino remittenda, si expensae valorem ipsius rei exsuperent? —
R. Affirmative, si aequale sit debitoris damnum, vel excessus non sit
notabilis. Ratio, « nam magis aequum est, ut delinquens patiatur iacturam illam et amittat centum ex bonis suis, quam quod creditor in­
nocens cogatur eandem iacturam in bonis suis sustinere: nam fur ex
delicto suo malum illud patitur, creditor vero sine ulla culpa illud
pateretur ». Lugo d. 20. n. 186. — R. Negative, si excessus maxime notabilis sit. Ratio, « certe iustitia, cum sit virtus, et prudenter
praecipiat, non potest ad hoc obligare: quia nemo prudens dicet,
creditorem tunc esse rationabiliter invitum, nisi ei debitum cum tantis
sumptibus restituatur ». Lugo 1. c. n. 185. — R. Affirmative, si ex­
cessus sit simpliciter notabilis. Ut autem regula aliqua moralis statua­
tur, d ccndum videtur, quod quando omnibus pensatis excessus non
erit duplo maior, non videtur sufficiens ut dominus re sua privetur,

XXXI. - QUOMODO SIT RESTITUENDUM

375

sufficiens vero videtur si hanc proportionem excedat. Ratio congruen­
tiae est, « quia supposito delicto debitoris et innocentia creditoris,
duplo maior causa videtur esse, ut debitor patiatur ad minus, quam
ut patiatur creditor ». Lugo 1. c. n. 190. — Omnibus pensatis; at­
tendenda enim est non solum quantitas materialis damni debitoris et
creditoris, sed etiam quantitas damni respective ad talem personam.
Contingere enim potest, ut damnum 100 libell. creditoris divitis, re­
spectu debitoris pauperis aestimetur 200 libell. et amplius. Lugo 1. c.
n. 18S. — L. 598. 677. 702.
1452. Nota: Minus damnum debitoris sufficere potest, ut resti­
tutionem differat; vel restituat in alia specie, e. g., quando rei pre­
tium facilius transmittere potest. Lugo 1. c. n. 188. 191. Hodie vero
inulto maior adest facilitas rem vel pretium transmittendi.

1453. An debitor iterum restituere debeat, si debitum per perso­
nam fidelem miserit, et illud casu vel culpa tertii pereat? — R. Ne­
gative, si possessor fuerit bonae fidei. Res enim perit domino. — R.
Negative, si rem debeat ex contractu. Nam iterum res perit domino;
nisi aliter conventum sit. Affirmative vero, si non rem, sed pretium
debeat, ex contractu, debitor enim dominium in illud servat, donec
ad creditorem pervenerit. Et idem dicendum, si non certam et deter­
minatam rem debeat, sed rem in genere, cuius consequenter domi­
nium adhuc servat. — Controvertitur, si rem debeat ex delicto. Prima
sententia quam S. Alph. appellat communem et tenendam, affirmat.
Ratio, « quia debitor ex delicto tenetur ad omne damnum, etiam for­
tuitum, ut certum est apud doctores, quod domino evenit ex sua
iniusta ablatione». L. 705.; C. A. 335.; C. I. 1148. Excipe tamen
si persona haec a iudice fuerit designata, vel ab ipso creditore, vel
saltem debitori fecerit facultatem prudentem et fidelem personam eli­
gendi : « tunc enim virtute eius mandati haberet pro accepto debitum
datum tali personae ex eius mandato, atque ideo remisisset ius, quod
habebat ad damna secuta, quamdiu res ad ipsum non perveniret ».
Lugo d. 21. n. 60. Secunda sententia negat. Ratio, quia, cum debitor
non possit alio modo restituere sine famae suae detrimento, creditor
nequit esse rationabiliter invitus, si debitor hunc modum eligat, adeoque in eum consentire iure praesumitur. Iam vero hic praesumptus
consensus domini, extenditur usque ad liberationem ipsius restitutionis,
si res a persona illa, e. g. a confessario, non restituatur. Dominus
enim rei si interrogaretur potius vellet, ut restitutionem isto medio
fieret, quamvis deberet suscipere in se periculum talis medii, quam ut

376

XXXII. - QUANDO SIT RESTITUENDUM

restitutio omnino non fieret ; cum enim fieri non posset aliter ob fa­
mae detrimentum, quod debitor pateretur, ab ea hic excusaretur. Ergo.
Hanc sententiam cui olim adhaesit S. Alph., et quam reprobare non
audet, plures et graves theologi probabilem existimant. — Cf. C. A.
1425. ; C. I. 1241.; C. G. 1239.
1454. Quomodo restiluendum pro damnis Reipublicae illatis? —
Restituendum est per media ab ipso Gubernio constituta, si huiusmodi media exsistant. Attende igitur ad varias locorum leges. Si vero
talia media constituta non fuerint, alii dicunt restituendum esse per
tributorum praepositos, alii vero tenent obligationi iustitiae satisfieri,
si pauperibus vel locis pii restituatur, ex praesumpta gubernii volun­
tate, alii et melius ipsis damnificatis. Restitutio bene semper, ut vi­
detur, fieri potest directe ipsi etiam Reipublicae, restituendo nempe
rei aerariae officio, vulgo ministero delle finanze. Vel restitutio etiam
aequivalenter fieri potest comburendo e. g. titulos debiti publici ipsius
nationis; etc. Cf. 1420. — Carrierre 1240.; Ithur. Cas. 1. n. 12.

%
XXXII. — QUANDO SIT RESTITUENDUM
1455. Quandonam restitutio sit facienda ? — Quoad debita quae­
libet, generatim restituendum est quamprimum fieri potest sine gravi
incommodo. Ius enim naturale exigit, ut rem alienam, invito rationa­
biliter domino, non retineas, nec per modicum tempus. S. Th. 2. 2.
q. 62., a. 8. — Hinc l.° qui culpabiliter et notabiliter differt resti­
tutionem, manet in peccato continuo, et absolvi nequit. Insuper, si
ex dilatione restitutionis damna domino obveniant, ea compensare te­
netur. 2.° Si quis habens propositum restituendi, aliquo brevi tem­
pore differat citra grave domini incommodum, non facile damnandus
est de peccato mortali, immo nec de veniali, si aliqua sit causa dif­
ferendi, v. g., spes occasionis commodioris, etc. L. 678. 679., H. A.
104. 105. — 3.° Qui vellet restituere per partes, cum facile possit
totum restituere, non esset absolvendus, quando nempe gravis sit
materia; quia dominus etiam in hoc est rationabiliter invitus. Idem
dicendum de eo, qui cum per vitae decursum possit restituere, differt
tamen usque ad mortem: vel qui in periculo mortis constitutus reiiccrct absque ratione sufficienti obligationem restituendi in haeredes

XXXII. - QUANDO SIT RESTITUENDUM

377

suos; nisi forte de restitutione bonorum incertorum agatur. L. 679.
681. seqq. — C. A. 1415.; C. I. 1246.; C. B. 266. 271.

1456. z//z quoad debita ex iniuria compensanda sint damna ex
dilatione restitutionis provenientia ? — Quoad debita ex iniuria, com­
pensanda generatim sunt damna omnia, quae ex dilatione secuta sunt.
Debitum enim iniuria contrahens suscipit in se onus compensandi
huiusmodi damna. — Utrum autem debeant compensari etiam damna
extraordinaria, seu quae non necessario sequuntur ex dilatione resti­
tutionis, controvertitur. Probabiliter negandum videtur, quia haec
damna ne ia confuso quidem praevideri potuerunt, nec proinde im
putari possunt. Vogler 426. — C. B. 286. 287. Cf. hic 1453.
1457. Quid de tempore quoad debita ex contractu? — Quoad
debita ex contractu, generatim standum est conditionibus contractui
appositis circa tempus, vel circa alias circumstantias; nisi prudenter
praesumatur, aliam esse alterius contrahentis voluntatem. L. 678. —
Hinc l.° restitutio, seu potius solutio fieri debet tempore, de quo
expresse vel tacite conventum est. — 2.° Debitor anticipare potest,
si terminus solutioni assignatus sit in eius favorem, ut ordinarie fieri
solet ; secus vero, si idem terminus in creditoris utilitatem vergat,
ut, v. g., in praestatione pecuniae cum lucro percipiendo. — 3.° Si
terminus non sit fixus, ex plurium sententia debitor absque peccato
saltem gravi exspectare potest generatim, donec moneatur a credi­
tore, nisi tamen hic inde damnum capiat, vel ex timore monere non
audeat, vel ex oblivione aut impotentia monitionem omittat. —
C. A. 1417. 1418.
1458. .In debitor restitutionem differens ex iusta causa teneatur
reddere creditori intéresse legate, lucrum cessans, damnum emergens?
— Controvertitur. Prima sententia negat, si debitum sit ex contractu;
quia tunc debitor non est causa iniusta et culpabilis illius damni, non
est enim in mora culpabili : affirmat vero, si ex delicto, « quia tunc
prima iniusta acceptio revera fuit culpabilis causa damni ». Attamen
hoc quoque damnum praevideri saltem debuit in confuso. Secunda sen­
tentia negat etiam in hoc secundo casu, quia « damnum creditori tunc
non obvenit ex illa prima iniusta acceptione, sed ex retentione poste­
riori, quae iusto fit >. L. 680. 704. Verum haec retentio culpabilis
semper in causa est. C. A. 1333. 1334, 1336. Cf. C. G. 1151. 1153.;
Gousset in h. a.; C. B. 284. seqq.

378

XXXIII.

DE CAUSIS A RESTITUTIONE EXCUSANTIBUS

XXXIII. — DE CAUSIS A RESTITUTIONE EXCUSANTIBUS

1459. Quaenam generatim a restitutione excusent? — A restitu­
tione excusant ad tempus, vel etiam totaliter eximunt, ea omnia quae
faciunt, ut creditor rationabiliter debeat esse contentus, etsi de facto
non sit contentus. — L. 696. 700.
1460. An a restitutione excuset remissio sive expressa sive India,
a creditore libere facta, imo etiam rationabiliter praesumpta? — R. Af­
firmative. Ratio, quia, si dominus non sit invitus, restitutionis omissio
iniusta tunc non erit. Hinc facilius excusabis in rebus levioris mo­
menti filios-familias, in exculcntis et poculentis communibus famulos, etc.
— L. 700.; Lugo d. 21. n. 51.; Ferraris v. Restitutio a. 5. n. 34.
Quoad usurpationem bonorum ecclesiasticorum amplissima con­
donationis facultas facta est a Iulio III. Litt. 28. lun. 1554. post
schisma Henrici VIII. pro Anglia, et a Clemente XI. 10. Nov. 1712.
pro Saxonia. Sub finem autem saeculi decimi octavi in Gallia post
Concordatum 15. Iui. anni 1801. illi qui a Gubernio ea bona usur­
pata emerant ante memoratam Conventionem, vel ea alienata emerunt
post eam, sed ante eam Conventionem usurpata a Gubernio, tanquam
propria omnino potuerunt retinere, de illis libere disponere et in alios
transferre. Libere, sine ulla obligatione adnexa missarum, eleemosy­
narum, aliarumque similium rerum onera implendi, Concord, art. 13..
Pius VII. Bulla 27. Iui. 1817., Br. 20. Oct. 1821.; S. Poenit. 20
Mart. 1818.; Gousset 937. — Idem valet relate ad occupationes a Gu­
bernio Gallico usque ad finem anni 1814. in sinistra Rheni ripa con­
tinuatas. quod deinde extensum est ad bona ecclesiastica, quae in toto
regno Borussiae usque ad finem anni 1824 saecularizata sunt, et de
praesenti a privatis tanquam propria possidentur, vel in posterum
possidebuntur. Ex Concess. 27. Nov. 1891., 7. Febr. 1894.
Illi pariter, qui in Gallia tempore revolutionis sub finem decimi
octavi saeculi acquisiverunt bona dicta nationalia, seu bona emigra­
torum, a Gubernio proscripta decreto 27. Iui. 1792., ab omni resti­
tutione excusantur, sed alia ratione. Gubernium enim lege 25. Apr. 1825,
ea indemnitate praestanda se oneravit, tanquam debito ipsius Status.
Gousset 93S.
Pro Belgio, ad quod extendebatur iam Concordatum anni 1801.,
habetur etiam Br. Epistolam Gregorii XVI. 16. Sept. 1833., ubi pri-

XXXIII. - DE CAUSIS Λ RESTITUTIONE EXCUSANTIBUS

379

mum illud Concordatum seu Conventio ampliatur ad alia quaelibet
ex occupatis, ut supra, bonis, quae sive post Conventionem illam alie­
nata a Gubernio sint, sive adhuc apud Gubernium ipsum remaneant.
Quae ampliatio ideo forte necessaria fuit, eo quod non pauca ex illis
bonis, quae in Belgio erant reposita, occupata fuissent post Conven­
tionem.
Insuper qui in Hispania emerunt bona Ecclesiae a Gubernio usur­
pata ante annum 1851. et 1859., eadem bona tuta possident conscien­
tia, et nulla piorum onerum obligatione adstringuntur, ob Concorda­
tum praedicti anni 1851., et Additamentum ad Concordatum eiusdem
anni 1859.
Quoad antiquam Sardiniae ditionem habetur pro Comitatu Niceensi et Ducatu Sabaudiae, nunc Galliae unitis, Concordatum anni 1801.;
pro Pedemontio et Ducatu Genuensi Br. Datis ad /wj 20. Dec. 1816.;
ac pro toto Sardiniae regno B. Gravissimae Leonis XII. 14. Maii 1828.,
quibus sanatio habetur bonorum omnium ecclesiasticorum, quae fue­
rant a Gubernio occupata ante initas Conventiones et ab eodem fue­
runt alienata, ante easdem Conventiones vel etiam post illas, nulla
pariter obligatione pia onera illis bonis adnexa implendi.
Item in regno utriusque Siciliae, qui a Gubernio emerunt bona
ecclesiastica usurpata et alienata ante annum 1818., ob Conventionem
17. Mart. 1819. art. 13., ea sua fecerunt, ita ut immutabilia omnino
fuerint deinde penes ipsos aliosque ab ipsis causam habentes.
Plenissima enim, pro omnibus huiusmodi bonis ecclesiasticis usur­
patis, et piis oneribus adnexis, a Summo Pontifice facta est remissio ;
quae condonatio habetur etiam vi compositionis factae quoad bona ec­
clesiastica usurpata, recentioribus temporibus post annum 1860. in
Italia, quoad illos nempe qui praedictam compositionem fecerunt. Itemque toleratur quod congruam parochi percipiant ex bonis non propriae
ecclesiae, sed aliorum corporum moralium. A. S. S. v. 32. p. 505.
seqq., A. A. S. v. 2. p. 602. seqq. — Scavini v. 4. n. 219. ed. 12.
Mediol. 1874.; Gur. Baller, v. 1. n. 750. seqq. Barcinone 1882.; M. E.
v. 10. p. 2. p. 91.
Compositio est partialis quaedam remissio debiti facta a Summo
Pontifice, quoad res ecclesiasticas, et quoad res profanas, quando do­
minus ignoratur vel amplius probabile non sit eum compariturum. —
Episcopi habent in praesenti a S. Sede, specialem facultatem admit­
tendi ad compositionem fideles, qui indebite acquisierunt bona eccle­
siastica a Guberniis usurpata, intra limites tamen concessi Indulti.

380

XXXIII.

DE CAUSIS A RESTITUTIONE EXCUSANTIBUS

1461. An a restitutione excuset damnum impediendum? — t Pro­
babilissimum est te non teneri restituere rem, qua dominus est abusu­
rus ad peccandum: imino si ille praevidetur abusurus in damnum
tertii, peccares restituendo, quando posses negaro sine tuo graviori
vel saltem aequali gravi damno... Et tunc peccares restituendo non
solum contra caritatem, sed etiam contra iustitiam. Ratio quia pro­
ximus habet ius, ne tradas aliquid alteri in eius perniciem ». L. 697.
Alii tamen verius tenent peccari tunc tantum contra caritatem et non
etiam contra iustitiam, quia cooperatio materialis est, nec proxima,
quam caritas non iustitia vetat: cum non sit actio illa restituendi suum
de se illicita, et intusia, sed indifferens, qua alter abutitur sua ma­
litia. — C. I. Poen. 63.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 5.
1462. An a restitutione excuset impotentia? — A restitutioni
excusat non solum impotentia physica, quae habetur in necessitate ex­
trema vel quasi extrema ; verum etiam impotentia moralis, seu gravis
difficultas restituendi, v. g., si vivere non possis secundum decentiam
tui status iuste a te acquisiti, secus, si iniuste acquisiti; si restituere
nequeas absque periculo vitae vel notabili bonorum aut famae detri­
mento; si fieri nequeat restitutio absque periculo salutis tuae vel tuo­
rum. Ratio l.° quia alias plus damni sustineres quam intulisti in
pluribus hisce casibus, si non in omnibus; 2.° magis generatim, quia
quod est valde difficile, et quod decenter et honeste fieri non potest,
a domino rationabiliter urgeri non potest; cum iustitia caritatem et
prudentiam non excludat. Idque sane valet, ut patet, quamvis debitor
culpabiliter in tales angustias se coniecerit. — L. 697. 698. 702.;
S. Th. 2. 2. q. 62. a. 8. ad 2.; Ithur. Cas. 16. n. 10. 11.; C. B. 275.
1463. Resolves: « Si nobilis, v. g., non potest statim solvere,
nisi se privet famulis, equis, armis, etc.... vel mechanicus nisi vendat
instrumenta sua, quibus vivit, aut magnum damnum subeat, potest
differre et paulatim restituere sine iactura sui status ». L. 698. « Item
excusaris a restitutione... si sit periculum, ne uxor aut filiae se pro­
stituant, ne filii se dent latrociniis, ne ipse per impatientiam incidas
in desperationem ». L. 648. « Teneris autem restituere etiam cum tuo
damno, si, omissa restitutione, dominus aequale damnum sit passu­
rus ». L. 697.

1464. An debitor rationi necessitatis a restitutione excusetur, si
creditor etiam in necessitate versetur? — « Si debitor aliter sibi non
potest subvenire, nisi per bona quae restituere deberet, tunc non te-

XXXIII.

DE CAUSIS A RESTITUTIONE EXCUSANTIBUS

381

netur ea restituere, et in extremam necessitatem se coniicere, etiamsi
creditor in eadem necessitate constituatur, nisi debitum ei restituatur...
Ratio, quia tunc omnia fiunt communia... Excipe, nisi praecise ob
subtractionem illam dominus in extremam necessitatem sit coniectus,
quia melior debet esse conditio domini prius possidentis ». L. 701.
— « Si creditor iam necessitatem gravem patitur, et debitor tunc ea
non laborat, sed laborabit restituendo, certe tenetur restituere, in
quamvis necessitatem gravem sit constituendus », quia in aequali ne­
cessitate melior est conditio innocentis, si debitum debeatur ex de­
licto ; melior item est conditio creditoris et domini, si debeatur ex
contractu. L. 697. 698. — Si debitor iam constitutus sit in necessi­
tate gravi, an teneatur restituere quando creditor item eadem neces­
sitate laborat controvert!tur. Prima sententia affirmat, quia iterum
melior est conditio innocentis, creditoris et domini, adeoque hic prae­
ferendus. Secunda sententia negat, quia cum debitor « gravi necessi­
tate iam laboret, certe non posset restituere, nisi cum gravissimo in­
commodo, ita ut quasi in extremam necessitatem se coniicere videretur ».
L. 703. Excipe iterum, nisi praecise per illam ablationem creditor in
gravem necessitatem sit coniectus. L. 703. — S. Th. 2. 2. q. 62.
a. 5. ad 4.
,

1465. An cessio bonorum creditoribus facta a restitutione excuset,
si debitor deinde ditior evadat et possit restituere ? — R. Negative.
Nam, si cessio iudiciaria sit, haec est mere legis beneficium, uti bona
cedens, immunis a coactione sit, in foro externo, uti constat ex Iure
Rom., Ital., Gall. Si vero sit voluntaria, propterea quod creditores
rem cum debitore componant, quia plus habere nequeunt, non ideo
renuntiant iuri quoad integram solutionem, si eam debitor aliquando
facere possit. Excipe, si creditores expresse vel saltem implicite de­
bitorem vere liberent ab huiusmodi solutione. L. 699.; C. G. 1265.1270.; C. I. Comm. 815. 830.; C. H. 1175. 1920.
1466. An bona cedens aliquid occulte sibi reservare possit? —
R. Negative, per se loquendo, si res magni valoris sit, quia notabile
damnum creditoribus infert. — Affirmative, si res sibi reservet dum­
taxat necessarias sustentationi suae et familiae. Quoad has enim creditores nequeunt esse rationabiliter inviti. Idque admittitur C. I. Comm.
735. 752. — Gousset 772.; L. 699.; S. Antonin. 2. p. tit. 2. c, 8.
§ 3. .Sï tertio modo ; Lugo d. 21. n. 4L; Ferraris v. Restitutio a. 5.
n. 54. 55.

382

XXXIII. - DE CAUSIS A RESTITUTIONE EXCUSANTIBUS

1467. An excusetur a restitutione, qui debiti immemor aliquid
gratuito creditori suo donavit? — Prima sententia probabilis negat.
« Ratio, quia cum is sit debitor tum ex titulo iustiliae, tum ex titulo
donationis acceptatae, non potest una solutione his duabus obligatio­
nibus ex diversis titulis ortis satisfacere ». Secunda sententia proba­
bilis affirmat. Ratio, quia in omni liberali praestatione quisque habet
priorem quandam voluntatem generalem satisfaciendi obligationibus
justitiae, et posteriorem voluntatem actualem donandi. Atqui « prae­
valet prima voluntas tanquam potior et praecedens ». L. 700.
1468. An ingressus in religionem excuset a debitis solvendis? 07 religiosus aliquid lucretur in religione, an debeat hoc debitis sol­
vendis applicare ? — Si legatum ipsi obveniat, an debeat ex illo de­
bitis satisfacere? — R. Ad l.ura Ingressus in religionem non liberat
per se directe a debitis solvendis, sed indirecte; scilicet quatenus licite
impedit media, quibus debita solvi possunt. Etenim, exceptis casibus
iure can. prohibitis, debitor licite ingreditur religionem, saltem quando
nequit facile et brevi tempore debitis satisfacere ante ingressum. Ergo
eo ipso ab onere restituendi liberatur. Etenim lex naturalis non am­
plius urget, quando debitor nequit satisfacere, nisi cum suo tanto de­
trimento libertatis, et cum periculo aeternae salutis in saeculo amit­
tendae. Debitor enim non tenetur cum tanto incommodo perfectiori
statu religionis privari.
R. Ad 2.um Affirmative, si facile possit laborare, et superior per­
mittat; status enim religionis non liberat per se ab obligatione resti­
tutionis, sed hanc tantum licite impedit. Attamen superior hanc licen­
tiam concedere minime tenetur ex iustitia, sed tantum ex caritate, si
nullum obsit inconveniens.
R. Ad 3.um Negative, si solemnem professionem emiserit; quia
tunc est incapax dominii, et ex iure can. legatum illud monasterio
acquiritur. Affirmative, si vota tantum simplicia emiserit; quia eo in
casu legatum ipsi acquiritur. — L. 1. 4. n. 71.; S. Th. 2. 2. q. 189.
a. 6. ad 3.
,

1469. An debitor excusetur a restitutione in dubio solutionis? —
R. Negative in dubio mere negativo, quia nulla tunc adest prudens
ratio solutionis factae. — In dubio positivo seu probabilitate controvertitur. Prima sententia probabilis affirmat ; quia non est imponenda
obligatio, nisi de ea certo constet. Insuper, quia, ut ait S. Alph. 1.4.
n. 107., « nullus legitimus possessor sui ad restitutionem tenetur, qui
pro se probabilem habet opinionem ». Secunda sententia probabilis

XXXIV. - DE OCCULTA COMPENSATIONE

383

negat, quia non satisfit obligationi certae per impletionem dubiam.
Tertia sententia probabilis dicit restituendum pro rata dubii ; quia
aequum non est, ut tantum ex iure dubio solvatur, quantum solve­
retur si ius esset certum. Quarta sententia affirmat in contractibus
gratuitis, negat in onerosis. « Nihilominus, addit D’Annib. p. 2. n. 327.
ed. 3.ft, si probabile videatur te vel auctorem tuum obligationi vel
onerosae satisfecisse, reor posse a solutione cessare, quoad creditor
non ignarus obligationis petat ». — L. 1. 1. n. 82., 1. 3. n. 700., 1. 6.
n. 477. Cf. hic 1369. 1378.
1470. An liberetur a restitutione, qui debitum solvit creditori cre­
ditoris sui, v. g., tibi debeo 100 francos, tu vero debes 100 Titio, an
satisfaciam solvendo 100 Titio? — R. Affirmative fer se, ad iuris
apicem. Ratio est, quia ego solvens creditori tuo id, quod ipsi debes,
acquiro ius, quod ille habebat, suum a te debitum requirendi : unde
ius quod in te habeo, iuri quod in me habes, aequivalet, et fit compen­
satio. Etenim potest creditor tuus in me ius suum transferre, seu pos­
sum ego illud emere, sicut quilibet alius, qui nihil tibi debeat. — Per
se ; quia non liberor, si forte tu adhuc cogeris solvere, vel creditores
privilegiatos aut hypothecarios habeas. Ad apicem iuris; quia talis
solutio, si absque causa fiat, illicita erit ob varia incommoda, quibus
obnoxia est. Est autem ratio sufficiens, si creditor tuus debitum suum
recuperare nequeat. — L. 700.; Billuart diss. 8. a. 14. § 1.

XXXIV. — DE OCCULTA COMPENSATIONE

1471. Quid sit occulta compensatio? — Occulta compensatio ni­
hil aliud est, quam aequivalens rei propriae recuperatio occulta, damni
in rebus propriis iniuste passi occulta reparatio. Compensatio haec
exlra-legalis dici solet, ad differentiam compensationis legalis, quae
casus quosdam particulares attingit, quando duo, sibi invicem debito­
res, singuli in solutum accipiunt rem alteri debitam; quae compen­
satio ex legis ipsius vi, pleno iure locum habet.
Legalis compensatio obtinet, insciis quoque debitoribus, usque ad
concurrentem quantitatem utriusque debiti, si tamen ambo sint eius­
dem naturae ac bonitatis et statim exigi possint. — Dilatio autem,
quae conceditur debitori ad solvendum, non obstat compensationi. —

384

XXXIV.

DE OCCULTA COMPENSATIONE

Verum legalis compensatio non admittitur l.° quando petitur restitu­
tio rei, de qua dominus iniuste fuit spoliatus; 2.° quando petitur re­
stitutio depositi vel commodati; 3.° quando agitur de debito, cuius
titulus originem habet ab alimentis, quae non cadunt sub sequestro,
ut stipendia, pensiones, etc. ; 4.° quando creditor iuri compensationis
renuntiavit. Sed renuntiatio fieri non potest in damnum aliorum cre­
ditorum, aut fideiussorum. — C. I. 1285. seqq.; C. G. 1289. seqq.;
C. A. 1438. seqq.; C. H. 1195. seqq.; C. B. 273. 274. 387. seqq. Cf.
hic 966.
1472. An occulta compensatio licita sit? — Compensatio occulta
quibusdam concurrentibus conditionibus, ex communi dd. sententia li­
cita est. Ratio, quia nihil aliud est quam defensio iusta ab iniuria,
qua te continue vexat debitor iniuste retinendo rem tuam, vel id ad
quod ius habes ex iustitia.
1473. Quaenam sint conditiones requisitae ad liceitatcm occultat
compensationis ? — Conditiones communiter requisitae, ut occulta com­
pensatio iuste et licite fiat, sunt: l.° Ut praecaveatur damnum spiri­
tuale et temporale debitoris; ne maneat nempe in conscientia erronea
et peccato, ne iterum, quod iam non debet, restituat; eum monendo
de cessatione obligationis, fingendo, e. g., condonationem, etc. Ad id
tamen quis non tenetur ex iustitia, sed dumtaxat ex caritate, quae
non obligat cum gravi incommodo. — 2.° Ut alterius grave damnum
praecaveatur, puta si alteri suspicio furti immineat. Ad id etiam quis
non tenetur ex iustitia, sed tantum ex caritate, cum causa sit illius
damni non per se, sed tantum per accidens. — 3.° Ut res, quae in
compensationem accipitur a debitore, non sit aliena; quia secus non
exigeres debitum a debitore, sed ab alio, qui nihil debet. — 4.° Ut
debitum non possis aliter recuperare, petendo illud a debitore, vel
coram indice, vel certe non nisi magna cum difficultate, expensis, li­
tibus, molestiis, etc. Ratio, quia non potest quis regulariter propria
auctoritate possessorem expoliare, cum id pertineat ad indicem, seu
magistratum, publicam auctoritatem habentem. Praeterea bonum pu­
blicum exigit, ut nemo ius sibi dicat, ubi facilis sit ad iudicem recur­
sus. S. Th. 2. 2. q. 66. a. 5. ad 3. ; C. B. 227. ; C. L. 2535, seqq. —
5.° Ut compensatio fiat, quantum fieri potest in re eiusdem speciei,
ac ea quae debebatur. Secus enim debitor sine suo consensu iniuste
omnino cogitur rem suam permutare. Si vero fieri non potest in re
eiusdem speciei, in alia quidem fieri potest, sed cum minori debitoris
detrimento, quantum fieri potest. — 6.° Ut debitum sit certum; in

XXXIV. - DE OCCULTA COMPENSATIONE

385

dubio enim melior est conditio possidentis, adeoque re sua hic iniuste
spoliaretur. — Lugo d. 16. s. 5.; Ithur. Cas. 3. n. 14. 15.; L. 521.;
S. Th. 2. 2. q. 66. a. 5. ad 3. ; E. M.
1474. An compensatio fieri possit, rem retinendo, creditori in de­
positum vel commodatum traditam? — Plures negant innixi positivis
luris dispositionibus. C. I. 1289.; C. G. 1293.; C. H. 1200. 1747.;
C. A. 1440.; L. ult. § 1. C. de Compensationibus; C. Bona fides de
Deposito. « Alii tamen probabilius docent, illa iura procedere solum
in foro externo, in quo praesumitur potuisse alia via recuperari de­
bitum, et servare depositi fidem... Ratio est, quia quod res sit apud
te deposita, non facit quod sit magis sui domini, quam antea, nec te
obligat ad tuendam illam contra verum dominum, qui eam vult vin­
dicare, vel contra eum, qui habet verum ius ad eam accipiendam, si
de eo iure tibi constet : immo debes eam dare, si aliunde tibi damnum
immineat. Ergo similiter poteris tibi accipere, si habes eius verum
dominium, vel verum ius contra eius dominum ad recuperandum tuum
debitum». Lugo d. 16. n. 89. ; Gousset in a. 1293. — C. B. 273. 274.
1475. An, seclusa impossibilitate vel gravi incommodo ad iudicem
recurrendi, graviter quis peccet contra iustitiam legalem et commutahvam, occulte sibi compensando ? — R. Ad l.ura Negative, generatim
loquendo, quia ordinarie, ex hac ordinis inversione, non sequitur grave
scandalum, vel gravis reipublicae perturbatio.
R. Ad 2.um Negative, si accipis rem tuam, quae adhuc ad tuum
dominium pertinet, vel si eam accipis in aequivalenti in rebus fungilibus, uti pecuniam pro pecunia, triticum pro tritico etc., quia in his
non cogitur debitor ad aliquod onus subeundum praeter id, ad quod
tenebatur. Affirmative vero, per se loquendo, si rem accipis alterius
generis, e gr., equum pro pecunia, sine causa et necessitate; quia in
casu cogis debitorem tuum ad equum vendendum, ideoque ad onus
grave subeundum praeter id ad quod tenebatur. Nullum autem ius
habes ad hoc novum onus illi imponendum ; sed per accidens illud
sequi permittere potes, ubi causa sufficiens et necessitas adsit rem tuam
recuperandi modo quo potes. Tunc enim sibi debitor imputare debet
aliud hoc onus, cum non solvat id quod solvere tenebatur. Lugo d.
16. n. 91.; C. A. 1413. 1414.
1476. An possit creditor compensare sibi ante tempus, pro debito
futuro? — R. Affirmative, si verum sit periculum morale, quod de­
bitor suo tempore non sit debito suo satisfacturus. « Ratio, quia deBucceroni.

Inst. theol, vioralis II.

25

386

XXXIV. - DE OCCULTA COMPENSATIONE

fensio iure naturae non solum est licita, quando iam actu me offen­
dis, sed etiam quando paratus es ad me offendendum, et aliter non
possum evadere nisi praeveniendo ». Attamen, « si aliquod damnum
debitori advenit ob anticipationem compensationis... debet totum id
vel diminui ex principali debito, vel debitori restitui. Cuius ratio est,
quod nemo possit puniri pro delicto futuro, antequam fiat ». Lugo
d. 16. n. 93.

1477. An possit quis sibi compensare cum solo iure ad reni ! —
R. Affirmative. Nam iure ad rem, ex stricta iustitiae obligatione in
altero, licet immediate et directe obligata sit persona, mediante tamen
et indirecte ipsa res est tibi obligata. Quare, uti licite cogere potes
personam, ut tibi solvat ad indicem recurrendo; ita et licite eam co­
gere potes, ut tibi solvat rem, quae tibi debetur, sumendo; cum im­
possibilis sit ad iudicem recursus. Et sane evidens res est, quod nulla
sit iustitiae commutativae laesio, si tibi sumas quod alter ex eadem
iustitia debet, nec vult dare. — L. 614.; Lugo d. 16. n. 97.

1478. An stante sola probabilitate iuris licite fieri possit occulta
compensatio ? — Haec Ithur. Cas. 3. n. 11.: « Quoties opinio utrique
parti fuerit aeque probabilis, vel ut frequenter accidit, sua cuique pro­
babilior, iuste fit non in toto, sed certe in medietate debiti compen­
satio ». Ratio 1.* est, quia in tali casu « neutri index potest lotum
adiudicare, sed debet rem inter litigantes dividere... Nemini autem
licet per occultam compensationem plus acquirere, quam quod sibi pos­
sit a indice post adlegata et probata adiudicari ». Ratio 2.1 est, quia
« quandocumque ius ad eandem rem est aequale, aequale sit oportet
partis utriusque emolumentum, sic iustitia exigente, cuius est aequa­
litati consulere ».
Card, vero Lugo, relata communi sententia, quae ad compensa­
tionem ius exigit certum, haec deinde subdit: « Haec doctrina si, ut
sonat, intelligatur, difficilis est, nec a suis auctoribus videtur constan­
ter retineri... Exempla aliqua subiiciam : in primis de illo, qui a Pe­
tro infamatus est quaeritur, an pro fama, quam Petrus ei non vult
vel non potest resarcire, liceat infamato compensationem facere, ne­
gando pecunias, quas eidem Petro debebat. Respondet Lessius posse,
quia probabilis est sententia, quae docet, infamiam compensandam esse
pecunia, quando non potest in proprio genere restitui... cum verior
sententia id neget... Secundo quando duo se mutuo infamarunt, pos­
sunt, quando damnum est aequale, compensare sibi, ita ut quilibet
non teneatur restituere, quamdiu alter restituere non vult... Quae coni-

XXXIV. - DE OCCULTA COMPENSATIONE

387

pensatio in eo casu fundatur solum in opinione probabili, cum con­
traria sit etiam probabilissima. Tertio, qui ex testamento minus so­
lemn! legatum debet habere, cum sit opinio probabilis deberi in foro
conscientiae ea legata; licet contraria opinio sit satis communis et pro­
babilis, potest tamen legatum detinere, vel de novo accipere, aut oc­
culte sibi compensare». Hinc concludit Lugo generatim : «videtur
probabile, quod possit creditor, antequam res ad iudicium deducatur...
compensare sibi occulte suum debitum... Ratio etiam id videtur pro­
bare, quia, non obstante possessione debitoris, iudex proferret senten­
tiam, vel certe proferre posset pro creditore, amplectendo sententiam
probabilem vel probabiliorem, quae ipsi favet... Cur ergo ipsemet cre­
ditor, quando sine incommodo gravi non potest ad iudicem recurrere,
non poterit amplecti eandem sententiam, quam iudex amplecti debuisset
vel potuisset, et compensare sibi debitum ? » Advertit autem idem Lugo,
quod licet iudex teneatur in iudicando sequi probabiliorem opinionem,
creditor tamen in occulta compensatione ad id non videtur obligari,
quia ratio, ob quam potissime iudex id non potest, ea est « quia ex
officio et pacto implicito erga Rempublicam videtur teneri ad inqui­
rendam veritatem quantum possit, quae ratio in creditore non militat,
qui nullo tali pacto erga Rempublicam tenetur. De hoc tamen nihil
volo asserere, immo libenter abstineo ab ultimo iudicio circa hoc to­
tum punctum de compensatione licite facienda cum opinione solum
probabili ». d. 16. n. 94. seqq.; L. 521. 544. 700. 817. 928., 1. 1.
n. 30.
Communis autem sententiae ratio est: l.° Periculum hac in re
facilis hallucinationis; unde grave, practice loquendo, periculum adest,
aliena iura laedendi. 2.° Quia, si alter revera bona fide rem possideat
et titulo rationabiliter saltem praesumpto, iam ius certum habet saltem
detentionis rei, et re consequenter spoliari non potest, donec certo con­
stet de alieno iure et dominio rei. — Hinc, ut patet, stante sola pro­
babilitate facti, unde ius exoriatur, pacificum rei suae possessorem
nullo modo spoliare licet.

388

i.

DE IUDICIO TEMERARIO

DE OCTAVO DECALOGI PRAECEPTO

I. — DE IUDICIO TEMERARIO

1479. Quid octavum Decalogi praeceptum? — Octavum Decalogi
praeceptum est : Non loqueris contra proximum tuum falsum testimo­
nium. Ex. 20., 16.; Matth. 18., 19. Per hoc praeceptum, quatenus
negativum est, primario prohibetur falsum testimonium, in iudicio prae­
sertim ; secundario vero prohibetur omnis iniusta laesio proximi in bo­
nis famae et honoris, quae ad falsum testimonium, tamquam iniuriam
principalem reducitur; uti sunt indicium temerarium, detractio, con­
tumelia, mendacium. Quatenus vero affirmativum est, iubet, ut, qua­
libet sublata simulatione et fallacia, simplex et nuda veritas dicatur.
Catech. Rom. n. 2.; L. 961.
1480. Quid fama? Quid temerarium indicium? — Fama est:
opinio communis de vita, moribus, aliisque qualitatibus alicuius, quae
eius moralem existimationem augere vel imminuere possunt. Bona
fama igitur est opinio communis de virtute, sapientia, aut de rebus
praeclare gestis alterius ; quae si exit in testimonium externum verbale,
dicitur laus; si vero in testimonium sive verbale sive reale, dicitur
honor. Unde bona fama alicuius non solum potest iniuste laedi per
detractionem, contumeliam, sed etiam per indicium internum temera­
rium de aliquo crimine, aut defectu morali alterius. — Distinguendum
est dubium temerarium, suspicio, opinio et firmum indicium. Dubium
temerarium habetur, cum quis sine sufficienti ratione haeret suspensus,
quin tamen potius inclinet in indicium de vitio quam de virtute. Su­
spicio temeraria datur, quando quis sine sufficienti motivo potius in­
clinat in indicium de vitio, quam de virtute alterius; actuale tamen
indicium suspendit. Opinio temeraria datur, quando quis sine suffi­
cienti motivo elicit assensum de vitio alterius, cum formidine tamen
de opposito. Indicium temerarium tandem datur, quando quis sine
sufficienti motivo elicit determinatum indicium de vitio alterius absque
formidine de opposito. L. 962. 965. ; S. Th. 2. 2. q. 60. a. 3.
1481. Quale peccatum sit indicium temerarium? — ludicium te­
merarium est peccatum oppositum iustitiae, et ex genere suo mortale.

I. - DE IUDICIO TEMERARIO

389

Prob. 1.· p., quia quilibet habet ius, ne ab altero indicetur esse ma­
lus, quamdiu huic non dat sufficiens motivum iudicandi, se esse ma­
lum ; adeoque indicium temerarium ex suo conceptu generico, et prae­
cisa alia malitia, repugnat iustitiae. Prob. 2? p., quia bona fama
notabile hominis bonum est; ac iudicium temerarium, licet unius tan­
tum, nempe indicantis, et non communem etiam aliorum existimatio­
nem adimat, nihilominus, cum proximi contemptum semper contineat,
hinc et partialis tantum praedictae famae laesio gravis per se est, ut
gravis per se esset detractio vel apud unum tantum facta. Qui male
ex levibus indiciis, in re gravi, alium iudicat, illum contemnit, quod
peccatum mortale est. Hinc 1. ad Tim. 6., 4. inter peccata mortalia,
etiam suspiciones malae recensentur. — Ex genere suo, quia saepius
non nisi veniale est ob materiae parvitatem, sive secundum se, sive
respective ad personas, de quibus agatur, aut ob actus imperfectionem.
— Matth. 7., 1.; L. 962.; Lugo d. 14. n. 11.; S. Th. 2. 2. q. 60.
a. 3. 4.
1482. Quandonam iudicium temerarium grave peccatum sii? —
Ut iudicium temerarium sit peccatum in individuo mortale, tres requi­
runtur conditiones: l.° Ut sit firmum, et deliberatum. 2.° In materia
gravi. 3.° Temere conceptum, sine gravi indicio, de persona tibi nota,
non de persona indeterminata, vel tibi ignota. Prob., quia iudicium
temerarium, nisi sit firmum, in materia gravi, et temere conceptum,
contra proximi famam non est gravis iniuria proximi : si autem non
est satis deliberatum, non est perfectum ex parte actus, et consensus
voluntatis. Ergo, nisi habeat praedictas tres conditiones simul, non est
perfectum ex parte actus, et consensus voluntatis. Ergo, nisi habeat
praedictas tres conditiones simul, non est peccatum mortale. — L. 962.;
Lugo d. 14. n. 11. 23.
1483. Quale peccatum sit dubium, suspicio, opinio temeraria? —
Dubium positivum, suspicio aut opinio temeraria de alterius peccato
per se est solum veniale. Prob., quia etiam opinio, si sit formidolosa,
de alterius crimine, per se loquendo, non infert ei gravem iniuriam,
cum, simpliciter loquendo, non auferat, iudicio, alterius famam; non
enim est iudicium firmum. — Dubitem positivum temerarium datur,
quando quis deberet ex motivis gravioribus indicare, aliquem esse
bonum, et innocentem ; ex aliis tamen levioribus motivis positive dubi­
tat, seu reflexe iudicat, esse dubium, an sit bonus vel malus, seu in­
nocens vel nocens. — Per se, nam per accidens potest subinde fieri
grave; si, e. g., hi actus versentur circa peccata valde extraordinaria,

390

II

DE DETRACTIONE

vel graviora ratione conditionis personarum, quas respiciunt, ac opi­
nio seu suspicio ex levibus indiciis, dubium ex levissimis indiciis pro­
cedat; quia talis opinio, suspicio aut dubitatio maior iniuria est, quam
iudicium etiam firmum circa peccata minus gravia ordinaria. Sic etiam
tales actus grave peccatum sunt, si procedant ex malevolentia absque
causa; procedunt enim tunc ex contemptu alterius, proindeque gravis
iniuria reputantur. Ceterum, quia plerumque huiusmodi cogitatione»
etiam sine deliberatione menti subrepunt a peccato gravi excusatur
quisquis plena deliberatione non advertit et gravitatem rei cogitatae,
et levitatem indiciorum. — 1. ad Cor. 13., 5.; L. 963. 964.; S. Th.2.
2. q. 60. a. 3.; Caiet. ib.; Quodl. 12. a. 34.; Lugo d. 64. n. 17.

1484. Quid de dubio negativo? — Dubium pure negativum de in­
nocentia vel crimine alterius nullum est peccatum. Prob., quia in tali
dubio, oborto ex aliquo indicio de alterius crimine, nullo extanlegra­
viore motivo, nullus tenetur positive indicare, alterum esse bonum et
innocentem, et sic se exponere periculo erroris; adeoque suspendendo
omne iudicium de bonitate aut malitia, de innocentia, aut crimine al­
terius, non peccat. S. Th. 2. 2. q. 60. a. 4.; Less. 1. 2. c. 11. n.
32-36.; Lugo d. 14. n. 21.
1485. Nota: Practice in dubio observandum est illud axioma
prudentum : In ordine cautelae praesumenda sunt peiora, in ordine vero
caritatis et iustitiae meliora. Ratio prioris partis est: quia ad praeca­
vendum malum, praesertim proprium, aut suorum, quilibet habet ius;
adeoque in ordine cautelae potest praesumere peiora, saltem practice,
et praecise in ordine ad cavendum malum. Id autem non nititur in
indicio temerario contra aliquem in particulari, sed in generali indicio,
quo quis putat posse contingere quod aliquis qui existimatur bonus
sit revera malus. Ratio posterioris partis vero est : quia minus malum
est error praecise speculativus, contra veritatem, quam practicus con­
tra caritatem, et iustitiam ; adeoque in ordine caritatis, et iustitiae ad
alterum, praesumenda sunt meliora. S. Th. 2. 2. q. 60. a. 4. ad 3.

II. — DE DETRACTIONE
1486. Quid sit detractio ; quid calumnia? — Detractio est: alie­
nae famae occulta et iniusta violatio. Occulta, i. e. in alterius cui detrahitur absentia. Occulta: si enim manifesta est, contumelia est. Alie­

II.

DE DETR/VCTIONE

391

nae, qui enim propriam laedit, ordinarie iniustus, non est, cum sit
illius dominus. Fama vero est publica opinio de alterius excellentia.
Violatio famae variis modis fieri potest: l.° Positive, si falsum cri­
men imponatur, si verum amplificetur, si occultum manifestetur, si
opus bonum sinistre accipiatur. 2.° Negative, negando nempe bona
opera proximi, vel illa minuendo, vel etiam quandoque tacendo, aliis
laudantibus, vel frigide laudando. — Si alicui detrahatur, crimen verum
aperiendo, dicitur simplex detractio; si imputando falsum, dicitur ca­
lumnia, quae est gravior et specie differt a simplici detractione, quia
detractioni mendacium addit proximo damnosum. Haec tamen diversa
species, « prout praecise est contra veracitatem, non est malitia mor­
talis, atque ideo non affert speciem diversam mortalem, necessario in
Confessione explicandam ». Lugo d. 14. n. 36. — Detractio differt a
susurratione, quae est verbum seminans inter amicos discordias. Con­
venit tamen susurratio cum detractione ex parte materiae, quia utra­
que malum de proximo dicit; sed specie differt ex parte finis, quia
susurratio insuper dissolutionem amicitiae intendit. Et ideo est ex ge­
nere suo mortalis, specie diversa ac gravior detractione ; unde in Con­
fessione est exprimenda. Prov. 6., 16. 19.; Eccli. 28., 15.; S. Th. 2.
2. q. 74. a. 2. — L. 966.; S. Th. 2. 2. q. 73. a. 1.; E. M.
1487. Quale peccatum sil detractio? — Detractio est peccatum
oppositum iustitiae et ex genere suo grave. Prob., quia opponitur iuri
quod alter habet ad suam famam, seu bonum nomen, per cuius de­
fectum impeditur homo a multis bene agendis; ergo est peccatum
oppositum iustitiae, et ex suo conceptu generico mortale. 1. ad Cor.
6., 10. Praeterea detractio per se est peior furto, sicut fama est me­
lior pecunia; iuxta illud Prov. 22., 1.: Melius est bonum nomen, quam
divitiae multae. Et Eccli. 41., 15.: Curam habe de bono nomine, hoc
enim magis permanebit tibi, quam mille thesauri pretiosi et magni.
— Quod calumnia iustitiae opponatur res est manifesta. Nam cum
crimen sit falsum, quis in pacifica et legitima possessione est suae
famae. Quoad vero detractionem difficultas est ; sed ex eo constat,
quod quamdiu crimen non sit publicum, cum fama non sit quid in
rei veritate consistens, sed in hominum opinione, adhuc quis est in
pacifica et legitima possessione suae famae, qua per detractionem spo­
liatur. — Idem vero semper specie est peccatum, quaelibet sit persona
cui detrahitur, quia hominis fama non distinguitur in species; quod­
libet sit peccatum in quo alicui quis detrahit; et sive in uno sive in
pluribus; quia semper unum idemque est quod his omnibus laeditur,

392

II. - DE DETRACTIONE

nempe existimatio: unde in Confessione necesse non est explicare cui
et in quo quis detraxit. — L. 966. 967.; S. Th. 2. 2. q. 33. a. 7. c.,
q. 73. a. 2.; E. M.
1488. An grave sii revelare naturales defectus alterius? — Reve­
lare alterius defectus naturales, per se loquendo, non est peccatum mor­
tale. Prob., quia tales defectus sunt inculpabiles, et ordinarie pluribus
noti: adeoque eos revelare non solet esse famae graviter noxium. Sic
non solet esse famae graviter noxium, si quis dicat alterum esse igna­
rum, imprudentem, etc. ; neque si dicat alterum esse luscum, claudum,
gibbosum, etc. Per se loquendo ; nam, si ex revelatione alicuius defectus
naturalis alter pateretur damnum, aut graviter contristaretur, revela­
tor graviter peccaret contra iustitiam aut caritatem, nisi haberet iustam
causam alicui manifestandi similem defectum naturalem. — L. 967.

1489. Nota: Idem dicendum, generatim loquendo, de omnibus
illis defectibus moralibus, qui licet sine peccato et sine crimine sint,
personam tamen efficere possunt minus honore dignam ; idemque di­
cendum de defectibus mere civilibus in eodem casu, e. g., si quis dicat
de honesta puella vim esse passam, de honesto et gravi viro lanionis
artem exercuisse.
1490. An grave sil revelare leve alterius peccatum? — Revelare
peccatum veniale alterius, aut loqui de peccatis per verba generalia,
per se loquendo, non est peccatum mortale. Prob., quia in mullis of­
fendimus omnes ; adeoque revelare alterius peccatum veniale, vel pec­
cata per verba generalia, ex quibus non potest colligi, alterum pec­
casse mortaliter, non solet esse famae graviter noxium. — Per se lo­
quendo ; nam conditio alicuius personae potest esse talis, ut in ea
etiam peccata venialia censeantur esse magni momenti, e. g., si de
viro gravi, et religioso, dicatur esse mendacem, seu crebro mentiri;
aut, si de aliqua religiosa communitate referantur certa peccata per
verba etiam solum generalia, c. g., multa scio de illa, quae patefa­
cere prohibet caritas etc., aut tam multa dicantur, etsi non singula
gravia, ut notabiliter laedatur fama alicuius personae, in conspicua di­
gnitate constitutae, licet intra longum tempus id peragatur. — L. 997.
1491. An semper grave sit revelare grave alterius peccatum? —
Revelare peccatum mortale alterius est peccatum mortale, quando propte­
rva patitur grave detrimentum famae, non vero quando patitur solum
leve detrimentum. Ratio quoad 1. p. per se est clara. Ratio quoad
2. p. est, quia quaedam peccata mortalia a personis certae conditio-

II.

DE DETRACTIONE

393

nis tam frequenter committuntur, ut de illis iam quasi praesupponantur; adeoque de persona similis conditionis referre certum peccatum
mortale parum minuit illius famam; ut, e. g., si dicatur de milite,
quod commiserit duellum, aut seduxerit puellam. Idem esset, si quis
revelaret delictum, de quo alter se iactare solet, vel eiusdem rationis,
seu speciei, cuius iam prius fuit publice diffamatus. — L. 967.; S. Th.
2. 2. q. 73. a. 2. 3.
1492. Resolves : Infertur non peccare mortaliter eum, qui refert al­
terius grave crimen, si adeo vilis est conditionis et auctoritatis, ut sibi
prudenter persuadere possit, audientes sibi non esse credituros. Ratio
huius est, quia talis non causât in audientibus indicium firmum de
alterius crimine, sed ad summum levem aliquam suspicionem. Sed, si
atrox sit detractio, vel suspicionem tantum excitare grave est.
Non peccat mortaliter, qui iniuriam ab aliquo sibi illatam nar­
rat amico, ut consolationem aliquam ab illo accipere, et exposita que­
rela acerbitatem doloris lenire possit. Ratio specialis huius est, quia
nimis difficile foret, si quis gravem iniuriam in silentio deberet deco­
quere, et eam sub gravi obligatione neque amico consolationis causa
posset referre. Quaedam est iurium collisio ; neque alterius fama pro­
prie et stricte laeditur. Hinc excusantur saltem a mortali famuli alicui
detegentes iniurias illatas a dominis, uxores a viris, filii a patre, reli­
giosi a praelato, doloris tantum mitigandi causa. L. 973.; S. Th. 2. 2.
q. 73. a. 3., 1. 2. q. 38. a. 2. Cf. 1494. 1496.
Mortale non est de aliquo ignoto vel indeterminato male loqui,
si talis non sit, ut in alios notos et determinatos infamia redundet.
Sic, v. g., peccat qui detrahit ordini religioso, vel nominat monaste­
rium, in quo quis grave peccatum occultum commiserit. Id enim tali
ordini vel monasterio graviter nocet. Excipiunt, si agatur de aliquo
ordine amplo, neque sit strictioris observantiae, cum in quolibet am­
plo loco ferme semper sint aliqui discoli. L. 978.
Non est peccatum contra iustitiam saltem mortale, quaerere cau­
sam captivitatis alicuius, vel de ea loqui; sicut enim captivitas est
publica, sic etiam causa videtur esse facta publica. L. 974.
Mortuum infamare minus grave est, quam vivum, cum non am­
plius fama indigeat ad recte vivendum et operandum in aliorum uti­
litatem ; mortale tamen adhuc esse potest, et ad restitutionem obli­
gans; quia nemo totus moritur, et mortui existimatio ad viventes saepe
pertinet. Et scandalum etiam facile haberi potest ex cvulgatione rei
hactenus ignoratae. Neque contra valet ratio, quod si tu non narras

394

π.

DE DETRACTIONE

illud male factum, alii narrabunt. Quod alii illicitam rem faciant, eam
tibi licitam facere non possunt. L. 978. Cf. hic 1493. 1494.
Crimina, oblivioni iam data, in memoriam revocare grave per se
contra iustitiam est, siquidem recuperatam aufert existimationem. Cri­
minum vero quae nondum oblivioni data sunt, memoriam constanter
renovare, grave per se contra caritatem est ; siquidem hoc sine iusta
causa, ut supponitur, gravi proximum afficit moerore.

1493. Ah aliquando liceat calumnia vel detractio? — Nunquam
licet falsum crimen alteri apponere, ut constat ex ppr. 44/ 45/ dd.
ab Innoc. XI. Licet tamen iusta de causa crimen alterius occultum,
etiam cum iactura famae ipsius, manifestare; quia aliquando bonum
publicum vel privatum hoc requirit, et tunc ius proximi ad famam
conservandam a potiori iure eliditur. — L. 972.; S. Th. 2. 2. q. 69.
a. 2. ; E. M.
1494. Quibusnam causis liceat alterius crimen revelare? — Causae,
propter quas licite crimen alterius revelari potest, immo aliquando
etiam debet, sunt sequentes: l.° Utilitas notabilis revelantis ipsius,
v. g., ad consilium vel auxilium in re gravi petendum, secluso tamen
quocumque affectu ad detractionem. 2.° Utilitas delinquentis, nempe
ad ipsius instructionem, vel correctionem, etc. 3.° Utilitas publica, uti
ad impedienda mala reipublicae vel religioni aut alicui communitati
imminentia. 4.° Utilitas gravis etiam privata sive audientium, sive alio­
rum, v. g., ut a malis, damnis aut incommodis, certe aut probabiliter
eventuris, liberentur. Ratio horum est, quia tunc peccata alterius ma­
nifestans non laedit iustitiam nec caritatem. Non laedit iustitiam, quia
proximus non habet ius ita strictum ad suam famam, ut alii obligen­
tur ad tegendam veritatem, quando cius manifestatio necessaria est
ad grave damnum sive proprium sive aliorum vitandum, ad quod et
alii ius habent. Unde iurium accidit collisio. Aliorum bonum praeva­
let omnino bono propriae famae, quae falsa fama sit. Nec laedit ca­
ritatem, quia caritas non obligat cum gravi incommodo; et sicut non
teneris impedire damnum proximi tui quamvis magnum, cum gravi
tuo damno, ita nec teneris in casu occultum crimen proximi celare.
— L. 968.; S. Th. 2. 2. q. 73. a. 2.; Lugo d. 14. n. 97. 112. 113.;
Gousset 1070.

1495. Resolves: Si quis iniuste laedit famam tuam, vel calu­
mnia vel simplici detractione, delictum tuum omnino occultum denun­
tiando, nec potes eam tueri, nec recuperare alia via quam imminuendo

II.

DE DETRACTIONE

395

quoque famam illius, id licet, dummodo falsa non dicas, et solum in
tantum, in quantum ad tuam famam conservandam necesse est, nec
magis laedas quam laedaris, collata tua et alterius persona. L. 972.
Licet alium infamare ad tormenta gravia vitanda, si crimen sit
verum ; quia nullam alteri facis iniuriam, cum habeas ius illud in ne­
cessitate revelandi ; sed non licet, si crimen sit falsum, quia esset
mendacium perniciosum. L. 982.
Licite etiam imminuis alicuius famam, si aestimatio, falso con­
cepta de eius doctrina et probitate, est aliis perniciosa; dummodo
nulla alia sit ratio commodior malum impediendi, et damnum, quod
proximo timetur, sit maius aut saltem aequale damno, quod ex ma­
nifestatione defectus, aut criminis alterius ei obveniret. Less. 968. Quin
immo ex Lugo d. 14. n. 112. neque excessus neque aequalitas damni
tui aut aliorum requiritur, « dum damnum, quod tibi vel aliis times,
non sit leve, sed grave ac notabile >. Ita etiam S. Alph. 968.
Propter correctionem ipsius delinquentis, licet clam revelare oc­
culta delicta parentibus, praelatis, magistris, dominis. Licet etiam ra­
tione damni vitandi manifestare alicui domino famulum esse furem,
famulam domi amasium admittere, domino absente.
1496. An sii mortale grave alterius peccatum, quod graviter eum
dedecoret, unico viro prudenti ct discreto revelare, seclusa speciali ma­
litia? — Prima sententia communior et probabilior dicit, graviter
peccari, nisi inadvertentia aut magna levitas excuset. Ratio est l.°
quia laesio famae etiam apud unam personam gravem gravis cense­
tur, ut patet ex iudicio temerario, quod per se grave est. 2.° Quia
saepe homines aegrius ferunt, se laedi apud unam personam gravem,
quam apud 1res vel quatuor alias. Grave sane est, uti bonum vel uti
malum haberi a gravi viro. Secunda sententia probabilis negat. Ratio
est, quia cum fama consistat in communi aestimatione hominum, non
censetur absolute diffamatus, qui apud unum vel alterum dumtaxat
bonum nomen amisit. Non stat autem paritas iudicii temerarii, quia
falsi criminis in eo habetur impositio; et in casu, de quo agitur,
nuda veri criminis manifestatio. Excipe, nisi quis ei revelet, quem
reus maxime et prae omnibus aliis latere velit, eiusque interest gra­
viter ne illi reveletur. — Cf. n. 1481.; L. 973., S. Th. Quodl. 11.
a. 13. ad 3.
1497. An revelari possit alterius crimen occultum, simul nar­
rando poenitentiam peractam ? — R. Negative. Non enim manifestatio

396

π. -

de

detractione

illa delicti per subsequentem poenitentiam aeque compensatur. Semper
enim sinistra quaedam opinio in aliis ingeritur. — L. 974.

1498. An grave sit grave peccatum occultum de quadam persona
manifestare, quae alio gravi peccato iam noto sit infamata? — R. Af­
firmative per se, si peccata sint inter se disparata. Infamis enim in
uno genere vitii, non amisit ius famae quoad alias virtutes. Negative
vero, si sint inter se connexa et unum alterum inferat, quia tunc no­
tabiliter infamia non augetur. — Verum negandum non est grave
esse posse peccatum manifestare etiam crimen secunda vice ab aliquo
commissum, quia iterum grave eius famae infertur detrimentum; u
si quis dicat de aliquo, de quo cognoscitur semel tantum commississe
furtum, iterum furatum esse. — L. 976., H. A. 14.
1499. An ad vitandum grave tuum damnum, possis crimen oc­
cultum alterius revelare, si notitiam acceperis iniuste fer vim, aut
fraudem, puta aperiendo litteras, etc.? — Haec S. Alph. 969.: «In
hac quaestione plures sunt sententiae. Sed inter has tam varias, ma­
gis mihi arridet sententia Lugonis. Docet hic magnus theologus te
non posse, generaliter loquendo, uti notitia illa iniuste accepta cum
alterius damno ob quodeumque damnum tuum effugiendum. Ratio,
quia actio iniusta, qua tu secretum accepisti, obligat te ad restituenda
omnia damna propter illam proximo obventura. Tunc tantum recte ad­
mittunt Lugo etc., tc posse crimen manifestare: l.° Si revelatio esset
necessaria ad bonum commune reipub. 2.° Si alter teneretur ex iu­
stitia secretum revelare, ad damnum tuum reparandum. 3.° Si ille
iniuste te vexaret ».
1500. An crimen publicum revelari possit illud ignorantibus? —
R. Affirmative, quia hoc nec contra iustitiam videtur esse, nec contra
caritatem, sive sit publicum publicitatc iuris sive publicitate facti.
L. 974.

1501. An crimen publicum in uno loco possit revelari in alio
loco, ubi ignoratur? — R. Affirmative probabilius perse, saltem abs­
que peccato gravi, si agatur de loco vicino, seu de loco ubi facile et
brevi publicandum est. Ratio est, quia fama brevi et necessario amit­
tenda nullius aut certe non magnae aestimationis est, et moraliter lo­
quendo, iam abiecta est. Excipe tamen, nisi grave damnum sit inde
quis passurus. — Si agatur de locis, ad quae divulgatio non est per­
ventura, aut non nisi post diuturnum tempus, distinguendum est.
Quoad notorictatem iuris, seu per indicis sententiam, non est contra

II. - DE DETRACTIONE

397

iustitiam, quia iudex, quando publice aliquem condemnat, intendit
reum spoliare fama, ut ceteris ubique sit in exemplum. Nec proba­
bilius est contra caritatem, saltem graviter, quia ad bonum commune
magnopere confert, sententiam ubique vulgari, ut efficacior sit poena,
ac reus cognoscatur etiam ab incolis regionis remotae, qui cum illo
negotia tractanda habere possent. L. 974. Quoad notorictatem facti,
seu per meram mullorum cognitionem, controvertitur. Prima sententia
valde probabilis dicit, non esse per se illicitum, quia neque contra
iustitiam peccatur, neque contra caritatem, saltem graviter, modo aga­
tur de criminibus, quae reddunt hominem perniciosum. Ratio est, quia
infamia, undecumque orta fuerit, bonam existimationem simpliciter adi­
mit: ac bono publico conducit, facinorosos homines dignosci, ut ab
eis cavere omnes possint. L. 974., H. A. 12., In Retr. n. 12. Se­
cunda sententia e contrario dicit, esse peccatum tum contra iustitiam,
tum contra caritatem. Contra iustitiam quidem, quia infamatus in uno
loco, non amisit ius ad famam in alio remoto, quo fama criminis non
est brevi perventura; ergo ipsi facit iniuriam, qui eum ibi diffamat.
Insuper uti infamia facto incipit divulgationis, ita facto cessat silentii.
Contra caritatem, quia diffamans nocet proximo in re gravi seu in
fama, quam alibi sine ullius iniuria possidere pergit; neque saltem
semper ulla est necessitas boni publici crimina aliorum magis evul­
gandi, immo et publicae tranquillitatis ac ordinis, et delinquentis, ut
nempe facilius emendetur, interest, ut occulta crimina sine causa iusta
non evulgentur, et evulgata magis magisque non publicentur.

1502. Nota: Ex S. Alph. II. A. 12., « delictum publicatum in
uno monasterio, non potest dici absolute publicum ; unde, non potest
alibi manifestari, et ne in alio quidem monasterio ipsius Ordinis, quod
cum illo haberet frequentem communicationem ». Ex eod. S. D. 1.
c. 13., « delictum alicuius publicum uno tempore, non potest in alio,
in quo factum est occultum, publicari sine gravi culpa, saltem contra
caritatem, nisi delictum esset publicum non solum notorietate facti,
sed etiam notorietate iuris, i. e. per sententiam iudicis, vel rei con­
fessionem in iudicio ». Hoc tamen non impedit, quominus delicta pu­
blica ad publicum bonum publicis historiis narrentur ad veritatem fa­
ctorum conservandam, ad horrorem vitii inficiendum, ad divinam mi­
sericordiam commendandam, etc., Cf. n. 1492.; Lugo d. 14. n. 87.
1503. Quandonam crimen seu factum dici possit publicum seu no­
torium? — Dicitur omnino publicum seu famosum, quando innotuit
maiori parti communitatis seu civitatis, oppidi, pagi, etc. Dicitur sim-

398

Π. - DE DETRACTIONE

pliciter publicum seu notorium, quando innotuit tot personis, ut nulla
tergiversatione celari possit, et moraliter sit impossibile, quod in notitiam communitatis non deveniat. — Valde autem difficile est determinare, quot personarum requiratur cognitio, ut crimen publicum cen·
seri debeat. Varias regulas assignaverunt theologi pro vario numero
personarum, quae communitatem componunt. Iuxta communiorem sententiam dici potest publicum crimen, si quindecim sciant ex communitate centum personarum ; aut viginti diversarum familiarum in communitate mille personarum ; aut quadraginta dispersi in oppido quinque millium personarum. Ita S. Lig. 975. Sed, ut melius inquit Billuart de lust. diss. 15. art. 2. § 5., hoc remittitur iudicio prudentis,
qui. attento communitatis numero, hominum garrulitate et aliis circumstantiis, iudicet, an possibile sit, ut res secreta maneat. — L. 11.
App. n. 33, 1. 6. n. 593. 1111., 1. 7. n. 76. 78.

1504. An peccet graviter referens tantum gravia peccata alterius,
ab aliis audita, v. g., si dicat: Fertur, narrant, audivi de tali hoc
vel illud? — Peccat graviter contra caritatem et iustitiam, si ita re­
ferat, ut alii sint verisimilius et merito id credituri, v. g., si asserat
se, quae narrat, audivisse a persona fide digna, quia tunc causam suf­
ficientem credendi malum praebet; secus, si probabiliter fides dictis
non adhibeatur, quia nulla infamia inde orietur. Multo autem facilius
peccabit graviter referens, etiam ut mere dubium, peccatum enorme
alterius, v. g, haeresis, sodomiae, etc. ; quia sola horum enormium
criminum suspicio valde infamat. — Peccat graviter contra caritatem,
si audita referat coram iis, qui probabiliter ea credent ex levitate aut
malitia propria ; quia sub gravi quisque tenetur ex caritate tollere
occasionem damni alterius, cum facile potest. Non tamen videtur pec­
care contra iustitiam, quia non est causa efficax damni L. 977. 978,;
Billuart ib. art. 2. S* 4.
I

1505. Quomodo peccet audiens detractionem ? — Qui efficaciter
inducit alium ad detrahendum peccat certe graviter non solum contra
iustitiam, sed etiam contra caritatem. Ratio est, quia non solum est
iniusta causa ulterioris detrimenti famae illius cui detrahitur, sed etiam
ulterioris peccati detractoris. Ergo respectu primi peccat contra iusti­
tiam. respectu posterioris contra caritatem propter scandalum et co­
operationem. — Peccat graviter contra caritatem, quoad eum cui de­
trahitur, qui gaudet de detractione gravi ab alio facta, quia gaudet
de damno gravi proximi. Excipe, si gauderet tantum de auditione rei
novae vel curiosae, non vero de ipsa detractione. Peccat etiam contra

[

Π. - DE DETRACTIONE

I
I
I
I
I
I
j
I
I
|
I
I
I
I

I

1

399

caritatem quoad detrahentem, huic enim occasionem praebet peccatum
exterius consummandi S. Th. 2. 2. q. 73. a. 4.
Superior, in ordine spirituali, peccat contra caritatem, si detra­
ctionem non impediat in quantum commode potest, etiamsi de ea non
gaudeat; quia illi specialis obligatio incumbit corrigendi detrahentem,
aut damno subditi infamati obviandi. Probabilius autem non peccat
contra iustitiam ; 1.° Superior detrahentis, quia non tenetur invigilare
bono alterius non subditi. 2.° Superior infamati, quia ipsi non incum­
bit ex iustitia bono temporali subditi attendere. L. 979. Attamen, Su­
perior detrahentis « non excusatur a culpa gravi contra caritatem, et
etiam contra iustitiam, si sit Episcopus vel parochus, et non corrigat,
quia hi tenentur ex iustitia ad corrigendos subditos ». L. 580. ;
Struggl 40. — Magistratus civilis officium est existimationem quoque
nostram tueri ; sed, servato ordine iuris, ideoque regulariter ad in­
stantiam partis.
Persona particularis plerumque aut omnino aut saltem a gravi
peccato excusatur, si detractionem non impediat, sive ex verecundia
aut timore sive ex aliqua negligentia etiamsi commode possit, modo
de illa non gaudeat, nec praeter infamiam aliud damnum accedat.
Ratio est, quia in hac materia saepe constare nequit correctionem
esse profuturam; immo saepe periculosum est, et merito timeri potest,
ne detractio potius augeatur vel producatur. Excusatur item quis sal­
tem a gravi peccato, si tacet, quia nescit, an occulta sint, quae de­
tractor referat. Excusantur autem etiam a veniali, qui ubi advertunt
detractionem, discedunt, sermonem expungunt, aut faciem avertunt,
atque tristes se ostendunt, iuxta illud Prov. 25., 24. ; Dissipat facies
tristis linguam detrahentem. — Culpa tamen aliqua non carebit, si fa­
cile quis correctionem efficacem adhibere possit. « Et ideo in culpam
ei vertitur, si non resistit, cum possit resistere, eadem ratione, qua
tenetur aliquis sublevare asinum alterius iacentem sub onere, ut prae­
cipitur Deuter. 22. » S. Th. 2. 2. q. 73. a. 4. — L. 980. 981.

1506. Quaenam adsit obligatio restitutionis in detractore? — De­
tractor tenetur ex iustitia, quantum fieri potest: l.° ad reparandam
famam iniuste ablatam : 2.° ad compensanda omnia damna temporalia
ex diffamatione provenientia et aliquo modo praevisa. Ratio primi
est, quia per ablationem famae irrogata est iniuria damnosa; ius enim,
quod quisque habet ad famam, auferri privata auctoritate nequit: cum
itaque necessaria sit boni iniuste ablati restitutio, propterea iniuria
illa resarciri debet. Ratio secundi est, quia omnia damna provenientia

400

II.

DE DETRACTIONE

ex detractione tribuenda sunt detractori, ut causae eorum efficaci, sive
crimen revelatum sit falsum, sive verum, cum in utroque casu famam
iniuste detractor laeserit. — Obligatio restituendi famam est perso­
nalis. Obligatio vero reparandi damna, quae ex diffamatione orta sunt,
est realis, et proinde ad haeredes transit. — L. 6 1 3. 991. 994. 995.
996.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 2., q. 73. a. 2.; C. B. S24. ; C. L.
2389. 2390.

1507. Quomodo fama sil restituenda? — Restitutio famae alio
modo facienda est a calumniatore, ac a detractore simplici. Hinc
° calumniator tenetur dicta retractare, et quidem per se etiam cum
l.
iactura propriae famae, si aliter reparatio fieri nequeat; ratio, quia
melior est conditio innocentis quam nocentis, et malitiae suae impu­
tare debet, quidquid propterea est passurus. — 2.° Detractor simplex
dicta retractare nequit, quia sic mentiretur, sed alio modo, quantum
in ipso est, famam restituere debet, dicendo, v. g., se male locutum
fuisse, se erravisse, aut quid simile; non enim hi solum errant qui a
veritate, sed etiam qui a rectitudine recedunt, iuxta illud Prov. 14., 22.;
Errant, qui operantur malum. Sed saepe modus ille non sufficit apud
intelligentes et astutos, qui potius ex his formulis conficiunt, verum
esse crimen, quod non asseritur aperte esse falsum. Tunc igitur de­
tractor tacendo de dictis, data occasione, cum dexteritate et veritate
laudare et honorare debet eum, cui detraxit. — L. 992.; S. Th. 2. 2.
q. 62. a. 2. ad 2., q. 73. d. 2.
1508. An famam quis restituere debeat etiam cum suo incom­
modo? — Qui laedendo alterius famam solum venialiter peccavit, non
tenetur eandem restituere cum gravi suo incommodo. Qui vero pec­
cavit mortaliter, tenetur eandem restituere etiam cum gravi incom­
modo, at proportionate alterius damno. Ratio 1? est, quia ex culpa
%
solum levi et veniali, in simplici damnificatione proximi, non potest
oriri obligatio gravis, et sub mortali, restitutionis in foro conscientiae,
saltem ex iustitia. Si tamen ille, qui venialiter peccavit in detrahendo
ex semiplena advertentia, potest commode restituere famam in re
gravi, hanc ex caritate et ex iustitia tenetur sub peccato mortali re­
stituere ; nam caritas graviter obligat ad avertendum grave malum
proximi etiamsi quis nullo modo sit causa illius ; et iustitia graviter
obligat, ne nostra actio pergat graviter influere in damnum proximi.
Ratio 2? est, quia talis tenetur famam restituere ex iustitia, et propter
culpam mortalem praecedentem ; atqui obligatio ex iustitia et ex culpa
mortali et in re gravi obligat cum gravi incommodo. Ratio 3.1 est

II.

401

DE DETRACTIONE

quia si malum quod deberet pati detractor est altioris ordinis, aut in
eodem ordine longe notabiliter maius malo, quod pati debet inno­
center infamatus, infamator posset ordine caritatis praeferre bonum
proprium maius bono minori innocentis, ut communiter advertunt theo­
logi. Attamen, si restitutio directa famae, dictorum retractatione, fieri
non possit, aut non expediat, indirecta saltem restitutio facienda est,
laesum laudando, honorando, etc. — L. 994.

1509. An infantans teneatur famam restituere etiam coram iis,
qui crimen a se revelatum mediate acceperint? — R. Affirmative, si
famam violavit apud audientes, quos praevidebat facile infamiam evul­
gaturos. Ratio, quia tunc ipse fuit prima et efficax causa damni. Se­
cundis autem causis deficientibus, obligata semper manet causa prima.
Secus vero non tenetur; sed illi tenentur, qui deinde coram aliis de­
traxerunt. — L. 991.
1510. Quaenam sint causae a restitutione famae excusantes ? —
Sequentes communiter admittuntur: l.° Si delictum quod uni vel plu­
ribus revelasti, ex alia via publicum evaserit, aut si fama alio modo
reparata sit, v. g., per sententiam iudicis, etc. — 2.° Si prudenter
indicetur, criminis memoriam temporis decursu oblivione deletam esse.
— 3.° Si restitutio famae fieri nequeat sine vitae periculo; quia vita
est bonum ordinis superioris, ac fama ; item si restitutio famae sit
longe multo minoris valoris, ac iactura, quam pati deberet diffamator,
v. g., si esset homo honoratus et praesertim bono publico vel reli­
gioni valde utilis. — 4.° Si reparatio sit moraliter impossibilis ob
nimiam locorum distantiam aut alias speciales difficultates, quae prae­
sertim in reparatione detractionis simplicis reperiuntur; v. g., si qui
audierunt detrahentem, e praeoccupata opinione revocari non possint.
— 5.° Si indicetur, detractioni fidem adhibitam non fuisse ab audien­
tibus, ut fit saepius, quando in irae calore detrahitur. — 6.° Si in­
famatus obligationem expresse vel tacite remiserit, modo remittere
possit; immo quandoque sufficit condonatio praesumpta. Eam autem
remittere non potest, quando ex eius infamia sequitur scandalum, aut
damnum vel commune vel suorum, etc., v. g., si agatur de infamia
sacerdotis, etc. L. 997. 998. 1003.; S. Th. 2. 2. q. 73. a. 4. ad 1.

1511. An excuseris a restitutione famae, si etiam laesus tuam
famam violaverit, nec restituere velit? — Negat Navarrus, Sporer, et
quidam alii ; sed probabilius affirmandum cum S. Alph. 999 ; quia
non teneris alteri ius suum reddere, si ille recusat tibi reddere tuum.
BucceroNi.

lust. theol. inoratis II

26

402

III.

DE CONTUMELIA

« Paria delicta mutua compensatione dissolvuntur ». L. 40. de Sol.
matr.
1512. An tenearis famam pecunia compensare, si eam restituere
non possis? — R. Negative saltem probabilius, quia iustitia obligat
tantum ad reddendum ablatum, aut aequivalens; sed pecunia non fuit
ablata per detractionem; neque ipsa est famae aequivalens, cum sit
alterius ordinis. — L. 1000.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 2.

1513. Quid agendum, si dubium sil, an infamatio fuerit oblivioni
data? — Haec S. Alph. 998.: « Retractatio per se affert infamiam
retractandi ; unde, quando dubitatur de oblivione infamationis, non vi­
detur quis teneri damnum certum pati, ad reparandum incertum da­
mnum proximi. Et licet iniuria irrogata sit certa, et ideo possideat,
attamen, quia restitutio non debetur ob solam iniuriam, sed ob da­
mnum vere illatum, ut dicimus cum S. Th., non videtur esse obligatio
resarciendi damnum dubium cum damno certo restituentis, nisi quando
solum periculum infamiae alterius in aliquo casu magis aestimaretur,
quam infamia certa, sive damnum detractoris ». Adde quod si infamatio vere est oblivioni data, infamatus certe praefert, ut eius me­
moria amplius non revocetur.

III. — DE CONTUMELIA
1514. Quid contumelia et quotuplex ; ac quale peccatum sit? —
Contumelia est: iniusta violatio honoris personae praesentis. Contu­
melia igitur differt a detractione primo per hoc, quod detractio di­
recte laedat famam, seu internam existimationem, quam alii habent
de proximo, contumelia vero directe laedat honorem, seu externam
contestationem talis existimationis, sive verbis sive factis fiat. Secundo
contumelia differt a detractione per hoc, quod detractio fiat occulte,
et in alterius absentia; contumelia vero fiat palam, et in alterius prae­
sentia, per eius contemptum, sive in seipso qui praesens sit, sive in
alio, v. g., in suo legato, vel statua; nam contumelia dicitur a con­
temnendo. Nihilominus, ut honor deferri potest absenti, e. g. oratione
laudatoria coram pluribus, ita et contumelia absenti fieri potest, atroci
coram pluribus iniuria, quia nempe praevidentur saltem in confuso
quod offensus id comperiat. L. 1. 3. n. 334.

HI.

DE CONTUMELIA

Contumelia fit tribus modis, nempe verbo, scripto et facto. Porro
sub contumelia quae fit verbo, comprehenditur convicium, improperium,
opprobrium, maledictum. Sub contumelia, quae fit scripto ex animo
alterum infamandi, comprehenditur libellus famosus. Et tandem sub
contumelia, quae fit facto, comprehenditur irrisio, illusio et subsan­
natio. « Interim tamen istae species contumeliae in foro theologico
sunt solum materiales; nam formaliter omnes pertinent ad iniustam
laesionem honoris alieni ». Struggl 33. Verum ex S, Th. 2. 2. q. 75.
a. 1. « derisio est peccatum speciale ». Etenim « sicut aliquis convi­
ciando intendit conviciati honorem deprimere... ita etiam irridendo ali­
quis intendit, quod ille qui irridetur erubescat ». Hinc irrisio, quae fit
ore, verbo et cachinnis, subsannatio, quae naso rugato fit, « differunt
a contumelia sicut erubescentia a dehonoratione: est enim erubescentia
timor dehonorationis ». S. Th. ibid. ad. 1. Enimvero « de opere vir­
tuoso aliquis apud alios et reverentiam meretur et famam, et apud
seipsum bonae conscientiae gloriam; secundum illud 2. ad Cor. 1.,
!12. gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae». S. Th.

I

2. 2. q. 75. a. 1. ad 2. Unde e converso « de actu turpi seu vitioso,
apud alios tollitur hominis honor et fama ; et ad hoc contumeliosus
et detractor turpia de alio dicunt; apud semetipsum autem, per turpia
quae dicuntur, aliquis perdit conscientiae gloriam per quamdam confusionem et erubescentiam, et ad hoc turpia dicit derisor ». lamvero
securitas conscientiae et quies illius magnum bonum est. « Et ideo qui
conscientiam alicuius inquietat, confundendo ipsum, aliquod speciale
nocumentum ei infert ».
Laesio honoris debiti non solum contra caritatem, sed etiam contra
. ..
...
iustitiam est; nam ius singuli habent ad certum honorem, et ne de­
spectui habeantur. Maior tamen honor et quidam quasi cultus Prae­
latis et excellentibus dignitate personis ac parentibus debetur; qui in
illis ad observantiam, in his ad pietatem spectat. Quaelibet autem ho­
noris laesio, si id tantum spectetur, non effectus alii extrinseci, eius­
dem infimae speciei est, ea excepta quae contra parentes est, et quae
observantiam vel pietatem etiam violat. Lugo de Poenit. d. 16. n. 265.
- S. Th. 2. 2. q. 72. a. 1.; q. 73. a. 3., q. 75., q. 103. a. 1. 2.,
L. 966; Struggl 23.-27.; Ithur. Cas. 30. n. 5.
1515. Quid convicium, improperium, opprobrium, irrisio, subsan­
natio, illusio, imprecatio? — « Convicium, quasi Convocium dictum,
proprie voces plurium inter se collisas inordinatumve clamorem signi­
ficat, et quia probra saepe, contentione adhibita, ingeri solent, ideo

404

III. - DE CONTUMELIA

I

III. - DE CONTUMELIA

pro contumelia a pluribus facta in rigore usurpari deberet, usus tamen fert, ut convicium cum contumelia confundatur, ut si iniuria, qua
praesenti cuipiam ad os obiicitur crimen aliquod, sive etiam malum
vel poenae vel naturae... Improperium est iniuria, qua quis alteri
obiicit beneficium in eum antea collatum, ingratum eius animum erga
benefactorem exprobrando... Opprobrium in iure idem ac probrum,
L. Probrum jf. de Verbor. signifie., est quasi obiectum probrum, unde
cum probrum dedecus, sive infamiam ex delicto significet, opprobrium
est iniuria, qua quis alteri obiicit dedecus, quo afficitur propter erimen... Irrisio et derisio valent idem et derivantur a deridere et irndere, quae significant ridere cum alterius contemptu. Et iuxta D.
Th. 2. 2. q. 75. tunc fit, cUm quis alterius malum vel defectum in
ludum et risum vertit eoy ut alter erubescat. Si verbis additur risus
vel cachinnus proprie derisio dicitur, subsannatio dicenda, si addatur
nasi, capitis, aliusve membri corporis motus, alterius vitium indicans,
ut rubore ille suffundatur: quod si ad hunc eundem finem facta alia
verbis adiiciantur, derisio illusio dicetur. Dicetur autem ironia, si tum
maxime alterum vituperes, cum per derisionem eum laudes... His adde
imprecationem, vitium illud... quo quis alteri malum aliquod culpae,
poenae, vel naturae imprecatur ». Ithur. Cas. 30. n. 5. Maledictio,
facta absenti, repugnat solum caritati ; per maledictionem enim pro­
nuntiatur malum contra aliquem vel imperando vel optando. Facta
vero praesenti, saepe repugnat etiam iustitiae; cum nempe laedat ho­
norem alteri debitum, et rationem induat contumeliae. Struggl tr. 4.
q. 5. n. 13.; Lugo d. 14. n. 193.; S. Th. 2. 2. q. 72. a. 1. q. 75. 76.
« Convicium et improperium consistunt in verbis, sicut et contu­
melia, quia per omnia haec repraesentatur aliquis defectus alicuius in
detrimentum honoris ipsius. Huiusmodi autem defectus est triplex;
scilicet defectus culpae, qui repraesentatur per verba contumeliosa ; et
defectus generaliter culpae et poenae, qui repraesentatur per convi­
cium... Quandoque vero repraesentat aliquis alicui defectum minorationis sive indigentiae... ; et hoc fit per verbum improperii, quod proprie est, quando aliquis iniuriose alteri ad memoriam reducit auxi­
lium quod contulit ei necessitatem patienti ». S. Th. 2. 2. q. 72.
a. 1. ad 3.

« Contingit verbum maledictionis prolatum esse peccatum veniale
\el propter parvitatem mali, quod quis alteri maledicendo imprecatur,
vel etiam propter affectum eius, qui profert maledictionis verba, dum
ex levi motu, vel ex ludo, aut ex surreptione aliqua talia verba pro-

I
I

I
I
I
I

'
,
I

405

fert, quia peccata verborum maxime ex affectu pensantur ». S. Th. 2.
2. q. 76. a. 3.
1516. An contumelia et irrisio sint grave peccatum? — Contu­
melia est peccatum mortale cx genere suo. Ex hoc enim quod ali­
quis manifeste verba contra alium profert, videtur eum parvipendere;
unde ex hoc ipso dehonoratur, et ideo contumelia detrimentum affert
honori eius, in quem profertur. Ex hoc ergo est per se peccatum mor­
tale non minus quam furtum vel rapina. Non enim homo amat minus
suum honorem quam rem possessam. Ac gravius peccatum est ipsa
detractione, ut rapina gravior furto est. Maiorem enim affert proximi
contemptum. Constat praeterea ex verbis Scripturae, Matth. 5., 22.:
Qui autem dixerit fratri suo : Raca, reus erit concilio ; qui autem
dixerit: Fatue, reus erit gehennae ignis. — Ex genere suo ; venialis
enim erit tum ex imperfectione actus, tum « si sit leve convicium,
non multum hominem dehonestans, et proferatur ex aliqua animi le­
vitate, vel ex levi ira, absque firmo proposito aliquem dehonestandi ».
S. Th. 2. 2. q. 72. a. 2.; q. 73. a. 1. 3.; L. 966.; E. M.
Irrisio, seu derisio, vel illusio non fit nisi de aliquo malo vel
defectu, qui in risum vel ludum vertatur, et ideo quasi parvus acci­
piatur. Quod enim magnum est non pro ludo, sed serio accipitur.
Cum ergo aliquis alterius personae malum vel defectum in ludum vel
risum ponit, quia secundum se parvum malum est, est peccatum secondutn se veniale. Si vero malum vel defectum in ludum vel risum
ponit, quasi parvum ratione personae, sic aliquem illudere vel irri­
dere est eum omnino parvipendere, et eum tam vilem aestimare, ut
de eius malo non sit curandum ; sed sit quasi pro risu et ludo ha­
bendum. Et sic derisio et illusio est peccatum per se mortale, et gra­
vius quam contumelia: quia contumeliosus accipit malum alterius
serio, illusor autem vertit in ludum et risum ; et ideo est maior dchonoratio et contemptus. Tanto gravius autem est peccatum quanto
maior est reverentia quae debetur personae, quae illuditur. S. Th. 2.
2. q. 75. a. 2.
1517. An ex contumelia restitutionis obligatio nascatur? — Con­
tumelia per se strictam inducit obligationem restituendi honorem et
reparandi damna, si qua subsecuta fuerint, saltem si in confuso fue­
rint praevisa. Ratio, quia contumelia iniuriam continet, et quaevis
iniuria satisfactionem exigit, et si sit damnosa, damnorum praeterea
compensationem. — Cf. 1506. seqq.; L. 966.; S. Th. 2. 2. q. 62. a. 2.
ad 3.; C. A. 1330.

406

HI. - DE CONTUMELIA

1518. Resolves: Honor publice per contumeliam ablatus, pu­
blice est restituendus coram illis, qui dehonorationis testes fuerunt,
vel saltem ita, ut satisfactio ad ipsorum notitiam pervenire possit.
Sufficit autem, ut satisfactio fiat per aliam personam, quae nomine
dehonorantis veniam petat. L. 894.
Ea honoris restitutio requiritur, quae censeatur sufficiens ad ma­
nifestandam aestimationem iuxta personae offensae conditionem. Si
enim qui dehonoravit fuerit superior, sufficiet regulariter, si dehonoratum salutet, domi inviset, aut ei benevolentiam ostendat. Si autem
fuerit aequalis, vel a fortiori inferior, maior requiritur satisfactio,
nempe ut praeveniat in salutando, cedat locum, veniam petat, etc., si
alio modo sufficienter satisfacere nequeat. L. 986.; Lugo d. 15. n. 57.
Si inhonoratus vindictam sumpsit, v. g., alterum percutiendo,
vulnerando, plerumque pro honore non requiritur ulterior satisfactio;
quia ille pro satisfactione videtur acceptare vindictam, alter vero non
resistendo videtur fateri suam culpam et aestimationem de altero.
L. 989. Item a restitutione honoris eximuntur rustici, si inter ipsos
impacta mutuo fuerint aequalia convicia aut improperia, quia eo ipso
fit compensatio.
In praxi multoties expedit, ut confessarius omittat monere poenitentem in bona fide existentem circa satisfactionis obligationem, ma­
xime si praevideat, monitionem non profuturam esse; vel si putet
eum, qui dehonoratus fuit, facile id condonare, aut recusaturum esse
reparationem praesertim publicam, ne memoria iniuriae apud alios
redeat, aut ne ipse rubore magis afficiatur, etc. L. 988.

1519. Utrum, si offensor a indice publice puniatur, adhuc tenea­
tur in conscientia pro iniuria illata satisfactionem exhibere ? — Pro­
babilissime negat Lugo cum communi. Ratio, quia ipsa poena inflicta
pro honore tibi ablato videtur satis honorem tuum resarcire. Ita etiam,
si offensor a indice coactus debitam satisfactionem tibi praestiterit;
tunc enim licet coacte, iam vere testificationem exhibuit aestimationis
tuae dignitatis. L. 990.
1520. Quando contumelia fuit occulta, debeturne satisfactio ? —
Negant Moi., Laym. Sed affirmandum est omnino cum communi et
vera sententia, quam tenent Less. Salm., etc. ; quia in omni contu­
melia adhuc occulta, praeter iniuriam adest damnum honoris iniuste
laesi, cum quisque habeat ius ut debitus honor ei servetur. L. 985.

1521. An ct quandonam licita sit contumelia ? — Contumelia est
licita in sequentibus casibus: 1 ,J Si ioci causa per convenientem re­

IV.

DE MENDACIO

407

creationem leves defectus obiiciantur, urbanitas est, secundum S. Th.,
dummodo alter non contristetur, nec ad iram moveatur. 2.° Si fiat
animo corrigendi, humiliandi, aliave ratione; sic Christus vocavit
Apostolos stultos; et Apostolus Galatas insensatos. Ita S. Th. 2. 2.
q. 72. a. 2. ad 2., qui dicit, « quod sicut licitum est, aliquem ver­
berare causa disciplinae, ita etiam potest aliquis alteri, quem debet
corrigere, verbum aliquod conviciosum dicere ». L. 966.

1522. Quomodo se gerere debeat contumelia affectus ? — « Omnes
tenemur contumelias tolerare, animum vindictae abiiciendo. Quando­
que tamen expediens erit contumelias repellere, nempe cum tolerantia
praevidetur adscribi obsistendi impotentiae, aut stultitiae ; vel si obesse
possit bono communi, prout si praelatus tolerando redderetur con­
temptibilis, et sic petulantia subditorum augeretur ». L. 966. ; S. Th.
2. 2. q. 72. a. 3. q. 108. a. 1. ad 4., Quodl. 5. a. 26., Quodl.
10. a. 13.

IV. — DE MENDACIO

1523. Quid et quotuplex sit mendacium 9 — Mendacium est
verbum falsum, i. e. contra mentem ; falsum, cum intentione falsum
dicendi. Intentio fallendi non pertinet ad essentiam mendacii, alioquin
a mendacio excluderentur iocosa mendacia, quae non dicuntur ad fal­
lendum, sed ad iocandum; et quia evidens est mentiri eum, qui, te
praesente, aliquid fecit, et mox tibi etiam se illud fecisse negat; tum
quum nulla est decipiendi voluntas et facultas. Quare a mendacio
excluduntur ioci qui ita proferuntur, vel aguntur, ut ex ipso modo
proferendi, vel agendi, satis intelligatur, falsum esse, quod exterius
enuntiatur; licet audiens ex sua nimia simplicitate et stupiditate, serio
iocum accipiat, et a seipso potius fallatur, quam a iocante. A men­
dacio pariter excluduntur locutiones tropicae et figuratae, ironiae, fa­
bulae, et parabolae; quia verum sensum continent, quem loquens ex­
primere intendit, licet interdum animadvertat, eum ab audiente non
statim apprehendi, sed alium sensum falsum concipi, quem loquens
non intendit, sed solum permittit. S. Th. 2. 2. q. 110. a. 1., Quodl.
6. a. 1 7.
Mendacium est triplex, nempe iocosum, officiosum, perniciosum.
Mendacium iocosum est, quod nec prodest, nec obest, sed profertur

408

IV. - DE MENDACIO

ut delectet. Mendacium officiosum est, quod fit sine alterius iniuria,
ut tertio prosit. Perniciosum tandem est, quod fit cum alterius
iniuria et nocumento, etiamsi tertio alicui prosit. — S. Th. 2. 2.
q. 110. a. 2. 3.
Nemo silentio et dissimulatione, non loquendo, non agendo, re­
gulariter mentitur, S. Th. 2. 2. q. 111. a. 1. ad 4.; quia is qui tacet,
non agit, neque affirmat, neque negat. Regulariter, interdum enim
non loqui, non agere, dolo et fraude non caret. Lugo d. 23. n. 82.
1524. Quid et quotuplex sit mentalis restrictio; quid aequivocatio
seu amphibologia ? — Restrictio mentalis est actus mentis, verba ali­
cuius propositionis ad alium sensum, quam naturalem et obvium, de­
torquentis vel restringentis; si e. g., interrogatus utrum paschalem
receperis Communionem, respondeas recepisse, subintelligendo anno
praecedenti. — Restrictio mentalis est: 1.° Pure seu stricte mentalis,
si sensus loquentis sola loquentis mentali adiectione superadditus per­
cipi nullo modo possit, neque obvia verborum in se significatione,
neque ex circumstantiis, et haec proprie mentalis dicitur; e. g. si quis
interrogatur ab amico protestante, utrum ipse sit catholicus romanus,
respondeat quod non est, quia Romae natus non est. 2.° Late seu
improprie mentalis, si sensus propositionis vel ex ipsa significatione
verborum, quia ambigua sunt, vel ex adiunctis possit colligi; e. g.
si quis interrogatur, utrum receperit ab Episcopo beneficium, respon­
deat quod non ; quia illud beneficium proprie recepit a S. Sede, cui
reservabatur ; ac si quis occulte se compensaverit, et interrogetur,
utrum aliquid acceperit, potest negare, quia non accepit, nisi quod
suum erat. — Ad restrictionem mentalem revocantur aequivocationes
seu amphibolo^iae, quae sunt locutiones habentes ex se duplicem sen­
sum principalem, sed unum magis et alterum minus obvium ; e. g,,
si quis interrogationi de aliqua re facta nihil respondeat, et deinde
instanti : quid dicis ? respondeat : dico non.

1525. Quid sit simulatio ? — Mendacium non verbis, sed factis,
simulatio appellatur. Non omnis tamen simulatio mendacium est: nam
simulare est quidem aliud facere et aliud velle significare ac in eo
est; sed facta non sunt, uti verba, destinata ad mentem significandam
et ad loquendum aliis ; ideo his nemo mentitur, nisi quis illis utatur
ad aliquem decipiendum. Quare, si quis illis utatur tantum ad veri­
tatem occultandam, omne abest mendacium. Ac, si mendacium ab
ipsis verbis quandoque abest, cum quis non iure de re aliqua inter­
rogatur, quomodo potest illud ius adesse semper factis, ut hoc vel

IV.

DE MENDACIO

409

illud facias, ne alter decipiatur ? — Ad simulationem seu ad men­
dacium pertinent hypocrisis, iactanlia, ironia. Omnia virtuti opponuntur
veritatis, quae specialis virtus est, per quam homo exteriora sua vel
verba vel facta debite ordinat ad aliquid sicut signum ad signatum.
- S. Th. 2. 2. q. 109. a. 2., q. 110. a. 2., q. 111. a. 1., Quodl.
6. a. 17., Quodl. 8. a. 14.
« Hypocrisis simulatio est, qua quis simulat personam alterius,
sicut cum peccator simulat personam iusti ». S. Th. 2. 2. q. 111. a. 2.
Generatim et per se hypocrisis leve peccatum est. Grave evadit ex
fine graviter pravo, vel alia graviter mala circumstantia. S. Th. 2. 2.
q. 111. a. 4.
lactantia proprie dicitur « quando aliquis effert se supra id quod
in ipso est ». Eaque gravis vel levis est ratione obiecti gravis vel
levis. S. Th. 2. 2. q. 112. a. 2.
Ironia habetur quando « aliquis dicit minora a veritate declinans,
puta cum asserit de se aliquid vile, quod in se non recognoscit, aut
cum negat de se aliquid magnum, quod tamen percipit in seipso
esse;.... et est semper peccatum » leve per se, grave per accidens.
S. Th. 2. 2. q. 113.
1526. An mendacium illicitum sit? — Mendacium est intrinsece
malum, quia mendacium formaliter importat intentionem falsum enun­
tiandi, contra verborum institutionem. Praeterea mendacium immediate
opponitur virtuti veracitatis creatae, quae veritatem in signis constituit,
et mediate virtuti veracitatis divinae, adeoque est intrinsece malum,
et in nullo casu licitum. Unde Innocentius III. C. Super eos de Usuris
ait: « Ne pro vita quidem tuenda nobis licitum est mentiri ». Sane
veracitas specialis virtus est, per quam homo exteriora sua vel verba
vel facta debite ordinat ad aliquid sicut signum ad signatum. Cf. Eccl.
8. 14.; Levit. 19., 11.; ad Eph. 4., 24.; ad Coi. 3., 9.; S. Th. 2. 2.
q. 109., q. 110. a. 1. 3., Quodlib. 8. a. 14.

1527. Quale peccatum sit mendacium ? — Mendacium iocosum
et officiosum est peccatum ex genere suo veniale, perniciosum vero
est genere suo mortale, quia mendacium iocosum et officiosum oppo­
nitur tantum virtuti veritatis naturalis seu veracitatis ; et perniciosum
opponitur etiam caritati et iustitiae; unde duo priora sunt peccatum
ex se leve, tertium vero grave per se est. — Sed mendacium per­
niciosum in individuo saepe est peccatum veniale, non solum ex im­
perfectione actus, sed etiam ex parvitate materiae, seu nocumenti

410

IV. - DE MENDACIO

proximo per mendacium illati. — S. Th. 2. 2. q. 100. a. 3. 4., Quodl.
8. a. 14.

1528. An restrictio pure mentalis licita sit? — Numquam licet uti
restrictione pure seu proprie mentali. Quare nec licet cum ea iurare,
quia est simpliciter mendacium. Nam falsum simpliciter enuntiat, licet
ad verum sensum determinetur interne a mente loquentis. Sic de furto
quis interrogatus respondet nullam se furatum esse pecuniam, intel·
ligendo auream, argenteam, aeream; cum chirografariam fuerit fura­
tus. Is profecto mentitur. Constat etiam ex pr. 26/ 27/ 28/ d. ab
Innoc. XI. — L. 152.; E. M.
1529. An licita sit restrictio late mentalis? — Licet aliquando
ex iusta causa uti restrictione late, i. e. improprie mentali, quando
sensus a loquente intentus intelligi possit. Ratio, quia hoc ipso quod
veritas possit ex aliqua circumstantia rei, loci, temporis, aut personae
loquentis prudenter colligi, praedicta restrictio non est mala in se,
cum proximus non proprie decipiatur, sed ex iusta causa tantum per­
mittatur eius deceptio. Aliunde ad bonum societatis requiritur, ut me­
dium adsit licite celandi secretum, et damnum ex eius manifestatione
vitandi ; et aliquando aliud medium non suppetit praeter restrictionem
late seu improprie mentalem. Et sic licet in huiusmodi casu uti re­
strictione non pure mentali, respondendo secundum mentem interro­
gantis, vel secundum ea, quae apparent et vulgo creduntur, vel se­
cundum ordinarium modum loquendi non auctoritativum, vel tandem
secundum receptam consuetudinem ; e. g. si quis neget se adiisse ta­
lem domum, in qua nempe nullum ipse commisit furtum, ut creditur,
licet vere eam adierit; si matrimonio civili coniuncti et communiter
existimati legitimo matrimonio coniuncti, vir et uxor vicissim appel­
lentur; si de crimine alterius famam laedente ab amico interrogatus
respondeat quis se illud nescire; si famulus importunis visitatoribus
respondeat dominum domi non esse. — Struggl tr. 5. q. 3. n. 17.;
Ithur. Cas. 37. n. 11. seqq.

1530. Nota: Licet uti ciusmodi lata restrictione etiam cum iuramento ; quamquam maior causa tunc requiratur, cum divinum te­
stimonium non sit sine iudicio usurpandum. L. 151.
1531. An amphibologiac licitae sint? — Amphibologiae, seu aequivocationes, a re de qua agitur omnino absonae, et remotae, ut
humano modo animadverti et intelligi non possint, illicitae sunt; siqui­
dem tunc periret omnino humanum commercium, ut si quis assereret

IV.

DE MENDACIO

411

se domi non habere canem, quia constellationem canis non habet. Si
vero praedictae amphibologiae seu aequivocationes sint per se per­
ceptibiles, licet non facile omnino et statim, illicitae per se non sunt ;
sed licitae aliquando sunt, nisi fiant ex positiva intentione alterum fal­
lendi ; non sunt enim tunc contra mentem loquentis, et virtutem veracitatis.
1532. Quandonam restrictiones et amphibologiac non pare men­
tales illicitae sint? — Restrictiones et amphibologiae, sen aequivoca­
tiones etiam non pure mentales, non sunt licitae ; l.° si fiant sine causa
honesta et proportionata ; 2.° si exinde damnum proximi emergeret
contra ordinem praeceptum caritatis; 3.° quando contractus mutui ce­
lebrantur; 4.° si interrogans habet ius inquirendi aut imperandi ve­
ritatis confessionem. Prob. Ratio l.1 est, quia, si sine omni honesta
causa, et semper, esset licitum loqui amphibologice, aequivoce, et cum
restrictione etiam non pure mentali, periret omnis sinceritas, et fides
humana: sed fidem humanam homines ex lege naturali tenentur con­
servare. Ratio 2? et 3.11 est, quia id exigitur a caritate et iustitia.
Ratio 4.1 est, quia iuri illi respondet obligatio fatendi veritatem sine
ambiguitate.
1533. Resolves: Possunt speciatim uti huiusmodi restrictione
omnes personae publicae interrogatae de rebus suae fidei commissis,
ut sunt secretarii, legati Principum, duces exercituum, magistratus,
advocati, medici, chirurgi, obstetrices, et quisquis officium et rationem
habet veritatem aliquam occultandi. Si enim secreta his personis com­
missa violarentur, gravissima inde sequerentur incommoda in socie­
tate. — L. 165.

1534. An licita sit simulatio? — «Simulatio formalis, nempe
cum quis intendit per factum externum aliud significare, quam in
animo habet, haec nunquam est licita, quia est verum mendacium
facti: simulatio vero materialis, scilicet, cum quis aliquid agit, non
intendens deceptionem alterius, sed aliquem suum finem, haec est li­
cita cum iusta causa, semper ac ex circumstantiis alii possunt conficere
ad alium finem id agi; prout dictum est de restrictione non pure men­
tali. Ita Christus Dominus, Luc. 24., apud Emmaus finxit se longius
ire, non intendens ut Discipuli hoc crederent, sed volens significare
se revera iturum fuisse longius, nisi ab eis invitaretur ». L. 171. —
S. Th. 2. 2. q. 111. a. 1.
Dissimulatio habetur, quando, non loquendo, non agendo, aliquid

412

IV. - DE MENDACIO

tegitur, et aliquis inde decipitur. Per se licita est, nam non est obli­
gatio manifestandi semper veritatem.

1535. An superior habeat in omni casu ius cognoscendi veritatem,
ita ut interrogatus nequeat licite uti restrictione late mentali? — R.
Negative, ut constat ex sequentibus exceptionibus. Etenim: l.° Confessarius interrogatus a tyranno, an Titius confessus sit homicidium,
respondere potest et debet: Nescio; quia Confessarius id nescit scientia
communicabili. Immo etiamsi instaret tyrannus et diceret: An hoc ne­
scis scientia communicabili ? Respondere adhuc posset : Nescio. Ratio,
quia tyrannus bene cognoscit, se ius non habere de hoc interrogandi,
nec Confessarius ut homo intelligit se scire, sed uti vicarius Dei ac
proinde scientia incommunicabili. — Idem fere dicendum de eo qui
rem secreto commisso cognoscat, consilii petendi causa.
2. ° Poenitens interrogatus a Confessario de peccato confesso, po­
test iurare se non commisisse, subintelligens illud quod confessus non
sit. Ita Card., Salm., Sanch., etc. Hoc tamen intelligendum, nisi Con­
fessarius iuste interroget ad noscendum statum poenitentis. Ex prop.
58? d. ab Inn. XI. L. 157. — « Sed si poenitens non peccaverit mor­
taliter ab ultima confessione, Confessarius sufficienter novit statum
eius, neque tunc ius ullum habet de vita praeterita interrogandi ».
Gur. Cas. V. 2. n. 442.
3. ° « Satis probabilis est sententia Card, de Lugo de lust, d. 40
n. 15., Tambur., Cardenae, Sporer, Mezger, Babenstuber, Elbel, et
plurium aliorum, qui admittunt reum, stante probatione solum semi­
plena, et quando est spes evadendi mortem, posse uti amphibologia.
et negare crimen etiam cum iuramento, subintelligendo : ita ut tenear
fateri, quandiu apparet spes evadendi mortem. Ratio huius est: quia
praeceptum obediendi legitimo indici non potest obligare reum, ita
ut ipse contra se agat, et per confessionem propriam compleat pro
bationem semiplenam sui criminis capitalis, quando illud aliunde non
potest satis probari. Neque praedicta restrictio, in tali circumstantia
causae, est pure mentalis; quia a sagaci indice et assessoribus pru­
denter potest colligi. Unde hanc sententiam tuto poterit sequi Con­
fessarius, saltem ut reo eam sequi volenti absolutionem non deneget;
ut advertunt citati doctores ». Struggl de 8.° Praec. 46. et de Virt.
relig. q. 3. n. 22.; L. 154., I. 4. n. 57.; S. Th. 2. 2. q. 33. a. 7. ad 5.
4. ° Testis potest iurare se nescire quod revera scit, subintelli­
gendo nescire crimen, de quo legitime possit inquiri, nempe si ipsi
constet crimen caruisse culpa; vel si sciat crimen, sed sub secreto.

V.

DE VIOLATIONE SECRETI

413

cum nulla praecesserit infamia; vel si crimen sit omnino occultum.
Struggl de Virt. relig. 1. c. 21. 22.
° Nequit veritas negari, aut occultari, si contrahens matrimonium
5.
interrogetur a parocho vel ab Episcopo, an aliquo adstringatur im­
pedimento dirimente; si promovendus ad ordines ab Ordinario inter­
rogetur, an aliqua censura vel irregularitate afficiatur. Promovendus
ad magistratum vel officium publicum, quando non habeatur obli­
gatio illud acceptandi, sed liberum sit illud acceptare, non potest, si
interrogetur, occultum crimen denegare. Pr. 28. d. ab Innoc. XI. —
E. M. 554.

V. — DE VIOLATIONE SECRETI

1536. Quid et quoiuplex sit secretum ? — Secretum in genere
dicitur quidquid occultum est. Ad quaestionem praesentem quod at­
tinet secretum est: res quaedam occulta alicui revelata, seu utcumque
cognita, cum onere silentii. — Triplex distinguitur secretum, naturale,
promissum, commissum. Secretum naturale est, si aliquid casu co­
gnoscas. quod absque alterius iusto moerore vel damno revelare non
possis. Est promissum, si promissione gratuita rem, quam iam no­
veras vel cuius accipis notitiam, alteri promittas nemini revelaturum,
vel promissione onerosa nemini rem revelandi, eam tibi alter mani­
festet hac conditione. Tandem est commissum quando rem alteri re­
veles consilii vel auxilii gratia, hac expressa vel tacita conditione,
nemini eam revelandi. — L. 970.; S. Th. Quodl. 12. a. 21.
1537. Quomodo secretum naturale obliget?—In re gravi obligat
per se sub gravi, et quidem plerumque ex iustitia, interdum ex sola
caritate, nisi iusta. rausa excuset. Ratio est, quia ex revelatione secreti
sequitur plerumque damnum proximi, qui ius habet, ne sine iusta
causa laedatur. Iusto insuper afficitur moerore, qui secreto, quasi re
sua sine iusta causa privatur. Sine iusta causa; nam secretum na­
turale eatenus obligat, quatenus in eo casu obligat iustitia vel caritas,
hac obligatione cessante ex iusta causa, cessabit secreti obligatio.
L. 970.
1538. Quomodo obliget secretum commissum ? — Obligat per se
graviter aut leviter, prout quis per promissionem voluit se obligare

414

V. - DE VIOLATIONE SECRETI

graviter et ex iustitia in materia gravi ; vel leviter et ex niera ndelitate, quae ex genere suo levis est. Ratio est, quia praedicta obligatio
sponte sua exurgit ex facta promissione. Quare secretum promissum
gratuitum regulariter non obligat cum incommodo gravi ; an onero­
sum obliget etiam cum incommodo gravi, pendet ex intentione illud
exigentis et illud promittentis et ex damno utriusque. Cum damno
gravissimo regulariter non obligat, nisi expresse illud quis ita pro­
miserit, et licet illud per iniuriam extorserit, si tamen ex revelatione
alter idem non subiret damnum. Cf. 987. Ithur, Cas. 37. n. 2.5.6.;
L. 970.

1539. Quomodo obliget secretum commissum? — Obligat per se
sub gravi ex iustitia, et quidem strictius ac secretum mere naturale,
atque etiam promissum. Ratio est quia praeter obligationem natura­
lem, urget etiam obligatio ex contractu oneroso ; neque enim tibi no­
titiam rei alter committeret, nisi promissionem secreti a te reciperet.
Insuper in rebus miseris consilium quoque et auxilium eripere dirum
et publice exitiosum est. Hinc iure quoque civili secretum commissum
revelare prohibetur, et vetitum est magistratibus de his interrogare,
quae ratione officii, quo quis defungitur, e. g., parochi, advocati, etc.
alicui credita sunt. C. I. Proc. poen. 288. ; C. G. poen. 378.
1540. Nota: Plures sunt et graves theologi, qui probabiliter
tuentur mortale non esse, rem gravem sub secreto commissam reve­
lare sub eodem secreto uni vel alteri probo, modo non detegatur cui
specialiter celari voluerit ille, qui secretum commisit; cum adhuc res
secreta dici possit in istis rerum adiunctis. Hoc tamen non est ita fa­
cile in praxi permittendum. Tanta enim est hominum loquacitas, ut
vix secretum in uno sistere possit.
Ex praestito iuramento ad secretum servandum tenentur officiales
curiae romanae; administri, consultores, cardinales S. C. Sancti Of­
ficii, Indicis, Consistor.; examinatores synodales et parochi consulto­
res ; examinatores ct librorum et scriptorum Servorum Dei ; et cuiusvis
ordinis administri in romana curia. Ord. serv. in R. C. post Const.
Sapienti Consilio.
Secretum servandum est in designandis iis, qui ad Sedes Episco­
pales proponuntur, in Statibus Foederatis Americae Septentrionalis.
S. C. Consistor. 2. Iui. 1910. — Secretum servandum in designan­
dis ad sedes episcopales extenditur ad omnes dioeceses et provincias
in quibus eadem vel similis forma designationis obtinet ac in Foede­
ratis Amer. Septentr. Statibus. S. C Cons. 28. Apr. 1911.

V.

DE VIOLATIONE SECRETI

415

Deputati pro disciplina et deputati pro oeconomia novi Seminarii
Romani maioris ad Lateranum, et Seminarii minoris ad Vaticanum,
secundum C. In praecipuis Pii X. 28. lun. 1913., sub gravi obligan­
tur ad secretum ex officio servandum pro negotiis disputatis et con­
clusis in deputatione. S. C. Cons. 30. Oct. 1913,
Ad secretum ex officio servandum tenentur agentes publici apud
Sacras Congregationes. C. Sapienti consilio, Reg. Gener, post C. cap. 9.
Nonnisi a S. Pontif. absolvi possunt, ipso Card. Poenit. excluso,
qui secretum, quod S. Officii dicitur, violaverint, ab excomm. reserv.
eidem S. Pont, quam incurrunt. Ord. serv. in R. C. Norm, pecul.
c. 7. a. 2. n. 4.

1541. An ex violatione secreti restitutionis obligatio oriatur? —
Qui revelando alienum secretum mortaliter peccavit, tenetur ex iustitia
et sub gravi reparare grave alterius damnum. Ratio, quia est iniusta
damnificatio. Cf. 1358.
1542. An liceat aliquando secretum explorare et revelare?— Se­
cretum naturale, promissum et commissum explorare et revelare licet:
l.° Ex consensu recte praesumpto illius, cuius interest secretum oc­
cultari; tunc enim nulla alicuius iuris laesio habetur. 2.° Si res aliunde
iam fuerit divulgata; nam desinit tunc esse secreta. 3.° Si damnum
ex secreto secuturum sit reipublicae. Ratio, quia bonum privatum de­
bet cedere bono communi, adeoque nulla esse potest obligatio privatum
bonum procurandi contra damnum commune. Atque ob eandem ra­
tionem, si ex revelatione secreti damnum commune sequeretur, tenetur
quis potius mortem, et quaevis tormenta subire, quam secretum re­
velare. 4.° Regulariter, si ex observatione secreti grave damnum ob­
veniret libi vel ei ad quem secretum spectat, vel alteri innocenti. Ratio,
quia neque naturaliter dari potest obligatio contra ordinem caritatis ;
neque quis sua promissione et contractu praesumitur ad tale onus se
obligasse, ut secretum servet etiam cum proprio gravi damno, nisi
ex circumstantiis id certe appareat, et res ipsa exigat. 5.° Si de se­
creto commisso, de re vere gravi, speciatim agatur, secretum commis­
sum non cessat in damno alicuius privato etsi gravissimo ; cessat vero
in damno gravi, eius cui secretum commissum est; in damno gravi
spirituali ipsius committentis, e. g. si velit filiam suam spuriam du­
cere, in damno alterius quod ei immineat ab ipso secretum commit­
tente, ut si puella abortum procurare et fetum occidere conetur. Ratio
primi asserti est, quia adhuc magis publici boni interest, secretum hoc
servare, quam privatum damnum alterius etiam gravissimum impedire.

416

v.

DE VIOLATIONE SECRETI

Ratio secundi asserti est, quia secus in 1.° casu vix invenies, qui con­
silium vel auxilium in huiusmodi angustiis dare vellet, quod item pu­
blico bono foret perniciosum; in 2.° et 3.° illicita foret secreti pro­
missio. 6.° Secreti tandem notitia potest quis in proprium commodum
uti, quasi re sua, licet secretum non sine alterius iniuria extorserit,
si tamen id fiat sine alterius iniusto damno, et illud facit, quod alias
iure suo facere potuisset. — L. 570. 971., 1. 4. n. 49., 1. 6. n. 698,;
S. Th. 2. 2. q. 70. a. 1. ad 1. 2.; Laym. 1. 3. tr. 3. p. 2. c. 5.
n. 2.; Lugo de lust, et lur. d. 14. n. 142., d. 38. n. 37. seqq.;
Ithur. 1. c. n. 8.-10. 11. 28. 29. 30.-34. 37. 38. Appendix n. 4. 19.
22. 23.; La Croix 1. 2. p. 2. n. 1231.

1543. An iudici legitime interroganti teneatur quis secretum ma­
nifestare? — R. Affirmative, si agatur de secreto mere naturali; quia potior
est obligatio obedientiae praestandae iudici legitime interroganti ob bonum
commune, quam impediendi per secreti observationem damnum per­
sonae privatae; quod ceteroquin cum a iudice legitime inferatur, nulla
erit alieni iuris laesio. — R. Affirmative etiam, si agatur de secreto
simpliciter promisso; quia per promissionem ad hoc tantum te obli­
gasti, quod licite praestare poteras. Atqui non poteras promittere
contra obedientiam iudici seu superiori debitam ; quia, quando crimen
novisti, iam contraxisti obligationem naturalem illud manifestandi, si
iudex vel superior id requireret. Ergo promissio subsequens secreti
non potuit priorem obligationem destruere.
R. Negative per se, si agatur de secreto promisso ex pacto et one­
rosa promissione. Ratio est, quia, ut ait S. Th. 2. 2. q. 70. a. 1. ad
2., «servare fidem est de iure naturali: nihil autem potest praecipi
homini contra id quod est de iure naturali ». — Contractu quidem one­
roso interveniente, de iure naturali omnino est datam fidem servare. —
R. Negative item, per se, si agatur de secreto commisso. Ratio est,
quia ipsum bonum commune postulat, ne metu talis revelationis ho­
mines priventur commodo consilii, aut auxilii necessarii quaerendi,
quod profecto nunquam requirerent, nisi certi de secreto servando
forent. Postulat ergo ipsum bonum commune, ut quousque commit­
tens licite potest suum secretum servare ius retineat, ne alter illud
prodat. Hinc iudici interroganti potest quis respondere: Nescio, subintelligendo, ita ut manifestare debeam ; licet, interposito iuramento,
testimonium proferre cogatur. S. Poenit. 21. Aug. 1830. Per se, secus
enim est, si casus sit, in quo quis potest et tenetur secretum reve­
lare, ut puta si haereses, coniurationes, grassationes sint coercendae. —

V.

417

DE VIOLATIONE SECRETI

L. 970,; Ithur. 1. c. n. 13. 25. Append, n. 10. 11. 12.; S. Th. Quodl.
1. a. 15. 16.; Lugo d. 14. n. 135. 141.; Gur. 437.
1544. An possis revelare secretum, si promiseris illud servare
diam cum vitae iaclura? — R. Affirmative, si illud exigat bonum
commune, quia promissio facta contra bonum commune nulla est. —
R. Negative, si agatur de tuo proprio damno simpliciter gravi, et
alter in eodem discrimine versetur; quia praestat servare secretum
hoc speciali contractu promissum. — R. Negative etiam, probabilius,
si agatur de damno tuo extremo, et alter in idem periculum, vel sal­
tem gravissimum coniiceretur, quia iuri tuo expresse renuntiasti, nec
illicitum est omittere in casu vitae conservationem, ut promissum
serves. Verum necessarium omnino est, ut negotium secreto servan­
dum gravissimi momenti sit. Secus enim promissio foret prodiga, quam
servare non tenemur. Attamen S. Lig. 971. oppositum satis probabile
dicit, quia nulli est licitum propriam vitam prodigere et alienae post­
ponere. — Ithur. 1. c. n. 30.

1545. An graviter peccet aperiens aut legens alterius litteras? —
R. Affirmative, per se, seu ex genere suo. Ratio est, quia iure natu­
rali, et iure gentium obligatio inest secreta litterarum illaesa relin­
quendi ; secus commercium humanum pessumdaretur. — Excipe casus
sequentes: l.° Si adsit consensus tacitus aut praesumptus illius qui
scribit, vel illius ad quem litterae mittuntur. 2.° Si cognoscatur vel
praesumatur litteras continere res levis momenti. 3.° Si iusta de causa
fiat, v. g. ad damnum publicum aut privatum avertendum, modo ad
malum istud propulsandum quis ius habeat litteras aperiendi, nec plus
legat, quam ad hunc finem necessarium sit. 4.° Si litterae ex levitate
aut ex aliqua inadvertentia aperiantur. — L. 1. 5. n. 70., H. A. 5. ;
Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 10.

1546. Nota: Donec epistola ei tradatur cui missa est, ad mit­
tentem adhuc pertinet, qui eam poterit ad se revocare.
Uti secretum servetur, scripta ad S. Sedem transmittenda, quae
secreta contineant, occlusa esse debent. S. C. Consist. 25. Nov. 1908.
Ex C. L. 575. publicari non possunt epistolae missae, sine venia
auctoris vel eius, qui eum repraesentat, excepto casu quod alicui pro­
cessui sint addendae.
Violatio secreti epistolarum gravibus poenis Iure Civili prohibe­
tur. C. I. Poen. 159.-164.
Bucceroni.

Inst. thcol. moralis II.

27

»

418

DE PRIMO ET SECUNDO ECCLESIAE PRAECEPTO

1547. Resolves: Epistolas minutatim discerptas colligere, varias
inter se partes iungere et legere, salva iustitia, non licet. Ideo enim
ita quis epistolam dilaceravit, ne legi possit. L. 1. 5. n. 70.
« Sic Princeps potest aperire litteras non tantum hostium,
sed etiam aliorum, quae tempore beili ex locis finitimis hostium ve­
niunt. Item ministri publici, quoties bono publico necessarium esse
iudicant... Et hoc procedit non solum pro Principe et ministris, sed
etiam pro privatis... Superior religiosus litteras suorum subditorum
(dummodo non mittantur ad superiorem maiorem, vel talem quem
statuta eximant, nec ab eo veniant) licite aperit et legit, sive ex re­
ligionis statuto, aut consuetudine, sive ex suspicione probabili, quod
mali aliquid contineant ». L. 1. 5. n. 70.
Sic etiam in collegiis et seminariis potest superior, ratione spe­
cialioris vigilantiae observandae, alumnorum litteras aperire, nisi mit­
tantur ad alios maiores superiores vel ab illis recipiantur, vel nisi
de conscientiae secreto, vel de secreto familiae agatur; tunc enim suf­
ficit, quod superior sciat epistolas ad maiorem superiorem, ad spiri­
tualem directorem vel parentes vere dirigi, vel ab eis recipi. Gousset
1090. — Struggl 56. III.; Ithur. 1. c. n. 26. seqq.; Ferraris v. Lit­
terae n. 9. 10.
In Normis S. C. EE. et RR. pro Religiosis Institutis art. 179.
180. dicitur: Litterae a Sororibus mittendae, et ad ipsas missae
tradantur superiorissis localibus, quae eas sua discretione legere po­
terunt. Qua facultate istae cum moderamine prudentiae et caritatis
utantur, secreto servato. Λ quacumque inspectione superiorissarum
excipiuntur litterae ad moderatricem generalem, vel provincialem,
earumque consiliarias seu assistentes, ad Episcopum et ad S. C. EE
et RR. mittendae, vel ab istis ad Sorores datae.

DE PRIMO ET SECUNDO ECCLESIAE PRAECEPTO
1548. Quacnam sint Ecclesiae praecepta; quid de decimis? —
Plurima quidem sunt Ecclesiae praecepta, quae particulares hominum
status concernunt. Ecclesiae vero praecepta, quae ad omnes hominum
status spectant, sex communiter recensentur. De prioribus in tr. de
Statibus Particularibus dicemus, de posterioribus hic dicendum erit.
Struggl init.

DE PRIMO ET SECUNDO ECCLESIAE PRAECEPTO

419

Omittimus autem hic praeceptum de decimis solvendis; siquidem
quam pluribus in locis, conventione inita cum Ecclesia, vel legitima
praescriptione, extinctae sunt. Semper tamen manet obligatio, naturali
lege per positivam legem divinam confirmata, ut fideles necessaria ad
sustentationem suppeditent clericis animarum curam exercentibus. Sed
huic necessitati praedictis in locis iam aliunde satis provisum est. —
Ubi vero neque praedicta adfuit conventio, neque legitima praescriptio,
adhuc debentur, et parocho solvendae sunt. Decimae praediales, quae
ex fundis percipiuntur, debentur parocho, in cuius territorio praedia
sita sunt. Decimae personales, quae percipiuntur ex rebus, quas quis
sua industria acquirit, parocho debentur, a quo sacramenta perci­
piuntur. — Decimae debitae sunt tum ex religione in signum uni­
versalis Dei dominii, unde eas non solvere gravius irreligiositatis pec­
catum est; tum ex iustitia, qui enim altari inserviunt de altari vivere
debent; hinc sub obligatione restitutionis «decimae ex debito requi­
runtur, et qui eas dare noluerint, res alienas invadunt». S. Th. 2. 2.
q. 87.; Quodl. 2. a. 8., Quodl. 6. a. 10.; L. 1. 3. n. 42., Η. A.
tr. 20. n. 85.; tit. de Decim. ; Trid. s. 25. C. 12. de R. ; Cone. Plen.
Amer. Lat. n. 832. 833.; E. M.
In Catechismo publicato iussu S. P. Pii X. IS. Oct. 1912. et
edito a. 1913. praeceptum decimas solvendi non habetur. Sed eius
loco praeceptum quartum ponitur: Sovvenirc aile nécessita della Chicsa
contribuendo secondo le leggi o le usanze.
Omittimus hic item prohibitionem solemnitatis nuptiarum. De ea
enim agitur in tractatu de Matrimonio. Praedicto S. P. Pii X. Ca­
techismo, quintum Ecclesiae praeceptum est: «Non celebrare solenncnicnte le nozze nei tempi proibiti ».
1549. Quodnam sit primum et secundum Ecclesiae praeceptum? —
Primum est, ut festa auctoritate Ecclesiae instituta fideles colant, ab­
stinendo praesertim ab operibus servilibus, C. 1. seqq. de Consccr.
D. 3., tit. de Ecrits. — Alterum est, ut saltem diebus dominicis et
festis sacro fideles intersint, C. Missas de Consecr. D. I. Hinc duo
haec praecepta intime connexa sunt inter se. — Struggl 1. c.; Gous­
set 1091.
Laudato Pii X. Catechismo quinque recensentur Ecclesiae prae­
cepta, quorum primum est: « Udire la Messa la Domenica e le altre
feste comandate ».
1550. Quaenam sit potestas Ecclesiae dies festos instituendi? —
Gaudet Ecclesia potestate festa instituendi, eorumque sanctificationem

420

DE PRIMO ET SECUNDO ECCLESIAE PRAECEPTO

sub gravi omnibus fidelibus praecipiendi, utpote quae accepit a Christo
omnem potestatem in ordine ad bonum spirituale fidelium. — Solus
Papa universae Ecclesiae festa indicere potest, quia solus in Eccle­
siam universam iurisdictione gaudet. — Episcopi quoque festos dies
in sua dioecesi instituere possunt; habent enim facultatem leges in
propria dioecesi ferendi. Attamen ex C. Conquestus ult. de Fer. ve­
tantur Episcopi, ne clero fidelibusque inconsultis nova statuant festa.
An autem in present! possint adhuc Episcopi nova festa instituere,
prima sententia affirmat, dummodo instituantur in honorem Sancto­
rum, non Reatorum, adhibito aliquorum clericorum consilio; monen­
tur tamen, ut studeant abstinere. Urb. VIII. C. Universa 13. Sept,
1642.; Bonae, torn. 2. d. 6. q. un. p. 1. n. 3. seqq. Secunda sententia
negat ex Responso S. R. C. 23. lun. 1703. n. 2113. Ac nova festa
instituere certe non posset Episcopus iis in locis, in quibus, Guber­
niis vel ipsis Episcopis petentibus, voluit S. Sedes, festorum nume­
rum determinando, uniformem pro omnibus rationem constituere dies
festos sanctificandi. Bouix de lur. Liturg. p. 4. c. 4.: E. M. Cf.
num. seq.

1551. Quinam sint dies festi observandi? — Multa olim instituta
sunt festa, quae decursu temporum in desuetudinem abierunt,vel aucto­
ritate ipsa ecclesiastica abolita sunt. Urbanus VIII. C. Universa 13. Sept.
1642. multa festa suppressit, novumque dierum festorum elenchum
pro universa Ecclesia statuit. Huic catalogo addendum est festum Im­
maculatae Conceptionis B. Μ. V. Clem. XI. C. Commissi nobis 6. Dec.
1708. — Ex his autem quaedam minus solemnia, velut festa Aposto­
lorum, serius fuerunt imminuta, sublata nempe operum servilium
prohibitione; eaque alicubi deinde prorsus abrogata fuerunt. Quaedam
vero etiam ex solemnioribus alicubi in dominicam translata sunt. Verum
tum quoad abrogata tum quoad translata nihil omnino innovatum est
quoad officium et missam, ecclesiasticas functiones et chorum, quae
proinde omnia observari debent, uti ante abrogationem vel transla­
tionem. S. R. C. 18. Oct. 1818., 23. Maii 1835. Translationem intellige perpetuam : nam si translatio fiat aliquando propter aliquod
impedimentum, officium dumtaxat non festi observantia transfertur.
Nihil item immutatum est quoad obligationem pastoribus impositam
missam pro populo celebrandi, adeoque standum adhuc est catalogo
Urbani VIII. Pius IX. C. Amantissimi 3. Maii 1858. — L. 267.
Pius VI., propter temporum calamitatem, fidelibus romanis, con­
donavit obligationem quaedam festa celebrandi. Haec autem sequentia

DE PRIMO ET SECUNDO ECCLESIAE PRAECEPTO

I

I
1

'

421

sunt: scilicet festa SS. Apostolorum, praeter SS. Petri et Pauli solemnitatem; duae feriae quae Pascha et Pentecosten sequuntur; In­
ventio S. Crucis; festa S. Annae, S. Laurentii, S. Stephani, SS. Inno­
centium, S. Sylvestri, Nativitatis S. loannis Baptistae, festa S. Michaelis,
et S. losephi ; quae tamen tria postrema postea restituta sunt,
In Gallia, post Indultum Card. Caprarae 9. Apr. 1802. ex con­
cessione Summi Pontificis Pii VIL, quatuor tantum festa praeter dies
dominicos de praecepto supersunt pro fidelibus, nempe l.° Festum
Nativitatis Domini ; 2.° Ascensionis eiusdem ; 3.° Assumptionis B. M.
Virginis; 4.° Festum Omnium Sanctorum. Ex eodem Induito ad do­
minicam proxime occurrentem transferenda sunt festa Epiphaniae Do­
mini, Sacratissimi Corporis Christi, SS. Apostolorum Petri et Pauli,
et SS. Patronorum cuiuslibet dioecesis et paroeciae. Reliqua festa, olim
praecepta, celebrantur nunc iisdem ac antea diebus, sed absque ulla
pro fidelibus obligatione.
In Statibus Foederatis Americae ex concessione Leonis XIII.
25. Nov. 1885. sex solum festi dies observandi sunt: l.° Immaculatae
Conceptionis B. Μ. V.; 2.° Nativitatis D. N. I. C.; 3.° Circumcisionis
D. N. I. C.; 4.° Ascensionis D. N. I. C.; 5.° Assumptionis B. Μ. V.;
6.° Omnium Sanctorum. Solemnitas festi SS. Corporis Christi et
SS. Apostolorum Petri et Pauli in diem dominicam proxime sequen­
tem transfertur.
Pro Hispania Pius IX. concessit, Decreto 2. Maii 1867., l.° ut
derogetur praecepto audiendi missam, diebus festis secundi ordinis,
vulgo dictis diebus missae ; 2.° ut derogetur eidem praecepto et prae­
terea praecepto abstinendi ab operibus servilibus die lunae post Pascha
et post Pentecosten, die immediate sequente festum Nativitatis Do­
mini Nostri lesu Christi et die Nativitatis B. Mariae V. et S. loannis
Baptistae; 3.° quod in singulis dioecesibus veneretur unus tantum
Patronus principalis, qui a S. Sede designari debet. Quare praeter
dominicos dies festa adhuc vigent Nativitatis Domini Nostri lesu
Christi, Circumcisionis, Epiphaniae; Immaculatae Conceptionis, Puri­
ficationis, Annuntiationis, Assumptionis B. V. Mariae ; Ascensionis Do­
mini Nostri lesu Christi ; Corporis Christi ; SS. Petri et Pauli, S. lacobi Maioris; festum Omnium Sanctorum et Patroni Principalis uniuscu­
iusque dioeceseos. Decreto vero 12. Dec. 1867. restituta fuit festa dies
Nativitatis B. V. Mariae. Tandem Decr. 28. lan. 1890. in Hispania
et in regionibus ei subiectis, uti etiam antea in pluribus Italiae regio­
nibus, festum S. losephi de praecepto iterum servandum est. A. S. S.
v. 24. p. 192.

422

DE PRIMO ET SECUxNDO ECCLESIAE PRAECEPTO

Festis quae Ecclesia celebrat licebat praeterea adiungere festum
Patroni, non Titularis, vel unius ex praecipuis Patronis: l.° Regni
vel dioecesis ; et 2.° loci ; ubi eos haberi vel venerari contigerit.
Urban. VIII. C. Universa; Pius VI. B. Ex quo divina!. lun. 1780.
Ac ubi utrumque festum est introductum, utrumque servari debet,
S. R. C. 22. Mart. 1817. Patronos vero eligere non licet, nisi de
consensu populi et cleri et Episcopi, eosque Sanctos, non Beatos, ele­
ctionis causa cognita et approbata a S. R. C. Ita eadem S. R. C.
23. Mart. 1630. — Ferrar. v. Festa n. 2. seqq.; L. 266.; E. M,
Verum festis, quae Ecclesia celebrat, non licet amplius adiungere
festum Patroni. In praesenti, ex M. P. Pii X. Supremi disciplinae
2. Iui. 1911. de diebus festis, ecclesiastico praecepto audiendi sacrum
et abstinendi ab operibus servilibus non subjacent dies festi Patrono­
rum. Locorum Ordinarii possunt solemnitatem exteriorem transferre
ad Dominicam proxime sequentem.
Ex S. C. C. 3. Apr. 1909. dies festivi recenter suppressi sunt:
In Patriarchatu latino Hierosolymitano suppressa sunt festa SS. Apost.
Philippi et lacobi, S. loannis Evangelistae, et inventionis S. Crucis
extra urbem Hierosolymitanam, nec non feriae secundae post Pascha
Resurrectionis et feriae secundae post Pentecosten. — In Vicariatu
Apostolico Aegypti suppressa est obligatio audiendi missam in festo
S. Marci Evangelistae, 25. Apr. — In Archiepiscopatu Monacensi et
Frisingensi suppressum est festum S. Bennonis, 16. lun., in domi­
nicam proxime sequentem in perpetuum translatum, ablata etiain obli­
gatione Missam pro populo applicandi. — In Archiepiscopatu Bono­
niensi, suppressa sunt feria secunda post Pascha et Pentecosten, dies
Nativitatem Domini immediate sequens, atque festa S. Annae 26. Iu!.,
S. Sylvestri 31. Dee,
De iure communi nunc ex M. P. Pii X. Supremi Disciplinae
2. Iui. 1911. festi dies praeter dominicas sunt octo: Nativitatis, Cir­
cumcisionis, Epiphaniae, et Ascensionis D. N. I. C., Imm. Cone.,et
Assumpt B. V. Μ., BB. Petri et Pauli Apostolorum, omnium San­
ctorum. Si aliquod festum ex enumeratis legitime sit abolitum, vel
translatum, nihil inconsulta Sede Apostolica innovetur. Si vero aliquod
ex abrogatis festis Episcopi conservandum censuerint S. Sedi rem
deferant. Si in aliquod ex istis festis dies incidat abstinentiae vel
ieiunii ab utroque dispensatur; eademque est ab abstinentia et ieiunii
dispensatio in festis Patronorum, si illa in haec festa incidant, et cum
magno populi concursu ea celebrentur.

DE PRIMO ET SECUNDO ECCLESIAE PRAECEPTO

423

Dies festi in Missionibus observandi, observari debent deinde
in locis a pristina Missione seiunctis.
In festis nuperrimo Motu proprio « Supremi disciplinae » sup­
pressis SiSl· Corporis Christi, — Purificationis, Annuntiationis et
Nativitatis B. Μ. V., — S. loseph sponsi B. Μ. V., — S. loannis
Baptistae, — et Patroni cuiusque loci vel dioecesis, remanet obligatio
Sacrum faciendi pro populo. S. C. C. 8. Aug. 1911.
In ecclesiis cathedralibus et collegiatis, quoad solemnitatem Mis­
sarum et Vesperarum in officiatura chorali, eadem, quae ante suppres­
sionem, observanda sunt. S. C. C. 8. Aug. 1911.
Nuperrimae legis vigore festa ex voto vel constituto, auctoritate
etiam ecclesiastica sancita, declarantur excludi a numero festorum,
quibus inhaeret sacri audiendi obligatio. S. C. C. 8. Aug. 1911.
Declarata est lex de diebus festis servandis immediate vigere.
Nempe, ea evulgata, iam cessat omnino obligatio de observantia fe­
storum in diebus festis suppressis. S. C. C. 8. Aug. 1911.
Facultas ruthenis fit, in regione Canadensi, et in statibus Foede­
ratis Americae Septemptrionalis, dies festos et ieiunia observandi iuxta
consuetudinem locorum, in quibus degunt. Attamen diebus dominicis
et festis in utroque ritu in eandem diem incidentibus, sacrae liturgiae
in ecclesia sui ritus, si in loco existât, rutheni interesse tenentur. S. C.
de P. F. S. Aug. 1913. art. 33.; Pius X. XVIII. Kal. Iui. 1907.
art. 26.
Quotiescumque festum Annuntiationis B. IC M. vel feria VI. in
Parasceve, vel Sabbato Sancto impediatur, toties feria II. post Domi­
nicam in Albis cum solemnitate ac feriatione celebrandum est S. R. C.
23. Apr. 1895. n. 3850.
Si in fer. VI. in Parasceve incidat aliud festum de praecepto,
e. g. Patroni,
non habetur praeceptum audiendi Missam, manente
*
praecepto abstinendi ab operibus servilibus. S. R. C. 20. Mart. 1706.
n. 2164., 10. Dec. 1773. n. 2305.
Si in Sabbato Sancto aliud incidat festum, translatio officii et
obligatio audiendi Missam ad aliam diem non impeditam, arbitrio
Episcopi, remittitur, S, R. C. 7. Aug. 1694. n. 1911., vel cessat
obligatio audiendi Missam, manente obligatione vacandi ab operibus
servilibus, S. R. C. 2. Sept. 1903.

424

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO
1552. Quodnam sil tertium et quartum Ecclesiae praeceptum ? —
Tertium Ecclesiae praeceptum est, ut fideles saltem semel singulis annis
peccata confiteantur proprio sacerdoti, scilicet Papae, Episcopo, pa­
rocho, cuilibet sacerdoti approbato ab Episcopo. Innoc. III. in Cone.
Later. IV. a. 1218. can. 21. Omnis utriusque sexus ; Bened. XIV,
de Syn. 1. 11. c. 14. n. 2.-6. — Quartum praeceptum est, ut fideles,
singulis annis, saltem tempore paschali, ad SS. Eucharistiae sacra­
mentum accedant. Innoc. III. 1. c. ; Trid. s. 13. c. 9.; E. M.

1553. Quandonam pueri censeantur annos discretionis attigisse, ut
praecepto Confessionis adstringantur? — Quando sunt capaces peccati
mortalis; id est circa septimum annum, quod non ex aetate solum,
sed praecipue ex gradu ingenii vel boni malique discretione iudican
dum est. Spiritus autem discretionis inesse censetur in iis, qui iam
apprehendunt, malum esse mendacium, vel inobedientiam, aut de im­
puris quibusdam actionibus erubescunt, etc. Hinc pastores animarum
tenentur hos puerulos ad Confessionem sensim praeparare, et eos, in
quibus animadvertunt mortale peccatum, etiam dubium, absolvere,
saltem intra annum, vi Concilii Lateran. In dubio de discretione, ab­
solvantur sub conditione. Graviter igitur errant, neque excusari pos­
sunt Confessarii, qui pueros sibi commissos nunquam absolvere volunt.
— Ab eadem autem discretionis aetate, id est circa septimum annum
Communionis etiam incipit obligatio. S. C. de Sacram. 8. Aug. 1910,
— L. 1. 3. n. 370., 1. 6. n. 432.-666.
1554. An ille, qui non gravatur mortalibus, teneatur confiteri
ratione praecepti annuae Confessionis? — R. Negative. Ratio, quia
Ecclesia annuam Confessionem praecipiens determinat praeceptum
Confessionis a Christo impositum. Atqui Christus nullum aliud prae­
ceptum Confessionis imposuit, quam peccatorum mortalium, ut constat
ex Trid. s. 14. C. 1. 5.; c. 1. 2. 6. 7. — Ergo. Hanc sententiam
communem et veriorem dicit C. De Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 15.
n. 2.; L. 1. 6. n. 663. 667.; Schmalz. de Poenit. et Rem. n. 16.

1555. Nota: « His non obstantibus, dari quaedam statuta regu­
laria, aut etiam synodalia, quibus religiosi, et in quibusdam dioece-

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO

425

sibus clerici obligantur, ut intra annum saepius suscipiant sacramen­
tum poenitentiae, etsi venialium tantum sibi sint conscii... Interim ta­
men similia statuta ordinarie, et per se loquendo, non obligant sub
gravi peccato ». Struggll 18. — Ex Normis S. C. EE. et RR. art.
138. Religiosi sacramentalem confessionem peragere tenentur ordinarie
semel in hebdomada.
1556. Resolves: « Si quis intra annum et in principio temporis
paschalis confiteretur sola venialia, et dein intra tempus paschale in­
cideret in mortale, teneretur illud confiteri : quia praecepto Ecclesiae,
quod solum obligat ad confitenda mortalia, nondum satisfecisset. In­
terim tamen etiam probabile est, quod non teneatur confiteri ante
elapsum annum a peccato commisso ». Struggl 12. Sane cum doctores non desint, qui teneant annuam ex obligatione Confessionem in
defectu mortalium peccatorum ad peccata venialia extendi; ac fideles
annua Confessione putent se iam obligationi satisfecisse; obligari pro­
fecto non debent ad iteratam, in casu, Confessionem mortalium pec­
catorum postea commissorum. Cf. S. Th. 4. d. 17. q. 3. a. 1., d. 16.
q. 2. a. 2., s. q. 6. a. 3., q. 8. a. 5. ad 4. ; Bened. XIV. Inst. 18.
n. 24.
1557. An hoc praeceptum sit annexum tempori paschali? — Hoc
praeceptum non est pei* sc, sed solum per accidens, annexum tem­
pori paschali. Ratio est, quia Ecclesia nullibi praecepit Confessionem
annuam determinate pro tempore paschali, sicut Communionem pa­
schalem. Non est per se, sed solum per accidens annexum, etc., nam
habens peccatum mortale obligatur ad Confessionem tempore paschali
per accidens, et ratione Communionis tempore paschali percipiendae ;
quia ad hanc digne suscipiendam in peccatore non sufficit contritio,
sed requiritur Confessio sacramentalis. Trid. s. 13. C. 17. c. 11.;
Struggl 10.

1558. A quo tempore annus Confessionis sit computandus ? —
Computari probabiliter potest a prima die lanuarii usque ad ultimam
Decembris, vel ab ultima Confessione, vel ab uno tempore paschali
ad aliud tempus paschale. Struggl 11.; L. 662. — «Dicit autem
Lugo cum communi non esse obligationem confitendi propter solum
periculum oblivionis peccatorum ». L. 665. 671.
1559. An praecepto Ecclesiae satisfiat per Confessionem invali­
dam? — R. Negative, sive Conlessio sit voluntarie sive involuntarie
invalida. Prima pars aperte constat ex pr. 14? d. ab Alex. VII. Se-

426 ‘

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO

cunda pars constat ex eo quod Ecclesia praecipit Confessionem, per
quam peccator reconciliatur cum Deo. Unde, si sacerdos poenitentem
invalide absolvisset ex defectu debitae intentionis, aut iurisdictionis,
et iste hoc resciret, deberet dentio confiteri, si sciret, se esse peccati
mortalis reum. Struggl 13. — Itemque Communionis praecepto mi­
nime satisfacit, qui sacrilege communicat. E. M.

1560. .-/zz Confessio annua, quae parocho, aut alteri ex parochi
venia non fiat, sufficiens sit ad satisfaciendum Ecclesiae praecepto dt
annua Confessione, proprio sacerdoti facienda? — R. Affirmative.
Ratio est, quia qui confitetur sacerdoti iurisdictionem habenti et ap­
probato, iam ei confitetur de licentia proprii pastoris, nempe vel sum­
mi Pontificis vel Episcopi, qui eum deputarunt, ut audirent Confes­
siones omnium ad eum confluentium. Eugo Resp. Mor. 1. 1. d. 15. n. 2.
1561. An teneatur confiteri quamprimum, qui integro anno non
est confessus? — R. Affirmative. Quia urget praeceptum determina­
tione Ecclesiae impositum: terminus enim anni non fuit ab Ecclesia
appositus ad finiendam obbligationem, sed tantum ad illam urgendam,
ut satis colligitur ex verbis praecepti, saltem semel in anno. Alia ta­
men adest sententia negans. Caeterum, qui anno sequenti confitetur
unica confessione satisfacit praecepto utriusque anni ; et nemo est, in
praxi, qui eum obligat ad alteram confessionem. Praeceptum enim est
solum de confessione semel in anno facienda. Ergo hoc eodem anno
non tenetur ad aliam. L. 1. 6. n. 668. 669. Cf. 1568. et Lugo de
Poenit. d. 15. n. 180.

1562. Quaenam sit natura praecepti Communionis paschalis ? —
Praeceptum Communionis paschalis non secus ac praeceptum annuae
Confessionis divinum est quoad substantiam, ecclesiasticum vero quoad
temporis determinationem. — Praecipitur autem Communio in propria
paroecia, ut ex generali Ecclesiae praxi et variis SS. Pontificum Con­
stitutionibus constat. Bened. XIV. C. Cum magno a. 1751. — Utrum­
que qrave est, non communicare in propria parochia, neque tempore
paschali, licet una vel altera die post elapsum tempus paschale. —
Nullum adest Ecclesiae praeceptum Communionem recipiendi deter­
minate die Paschalis, vel in Coena Domini, etiam pro clericis. Sa­
cerdotes autem ubivis celebrando satisfaciunt huic praecepto, alias
tenentur communicare in parochia, ut alii laici. L. 300.; Lugo d. 17.
n. 31.; E. M.
In saepe cit. Catechismo, evulgato a. 1913., et edito iussu S. P.
Pii X. 18. Oct. 1912. tertium Ecclesiae praeceptum sic effertur:

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO

427

« Confessarsi almeno una volta Γ anno, e comunicarsi almeno a Pa­
squa ». Omittitur in propria paroecia.

1563. Quale sit paschale tempus; et quinam dilationem concedere
possint? — Tempus paschale ex iure communi incipit a dominica
palmarum et terminatur dominica in albis. Potest autem protrahi ex
Episcopi aut parochi dispensatione. Ita censuit S. C. C. 19. Nov. 1616.
Ferraris v. Eucharistia n. 10. Sed parochi, singularibus in casibus
tantum. L. 1. 6. n. 294. 296. — Cum Confessarius iudex sit non
solum dispositionis ad Communionem requisitae, sed opportunitatis
maioris ad SS. Sacramentum suscipiendum, potest aliquam permittere
vel imponere dilationem, si indicet maius bonum poenitentis id requi­
rere, saltem si hic non sit invitus. L. 1. 6. n. 297. par. tertia autem
in fine. Hoc enim expresse cautum est in C. Omnis de Poenit., et
remiss. Attamen peccaret quidem poenitens, si Confessarius deberet
illi paschalem Communionem differre ob defectum debitae dispositionis
ad sacram absolutionem recipiendam. Qui enim ad finem tenetur, ad
media etiam tenetur. Atqui debita dispositio ad absolutionem medium
omnino necessarium est ad sacram Eucharistiam tempore praescripto
recipiendam. Ergo.
In America Latina fideles omnes satisfacere possunt praecepto
annuae confessionis et communionis a dominica Septuagesimae usque
ad octavum diem solemnitatis Corporis Christi inclusive. Leo XIII.
C. Trans occanunt § VIII. — Romae in praesenti praedictum tempus
pro Communione paschali usque ad festum SSmae Trinitatis pro­
trahitur.
1564. Quinam dispensare possint a Communione in paroecia? —
A praecepto in paroecia propria communicandi dispensare potest Epi­
scopus, vicarius generalis, et ipse parochus. Sufficit autem consensus
interpretati vus sive praesumptus, modo adsit moralis certitudo de
eorum voluntate. Ita S. Alph. 1. c. n. 300.; Gousset 224. 226.

1565. An in Cathcdrali possint omnes, qui sunt de dioecesi, im­
plere praeceptum, ibi communicando? — Respondet Tamb. « posse,
quia ibi residet Episcopus, qui est totius dioecesis commune caput
et pastor. Ita Diana... Ita etiam Bonacina ». De 3.° Eccles, pr. c. 4.
n. 4. Et de hac cad. re, « sunt multi ex antiquis, inquit C. De Lugo
Resp. Mor. 1. 1. d. 15., qui agnoscunt in archipresbytero Ecclesiae
Cathedralis potestatem administrandi sacramenta omnibus subditis
illius dioecesis, atque ideo videntur supponere Ecclesiam Cathedralem

428

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO

esse communem totius dioecesis, quos refert et congerit Thomas San­
chez 1. 3. de Matrim. d. 27. η. 1. Quare qui recipit Communionem
in ecclesia cathedrali, videtur eam accipere in parochia communi totius
dioecesis. Unde sicut, si eam acciperet de manu Episcopi, satisfaceret
procul dubio praecepto Ecclesiae, cum Episcopus sit parochus totius
dioecesis, sic si eam accipit in Ecclesia episcopali, videtur eidem prae­
cepto satisfacere », n. 3. « Ego tamen, pergit C. De Lugo, magis
credebam in rigore non satisfieri nisi in propria singulorum parochia,
vel nisi Episcopus expresse vel tacite consentiat », n. 4. Huic Lugonis
sententiae adhaeret S. Alph. 1. 6. n. 300., qui de opposita opinione
ait: « nescio, an sit probabilis, nisi adsit in aliquo loco communis
usus, qui consensum Episcopi praesumere faciat, oves enim a proprio
pastore agnosci debent ». Eademque sententia constat ex S. C. EE.
et RR. 21. lan. 1848. Attamen contrariae sententiae favet S. R. C.
6. Sept. 1636., 1. Apr. 1662. η. 1230.

1566. Ubinam peregrini, vagi, milites et famuli praecepto Com­
munionis paschalis satisfacere possint? — Peregrini et vagi possunt
communicare in qualibet ecclesia, nec tenentur adire paroeciam loci,
ubi versantur; quia non habent proprium parochum, qui eos agno­
scere debeat. — Milites in statione, vel domicilium in civitate haben­
tes, communicare debent in paroecia, in qua commorantur; secus in
quacumque ecclesia praeceptum adimplere possunt. — Famuli et alii
omnes quasi domicilium habentes eadem lege ac incolae ligantur. —
L. 1. 6. n. 300.
1567. An teneatur iterum communicare in paroecia, qui ibidem
sacrilege communicavit? — R. Negative, quia adimplevit finem prae­
cepti, quoad circumstantiam loci : sufficit igitur ut communicet in quo­
cumque loco ad satisfaciendum praecepto Communionis paschalis,
quod non adimplevit per Communionem sacrilegam. Nec tenetur ad
Communionem paschalem in paroecia faciendam is, qui tempore pa­
schali sacrum Viaticum suscepit, nam finis legis fuit sufficienter adim­
pletus. — Sed Cf., quoad hanc quaestionem et praecedentes 15ϋ4.1566., n. 1562. in fine. — La-Croix 630.

1568. . In qui in paschale Communionem omiserit, teneatur deinde,
transacto tempore paschali, ad Communionem quam primum recipien­
dam? — Prima opinio communior, et quam tenet S. Alph. 1. 6. n. 297.
affirmat, et iuxta hanc opinionem, ut quis transacto tempore paschali
tenetur ad Communionem, ita etiam tenetur ad Communionem in

K

I

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO

429

propria paroecia recipiendam. Ratio, quia tempus paschale non est ah
Ecclesia assignatum ad finiendam obligationem, sed ad eam sollici­
tandam ; unde quando obligatio iam contracta nondum impleta est
quain primum impleri debet. Enimvero ex Cone. Lat. non tenetur
quis simpliciter ad Communionem recipiendam in pascha, sed ad mii
mis in pascha. Altera opinio negat. Ratio, quia praeceptum CommuInionis est affixum tempori paschali. Ut enim in praecepto audiendi
sacrum die dominica, et in similibus praeceptis, cum tempore prae­
finito cessat obligatio, ita etiam dicendum in hoc praecepto Commu­
nionis tempore paschali. Sane si revera Communio non esset affixa
tempori paschali, sed, singulis annis, saltem eo elapso facienda esset,
liceret etiam eam facere ante tempus paschale, stante iusta causa.
Hanc sententiam tenent plures et graves theologi, inter quos est
S. Antoninus, probabilem putant Busemb., Pal., Bon. aliique, eamque
non contemnendam putat ipse S. Alph. I. c. Iuxta autem secundam
hanc sententiam, ut quis transacto iam tempore paschali non tenetur
amplius eo anno ad Communionem, ita consequenter neque ad Com­
munionem in propria paroecia obligatur. « Quod, notat S. D. 688.,
pari passu procedit cum praecepto annuae Confessionis ».

I

1570. An cxcommunicatus teneatur obtinere absolutionem, ut pos­
sit praeceptum implere?— Communiter affirmant; «quia Communio
valde confert ad animae salutem, unde ipsius praeceptum rigide obligat

430

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO

ad auferenda mala spiritualia, quae obstant ». L. 299. Sane qui tenetur
ad finem tenetur ad media necessaria et per se ordinata ad illum.
Quare uti ille, qui est in peccato mortali, tenetur confiteri, ut possit
Communionis praeceptum implere, ita etiam ille qui est excommunicatus tenetur absolutionem obtinere ab excommunicatione, ut possit
Communionem recipere. Idque confirmatur ex eo quod praedictam
absolutionem, si quis velit, facillime potest obtinere.

1570?*· Decretum de prima puerorum Communione. — « ...Hisce
omnibus mature perpensas, Sacer hic Ordo de disciplina Sacramen­
torum, in generali Congregatione habita die XV. mensis Iulii a.
MDCCCCX., ut memorati abusus prorsus amoveantur et pueri vel a
teneris annis lesu Christo adhaereant, Eius vitam vivant, ac tutelam
inveniant contra corruptelae pericula, sequentem normam de prima
puerorum Communione, ubique servandam statuere opportunum censuit.
I. Aetas discretionis tum ad Confessionem tum ad S. Commu­
nionem ea est, in qua puer incipit ratiocinari, hoc est circa septimum
annum, sive supra, sive etiam infra. Ex hoc tempore incipit obligatio
satisfaciendi utrique praecepto Confessionis et Communionis.
II. Ad primam Confessionem et ad primam Communionem ne­
cessaria non est plena et perfecta doctrinae christianae cognitio. Puer
tamen postea debebit integrum cathechismum pro modo suae intelligentiae gradatim addiscere.
III. Cognitio religionis quae in puero requiritur, ut ipse ad pri­
mam Communionem convenienter se praeparet, ea est, qua ipse fidei
mysteria necessaria necessitate medii pro suo captu percipiat, atque
eucharisticum panem a communi et corporali distinguat, ut ea devo­
tione quam ipsius fert aetas ad SS. Eucharistiam accedat.
IV. Obligatio praecepti Confessionis et Communionis, quae pue­
rum gravat in eos praecipue recidit qui ipsius curam habere debent,
hoc est in parentes, in confessarium, in institutores et in parochum.
Ad patrem vero, aut ad illos qui vices eius gerunt, et ad confessa­
rium, secundum Cathechismum Romanum, pertinet admittere puerum
ad primam Communionem.
V. Semel aut pluries in anno curent parochi indicere atque ha­
bere Communionem generalem puerorum, ad eamque, non modo novensiles admittere, sed etiam alios, qui parentum confessariive consensu,
ut supra dictum est, iam antea primitus de altari sancta libarunt,
i ro utrisque dies aliquot instructionis et praeparationis praemittantur.

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

i

'

431

VI. Puerorum curam habentibus omni studio curandum est ut
post primam Communionem iidem pueri ad sacram mensam saepius
accedant, et, si fieri possit, etiam quotidie, prout Christus lesus et
mater Ecclesia desiderant, utque id agant ea animi devotione quam
talis fert aetas. Meminerint praeterea quibus ea cura est gravissimum
quo tenentur officium providendi, ut publicis catechesis praeceptio­
nibus pueri ipsi interesse pergant, sin minus, eorumdem religiosae
institutioni alio modo suppleant.
VII. Consuetudo non admittendi ad confessionem pueros, aut
numquam eos absolvendi, quum ad usum rationis pervenerint, est
omnino improbanda. Quare Ordinarii locorum, adhibitis etiam reme­
diis iuris, curabunt ut penitus de medio tollatur.
VIII. Detestabilis omnino est abusus non ministrandi Viaticum et
Extremam Unctionem pueris post usum rationis eosque sepeliendi ritu
parvulorum. In eos, qui ab huiusmodi more recedant, Ordinarii loco­
rum severe animadvertant.
Haec a PP. Cardinalibus Sacrae huius Congregationis sancita
SSmus D. N. Pius Papa X. in audientia diei VII. currentis mensis
omnia adprobavit, iussitque praesens edi ac promulgari decretum.
Singulis autem Ordinariis mandavit, ut idem decretum, non modo pa­
rochis et clero significarent, sed etiam populo, cui voluit legi quot­
annis tempore praecepti paschalis, vernacula lingua. Ipsi autem Or­
dinarii debebunt, unoquoque exacto quinquennio, una cum ceteris
dioecesis negotiis, etiam de huius observantia decreti ad S. Sedem
referre. — Non obstantibus contrariis quibuslibet ». Decr. Quam sin­
gulari S. C. de Sacr. 8. Aug. 1910. — E. M. n. 500.

DE QUINTO ET SEXTO ECCLESIAE PRAECEPTO

I — DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

1571. Quodnam sil quintum et sextum Ecclesiae praeceptum? —
Quintum Ecclesiae praeceptum est, ut fideles certis diebus a carnibus
abstineant, ut constat ex variis SS. Pontificum Constitutionibus, Catechismis et universali Ecclesiae consuetudine. — Sextum autem Ec-

432

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

desiae praeceptum < st, ut fideles ieiunia statutis temporibus servent,
ut item constat ex variis SS. Pontificum Constitutionibus, Cati-chismis
et universali Ecclesia» consuetudine. C. Quadragesima 16. seqq, dt
Consccr. D. 5.
Utrumque praeceptum obligat per se sub gravi,
cum eius materia sit gravis, Pr. 23.“ d. ab Alex. VfJ. Per se, in
utroque enim, iuxta communem thth. sententiam, datur parvitas ma
teriae. — Trid. 8. 25. de Delectu cibor, etc.; L. 1030.; E. M.
1572, Quorumnam animalium carnes prohibeantur diu abstimnHae?
Carnes prohibentur animalium in terra nascentium et respi­
rantium. Ratio, quia hae maximam in comedendo afferunt delectatio­
nem, et hominem maxime ad venerea provocant. S. Th. 2. 2. q. 147,
a. 8.
" Ad discernendum, quae animalia reputanda sint canus,
quamvis non leve indicium sit attendere, an illa diu extra aquam vi­
vere soleant ; magis tamen attendenda est communis aestimatio fide­
lium ac indicium medicorum, si reputent carnes vel pisces n. L. 1011
Hinc ad carnes prohibitas discernendas duplex adest critérium:
critérium physicum naturale, quod nempe sint animalia in terra na
acentia et viventia; critérium morate, quod nempe terrestria sint ani­
malia et non pisces ex communi aestimatione et medicorum iudicio
Utrumque vero critérium deficit, nequ< exhibet determinatam et fixam
regulam universalem. Deficit critérium physicum, quia dantur animalia
amphibia ; et licet comedere limaces, testudines, ranas, cancros, ostrea
locustas, conchas, et iuxta quosdam castores seu fibros, lutras, anate-»
marinas, fulicas, et quidam alii addunt corvos marinos. Deficit mo­
rale, quia valet tantum pro ordinariis et communibus, ut patet, Hinc
in dubio triplex regula: 1.“ Structura animalis, utrum simile sit vel
dissimili· animalibus terrestribus, 2.* Virtus nutritiva. 3/ Consuetudo,
quae, in his optima regula est. Permanente adhuc dubio, licet come
d< re, quia lex de abstinentia est negativa, quare, nisi constet de pro­
hibitione, licet comedere.
S, Th. 2. 2. q. 1 47. a. 8,; Bcncd. XIV.
de Syn. 1. 11. c. 5.; Antonelli vol. 2. de Praeceptis Ecclesiae.
Prohibentur autem tum carnes tum alia, quae a carnibus deri­
vantur, vel partes quomodocumque sunt constitutivae animalium; vi­
delicet adeps, sanguis, medulla, laridum, sagimen seu axungia, ius ex
carnibus expressum et p< ptones, qui ex carne bovis extrahuntur, et
principalior» m carnis substantiam continent. Tambur. Decal. L 4, c. a.
n 19,; L. 1010.
Ex communi iam fere ubique locorum Induito
condimenta ex adipe carnium p» rmiltuntur ; et tunc adipe carnium
< uiu .< unique animalis, et non tantum suino, uti licet, et etiam butyro

433

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIÜM

et margarina, ct, ubi sit usus, toleratur etiam iusculum camis coctae.
- E. M.

1572. '*· Condimenta, quae diebus abstinentiae et ieiunii permit­
tuntur, adhiberi possunt in refectione ct in serotina collatione, S. Poenit. 16. lan. 1834. Quando abstinentia non habetur strictioris iuris,
condimenta permissa sunt condimenta ex adipe cuiuscumque animalis,
c; butyro, ex margarina ct similia condimenta. Quando haec condi­
menta permittuntur, potest quis eodem adipe uti ad obsonia condienda,
ct comedere ea quae manent adipis seu laridi ex eodem liquefacto fru­
stula, dummodo pergant esse pars condimenti. Neque inquietandi sunt,
qui diebus abstinentiae ct etiam strictioris abstinentiae oleum adhibent,
quo caro fricta est. Condimenta vero ex ovis non permittuntur.
Succus laridi suini, seu iusculum ex carne suina, non compre­
henditur sub terminis: condimenti di grasso, S. C. C., 29. Apr. 1911.
Pepton extractum carnis est, unitum pepsinac; et consequenter
diebus abstinentiae minime permittitur. Diversa omnino res est pro
margarina, quae licet fiat ex adipe boum, oleo et lacte, simul mixto,
positive tamen permissa est, quando licet usus butyri. S. O. 6. Sept. 1899.
1573. Quandonam extra ieiunium urgeat praeceptum abstinentiae
a carnibus/
Praeceptum hoc praeter tempus ieiunii urget I.° dic
veneris cuiuslibet hebdomadae in universo orbe christiano, C. Expiican ! de Observ. ieiunior., nisi speciale habeatur Indultum; — 2.° die
sabbati, nisi legitima consuetudo alicubi aliter praescripserit, vel a
S, Sede aliud fuerit constitutum, aut privilegium habeatur, C. Quia
!l, de Consecrat, D. 5. Cf. Bcned. XIV. de Syn. 1. 11. c. 5. n. 5.
Hinc declaravit S, O. 10. lan. 1855. peregrinantes extra Belgium non
posse comedere carnes, die sabbati, in locis in quibus dicta viget Lex.
Non solum autem in Belgio, verum etiam in Statibus Foederatis Americae,
in Italia, et plerisque aliis in locis, sabbato non amplius abstinentia
ob < rvatur. - 3.° In quadragesima abstinentiae praeceptum urget etiam
dominicis diebus; iterum nisi Indultum vel peculiaris alia lex nunc
habeatur.
A lege hac abstinentiae excipitur ex privilegio Hono­
rii III pro iis, qui nec voto, nec regulari observantia obstricti sunt,
«ativitas Domini, si 6.* feria vel sabbato contingat, C. Explicari 3.
dc Observ. ieiunior.
In p|< risque Galliae dioecesibus, peculiari ex
consuetudine, viget obligatio abstinentiae tribus Rogationum diebus
vigilia S. Marci. Attende igitur ad specialem locorum consuetudinem.
— Praeter tempus ieiunii. Diebus ieiunii, ii quoque, qui a ieiunio exi­
muntur v< l excusantur, ad abstinentiam servandam tenentur, uti clare
I. bttiL (htoL moratii II.

3Ü

434

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

eruitur ex ipsis Induitis, quibus iis etiam qui ieiunare non tenentur,
permittitur vesci carnibus et lacticiniis, nisi aliud fuerit a S. Sede
pro aliquo loco constitutum. — Tamburini tr. 4. de Quarto Ecd.
praec. c. 9.; La Croix 1. 4. η. 1291., 1. 3. p. 2. η. 1660. seqq.; E. Μ.

1573?*' In Catechismo S. P. Pii X. secundum Ecclesiae prata·
ptum ita effertur : « Non mangiar carne nel venerdi e negli altri giorni
proibiti, e digiunare nei giorni prescritti ».
Plurimis sane in locis, tum abstinentiae tum ieiunii lex refor­
mata in praesenti est.
Italia: « l.° In omnibus et singulis Italiae regionibus, dioece­
sibus quoque Melitensi et Gaudiensi comprehensis, quae dispositio­
nibus hac in re pro Italia latis uti solent, ieiunium, seu lex unicae
per diem refectionis, servandum erit:
Toto tempore Quadragesimae, Dominicis tantum diebus exceptis;
Feriis sextis et sabbatis Adventus;
Feriis quartis, sextis et sabbatis Quatuor anni Temporum;
Vigiliis: Pentecostes, SS. Apostolorum Petri et Pauli, B. Μ. V.
in coelum Assumptae, Omnium Sanctorum et Nativitatis D. N. I. C.
Quibus vero diebus ieiunium praecipitur, vetatur insimul semper
et absolute, in Quadragesima ne diebus quidem Dominicis exceptis,
carnium pisciumque in eadem comestione permixtio.
2. ° Praeter ieiunium in cunctis (ut supra) Italiae regionibus, ser­
vanda etiam erit lex abstinentiae a carnibus ab iisque omnibus, quae
ex carne trahunt originem, lacte scilicet, butyro, caseo, ovis et ex
quocumque animali adipe condimentis:
Foria sexta Quatuor Temporum in Quadragesima ;
Feria sexta in Parasceve ;
Vigiliis Assumptionis B. Μ. V. et Nativitatis Domini Nostri lesu
Christi.
3. ° Prima vero die Quadragesimalis ieiunii:
Feriis sextis et sabbatis Quadragesimae;
Feriis sextis et sabbatis Adventus ;
Feriis quartis, sextis et sabbatis Quatuor Temporum ;
Vigiliis: S. loseph Sponsi B. Μ. V.; Annunciationis eiusdem
B. Μ. V., ubi haec festa sub praecepto recoluntur et, ad vigiliam
Annunciationis quod spectat, dummodo ea intra Quadragesimam in­
cidat. Pentecostes; SS. Apostolorum Petri et Pauli et Omnium San­
ctorum abstinentia a carnibus tantum et a iure a carnibus quomodo­
cumque expresso servanda erit: ita ut liceat pro lubitu in principali

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

435

refectione vesci ovis et lacticiniis, et tum in eadem principali refe­
ctione tum in refectiuncula uti ex quovis adipe, butyro, margarina
(quam vocant) et similibus condimentis.
4. ° Haec eadem abstinentia a carnibus tantum et a iure carnis
servanda pariter erit omnibus et singulis aliis sextis per annum feriis
absque tamen obligatione ieiunii et, consequenter, nulla refectionum
facta distinctione quoad ovorum, lacticiniorum et condimentorum li­
berum usum.
5. ° Quoties autem in aliquem ex supradictis diebus, ieiunio aut
abstinentiae aut utrique consecratis, inciderit vel festum aliquod ex
solemnioribus in Ecclesia, vel festum Titularis aut Patroni principalis
alicuius loci vel dioecesis, vel extraordinaria aliqua religiosa solemnitas (uti centenaria, piae peregrinationes et similia) vel publicae an­
nuales nundinae, quae inusitato populi concursu celebrantur, conce­
ditur locorum Ordinariis, excepto tempore Quadragesimae et Adven­
tus, ut tum ieiunium tum abstinentiam vel pro tota dioecesi vel, iuxta
diversos casus, pro determinatis aliquibus locis, in alium liberum diem
sibi benevisum anticipare aut etiam, gravissimis tamen ex causis, super
iis dispensare valeant.
6. ° leiunia et abstinentias in aliquibus locis ex peculiari voto
servandas hoc decretum non respicit. Quod autem attinet ad Regu­
lares utriusque sexus Familias, speciali abstinentiae aut ieiunii voto
non adstrictas, eas eadem ac simplices fideles lege uti posse decernitur.
7. ° Praesenti decreto revocantur, abrogantur ac penitus abolentur
quaevis in contrarium localia indulta, concessiones, privilegia, consue­
tudines etiam immemorabiles, ne Bulla quidem Cruciata (ubi et quavis
sub forma nunc in Italia viget) excepta. Vehementer vero fideles sibi
subditos hortentur Ordinarii, ut Apostolicam indulgentiam aliis bonis
operibus compensare studeant.
... SSmus D. N. Pius PP. X. haec omnia et singula Suprema
Sua auctoritate adprobare et confirmare dignatus est, mandans ad
quos spectat, ut eadem, ad fidelium notitiam opportune deducta, inde
a Dominica I. Adventus currentis anni 1906. ad unguem servent atque
ab omnibus servari satagant. — Contrariis quibuscumque non obstan­
tibus ». S. O. Decr. Frequenter pluribus 7. Sept. 1906.
In suo ergo vigore manent ieiunia, et abstinentiae servandae ex
particulari voto, olim facto, alicuius loci. Et ideo Romae obligat vo­
tum stricti ieiunii in pervigilio festi Purificationis. B. Μ. V.; et in Si­
cilia votum ieiunii in pervigilio festi Immaculatae Conceptionis, con­
firmatum a Pio VII. C. Frequentes pluribus 10. Apr. 1818.

436

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

Post M. P. Supremi disciplinae 2. Iui. 1911. de festis suppressis
adhuc servari debent vigiliae festorum suppressorum ex praecepto aut
ex voto huc usque servatae. S. C. C. 18. Sept. 1911. — Per hanc au·
tem decisionem Decreto S. O. Frequenter pluribus 7. Sept. 1906,
derogatum non est. S. O. 25. Febr. 1912.
« Num articulo 6° Decreti feriae IV. 7. Septembris 1906. Dt
ieiunii et abstinentiae lege in Italia reformanda quidquam derogatum
fuerit ieiuniis et abstinentiis Religiosis utriusque sexus Familiis a pro­
priis ipsarum Regulis et Constitutionibus praescriptis? — R. Nega­
tive; ideoque quod ad ieiunia et abstinentias ex generali Ecclesiat
praecepto servandas, Religiosas utriusque sexus Familias, peculiari ie­
iunii aut abstinentiae voto non adstrictas, eadem ac simplices fideles
lege uti posse; quod ad ieiunia vero et abstinentias eis proprias,
standum esse uniuscuiusque ipsarum Regulis et Constitutionibus ».
S. O. 24. Apr. 1907.
Magnus populorum concursus Decr. S. O., quoad dispensationem
ab abstinentia et ieiunio, concedendam vel anticipationem faciendam
ab Episcopo, intelligi potest etiam de concursu civitatis aut loci, et
non necessario populorum extraneorum. S. O. 18. Mart. 1896.
Dalmatia: Statutum est: « l.° Ut ieiunium servetur per absti­
nentiam strictam a carnibus et ab iis omnibus, quae ex carne origi­
nem ducunt, lacte scilicet, butyro, caseo, ovis, et ex quocumque ani­
mali adipe condimentis quotannis his quatuor diebus tantum: feria
sexta Quatuor Temporum in Quadragesima; feria sexta in Parasceve; vigilia Assumptionis B. Mariae Virginis; vigilia Nativitatis
Domini.
2. ° Ut ieiunium servetur per abstinentiam non strictam, idest a
carnibus tantum et a iure a carnibus quomodocumque expresso, ita
ut liceat pro lubitu in praecipua refectione vesci ovis et lacticiniis,
et tum in eadem principali refectione tum in refectiuncula uti condi­
mento ex quovis, adipe, butyro, margarina et similibus, quotannis
his, qui sequuntur, diebus: feria quarta Cinerum ; feriis sextis et Sab­
batis Quadragesimae ; feriis quartis et sextis Adventus; feriis quartis,
sextis et Sabbatis Quatuor Temporum ; vigilia SS. Apostolorum Petri
et Pauli ; vigilia Annuntiationis B. Mariae Virginis, si in Quadragesimam inciderit; tandem Vigilia Omnium Sanctorum.
3. ° Cum autem pluribus Dalmatiae civibus ob stomachi debili­
tatem onerosa valde ac molesta evadat in matutino ientaculo arabicae
potionis sorbitio absque lacte indulgemus, ut diebus superiori num. 2.°
inscriptis, exclusis iugiter feriis quartis, sextis ac Sabbatis Quatuor

r

vi

I
I

I

1
«'
ί
I
I

437

Temp., liceat mane in ientaculo vel lac arabicae potioni miscere, vel
simplici lacte uti.
4. ° Edicimus praeterea, ut huiusmodi abstinentia a carnibus dum­
taxat et a iure a carnibus expresso servetur in universa Dalmatia,
etiam omnibus et singulis aliis per annum feriis sextis, absque tamen
obligatione ieiunii, et consequenter nulla refectionum facta distinctione
quoad ovorum, lacticiniorum et condimentorum liberum usum.
5. ° Denique mandamus, ut in omnibus Dalmatiae Dioecesibus
ieiunium servetur toto Quadragesimae tempore, praeter dies iam supra
recensitos, ita ut liceat comedere carnes in principali refectione tantum,
in refectiuncula vero condimentum adhibere adipis, butyri et similium.
Quoad vero carnium et piscium permixtionem in eadem comestione,
illam omnino interdicimus diebus, quibus ieiunium praecipitur, et du­
rante Quadragesima, etiam diebus Dominicis; ideoque volumus, ut
omnes, qui a carnis abstinentia dispensantur, nequeant uti huiusmodi
permixtione solido Quadragesimae tempore, feriis quartis et sextis
Adventus, (in Austria enim in Adventu Domini feriis quartis et sextis
et non Sabbatis ieiunium praescribitur); tandem Quatuor anni Tem­
poribus et vigiliis supra memoratis.
6. ° Insuper Episcoporum Dalmatiae votis propensa voluntate ob­
secundantes, concedimus illis facultatem, ut, excepto Adventus et
Quadragesimae tempore, tum ieiunium, tum abstinentiam, vel pro
tota Dioecesi, vel iuxta diversos casus pro determinatis locis, antici­
pare queant in alium liberum diem ; aut etiam instantibus gravissimis
tamen causis sive sollemnitatis sive populi concursus, ab obligatione
similiter tum ieiunii tum abstinentiae omnino dispensare fideles va­
leant.
7. ° Tandem eorumdem Antistitum optatis annuentes, largimur ut
in Dalmatia existentes regulares familiae utriusque sexus, quae speciali
abstinentiae sive ieiunii voto non adstringantur, eadem ac simplices
fideles dispensatione uti frui licite ex Apostolica benignitate possint
ac valeant». Pius X. C. Domant Pontifices 10. lun. 1911,
Hispania et Lusitania Bulla Cruciatae utuntur, quibus varia alia
adiecta sunt Indulta, Indultum carnium, Indultum lacticiniorum. Cf. E.
M. ed. 4.‘ p. 151. seqq.
Ad Hispaniam quod attinet,
Bulla, quae dicitur Cruciatae non dispensat ad carnes mandu­
candas diebus ieiunii, etiam quadragesimae, nisi stante necessitate, ex
utriusque medici consilio; sed facultatem facit ova et lacticinia come­
dendi ad arbitrium. leiunandi lex manet, Presbyteri sacculares et re-

438

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

gulares extra claustra degentes, nequeunt hoc uti Induito, nisi ad an­
num sexagesimum aetatis quis pervenerit; sed extra quadragesimale
tempus ova et lacticinia eis permittuntur. — Aliud praeterea in Hi­
spania est Indultum, quod dicitur carnium, ad carnes salubres come­
dendas tempore quadragesimae, aliisque vigiliae et abstinentiae diebus,
infra annum, exceptis feria IV. Cinerum, diebus veneris quadragesi­
mae, feria IV. V. VI, et sabbato maioris hebdomadae, et tota maiori
hebdomada praeter dominicam Palmarum pro sacerdotibus, sive sae­
cularibus, sive regularibus extra claustra, vigilia Nativitatis D. N.
lesu Christi, Pentecostes, Assumptionis B. V. Mariae et SS. Apost.
Petri et Pauli ; idque pro omnibus. Sed ut hoc privilegio uti quis
possit debet praeterea habere Bullam 0”. Cruciatae, et sacerdotes, sive
saeculares sive regulares extra claustra Indultum aliud habere debent
lacticiniorum, ut illo carnium uti possint tempore quadragesimae, si
nondum sexagesimum annum expleverint. — Sacerdotes vero regu­
lares intra claustra cum sola Bulla Cruciatae possunt vesci ovis et lacticiniis, etiam tempore quadragesimae, excepta hebdomada maiori.
Cum Bulla Cruciatae et Induito carnium possunt illud ipsum quod
sacerdotes saeculares, habentes Bullam Cruciatae, Indultum carnium
et Indultum lacticiniorum.
Indultum pro sacerdotibus sexagenariis in Hispania. — « In Hi­
spania presbyteri saeculares, sexagenarii, vi Bullae Cruciatae et Indulti
pro carnibus vescendis, praecisione facta ab eorum maiori vel minori
robore vel infirmitate, uti carnibus non possunt fer. 2.* et 3.*. Ma­
ioris Hebdomadae, sicut fideles laici. — Verum SS. D. N. benigne
declarare dignatus est presbyteros saeculares sexagenarios in Hispania,
vi Bullae Cruciatae et Indulti pro carnibus vescendis, praecisione facta
ab eorum maiori vel minori robore vel infirmitate, uti carnibus posse
fer. 2/ et 3.“ Maioris Hebdomadae, sicut fideles laici ». S. 0. 31.
Mart. 1906.
Indultum pro pauperibus in Hispania. — « Pauperes, in Hispania,
ut fruantur Induito quadragesimali non tenentur ad eleemosynam elar­
giendam; tenentur autem, si frui velint aliis privilegiis Bullae Cru­
ciatae ». S. C. C. 23. lan. 1910.
« Pauperes in Hispania, non soluta eleemosyna pro B. Cruciatae
adsignata, posse frui Induito quoad ova et lacticinia, quod in memo­
rata Bulla continetur ». S. C. C. 4. Iui. 1910.
« 1. An lex ieiunii et abstinentiae dic Commemorationis solemnis
S. Joseph Sponsi B. Μ. V. in Hispania, ubi festum restitutum est,
sit dispensata vi M. P. Supremi disciplinae, vel indigeat dispensa­

1

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

439

tione Ordinariorum ad tenorem decreti S. C. C. 3. Maii 1912.? —
2. An diebus, quibus dispensatur lex ieiunii et abstinentiae, sit etiam
sublata prohibitio de non miscendis piscibus cum carne in eadem re­
fectione ? — R. Ad l.um Affirmative ad 1. p., Negative ad 2. —
Ad 2.um Negative ». S. C. C. 21. Nov. 1912. — Circa hanc Respon­
sionem ad 2.um observa :
Per Motum Proprium Summi Pontificis 2. Iui. 1911. praece­
ptum abstinentiae et ieiunii non est simpliciter ablatum, sed dispen­
satum, dispensamus, dispensationem concedimus. Quare, si festi dies
servati per Motum proprium, incidant in diem tantum abstinentiae,
ciborum promiscuitas non prohibetur. Quando vero incidant in diem
ieiunii, carnium et piscium promiscuitas manet adhuc prohibita.
« Liceat nec ne inter hispanos condire cibos esuriales, et in re­
fectione et in serotina collatione, cum adipe vel larido? — R. Affir­
mative, dummodo ex Apostolico Induito ea condimenta permissa sint
in diebus ieiunii ». S. C. C. 6. Aug. 1010.
« An Apostolicum Indultum ad condiendos cibos et in refectione
et in serotina collatione habeatur in Hispania, vi Bullae Cruciatae, aut
saltem vi Indulti quadragesimalis ? — R. Sanctitas Sua benigne di­
gnata est annuere progratia, quoad omnes in Induito quadragesimali
non exceptos ». S. C. C. 24. lan. 1914.
America latina et Insulae Philippinae : Abrogata Bulla Cruciatae
pro universa America Latina ac Insulis Philippinis itemque abrogatis
quadragesiinalibus Induitis ac Summariis, novum recens Indultum ad
decennium, circa abstinentiam et ieiunium, concessum est omnibus,
quin necessaria sit petitio, vel ulla sit taxa solvenda. Atque hoc In­
duito uti possunt etiam Regulares, speciali voto non obstricti, et etiam
quoad abstinentias et ieiunia in propriis Regulis praescripta. Vi huius
Indulti, Ieiunium sine abstinentia servandum est fer. IV. Adventus et
Quadragesimae. Ieiunium cum abstinentia servandum est fer. IV. Ci­
nerum, VI. Quadragesimae, et V. maioris hebdomadae. Permittuntur,
in collatione serotina, ova et lacticinia; in refectiuncula matutina, la­
cticinia, exclusis ovis. Abstinentia a carnibus sine ieiunio servanda est
in quatuor pervigiliis Nativitatis D. N. I. C., Pentecostes, Assum­
ptionis B. Μ. V. et SS. AA. Petri et Pauli. Secret. Stat. 1. lan. 1910.
In Episcopatu An icietis i, Foroiuliensi et Tolosano, ac in Archie·
piscopatu Mechliricnsi et in Episcopalibus suffragantis abolita est ab­
stinentia et ieiunium in pervigilio SS. Apostolorum Petri et Pauli,
quorum festum in dominicam proxime sequentem est translatum.

440

i.

DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

Varsavia: In Archiepiscopatu Varsaviensi, et in tota provincia
ecclesiastica conceditur l.° usus lacticiniorum omnibus stricti ieiunii per
annum diebus, excepta feria sexta in Parasceve ; 2.° adeps suilla, an­
serina etc. feriis II. III. V. Quadragesimae, tamquam ciborum con­
dimentum ; 2.° carnium usus omnibus feriis II. III. V. Quadragesimae,
unice in prandio, excepta feria V. maioris hebdomadae; diebus Ro­
gationum toties quoties ; omnibus diebus sabbati per annum, quatenus
non coïncidant cum stricto ieiunio aliunde obligante.
Scotia.: Lex abstinentiae pro fidelibus regni Scotiae relaxata est,
ita ut singulis eius Regionis fidelibus liceat carnes edere, exclusa qua­
dragesima, in sabbatis Quatuor anni Temporum, et in vigiliis, quae vel
feriam sextam vel alium abstinentiae diem immediate praecedant vel
sequantur. Litt. Apost. Benigna Mater 27. lan. 1911.
Rutheni i Cf. num. 1551. in fine.

1574. An parvulis possint dari carnes illis diebus, quibus prohi­
bentur? — R. Affirmative, si usum rationis non sint adepti; secus,
negative. Si autem usu rationis potiantur ante septemnium, contro­
vertitur; probabilius negat S. Lig.de Leg. n. 155. Cfr. 195., L. 1012,

1575. Quaenam quantitas carnis requiratur ad peccatum grave!
— Controvertitur. Omnes conveniunt gravem esse materiam, quae no­
tabiliter nutrit ; sed ea vix determinari potest. Iuxta plures materia
gravis excedere debet dimidiam unciam ; sed hanc sententiam reiicit
S. Lig. 1029., ubi refert et videtur approbare, quod dicunt Salm.,
materiam parvam esse tantum octavam unciae partem. Hoc tamen
dicunt de diebus, in quibus praeterea ieiunium servandum est. Recentiores, alii dicunt materiam gravem esse unam unciam, alii aiunt
materiam gravem in carnibus, ovis et lacticiniis esse tantum duas
uncias. Natura enim huius praecepti exigere non videtur illam seve­
ritatem octavae vel dimidiae partis unciae, vel etiam unius unciae.
Distinctio tamen inter carnes, ova et lacticinia facienda videtur. Ma­
teria in his gravis duplo maior est materia gravi carnis ; minus enim
nutriunt. Unum ovum gallinacaeum fere duas uncias aequat.

1576. An sit peccatum mortale vesci offa, lactucis, etc., carne vel
sagimme conditis ? — R. Affirmative, per se, si ille cibus sit notabi­
liter jurulentus; secus veniale tantum erit. Hinc mortale est, si ius
oflae cum magna carnis quantitate decoctum fuerit, et sic de aliis. —
hacilius autem excusantur a gravi, vel etiam levi peccato pauperes,
qui cum butyrum emere non valeant, exigua sagiminis quantitate ad

I. - DE ABSTINENTIA A CARNE EXTRA IEIUNIUM

441

condiendam offam utuntur. Sed si condimenta ex adipe permittantur,
et sagimen per modum condimenti tantum adhibeatur, nullum tunc
erit, pro omnibus, peccatum. Ac ubi sit usus, toleratur etiam iusculum carnis coctae. — Si bona fide vetita adhibita fuerint condimenta,
et error, instante prandio deprehendatur, cum iam facile non sit alios
cibos parere, et ne sit scandalum et turbatio, cibus iam paratus sumi
potest. — E. M.
1577. Quinam a lege abslinenliae excusari censeantur?— l.° Pau­
peres mendicantes ; manducare enim possunt quidquid in eleemosynam
accipiunt, ut communiter sentiunt theologi. — 2.° Pauperes operarii,
qui nihil aliud habent, nisi frustulum sagiminis aut laridi ad offam
aut lactucas condiendas. — 3.° Aegrotantes, v. g., febri laborantes, etc.;
ii etiam, qui stomacho ita debiles sunt, ut cibos licitos digerere ne­
queant. — 4.° Qui quotidie operam dant laboribus adeo arduis et
stomachum defatigantibus, ut aegrotantium instar famem non expe­
riantur, cibosque respuant; cuiusmodi sunt, qui in fodinis vel in offi­
cinis vitreis et ferrariis vitam degunt. Horum etiam in numero cen­
sendi videntur aurigae, qui plurium dierum spatio diu noctuque
publicos currus ducentes, vix unum vel alterum frustulum cibi deglutire possunt; non autem ii, qui currus, equos vel mulos lente ducunt,
et in cauponis nocte feriantur. — 5.° Viatores, qui praeter cibos ve­
titos nihil in cauponis reperiunt, neque alio facile divertere possunt.
Serio tamen et instanter cibos licitos petere tenentur. Sola enim ratio
itineris nullo modo a lege abstinentiae eximit, etiamsi a ieiunio ob
nimiam defatigationem forte dispenset. Hinc viatores excusari nequeunt
ob humanum timorem, ob metum displicendi sociis, ob irrisiones,
aliasque huius generis difficultates; secus enim omnes fere iter agentes
ab hac lege eximerentur. — 6.° Ii, qui de familia sunt, si paterfami­
lias nolit aut non possit esuriales cibos parare, nempe isti, ratione
necessitatis in qua versantur, excusantur. — 7.° Milites in castris vel
contuberniis versantes, et expensis Gubernii in communi nutriti; et ex
tolerantia, in Gallia, etiam officiales eorumque familiae, Gousset 313.,
vel ex induito quod alii affirmant, La France militaire et religieuse
n. 3. pag. 40. Mart. 1S89. Indultum quotannis in Belgio datur.
« Pius IX. ad preces Episcopi Buffalensis concessit, ut milites et nautae
Americani ab abstinentiae lege eximerentur universim, sex diebus ex­
ceptis, nempe fer. IV. Cinerum, tribus ultimis hebdomadis sanctae
diebus et in vigilia Assumptionis B. Μ. V. et Natalis Domini. Id intelligendum de iis, qui actu inserviunt in castris, navibus, praesidiis,

442

II.

DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

non autem qui ex venia absunt. Familiae cum iis communi victu
utentes eo gaudent privilegio, non item quae procul degunt ». Kenrick tr. 4. c. 4. n. 37. Cf. hic 1626. — 8.° Qui ex iusta causa di­
spensationem obtinuerint, quam praeter Summum Pontificem, in sin­
gulis casibus dare possunt suis subditis Episcopi, praelati regulares,
parochi. Si quando toti familiae dispensatio datur, ea comprehendere
videtur, ex intentione dantis, eos etiam, qui in casibus occurrentibus
in eadem familia hospitantur. — C. Consilium 2. de Observat, ieiunior.; L. 1008; E. M.

II. — DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

1578. Quid sil ecclesiasticum ieiunium ; quandonam ; quosnam
obliget? — Ieiunium ecclesiasticum situm est, proprie et stricte lo­
quendo, in unica per diem refectione, quando autem cum abstinentia
coniungitur, situm tunc est in abstinentia a cibis et a certa ciborum
qualitate, quae, iuxta formam ab Ecclesia praescriptam, servanda
est. — Ieiunium ecclesiasticum cum abstinentia coniunctum tribus
tanquam partibus constat, scilicet 1.° unica comestione per 24. diei
horas, vespertina refectiuncula adiecta; 2.° abstinentia a carnibus vel
etiam a lacticiniis, ut inferius declarabitur; 3.° tempore ad refectionem
sumendam determinato, inferius etiam declarando. Animadverte tamen
consuetudinem locorum ac temporum maxime conferre ad modifican­
dam ieiunii naturam et obligationem. — leiunii tempus, ut in aliis
similibus obligationibus, a media nocte ad mediam noctem est, et com­
putari potest secundum tempus astronomicum verum, medium, centrale.
— Ieiunium obligat tempore praesertim quadragesimae, adventus,
quatuor temporum, et quarumdam vigiliarum, Praecipuae sunt: Natalis
Domini, Pentecostes, Assumptionis, Omnium Sanctorum, SS. Aposto­
lorum, Petri et Pauli. Plura antiquitus erant ieiunia, tempore etiam
Adventus, Rogationum, ac pluribus aliis vigiliis; sed haec omnia,
multis in locis obsoleverunt. Ipsa vigiliarum ieiunia fere ubique re­
ducta sunt. Cf. 1573.1’1· Vigilia autem occurrente in Dominica ieiunari debet in sabbato C. Ex parte 1. C. Consilium 2. de Observatione
ieiunior.', Urban. VIII. Br. Cum evenire 13. Oct. 1638. Cf. n. 1573?”
Fideles omnes, a vigesimo primo aetatis anno completo, tenentur
sub gravi ad servandum statutis diebus ieiunium, nisi legitime excu-

II. - DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

443

sentur, vel a superioribus dispensentur. Est antiquissima obligatio,
quae dicitur ab ipsis Apostolis tradita. A vigesimo primo anno ex­
pleto, quia Ecclesia, pia mater, non vult imponere pueris et adole­
scentibus legem, eorum vires superantem. Constat ex consuetudine
universali, et ex omnibus Catechismis. — L. 1004.; S. Th. 2. 2. q.
147. a. 3.-5.; Bened. XIV. Notif. 11., de Syn. 1. 13. c. 4. n. 6. 7.;
Taniburini tr. 4. de Quarto Eccl. praec. c. 9. ; La Croix 1. 3. p. 2.
n. 1260. seqq. 1273.; Ferraris v. Ieiunium Append.; E. M.
1579. Nota : Vigiliae festorum suppressorum, M. P. Supremi
disciplinae 2. Iui. 1911., adhuc servandae sunt. Cf. 1573.bl*
Die 23. Dec., in sabbatum incidente, ieiunium et abstinentia ser­
vanda sunt. E. M. « Cum festum Annuntiationis B. Μ. V. occur« rens anno proximo in feriam VI. in Parasceve, transferatur etiam
« cum feriatione in feriam II. post dominicam in Albis tanquam in
«sedem propriam, quaeritur, an sequenti anno 1910. servanda sit
« lex abstinentiae a carnibus in pervigilio Annuntiationis B. M. oc« currente in feriam V. in Coena Domini, vel transferri debeat? —
« R. Affirmative ad primam partem, negative ad secundam. » S. C.
Cone. 9. lun. 1909.
« Ieiunium in pervigilio festivitatis SS. Apostolorum Petri et
Pauli servandum est (in Gallia) in sabbato ante dominicam festivi­
tatis dictorum Apostolorum. Quod si dies 29. lunii occurrerit in
sabbato, ieiunium pervigilii, de quo agitur, servetur IV. Kal. Iulii ».
S. O. 22. Nov. 1S79.
Pro toto Hispaniarum regno concessum est, ut « quoties festum
Immaculatae Conceptionis in feriam VI. vel sabbatum incidere con­
tigerit, ieiunium illius diei in quintam feriam proxime antecedentem
transferatur ». S. O. 9. Nov. 1870.
Ieiunium in vigilia S. Ioann. Bapt., quando ea incidat in die solemnitatis Corporis Christi, die antec. seu fer. 4? anticipandum.
Urban. VIII. Br. Cum evenire 15. Oct. 1638.

1580. Quid unica refectio? — Refectio unica est primaria ieiunii
conditio: in hoc enim praecipue sita est eius essentia, qua quidem
sublata, nemo unquam ieiunare dicitur, dum e contrario ieiunium sine
abstinentia a carnibus et lacticiniis concipitur. Cum unica autem plena
refectione seu prandio mane, coenula vespere in praesenti omnibus
permittitur. — Parvae autem comestiones, quae praeterea fiant ve­
nialia peccata erunt seorsim sumptae, et saepius eodem die repetitae
in gravem materiam coalescere possunt, ut constat ex pr. 29.“ damnata

444

II. - DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

ab Alexandro VII. — leiunium non frangitur haustu aquae, vini, alia·
runique potionum, quae de se ordinantur, et communiter adhibentur
ad sitim sedandam, quamvis, iuxta primam Ecclesiae disciplinam,
Christiani a vino et a similibus liquoribus prorsus abstinuerint. Hinc
axioma: Liquidum non frangit ieiunium. Per liquidum autem id so­
lum intelligitur, quod ex communi usu sumitur per modum potus,
non vero per modum cibi, ut lac, etc. — L. 1021. 1022.; S. Th. 2. 2.
q. 147. a. 6.

1581. An vinum ad famem sedandam haustum frangat ieiu­
nium? — R. Negative probabilius. Ratio est, quia lex ieiunii prae­
cipit tantum abstinentiam a cibo, non autem a potu; et, iuxtaS. Th. 4.
dist. 15. q. 3. a. 4. c. 1., « Statutum legis positivae non attendit in­
tentionem observantis, sed ipsum actum, eo quod modus virtutis non
cadat in praecepto, sed est finis praecepti ». — L. 1022.; S. Th. 2. 2.
q. 147. a. 6. ad 2.
1582. An frangat ieiunium fotus caffe i et thei? — R. Negative
probabilius, nisi nimia sacchari copia admisceatur; quia haec non ha­
bent naturam cibi, sed potus vel medicinae. S. Lig. 1019. ait; «omnino
ad libitum quidem permittuntur ».
1583. An frangat ieiunium fotus aquae saccharo immixtae el
succis aureorum aut citreorum malorum? — R. Negative, fer sc, idest
nisi magnam eorum substantiae copiam immisceas, quae rationem cibi
habere censeatur. Ratio est, quia haec omnia ex communi aestima­
tione tanquam potiones habentur. Neque vero obstat, si ministrentur
congelatae; congelatio enim naturam non mutat. L. 1022.

1584. Resolves: Aliter ergo esset de sumptione lactis, iusculi,
succi pomorum, vulgo melloni, et aliorum fructuum, item uvarum con­
fectarum, aut tunc dentibus pressarum, licet postea expuantur. Nam
haec omnia censentur habere rationem cibi ; et potius ad nutritionem, quam ad cibi vehiculum referuntur. Immo quoad potiones lacte
mixtas adest expressa prohibitio Clementis XIII. Enc. Affelcnle sacro
20. Dec. 1759. — Serum lactis proprie dictum, uti simplex potio,
vel potius uti medicina habetur. Attamen quantum ad theum et cal­
icum. cui lac admisceatur, ait Billuart, tr. de Temper, diss. 2. art. 5.
par. V.: « The et caffet... videntur mihi habere rationem potus, nec
solvere ieiunium, nisi forte multum lactis et sacchari immisceatur, et
sumantur in magna quantitate ». Sane in lacte magna adest aquae
pars, fere 85 partes pro centum. — L. 1019. 1021. 1022.

II.

DE lEIUN’IO ECCLESIASTICO

445

1585. An polio chocolali frangat ieiunium? — R. Affirmative,
si pinguem, uti mos est extra tempus ieiunii, praebeat nutritionem.
Negative vero, si modica chocolati quantitas sumatur, et semel tan­
tum in die bat, in frustulo matutino. Ratio ex generali consuetudine
deducitur. L. 1023. Quaenam quantitas sumi potest? Dicit S. D. non
minus quam unciam cum dimidia chocolati in cyathis ordinariis im­
mitti solere; sic enim ex more ab Ecclesia tolerato, et a piis fidelibus
servato communiter fieri solet. Non pauci autem, imminuta chocolati
praedicta quantitate, panem pro rata substituunt. At vero totalis cibi
illius quantitas duarum unciarum pondus, praecisa aqua, excedere non
deberet. Uncia aequat circiter 30. gramm. Cf. 1593. — Bened. XIV.
Notif. 15.; E. M.

1586. An liceat die ieiunii degustare aliquid cibi ante fotum, ne
hic noceat? — Id sane non licet toties quoties, ut aiunt; tunc enim
irrisibilis foret lex ieiunii. Permitti itaque tantum potest semel aut
iterum in die; praesertim ne vires deficiant, si prandium v. g. mul­
tum differri contingat ultra consuetum, ut evenit religiosis mensae
ministrantibus, lectoribus, et famulis. Immo urgebit obligatio aliquid
sumendi, si hoc ad ieiunium servandum sit necessarium. — L. 1018.
1019.; E. M.
1587. An electuaria frangant ieiunium? — Electuaria dicuntur
ea, quae ex electis rebus, v. g., ex saccharo et iunipero, etc., confi­
ciuntur. Non censentur autem illicita diebus ieiunii, si per modum
medicinae, et in modica quantitate sumantur. Sufficit autem quaelibet
causa rationabilis ad excusandum ab omni culpa, v. g., ad ciborum
digestionem, stomachum confortandum, oris foetorem tollendum, vo­
cem conservandam, et similia. — S. Th. 2. 2. q. 147. a. 6.

1588. Quaenam quantitas cibi censeatur materia gravis, si extra
refectionem et cocnulam sumatur? — Controvertitur. Gravis procul
dubio censenda est materia, quae vespertinae coenulae addita alte­
ram efficeret refectionem. Certo autem quantitas duarum unciarum
ut materia levis habenda est. Non pauci materiam gravem existi­
mant quantitatem dimidiae coenulae aequivalentem, seu quatuor un­
cias. Extra refectionem ; in refectione nulla est ciborum quantitas
taxata; secus est in coenula. Cf. 1593. Extra refectionem et coenulam ; quatuor istis unciis computandae ergo sunt duae illae matutini
frustuli unciae, adeoque etiam extra illud, gravis est materia ultra
duas uncias tantum. Verum, permisso iam frustulo matutino ex prae-

446

II. - DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

senti consuetudine, materia illicita levis et gravis duarum et quatuor
unciarum computanda videtur iam extra omnes permissas refectiunculas. — L. 1020. 1025.; S. Th. 2. 2. q. 147. a. 6., 4. d. 15. a. 4. q. 3.
1589. An qui culpabiliter duplicem sumpsit refectionem, graviter
peccet si tertiam superaddat? — R. Negative, saltem probabilius.
Ratio est, quia praeceptum ieiunii urget modo indivisibili, durante
die praecepti ; proinde qui semel illud violavit, non peccat iterum
atque iterum comedendo. Ergo, patrato semel peccato mortali per
ieiunii violationem, tota lex tali die urgens violata est. Ergo. Qui
tamen frangit ieiunium pluries comedens carnes aut lacticinia vetita,
toties peccat, quoties comedit. — L. 1030., H. A. 20.
1590. An qui inculpabiliter duplicem in die refectionem sumpsit,
errore detecto, aut ablata causa excusante, teneatur sub gravi a tertia
abstinere? — Quidam affirmant. Ratio est, quia ieiunium materialiter
tantum non formaliter laesit: quare cum primum ad legem ieiunii
advertit, vel causam excusantem cessare videt, eidem legi subiicitur,
eamque, ut ceteri, servare tenetur ; secus enim eam formaliter violaret.
Ita probabiliter Reuter de Leg. 176. Alii tamen probabilius negant,
quia cum essentia ieiunii in unica comestione sita sit, post binam re­
fectionem ieiunium impossibile evadit. — L. 1030.; H. A. 20.
1591. Quid si dic ieiunii inadvertenter ientalus fueris?—S\ pa­
rum quid sumpseris, v. g,, duas, tres vel fere quatuor cibi uncias, de­
beres quidem ex more ieiunare, quin refectionem ac coenulam consuetis
horis deseras; non enim fuit substantialiter laesum ieiunium. — Si
quantitatem sumpseris coenulae aequivalentem, transferre debes pran­
dium ad vespertinum tempus, vel a coenula ipsa abstinere, vel /n/stulum sumere loco coenulae, nisi in grave incommodum hoc tibi cedat.
— Si tamen eiusmodi quantitas vel duplici fere coenulae vel consuetae
refectioni par fuerit, deberes, omisso prandio, vespertinam tantum coe­
nulam sumere, eam tamen maturius, si absque gravi difficultate expectare nequeas. Hanc insuper coenulam, pro necessitatis ratione
augere posses ; vel etiam sero frustulum sumere, coenula vespertino
tempore anticipata. — Sed non desunt qui opinantur non teneri am­
plius ad ieiunandum hoc inverso ordine, non ordine solito, cum sit
modus extraordinarius et quasi privilegium, quo nemo uti tenetur,
et gravi non caret incommodo. — E. M.
1592 An collatio serotina permittatur? — Praeter consuetam
rejectionem licet, ex consuetudine universali a multis saeculis intro­

<

II.

DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

447

ducta, et ab Ecclesia tolerata, immo tacite etiam approbata, sumere
sub vesperam refectiunculam ex levioribus cibis. — Collatiuncula ve­
spertina a monachis aliquo modo coepit, qui in ieiuniis a propria
regula inductis, ante vel post sacra colloquia, collationes dicta seu conferentias, aliquos aquae haustus, vel alterius potionis ad vires refocillandas sumebant. Additum deinde est frustulum vel panis vel alterius
cibi, ne potus noceret. Morem autem hunc amplexati sunt fideles in
Ecclesiae ieiuniis; qui mos eo venit, ut parvula coena habeatur; quem
morem legitimum omnino esse in praesenti probat ubique locorum
recepta consuetudo, et quidem indiscriminatim quoad omnes, licet ea
quis non indigeret. — Elbel 473.; L. 1024.
1593. Quaenam cibi quantitas in coenula sumi possit?—Ex ho­
dierna et communi consuetudine, saltem ordinarie loquendo, sumi
possunt octo circiter cibi unciae, seu circiter 250 gr. Uncia enim com­
munis aequivalet circiter 31. gr., et uncia romana circiter 29. gr.
Libra 16. unciarum 500. gr. aequat. L. 1025. Alii vero permitten­
dam, aiunt, quartam coenae seu prandii partem. Verum haec doctrina
nimis vaga vel scrupulis obnoxia est. — Quantitas octo unciarum
nemini deneganda videtur, maior autem concedenda iis, quibus haec
non sufficeret. Sane statui nequit regula omnino fixa, cum etiam ad
complexionem, munera obeunda, durationem ieiunii, etc. attendi de­
beat. Licet in genere sumere quantum necessarium quis ducit ad evi­
tandam indispositionem, quae ipsum impediat, quominus officia sua
convenienter obeat. Habenda etiam est ratio propriae regionis, sicubi
maior cibi quantitas necessaria est. — L. 1024.

1594. Qualis excessus censeatur gravis in coenula? — Omnes con­
veniunt excessum duarum unciarum esse materiam levem. Severiores
cum Concilia gravem esse docent excessum duas uncias superantem ;
alii vero tenent cum Billuart requiri excessum, qui seorsim sumptus
coenulae integrae aequivaleat. Communiter tamen dd. requirunt ex­
cessum supra coenulam alteri dimidiae coenulae aequi valentem, seu
quatuor unciarum. Variis in locis ex inducta consuetudine in vigilia
Nativitatis, etiam in sabbato, si Nativitas incidat feria II., itemque in
Coena Domini, sumere licet quantitatem duplo maiorem; sed haec
consuetudo non ubique viget. — L. 1024. 1025.

1595. Quaenam ciborum qualitas adhiberi possit in coenula? —
Permittuntur leviores cibi ; panis, fructus quilibet, olera etiam quaeli­
bet, dulciaria varii generis. Sed imprimis servanda est locorum con-

448

II.

DE IEIUNIO ECCLESIzXSTICO

suetudo. Plura enim permittuntur in variis dioecesibus vel provinciis,
quae alibi interdicuntur. — L. 1024.-1026.

1596. An liceat comedere ova, caseum, butyrum in coenula ve·
spertina? — R. Negative, generatim; licet habeatur dispensatio pro
lacticiniis, ut constat ex Decreto Bened. XIV. et C. Appetente Clem.XIII.
20. Dec. 1759. Attamen quibusdam in locis, ex consuetudine licet
sumere aliquid butyri, aut casei, aut lactis; minime autem ova per­
mittuntur, quia sunt maximae substantiae, et ideo a consuetudine
reiiciuntur, ait S. Lig. 1027. Sic in Belgio lac et caseus solent adhi­
beri, in Gallia et alibi generatim caseo ex consuetudine vesci licet,
Casei item privilegium in Novariensi dioecesi pro toto Vicariatu Intri
concessum fuit ab Innocentio XII., organo S. O. 30. lan. 1694. «Ca­
seus vel butyrum in coenula non conceditur, ait Kenrick tr. 4. c. 4.
n. 46., iuxta generalem Ecclesiae consuetudinem : sed contrarius usus
in his provinciis obtinuit. Lac etiam ex necessitate quadam alicubi
apud nos sumitur ». Ova etiam asserunt ex consuetudine permitti in
Germania et in multis regionibus Americae Septentr. In America
Latina omnibus uti licet lacticiniis et etiam ovis. S. E. Neg. Extr.
6. Iui. 1899. Cf. hic n. 1573.bis

1597. An in coenula permittantur pisces? — R. Affirmative, si
agatur de pisciculis, praesertim exsiccatis, et probabiliter etiam de pi­
scibus recentibus et maioribus; attenta fere generali hodie praxi. Putat
tamen S. Lig. 1208. ex hisce duarum vel trium unciarum pondus non
esse excedendum. — In Hispania tamen, vi consuetudinis, pisces et
pisciculi generatim non permittuntur. E. M.

1598. An liceat in coenula uti iusculo ex herbis coctis cum aqua,
aceto, oleo, aut vino decocto? — R. Affirmative, probabiliter, nisi certo
adversetur consuetudo: tum vero, nec aqua, nec vinum in pondus
computanda sunt: cumputandum autem est, iuxta Vivam, quod non
habet rationem potus, v. g., oleum. — L. 1209.
1599. An liceat sumere in coenula panem cum aqua et oleo deco­
ctum, sive panem iurulentum?—R. Affirmative, ex hodierna consue­
tudine, quam sequuntur etiam timorati, approbantque communiter recentiores theologi; minori tamen octo unciarum solidi cibi panis quan­
titate. — Decoctum: concedi enim potest, ut inter ipsam refectionem
quis panem, aqua aut vino intingat, et sic etiam octo uncias panis
vino madeiacti sumat: quippe hic eadem fere remanet substantia panis:

II. - DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

449

et liquor, cum inserviat tantum ad vehiculum, non computatur. —
L. 1029.

1600. Quaenam huiusmodi panis decocti quantitas permitti possit,
aqua praecisa? — Dissentiunt theologi. Sunt qui negant licitum esse
octo uncias absolute excedere. Sed, si uncia panis in decem aquae
unciis decocti cum altera uncia olei sumeretur, quid scrupuli esset
duodecim has uncias permittere? Alii vero concedunt octo uncias de­
cocti panis, aqua praecisa. Verum ob huiusmodi decoctionem habes
quid unum cibi, quod quamvis maiorem quantitatem non constituat
substantiae nutritivae, maiorem tamen gignit ex maiori volumine sa­
tietatem. Unde videtur, quod ab aqua omnino saltem praescindi non
possit. Media ergo sententia eligenda videtur, permitti scilicet posse
quinque vel saltem quatuor uncias panis decocti, non computata aqua,
neque oleo. Idem pariter dicendum erit de aliis decoctionibus, quae
itidem in coenula apponi solent, v. g., ex farre, oryza, legumibus, etc.
- L. 1029.
1601. Quaenam sit abstinentia in ieiunio praecepta? — Omnibus
fidelibus ratione utentibus, praecepto Ecclesiae interdicitur nunc usus
carnis pluribus, sed non omnibus, ieiunii diebus. Hinc duplex tunc
lege ieiunii imponitur praeceptum, nempe abstinendi a pluribus refe­
ctionibus, et abstinendi a carnibus. — Prohibentur sub gravi etiam,
quibusdam diebus, ova et lacticinia, ea scilicet omnia, quae originem
ex carne ducunt. — Ceterum, quamvis usus ovorum et lacticiniorum
a peccato gravi, per se, excusari non posset, iuxta communem sen­
tentiam, facilius tamen materiae parvitas in his quam in usu carnis
admittenda videtur. — Quando autem ex Induito licet pro condimentis uti larido, adipe, butyro, margarina, eis uti quis potest etiam
in coenula, licet ieiunet. Cf. 1572. 1572.bis — L. 1005. 1006. 1007.;
S. Th. 2. 2. q. 147. a. 3. 8.; Bened. XIV. Nolif. 16.; E. M.
1602. Quandonam abstinentia a lacticiniis servari debeat? —
R. Tempore quadragesimali prohibebantur olim, sub gravi, etiam ova et
lacticinia, ca scilicet omnia quae ex carne originem ducunt. Extra au­
tem tempus quadragesimale haec prohibitio non habebatur. Alicubi
tamen, v. g., Romae, invaluit consuetudo, habens vim legis, ut etiam
quibusdam aliis diebus, v. g., quatuor temporibus, eiusmodi abstinentia
servaretur. In praesenti vero standum est particularibus legibus, privi­
legiis, induitis. Cf. 1573.b1. In multis adhuc locis, Episcopi, ex delegata
a Romano Pontifice facultate, dispensationem concedunt, etiam quoad
Buccekom.

last. Uitol. moralis II

29

450

Π. - DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

carnes, pro praecipua parte quadragesimae. — L. 1009.; S. Th. 2.
2. q. 147. a. 8. ad. 3.; Struggl tr. 8. q. 2. n. 18.

1603. An abstinentia ab ovis et lacticiniis obligabat etiam in domi­
nicis quadragesimae ? — R. Affirmative. Ratio est, quia in lure Can. C.
Denique 6. d. 4. universe praecipitur in diebus quadragesimalibus
abstinentia a lacticiniis. Certum est autem, quod dies dominici etiam
quadragesimae dies sunt. — L. 1007.; S. Th. 2. 2. q. 147. a. 8.
1604. An, quando strictioris iuris abstinentia servanda est, liceat
in refectione comedere panes ovis confectos? — R. Negative, nisi ova
fuerint permissa ; ratio est, quia eorum substantia non deperditur ex
eo quod farinae misceatur. — L. 1009.
1605. An dispensati ad lacticinia censeantur eo ipso etiam dispen­
sati pro ovis?— R. Affirmative, quia haec ex consuetudine aequiparantur, nisi distinctio clare in dispensatione exprimatur. Gury 504.
Sane quando die simplicis abstinentiae, e. g. veneris, lacticinia per­
mittuntur, etiam ova conceduntur. Dispensati vero ad carnes censentur
etiam dispensati ad ova et lacticinia; et dispensati ad ova, ad lacti­
cinia quoque dispensati censentur; quia cui conceditur plus, etiam
minus conceditur. At cui licet edere lacticinia, non ideo licet edere
etiam laridum et sagimen, quia de substantia carnis participant, et
uti carnes censentur. L. 1015. Cf. hic 1573.bi’

1606. An dispensati ad carnes adhuc teneantur ad ieiuniuni ? —
R. Affirmative. Prob. ex praescriptione Boned. XIV. B. In Suprema
22. Aug. 1741., et clarius B. Libentissime 10. Iui. 1745., Inst. 15.
n. 20. seqq., de Syn. 1. 7. c. 3. n. 1., L. 1013. 1014. 1015. — Di­
spensati; ii qui non possunt abstinere a carnibus ob grave incommo­
dum, ad unicam adhuc refectionem verius tenentur; quamvis aliud aliis
videatur. Bened. XIV. Not. 15. n. 19. sqq. Ii vero qui item ob grave
incommodum non possunt unica ali refectione, ad abstinentiam a car­
nibus tenentur, quod verior et certa sententia est. Sane praeceptum hoc
est divisibile ratione suae materiae, et bene potest manere obligatio pro
una parte, cessante obligatione pro alia, ut constat ex peculiaribus
legibus pro aliquibus locis, et pro aliis ex ipsa dispensatione, quae
solet dari in quadragesima, et ex eo quod nondum adepti vigesimum
primum aetatis annum, licet ieiunare non teneantur, tenentur tamen
lege abstinentiae. Cf. n. 1573.bis 1626.; Bened. XIV. CC. citt. ; Collect.
S. C. de P. F. n. 2057.; E. M.

II. - DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

451

1607. An dispensati ad carnes possint simul comedere carnes et
pisces? — Dispensati ad carnes nequeunt in diebus ieiunii tempore
quadragesimae, et per annum, nec non in dominicis quadragesimae,
comedere simul, in eadem nempe comestione, carnes et pisces. Constat
ex tribus CC. Bened. XIV. Non ambigimus, Jn Suprema, Libentis­
sime. — Dispensati ; nam qui ratione infirmitatis carnes, etiam plu­
ries, in die ieiunii comedit, potest simul et carnes et pisces comedereS. Poenit. 9. lan. 1899. Vetita enim promiscuitas, conditio apposita
est eis qui carnes vi indulti comedunt, licet rationabili de causa a
lege unicae comestionis immunes sint. Et hi tunc carnes, quoties
edunt, comedere possunt, nisi restrictio in induito apponatur, ut ii qui
etiam non ieiunant nonnisi semel carnes possint comedere, quae re­
strictio Romae non additur. In diebus ieiunii; sextis enim feriis et
sabbatis, cui licet carnes ex dispensatione comedere, potest simul co­
medere pisces. Diebus ieiunii ; obligat tamen praeceptum de utroque
epularum genere non miscendo diebus quoque dominicis quadrage­
simae. — Carnes, non ius carnibus conditum. — Pisces, complectun­
tur etiam testacea marina, ostreas, cancros, etc. — Cf. hic 1626.;
L. 1013. 1014. 1015.; E. M.
In Italia speciatim, quibus diebus ieiunium nunc praecipitur, et
in dominicis etiam quadragesimae, promiscuitas semper et absolute
prohibetur. Eadem omnino prohibitio habetur pro Dalmatia. Cf. 1573.b'5
Indultum concessum est pro Chile carnes et pisces permiscendi
diebus illis, quibus iam fuit dispensatum a ieiunio et abstinentia. E. M.
1608. An. dispensati ad carnes possint sine laesione ieiunii edere
carnes non salubres, nempe porcinas et similes? — « Affirmant com­
munissime dd. et quidem probabiliter; tum quia licentia ad carnes
generaliter impertita non est restringenda ad solas salubres, tum quia
alias dispensati pluribus, subiicerentur scrupulis, non raro dubitando,
quaenam carnes noceant vel prosint... Sed, loquendo in particulari de
carne porcina, non videtur illa absolute posse dici insalubris». L. 1015.
Dispensati, nempe singuli, non universi, tunc enim non nisi salubres
permittuntur. Bened. XIV. C. Libentissime § 1. Verum restrictio haec,
quae antea Romae in Induito apponebatur, omissa iam est ab anno
1897.°, ut videre est in Quadragesimali Induito; et ubique iam ob­
solevit. — E. M. 1626.

1609. Quanam hora facienda sit refectio? — Nostris his tem­
poribus, ex universali consuetudine, licite refectio fere sub meridie
sumitur, — L. 1016., II. A. 9.; S. Di. 2. 2. q. 147. a. 7.

452

II.

DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

« Refectio unica, quae die ieiunii permittitur, post solis occasum
olim sumebatur in Quadragesima, et hora nona, seu tribus circiter
post meridiem horis, caeteris anni temporibus, a saeculo XIV. circa
meridiem sumitur ». Kenrick tr. 4. c. 4. n. 42.

1610. An hora refectionis pertineat ad essentiam ieiunii, ita ut
graviter peccet, qui notabiliter eam sine iusta causa anticipet? —
Prima sententia probabilis affirmat. Ratio, quia uti Ecclesia ieiunium
instituit, ita etiam certum comedendi tempus ieiunantibus instituit.
Ergo, qui notabiliter anticipat, ieiunium solvit. Secunda sententia pro­
babilis etiam negat. Ratio, quia ex praesenti consuetudine hora non
pertinet iam ad substantiam ieiunii. — Notabilem anticipationem alii
dicunt esse, si refectio plus quam hora anticipetur, alii si tantum hora.
Anticipet, nam non peccaret quis differendo ; magis enim accederet
ad antiquam consuetudinem, quae quidem ad ieiunii finem melius
conducit. Sine iusta causa, ut enim iusta causa excusare potest ab
ipso ieiunio, ita etiam excusare potest ab hora refectionis. « Ceterum,
ait S. Alph. 1016., licitum est anticipare infra horam, etiam sine
causa». — L. H. A. tr. 12. n. 21.; S. Th. 2. 2. q. 147. a. 7. Cf.
hic 1611.

1611. An frangatur ieiunium, si coenula meridie, refectio autem
vespere sumatur? — Non frangitur essentialiter, et proinde, si fiat
sine causa, non excedit peccatum veniale. Verum etiam ab hoc veniali
excusat causa rationabilis, et loci aut conditionis consuetudo. Immo
multis in locis ex consuetudine hodierna fieri potest coenula hora
decima matutina, et refectio vespere. Stante autem rationabili causa,
posset etiam quis mane sumere coenulam, meridie prandium et fru­
stulum vespere. — L. 1020. 1024.; E. M.

1612. Quamdiu prandium protrahi possit? — Nihil absolute
circa hoc determinari potest; non videtur autem absque aliqua culpa
protrahi posse ultra duas horas. L. 1020., H. A. 10.
1613. An frangat ieiunium, qui refectionem interrumpit, et
elapso intervallo, ad eam rursus accedit? — Si interruptio sit levis,
v. g., unius quadrantis, omni culpa caret, etiamsi absque ratione fiat.
L. ib. — Si interruptio sit unius fere horae sine ratione, non caret
aliqua culpa, ut videtur. — Si interruptio sit valde notabilis, v. g.
duarum horarum, non potest excusari a peccato gravi, quia dici ne­
quit unica refectio, nisi iusta causa excuset. — Si autem interruptio
gravi de causa habeatur, nullum est peccatum ad mensam redire,

II.

DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

453

etiam mora notabili interposita, quando praecedens refectio sufficiens
non fuerit; quia Ecclesia nunquam intendit obligare ad diem sine suf­
ficienti refectione transigendam. — L. 1017. 1020.

1614. An ille, qui a mensa sur rexit cum animo non amplius
comedendi, possit iterum mensae accumbere? — R. Affirmative, pro­
babiliter, si convivae adhuc comedant, vel si in mensa apponatur
novum ferculum, quod ipse ignorabat apponendum. Ratio est, quia
adhuc moraliter idem prandium censetur. Eadem ratione aliquid licet
ante prandium sumere ad vires sustinendas, e. g. ministris et lecto­
ribus in mensa apud religiosos ; adhuc enim manet una moraliter re­
fectio, et causa adest sufficiens ita agendi. — L. 1020.
1615. Quaenam sint causae, quae a ieiunio excusent? — Causae
excusantes a ieiunio ad tres praecipue revocari solent, scilicet: l.° ad
impossibilitatem sive physicam, sive moralem ; 2.° ad pietatem vel
caritatem ; 3.° ad dispensationem, sicut de aliis praeceptis dictum est.
— Ad pietatem et caritatem quod attinet, excusat quidem quodvis
pietatis ct caritatis opus, si tamen melius sit ieiunio, et gravis adsit
causa; quia quod lex praecipit, illud regulariter praestandum est. —
Si causa dubia sit, uti quis debet consilio utriusque medici, vel solius
Confessarii, vel solius medici, vel alterius viri prudentis, vel etiam
proprio, si prudenter casum indicare possit. — L. 1. 3. n. 325.,
n. 1031. seqq., 1. 4. n. 154.; S. Th. 2. 2. q. 147. a. 4.
1616. Resolves: Excusantur a ieiunio pauperes omnes, qui nec
habent, nec sic providere possunt, unde aequam pro toto die refectio­
nem comparent. Ad hanc vero non sufficiunt panis et fructus, nec offa
cum pane et fructibus, nec panis et vinum tantum. Talibus quidem
cibis nequeunt convenienter se sustentare, nisi eas pluries sumant in
dic. — Excusantur aegroti, convalescentes, debiles, et ii qui, nisi bis
reficiantur, notabilem ex vacuitate stomachi capitis dolorem aut ver­
tiginem patiuntur, aut noctu somnum capere non possunt. Neque vero
tenentur hi mane ientare et prandere vesperi, quod extraordinarium
est, et grave affert incommodum. — Excusantur etiam mulieres prae­
gnantes et nutrices, itemque uxores, quibus a maritis ieiunium inter­
dicitur, et quae ieiunando paterentur gravem maritorum indignatio­
nem.
Excusantur illi, qui exercent opera admodum laboriosa, ut
arare, fodere, secare lapides, onera gravia portare, et alia huiusmodi.
— Excusantur milites sive in castris, sive in hospitiis, etiam tempore
pacis, tum quia congruum non habent cibum pro ieiunio, tum propter

454

II.

II. - DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

quod licet citius senescat mulier, tamen minus ieiunio maceratur, et
minori indiget alimento. Qui affirmant, mulieres dicunt anno quin­
quagenario iam senescere, ita ut desinant generare. Quod si minori
mulieres indigent alimento, seu potius si abundantiori alimento ferendo
prae debilitate sunt impares, hoc potius evincit, eas a lege, quae uni­
cam comestionem concedit, excusari, cum unica exigua comestio su­
stentandis viribus par esse nequeat. — L. 1037.

labores militiae, tum propter consuetudinem. — Excusantur famuli et
famulae aliique eiusmodi, cum tot tantisque occupantur laboribus, ut
ieiunium cum his coniungi absque magna difficultate vel incommodo
non possit; item iter pedibus agentes per notabile tempus cum magna
defatigatione. — Per se et ordinarie vero non excusantur famuli, pedissequi, tonsores, sartores, pictores, scribae, typographi, qui praelum
non versant, sed characteres tantum disponunt, ceterisque similibus
operam dantes. — C. Consilium 2. de Observ. ieiun. ; L. 1008.
1031. seqq., H. A. 23.; S. Th. 2. 2. q. 147. a. 4.; E. M.

1617. An excusentur a ieiunio senes sexagenarii? — Excusantur
sane, si sint viribus debiles, ut patet. Iinnio excusantur etiam, iuxta
communem sententiam, in dubio de validitate virium ; quia tunc prae­
sumptio stat pro earum imbecillitate. L. 1036. — Si viribus polleant,
controvertitur. Prima sententia negat, eos ieiunii lege eximi, quia illi
qui in ea aetate vires validas habent, ut senes non reputantur. Haec
quidem sententia est probabilis, ait ib. S. Alph., sed non minus pro­
babilis est sententia opposita. Ratio est, tum quia sic fert universalis
consuetudo, ut communius testantur dd., tum quia alias esset res
multis scrupulis obnoxia, examinare an aliquis sexagenarius sit necne
sufficienter robustus ad ieiunium sustinendum. Sed ratio potior est,
quia huiusmodi senes, tam ob virium imbecillitatem, quam ob defectum caloris, nequeunt simul alimentum sufficiens sumere, egentque
cibo frequentiori, et licet nonnulli in tali aetate robusti videantur,
eorum tamen robur est de facili illusivum et inconstans, cum negari
non possit, in huiusmodi senibus vires deficere et prolabi in interitum.
Hinc commune adagium: Senectus ipsa est morbus.
1618. Nota: Quod de ieiuniis ecclesiasticis dicitur, id ipsum
statui potest de ieiuniis, quae ex Regula servant Religiosi: nam et
ab his sexagenarii excusari poterunt, nisi forte, ut notat S. Alph. 1.3.
n. 139., observantiam ieiunii expresse usque ad mortem promiserint.
Extendi haec norma potest ad eos quoque, qui aliqua hebdomadaria
aut menstrua ieiunia in totam vitam voverint. Sed itidem excipe, si
quis cogitans de senili aetate expresse obstringere sese usque ad ex­
tremum vitae voluerit. — L. 103S. seqq.

1619. An sexus debilior, utpote qui citius senescit, a ieiunio quo­
que citius excusetur— DD. fere controversiam de anno quinqua­
genario movent. Qui negant excusari, alii dicunt falsum esse mulie­
res anno quinquagenario iam senescere : alii vero ex eo moventur,

455

I

1620. An excusentur a ieiunio fabri, artifices, etc., si sint adeo
robusti, ut ieiunare sat facile possint? — R. Affirmative, probabiliter,
quia consuetudo eximit generatim omnes qui eiusmodi artes exercent;
leges autem non respiciunt id, quod raro et per accidens evenit, sed
quod communiter et per se contingit. Negant autem etiam probabi­
liter Concilia, Bonacina, etc. Haec secunda sententia, ait S. Lig. 1043.,
speculative loquendo, videtur probabilior, sed in praxi vix reperietur
unus, qui ex huiusmodi labore non graviter relaxitur.
1621. An excusentur a ieiunio opifices iis diebus, quibus a la­
bore abstinent? — R. Affirmative, si uno vel altero tantum die la­
bores intermittant. Sufficienter enim excusantur ratione reficiendae
laxitudinis, et servandarum virium ad proximos labores sustinendos.
L. 1044.

*

1622. An excusentur artifices divites, qui a labore diebus ieiunii
cessare possunt? — R. Affirmative, probabilius. Ratio est, quia in­
terest reipublicae, ne causa ieiunii operarii intermittant exercere artes,
quibus ex suo officio incumbunt. Id etiam constare videtur ex decla­
ratione Eugenii IV. apud S. Lig. 1042. Neque mens est Ecclesiae,
ut fideles ab ordinariis occupationibus impediantur. S. Th. 2. 2. q. 117.
a. 4. ad 3., loqucns de peregrinantibus haec habet: « Non videtur
fuisse intentio Ecclesiae statuentis ieiunia, ut per hoc impediret alias
pias, et magis necessarias causas ».

1623. An peccent, qui sine iusta causa inusitatum laborem et cum
ieiunio incompossibile assumunt? — R. Affirmative, fer se, etiamsi in
fraudem legis non agant: lex enim, quae ieiunium imperat, conse­
quenter iubet, ne absque ratione apponantur causae, quae eiusdem sa­
tisfactioni, adversentur. — Absque ratione; quia, iusta interveniente
causa, suscipere licet laborem cum ieiunio incompossibilem, quamvis
labor iste inusitatus sit, v. g., ad extraordinarium percipiendum lu­
crum, etc. Sola autem meri oblectamenti ratio nunquam sufficit, nisi
alia causa honesta accedat. Auctores tamen non desunt antiqui et re-

456

π.

DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

centiores affirmantes sufficere etiam solam delectationem, dummodo
raro fiat. Id enim suadere videtur ipsa naturalis aequitas. Sane, si
raro fiat, honestae et licitae delectationis necessitas quaedam habetur,
quam impedire non videtur intentio ipsa legislatoris. — L. 1045.
1046. 1048. 1049.
1624. Quodnam iter iusta de causa pedibus susceptum a ieiu·
nio eximat? — Communiter aiunt, requiri ac sufficere iter 5 ferme
leucarum, hoc est quindecim mille passuum, seu quatuor vel quinque
horarum, vel 20-22 Kilom.; quod si vel perardua foret via, vel tem­
pestas immitis, vel viator debilis, itinerique non assuetus, excusari
posset itinere duarum leucarum, seu 9, 10 Kilom. — L. 1047.; E. M.

1625. An vel quomodo excusentur concionatores, magistri scien­
tiarum et Confessarii ? — Concionatores, qui quotidie vel fere quo­
tidie concionem habent, communiter ratione pietatis ac muneris a ieiunio excusantur. Potiori etiam iure missionarii, qui graviori defati­
gatione in missionibus exercentur. Gencratim loquendo, non excusan­
tur concionatores, qui ter aut quater tantum in hebdomada condo­
nantur; sed in hoc standum est indicio prudentium. — Magistri scien­
tiarum excusantur, licet per unam tantum horam singulis diebus do­
ceant, si studio et labore indigeant ad lectiones parandas ; non autem
ii, qui e scripto tantum tradunt lectiones, iam prius ordinatas ac sae­
pius repetitas. — Idem dicendum de advocatis et de indicibus, si ma­
gno indigeant studio, nec non de medicis, si magno labore in visita­
tione infirmorum defatigentur. — Itemque scholares excusantur, qui
alioquin nequeunt suo officio incumbere. Merito autem censent San­
chez et Azor, contra Salmant. et alios, excusari magistros gramma­
ticae, si per 4 vel 5 horas doceant. — Confessarii non excusantur
fer se, sed tantum cum extraordinarium laborem subeunt, v. g., cum
pluribus succedentibus diebus confessiones audire debent, ut in mis­
sionibus fieri solet, vel cum ita sunt debiles, ut sine gravi incom­
modo poenitendum frequentiae satisfacere nequeant. — L. 1047. 1049.,
H. A. 34.
1626. Quinam in lege ieiunii dispensare possint? — Dispensare
possunt: 1.° S. Pontifex, in universa Ecclesia, et cius dispensatio, etiam
sint causa, valida est. Iusta causa ad liceitatem requiritur saltem
sub levi.
2 ° Episcopi cum singulis, in casibus particularibus, ex legitima
causa ; non vero cum tota communitate, nisi ex gravissima et urgente

IL

DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

457

necessitate, et singulis tantum vicibus. Bened. XIV. B. Prodiit tam
dudurn, B. Non ambigimus, B. In suprema, § 2. — Bened. XIV. ad
dispensandum quoad abstinentiam cum privatis requirit, utriusque me­
dici, corporalis et spiritualis, consilium. Attamen usus invaluit, ut fi­
deles vel solius parochi, aut confessarii, vel solius medici, aut etiam
prudentis alicuius viri consilio sint contenti, nec ideo sunt inquie­
tandi.
Ex Decr. S. O. 5. Dec. 1894. facultatem habent Episcopi anti­
cipandi vel etiam ex gravissima causa dispensandi super lege ieiunii
et abstinentiae, quando festum aliquod magno populi concursu cele­
brandum incidat in feria VI. vel sabbato, excepto tempore quadrage­
simae, adventus, diebus quatuor temporum et vigiliis per annum ieiunio
consecratis. Idemque facere possunt pro diebus, quibus extraordinariae
nundinae magno populi concursu habeantur, vel celebrentur centena­
ria, peregrinationes, et similia, modo adsit magnus populorum concur­
sus. Gravissima causa est generale periculum transgressionis legis.
3. ° Superiores regulares, vi privilegiorum, cum propriis subditis,
in casibus particularibus et ex legitima causa.
4. ° Parochi, V' consuetudinis cum singulis, et singulis vicibus
tantum, et ex iusta causa.
Servanda autem est semper et ab omnibus lex unicae comestionis et vetitae promiscuitatis, sive dispensatio quoad abstinentiam detur toti communitati, sive detur privatis, dummodo nulla certa et pe­
riculosa affectae valetudinis ratio intercedat, et aliter fieri necessario
exigat. Bened. XIV. C. In suprema § 2., Non ambigimus 30. Maii 1741.,
C. Si fraternitas S. Iui, 1744. — Prima unicae comestionis limitatio
eos non attingit, qui aetate, gravi labore, infirma valetudine ieiunare
non tenentur. Altera promiscuitatis limitatio ad eos non spectat, qui
lege abstinentiae ob morbum non sunt obstricti, et consequenter di­
spensari non indigent. Neve vero spectat ad eos qui utuntur B. Cru­
ciatae; nam ipse Benedictus XIV. affirmat suas Constitutiones non
respicere illud Cruciatae Diploma. Insuper, qui ea B. utuntur, car­
nes non comedunt mere vi Indulti, sed necessitate et sanitatis debi­
litate interveniente, ut ibidem declaratur. Tandem qui ea B. utuntur,
carnes non comedunt vi dispensationis, sed vi Privilegii, quod bene
diversum est, cum illi exempti consequenter sint non mere dispensati.
5. ° Medicus et confessarius dispensare non possunt, sed possunt
pro officio suo declarare aliquem a ieiunio vel abstinentia excusari,
quando causa excusans est manifesta vel dubia. Sanch. Cons. 1. 5. c. 1.
d. 5. n. 3. 28.

458

II. - DE IEIUNIO ECCLESIASTICO

Superior autem potest dispensare non solum cum causa est ma­
nifesta, verum etiam cum est dubia, et tunc poterit dispensationi admi­
scere communitationem in alia pia opera, orationes, eleemosynas, etc.
Sanch. 1. 5. c. 1. d. 5. n. 26. — Cf. n. 1601. L. 1. 6. n. 1031. 1032,,
H. A. tr. 12. n. 22., S. Th. 2. 2. q. 147. a. 4.; E. M.
Indultum amplum pro Hispania militibus gregariis concessum est,
quo, sine ulla exceptione temporis, dispensantur a ieiunio, ab absti­
nentia et a lege promiscuitatis. Edict. Patr. Ind. 28. lan. 1877. —
Verum Br. Pii VII. Cum in Regis 16. Dec. 1803. haec habentur:
« Milites gregarios omnes ac decuriones, vulgo caporali et sargenti,
tum tympanistas ac praeterea stipatores regios, ratione sui muneris
iter aliquo facientes, a ieiunii lege liberos declarandi, nulla dierum
rat-one habita, ne feriae quidem sextae et sabbati Quadragesimae
hebdomadaeque maioris, quoties Vicarius ipse Generalis id expe­
dire in Domino indicaverit ».
Indultum concessum est Episcopis Austriae ad septennium di­
spensandi ab abstinentiae lege « milites qui actu inserviunt in castris
vel praesidiis, duobus tantum diebus exceptis, nempe pervigilio Na­
tivitatis D. N. lesu Christi et fer. VI. in Parasceve. Quoad dispensa­
tionem autem a ieiunii lege... sequantur doctrinas probatorum aucto­
rum super exemptione militum ab ea lege, ratione laboris ». S. 0.
7. Sept. A. S. S. v. 37. p. 236. seq.
Episcopi, Apostolico Induito ab abstinentia dispensantes, tempore
quadragesimae, visitationem alicui ecclesiae, preces, eleemosynam
praecipiunt. An sub gravi? — Sunt qui affirmant, quia Episcopi ex
delegatione dispensantes censentur quandam facere commutationem, et
proinde opus subrogatum repraesentat gravem abstinentiae obligatio­
num, et ita declaravit Episcopus Montis-Pessulani a. 1861. Verum alii
generatim non agnoscunt hanc rigorosam commutationem. Sed proba­
bilius dicendum, Episcopos intendere principaliter dispensare, et ac­
cessorie aliquod opus pium in quandam satisfactionem levem impo­
nere, et ita inter alios declaravit Episcopus Montis-Rcgalensis a. 1844.
et Viglebanensis a. 1879. — S. O. 5. Febr. 1890. Vic. Ap. laponiae
Merid. declaravit, « id remitti prudenti arbitrio et conscientiae R. P.
D. Vicarii Apostolici ». — E. M.

DE THEOLOGIA MORALI ET DE LIBERTATE

459

APPENDIX

Ad η. 1. 665. 671. 675. 693. 695. 701. 703. 704. 705.
DE THEOLOGIA MORALI ET DE LIBERTATE
Omnes, in praesentiarum, boni honestique viri animum inten­
dunt in humanae societatis reformationem. Nimis apparet huius re­
formationis necessitas ex tot tantisque malis errorum et iniquitatum,
quibus quaelibet civitas opprimitur simul et deprimitur. Plura a plu­
ribus remedia in medium afferuntur. Remedium illis non aliud effica­
citer adhiberi potest, nisi recta persuadenda cognitio et observantia
praeceptorum Domini Nostri lesu Christi. Sane Verbum caro factum
est, ut esset lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in
hunc mundum, Io. L, 9. 14., et salvum faceret populum suum, Ps. 27.,
9. Ideoque Christus ad hunc finem in mundum misit Apostolos, ut
euntes docerent omnes gentes, docerent servare omnia, quaecumque
ipse mandavit, Matth. 28., 19. 20. Haec servanda praecepta enarrat,
explicat, demonstrat Theologia Moralis. Eorumque studium et disci­
plina eo etiam tendit, ut qui ei operam navamus possimus Aposto­
lorum missionem, Ecclesia duce et magistra, continuare, etiam nos
euntes in universum mundum, propria persona, voce, scriptis, exemplo
nostrae vitae. Apostolorum missio finita non est, sed semper conti­
nuatur, et continuabitur usque in finem. Apostolos mittens, subdebat
Christus: Et eccc ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consum­
mationem sacculi. Matth. 28., 20.
Omni igitur diligentia, omni conatu Morali Theologiae studere
tenemur, ut in media saeculi nocte errantibus viam possimus osten­
dere iustitiae, per quam omnes homines de potestate tenebrarum
transeant in Dei lumen et regnum, et societates omnes in stabili pace
constituantur ac prospere procedant ad veram felicitatem. Enimvero
sine virtute, sine honestate, sine moralitate, vetera renovare, dilapsa
restaurare impossibilis res est, et vera felicitas in hac terra haberi non
potest; neque eam singuli homines, neque eam populi civitatesque
consequi possunt. Heati immaculati in via; qui ambulant in lege Do­
mini, Ps. 118., 1. Deata gens, cuius est Dominus Deus eius, Psal.
32., 12.

460

DE THEOLOGIA MORALI ET DE LIBERTATE

Apposite S. Alphonsus, in doctrina morali, et in animarum cura,
aeque versatissimus, in Epistola Nuncupatoria ad Benedictum XIV,
directa, quae in initio Operis Moralis habetur, hanc dat Summo Pon­
tifici rationem sui Operis. « Cum enim, ait, fuissem Dei beneficio
vocatus ad Missionum ministerium, pro adiuvandis populis per rura
dispersis, iisque potissimum, qui spiritualibus magis destituuntur au­
xiliis, visa mihi ad hoc fuit necessaria scientia, plusquam mediocris,
rerum moralium, quae tum ad instruendas tum ad regendas animas
esset accommodata ».
Si Sancto Doctori tam necessaria visa est scientia, plusquam me­
diocris, rerum moralium pro populis, per rura dispersis, quanto ma­
gis necessaria erit non communis scientia, sed exquisita, pro populis
magnarum civitatum? Ac si ea scientia, plusquam mediocris rerum
moralium, necessaria tunc temporis erat, quanto magis praecellens
scientia necessaria erit nostro hoc tempore, quo Modernistae et Arne
ricanistae, scientiae nomine usurpato, ipsorum vitiorum et virtutum
naturam evertere conantur.
Hac morali doctrina bene instructi, bonum certabimus certamen,
et Dei freti auxiliatrice gratia os aperiemus nostrum in medio Ec­
clesiae, ad ostendendam et reprobandam falsam illam et damnatam
libertatem, qua universus fere orbis susque deque commovetur, et ex
qua omnis error, omnis iniquitas suam trahit originem. Ex hac enim
damnata et damnanda libertate promanat libertas illa opinandi, unde
omnis, pro re nata, exoritur error rationalism! et naturalisai!; liber­
tas illa loquendi, scribendi, agendi, unde omnis iniquitas, omne de­
lictum et crimen pullulat contra personas, contra societatem Civilem,
contra ecclesiae societatem. Quaenam sane natio existit, quae, non
obstante potenti apparatu armorum et militum, quiete in pace con­
sistit, quin expavescat in dies socialem commotionem et revolutio­
nem ? Eam continenter parant, omnibus adhibitis nefariis mediis, te­
nebrosi franco-murarii et sectarii, agitatores socialistae et communistae,
aliique omnes, qui animam habentes modernam, ut aiunt, vindices se
proclamando libertatis, Ecclesiam lesu Christi maxime impetunt, uti
omnis libertatis inimicam, et civilis status separationem ab Ecclesia
proclamant, Ecclesiae et civilis status simul ruinam molientes. Sed
isti omnes evanuerunt in cogitationibus suis; et obscuratum est insi­
piens cor eorum ; dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt. Ad
Rom. 1., 21. 22.
Ipsa historia eos refellit. Nam Ecclesia lesu Christi simul cum
Ubertate processit semper, et pari passu a sui initio semper incedit.

DE THEOLOGIA MORALI ET DE LIBERTATE

461

Etenim, ut ait Apost. ad Gal., 4., 26: Illa quae sursum esi lemsaIon, nempe Ecclesia, libera est, quae est mater nostra. Si libertas,
libertas vere est a deiectione, a catenis et a vinculis, Ecclesia est quae
hominis dignitatem tuetur, eum proclamando destinatum ad adoptio­
nem filiorum Dei, haeredem Dei, cohaeredem Christi. Ecclesia est,
quae mulieris dignitatem constantissime defendit, matrimonii indissolubilitatem et sanctitatem firmissime praedicando, adulterinum divor­
tium invicte proscribendo. Ecclesia est, quae unicuique vindicat pro­
priae conscientiae et rerum suarum dominium. Ecclesia est, quae ex
doctrina lesu Christi praecipit diligere omnes, etiam inimicos, et prohi­
bet quominus quisque privatus vindictam sumat delictorum, hoc iure
reservato publicae auctoritati. Ecclesia consequenter adlaboravit sem­
per ad hominum immanem servitutem abolendam, ad pacem inter
populos semper conciliandam, ad errores etiam proscribendos contra
hominis libertatem, quibus homo ad brutorum conditionem reduce­
batur.
Animam nos habentes antiquam, libertatis non osores, veram
illam e contrario praedicabimus omnibus libertatem, verba Apostoli
Pauli ad Galatas, 5., 13., omnibus ingeminantes:
enim in libertalem vocati estis, fratres ; 4., 31., Fratres, non sumus ancillae fihi, sed liberae: qua libertate Christus nos liberavit; et qua vel ab
initio suae nativitatis nuntiata est pax hominibus bonae voluntatis,
Luc. 2., 13.
Quae consequenter libertas a Christo allata, non est confusio
inter verum et falsum, non est permixtio boni et mali, non est
contemptus cuiuslibet superioris potestatis, non est violatio cuiuslibet
iuris et obligationis, non est transgressio cuiusvis legis divinae et hu­
manae, non est cuiusvis ordinis destructio. Non libertas, non libertas,
haec est, sed effrenata licentia, turpissima libido. Si libertas vocetur,
libertas illa est, quae ex Apostolo Petro omnis iniquitatis velamen
est. Sic est voluntas Dei, ait, ut benefacientes obmutescere facialis im­
pudentium hominum ignorantiam : Quasi liberi, et non quasi velamen
habentes malitiae, libertatem. 1. Petr. 2., 15. 16.
Num libertas est ea, quia homines natura, et naturalibus facul­
tatibus aequales sunt, quae omnem denegat cuilibet potestati suble­
ctionem, uxoris erga maritum, filiorum erga parentes, subditorum
erga publicas potestates? Natura et naturalibus facultatibus pares
utique inter se homines sunt; sed pares inter se, earumdem faculta­
tum evolutione, non sunt, neque esse possunt, hoc rerum ordine. Idque ab ipsa natura et a Deo naturae auctore et ordinatore est. Inde

462

DE THEOLOGIA MORALI ET DE LIBERTATE

Apostolus Paulus ad Romanos scribens, 13., 1. seqq. concludit: Omnis
anima, nulla igitur anima excluditur, omnis anima potestatibus subli­
mioribus subdita sit. Et ecce ratio et fundamentum huius sublectio­
nis: Non est enim potestas, nisi a Deo; quae autem sunt, a Deo or­
dinatae sunt... Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit...
Ideo necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam pro­
pter conscientiam. Propter conscientiam, non propter hominis perso­
nam. Propter conscientiam, quia si non est potestas nisi a Deo, ubi­
cumque ea potestas invenitur, a Deo ipsa est, et De\ minister est.
Propter conscientiam, quia ex Dei ordinatione est. Si quid ergo con­
tra Dei ordinationem praecipiatur, tunc utique obedire oportet Deo
magis, quam hominibus, Act. 5., 29.; et potius mori quam foedari.
Libertas donum Dei est, adeoque contra ipsius Dei ordinationem
esse non potest, ac nonnisi in bonum esse potest vera perfectaque liber­
tas. Quapropter contra ipsum Deum, contra religionem, contra ipsius
Dei Ecclesiam, vera libertas esse non potest. Libertas praeterea hu­
manae naturae nobilissima dos et perfectio est. Quare iterum contra
rectam hominis rationem, contra ipsam humanam naturam, contra
hominis et humanae societatis ordinem et bonum nequit haberi vera
libertas. Libertas contra rectum rerum ordinem absonum quid est.
Qua de causa Apostolus Paulus, quem audivimus libertatem prae­
dicare, christianos omnes compellat, inquiens: Reddite omnes debita:
cui tributum, tributum: cui vectigal, vectigal: cui timorem, timorem:
cui honorem, honorem. Ad Rom. 13., 7.
Reges et Principes omnes terrae, reddite ergo omnibus debita. —
Audite Regem David: Reddite omnibus iustitiam, aequitatem, et recta
indicate, Ps. 57., 2. — Audite Regem Salomonem: Diligite iustitiam,
qui indicatis terram, Sap. L, 1.
Et vos, qui subditi estis, reddite omnibus debita. — Audite Prin­
cipem Apostolorum ; Subject: estote omni humanae creaturae, propter
Deum, sive regi, quasi praecellenti ; sive ducibus, tanquam ab eo mis­
sis... Deum timete, regem honorificate. 1. Petri 2., 13. seqq.
Et vos, qu; domini estis, reddite omnibus debita. — Audite Apo­
stolum : Domini, quod iustum est et aequum servis praestate: scien­
tes quod et vos Dominum habetis in caelo. Ad Coi. 4., 1.
Et vos, qui servi estis, reddite omnibus debita. — Audite etiam
Apostolum: Servi obedite dominis carnalibus cum timore et tremore......
cum bona voluntate servientes, sicut Domino et non hominibus. Ad
Eph. 6., 2.
Et vos omnes viri, reddite omnibus debita. — Audite Aposto­

DE THEOLOGIA MORALI ET DE LIBERTATE

463

lum: Viri diligite uxores vestras, et nolite amari esse ad illas. Ad
Coi. 3„ 19.
Et vos uxores, reddite omnibus debita. — Audite pariter Apo­
stolum: Mulieres, subditae estote viris, sicut oportet, in Domino. Ad
Coloss. 3„ 18.
Et vos filii, reddite omnibus debita. — Audite Apostolum: Filh
obedite parentibus per omnia. Ad Coloss. 4., 20.
Et vos patres, reddite omnibus debita. — Audite quoque Apo­
stolum : Patres, nolite ad indignationem provocare filios vestros ; sed
educate illos in disciplina et in correptione Domini. Coloss. 3., 21.
Et vos omnes homines, vos omnes christiani, vos omnes catho­
lici. laici, clerici, religiosi, reddite omnibus debita. Reddite debita Deo,
reddite debita proximo, reddite debita vobismetipsis.
Audite ipsum Christum Dominum Nostrum: Diliges Dominum
Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus
viribus tuis, et ex omni mente tua; et proximum tuum, sicut teipsum...
Hoc fac et vives. Luc. 10., 27. 28.
Audite Apostolum ad Rom. 13., S. Nemini quidquam debeatis,
nisi ut invicem diligatis: qui enim diligit proximum legem implevit.
Sed vos praesertim Sacerdotes, clerici et religiosi, reddite omni­
bus debita. Audite Apostolum: Oportet vos esse irreprehensibiles, so­
brios, prudentes, pudicos, hospitales, non turpe lucrum sectantes. Exem­
plum estote fidelium in verbo, in conversatione, in charitate, in fide,
in castitate. 1. Ad Tim. 3. 4. Reddite debita praesertim Christi in
terris Vicario, Summo Pontifici, amantissimo et amatissimo Patri no­
stro. Reddite illi amorem, honorem, reverentiam, obedientiam sapientissimis ipsius mandatis.
Audite Magnum Patrem meum, S. Ignatium de Loyola: < Ipsi Ec­
clesiae Catholicae, inquit, omnino unanimes, conformesque simus, si
quid, quod oculis nostris apparet album, nigrum illa esse definierit,
debemus itidem, quod nigrum sit pronuntiare. Indubitate namque cre­
dendum est, eundem esse Domini Nostri lesu Christi, et Ecclesiae
orthodoxae, Sponsae eius, Spiritum, per quem gubernamur, ac dirigi­
mur ad salutem; neque alium esse Deum, qui olim tradidit Decalogi
praecepta, et qui nunc temporis Ecclesiam Hierarchicam instruit, atque
regit ». Eamque instruit et regit per Summum Pontificem, Christi
Vicarium.
Et ipsum Summum Pontificem. Christi Vicarium, Pium X. au­
dite. In Allocutione Italica lingua, ad Sacerdotes habita, anno 1912.,
« Amate, inquit, Amate Summum Pontificem, quia Summus Pon-

464

DE EPICHEIA

DE THEOLOGIA MORALI ET DE LIBERTATE

tifex est... Amate, non verbo, neque lingua, sed opere el verilak.
Quando quis alium amat ei cogitatione et voluntate conformatur, ip­
sius scrutans desideria. Ac si D. N. lesus Christus de se dicebat, si
quis diligit me, sermonem meum servabit, ita Summus Pontifex aman­
dus est, ei debitam praestando obedientiam. Et ideo, quando vere
Summus Pontifex amatur, quaestiones non moventur circa illud quod
Ipse decernit et praescribit, quousque obedientia debeatur, et quibus
in rebus obediendum sit; quando vere Summus Pontifex amatur, non
dicitur, ad obedientiam eludendam, eum subobscure locutum fuisse;
neque in dubium revocantur eius Decreta et Ordinationes, ...; neque
eius auctoritas intra arbitrarios limites coercetur; quando vere Sum­
mus Pontifex amatur non praefertur Pontificis auctoritati auctoritas
aliarum personarum, quantumvis doctae sint, quae a Summo Ponti­
fice dissentiant. Si doctae sunt, certe non sanctae, quia qui sanctus
est a Summo Pontifice dissentire non potest ». Ecce italica verba:
« Per amare il Papa, basta rifletterc chi c il Papa... Come si deve
amarlo ? Non verbo, neque lingua, sed opere et veritate. Quando si
ama una persona si cerca di uniformarsi in tutto ai suoi pensieri, di
eseguirne i voleri, d’interpretarne i desiderii. E se N. S. Gesù Cristo
diceva di sè : Si quis diligit me sermonem meum servabit, cosi per
dimostrarc il nostro amore al Papa è necessario ubbidirgli. Percio
quando si ama il Papa non si fanno discussioni intorno a quello che
Egli dispone od esige, o fin dove deve giungere 1’obbedienza, ed in
quali cose si dcbba obbedire; quando si ama il Papa, non si dice,
che non ha pariato abbastanza chiaro... non si mettono in dubbio i
suoi ordini... non si limita il campo in cui Egli possa e dcbba esercitare la sua autorité... non si antepone alla autorité del Papa quella
di altrc persone, per quanto dotte, che dissentano dal Papa, le quali
se sono dotte, non sono santé, perche chi è san to non puô dissentire
dal Papa ». Non è santo, sanctus non est. Quid igitur est? Anima
moderna est.
Omnes igitur reddite omnibus debita, et reformata tota societas
erit; omnes Christi mandata caritatis et iustitiae servate, et omnia in
Christo erunt renovata. Ut ordo physicus in eo est, ut unaquaeque
res in loco sibi debito collocetur, ita ordo moralis in eo est, ut crea­
turae rationales et liberae debitas servent proprias obligationes. Ex
ordine servato habetur pax, quae tranquillitas ordinis est, et cum pro­
prii animi pace, et pace hominum inter se, felicitas illa habetur et
beatitudo, quae in hac vita haberi potest, tum singulorum hominum
tum singularum hominum societatum. Et vere tunc erunt caeli novi

465

et terra nova. Enimvero vera perfectaque beatitudo, nonnisi in alia
vita possideri potest, Dei possessione. Hinc felicitas et beatitudo in
praesenti vita, non alia haberi potest, nisi ea, quae nos disponit ad
aeternam illam pcrfectamque beatitudinem consequendam, et quae
iustitia continetur, illa nempe iustitia, quae omnibus debita reddit, et
ita rectam efficit hominis voluntatem, per debitum ordinem ad finem.
Enimvero, ut in Prov. 14., 34 dicitur: Iustitia elevat gentem; mi­
seros autem facit populos peccatum. De hac iustitia, quae reddit om­
nibus debita, quae consequenter pacem constituit in mundo, et quae
participes nos facit iam verae felicitatis bene dicere possumus cum
Aristotele. « Nec Hesperus, nec Lucifer tanta est admiratione dignus»;
καί ουθ’εσπερος, οΰθ’έώος, οϋϋω Βαυμαυτός. Eth. Nicom. 1. 5. c. 1.
vers. fin.

Ad n. 179. 834. — DE EPICHEIA

(

I

,

I
I

Επιείκεια seu Aequitas, proprie et stricte talis, virtus est, una
virtus est specialis, caque pars est subiectiva iustitiae, communiter di­
ctae, correspondens iustitiae legali, quodammodo sub ea contenta, et
quodammodo eam excedens, eâque nobilior et cum ea praestantissima
virtus.
1. Επιείκεια seu aequitas multipliciter sumi potest, communi et
propria significatione. Hinc aequitas primum ipsa iustitia est, cuius
est aequalitatem seu aequitatem rerum in humanis actibus et contraclibus constituere. Et sic L. 14. de Condictione indebiti dicitur: « Hoc
natura aequum est, neminem cum alterius detrimento fieri locupletio­
rem ». Et Rciffenstucl : Restitutio in integrum est «extraordinarium
iuris remedium, quo graviter laesus ex naturali aequitate per officium
iudicis reducitur in cum statum sive ius, quo fuerat ante laesionem ».
L. 1. tit 41. n. 3. Huiusmodi aequitas, aequitas naturalis dicitur et est.
2. Ulterius vero aequitas procedit, convenientem nempe quam­
dam mensuram generatim in legibus omnibus constituendo, tempe­
rando secundum varias circumstantias legum rigorem et subtilitatem.
Haec aequitas ita sumpta, qua late patet, epicheia solet communiter
appellari, et de ea agitur in tractatu de legibus, quando quaestio mo­
vetur de interpretatione legis. Si vero restrictive sumatur, prout nempe
convenientem determinat mensuram in iustitia, iuris rigorem et subtilitatem moderando, civilis aequitas habetur. Et sic L. 22. de DonaBucceroni.

IhsI. theol. niorahs II.

3°

466

DE EPICHEIA

tionibus Modestinus rigorem iuris moderatur definiens: «eum, qui
donationis causa pecuniam vel quid aliud promiserit de mora solu­
tionis pecuniae usuras non debere summae aequitatis est ». Iuris sub­
tilitatem temperat Ulpianus L. 29. § 6. Mandati vel contra statuens:
« Fideiussor, si solus tempore liberatus tamen solverit creditori, recte
mandati habebit actionem adversus reum ; quamquam enim iam libe­
ratus solvit, tamen fidem implevit et debitorem liberavit: si igitur
paratus sit defendere reum adversus creditorem, aequissimum est man­
dati indicio eum quod solvit recuperare ». Huiusmodi aequitas, ius tem­
perans, iuri stricto opponitur, cui nempe aequitas nec admiscetur nec
adhibetur.
3. Civilis haec aequitas, ex eius obiecto, de bono et aequo, dicitur
in Iure, ut videre est, e. g., L. 17. de Iniusto, rupto, irrito facio te­
stamento. Quin imo ipsum Ius civile ex bono et aequo Ulpianus defi­
nit, L. 1. de Iustitia et Iure, inquiens: « Iuri operam daturum prius
nosse oportet, unde nomen iuris descendat. Est autem a iustitia ap­
pellatum : nam, ut eleganter Celsus definit, ius est ars boni et aequi.
Cuius merito quis nos sacerdotes appellet: iustitiam namque colimus
et boni et aequi notitiam profitemur aequum ab iniquo separantes, lici­
tum ab illicito discernentes ». Cum igitur ius sit ars boni et aequi,
facile intelligitur Iuris Regula, L. 90. de Diversis Regulis Iuris an­
tiqui: « In omnibus quidem, maxime tamen in Iure, aequitas spectanda
est ». Et civilis aequitas est.
4. Insuper epicheia seu aequitas videtur dici etiam modestia. Nam
ubi Apostolus ad Philipp. IV. 5. dicit: Modestia vestra nota sit om­
nibus hominibus, in Graeco habetur επιείκεια. In graeco enim textu le­
gitur το επιεικές υμών. — Aequitas item, sive sub epicheia, sive sub
amicitia continetur, quatenus, ut quidam aiunt, ea quis ad aequales
recte ordinetur, uti obedientia ad superiores, disciplina ad inferiores.
S. Th. 2. 2. q. 80. a. un. ad 3.
5. Aequitas tandem proprie et stricte habetur, quando in casu
particulari praetermittitur legis observantia, praetermissis verbis legis,
legislatoris intentionem sequendo. Lex e. g. est, ne quis moenia civi­
tatis ascendat. Contingente tamen casu, quod secus perderetur civitas,
potest quis ad eam salvandam moenia ascendere.
6. Aequitas ergo aequalitatem vel moderationem in suo conceptu,
et communi acceptione importat. — Quare 1.° Quatenus prae se ferat
aequalitatem usurpatur tunc pro ipsa iustitia, et aequitas naturalis
dicitur. — Quatenus prae se ferat moderationem, etiam 2.° sumitur
pro modestia, sed raro; et frequentius 3.° pro benigna legum inter-

t

DE EPICHEIA

I

j

I

467

prclatione, et 4.° pro moderatione in exigendis et exercendis pro­
priis iuribus, et aequitas civilis est; ac proprie et stricte 5.° pro
legis correctione, deficientis propter universale, et epicheia simpliciter
talis est.
7. Declarata aequitatis notione, generati m inspecta, inquiramus
nunc gradatim, an virtus sit, et qualis virtus sit. Epicheia seu aequi­
tas prout est ipsa iustitia virtus est, ut per se patet, et virtus ab ipsa
iustitia distincta non est. — De hac aequitate loquitur Leo XIII. in
Encicl. Litter. Rerum novarum, 15. Maii 1891. de Conditione opifi­
cum, quando ait: « Illa proletarium atque opificem attingunt: quod
libere et cum aequitate pactum operae sit, id integre et fideliter red­
dere. — Vereri in eis (opificibus) aequum esse dignitatem personae...
In maximis autem officiis dominorum illud eminet, iusta unicuique
praebere. Profecto ut mercedis statuatur ex aequitate modus, causae
sunt considerandae plures. — lubet aequitas curam de proletario pu­
blice geri, ut ex eo, quod in communem affert utilitatem, percipiet
ipse aliquid, ut tectus, ut vestitus, ut salvus vitam tolerare minus aegre
possit. — Non civem non familiam absorberi a republica certum est.
Suam utrique facultatem agendi permittere aequum est ». — Et Cic.
in 2. Offic. 22. in fine: « Quam autem habet aequitatem, ut agrum...,
qui nullum habuit, habeat; qui autem habuit, amittat?»
8. Epicheia, prout debitam mensuram constituit secundum varias
casuum circumstantias in legum observantia, virtus quoque est, et
comes est omnium virtutum. « Comites virtutis, ait Aristoteles, pro­
bitas, aequitas, candor, spes bona sunt ». Ethic. De virtutib. et vitiis
c. 8. § 3. — Quoad directionem, ad prudentiam pertinet. Ac pro va­
riis casibus est vel Synesis vel Gnome, quae sunt duae partes poten­
tiates prudentiae. Synesis est virtus bene iudicativa circa particularia
agibilia, secundum communes regulas. Gnome est virtus bene iudica­
tiva de agendis, praeter communia principia, eaque consequenter im­
portat quandam perspicacium iudicii. Unde etiam eugnomosyne, quasi
bona gnome, appellatur. S. Th. 1. 2. q. 51. a. 4., 2. 2. q. 80. —
Quoad exeeutionem vero, ea virtus pertinet ad iustitiam legalem. « At­
tribuuntur illa duo, ait S. Thomas 2. 2. q. 80. ad 4. prudentiae se­
cundum directionem, iustitiae vero secundum exeeutionem »... « Dicen­
dum quod cpikeia non adiungitur iustitiae particulari, sed legali, et
videtur esse idem cum ea quae dicta est eugnomosyne ». Quare ad­
mitti simpliciter non potest, quod ait La-Croix 1. 1. n. 829. quod
nempe epiichia actus sit prudentiae.
9. Epicheia sumpta pro civili aequitate in exercitio proprii iuris,

468

DE EPICHEIA

prout nempe illud quis exigat non cum toto iuris rigore, sed cum con­
venienti moderatione, aliquam iuris remissionem faciendo, virtus quo­
que est, et quoad executionem, vel generatim caritas esse videtur,
quae iustitiae admiscetur, vel amicitia seu affabilitas seu humanitas,
ex eo quod humanus dicitur aliquis, ut dicitur ab Isidoro, quod ha­
beat circa hominem amorem et miserationis affectum, S. Th. 2. 2.
q. 80. ad 2. Benignitas etiam non incongrue dici posset, cum idem
Isidorus dicat, quod benignus est vir sponte ad benefaciendum pa­
ratus, et dulcis alloquio. S. Th. 1. c. ad 4. Misericordia et veritas
obviaverunt sibi: Iustitia et pax osculatae sunt. Ps. 84., 11. — Atta­
men uti ex S. Thoma, ita ex Aristotele, iustitia est, et non alia virtus.
Ethic. 1. 5. c. 10. § 8.
10. Epicheia pro modestia sumpta virtus pariter est, quae pars
est temperantiae. « Dicendum, ait S. Thomas 2. 2. q. 120. a. 2. ad 3.,
quod ad epicheiam pertinet aliquid moderari, scilicet observantiam ver­
borum legis. Sed modestia, quae ponitur pars temperantiae, mode­
ratur exteriorem hominis vitam, puta in incessu vel habitu, vel aliis
huiusmodi ». Et sic nomen epicheiae transferri potest per quandam
similitudinem ad omnes moderationes.
11. Epicheia, ultimo loco proprie et stricte talis, quae sequitur
legislatoris intentionem, in quibus verba legis sequi non oportet, quia
id vitiosum esset, virtus item est, idque convenit apud omnes. Ange­
licus Doctor hanc quaestionem ex professo tractans in 2. 2. q. 120.
quaestionem movet de epicheia seu aequitate, et articulo primo quae­
stionem tractat : Utrum epicheia sit virtus. Et respondet : « Dicendum,
quod quia humani actus, de quibus leges dantur, in singularibus con­
tingentibus consistunt, quae infinitis modis variari possunt; non fuit
possibile aliquam regulam legis institui, quae in nullo casu deficeret;
sed legislatores attendunt ad id quod in pluribus accidit, secundum
hoc legem ferentes; quam tamen in aliquibus servare est contra ae­
qualitatem iustitiae, et contra commune bonum, quod lex intendit...
In his ergo et similibus casibus malum est sequi legem ; bonum autem
est, praetermissis verbis legis, sequi id quod poscit iustitiae ratio et
communis utilitas. Et ad hoc ordinatur epicheia, quae apud nos di­
citur aequitas. Unde patet quod epicheia est virtus ». Enimvero, si
virtus est illa, quae prosequitur iustitiae rationem et communem utilitatem, secundum verba legis, virtus quoque necessario est, quae pro­
sequitur eandem iustitiae aequalitatem idemque commune bonum, se­
cundum legislatoris intentionem. Unde dicitur in L. 5. de Legibus et
Constitutionibus Principum et Edictis in Codice : « Non dubium est

«

DE EPICHEIA

I

<

469

in legem committere eum, qui verba legis amplexus contra legis nititur voluntatem ».
12. Posito quod aequitas, proprie et stricte talis, sit virtus, quae­
ritur, utrum sit generalis, an particularis quaedam virtus. Doctissimus
Lessius in lib. 2. Cap. 47. Dub. 9. η. 65. Operis dc Iustitia et lure
ait: « Valde probabile est non esse unam virtutem a reliquis distin­
ctam, vel saltem talem virtutem non esse necessariam. Ratio est, quia
aequitas in omni genere legum, et in omni materia virtutum locum
habet, et non respicit unam rationem formalem ; sed diversas rationes
honesti in diversis materiis, imo in diversis casibus circa eandem le­
gem intuetur ».
13. Haec Lessii sententia confirmari potest ex verbis S. Thomae
in 3. Dist. 33. q. 3. art. 4. qc. 6. sol. 5. ad 5., ubi ait, quod epi­
cheia idem, omni virtuti aliqualiter est, sicut et legalis iustitia. Verum
clara S. Thomae sententia desumenda est ex 2.a 2.ie q. 80. et 120.,
ubi ex professo iterum tractat de epicheia seu aequitate. Et sic ipse
Caietanus in q. 80. in fine ait: « Nota quantum profecerit Auctor,
id est S. Thomas, a tempore quo scripsit articulum ultimum qu. 3.
dist. 33. in 3. Sent. Distant enim haec ab illis, ut lux clara a suboscura. Quare, haec sequere ». Et re quidem vera tam clara est S. Doctoris sententia in 2.‘ 2.nc, ut idem Lessius post assertam et probatam suam sententiam, concedat deinde posse statui unam virtutem,
uti eam statuit S. Thomas 1. c. Et una virtus revera statuenda est,
quia licet in omni genere legum, et in omni materia locum habeat, in
omnibus tamen casibus et in omnibus materiis unam eandemque sem­
per prosequitur rationem honesti ; quam iam audivimus ab Angelico
Doctore, scilicet aequalitatem iustitiae, ne alius prae alio praegravetur,
et commune bonum, non secundum verba legis et in casibus commu­
niter contingentibus, quod spectat ad iustitiam legalem, sed in casibus
extraordinariis et secundum legislatoris intentionem. Unde est quod
aequitas correspondent iustitiae legali.
14. Quare, ut iustitia legalis, ratione sui proprii obiecti formalis,
est una virtus, et simul generalis quaedam virtus ratione materiae seu
obiecti materialis; ita pariter aequitas, est generalis quaedam virtus,
quia, ut a Lessio audivimus aequitas locum habet in omni genere le­
gum et in omni materia virtutum ; et est una simul specialis virtus,
quia, secundum Angelicum Doctorem, non est nisi una aequitas legum
directiva, secundum quod iustitiae ratio et communis utilitas poscit.
Scilicet epicheia seu aequitas speciale obiectum habet, quod per se
fert peculiarem difficultatem, ac proinde virtus est ab aliis distincta.

470

DE EPICHEIA

15. Eademque est Aristotelis sententia; qui in V. Ethicorum ait:
« Aequitas est directio legis, ubi deficit propter universale ». Aequitas
directio est, quia eius actus in hoc consistit, quod est rectum opus
facere. Directio autem legis est positivae. An autem directio sit etiam
legis naturalis, controversa res est inter doctores. Affirmat Caietanus
cum aliis post S. Thomam in 2. 2. q. 120. a. 1. Plures e contrario
negant, Suaresium adducentes in Cap. 16. 1. 2. de Legibus. Verum,
explicatione adhibita, quam adhibet revera Suaresius, nulla esse potest
de hac re controversia. Nam aequitas est directio legis, universalis
tamen et defectivae in aliquibus. Lex autem naturalis dupliciter spe­
ctari potest, ut animadvertit idem eximius doctor n. 5. et 16. Potest
enim spectari secundum se, et prout ferri contingit per aliquam legem
positivam. Lex naturalis secundum se non est, nisi dictamen rectae
rationis, quod ferendum sit de humanis actionibus, omnibus conditio­
nibus ipsarum perpensis. Hoc autem dictamen non fertur in univer­
sale, prout potest deficere, sed prout iis circumstantiis affectum, cum
quibus numquam deficit: secus non esset dictamen verum, et conse­
quenter nec necessarium, nec rectum, nec praeceptum naturale conti­
nens. Et sic in exemplo adducto a S. Thoma et a Caietano epicheiae,
in non reddendo deposito, si quis illud reposcat ad patriae impugna­
tionem, nulla revera est epicheia in lege naturali, secundum se spe­
ctata. Nam illud praeceptum naturale, ut sic, non est nisi recta ratio,
et recta ratio non absolute dictat depositum esse reddendum, sed subintellectis conditionibus, quas ratio iustitiae et caritatis requirit. Sua­
rez 1. c. n. 7. 9. Si vero praecepta naturalia spectentur, ut per legem
positivam constituta sunt, tunc utique locum habet epicheia, ratione
nempe universalitatis, qua lex effertur, si tamen hac universalitatis ra­
tione lex in aliquo casu deficiat. Et sic in praedicto exemplo S. Tho­
mae, « lex instituit quod deposita reddantur ». Si tamen furiosus de­
posuit gladium, et illud reposcat, dum est in furia, < malum esset
sequi legem positam ». Si vero, ut ait Caietanus 1. c., « quaedam sic
sunt universaliter vera, ut in nullo casu deficiant, ut non esse men­
tiendum, non esse adulterium perpetrandum et huiusmodi, in istis,
quia deficere nequeunt, nullum locum habet aequitas ».
16. Aequitas praeterea directio legis est, ubi deficit propter universale. Non spectat ergo directio legis ad aequitatem, nisi deficiat
propter universale. Si ergo lex deficiat in casu aliquo propter privi­
legium. aliud praecipiens quam lex communis, non spectat directio
actuum privilegii ad aequitatem. Et simile est, si ex quacumque alia
causa lex deficiat, e. g. si propter obscuritatem aut ambiguitatem sen-

DE EPICHEIA

471

suum deficiat, aut, utrum deficiat, dubitetur. Aequitatis enim non est
legi derogare, vel legem interpretari, sed legent dirigere, ubi deficit
propterea quod universaliter posita sit. Caietan. 1. c. — Neque vero
in Aristotelis definitione agitur de quocumque defectu legis propter
universale. Dupliciter enim. lex propter universale deficere potest, ne­
gative vel contrarie. Negative deficit, quando casus contingat, in quo
ratio legis non verificatur. Si tamen lex observetur, nihil mali, nihil
inordinati committitur; imo bonus et valde laudandus ponitur actus,
ut patet de Domino Nostro lesu Christo, qui servavit circumcisionis
legem in seipso, et similiter de Domina Nostra, Beata Virgine Maria,
quae servavit legem praesentationis in templo. Aequitas ergo directio
legis non est, quae propter universale negative deficit. Contrarie vero
deficit lex propter universale, quando ea in casu particulari ad obli­
qua deducat, si servaretur, inique nempe ageretur, ut in casu red­
dendi depositum ad impugnandam patriam, aliisque similibus, in quibus
servare legem esset a recto deviare. Idque proprie materiam aequi­
tatis constituit; et constat ostensive, ut ait Caietanus, ex ratione ipsius
virtutis, quae vocatur aequitas. « Cum enim sit iustitia quaedam, ut
ait Philosophus, δικαιοσύνη τις, Eth. 1. 5. c. 10. § 8., et iustitia ne­
cessaria homini sit ad hoc, ut virtuosus sit, consequens est, ut ma­
teria eius sicut et aliarum specierum iustitiae, sit operatio illa, quae
sine ipsius directione recta non esset. Videmus autem, quod commu­
tationes sine commutativa iustitia, distributiones sive distributiva recte
non fierent. Operationes igitur illae, quae obliquarent a recto, servando
legem universalem, sunt propria materia aequitatis, et propter eas
solas necessaria est directio. Et propter hoc merito vocata est a Phi­
losophorum principe directio legis. Non enim eget directione lex, nisi
ubi a rectitudine cadit, ubi a recto abduceret ». Caiet. 1. c.
17. Facile patet ex hac doctrina distinguendum omnino esse in­
terpretationem legis et propriam epiikiam seu aequitatem. Omnis enim
epiikia est legis interpretatio, non vero e converso omnis legis in­
terpretatio est epiikia. Saepe vel semper, ut notant Suaresius et Caietanus, leges indigent interpretatione propter verborum ambiguitatem
ei propter sensus obscuritatem, aut aliam similem causam. Huiusmodi
interpretatio epiikia non est. Illa enim sola epiikia est, per quam le­
gem interpretamur in aliquo particulari casu, quia in eo deficit pro­
pter universale, ita ut iuste in illo servari non possit. Atque in hoc
sensu Aristoteles inquit epiikiam esse emendationem iusti legalis, quia
interpretatur legem non esse servandam in casu, in quo esset error
practices illam servare, et contra iustitiam vel aequitatem naturalem.

472

DE EPICHEIA

At vero aliae esse possunt legis interpretationes, quae non spectant
ad emendationem ipsarum, sed solum ad explicandum earum sensum
ambiguum vel obscurum, ut e. g. quando lex contractum aliquem
prohibeat, et dubium exoritur, utrum lex contractum illum mere pro­
hibeat, an etiam irritet. Ita Suarez de Legib. 1. 2. C. 16. n. 4. Ve­
rum ex S. Thoma dicendum potius esset epicheiam simpliciter non
esse interpretationem legis. Etenim, secundum Angelicum Doctorem
2. 2. q. 120. a. 1. ad 3. interpretatio habet locum in dubiis, princi­
pem consulendo; epicheia e contra in manifestis locum habet, statim
agendo in illis. Et iterum in 1. 2. q. 96. a. 6. ad 2. ait: « Dicendum
quod ille, qui sequitur intentionem legislatoris, non interpretatur legem
simpliciter, sed in casu in quo manifestum est per evidentiam nocu­
menti legislatorem aliud intendisse. Si enim dubium sit, debet vel se­
cundum verba legis agere, vel superiorem consulere ».
18. Verum tam restricte accipienda ne est epicheia proprie talis,
ut locum non habeat, nisi in casu tantum, quo peccatum esset sequi
legem? Ita videretur primo adspectu dicendum ex S. Thoma 2. 2,
q. 120. a. 2., qui epicheiam videtur explicare ex casibus, in quibus
malum esset, ut ait, sequi legem, positam. Idque confirmatur ex exem­
plis adductis ab ipso S. Doctore, restitutione depositi quod esset no­
civum, si fieret furioso, vel si fieret ad patriae impugnationem; itemque
si portae civitatis, quae clausae deberent remanere, non aperirentur
civibus, per quos civitas conservaretur.
19. Verum S. Alphonsus de legibus n. 201. epicheiam extendit
etiam ad casum, quo lex nimis onerosa vel nimis dura reddatur. < Ut
detur locus epicheiae, ait, non solum debet lex cessare in casu par­
ticulari negative, quia nimirum deficiet tunc finis legis; sed debet
cessare contrarie, nempe quod lex reddatur damnosa vel nimis one­
rosa. Quare potest negari ensis depositus domino, si illo sit abusurus.
Sufficit autem, si aliter lex redderetur nimis dura. Hinc excusatur ab
auditione sacri, qui timet notabilem iacturam bonorum. Et etiam ex­
cusatur ab observatione festi, qui aliter amittere cogitur magnum lu­
crum ».
20. Epicheiam, ita a S. /Xlphonso ampliatam, Theologi Moralistae
et Canonistae communiter admittunt. Eaque revera non solum non
reficitur a S. Thoma, sed omnino admittitur. Etenim ex S. Thoma
fundamentum suum habet in eo quod exigat iustitiae ratio et commu­
nis utilitas. Porro iustitiae ratio hoc poscit, ut unus prae alio non
praegravetur, ut unus prae alio in civitate seu communitate damnum
non patiatur. 2. 2. q. 120. a. 1. — Quapropter iure merito repre-

r

DE EPICHEIA

473

henditur Scherer, qui contra communem sententiam epicheiam im­
pugnat. Wernz /us Decretalium ed. 2? tom. 1. η. 48. nota (19.).
21. Ad intrinsecam autem naturam epicheiae magis magisque
cognoscendam, quaestio hic movetur: An in casu occurrente epicheiae
possit quis libere agere, an debeat prius recurrere ad Superiorem?
Et negative omnino respondendum est. Apposite S. Fh. 1. 2. q. 96.
a. 6.: «Si sit subitum periculum non patiens tantam moram, ut ad
Superiorem recurri possit, ipsa necessitas dispensationem habet anne­
xam, quia necessitas non subditur legi ». Et 2. 2. q. 120. a. 1. ad 3.
dicendum, ait, quod interpretatio locum habet in dubiis, in quibus
non licet absque determinatione principis a verbis legis recedere; sed
in manifestis non est opus interpretatione, sed executione».
22. Inspiciendum nunc est qualis virtus sit huiusmodi aequitas.
Secundum Aristotelem aequitas non est caritas, nec caritas quaedam
est; sed est iustitia quaedam, ut expresse dicitur in V. Ethicorum.
Ac, secundum S. Thomam, qui omnino sequitur Aristotelem, « epi­
cheia est pars iustitiae communiter dictae, tanquam iustitia quaedam
existent». Quomodo autem epicheia sit pars iustitiae communiter di­
ctae, et quaenam sit ista iustitia communiter dicta, ita declarat idem
Angelicus Doctor: « dicendum quod epicheia corresponde! proprie
iustitiae legali, et quodammodo continetur in ea, et quodammodo ex­
cedit eam. Si enim iustitia legalis dicitur, quae obtemperat legi sive
quantum ad verba legis, sive quantum ad intentionem legislatoris, quae
potior est, sic epicheia est pars potior iustitiae legalis. Si vero iustitia
legalis dicatur solum, quae obtemperat legi secundum verba legis, sic
epicheia non est pars legalis iustitiae, sed est pars iustitiae commu­
niter dictae, divisa contra iustitiam legalem, sicut excedens ipsam ».
Epicheia ergo non est nisi iustitia quaedam, pars iustitiae generatim
acceptae, non pars potentialis iustitiae, sed pars subiectiva. Nam epi­
cheia respondet iustitiae legali, quae pars potentialis non est iustitiae,
sed subiectiva. Unde, Angelicus Doctor concludens ait, Unde patet
quod epicheia est pars subiectiva iustitiae.
23. Quapropter non videtur vera Lessii doctrina, vel certe ea
doctrinae S. Thomae non respondet. Epicheiam enim seu aequitatem
recenset Lessius inter partes potentiates iustitiae, de /usi. et /ure 1. 2.
§ 7. Alii etiam Epicheiam recensent inter partes potentiates iustitiae.
Id forte fecerunt, quia Angelicus Doctor de epicheia tractat in fine
virtutum iustitiae annexarum. Verum Angelicus ipse Doctor aperte ab
aliis virtutibus iustitiae annexis eam excludit. Nam primo, in quaest. 80.*
art. unico, S. Doctor dat rationem virtutum iustitiae annexarum et

474

DE EPICHEIA

partium potentialium iustitiae easque recenset. Porro in numero
partium potentialium iustitiae S. Doctor non recenset etiam epiikiam. In ratione vero, quam assignat partium potentialium iusti­
tiae, seu deficientium a perfecta ratione iustitiae, S. Doctor omnino
excludit epiikiam. Ratio iustitiae consistit in hoc, quod alteri reddatur,
quod ei debetur ad aequalitatem. Dupliciter ergo aliqua virtus, ad al­
terum existens deficit a ratione iustitiae. Uno quidem modo, in quan­
tum deficit a ratione aequalis, et sic deficit religio, pietas, observantia,
quae debitum reddere non possunt ad aequalitatem. Alio modo, a
ratione iustitiae defectus esse potest, ratione debiti. Duplex autem est
debitum, debitum legale et debitum morale. Debitum morale est, quod
aliquis debet ex honestate virtutis, et sic deficit veritas, gratia, liberalitas, affabilitas sive amicitia. Debitum autem legale est ad quod
reddendum aliquis lege adstringitur. « Et tale debitum proprie at­
tendit iustitia, quae est principalis virtus ». Porro epiikia debitum
legale attendit, non quidem secundum verba legis, sed secundum le­
gislatoris intentionem. Caeterum in quaest. 12O.a, ubi S. Thomas ex
professo tractat de epiikia, diserte affirmat: « Epiikia est pars subie·
cliva iustitiae », ut iam ab eodem Angelico Doctore audivimus.
24. Pars nempe subiectiva iustitiae evidenter est, iustitiae gene­
ratim acceptae. Si vero epicheia consideretur ut pars iustitiae legalis,
ut ait S. Thomas, eius pars potior est; nam legalis iustitia dirigitur
secundum epicheiam. Unde epicheia est quasi superior regula huma­
norum actuum. Qua ratione constat etiam epicheiam nobiliorem par­
tem subiectivam esse iustitiae generatim acceptae, si uti pars condistincta consideretur a iustitia legali. Epicheia, ait Philosophus, est
melior quadam iustitia, scilicet legali. Cum enim ipsa quaedam iustitia
sit, non est melior omni iustitia. S. Th. 2. 2. q. 120. a. 2.
25. Potior pars iustitiae legalis est, melior quadam iustitia est;
quia iustitia legalis est inclinativa ad iustum, secundum communes
leges, epicheia seu aequitas est inclinativa ad iustum, praeter com­
munes leges. Illa inferiorem, ista superiorem respicit finem. Et sic in
lege, ne peregrini ascendant moenia civitatis, finis proximus est se­
curitas civitatis a peregrinis, finis autem aequitatis, si peregrinus ascen­
dat ad civitatem ab hostibus defendendam, est salus civitatis. Constat
autem quod altior finis est salus civitatis, quam securitas a peregrinis,
quia securitas ista ordinatur ad salutem civitatis ut ad finem. Et si­
militer in lege depositorum finis proximus est, ut cuique suum red­
datur. finis autem aequitatis negantis furioso depositum est utile, nempe
quia :n praedicto casu illud suum non est ei utile sed nocivum. Con-

r

DE EPICHEIA

<

475

J
I
I

stat autem quod altior finis est dare alicui suum utile, quam suum;
quia ideo datur alicui suum, ut sit utile, datur enim sub ratione finali boni utilis. S. Th. 2. 2. q. 120. a. 2., Caietan. in h. 1.

!
!
k

26. Epicheia ergo seu aequitas se habet relate ad iustitiam leqalem quasi superior regula humanorum actuum, uti diserte affirmat
S Thomas, quia altiorem habet finem, et fini intrinseco legis alium
addit extrinsecum finem. Eademque est Aristotelis sententia inquiens
in V. Ethic, quod aequum est melius iusto quodam, et loquitur de
iusto secundum communes leges.
27. Ut autem in legibus, ita etiam in actibus et contractibus epi­
cheia seu aequitas, ad ipsam aequitatem seu aequalitatem servandam,
attendenda est, propter eandem rationem, quia nempe moraliter im­
possibile est omnia praevidere, et omnia in ipsis definire. Et ideo boni
et aequi iudicis indigent interpretatione, iudicio et sententia.
Iure Romano contractus dividebantur in contractus bonae fidei et
stridi iuris. Contractus stricti iuris est, in quo id unice spectandum,
de quo expresse conventum est. Contractus bonae fidei est, qui non
ex verborum rigore, sed ex benigna interpretatione accipitur, ex bono
d aequo.
Contractus bonae fidei sunt, emptio, venditio, locatio, conductio,
depositum, societas, aliique qui recensentur in Institut, tit. de Actionibus § 28. Actionum autem. Contractus bonae fidei dicuntur, non quia
in eis tantum servari debeat bona fides, haec enim etiam in omnibus
aliis contractibus stricti iuris requiritur, cum eos non liceat mala fide
celebrare; sed quia, cum frequenter soleant fieri inter cives, non so­
lent in iis contractibus apponi multae conditiones, quae alias in aliis
contractibus ponuntur, sed contrahentes remittuntur ad consuetudines
patriae et ad alia quae in dictis contractibus intelligi solent. In con­
tractibus e contra stricti iuris solent plures apponi conditiones, se­
cundum quas index stricte indicare tenetur. Cf. Ferraris v. Contractus
in genere n. 12.-18., Reiffenstuel lib. 1. tit. 35.
Iure recentiore, contractus omnes bonae fidei aestimantur, et ex
bono et aequo interpretationem recipiunt. Cod. Ital. 1124. 1131. 1134.,
Cod. Gall. 1135. 1156. 1159.
28. Operae tandem pretium est referre, quae Aristoteles habet
de epicheia, seu de aequitate in lib. V. Ethicor. Cap. 10.
« 1. Sequitur ut de aequitate et de aequo bono, περί ύέ επιειζεία; και τοϋ έπιεικοϋς, dicamus, quam rationem aequitas ad iustitiam,
quam aequum bonum ad ius habeat. Namque propius intuentibus neque
ut idem omnino, neque ut aliud genere videtur. Atque interdum ae­

476

DE EPICHEIA

quum bonum laudamus, eumque virum qui aequus bonus est. Quin
etiam hoc nomen ad alia laudando transferimus, pro bono usurpando,
id quod dicimus τό έπιεικέστερον, melius scilicet aliquid significantes.
Interdum rationem sequentibus absurdum videtur, aequum bonum,
quum sit quippiam a iure diversum, esse laudabile. Nam vel ius non
est bonum, vel aequum bonum non est iustum, si quidem hoc a iure
aliquid diversum est, vel si utrumque bonum est idem sunt.
2. Tota igitur de aequo bono quaestio ex his propemodum, quae
diximus, nascitur. Sed haec omnia quodammodo bene habent, nec
quidquam eorum est quod secum pugnet. Nam aequum bonum iure
quodam melius ius est ; neque ita iure melius est, ut sit aliud quod­
dam genus. Idem ergo est ius et aequum bonum ; quumque ambo
sint bona, melius est aequum bonum.
3. Sed hinc nata dubitatio est, quod quamvis aequum bonum
ius sit, non est tamen ius lege constitutum aut legitimum, sed iuris
legitimi correctio.
4. Cuius rei haec causa est, quod lex omnis generalis est, de
quibusdam autem rebus universe et generaliter recte praecipi non
potest. Itaque quibus in rebus legis vocem universam ac generalem
esse necesse est, id autem est ubi non satis recte fieri potest, in iis id
sumit lex quod plerumque solet evenire; quamvis id quod in hoc
peccatur, satis intelligat. Nec tamen idcirco minus recte hoc fit. Non
enim culpa legis est, neque eius qui legem tulit, sed naturae rerum.
Earum enim rerum, quae in actionem cadunt, huiusmodi plane ma­
teria est.
5. Quum igitur lege generaliter locuta, aliquid evenit postea
praeter genus illud universum ; tunc par est, qua praetermisit aliquid
lator legis et peccavit in eo quod absolute locutus est, id quod deest
quodque omissum est corrigere : quod etiam lator legis, si illic ad­
esset, ita eloqueretur et de eo legem tulisset, si praescivisset.
6. Itaque quum ius est aequum bonum, tum quodam iure melius,
non eo quod absolute ius est, sed eo quod propter generalem edi­
ctionem peccato non caret. Denique haec aequi boni natura est, ut
legis correctio sit, qua aliquid ei deest, propterea quod generaliter
loquitur. Haec enim causa est, cur non omnia sint lege comprehensa,
quod de quibusdam lex ferri non potest; ut proinde plebiscito opus sit.
7. Rei enim non definitae infinita quoque regula est, ut et stru­
cturae Lesbiae regula plumbea ; nam ad lapidis figuram inflectitur,
neque regula eadem manet; sic et populi scitum ad res accommo­
datur.

DE LEGIS OBSERVANTIA

477

8. Quid sit igitur aequum bonum, το επιεικές, quid ius, quo de­
nique iure melius sit aequum bonum, ex his perspicuum est. Ex hoc
etiam apparet, quis sit vir aequus et bonus. Nam qui consilium hu­
jusmodi cepit, ut haec sequatur, quippe ad ea ipsa agenda aptus est,
et, qui non nimis urget ius summum, neque in deteriorem partem,
sed de iure suo concedit potius, etiamsi legis auxilio niti possit, is
est aequus et bonus ; atque hic habitus aequitas, επιείκεια, quae iustiiia quaedam est, non alius habitus ».
Et in 1. 2. Cap. 1. et 2. Magn. Moral.: « Post ea quae tradi­
dimus, par videtur, ut de aequitate, υπέρ επιείκειας, disseramus, quid­
que sit, et in quibus, et circa qualia. Aequitas autem, homoque ae­
quus, ή επιείκεια καί ο επιεικής, is est qui de suo iure cedit, quod
ei legibus competit: nam qui in iis, quae legislator particulatim exa­
minate et ad unguem definire non potest, (in universum enim loquitur)
suo iure cedit, idque sequitur quod voluisset quidem legislator etiam
particulatim definire, sed non potuit, is est homo aequus. Porro au­
tem non omni iure cedit is simpliciter; quandoquidem quae natura
ac vere iusta sunt non diminuit, sed ea dumtaxat quae legislator de­
seruit, quum definire non posset.
Recta autem rerum existimatio, et rectus rerum existimator, Ή δέ
ευγνωμοσύνη καί ύ ευγνώμων, est circa eadem, circa quae et aequitas,
nempe circa iusta, quae omissa a legislatore, non satis ad unguem
definita sunt, ut index inveniatur eorum quae legislator omittit, certoque cognoscit a legislatore praetermissa, quae iusta tamen sunt; is
rectus rerum aestimator est. Itaque non citra aequitatem est recta
rerum existimatio. Έστι μέν ούν ούκ ανευ επιείκειας ή ευγνωμοσύνη,
ludicare siquidem, recti aestimatoris, τοΰ εύγνώμονος; agere vero se­
cundum hoc indicium, aequi luerit, τοΰ επιεικούς ».

Ad n. 213. — DE LEGIS OBSERVANTIA

Quoad substantiam et quoad modum

1. Cum legis praecepta alia sint affirmativa, quae honestum prae­
cipiunt, alia sint negativa, quae prohibent malum, quaestio de legis
observantia, quoad substantiam et quoad virtutis modum, locum qui­
dem habet in praeceptis affirmativis; in negativis vero vix locum habet.

478

DE LEGIS OBSERVANTIA

Positiva enim praecepta per positivum actum implenda sunt. Negativa
vero, sine ullo actu, impleri per se possunt, quantum est ex forma
praecepti, quia per solam negationem actus prohibiti homo legi confor­
matur. Possunt tamen ulterius positive impleri per voluntatem non
faciendi quod prohibitum est. In omissione autem ut sic, modus vir­
tutis non invenitur, licet in positiva voluntate abstinendi ab actu pravo
esse po „4. Per se autem haec positiva voluntas necessaria non est
ad implendum praeceptum negativum, seu ad non peccandum contra
ipsum. Declina a malo.
2. Aliud igitur est legem observare, aliud legem non transgredi.
Non enim ille, qui legem non transgreditur, legem semper observat,
ut patet etiam in illo, qui contra legem affirmativam agit ex invinci­
bili ignorantia, vel ex impedito rationis usu.
3. lamvero observantia legis bifariam distinguitur, quoad substan­
tiam et quoad modum. Modus hic generatim alius non est nisi modus
virtutis.
4. Quaelibet lex sive humana, sive naturalis observanda est quoad
substantiam. Nam quaelibet lex actum praecipiens ad actus substan­
tiam obligat. Non semper tamen lex obligat etiam ad modum actus.
Nam leges humanae regulariter praecipiunt tantum substantiam actus,
non diam modum, nisi modus intrinsecus sit actui praecepto. Et sic
ille, qui die ieiunii et abstinentiae, ieiunat et abstinentiam servat non
ad mortificationem et poenitentiam, aut ad temperantiam et gulae
fraenationem, sed e contra ex gula, ut die sequenti plus possit co­
medere, et quia magis ei placent pisces quam carnes, legem observat,
et eam certe non violat. « Dicendum est, ait Suaresius de Leg. 1. 3.
C. 29. n. 6., sufficienter impleri legem humanam per actum praece­
ptum, secundum substantiam illius, etiamsi non sit simpliciter bonus
moraliter, nec honesta intentione fiat ».
5. Limitatio addita est; nisi modus sit intrinsecus actui praecepto:
nam evidenter, si intrinsecus sit illi actui, eius substantiam ingreditur,
et lex consequenter observanda est quoad substantiam et modum; ut
videre est in praecepto orationis, in praeceptis annuae Confessionis et
paschalis Communionis. In illo enim ingreditur intentio et aliqua sal­
tem m ea implicita attentio, in istis requiritur verus peccatorum in­
terior dolor quoad Confessionem, et status gratiae ac recta intentio
quoad Communionem.
6. Restrictio item facta est quoad leges humanas. Nam evidenter
l< x naturalis actum simpliciter bonum praecipit, adeoque eius observantia complectitur substantiam et modum actus. Quare lex naturalis

DE LEGIS OBSERVANTIA

479

modum virtutis complectitur quoque observandum, qua late patet:
nam ex lege naturali, bonum ex integra causa est, malum ex quo­
cumque defectu. Apposite Suaresius: « Differt ius naturale ab humano ;
nam ius humanum ita potest servari per actum malum, ut nulla ex
parte violetur; quia illa malitia, quae adiungitur tali actui, saepe non
est contra aliquod praeceptum humanum, sed contra naturale: at vero
tus ipsum naturale, quod praecipit facere actum honestum praecipit
etiam, ut studiose fiat, quia hoc ipsum est ex naturali ratione... et
ideo quoties per malum actum impletur naturale praeceptum, ius
ipsum naturale violatur ». De Leg. 1. 2. C. 10. n. 13.
7. Neque valet obiicere, quod etiam lex humana non praecipit
nisi actum bonum, et actum virtutis. — Etenim lex humana praecipit
quidem actum de se bonum, seu qui de se potest bene fieri, non tamen
praecipit omnes modos necessarios, ut bene fiat. Quare qui facit totum
id quod lex humana praecipit, et cum omnibus externis circumstantiis
quas praecipit, licet prava intentione id faciat, non facit aliter quam
debeat facere ex vi illius legis humanae, licet faciat aliter quam alia
lex divina praecipiat, et ideo non peccat contra legem humanam, sed
contra legem divinam et naturalem. — Itemque lex humana actum
praecipiens actum determinat in quadam virtutum specie. Verum hoc
non importat, quod illa virtutis species debeat esse intenta ab ope­
rante, aut quod actus ille fiat sine ulla malitiae admixtione; sed
importat tantum, quod lex praecipiat actum singularis alicuius vir­
tutis, quia leges homines honestos facere intendunt, in omnium vir­
tutum genere. Verum motivum hoc praecepti legis non est ipsum prae­
ceptum seu illud quod praecipitur, et ad legem observandam sufficit
facere quod praecipitur.
8. Licet autem ius naturale utrumque praecipiat, substantiam et
modum, bonum et bene ; hoc tamen non ita intclligendum est, ut qui
non observat modum neque observat substantiam legis. Hoc enim
verum est tantum, (pium modus malus corrumpit totam substantiam
actus. Et sic ille, qui eleemosynam dat pauperi ex vana gloria im­
pulsus, vel cum interiore aliqua displicentia, praeceptum eleemosynae
observat quoad substantiam, licet peccet quoad modum. Ille vero qui
eleemosynam dat pauperi motus nonnisi ex pravo fine illum attrahendi
ad malum, c. g. ad catholicam fidem denegandam et profitendam
falsam protestandum fidem, naturale caritatis et eleemosynae praece­
ptum non observat, nec quoad modum nec quoad ipsam substantiam,
peccans e contra ea data eleemosyna graviter contra caritatem, pec­
cato scandali et cooperationis ad grave peccatum contra fidem. Quam­

480

DE LEGIS OBSERVANTIA

vis, in casu hoc, praeceptum eleemosynae ille iam non transgrediatur,
eleemosynae tamen praeceptum non observat. Cf. Salmant. de Leg.
C. 2. n. 148.
9. Ex his quae praecedunt patet quid sit modus in observantia
legis. Est nempe, ut initio dictum est, modus virtutis. — Declaremus
nunc hunc modum virtutis, et videamus varios virtutis modos, in
observantia legis; an saltem aliquis eorum sit requisitus ad observan­
tiam cuiusvis legis, et qualis.
10. Porro virtutis modi, de quibus agimus, vel sunt modus spe­
cialis alicuius virtutis, vel modi virtutis in genere. Specialis illa virtus
alia hic esse non potest, nisi vel illa virtus, ad quam ordinantur omnes
aliae virtutes, et quae finis est totius legis, quae caritas est, vel illa
virtus, quae ingreditur natura sua praeceptum cuiuscumque virtutis,
et quae obedientia est.
11. Ad caritatem quod attinet, Angelicus Doctor 1. 2. q. 100.
a. 10. quaestionem movet: « utrum modus caritatis cadat sub prae­
cepto divinae legis»·, et respondet: « Dicendum... Quidam dixerunt
absolute modum caritatis esse sub praecepto... Alii vero dixerunt, quod
omnino modus caritatis non cadit sub praecepto. — Utrique quantum
ad aliquid verum dixerunt. — Actus enim caritatis dupliciter consi­
derari potest. Uno modo, secundum quod est quidam actus per se.
Et hoc modo cadit sub praecepto legis, quod de hoc specialiter datur:
Diliges Dominum tuum, et Diliges proximum tuum. Et quantum ad
hoc primi verum dixerunt... Alio modo potest considerari actus cari­
tatis, secundum quod est modus actuum aliarum virtutum, hoc est,
secundum quod actus aliarum virtutum ordinantur ad caritatem, quae
est finis praecepti... Et hoc modo verum est, quod secundi dixerunt,
quod modus caritatis non cadit sub praecepto : hoc est dictum, quod
in hoc praecepto: Honora patrem, non includitur quod honoretur pater
ex caritate, sed solum quod honoretur pater. Unde qui honorat pa­
trem, licet non habeat caritatem, non efficitur transgressor huius prae­
cepti. etsi sit transgressor praecepti, quod est de actu caritatis propter
quam transgressionem meretur poenam ».
12. Ut autem ad observantiam legis non requiritur modus cari­
tatis, ita etiam non requiritur modus obedientiae, ut mox magis expli­
cabitur, declarando primum virtutis generalem modum.
13. Atque haec de modo specialis virtutis. Deveniamus nunc ad
modum virtutis in genere. Angelicus Doctor, secundum Aristotelem,
triplicem tantum virtutis modum recenset, nempe l.° ut aliquis ope­
retur sciens, '-’.° ut aliquis operetur volens vel eligens, et propter hoc

DE LEGIS OBSERVANTIA

481

(liittns, 3.° ut fu miter cl immobiliter habeat et operetur, 1. 2. q. 100.
a. 9., nempe ex habitu radicato. Hunc ultimum modum ex habitu
operandi statim omittere possumus. Nam nulla lex sive naturalis sive
positiva, sive divina sive humana praecipit hunc modum, et lex non
obligat nisi ad illud quod praecipit. Praeterea lex omnis obligat a
principio, antequam nempe habitus habeatur. Et sic Angelicus Doctor
ait: « quantum ad hoc, modus virtutis non cadit sub praecepto neque
legis divinae neque legis humanae; neque enim ab homine neque a
Deo punitur tanquam praecepti transgressor, qui debitum parentibus
honorem impendit, quamvis non habeat habitum pietatis ».
14. Hinc sequitur neque esse necessarium ad legis observantiam
delectabiliter agere, secundum quod delectatio consequitur habitum.
Potest enim delectatio respicere ipsam observantiam legis, quatenus
e. g., non obstante lege obligante, vellet quis non servare legem, si
non timeret poenam vel aliud nocumentum, qui modus includit intrin­
secam repugnantiam cum praecepto, et ideo est intrinsece malus et
contra naturalem legem : excludit enim voluntatem servandi legem,
et voluntatem e contra includit illam non servandi. S. Th. 1.2. q. 100.
a. 9. ad 3.
15. Duos autem praecedentes modos Aristotelis et S. Thomae
claritatis gratia in varias, quae continent, conditiones, requisitas ad
honestatem actus, distinguimus. Hinc dicimus virtutis modum in
observantia legis nonnisi quadruplicem esse, scilicet quod lex obser­
vetur; l.° ex cognitione, voluntate, libertate; 2.° ex intentione intrin­
secae honestatis; 3.° ex intentione finis; 4.° ex omnibus aliis circum­
stantiis. — Alius possibilis virtutis modus non datur. Virtutis enim
modus non nisi ex parte agentis et ex parte actus esse potest, ex hoc
utroque capite non alii assignabiles sunt virtutis modi. — Status gra­
tiae, qui forte obiici potest, non ad legis observantiam, de qua agimus,
sed ad meritum et ad supernaturale meritum pertinet. Fides item non
ad legis observantiam, sed ad actus supernaturalitatem spectat.
16. lamvero quoad primum modum: agere ex cognitione, volun­
tate, libertate, id est scienter, volenter, libere agere, hoc pertinet ad
observantiam legis tam humanae quam divinae. Hic enim modus, id
est agere cum scientia operis voluntarie et libere, pertinet ad ipsam
essentiam et substantiam actus humani, adeoque iste modus spectat
ad ipsam substantiam praecepti legis implendam. «-Ratio est, ait
Busembaum et post ipsum S. Alph. 1. 1. n. 165., quia cum lex detur
hominibus, non brutis, ideoque humano modo sit implenda, hinc impletio omnis praecepti sive humani sive divini debet esse actus huBucceroni.

lust. thtol. moralis II.

31

482

DE LEGIS OBSERVANTIA

manus coniunctus cum libertate et voluntate operantis, id est, ut velit
sive intendat facere hoc, quod est praeceptum, v. g. audire sacrum,
ieiunare etc.... Unde qui audivit sacrum, ieiunavit etc., prorsus vio­
lenter coactus, non satisfecit; non enim fuit actus humanus defectu
voluntarii... Nec ille satisfacit qui vadit ad sacrum tantum, ut oculos
pascat, cum alio colloquatur, vel expectet amicum ». Eadem est An­
gelici Doctoris sententia, qui 1. 2. q. 100. a. 9. ait, primum virtutis
modum, videlicet quod aliquis operetur sciens, secundum Philosophum,
« diiudicari et a lege divina et a lege humana ». Unde concludit idem
Angelicus Doctor, « secundum ignorantiam aliqua diiudicantur ad
poenam vel ad veniam tam secundum legem humanam quam secun­
dum legem divinam ». Ignorantia enim tollit voluntarium et peccatum.
17. Illud sciens includit evidenter etiam volens, sciens nempe et
volens illud quod quis operatur. Sciens et volens illud, non tantum
secundum se, sed sciens et volens illud, praeceptum. Secus enim non
habetur vere observantia legis, quae et moralis esse debet, et legis
effectus, sed materialis tantum et per accidens conformitas habetur
actus cum lege; ut si quis sciens volens facit eleemosynam, ignorans
eius praeceptum. Haec praecepti ignorantia sufficit quidem ad non
peccandum directe contra praeceptum, si sit invincibilis. Ea tamen existente, moralis et formalis legis observantia non habetur. Ex praecepto
obligatio oritur sciendi illud, quia non potest aliter moraliter obser­
vari. Hinc Angelicus Doctor ait, eum, qui ignorans facit actum, qui
lege iubetur, casu et per accidens facere opus praeceptum. Praeceptum
vero obligat, ut per se et ex intentione fiat, adeoque obligat ad ha­
bendum cognitionem ipsius, et ad ipsius volendum observantiam.
18. Opus autem est velle facere quod praeceptum est; sed non
quia praeceptum est, ex motivo nempe obedientiae. Etenim hoc ne­
cessarium non est ad praeceptum implendum, quia neque in lege
ipsa hoc praecipitur, neque est ulla ratio, quae ad hoc obliget. —
Sed obiicitur, quod qui invitus facit actum praeceptum, non tenetur
iterum facere. Et sic, restitutione facta, a debitore omnino invito, non
tenetur debitor iterum restituere, quod signum est euin legem imple­
visse. — Verum in hoc exemplo et aliis similibus, praeceptum illud
naturale restitutionis non observatur; sed graviter contra illud pecca­
tur; et praeceptum non amplius obligat, non quia fuit observatum,
sed quia subtracta est materia, per rem ipsam, debito extincto.
lf>. Gravior difficultas est in eo, qui sciens volens audit missam
et attente ac devote audit, eius tamen praeceptum ignorans. Is qui­
dem vere audit missam, et sic sufficienter praeceptum servat, et ab

DE LEGIS OBSERVANTIA

(

r

r

483

alia missa audienda excusatur. Dici quidem potest, et reapse dicitur
a Suaresio, quod illa pia voluntas « virtute est voluntas implendi prae­
ceptum, quae est de actu ipso praecepto, et nasci censetur ex generali
voluntate, quam unusquisque habet satisfaciendi obligationibus suis:
nam moraliter hoc in primis censetur velle quilibet homo prudens in
suis honestis ac religiosis actionibus. Quapropter ignorans vel non
advertens esse diem festum voluntarie missam audiens sicut solet im­
plet praeceptum, ita ut non teneatur missam iterum audire, quando
intelligit vel recordatur esse diem festum » de Relig. t. 2. 1. 4. C.
26. n. 6.
20. Verum longe gravior alia est difficultas in eo, qui die festo
sciens volens devote audit missam, cum proposito eam audiendi ex
devotione, et non ex praecepto. — Plures sunt, qui tenent hunc prae­
cepto non satisfacere, et debere aliam missam audire. Nam voluntas
illa non est voluntas implendi praeceptum, et ideo per illam actionem
non impletur praeceptum. Impletio enim praecepti voluntaria esse de­
bet. — Communis tamen opinio contrarium omnino tenet. Ratio est,
quia reapse ille voluntarie fecit totum illud quod praeceptum est hu­
mano modo. Ac licet impletio ipsa praecepti, ut est quaedam quasi
relatio seu adaequatio inter actionem et praeceptum non sit volita,
sed materialiter consequatur, non potest tamen impediri per voluntatem operantis, etiamsi nolit per illam actionem implere praeceptum.
— Verum, si aliam reapse non audiat missam, tenetur ad confor­
mandam suam voluntatem explicite vel implicite cum praecepto, vo­
lendo nempe satisfacere illi, priore auditione. Tenetur enim non resi­
stere praecepto. Unde cum postea vult non aliam audire missam, ut
culpam non incurrat, oportet, ut saltem intelligat se satisfecisse prae­
cepto, ut velit illa satisfactione esse contentus ; quia lex ipsa naturalis
obligat ad non habendum affectum contrarium praecepto superioris.
21. Quare necesse est distinguere observationem praecepti quoad
substantiam actus exterioris humani et quoad modum interioris affe­
ctus, ex natura rei debiti tali actioni, supposito praecepto. Quoad
substantiam exterioris actus praecepti, verum est aliquem implere hu­
manum praeceptum eo ipso, quod e. g. humano modo et attente
missam audiat, quantumvis nolit tunc praeceptum implere. At stante
ista renitenda voluntatis circa impletionem praecepti, praeceptum com­
plete non impletur quoad affectum iure naturae debitum praecepto, qui
saltem requirit, ut subditus non habeat affectum contrarium obliga­
tioni praecepti. Ilie modus non cadit quidem directe sub humano
praecepto, nec est materia eius, sed consequitur ex naturali lege et

484

DE LEGIS OBSERVANTIA

generali obligatione obedientiae. Unde, si postea quis non vellet iterum
audire missam, et simul perseveraret in voluntate non implendi prae­
ceptum per priorem auditionem missae, peccaret affectu interno contra
illud praeceptum, non vero exteriore transgressione eius. Unde non
teneretur aliam missam audire, sed solum obligatio adesset, ut illa
prior auditio, tanquam impletiva praecepti non maneat involuntaria,
sed fiat voluntaria, indicando saltem iam se satisfecisse praecepto. —
Et sic Busembaum et S. Alph. 1. 1. n. 164. aiunt: « Audiens sacrum
die festo, quod scit esse ultimum, vel si non sit ultimum intendens
non audire aliud, licet intenderit non satisfacere, vere tamen satisfacit
praecepto de audienda missa ; etsi peccaverit, contra aliud praeceptum,
quo quis tenetur esse subditus legislatoris ». — Atque hoc sensu ob­
servantia legis, non solum naturalis, verum etiam humanae, ut sit com­
pleta, opus est, ut quis sciens volens operetur illud quod praeceptum
esi.
22. Quoad secundum modum observantiae legis, cx intentione in­
trinsecae honestatis, hunc S. Thomas 1. c. aperte excludit ab obser­
vantia legis humanae et illum pertinere dicit tantum ad legem divinam
Unde ex Angelico Doctore ad legem divinam tantum spectat velle
facere malum et non facere, facere bonum sed non propter bonum.
Ecce ratio unde Angelicus Doctor procedit ad dictam conclusionem:
« Dicendum quod praeceptum legis habet vim coactivam. Illud ergo
directe cadit sub praecepto legis, ad quod lex cogit. Coactio autem
legis est per metum poenae.... Nam illud proprie cadit sub praecepto
legis, pro quo poena legis infligitur. Ad instituendam autem poenam
aliter se habet lex divina et aliter lex humana. Non enim poena legis
infligitur nisi pro illis, de quibus legislator habet indicare ; quia ex
indicio lex punit. Homo autem, qui est legislator humanae, non habet
indicare nisi de exterioribus actibus, quia homines vident, quae pa­
rent..., sed solius Dei, qui est lator legis divinae, est indicare de
interioribus motibus voluntatum, secundum illud scrutans corda et
renes Deus ». Hac statuta fundamentali doctrina, S. Doctor loquens
deinde de secundo virtutis modo in observantia legis, ut nempe, se­
cundum Philosophum, aliquis operetur volens vel eligens et propter
hoc eligens, id est quod aliquis velit et eligat bonum, illudque operetur
propter bonum, inquit, quod in hoc << importatur duplex motus interior, scilicet voluntatis et intentionis », voluntatis volens, intentionis
eligens. « Et ista duo non diiudicat lex humana, sed solum divina;
lex enim humana non punit qui vult occidere, et non occidit; punit
autem lex di\ ina, secundum illud : Qui irascitur fratri suo, reus erit

>

i’

i

,

I
ΐ
I

r*

DE LEGIS OBSERVANTIA

485

indicio ». Et idem consequenter est de voluntate, quae velit bonum
et operetur, sed non propter bonum, propter eius honestatem. Et sic
miles qui fortiter pugnat in bello, et non nisi ex odio occidit inimi­
cum, servat quidem legem humanam quoad substantiam, sed non ser­
vat legem naturalem et divinam quoad modum. Hinc dum a Principe
praemium recipit, a Deo ad ignem aeternum condemnatur.
23. Quare hoc modo in foro interno praeceptum coram Deo
revera non impletur ; coram hominibus vero, et in foro exteriori,
impletur ad evadendam poenam, dummodo actus praeceptus quoad
substantiam fiat. Si excommunicatio contra non ieiunantem adesset,
ille qui per solam vim et coactionem ieiunat, qui violenter privatur
cibo, cum voluntarie a cibo non abstineat, legem non implet, excom­
municationem vero non incurreret, quia haec non incurreretur, in casu,
nisi effectu secuto. Lex autem in casu quoad effectum externum vel
substantiam impletur, vel saltem non violatur. Secus vero esset, si
excommunicatio esset .contra non orantem et non recitantem horas
canonicas, si eas quis legeret tantum ad linguam latinam addiscendam,
tunc enim non oraret, et praeceptum de orando est, et ideo in eo casu
praeceptum non impleret, et excommunicationem incurreret.
24. Quoad tertium modum : agere ex intentione finis, legis, hic
modus necessarius item non est quoad observantiam humanae legis.
« Lex, ait Suaresius de Leg. 1. 3. C. 29. n. 7., solum obligat ad id quod
praecipit ; solum autem praecipit materiam, in quam cadat et non
finem ; ergo obligat ad materiam et non ad finem. Ergo, si materia
execution! mandetur, servatur lex, quidquid aliunde peccetur. Prob. ult.
anteced., quia solum id praecipitur, quod in lege exprimitur per mo­
dum imperii ; lex autem humana non imperat fieri hoc propter illud,
sed ut fiat hoc. Quod si aliquando in lege exprimitur finis legis, non
est per modum obiecti legis, sed solum per modum rationis vel motivi
propter quod modus praecipitur, etc. ». Hinc effatum : finis legis non
cadit sub lege, ratio legis non est lex. Et lex observanda adhuc erit,
quamvis finis ille in casu particulari non obtineatur, vel eius ratio
non existât.
25. Verum ad legem naturalem quod attinet, haec obligat omnino
ad finem, ad ultimum finem, cum ipsius fundamentum et ratio ipse
unis sit, ad quam omnes humanae actiones sunt dirigendae, nempe
Deus. Ad rem Angelicus Doctor : « Bonitas voluntatis dependet ex
intentione finis : finis autem ultimus voluntatis humanae est summum
bonum, quod est Deus. Requiritur ergo ad bonitatem humanae vo­
luntatis, quod ordinatur ad summum bonum». 1. 2. q. 19. a. 9.

486

DE LEGIS OBSERVANTIA

DE LEGIS OBSERVANTIA

« Totum quod homo est, et quod potest et habet ordinandum est
ad Deum ». 1. 2. q. 22. a. 4. ad 3. Satis autem est eas humanas
actiones in Deum dirigere virtualiter ex parte operis, seu actu ipso
exercito, agendo nempe ob finem alicuius virtutis, seu honestum et
naturae rationali consentaneum ; talis enim actus ex intrinseca natura
sua in Dei gloriam tendit Apposite iterum S. Thomas : « Quandocumque quis vult ea quae sunt ad finem ; vult eodem actu finem;
non tamen e converso ». 1. 2. q. 8. a. 3. ad 2. « Qui facit (e contra)
actum malum non referibilem in Deum, non servat honorem Dei, qui
ultimo fini debetur». 1. 2. q. 21. a. 4.
26. Quoad quayturn virtutis modum : ex omnibus aliis actus cir­
cumstantiis, idem dicendum est ac de legis fine, ad hunc virtutis
modum non obligat humana lex et generatim lex positiva, obligat
vero lex naturalis. Et sic satisfacit legi ille, qui dum audit missam
cogitationi consentit vanae complacentiae, et ille qui dum confitetur
peccata sua mentitur circa aliquid omnino impertinens ad Confessio­
nem. Lex vero naturalis omnino obligat etiam ad hunc modum
virtutis. Nam lex naturalis obligat ad actum simpliciter bonum,
nempe ut sit bonus ex toto suo obiecto formali, propter honestum
motivum. Porro sub obiecto materiali omnes obiecti et actus et etiam
agentis circumstantiae comprehenduntur. Nemo autem operatur inten­
dens ad honestatem, nisi debitis circumstantiis operetur. Quare modus
virtutis debitas etiam circumstantias omnes comprehendit. Lex ergo
naturalis non solum obligat, ut quis simpliciter, i. e. quoad omnia,
sciens volens operetur bonum, sed etiam illud operetur propter hone­
statem, quo operandi modo modus virtutis simpliciter continetur. — Ac
quamvis etiam praeceptum naturale observari possit per actum ex
genere suo bonum et ex aliqua circumstantia malum, totum tamen
naturale ius tunc non servatur ; nam hoc etiam illud malum prohibet,
sive prohibeat illam malam circumstantiam eodem praecepto, ut si
quis attente et devote oret, sed non cum debita exteriore reverentia;
sive praedictam malam circumstantiam alio praecepto prohibeat, ut si
quis praeceptum impleat eleemosynae, non sine vana gloria ; quae
non est contra caritatem et misericordiam, sed contra humilitatem. —
Cferatur Suarez de Legibus. 1. 2. C. 10., 1. 3. C. 29.
27. Lex ergo naturalis generalis, seu quoad totum naturale ius,
observanda est tum quoad substantiam tum quoad modum, quia ex
lege naturali bonum est faciendum, et malum vitandum. Illud autem
est ex integra causa, hoc ex quocumque defectu, adeoque etiam ex
malo quocumque modo Lex < contra humana regulariter observanda

;

<

487

est tantum quoad substantiam actus praecepti, non etiam quoad mo­
dum, cum non praecipiatur ; nisi modus sit intrinsecus ipsi actui prae­
cepto. — Porro observare legem, quoad substantiam, est ipsam rem
a lege praeceptam humano actu implere, licet, non attendendo ad
ullam intrinsecam honestatem actus, neque consequenter, eam volendo
seu intendendo : observare vero legem quoad modum est bonum a
lege praeceptum agere et hoc bonum bene simpliciter agere.
28. Communis exposita est doctrina de legis observantia, doctoribus praeeuntibus Angelico et Eximio nec non S. Alphonso M. de
Ligorio. Verum, uti non rarum est, in re morali contradictores non
desunt. Inter alios La-Croix aperte negat 1. 1. n. 695. universaliter
verum esse, observantiam legis debere procedere ex cognitione, vo­
luntate, libertate. Ad suam sententiam probandam affert, ipse exem­
plum ebrii. « Ebrius, ait, tenetur praecepto ieiunii.... Ergo reipsa non
comedendo implet, cum reipsa ieiunet ». — Tenetur utique ebrius,
licet usu rationis et libertatis destitutus, praecepto ieiunii ; quia lex
illa sibi subiicit omnes rationis habitualiter compotes. Ergo reipsa
non comedendo implet, cum reipsa ieiunet ; utique implet. Sed quid
implet? Implet quidem ieiunium. Sed non certe implet legem ieiunii,
a qua etiam per illum statum perfectae ebrietatis excusatur, ita ut
etiam comedendo non peccet. Quare uti comedendo proprie et formaliter non transgreditur legem, ita etiam non comedendo proprie et
formaliter legem non observat.
29. Exemplum aliud furis subiungit La-Croix, qui adhuc in ebrie­
tate restituere tenetur. Ergo si in ebrietate restituet, legem observat
iustitiae. Nam hoc imperabat iustitia. — Verissimum utique est furem
etiam ebrium ad restitutionem obligari. Restituens tamen in statu
perfectae ebrietatis, alteri utique dat quod ei debet, et quod praeci­
piebat iustitia, sed virtutis iustitiae praeceptum proprie et formaliter
non implet, uti proprie ct formaliter non transgrederetur, si loco dandi
quod debet, alienum ipse sumeret.
30. Transiens deinde ad rationes, instat La-Croix inquiens: Virtus,
ex cuius motivo ponitur praeceptam, non obligat ad actum proce­
dentem ex motivo suae honestatis. — Ita sane est, non obligat ad
actum procedentem ex motivo suae honestatis, sed obligat ad actum
humanum. Hoc est obiectum virtutis et praecepti; sine humano actu,
et consequenter sine cognitione, voluntate et libertate, neque virtus
exerceri, neque virtutis praeceptum observari potest.
31 . Apposite Aristoteles, Magnor. Moral. 1. 1. C. 34. § 23.:
« Quando igitur iustum, et quando non? — Nempe, ut paucis absol-

488

DE LEGIS OBSERVANTIA

vani, quum dedita opera et sponte quis peregerit, et quando sciverit,
et in quem, et cui, et qua de causa, tum iusta peragit. Itidem ad
similiter erit etiam iniustus, qui sciverit et in quem, et cui, et cuius
causa deliquerit. At quum horum nihil sciens, iniusti tamen quippiam
commiserit, tum ille iniustus non est, sed infortunatus. Nam, si patrem
occiderit, se hostem ratus occidere, iniustum quidem commisit aliquid,
et quum neminem affecerit iniuria, egit tamen infeliciter ».
32. Urget adhuc La Croix aiens: necessarium non est, ut obser­
vantia legis sit actus bonus; ergo neque est necessarium, per se lo­
quendo, ut sit actus voluntarius et liber. — Necessarium, concedimus,
non est, ut observantia legis sit actus bonus, i. e. simpliciter bonus:
verum necessarium per se omnino est, ut observantia legis actus hu­
manus, adeoque ex cognitione, ex voluntate, ex libertate. Secus neque
observantia legis, neque ipsa lex esse posset; nisi velimus dicere non
solum hominem ebrium, non comedendo, observare legem ieiunii,
verum etiam asellum, cui çibus subrahitur, ieiunii legem observare.
33. Responsionem hanc eludit La-Croix explicite affirmans ad
observantiam legis non requiri quidem actum humanum, sed satis
esse actum hominis, qui tali lege tenetur. — Sed contra est, nam
tunc sequeretur certe legem ieiunii observare infirmum, qui quamdiu
infirmitate coactus non comedat, tota tamen sua voluntate illi ieiunii
legi repugnat. Hoc autem ab ipso La-Croix paulo ante affirmatur
omnino tollere de medio legis observantiam. Haec sunt eius verba:
« Ut impleatur praeceptum non debet adesse voluntas positive con­
traria praecepto et coacta». Ergo verum non est dicere: ad obser­
vandam legem «satis esse actum hominis, qui tali lege tenetur ».
34. Idque iterum iterumque affirmat La-Croix finem quaestioni im­
ponens repetita assertione : Ad observantiam legis non requiritur actus
liber. Posito quod praecipitur, habetur observantia praecepti. Et addit
rationem: cum non requiratur voluntas implendi seu satisfaciendi ; et
se refert ad praecedentem num. dicens : uti n. 692. dictum est. —
Verum aliud est non requiri voluntatem satisfaciendi legi, aliud non
requiri voluntatem faciendi quod lex praecipit. Idque diserte affirmatur
in illo eodem numero 692. citato, in quo non habetur nisi doctrina
Busembaum, qui ait: legem praecipere liberam operis exeeutionem.
Liberam: ergo ex cognitione, ex voluntate, ex libertate.
35. Hisce praemissis, facile est resolvere sequentem Casum:
Sabbas Monasterii Abbas praecipit quadam die in virtute Sanctae
Obcdientiac, ut ab hora nona usque ad meridiem servaretur rigorosum
silentium ab omnibus Monachis, et omnes in propria cella eo tempore

ï

DE COOPERATIONE

489

remanerent, facta facultate postea e cella libere egrediendi, sine alia
venia, et inter se colloquendi usque ad noctem. Anastasius Monachus
praesens non erat praecepto Abbatis, sed ex pigritia dormiebat, et
dormivit usque ad meridiem.
Anastasius praeceptum Abbatis non est transgressus. Verum prae­
ceptum non observavit, quia propter ignorantiam praecepti, non potuit
ipsi humano modo conformari, i. e. actu voluntario. Nihil magis vo­
luntarium esse debet quam observantia legis, quae liberae imponitur
voluntati.
Transacto praecepti silentii tempore, libere egredi e cella poterat,
et cum aliis colloqui. Praeceptum enim Abbatis non erat, nisi de si­
lentio servando, quo servato, praedicta fiebat omnibus facultas egre­
diendi e cella et colloquendi. Atqui Anastasius dormiens locutus non
est, et monasterium certe non turbavit, tribus illis horis, cum suis
clamoribus et sermonibus. Quod quidem erat omnino sufficiens in Casu,
non ad evadendam poenam, de qua non agebatur, sed fruendum fa­
cultate ab Abbate monachis facta.

Ad num. 146. in fine. — DE COOPERATIONE

|

« Quaerentibus nonnullis Italiae Ordinariis, utrum possint sacer­
dotes munus suscipere Consiliarii in rebus administrativis sive munici­
piorum sive provinciarum civilium, et ad hunc finem acceptare, ut
candidati in electionibus proponantur, S. C. Consist.,... respondendum
censuit non licere, nisi praevio consensu tum Ordinarii proprii cuius­
que sacerdotis, tum Ordinarii loci, in quo mandatum administrativum
est exercendum ; contrariis quibuslibet minime obstantibus ». S. C. Con­
sist. 8. lunii 1914.
Eadem data est Responsio pro Gallia a S. Congr. NN. EE. EE.
2. Apr. 1906., S. C. Consistor. 19. Mai i 1913.
« Ex compluribus Italiae, praesertim septentrionalis, dioecesibus
graves questus ad Apostolicam Sedem pervenerunt de detrimentis, quae
vel ipsi opificum et agricolarum coetui infert institutio illa seu con­
sociatio, quae sindacalismus vocatur, utpote quia, praeter celera, actu
reapse in sociale certamen desciscit. Quapropter ad praecavendum,
quantum fas est, tanto malo, Ss.mus 1). N. Pius Papa X. sacrae huic
Congregationi mandavit, ut memoratis Italiae Ordinariis notum faceret,

—

490

DE DEVOTIONE

mentem suam esse firmamque sententiam, sacerdotes, remota qualibet
personarum locorumque exceptione, non posse consociationibus hisce
sindacalistis nomen dare, aut semel datum in eis servare, officio aliquo
in eisdem fungi, et sermones seu adhortationes in earum opem habere:
a quibus omnibus cunctos prohibendos esse sacerdotes, ne malorum
quae ex institutione illa saepe profluunt participes ipsi videantur.
« Quo iussa Ss.mi Domini faciam, haec cum Ordinariis ad quos
spectat communico, ut opportune iuxta casuum varietatem provideant.
Contrariis quibuslibet minime obstantibus.
« Datum Romae, ex Secretaria sacrae Congregationis Consistorialis, die 20. lunii 1914. — C. Card. De Lai, Episcopus Sabinen.,
Secretarius. — I. Bapt. Rosa, Substitutus ».

Ad n. 451. — DE DEVOTIONE

« Devotio nihil aliud esse videtur quam voluntas quaedam prompte
tradendi se ad ea, quae pertinent ad Dei famulatum ». S. Th. 2. 2.
q. 82. a. 1.
« Devotionis causa extrinseca et principalis Deus est... Causa
autem intrinseca ex parte nostra oportet quod sit meditatio seu con­
templatio... divinae bonitatis et... propriorum defectuum ». S. Th.
1. c. a. 3.
Devotionis effectus per se et principaliter spiritualis laetitia est,
consequenter autem et per accidens etiam tristitia, quae est secundum
Deum. S. Th. 1. c. a. 4.
Specialis quidem voluntatis actus, devotio est. Verum etiam ali­
quo modo generalis actus est, quatenus « invenitur in diversis gene­
ribus actuum... sicut motio moventis invenitur in motibus mobilium ».
S. Th. 1. c. a. 1. ad 2.
Ad specialem item pertinet virtutem devotio, ad virtutem sci­
licet religionis, eiusquc actus internus et primus et potissimus est.
S. Th. 1. c. a. 2.
Devotio igitur bene distinguitur a sensibili suavitate et gustu,
qui in spiritualibus exercitiis haberi potest et valde interiori spirituali
vitae utilis est Quare reprobanda est Pielisiarum doctrina, et dam­
nandae pariter sunt plures Michaelis de Molinos propositiones de sen­
sibili devotione ab Ecclesia iam condemnatae.

DE DEVOTIONE

491

1. Devotio, circa quam tota thesis versatur, ab Angelico Doctore definitur; voluntas quaedam prompte tradendi se ad ea, quae
pertinent ad Dei famulatum. 2. 2. q. 82. a. 1. — Devotio enim di­
citur a devovendo; unde devoti dicuntur, qui seipsos quodammodo
Deo devovent, ut ei se totaliter subdant. In Exod, 21., 21. dicitur,
quod multitudo filiorum Israël obtulit mente promptissima atque de­
vota primitias Domino. S. Th. id. Devotio ergo oblatio et traditio
sui est.
2. Haec autem sui oblatio et traditio fieri non potest, nisi ea fa­
cultate, quae imperium exercet super alias facultates, et etiam super
seipsani, ut nempe seipsam in finem seu in Deum moveat, et in finem
seu Deum moveat alias animae vires, earumque actus in finem seu
Deum dirigat. Atqui haec facultas intellectus non est, sed voluntas.
Devotio ergo voluntas quaedam est.
3. Offerre et tradere se Deo dupliciter fieri potest. Potest quis
offerri et tradi immediate Deo, adhaerendo ei per quandam spiritus
unionem, secundum illud, ad Cor. 6., 17. Qui adhaeret Deo unus
spiritus est. Et haec sui oblatio et traditio ad charitatem pertinet.
Potest item quis offerri et tradi Deo, non immediata hac animae
unione cum Deo, sed offerendo et tradendo seipsum ad opera divini
cultus. Et haec alia oblatio et traditio sui ad devotionem pertinet.
Divinus autem cultus Dei servitium et famulatum necessario et essen­
tialiter includit.
4. Apposite S. Thomas, 2. 2. q. 81. a. 3. ad 2.: «Dicendum,
quod eodem actu homo servit Deo et colit ipsum; nam cultus re­
spicit Dei excellentiam, cui reverentia debetur; servitus autem respicit
subiectionem hominis, qui ex sua conditione obligatur ad exhibendum
reverentiam Deo. Et ad haec duo pertinent omnes actus, qui religioni
attribuuntur, quia per omnes homo protestatur divinam excellentiam
et subiectionem sui ad Deum, vel exhibendo aliquid ei, vel etiam as­
sumendo aliquid divinum ».
5. Devotio ergo voluntas quaedam est tradendi se ad ea, quae
pertinent ad Dei famulatum. Verum in hac devotionis definitione ad­
verbium additum est prompte, voluntas quaedam prompte tradendi se
ad ea quae pertinent ad Dei famulatum. Quare neque significat sim­
plicem voluntatem, neque significat modum huius voluntatis; sed
utrumque simul significat et qualitatem et actum, qualitatem nempe
in tali actu, actum, tali affectum qualitate. Promptitudo inoram ex­
cludit. mora ex difficultatibus solet provenire, et provenire potest etiam
ex remissiore voluntate. Praedicta igitur promptitudo consistit in vo-

492

DE DEVOTIONE

luntate absoluta, efficaci, completa, nempe vincente actu omne obsta­
culum, omnem timorem, omnem haesitationem. Unde hac prompti­
tudine interior devotio manifestatur. Et sine hac promptitudine vo­
luntatis vera et perfecta devotio haberi non potest. Devotio ergo,
ut iam dictum est, non quamlibet significat voluntatem, sed volun
tatem sic affectam, ut prompta sit. Devoti alicui superiori, alicui amico
dicuntur, qui voluntate sic affecta ei sunt dediti, ut prompti sint pro
eo. « Unde in Ecclesiae usu devotio appropriata est his, qui sic Deo
affecti sunt, ut promptos seipsos ad Deum et ea, quae Dei sunt, ha­
beant. Et propterea devotio ad huiusmodi voluntatis actum, quo homo
promptum se exhibet divino cultui, deducta est». Caietan. in 2. 2.
q. 82. a. 1.
6. Huiusmodi voluntatis promptitudo comitem practice habet vo­
luntatis fervorem, qui nihil aliud est quam affectus intensitas et ve­
hementia.
7. Hinc devotionis vocabulum ad alia plura significanda transla­
tum est, quae revera intime cum devotione connectuntur. Per devotio­
nem nonnumquam significatur qualitas actus pii, cum promptitudine
et fervore positi. Hoc sensu dicitur oratio devota, meditatio devota,
quae nempe fiat attenta mente, humili corporis gestu, in loco ab omni
tumultu segregato.
8. Ipsi actus pii, seu pietatis exercitia, appellantur non raro exer­
citia devota, devotiones, per denominationem a. devotione, quia sunt
materia, circa quam devotio versatur.
9. Ac ipsa ratio agendi appellari solet vita devota, quando nempe
ea piis potissimum occupetur exercitiis, quibus devotio gignitur et nu­
tritur; unde etiam tales personae, personae devotae vel simpliciter de­
votae nuncupantur. Et Ecclesia generatim mulieres devotum foemineum
sexum appellat. Devotae quidem tales personae appellantur ab Italis
et a Gallis. Hispani eas appellant etiam beatas.
10. Quae hispanorum locutio sua non caret ratione. Etenim de­
votionis effectus est spiritualis quaedam laetitia, quae animae coeleste
quoddam gaudium et coelestis quaedam beatitudo est. Et devotio solet
etiam nonnunquam appellari, haec spiritualis laetitia.
11. Devotionis duplex causa existit; altera extrinseca, altera in­
trinseca. Extrinseca, Dei gratia est. Intrinseca, meditatio, consideratio
et studium est divinarum rerum.
12. Operae pretium est Angelicum Doctorem audire: « Dicendum
quod causa devotionis extrinseca ct principalis Deus est, de quo dicit
Ambrosius... “Deus quos dignatur vocat; et quem vult religiosum

DE DEVOTIONE

'

(

493

facit: et si voluisset Samaritanos ex indevotis devotos fecisset .,. Causa
autem intrinseca ex parte nostra oportet, quod sit meditatio seu con­
templatio. Dictum est enim, quod devotio est quidam voluntatis actus
ad hoc quod homo prompte se tradat ad divinum obsequium. Omnis
autem actus voluntatis ex aliqua consideratione procedit, eo quod bonum intellectum est obiectum voluntatis... Et ideo necesse est quod
meditatio sit devotionis causa, in quantum scilicet homo per medita­
tionem concipit quod se tradat divino obsequio. Ad quod quidem in­
ducit duplex consideratio: una quidem, quae est ex parte divinae bo­
nitatis et beneficiorum ipsius, secundum illud Ps. 72., 27. Mihi ad­
haerere Deo bonum est, ct ponere in Domino Deo spem meam; et
haec consideratio excitat dilectionem, quae est proxima devotionis
causa. Alia vero est ex parte hominis considerantis suos defectus, ex
quibus indiget, ut Deo innitatur, secundum illud Ps. 120., 1. Levavi
oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi : auxilium meum
a Domino, qui fecit coelum et terram ; et haec consideratio excludit
praesumptionem, per quam aliquis impeditur, ne Deo se subiiciat, dum
suae virtuti innititur».
13. Iure meritoque damnatae ergo sunt uti erroneae quam plures
Michaelis de Molinos propositiones, quae omnes fere ad primam et
secundani reducuntur; quibus asseritur, oportere, ad vitam internam,
hominem suas potentias annihilare; nihil agere, mere passive se ha­
bere. Illi, qui negligunt Divinitatem cogitare, et qui in consideratione
et meditatione divinarum rerum taedio afficiuntur, aliarum rerum co­
gitatione abripiuntur, uti devotione carent, ita carent etiam devotionis
effectu. Neque profecto inde argumentum esse potest profectus in vita
spirituali, uti per se revera evidens res est. Ea tamen admodum ob­
scura fuit Molinosio, qui asserere non dubitavit prop. 28.“ et 29.“
« Taedium rerum spiritualium bonum est... Dum anima interna fa­
stidit discursus de Deo et virtutes, et frigida remanet, nullum in seipsa
sentiens fervorem, bonum signum est ».
14. Neque consequenter mirum esse potest id quod idem Molinosius asserit prop. 64.“, cum sit naturale statuti principii consecta­
rium ; «Theologus, ait, minorem dispositionem habet, quam homo
rudis ad statum contemplativi ; primo, quia non habet fidem adeo
puram; secundo, quia non est adeo humilis; tertio, quia non adeo
curat propriam salutem ; quarto, quia caput refertum habet phanta­
smatibus, speciebus, opinionibus, et speculationibus, et non potest in
illum ingredi verum lumen ».

494

DE DEVOTIONE

15. Verum, si ea quae sunt Divinitatis sunt secundum se maxime
excitantia ad dilectionem, et per consequens ad devotionem, quia Deus
est super omnia diligendus, scientia Divinitatis devotionem per se
auget, adeoque theologus et vir doctus et quilibet, qui divinam bo­
nitatem et divina beneficia cognitione intima penetrare conatur, eâ
scientia maxime ad devotionem etiam concipiendam adiuvatur. Verum,
si scientia occasio sit, quod homo confidat de se ipso, neque eam
scientiam perfecte Deo subdat, et ideo non totaliter se Deo tradat,
inde est quod ea quandoque occasionaliter devotionem impediat; et
tunc « in simplicibus et mulieribus devotio abundat, elationem com­
primendo ». S. Th. 2. 2. q. 82. a. 3. ad 2. — Apposite Caietanus
in hunc locum: « Removens prohibens ponitur causa occasionalis motus
ut... auferens obstaculum aquae est causa fluxus eiusdem; ita simplices
et mulieres causam in se habent devotionis, quia scilicet non habent
prohibens devotionem, scilicet tumorem de seipsis. Et quia non po­
nentibus obicem Deus dat gratiam, ideo Ecclesia femineum sexum
devotum appellat. Non est ergo in culpa scientia doctorum, nec in
laude imperfectio muliebris; sed abusus scientiae in magnifaciendo se,
et rectus usus imperfectionis in non elevando se; quo longe melior
esset rectus usus perfectionis ».
16. Iam vero, si devotionis causa contemplatio revera est, opor­
tet quod ea quae sunt altioris contemplationis, magis devotionem ex­
citent. Attamen frequenter maior devotio excitatur ex consideratione
Passionis et Mortis et aliorum mysteriorum vitae Christi quam ex
consideratione divinarum perfectionum et infinitae ipsius magnitudinis.
Verum igitur non videtur contemplationem esse per se et propriam
devotionis causam.
17. Sed haec difficultas facile dissolvitur. Etenim ea quae sunt
Divinitatis, sunt, secundum se, maxime excitantia dilectionem, et con­
sequenter devotionem, ex debilitate vero mentis humanae est, quod
sicut indiget manuductione, ad cognitionem divinorum, ita ad dile­
ctionem, per aliqua sensibilia nobis nota, inter quae praecipuum est
lesu Christi Salvatoris Humanitas. In Praefatione Missae de Natali
Domini, quae est una ex illis novem, quas Pelagius Papa secundus,
in Decretis de Consccr. dist. 1. cap. /nvenimus, vel ut antiquo usu
consecratas, commendat, dicitur : Ut dum visibiliter Deum cognosci­
mus, per hunc in invisibilium amorem rapiamur. Et ideo ea quae
pertinent ad Christi Humanitatem, per modum cuiusdam manuductionis, maxime devotionem excitant, cum tamen devotio principaliter
circa ea quae sunt divinitatis consistat. — Consideratio igitur eorum

DE DEVOTIONE

495

omnium, quae aliquo modo nota sunt dilectionem Dei excitare, devo­
tionem causât, consideratio vero quorumcumque ad hoc non pertinen­
tium, sed ab eis mentem distrahentium, impedit devotionem. S. Th. 2.
2. q. 82. a. 3. ad 1., ad 2.
Sequitur autem ex dictis, quod religiosis et spiritualibus omnibus
personis, quotidianae esse deberent huiusmodi meditationes de divina
bonitate, caritate, misericordia, de nostra infirmitate et miseria, quibus
devotio aliaeque consequenter gignuntur virtutes. Caietan. in loc. cit.
18. Inde autem non sequitur devotionem non esse nisi ad Deum
ac nullam esse ad Beatissimam Virginem Mariam, ad Angelos, ad
Sanctos devotionem. Devotio enim per se et principaliter quidem ad
Deum est, ad alios autem etiam est, sed in ordine ad Deum. « Di­
cendum, ait S. Thomas 2. 2. q. 82. a. 2. ad 3., quod devotio, quae
habetur ad sanctos Dei, mortuos vel vivos, non terminatur ad ipsos,
sed transit in Deum, in quantum scilicet in ministris Dei Deum ve­
neramur ».
19. A devotionis causa ad devotionis effectum gradum nunc pro­
moveamus. — Devotioni proprius effectus est caeleste quoddam gau­
dium, et coelestis quaedam beatitudo. Haec tamen spiritualis laetitia
seiuncta, in hac vita, non est a spirituali tristitia: illa primo, princi­
paliter et per se devotionem consequitur, ista secundario tantum et
per accidens devotionem sequitur.
20. « Dictum est enim, quod devotio ex duplici consideratione
procedit. Principaliter quidem ex consideratione divinae bonitatis, quia
ista consideratio pertinet quasi ad terminum motus voluntatis tra­
dentis se Deo; et ex ista consideratione per se quidem sequitur de­
lectatio secundum illud Ps. 76., 4.: Memor fui Dei el delectatus sum:
sed per accidens haec consideratio tristitiam quandam causât in his
qui nondum plene Deo fruuntur, secundum illud Ps. 41., 3.: sitivit
anima mea ad Deum fontem vivum; et postea sequitur: fuerunt mihi
lacrymae meae fanes etc. Secundario vero causatur devotio, ut dictum
est, ex consideratione propriorum defectuum ; nam haec consideratio
pertinet ad terminum, a quo homo per motum voluntatis devotae re­
cedit, ut scilicet non in se existât, sed Deo se
Λ subdat. Haec autem
consideratio c converso se habet ad primam: nam per se quidem nata
est tristitiam causare, recogitando proprios defectus, per accidens autem
laetitiam, scilicet propter spem divinae subventionis. Et sic patet, quod
ad devotionem primo et per se consequitur delectatio; secundario
autem et per accidens tristitia, quae est secundum Deum ». S. Th. 2.
2. q 82. a. 4.

496

DE DEVOTIONE

21. Spiritus ergo, qui ex una parte contribulatur propter prae­
sentis vitae defectus, ex alia parte condelectatur ex consideratione di­
vinae bonitatis, et ex spe divini auxilii. S. Th. 1. c. ad 2. Neque vero
spiritualis haec laetitia impeditur ex eo quod in devotione aliqui pro­
rumpunt in lacrymas. Lacrimae proveniunt non solum ex tristitia, sed
etiam ex quadam affectus teneritudine, praecipue cum consideratur
aliquid delectabile, cum permixtione alicuius tristabilis: sicut solent
homines lacrymari ex pietatis affectu, cum recuperant filios vel caros
amicos, quos existimaverant se perdidisse. Sic Gen. 45., 14., loseph,
amplexatus Beniamin fratrem suum, inter amplexus flevit; ut et,
Tob. 11., 14., post reditum Tobiae iunioris, pater et mater eius, eum
deosculantes, flent prae gaudio. Et per hunc modum lacrymae ex de­
votione procedunt. Idque non raro contingit piis et devotis animabus
in consideratione Passionis Christi. In ea est aliquid quod contristat,
scilicet defectus humanus, propter quem tollendum Christum pati opor­
tuit; et est aliquid quod laetificat, scilicet Dei erga nos benignitas;
quae nobis de tali liberatione providit. S. Th. 1. c. a. 4. ad 1., ad 2.,
ad 3. — Hinc Caietanus in hunc art. concludit: quod non sunt de­
votae personae, quae, communiter tristes ac sylvestres, nesciunt con­
versari cum aliis, nisi perturbentur aut dissolvantur. Nam devotae per­
sonae sunt hilares, laetae in animo suo, non solum ex principali causa,
sed et ex secundaria, scilicet ex consideratione propriorum defectuum.
Nam tristitia earum est secundum Deum, et cum comitatur gaudium,
secundum illud Augustini : Doleal, et de dolore gaudeat. Propter quod
de Sanctis legimus, quod laeti hilaresque erant ; et merito, utpote in­
choantes in terris caelestem conversationem »
22. Praedicta spiritualis laetitia non tantum fert secum facili­
tatem in exercitio rerum spiritualium, verum etiam ulterius progre­
ditur usque ad sensibilem quandam suavitatem, qua devotae personae
ea perficiunt, quae ad Dei spectant cultum. Devotio tamen nullatenus
confundenda est cum hac sensibili suavitate et dulcedine. Devotio
actus humanus, virtuosus et meritorius est, adeoque in nostra pote­
state est. Praefata facilitas, suavitas, dulcedo a nostra voluntate non
pendent. Exoriuntur et permanent in speciali Spiritus Sancti gratia,
nos tangente, praeveniente, excitante; ac subinde etiam nos adiuvat
ad eam concipiendam et persentiendam corporalis dispositio. Unde fit,
ut homo nunc operetur sine ulla difficultate et cum gustu interiori,
nunc operetur cum difficultate et cum taedio. Absentia huiusmodi
suavitatis et facilitatis meritum voluntatis in sua devotione constanter
persistentis non minuit, sed potius auget. Attamen eadem suavitas et

DE DEVOTIONE

facilitas et gustus, qui percipitur ex devotis exercitiis occasio maioris
meriti est. Actus enim, in praedictis exercitiis, emittuntur intensiores,
diuturniore tempore continuantur, et maiore frequentia iterantur.
23. Patet ex tota hac postrema observatione quid sentiendum
sit de illis Protestantibus, qui Pietistae appellantur. Respuentes omnem
discursum et intelligentiam rerum nostrae fidei occulto et ignoto cui­
dam sensui devotionis se totos dedunt, et ad illum in se excitandum,
sine verae fidei fundamento, sine vera rerum divinarum notitia, adlaborant. Pietas vana est pietas non vera; quia sine solido funda­
mento. Vita sancta, vita spiritualis, vita Christiana, sine vera fide esse
non potest. Justus autem ex fide vivit. Ad Rom. 1., 17.
24. Patet etiam falsitas doctrinae hac in re Molinosiae. Omnem
enim sensibilem suavitatem et gustum respuebat Michaël de Molinos,
in vita spirituali, a qua consequenter removebat omne sensibile me­
dium ad devotionem procurandam. Et sic damnata est prop. 27.* se­
quentis tenoris: « Qui desiderat et amplectitur devotionem sensibilem,
non desiderat nec quaerit Deum, sed seipsum ; et male agit, cum
eam desiderat, et eam habere conatur, qui per viam incedit internam,
tam in locis sacris, quam in diebus sollemnibus ». Damnata item est
prop. 3O.a, quae ita se habet: «Totum sensibile, quod experimur in
vita spirituali, est abominabile, spurcum et immundum ». Damnata
pariter est prop. 33.a sic sonans : « Male agit anima, quae procedit
per hanc viam internam, si in diebus sollemnibus vult aliquo conatu
particulari excitare in se devotum aliquem sensum : quoniam animae
internae omnes dies sunt aequales, omnes festivi. Et idem dicitur de
locis sacris, quia huiusmodi animabus omnia loca aequalia sunt ».
Quantum vero sensibilia media apta sint ad conciliandam nobis ve­
ram et solidam devotionem bene patet ex Exercitiis Spiritualibus
S. Ignatii de Loyola, quin imo luculentissima res est ex tota lithurgia
Ecclesiae.
25. Explicata devotionis natura ex sua intrinseca natura, ex suis
causis, ex suis effectibus, reliquum est, ut scrutemus utrum ipsa sit
revera specialis actus voluntatis, et cuius virtutis actus sit. Specialis
quidem voluntatis actus est; nam speciale habet obiectum, a quolibet
alio bene distinctum ; nempe prompte facere ea quae ad divinum per­
tinent cultum ; et voluntas sic prompta et parata ad facienda quae­
cumque ad Dei servitium et famulatum spectant, devotio proprie est.
Voluntas, scilicet actus, et simpliciter voluntatis actus, id est actus
voluntatis hominis, offerentis seipsum Deo ac eum colendum, ad ei
serviendum; qui actus nullum per se involvit iuramentum. nullam
Bucceroni.

Inst. theol. moralis II.

32

498

INSUETI CULTUS TITULI

DE DEVOTIONE

promissionem et votuin ; et externe verbis explicatur, quando homo
corde et ore dicat Deo : Me totum trado tuo obsequio, tuo divino
servitio.
26. Ex qua notione manifestum fit, devotionem, quamvis formaliter sit actus specialis, posse tamen etiam aliquo vero sensu dici
actum universalem, nempe virtualiter seu causaliter, quia nempe ipsa
movet ad omnes actus obsequii et servitii Dei. Ipsa praeterea modum
imponit devote agendi aliis actibus. Nam movens imponit modum
motui mobilis. Voluntas autem movet alias vires animae ad suos
actus, et voluntas secundum quod est finis movet seipsam ad ea quae
sunt ad finem. Et ideo, cum devotio sit actus voluntatis hominis of­
ferentis seipsum Deo ad ei serviendum, qui est ultimus finis, conse­
quens est quod devotio imponat modum humanis actibus, sive sint
actus ipsius voluntatis circa ea quae sunt ad finem, sive etiam sint
actus aliarum potentiarum, quae a voluntate moventur ». S. Th. 2. 2.
q. 82. a. 1. ad 1.
27. Uti actus specialis voluntatis est devotio, ita specialis actus
est virtutis religionis. Non desunt, qui devotionem potius habent uti
religionis affectum quam ut specialis religionis actus. Quid sit iste re­
ligionis affectus, qui non sit actus religionis, qui id affirmant certe
persuasi sunt intelligere. Nos autem fatemur non intelligere. Quapro­
pter, cum communi doctrina, quae S. Thomae doctrina est, 22. q.
81. a. 7., q. 82. prooemio et art. 2., qui sic concluditur: «Et sic
patet, quod devotio est actus religionis », et nos sic concludimus,
28. Et sane operari ea quae pertinent ad divinum cultum seu
famulatum, pertinet proprie ad religionem. Atqui ad eandem virtutem
pertinet operari aliquid, velle illud operari, et promptam voluntatem
habere ad illud faciendum, quia utriusque actus est idem obiectum.
Propter quod Philosophus dicit, Eth. 1. 5. cap. 1. circa prine.,
Iustitia est, qua volunt homines et operantur iusta. Ad eandem ergo
religionis virtutem pertinet habere promptam voluntatem ad ea exequenda quae spectant ad divinum cultum seu famulatum, quod est
esse devotum.
29. Quod autem actus religionis internus sit ex ipsa eius intrin­
seca natura deducitur, cum sit ipsa prompta voluntas se totum de­
vovendi divino famulatui. Quod autem primus et potissimus actus
religionis sit patet ex ipsa natura religionis. Virtutis religionis munus
est sublectionem hominis erga Deum protestari, quatenus primum
principium et dominus omnium est. Unde, secundum diversitatem
eorum, qua·· IXo per religionem subiiciuntur ab homine, diversi sunt

499

actus religionis. Porro bonorum omnium hominis primum et prae­
stantius bonum est bonum spirituale mentis, et hoc maxime subiicitur
Deo per actus devotionis et orationis, qui proinde sunt potissimi. De­
votio autem omnes religionis actus informat, modum ipsis praestans
devote illos perficiendi. Nullum ergo dubium esse potest, quod pri­
mus et omnium religionis actuum primus et potissimus sit.

Ad. n. 460. — INSUETI CULTUS TITULI

i

«An ecclesia dicari possit SS.mo Cordi lesu Eucharistico, eiusque tituli imago seu statua in altari maiori collocari ? — R. Epi­
scopus Ordinarius loci substituat titulum liturgicum tam pro ecclesia,
quam pro imagine seu statua... ». S. R. C. 28. Mart. 1914., A. A. S.
v. 6. p. 146.
« I. Decretum S. R. C. diei 28. Martii 1914. iterum confirmari
cum sententia: In decisis et amplius.
II. Titulum « Cordis lesu eucharistici » permitti tantum posse in
approbatis sub eo titulo confraternitatibus ; dummodo idem hoc sensu
accipiatur quo intelligitur sacratissimum Cor lesu, prouti praesens est
in Ssmo Eucharistiae Sacramento.
III. Quum vero eiusmodi titulus non sit canonicus et liturgicus
immo novitatem sapiat, nunquam eum esse recognoscendum et admit­
tendum in sacra liturgia.
IV. Confraternitates autem, quae eo titulo nuncupantur, nullum
aliud festum tamquam proprium celebrare posse, nisi festum sacratis­
simi Cordis lesu cum Ecclesia universali, vel festum Ssmi Corporis
Christi». S. R. C. 15. Iui. 1914., A. A. S. v. 6. p. 383.

Ad n. 463. — DE SANCTIS VEL BEATIS ABSQUE CERTO
S. SEDIS DECRETO VEL INDULTO

« In Kalendariis perpetuis et Propriis quae, iuxta novissimas Ru­
bricas ad normam Bullae Divino afflatu et Motu Proprio Abhinc duos
annos Ssmi Dni nostri Pii Papae X. et S. R. C. Decreta 12. Decem­
bris 1912. et 28. Octobris 1913. reformata, ipsius sacrae Congrega­
tionis revisioni et approbationi subiiciuntur, aliquando Sancti vel Beati

500

DE FEMINISM©

DE FEMINISM©

notantur, qui neque in Romano Martyrologio descripti sunt, neque
publico cultu a Sancta Sede certo decreto vel confirmato potiuntur,
prouti speciatim praescribitur per generale Decretum n. 3926. diei
19. Iulii 1890. ad l. et 2.
Quum tamen eiusmodi Sancti vel Beati nuncupati in locis par­
ticularibus ex immemorabili consuetudine publico ac religioso cultu
honorantur cum Officio et Missa ; atque, hac de causa, in memoratis
Kalendariis et Propriis a Rinis Ordinariis inscribantur, sacra Rituum
Congregatio, de mandato eiusdem Ssmi Domini nostri declarat ex hac
inscriptione nullo pacto fas esse arguere ipsos Sanctos vel Beatos nun­
cupatos beatificationem formalem vel aequipollentem obtinuisse, eo­
rumque cultum, prouti de casu excepto a Decretis sa. me. Urbani
Papae VIII. et recentioribus S. R. C. Decretis seu declarationibus
dd. 11. Novembris 1912. et 31. lanuarii 1913., recognitum et confirma­
tum fuisse, sed tantum concludere licet horum Sanctorum vel Bea­
torum cultum manere in statu suae possessionis, ac proinde neque
augeri neque extendi posse inconsulta S. Sede. Demum hortantur
Rmi Ordinarii ut memorati Sancti vel Beati in suis Kalendariis et
propriis particularibus aliquo signo seu asterisco distinguantur ab aliis
Sanctis vel Beatis in Martyrologio Romano descriptis vel rite cano­
nizatis aut beatificatis, uti laudabiliter fit in aliquibus locis. Contrariis
non obstantibus quibuscumque, etiam speciali mentione dignis ». —
S. R. C. 28. Apr. 1914.

t

Ad n. 680?“ — DE FEMINISMO
1. Feminae nobilitas apparet vel ex prima ipsius productione. In
prima enim rerum institutione ex viro a Deo formata est. Scilicet, id
factum est, ut ait Angelicus Doctor, (1. p. q. 92. a. 2.) « ut vir ma­
gis diligeret mulierem, et ei inseparabilius adhaereret, dum cogno­
sceret eam esse ex se productam. Unde dicitur in Gen. 9., 23.: De
viro sumpta est. Quamobrem relinquet homo patrem et matrem, et
adhaerebit uxori suae ». Apparet etiam praedicta nobilitas ex fine, ad
quem fuit mulier ordinata a Deo, nempe in adiutorium viri, sicut
Scriptura dicit, non quidem in adiutorium alicuius alterius operis, ut
quidam dixerunt, cum ad quodlibet aliud opus convenientius iuvari
possit vir per alium virum, quam per mulierem, sed in adiutorium

*r

501

generationis. S. Th. 1. p. q. 92. a. 1. Nobilissima igitur feminae
conditio est, cum viro auxilium praestat ad humanam complendam
naturam, et unum cum eo constituendum principium propagandi conservandique generis humani.
2. Femina autem immediate a Deo producta, sic ut vir imme­
diate a Deo productus, ut simul sint principium humanae speciei, in
directa Dei fuit intentione, sic ut ipse vir. Unde apparet iterum no­
bilitas et dignitas feminae, destinatae de intentione universalis naturae
ad praedictam humani generis propagationem. « Intentio autem, ait
S. Thomas, naturae universalis dependet ex Deo, qui est universalis
auctor naturae; et ideo instituendo naturam, non solum marem sed
etiam feminam produxit ». (S. Th., 1. p. q. 92. a. 1.).
3. Adam praeterea, ut habet idem S. Th. 1. p. q. 102. a. 4., fa­
ctus est extra paradisum, deinde in ipsum gratia Dei translatus est,
transferendus inde, post vitam animalem, in coelum. Mulier vero facta
fuit in paradiso, propter dignitatem principii, ex quo corpus eius for­
mabatur. Formatum enim est ex costa viri. Aedificavit Dominus Deus
costam, quam tulerat de Adam in mulierem. Gen. 2., 22.
4. « Dicendum, ait S. Th. 1. p. q. 92. a. 3. quod conveniens
fuit mulierem formari de costa viri. Primo quidem ad significandum,
quod inter virum et mulierem debet esse socialis coniunctio; neque
enim mulier debet dominari in virum, et ideo non est formata de
capite; neque debet a viro despici, tanquam serviliter subiecta ; et
ideo non est formata de pedibus. Secundo propter sacramentum ; quia
de latere Christi dormientis in cruce fluxerunt sacramenta, id est
sanguis et aqua, quibus est Ecclesia instituta... Costa autem illa,
fuit de perfectione Adae, non prout erat individuum quoddam ; sed
prout erat principium speciei ».
5. Patet ergo mulierem viri ancillam et famulam non esse, ex na­
turae ordinatione, sed sociam; adeoque domesticam cum eo gerit vi­
tam. — Neque vero valet obiicere, ex peccato deinde inductam fuisse
subiectionem, et ad mulierem post peccatum dictum fuisse : « Sub
viri potestate eris ». Gen. 3., 16. Etenim « duplex est subiectio. Una
servilis, secundum quam praesidens utitur subiecto ad sui ipsius uti­
litatem; et talis subiectio introducta est post peccatum. Est autem
alia subiectio oeconomica, vel civilis, secundum quam praesidens uti­
tur subiectis ad eorum utilitatem et bonum ; et ista subiectio fuisset
etiam ante peccatum. Defuisset enim bonum ordinis in humana mul­
titudine, si quidam per alios sapientiores gubernati non fuissent. Et
sic ex tali subieclione naturaliter femina subiecta est viro ; quia na-

502

DE FEMINISMO

turaliter in homine magis abundat discretio rationis. Nec inaequalitas
hominum excluditur per innocentiae statum ». 1. p. q. 92. a. 1.
ad 2., q. 96. a. 4.
6. Haec autem rationis discretio magis abundans in viro, magis
debilis in femina, ex diversitate profecto non est speciei viri et fe­
minae. Speciei diversitas ex forma est ; et forma in viro et femina,
humana anima est. Porro eadem specie est humana anima viri et
feminae. Anima enim humana, alia ab alia non differt, nisi ratione
diversae corporis dispositionis. Inde est, quod alius alio melius intelligat ex S. Thoma 1. p. q. 85. a. 7. Et inde etiam ex eodem S. Tho­
ma sexuum distinctio, viri et feminae. 1. p. q. 99. a. 2.
7. Praedicta mulieris subiectio sub viro ex ipso facto confirma­
tur saeculorum omnium, ut ex humani generis historia constat. Ea
quoque Sacris Litteris asseritur et declaratur. Genesi 3°., 16°., hu­
mani generis initio, dicitur mulieri : « Sub viri potestate eris, et ipse
dominabitur tui». Idemque repetit S. Petrus 1. Ep. 3., 16.: «Mu­
lieres subditae sint viris suis... sicut Sara obediebat Abrahae, domi­
num eum vocans ».
8. Cum autem huiusmodi viri in uxorem dominatus, despoticus
et tyrannicus esse non debeat, sed oeconomicus, quoad domesticas res,
vir simul praecipitur et amare et honorare propriam uxorem. « Viri
diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam ». Sic
S. Paulus ad Eph. 5., 25. Et S. Petrus 1. Ep. 3., 7. « Viri, ait, si­
militer cohabitantes secundum scientiam, quasi infirmiori vasculo mu­
liebri impartientes honorem, tamquam et coheredibus gratiae vitae;
ut non impediantur orationes vestrae ». Ut eo amore viri auctoritas
moderatur, ita hoc honore mulieris subiectio nobilitatur.
9. Quoad domesticas res viri dominium est; nam, quoad coniugalem rem, vir et uxor paris sunt iuris. Unde patet, satis superque
quanta reverentia vir debeat uxorem tractare.
10. Huic viri dominatui potest mulier se subtrahere, virginitatem
prae matrimonio eligens, quo quidem matrimonio praestantior virgi­
nitas est. Attamen, licet tunc in hoc virginitatis praestantissimo statu
constituatur, nedum tamen viro superior evadit, verum etiam nec
aequalitatem cum viro assequitur, sed in naturali suae inferioritatis
semper manet conditione. Agitur, uti patet, de muliere et de viro:
non de tali muliere, de tali viro.
11. Atque hic animadvertendum est, feminas illas, quae, religiosa
devotione, nolunt innuptae remanere, et suam virginitatem Deo con­
secrare, regulariter loquendo, ad matrimonium a Deo destinari ; secus

503

DE FEMINISM©

enim pluribus obnoxiae essent periculis, quoad aeternam animae pro­
priae salutem. S. Paulus in 1? ad Tim. 4., 11. seqq. de adolescentioribus viduis asserit nihil aliud eas cogitare, nisi novum inire ma­
trimonium, adeoque matrimonium eis ineundum. « Cum enim, ait,
luxuriatae fuerint in Christo, nubere volunt: Habentes damnationem,
quia primam fidem irritam fecerunt: Simul autem et otiosae discunt
circuire domos: non solum otiosae, sed et verbosae, et curiosae, loquentes quae non oportet. Volo ergo, iuniorcs nubere, filios procreare,
maires familias esse, nullam occasionem dare adversario maledicti
gratia». Et de muliere idem Apostolus generatim ait in cap. 2°., 15.:
« Salvabitur autem per filiorum generationem, si permanserit in fide,
et dilectione, et sanctificatione cum sobrietate ».
12. Iam vero, si naturali ordine, vir dominatum exercet, et mu­
lier subiecta est in societate domestica, vir etiam est, qui in societate
civili naturali ordine regimen et imperium exercet. Civilis enim so­
cietas ex domestica enascitur societate, naturali huius societatis evo­
lutione et extensione. Itemque vir ob eius ingenii naturalem prae­
stantiam, et maiorem corporalium virium validitatem, ad maiora
exercenda officia in civili societate ab ipsa natura destinatur.
Impossibile quidem est mulieris subiectionem restringere ad fa­
miliam. Vir enim, in ipsa prima rerum creatione a Deo constitutus
fuit, ut praeesset universae terrae, Gen. 1., 27., non mulier; quae
nondum erat, et quando facta fuerat, sub potestale viri fuit a Deo
simpliciter constituta, Gen. 3., 16. Hinc Apostolus in 1. ad Cor. 11.,
7. ait quod vir... ini ago el gloria Dei est, mulier autem gloria viri
est. Et deinde idem Apostolus inferioritatem mulieris deducit in Ec­
clesia. Et sane inferioritas mulieris in familia eam consequitur in omni
alia societate, quae enascatur, quia, ut audivimus ex Angelico Doctore, naturaliter in homine magis abundat discretio rationis. — Ca­
sus, qui contra obiici possunt, praesertim regiarum familiarum, parti­
culares omnino casus sunt, qui nullo modo generalem doctrinam
infirmare possunt. Et sic Abbatissae loci Fontevrault, in Gallia, quae
saepe erant ex regia familia, prioratus simul gubernabant virorum et
mulierum. Varii item casus sunt, quibus femina in fcudo succedit.
Feudorum 1. 4. iit. 104. Sed generalis régala alia omnino est. Eaque
apparet in omnibus legibus.
In omnibus recentioris Iuris legibus feminarum conditio deterior
est. Idque etiam diserte in Romano Iure affirmatur. L. 9.° de Statu
hominum dicitur: « In multis Iuris nostri articulis deterior est con­
dicio feminarum quam masculorum ». Et L. 3. de Muneribus et ho-

•

-

XWA’. Λ/ΛΊί/'

504

DE FEMINISM©

noribus § 3. dicitur : « Corporalia munera feminis ipse sexus de­
negat ».
13. Cum autem mulier sua non careat capacitate intellectus, et
etiam corporalis vis, plures artes et negotia, ad quae etiam specialem
mulier habet aptitudinem, bene potest et utiliter exercere. In Eccli.
(36., 27.) dicitur: « Ubi non est mulier ingemiscit aeger ». Multa
quidem sunt opera, ait Caietanus in S. Th. 1. p. q. 92. a. 1., quae
melius operantur a muliere, quam a viro, ratione affectus, maioris
consuetudinis, instructionis, etc. ». Et Aristoteles, lib. Leap. 3. n. 4.
Oeconomicorum ait, quod alia sunt propria opera viri, et alia uxoris
in domo; et in lib. 8. Ethicor. cap. 12. n. 7. dicit: « mas et femina
coniunguntur in hominibus non solum propter necessitatem generatio­
nis, ut in aliis animalibus ; sed etiam propter domesticam vitam, in
qua sunt alia opera viri et foeminae, et in qua vir est caput mulieris ».
S. Th. 1. p. q. 92. a. 2.
14. Enimvero, licet humana natura et persona eadem substan­
tialiter sit in viro et in femina, plures tamen sunt accidentales diffe­
rentiae, quoad ordinem intellectualem, moralem, physicum, inter virum
et foeminam, cum eorum organizatio non eodem modo in eis evol­
vatur, neque eodem modo operetur. Hinc diversa regulariter est in­
doles viri et feminae. Ille laboriosa et periculosa aggreditur; gravia,
difficilia et implicata pertractat negotia: ista maiori patientia sustinet
adversa, et maiori cura et diligentia leviora et faciliora negotia expe­
dit. Hinc naturaliter sequitur, quod ut mulier sub viri protectione et
tutela est, ita etiam sit sub eius sublectione, neque possit, per se lo­
quendo, mulier ingerere in ea opera, quae virorum propria sunt.
Bene tamen potest artes et officia sibi convenientia exercere, quae
matrisfamilias officium non impediunt. Idque sane non solum licitum
est, sed et omnino laudabile, et etiam nunc necessarium, attenta
praesentis societatis conditione, laudandae profecto essent omnes illae
mulieres, quae ad filiorum debitam educationem promovendam, et
familiae sustentationem procurandam, subsidium, proprio labore, ma­
ritis afferrent; si maritis infirmitate, senectute, aliaque causa, a labore
cessantibus, ipsae solae totam familiam propria industria sustentarent.
Idemque, ut patet, multo magis necessarium erit feminis illis, quae
non nubunt; neque omnes nubere possunt, cum plures sint feminae
quam viri, quod propter varias et continuas causas contingit; licet tot
tere viri nascantur quam feminae. Providere ipsae tenentur propriae
vitae necessitatibus; cum familiaribus careant bonis, et quam plures
sunt, quae fortunae bonis destituuntur.

Λ

DE FEMINISMO

505

15. Quapropter feminarum educatio et institutio bene excedere
potest limites rerum domesticarum, sive quoad inferiores artes, extra
domum exercendas, sive quoad humaniores litteras addiscendas, ut
magisterium exerceant, sive etiam quoad altiora studia perficienda, ut
aliquod maioris momenti officium exerceant. Bene mulieres adhiberi
possunt in nosocomiis ad infirmas mulieres curandas, in institutione
et regimine convictuum pro puellarum educatione et instructione, in
secundariis et minoribus officiis privatarum negotiationum, vel etiam
publicarum administrationum. Primaria vero et maiora officia, uti pu­
blica munera, quae spectant ad regimen status, ad politica negotia
pertractanda, ad iustitiae administrationem, aliena omnino sunt a fe­
minis.
« Feminae, ait Ulpianus, L. 2. de Regulis luris, ab omnibus
officiis civilibus vel publicis remotae sunt, et ideo nec indices esse
possunt, nec magistratum gerere, nec postulare, nec pro alio inter­
venire, nec procuratores existere ». In hac Regula aperte distinguun­
tur civilia et publica officia, et recte : nam publica, civilia quoque
sunt; non vice versa omnia civilia, publica. Publica autem officia
non dicuntur ratione finis, vel loci, sed ratione auctoritatis, quae sci­
licet cum publica exercentur auctoritate, cuiusmodi duo exempla, in
praefata Regula commemorantur: indicem esse, et magistratum gerere
cum jurisdictione et imperio, a quibus obeundis feminae prohibentur.
Civilia vero sunt, quae in conspectu civium peraguntur et modum
excedunt domesticae curae, cuiusmodi tria exempla in eadem Regula
commemorantur: postulare seu advocare, pro alio intercedere nempe
iudiciali quadam opera, et procuratorem existere, a quibus quoque
obeundis prohibentur feminae.
16. Quaestio in particulari fit de advocati officio publico exer­
cendo. Sed illud feminae non convenire patet ex summa luris natu­
ralis et positivi difficultate et ex maiore adhuc difficultate applicatio­
nis legum ad particulares casus; nec non ex naturali distractione,
quam mulieris peroratio, praesertim si ingeniosa sit, in iudicum animo
causarct. Unde L. 18. de Procuratoribus C. aperte dicitur: « Alienam
suscipere defensionem virile officium est, et ultra sexum muliebrem
esse constat ».
17. Hinc etiam virile officium est, officium procuratoris publici
seu fiscalis. Nihil autem impedire potest, quominus etiam femina, ex
caritate vel ex pietate, pro aliis agat. Et sic L. 41. de Procuratori­
bus ff. sic statuitur: « Feminas pro parentibus agere interdum per­
mittitur, causa cognita, si forte parentes morbus aut aetas impediat,

506

DE FEMINISM©

nec quemquam qui agat habeant ». Similiter virile officium est, offi­
cium arbitri, et multo magis indicis.
L. Fin. Cod. de Receptis arbitris dicitur: « Sancimus, mulieres,
suae pudicitiae memores, et operum, quae eis natura permisit, et a
quibus eas iussit abstinere, licet summae, atque optimae opinionis
constitutae, in se arbitrium susceperint, vel si fuerint patronae, etiamsi
inter libertas suam interposuerint audientiam, ab omni iudiciali agmine
separari, ut ex earum electione nulla poena, nulla parti exceptio adver­
sus iustos earum contemptores habeatur ».
18. Multo minus etiam feminis congruunt illa officia quae non
exercentur sine publicis colluctationibus, sine mille artificiis, nec rite
exercentur sine amplissima scientia rerum publicarum, et rerum internationalium. Mitis feminarum indoles, debile eorum ingenium, dome­
stica earum vita politica haec officia, uti etiam bellica officia, aver­
satur. «Mulieres, ait S. Th. (in 1. ad Cor. c. 14. lect. 7.), subditae
sunt, et non praesunt, quia deficiunt ratione, quae est maxime neces­
saria praesidenti. Et ideo dicit Phil., Polit. 1. 4. c. 11., quod cor­
ruptio regiminis est, quando regimen pervenit ad mulieres ».
19. Medici autem officium, nisi de obstetricia arte exercenda et
de feminarum morbis forte curandis agatur, mulieris pudicitiae, et cius
corporis animique fragilitati certe non convenit ; « nec, ut ait Alber­
tus Magnus, honeste discurreret de villa in villam ». (Albert. Magn.
In Evang. Matth. I.-21. Oper. vol. 20. pag. 52. ed. Paris. 1893).
20. Si turpe est, ut habetur in Deuter. (25 , 5.) feminam indui
virili veste, turpius est feminam virilia exercere officia. Turpissimum
sane feminae est, quod velit esse vir, uti viro quod velit esse femina.
Imp. Leonis Const. 48. /V<? mulieres in contractibus testimonium prae­
beant, haec inter alia habet: « Crebrum in virorum oculos occursum
mulieri dehonestamentum esse, pudicam vero et honestam eiusdem
rei fugam efficere... Quorsum in negotia publica mulierum prodiret
testimonium ? Et sane quomodo praeter absurditatem ingentem, hoc
naturae etiam finium, quibus virilis muliebrisque sexus determinati
sunt, tum confusionem non continet?... Quod enim hoc aliud, nisi con­
tumelia, et ea quidem gravissima erit, si quarum rerum tractatio vi­
rorum maxime propria est, ad illas sexus etiam femineus procederet?».
21. Officium quod maxime feminis congruere videtur, officium
est institutricis puerorum et puellarum. Officium hoc, si simul coniungat et litterarum magisterium, et, pro puellis, etiam domesticorum
et femineorum laborum ; maxima cum utilitate a feminis exercetur.
Larum proprium officium est; proxime enim accedit officio matrisfa-

DE FEMINISMO

x

507

milias et illud coadiuvat et supplet. Et mulier, ut iam ab initio dictum
est. ex generali naturae intentione ad viri adiutorium in filiorum pro­
creatione et educatione fuit destinata.
22. Opportunitas ergo feminis danda est, ut illae quae ingenio
polleant et idoneitate non solum domesticae verum etiam extradomesticae culturae incumbere possint, sive quoad altiora litterarum et
scientiarum studia aggredienda, sive quod inferiores artes addiscendas.
Quare et ad mulierum naturalem verecundiam tutandam et ad peri­
cula avertenda contra religionem et bonos mores, quae ex communi
cum maribus consuetudine haberentur, peculiares pro ipsarum instru­
ctione scholae et academiae, ac peculiares officinae, essent instituendae,
quod revera nonnullis in locis iam fit. Et hac eadem ratione, labores
ipsae deinde et officia praestare deberent semper in locis, quantum
fieri possit, separatis a viris.
Nunquam autem nimio labore essent onerandae, neque iusta, quia
feminae, defraudandae essent mercede, qua in re civilis legis est eas
protegere.
23. Operae pretium est, antequam ad alia transeamus, quae ha­
ctenus exposita sunt, confirmare auctoritate S. loannis Chrysostomi.
In Homilia enim : Laus Maximi, ct quales ducendae uxores, par. 4.
propria viri et mulieris officia S. Doctor accuratissime recenset, quasi
scriberet hodie de exorta feminismi quaestione: « Mulieris, ait, unum
est officium, ut parta custodiat, ut conservet reditus et curet rem
domesticam : nam idcirco Deus dedit, ut hac in re et in caetcris nobis
sit auxilio. Quoniam enim vita haec nostra e duobus constat, e rebus
privatis et publicis, suam utrique partem Deus attribuit; femineo
quidem generi curam rei domesticae, viris autem negotia publica, fo­
rensia, indicia senatoria, militaria, caetera denique omnia. Non potest
mulier hastam torquere aut iaculari spiculum; sed colum potest su­
mere, et telam texere, et caetera negotia obire egregie. Non potest
in senatu sententiam dicere; sed potest de re familiari ferre senten­
tiam. et saepe melius quam maritus prospexit rebus domesticis. Non
potest administrare publica; sed pulchre potest educare liberos, quae
quidem praecipua est possessio: potest ancillarum malefacta deprehen­
dere, et in officio continere familiam, alias securitates exhibere ma­
rito, iliumque liberare sollicitudine, dum ipsa domi curat penum,
lanificium, culinam, decorem vestium, caeteraque neque decora maribus, neque facilia, si illa sibi usurpare voluerint. Est enim et hoc
divinae providentiae, quod is qui in maioribus negotiis est utilis, in
minoribus reperitur deterior, ut necessaria sit mulierum opera. Si enim

508

DE FEMINISM©

in utrisque vir praecelleret, facile contemneretur genus femininum:
contra si in praestantioribus maior esset usus mulierum, plenae essent
insolentia. Quamobrem non commisit uni utraque, ne alterius generis
deterior fieret conditio, ut supervacanei, nec tamen ex aequo distribuit
officia, ne inter aequatos honore oriretur de principatu contentio, uxo­
ribus non dignantibus, viris, praerogativa cedere: sed quo et con­
cordiae et decori prospiceret ita ordine suas cuique sexui functiones
distribuit, ut utilior ac magis necessaria pars viro obtingeret, minor
autem et inferior feminae; et ille quidem propter praecipuum suum
usum fieret honorabilis; haec vero propter viliora ministeria contra
coniugem non insurgeret». Et in Homil. 61. al. 60., Migne vol. 8.
col. 419. seqq. idem S. Doctor docet: « virum, in medio foro, et pro
tribunali, externis rebus, quasi fluctibus, agitari; mulierem vero... domi
sedere... perpetua frui tranquillitate... adventantemque virum perturba­
tum sedare, compescere... Nihil utique fortius muliere pia et prudente
ut virum informet, eumque animam, ut voluerit, instituto. Non amicos,
non doctores, non principes, perinde feret, ut uxorem monentem et
consilium dantem. Monitio quippe talis cum quadam voluptate con­
juncta est, quod illa multum ametur».
24. Atque haec hactenus de naturali ordine. Gradum nunc fa­
ciamus ad ordinem supernaturalem. A societate civili ad Ecclesiam,
a terra ad coelum transeamus.
25. Gloriatur quidem vir lesu Christo, Domino Nostro, Rege
aeterno et Salvatore mundi. Gloriatur mulier Beata Virgine Maria,
Domina Nostra, Regina coeli, et apud Deum Mediatrice. lesus Chri­
stus in coelum ascendit anima et corpore. Beata etiam V. Maria anima
et corpore in coelum assumpta est.
Quanta quidem non est dignitas et nobilitas alicuius familiae, si
in eius progenie maximum quidem Princeps, Rex, Imperator connu­
meretur. Hinc facile patet summus honor humano generi factus a Deo,
humanam sibi hypostatice assumens naturam in Persona Filii unige­
niti Patris. Et Verbum caro factum est. Ioann. 1., 14. lamvero, si
Filius Dei virum suscepit, unde vir inde honoratissimus; idem Filius
Dei natus ex femina est; unde femina etiam magno in honore est.
Beatam me dicent omnes generationes. Luc.
26. Pro mulieribus aeque ac pro viris Christus mortuus est. Ac
si S. loannes stabat iuxta Crucem Domini, iuxta eandem Domini
Crucem stabant etiam Beata Virgo Maria aliaeque piae mulieres. Ac
a mortuis Christus resurgens mulieribus aeque ac viris sese manife­
stavit, et suae Beatissimae Matii ac Mariae Magdalenae primum ap-

DE FEMINISMO

509

paruit. Si Apostoli, si Discipuli Christum docentem secuti sunt, piissiniae etiam mulieres eum docentem dociles audierunt, sollicitae ei
ministrabant, et usque ad sepulturam eum prosecutae sunt. Et etiam
post mortem et sepulturam Domini Nostri lesu Christi, mulieres sunt,
quae maximo cum honore apparent, animi non exigua dilectionem et
fortitudinem prae se ferentes.
27. Et post Christi Ascensionem in caelum ipsi Christi Apostoli
«erant perseverantes unanimiter in oratione cum mulieribus et cum
Maria matre eius et fratribus eius». Act. 1., 14. Mulieri Samaritanae
prima vice Christus explicite asseruit, se esse Messiam promissum :
«Ego sum, qui loquor tecum ». Ioann. 4., 26. Primum item miracu­
lum a Christo peractum est in nuptiis Canae Galilaeae, « et manife­
stavit gloriam suam, et crediderunt in eum discipuli eius ». Ioann. 2.,
Mulieris autem conditionem maxime extollit Christus, non tantum sua
nuptiis praesentia, sed matrimonium extollendo ad supernaturalem sa­
cramenti dignitatem, et, abrogato divortio ac polygamia, matrimonii
constituens unitatem et indissolubilitatem.
28. Saeculorum autem decursu, quam plures splendent viri,
eximia sanctitate, plurimae etiam fulgent mulieres, praestantissima san­
ctitate. In Canone Missae martyres viri celebrantur, martyres mulieres
quoque non minori laude commemorantur. In Sanctorum etiam Lita­
niis, Sancti viri, Sanctae foeminae invocantur.
29. In ecclesia tamen mulieres sunt utique in inferiore conditione.
Ab Ecclesiae hierarchia omnino excluduntur. Uti sacra carent ordinis
potestate, ita quoque carent ecclesiastica jurisdictione, et a sacro apostolatus ministerio arcentur. Solemne est Apostoli edictum: «Mulier
in silentio discat cum omni subiectione. Docere autem mulieri non
permitto... sed esse in silentio». 1. Tim. 2., 11. 12. Et iterum: « Mu­
lieres in ecclesiis taceant, non enim permittitur eis loqui, sed subditas
esse, sicut et lex dicit». 1. ad Cor, 14., 34. «Si quid autem volunt
discere, domi viros suos interrogent. Turpe est enim mulieri loqui in
ecclesia ». Ib. v. seq. Verum plures etiam mulieres a Deo electae sunt,
ut, earum opera, et Dei gloria et animarum salus in Ecclesia promo­
veretur. S. Birgitta, S. Clara, S. Theresia, S. Geltrudes, S. Maria
Magdalena de Pazzis, S. Catharina Senensis, S. Ioanna Francisca de
Chantal, aliaeque quam plures, et sanctissimae et zelantissimae mu­
lieres, mirum in modum suis precibus, suisque operibus ad salutem
procurandam animarum, et ad Ecclesiae prosperitatem et incrementum
cooperatae sunt. Plures quidem viri religiosos virorum ordines funda­
runt in Ecclesiae subsidium; sed plures etiam mulieres religiosos mu-

510

DE FEMINISMO

lieruin ordines fundarunt, in magnum Ecclesiae decorem. Recentiora
feminarum Instituta quot et quanta non exercent piae beneficentiae et
christianae chari tatis opera, quae nonnisi ad animarum bonum tendunt
et ad lesu Christi Nomen propagandum ! Religiosae Sorores, quae
curam habent vere maternam senum, quae infirmis etiam contagiosis
morbis sedulam praestant assistendam, quae hospitia recipiunt orphanas
puellas, omni humano auxilio destitutas, quae muliebres labores, lit­
terariam et religiosam instructionem plebeiis aeque ac nobilibus ado­
lescentibus impertiunt, quae inter ipsos milites in bellorum campis
versantur, militum fortitudinem aemulantes et superantes, nonne
iure merito ipsorum Sacerdotum et Apostolicorum Missionarioruin
dignissimae sunt adiutrices? Heroicae profecto Virgines sunt, heroi­
corum virorum sociae, quarum lampades die noctuque splendent ac­
censae, eximiae caritatis flammis relucentes.
30. Fuerunt etiam olim in Ecclesia diaconissae, quae consecra­
bantur non solum ad servandam castitatem, verum etiam ad ecclesia­
stica quaedam obeunda officia. Exercebantur haec officia circa feminas
et analoga erant diaconorum officiis circa viros. Ab ipsomet Apostolo
institutae fuerunt, qui in prima Epistola ad Timotheum, capite tertio
et quinto, docet dotes et requisita diaconissarum, correspondentia do­
tibus et requisitis diaconorum, et in Epistola ad Romanos capite de­
cimo sexto commendat « Foeben sororem nostram, quae est in mini­
sterio ecclesiae, quae est in Cenchris », id est quae erat diaconissa,
διάκονος τής Εκκλησίας. Et statim addit Apostolus: « Ut eam su­
scipiatis in Domino digne sanctis; et assistatis ei in quocumque ne­
gotio vestri indiguerit etenim ipsa quoque astitit multis, et mihi ipsi ».
Foeben igitur commendat Apostolus non solum quia soror nostra, idest
propter fidei et Religionis communionem, sed etiam propter ministe­
rium, apud Ecclesiam, id est Congregationem fidelium Christianorum:
neque solum quia sancta, sed etiam quia opem multis Christianis tulit,
et ipsi Paulo. Praeterea in eadem Epistola eodemque capite, praeter
plures alios viros, insignes etiam salutat feminas, propter insignem
earum laborem et conspicua opera : « Salutate Priscam et Aquilam
adiutores meos in Christo. Qui pro anima mea suas cervices suppo­
seront ». Prisca et Aquila, uxor et vir adiutores Pauli fuerunt in Evangelio annuntiando, quia in fidem propagandam operam suam nava­
runt Neque hoc tantum, sed et mortis periculo pro salvanda vita
Pauli se exposuerunt. Itemque salutat Paulus « Mariam, quae multum
laboravit », scilicet erga Romanos in Evangelio introducendo, mul­
tumque studuerat et propensa erat in eorum spirituali salute procu-

r*

—

·

■7 · ■ V

l

lΒβ1

51 1

H

randa. Salutat pariter « Tryphaenam et Tryphoram, quae laborant
in Domino... Persidem charissimam, quae multum laboravit in Domino ». Et subiungit: « Salutate Rufum, electum in Domino, et mairem eius et meam ». Labor hic in Domino est opera, quae a fidelibus
exhibetur pro Christi Evangel io, et quam egregie hae feminae praestiterant. Matrem autem Rufi suam etiam appellat, quia beneficia ab
ea acceperat, et quod proprio filio carne, Paulo subsidio fuit.
31. Quoad igitur propriam sanctitatem procurandam, et aeternam gloriam adipiscendam, nulla quidem est distinctio inter virum
et feminam. In Christo « non est masculus neque femina. Omnes enim
unum sunt in Christo ». Ad Gal. 3., 28. Eadem est viri et feminae
destinatio ad fidem, ad gratiam, ad gloriam. Uterque, vir et femina,
Dei filiationem acquirere, et aeternae vitae hereditatem capere potest.
Uterque, vir et femina, et ad communem sanctitatem et ad christianam perfectionem adspirare et pervenire potest. Unde utriusque quoad
propriam procurandam animae salutem eadem sunt officia, eadem iura.
Et vir et mulier suum habent locum inter Angelos in coelorum regno.
Et tunc « neque nubent, neque nubentur, sed erunt, sicut Angeli Dei
in coelo ».
Vera igitur feminae nobilitas et dignitas ex doctrina Ecclesiae est
repetenda, minime vero ex erroneis placitis materialism! et epicureismi recentioris. Fuit quidem Christiana Religio, quae omnibus horninibus humanam dixerim conditionem restituit, veram civitatum civilitalem propugnavit, propagavit, contra immanem hominum servitutem,
quantum potuit, adlaboravit semper, verbo et opere. Ac feminarum
praesertim defensio, carumque dignitatis custodia et incrementum Ecclesiae sane in primis debetur. Sedula enim custos doctrinae conditoris sui, qui docet omnes et viros et feminas eadem creatos origine,
eodem redemptos pretio, ad eadem omnes vocatos aeternam beatitatern, mulierum quoque causam defendendam semper suscepit. Si mulier anteactis aetatibus oppressa fuit et tractata uti ancilla, et fere uti
res, ac nonnisi uti voluptatis instrumentum, eam tamen Ecclesia semper habuit in honore, ciusque tuita semper honorem est, profligata
polygamia, proscripto matrimonio pure civili, matrimonii constanter
praedicans sanctitatem. Incessabili Ecclesiae zelo creverunt semper et
crescunt pia opera Religionis et Christianae caritatis in subsidium
puellarum, viduarum, mulierum omnium, pro illarum religiosa educatione, et litterarum ac artium instructione, nec non pro carum tutanda pudicitia, et vita honeste transigenda. Ecclesiam feminae omnes
concelebrare deberent, eam semper laudare et exaltare deberent, verbis

|

DE FEMINISMO

I
I
I
I
I

I
I
n

I
I
|
I

I
|
in
Ij

H
H
M
,H

B
B
■
i
B
H
K
M
Hj
|B

'w
ΗI
I
I I
ιI
|

B
B

512

DE STUDIO DOCTRINAE S. THOMAE

illis ludaici populi ad ludith directis: Tu gloria lerusalem, tu laetitia
Israel, tu honorificentia populi nostri. Ex te gloriosum nomen no­
strum, ex te lacta vita nostra, ex te summus nobis partus honor.
« Et exultaverunt filiae ludae ». Ps. 96., 9.

Ad n. 700?" — DE STUDIO DOCTRINAE S. THOMAE

« ...Cum dictum a Nobis esset praecipue Aquinatis sequendam
philosophiam, non unice, nonnulli sibi persuaserunt, Nostrae sese
obsequi aut certe non refragari voluntati, si quae unus aliquis e Doctoribus scholasticis in philosophia tradidisset, quamvis principiis
S. Thomae repugnantia, illa haberent promiscua ad sequendum. At
eos multum animus fefellit. Planum est, cum praecipuum nostris
scholasticae philosophiae ducem daremus Thomam, Nos de eius prin­
cipiis maxime hoc intelligi voluisse, quibus tamquam fundamentis,
ipsa nititur. Ut enim illa reiicienda est quorumdam veterum opinio,
nihil intéressé ad Fidei veritatem quid quisque de rebus creatis
sentiat, dummodo de Deo recte sentiatur, siquidem error de natura
rerum falsam Dei cognitionem parit ; ita sancte inviolateque servanda
sunt posita ab Aquinate principia philosophiae, quibus et talis rerum
creatarum scientia comparatur, quae cum Fide aptissime congruat;
(Contra Gentiles, lib. 2. c. 3. et 2.) et omnes omnium aetatum er­
rores refutantur; et certo dignosci licet quae Deo soli sunt neque
ulli praeter ipsum attribuenda (Ib. c. 3. et 1., q. 12. a. 4.; et q. 54.
a. 1.); et mirifice illustratur tum diversitas tum analogia quae est
inter Deum eiusque opera; quam quidem et diversitatem et analo­
giam Concilium Lateranense IV. sic expresserat: “ inter Creatorem
et creaturam non potest tanta similitudo notari, quin inter eos maior
sit dissimilitudo notanda ,, (Decretalis II4. Damnamus ergo, etc. Cfr.
S. Thom. Quaest. Disp. De scientia Dei, art. 11.). — Ceterum, his
Thomae principiis, si generatim atque universe de iis loquamur, non
alia continentur, quam quae nobilissimi philosophorum ac principes
Doctorum Ecclesiae meditando et argumentando invenerant de propriis cognitionis humanae rationibus, de Dei natura rerumque cete­
rarum, de ordine morali et ultimo vitae fine assequendo. Tam prae­
claram autem sapientiae copiam, quam hic a maioribus acceptam sua
prope angelica facultate ingenii perpolivit et auxit et ad sacram do-

i

1

513

DE STUDIO DOCTRINAE S. THOMAE

ctrinam in mentibus humanis praeparandam, illustrandam tuendamque
(In librum Boethii De Trinitate, quaest. 2. art. 3.) adhibuit, nec sana
ratio vult negligi nec Religio patitur ulla ex parte minui. Eo vel magis
quod si catholica veritas valido hoc praesidio semel destituta fuerit,
frustra ad eam defendendam quis adminiculum petat ab ea philoso­
phia, cuius principia cum Materialismi, Monismi, Panihcismi, Socialismi variisque Modernismi erroribus aut communia sunt aut certe non
repugnant. Nam quae in philosophia Sancti Thomae sunt capita, non
ea haberi debent in opinionum genere, de quibus in utramque partem
disputare licet, sed vehit fundamenta in quibus omnis naturalium di­
vinarumque rerum scientia consistit : quibus submotis aut quoquo modo
depravatis, illud etiam necessario consequitur, ut sacrarum discipli­
narum alumni ne ipsam quidem percipiant significationem verborum,
quibus revelata divinitus dogmata ab Ecclesiae magisterio propo­
nuntur.
Itaque omnes qui philosophiae et sacrae theologiae tradendae
dant operam, illud admonitos iam voluimus, si ullum vestigium, prae­
sertim in metaphysicis, ab Aquinate discederent, non sine magno de­
trimento fore. — Nunc vero hoc praeterea edicimus, non modo non
sequi Thomam, sed longissime a Sancto Doctore aberrare eos, qui,
quae in ipsius philosophia principia et pronuntiata maiora sunt, illa
perverse interpretentur aut prorsus contemnant. Quod si alicuius au­
ctoris vel sancti doctrina a Nobis Nostrisve Decessoribus unquam
comprobata est singularibus cum laudibus, atque ita etiam, ut ad laudes
suasio iussioque adderetur cius vulgandae et defendendae, facile intelligitur eatenus comprobata, qua cum principiis Aquinatis cohaereret
aut iis haudquaquam repugnaret.
Haec declarare et praecipere Apostolici ofiicii duximus, ut in re
maximi momenti, quotquot sunt ex utroque Clero, saeculari et regu­
lari, mentem voluntatemque Nostram et penitus perspectam habeant,
et ea, qua par est, alacritate diligentiaque efficiant. Id autem pecu­
liari quodam studio praestabunt Christianae philosophiae sacraeque
theologiae magistri, qui quidem probe meminisse debent non idcirco
sibi factam esse potestatem docendi, ut sua opinionum placita cum
alumnis disciplinae suae communicent, sed ut iis doctrinas Ecclesiae
probatissimas impertiant.
Iam, quod proprie attinet ad sacram theologiam, huius quidem
disciplinae studium semper eius luce philosophiae, quam diximus, il­
lustratum esse volumus, sed in communibus seminariis clericorum,
modo idonei praeceptores adsint, adhibere liceat eorum libros auctoBuccekoni.

lusi. theol. moralis II.

33

514

DE STUDIO DOCTRINAE S. THOMAE

rum, qui, derivatas de Aquinatis fonte doctrinas, compendio exponunt;
cuius generis libri suppetunt, valde probabiles.
At vero ad colendam altius hanc disciplinam, quemadmodum coli
debet in Universitatibus studiorum magnisque Athenaeis atque etiam
in iis omnibus Seminariis et Institutis, quibus potestas facta est aca­
demicos gradus conferendi, omnino oportet, veteri more, qui numquam excidere debuerat, revocato, de ipsa Summa Theologica ha­
beantur scholae : eo etiam, quia, hoc libro commentando, facilius erit
intelligere atque illustrare solemnia Ecclesiae docentis decreta et acta,
quae deinceps edita sunt. Nam post beatum exitum Sancti Doctoris,
nullum habitum est ab Ecclesia Concilium, in quo non ipse cum do­
ctrinae suae opibus interfuerit...
Itaque “ ut genuina et integra S. Thomae doctrina in scholis
floreat, quod Nobis maxime cordi est,, ac tollatur iam “ illa docendi
ratio, quae in magistrorum singulorum auctoritate arbitrioque nititur „
ob eamque rem “ mutabile habet fundamentum, ex quo saepe sen­
tentiae diversae atque inter se pugnantes oriuntur... non sine magno
scientiae christianae detrimento ,, (Leonis XIII. Epist. Qui te, dat.
die 19. lunii 1886.), Nos volumus, iubemus, praecipimus, ut qui ma­
gisterium sacrae theologiae obtinent in Universitatibus, magnis Lyceis,
Collegiis, Seminariis, Institutis, quae habeant ex apostolico induito
potestatem gradus academicos et lauream in eadem disciplina confe­
rendi, Summam Theologicam S. Thomae tamquam praelectionum
suarum textum habeant, et latino sermone explicent: in eoque sedu­
lam ponant operam ut erga illam auditores optime afficiantur. —
Hoc in pluribus Institutis laudabiliter iam est usitatum ; hoc ipsum
Ordinum Religiosorum Conditores sapientissimi in suis studiorum do­
miciliis fieri voluerunt, Nostris quidem Decessoribus valde probanti­
bus: nec, qui post Aquinatis tempora fuerunt, Sancti homines alium
sibi summum doctrinae magistrum habuerunt, nisi Thomam. Sic autem,
et non aliter, fiet ut non modo in pristinum decus revocetur theo­
logia, sed et sacris omnibus disciplinis suus ordo suumque pondus
restituatur, et quidquid intelligentia et ratione tenetur, quodammodo
revirescat.
Quare nulla in posterum tribuetur cuiquam Instituto potestas
conferendi academicos in sacra theologia gradus, nisi quod hic a
Nobis praescriptum est sancte apud ipsum servetur. Instituta vero
seu Facultates, Ordinum quoque et Congregationum Regularium, quae
legitime iam huiusmodi potestatem habeant academicos in theologia
gradus aut similia documenta conferendi vel tantum intra domesticos

1

Λ«

DE STUDIO DOCTRINAE S. THOMAE

515

fines, eadem privabuntur privataeque habendae erunt, si post tres
annos, quavis de causa etiamsi minime voluntaria, huic praescriptioni
Nostrae religiose non obtemperarint.
Atque haec statuimus, contrariis quibuslibet non obstantibus ».
Pius X. M. P. Docloris Angelici 29. lun. 1914. Pro Italia et Insulis
adiacentibus. A. A. S. v. 6. p. 336, seqq.

THESES CONTENTAE IN DOCTRINA S. THOMAE

4

j

« Postquam sanctissimus Dominus noster Pius Papa X. Motu Pro­
prio Docloris Angelici, edito die XXIX. lunii MCMXIV. salubriter
praescripsit, ut in omnibus philosophiae scholis principia et maiora
Thomae Aquinatis pronuntiata sancte teneantur, nonnulli diversorum
Institutorum magistri huic sacrae Studiorum Congregationi theses
aliquas proposuerunt examinandas, quas ipsi, tamquam ad praecipua
sancti Praeceptoris principia in re praesertim metaphysica exactas,
tradere et propugnare consueverunt.
Sacra haec Congregatio, supra dictis thesibus rite examinatis et
sanctissimo Domino subiectis, de eiusdem Sanctitatis Suae mandato,
respondet, eas plane continere sancti Doctoris principia et pronuntiata
maiora.
Sunt autem hae :
I. Potentia et actus ita dividunt ens, ut quidquid est, vel sit
actus purus, vel ex potentia et actu tamquam primis atque intrinsecis
principiis necessario coalescat.
II. Actus, utpote perfectio, non limitatur nisi per potentiam,
quae est capacitas perfectionis. Proinde in quo ordine actus est purus,
in eodem nonnisi illimitatus et unicus exsistit; ubi vero est finitus ac
multiplex, in veram incidit cum potentia compositionem.
III. Quapropter in absoluta ipsius esse ratione unus subsistit
Deus, unus est simplicissimus, cetera cuncta quae ipsum esse parti­
cipant, naturam habent qua esse coarctatur, ac tamquam distinctis
realiter principiis, essentia et esse constant.
IV. Ens, quod denominatur ab esse, non univoce de Deo ac
de creaturis dicitur, nec tamen prorsus aequivoce, sed analogice, ana­
logia tum attributionis tum proportionalitatis.
V. Est praeterea in omni creatura realis compositio subiecti
subsistentis cum formis secundario additis, sive accidentibus: ea vero,
nisi esse realiter in essentia distincta reciperetur, intelligi non posset.

□ 16

DE STUDIO DOCTRINAE S. THOMAE

VI. Praeter absoluta accidentia est etiam relativum, sive ad
aliquid. Quamvis enim ad aliquid non significet secundum propriam
rationem aliquid alicui inhaerens, saepe tamen causam in rebus habet,
et ideo realem entitatem distinctam a subiecto.
VII. Creatura spiritualis est in sua essentia omnino simplex.
Sed remanet in ea compositio duplex : essentiae cum esse et substan­
tiae cum accidentibus.
VIII. Creatura vero corporalis est quoad ipsam essentiam com­
posita potentia et actu ; quae potentia et actus ordinis essentiae, ma­
teriae et formae nominibus designantur.
IX. Earum partium neutra per se esse habet, nec per se pro­
ducitur vel corrumpitur, nec ponitur in praedicamento nisi reductive
ut principium substantiale.
X. Etsi corpoream naturam extensio in partes intégrales con­
sequitur, non tamen idem est corpori esse substantiam et esse quan­
tum. Substantia quippe ratione sui indivisibilis est, non quidem ad
modum puncti, sed ad modum eius quod est extra ordinem dimen­
sionis. Quantitas vero, quae extensionem substantiae tribuit, a sub­
stantia realiter differt, et est veri nominis accidens.
XI. Quantitate signata materia principium est individuationis,
id est, numericae distinctionis, quae in puris spiritibus esse non potest,
unius individui ab alio in eadem natura specifica.
XII. Eadem efficitur quantitate ut corpus circumscriptive sit
in loco, et in uno tantum loco de quacumque potentia per hunc mo­
dum esse possit.
XIII. Corpora dividuntur bifariam: quaedam enim sunt vi­
ventia, quaedam expertia vitae. In viventibus, ut in eodem subiecto
pars movens et pars mota per se habeantur, forma substantialis, ani­
mae nomine designata, requirit organicam dispositionem, seu partes
heterogeneas.
XIV. Vegetalis et sensilis ordinis animae nequaquam per se
subsistunt, nec per se producuntur, sed sunt tantummodo ut princi­
pium quo vivens est et vivit, et cum a materia se totis dependeant,
corrupto composito, eo ipso per accidens corrumpuntur.
XV. Contra, per se subsistit anima humana, quae, cum sub­
iecto sufficienter disposito potest infundi, a Deo creatur, et sua na­
tura incorruptibilis est atque immortalis.
XVI. Eadem anima rationalis ita unitur corpori, ut sit eius­
dem forma substantialis unica, et per ipsam habet homo ut sit homo
et animal et vivens et corpus et substantia et ens. Tribuit igitur anima

DE STUDIO DOCTRINAE S. THOMAE

517

homini omnem gradum perfectionis essentialem ; insuper communicat
corpori actum essendi, quo ipsa est.
XVII. Duplicis ordinis facultates, organicaeet inorganicae, ex
anima humana per naturalem resultantiam emanant; priores, ad quas
sensus pertinet, in composito subiectantur, posteriores in anima sola.
>
Est igitur intellectus facultas ab organo intrinsece independens.
XVIII. Immaterialitatem necessario sequitur intellectualitas, et
ita quidem ut secundum gradus elongationis a materia, sint quoque
gradus intellectualitatis. Adaequatum intellectionis obiectum est com­
muniter ipsum ens; proprium vero intellectus humani in praesenti
statu unionis, quidditatibus abstractis a conditionibus materialibus con­
tinetur.
XIX. Cognitionem ergo accipimus a rebus sensibilibus. Cum
autem sensibile non sit intelligibile in actu, praeter intellectum for­
maliter intelligentem, admittenda est in anima virtus activa, quae spe­
cies intelligibiles a phantasmatibus abstrahat.
XX. Per has species directe universalia cognoscimus; singu­
laria sensu attingimus, tum etiam intellectu per conversionem ad phan­
tasmata; ad cognitionem vero spiritualium per analogiam ascendimus.
XXI. Intellectum sequitur, non praecedit, voluntas, quae ne­
cessario appetit id quod sibi praesentatur tamquam bonum ex omni
*
parte explens appetitum, sed inter plura bona, quae iudicio mutabili
appetenda proponuntur, libere eligit. Sequitur proinde electio indicium
practicum ultimum; at quod sit ultimum, voluntas efficit.
XXII. Deum esse neque immediata intuitione percipimus, ne­
que a priori demostramus, sed utique a posteriori, hoc est, per ea
quae facta sunt, ducto argumento ab effectibus ad causam : videlicet,
a rebus quae moventur et sui motus principium adaequatum esse non
possunt, ad primum motorem immobilem; a processu rerum munda­
narum e causis inter se subordinatis, ad primam causam incausatam ;
a corruptibilibus quae aequaliter se habent ad esse et non esse, ad
ens absolute necessarium ; ab iis quae secundum minoratas perfectiones
essendi, vivendi, intelligendi, plus et minus sunt, vivunt, intelligunt,
ad eum qui est maxime intelligens, maxime vivens, maxime ens ; de­
nique, ab ordine universi ad intellectum separatum qui res ordinavit,
*
disposuit, et dirigit ad finem.
XXIII. Divina Essentia, per hoc quod exercitae actualitati ip­
sius esse identificatur, seu per hoc quod est ipsum Esse subsistens,
in sua veluti mctaphysica ratione bene nobis constituta proponitur, et
per hoc idem rationem nobis exhibet suae infinitatis in perfectione.

518

DE PROCURATIONE ABORTUS

XXIV. Ipsa igitur puritate sui esse, a finitis omnibus rebus
secernitur Deus. Inde infertur primo, mundum nonnisi per creationem
a Deo procedere, potuisse; deinde virtutem creativam, qua per se
primo attingitur ens in quantum ens, nec miraculose ulli finitae na­
turae esse communicabilem ; nullum denique creatum agens in esse
cuiuscumque effectus influere, nisi motione accepta a prima Causa.
Datum Romae, die 27. Iulii 1913. ».

Ad n. 742. seqq. — DE PROCURATIONE ABORTUS

1. Abortus communiter definitur : eiectio foetus immaturi. Dicitur
immaturi, i. e. nondum ad vitalem nativitatem apti, talibus temporis
gestationis circumstantiis, ut foetus quamvis vivus adhuc in lucem pro­
deat, necessario tamen cito mori debeat. Quare, ut patet, idem reapse
non est, abortus ac mera parius acceleratio. In partus acceleratione foetus
immaturus non est, et quamvis in lucem prodeat ante completum gesta­
tionis tempus, potest tamen naturaliter vivere. Sane sunt qui abor­
tum cum mera partus acceleratione perperam confundunt. Hoc ideo
faciunt, discedentes a communi theologorum loquendi modo, ut fa­
cilius concludant, mera partus acceleratione, liceitatem directae pro­
curationis abortus. Omnis abortus est quaedam partus acceleratio, sed
non mera partus acceleratio : omnis acceleratio partus vero abortus
non est. Abortus proprie locum habet septem prioribus gestationis
mensibus; reliquis duobus mensibus mera partus acceleratio est, com­
muniter loquendo et ex generali regula.
2. Dicitur praeterea eiectio foetus ; quare abortus proprie distin­
guitur a qualibet actione, quae per se primo non sit ciectiva foetus,
sed laesiva eiusdem foetus, qualis est chirurgica illa operatio, quae
craniotomia et embryotomia appellatur propterea quod caesio sit cranii
infantis, vel foetus, ad cum ex matris utero extrahendum.
Ex generali regula. Absolute loquendo, foetus extra uterum vi­
vere potest post sex menses, sex menses cum dimidio, et etiam ante
hunc terminum, si extraordinaria adsint media foetum alendi. Sed, ut
morale excludatur periculum mortis foetus, terminus expectandus est
septem mensium.
3. Eiectio foetus dupliciter procurari potest: l.° directe et per
st, 2.° indireclt et per accidens. Habetur directa procuratio abortus

DE PROCURATIONE ABORTUS

519

seu eiectionis foetus, applicando medium seu medicamentum per se
efficax et per se primo ordinatum ad expellendum foetum, uti sunt
causae illae locales, quae in uterum actionem habent ad expellendum
foetum, uti scissio seu disruptio, ope alicuius instrumenti, secundinae,
seu coriaceae illius membranae, in qua foetus clauditur, et humore
>
natat, quo subtracto, ibi vivere amplius non possit, sed necessario
eiicitur. Quare directa procuratio abortus hic intelligitur non tantum
directa intentione, quatenus quis foetus eiectionem intendat, sed di­
recta etiam actione exteriore, quatenus haec per se primo ad foetum
expellendum efficaciter tendat. Indirecta procuratio abortus habetur
applicando medium vel medicamentum per se primo ordinatum ad sa­
nitatem conferendam matri, ex quo tamen sequatur etiam expulsio
foetus, vel etiam adhibendo medium vel medicamentum, ex quo aeque
habeatur sanitas matris et foetus expulsio. Prioris generis sunt pharmaca quaedam irritantia et violentia, quae per se primo tendunt,
propria efficacia, ad pravos humores et pravas morbi dispositiones
corrigendas, consequenter vero abortum etiam procurant. Posterioris
generis sunt ea remedia, quae fibrarum relaxationem causant, ut bal­
neum, sanguinis fluxus et emissio; unde simul dum sanitati consu­
litur, abortus producitur, una eademque causa. Indirecta haec pro­
curatio abortus, indirecta est actione simul et intentione. Verum nihil
prohibet, quominus possit quis directa intentione ad abortum procu­
randum adhibere medium indifferens de se, et ad alium honestum fi­
nem per se ordinatum.
4. Ex communi veterum doctorum sententia, atque ex praxi
S. Poenitentiariae, foetus dicitur animari spatio 40. dierum, si masculus,
80. si femina. Ex plurium recentiorum placito, nulla facta sexus di­
stinctione, foetus dicitur animari ab ipsa conceptione, statim ac ipse
incipit formari, quod quidem contingere censent statim ab ovuli foecundatione. Horum ratio ea est, quod ex factis experimentis constet,
vel ab initio conceptionis foetum vivere, et vitae signa suo motu edere.
Sed haec ratio rem non demonstrat, aliud enim est, quod foetus vivat,
aliud quod vivat anima rationali. Quare adhaeremus hac in re do­
ctrinae S. Thomae, quae nullo pacto obsoleta est, ut plures praeten­
dunt. Primo anima sola vegetativa embryonem informat, et sic suffi­
cienter explicantur phoenomena omnia motus et vitae, quae ab initio
in embryone observantur. Deinde, embryone ad maiorem perfectionem
pervento, anima sensitiva succedit, per quam vegetativa expellitur.
Etenim « cum generatio unius semper sit corruptio alterius, necesse
est dicere, quod... quando perfectior forma advenit, fit corruptio prioris;

520

DE PROCURATIONE ABORTUS

ita tamen quod sequens forma habeat quidquid habebat prima, et adhuc
amplius; et sic per multas generationes et corruptiones pervenitur ad
ultimam formam substantialem, tam in homine quam in aliis anima­
libus... Sic igitur dicendum est, quod anima intellectiva creatur a Deo
in fine generationis humanae, quae simul est et sensitiva et nutritiva,
corruptis formis praeexistentibus». S. Thom. 1. p. q. 118. a. 2. ad
2. Cf. Contra Gent. 1. 2. C. 90. Neque vero in re praesenti sper­
nenda haec quaestio est, vel nimia facilitate asserendum est tamquam
certum id quod certum non est, cum agatur de ipsa vita matris et
de corporali ac spirituali etiam vita infantis tuenda, stante hinc inde
iurium gravissimorum collisione. Quaerit S. Alph. 1. 3. n. 394. quae­
sito III. quandonam censeatur proles anima informata, et ait: «dam­
nata fuit prop. 25. ab Innoc. XI., quae dicebat: Videtur probabile
omnem foetum quandiu in utero est, carere anima rationali, et tunc
primum incipere eandem habere, cum paritur ; ac consequenter in nullo
abortu homicidium committi. E converso male dixerunt aliqui foetum
in primo instanti, quo concipitur, animari, quia foetus certe non ani­
matur antequam sit formatus, ut colligitur ex S. Script. Exod. 21.,
ubi iuxta versionem 70. dicitur: Qui percusserit mulierem praegnan­
tem, et illa abortum fecerit, si nondum erat formatus, mulctabitur pe­
cunia. Certum est itaque foetum non statim animari ».
Confirmatur ex Thesibus in doctrina S. Thomae contentis, et re­
centissime probatis. Anima enim requirit organicam dispositionem, seu
partes hcterogeneas. Thes. 13. Anima humana tunc a Deo creatur et
corpori infunditur, cum subiectum sufficienter dispositum sit. Thes. 15.
S. C. Studior. 27. Iui. 1914., A. A. S. v. 6. p. 385.
5. Licet aliquando indirecte abortum procurare, seu potius per­
mittere. subministrando videlicet matri, morbo gravi laboranti, remedia
morbo curando per sc idonea, etsi consequenter abortus sequi possit,
vel remedia aeque per se idonea morbo curando, ac foetui nociva. —
Prob. l.° ex communi theologorum doctrina. S. Alph. 1. 3. n. 394.,
Struggl Tr. 7. q. 3. n. 15., Sanchez de Matr. 1. 9. D. 20. n. 13. seqq.,
Diana Tr. 6. de abortu Res. 38. seqq., Gury n. 402., Scavini, etc.
2.° Nam quando remedium aliquod, seipso unaque et eadem efficacia,
utrumque effectum simul producere potest, sanandi matrem et prolem
occidendi, sive primario sanitas matris et consequenter abortus se­
quatur, sive hi effectus sint sibi invicem paralleli, unus non assumitur
necessario re aut intentione tamquam medium ad alium procurandum.
Ergo adest tunc casus actionis bonae aut indifferentis, ex qua se­
quitur duplex effectus unus bonus, alter vero malus, quam fas est

DE PROCURATIONE ABORTUS

I

/

521

ponere, si finis agentis sit honestus, pravum scilicet effectum non in­
tendat, et adsit causa proportionate gravis.
6. Hinc dicitur, licet aliquando, si nempe agatur de morbo lethali matris, cuius vita servanda, causa proportionate gravis est re­
spectu vitae temporalis prolis. « Certum est, inquit S. Alph. 1. c.,
apud omnes licitum esse remedium praebere praegnanti, directe ad
eam curandam etiam cum periculo abortus, si morbus est mortalis,
secus si non esset talis»; et inferius: «Si (remedium) tendat directe
ad servandam vitam matris, ut esset purgatio corporis, scissio venae,
balneum, etc. haec certe licita sunt, quando aliter certo moraliter in­
dicator mater cum prole morilura »; nempe remedio non adhibito;
vel quando aequale esset periculum abortus, sive remedium adhibeatur
sive non, vel quando moraliter certo constet foetum nondum esse ani­
matum, ut saltem pro prioribus conceptionis diebus teneri potest.
1. Reg. 1., 19. 20. Ratio est, quia consulitur tunc saluti matris sine
maiori periculo prolis, et « quia, ut habet Busembaum apud eundem
S. Alph. 1. c. ; in pari necessitate mater potest magis prospicere sibi
quam proli ». Et par est necessitas, nam nulla quidem adest spes
baptismum proli procurandi in primo et tertio casu ; spes illa vero
in secundo casu aequalis est.
7. E contrario par non est necessitas, quando certa quidem est
mors matris, si medicinam non sumat; sed si eam sumat, certa est
mors prolis non solum temporalis sed etiam aeterna, quia baptismus
ministrari ei non poterit, qui vero certo ei posset ministrari, si mater
a medicina abstineret; quia proles certo mortuae matri supervivet:
et tunc « tenetur utique mater ex ordine charitatis abstinere a me­
dicina, et praeferre suae vitae corporali vitam spiritualem prolis ».
Ita S. Alphonsus 1. c., qui ibid, pergit inquiens: «sic etiam ex ea­
dem charitate tenetur abstinere, quando dubitatur de salute matris et
prolis », quando nempe dubitatur, an pereunte matre, proles possit
supervivere et baptizari. Et idem S. Doctor mox addit: «Et etiamsi
mors matris esset moraliter certa, si non sumat remedium, nec etiam
tunc auderem ei medicinam permittere, si aliqua rationabilis spes af­
fulgeret, quod, mortua matre, proles superviveret et baptizari posset:
quia nemini licet, ad tuendam suam vitam temporalem, positive ex­
ponere proximum in necessitate constitutum, periculo mortis aeternae.
Secus vero puto dicendum cum Sylv., Tourn., etc. et communi, si
nulla spes rationabilis esset de vita prolis post mortem matris, ita ut
possit illa deduci ad baptismi gratiam ; quia tunc non videtur caritas
obligare matrem in extrema necessitate positam, ut vitam suam ne-

522

DE PROCURATIONE ABORTUS

gligat, a remediis abstinendo, ob exiguam et remotissimam spem vitae
prolis ».
8. « Atque hic ad praxim quod attinet, animadvertit idem S. Do­
ctor, 1. c. medicos quoad pharmaca prestanda matribus, non esse scru­
pulose angendos, eo quod probabilissimum sit rarissimum esse casum,
et moraliter impossibilem, ut pene miraculum sit, quod, pereunte ma­
tre, proles supervivat, ut baptismum recipere possit ». Attamen ea res
non adeo negligenda est; quia non semel etiam accidit, quod ob pe­
ritiam chirurgorum statim ac spiritum mater exhalaverit, inciso matris
utero, proles viva extracta fuerit et baptizata.
Licita consequenter est mera acceleratio parius, quando nempe
foetus extra uterum, ex ordinarie contingentibus, vivere poterit, et
dummodo serio et opportune foetus et matris vitae, quantum fieri po­
terit provideatur, et gravis adsit necessitas praedictae accelerationis,
sive necessitas sit ex parte vitae matris, sive ex parte vitae ipsius
prolis,
9. Nullo unquam casu vel causa licet directe procurare abortum,
etiamsi foetus supponeretur adhuc inanimatus. — Prob. Etenim 1.° si
sermo sit de directa procuratione abortus improprie talis, nempe per
media vel medicamenta, quibus ad foetum vel infantem laedendum ac
perimendum directe tenditur, ut ex. gr. cum medici ope forcipis cra­
nium infantuli in ipso matris utero conterunt, ad mortuum foetum
postea violenter extrahendum; verissimum habetur homicidium, directe
intentum, et directe exercitum, quod nunquam licet.
10. Neque vero valet ullo modo dicere, quod revera non inten­
ditur mors infantis, sed sanitas matris. Nam, quamvis explicite non
intendatur mors infantis, implicite tamen ea intenditur; siquidem illa
chirurgica operatio directe foetus seu infantis occisiva est. Quare quae­
libet etiam implicita intentio non occidendi infantem facto ipso retra­
ctatur, cum de facto infans directe occidatur; et intentio, saltem in
actu exercito, habetur huiusmodi directae occisionis. Quilibet, humano
modo agens, intendit semper facere id quod reapse facit, aliquo saltem
modo, vel explicite vel implicite.
11. Neque item valet dicere, quod illa actio non sit directe oc­
cisiva foetus. Etenim illa cranii compressio, in infante iam nato, et in
homine adulto, certe directe occisiva est infantis et viri. Ergo etiam
foetus et infantis utero materno adhuc existentis: non enim mutatur
inde natura illius actionis. Atqui, instant adversarii, mutatur: nam illa
actio evadit ex illa circumstantia actio mere extractiva et cductiva.
foetus et infantis de loco in locum. Sed hoc nihil prorsus est: siqui-

DE PROCURATIONE ABORTUS

523

dem illa actio prius natura et tempore est laetaliter iaesiva et occi­
siva; et deinde extractiva ; hoc medio foetus et infans extrahitur,
cranii lethali compressione ; et ita matris vita salvatur. Porro non sunt
facienda mala, ut veniant bona.
12. Craniotomiae defensores appellant ad collisionem iurium vitae
matris et vitae infantis : et ius matris in ea utpote potius et efficacius
praevalere debet. Verum doctrina ista de iurium collisione nulli ad­
versariis adiumento est. Nam in collisione iurium, praevalere utique
debet ius potius et efficacius; si praevalere potest, quin medium in­
trinsece malum assumatur ad illam praevalentiam. Porro in casu, ut
praevaleat ius matris eiusque vita servetur, assumitur tamquam me­
dium id quod intrinsece malum est, directa innocentis occisio.
13. Si sermo sit de directa procuratione abortus per media vel
medicamenta, quae nonnisi partus praematuram accelerationem directe
causant, ex qua proles necessario, ex ipsis naturae legibus morti suc­
cumbere debeat, « post animationem id esset directe occidere infantem,
quod nunquam licet»: nam positiva actione eiicere infantem imma­
turum extra uterum, est positive subtrahere illi medium institutum ab
ipsa natura ad eius vitae conservationem, quod est directe aliquem
occidere: «ante animationem vero neque licet id directe procurare,
sicut non licet procurare seminis effusionem etiam ad salvandam vitam,
in quo casu loqui videtur Tertullianus in Apol. cap. 3.; rationem
enim reddit universalem: homo, inquit, est qui futurus est, nam /ru­
dus in semine est». Lugo de lust, et Iure Disp. 10. S. 5. n. 130.
Quare, cum foetus etiam non animatus ordinetur ad hominem for­
mandum; illius electio homicidium anticipatum est. Hinc Ithur. Cas.
21. n. 5. «certo certius, ait, semper esse gravi malitia infectam» di­
rectam abortus procurationem.
14. Doctores sunt sane graves et plures, quos sequitur et refert
Sanchez de Matr. 1. 9. D. 20. n. 9. et Struggl Tr. 7. q. 3. n. 16.,
qui existimant, abortum directe procuratum, ubi tamen dumtaxat agatur
de vera partus praematura acceleratione, minime vero de directa foetus
laesione, non ita esse intrinsece illicitum, ut saltem in casu servandi
vitam matris, ex praesenti morbo extreme periclitantis, non liceat.
Hanc autem sententiam limitat Sanchez ad unicum casum foetus ina­
nimati ; « ubi, ait laudatus Theologus, foetum iam animatum esse con­
stiterit, vel id dubium sit, constat apud omnes auctores, tota hac
disputatione referendos, id minime licere » ; n. 7. Eius autem alio­
rumque ratio est, tum quia cum foetus ille sit pars viscerum non te­
netur mater eum servare cum tanto vitae suae discrimine, eo vel

524

DE PROCURATIONE ABORTUS

maxime quod, pereunto matre, foetus minime animabitur; tum quia
mater eo casu potest illum expellere, tanquam suae vitae aggresso­
rem. Hinc expresse idem Sanchez eam sententiam magis adhuc li­
mitat et duplicem excipit casum, n. 10. Primus casus est, si mater
alias parturiendo experta fuisset periculum mortis; et propter hoc non
licet foetum expellere, ut docet communis theologorum sententia, quia
eo casu non est aggressor praesens, cum periculum sit multum distans,
et poterit mater ex alia causa interim obire. Idque confirmatur ex
alia doctrina communi, quam tradit idem Sanchez ib. n. 2. et 10.,
scilicet nunquam licitum esse matri ob quodcumque periculum sumere
potionem ad conceptionem impediendam. Alter casus est, quando
mater, nisi foetum expelleret, periculum occisionis a coniunctis vel
suae famae subiret, quod omnino illicitum esse constat ex damn,
prop. 34. ab Innoc. XI. « licet procurare abortum ante animatio­
nem foetus, ne puella deprehensa gravida occidatur, aut infame­
tur ». Ratio autem est, quia admissa etiam illa ratione ex aggres­
sore desumpta, vel ex eo quod pars viscerum sit, aliud est quod
foetus sit aggressor per se et ab intrinseco in casu lethalis morbi
matris; aliud quod per accidens et ab extrinseco; potest enim quisque
occidere aggressorem, ne ab illo occidatur, nequit tamen occidere al­
terum, ne occidatur ipse ab hoste. Foetus item, ait idem Sanchez,
consideratus ut pars viscerum matris ordinem per se habet ad con­
servationem totius, unde ut licet abscindere membrum ita et foetum
expellere, si id exigat totius conservatio; sed illi occisioni, a coniun­
ctis inferendae, illique infamiae aliis mediis et quaesitis coloribus oc­
curri potest. Hanc sententiam, omnibus istis restrictionibus circum­
scriptam, probabilem quidem affirmat S. Alph., adiiciens, « oppositam
tanquam tutiorem omnino amplectendam », cum illa nihil ad praxim
possit deservire. Cf. Struggl Tr. 7. q. 3. n. 16., Laymann 1. 3. Tr. 3.
C. 4. q. 2., Tamburini Explic. Decal. 1. 6. C. 2. § 4.
15. Iam vero, ut missam faciamus extrinsecam auctoritatem, ad
rationes quod attinet, quibus ea sententia innititur, haec scite Sporer
de matr. P. 4. C. 4. S. 1. n. 706.: « Foetus, ait, proprie non est pars
matris, neque propter matrem ; sed alium habet finem per se inten­
tum a natura, imo inchoative in fieri iam est condistinctum indivi­
duum humanum. Certe liquido magis proprie pars hominis est semen,
et aliqua saltem ratione propter hominem, quippe et ipsum nutrimen­
tum partium contiguarum ex physicorum scitis: ergo, etc. Si autem
ratione aggressionis licet procurare abortum foetus inanimis; certe
longe violentius aggreditur vitam humanam semen abundans morbis

I

DE PROCURATIONE ABORTUS

.

*

525

illis acutissimis, quam minutula illa substantia foetus adhuc inanimis:
ergo a fortiori, cur similiter eo casu non liceat procurare emissionem
seminis ? Quin imo, cur non etiam abortum foetus iam anima for­
mati : cum non minus innocens possit se defendere ab aggressore
animato, quam inanimato ». At nullo sane pacto foetus iniustus aggressor est. Nam qui ex solo causarum naturalium cursu fit alteri
naturaliter causa mortis dici nequit aggressor sive formaliter sive ma­
terialiter iniustus: aggressor enim vim infert iniustam, et iniusta dici
nequit illa vis, quae ex ipso cursu naturalium causarum progreditur.
Quin immo neque simpliciter aggressor est. Etenim aggressor per se
causa est mortis, foetum vero per se mortem non intentat matris, sed
ea per accidens omnino contingit. Ac plerumque non foetus parvae
molis et iners, sed mater est potius aggressor vel ob arctitudinem
uteri, vel propter gravem quo laborat morbum, vel propter aliud in­
commodum.
16. Sanchesii doctrinam expresse oppugnat et refellit Lugo 1. c.
n. 130. 131., « quia, ait, etiam in posterioribus casibus (quando nempe
ex partus difficultate futura, aut ex infamia mors timeretur), foetus
est aggressor, cum, conatu quo prodire tentabit ex utero, mater in
mortis periculum manifestum adducenda sit. Adde, si hoc licitum red­
ditur ratione invasionis, qua mater a foetu invaditur, liceret etiam eius
abortum procurare post animatum foetum, cum non minus possit inno­
cens se quacumque via defendere ab invasore animato, quam ab ina­
nimato. Quod vero periculum non sit praesens parum refert, tum quia
etiam infirmitas contra quam abortum procurare licet, potest non af­
ferre periculum mortis hodiernae, sed post mensem, et tamen potest
hodie adhiberi medium ad abortum, neque enim expectandus est ul­
timus articulus necessitatis et periculi, sed oportet praevenire, adhi­
bitis tempestive remediis, quia postea sero medicina paratur, et for­
tasse non proderit postquam morbus longiori mora nimium invaluit.
Unde eodem modo praeveniri posset per abortum procuratum contra
mortem ab extrinseco inferendam post aliquot menses, si crimen pu­
blicetur; tum etiam quia potest periculum praesens esse in casu po­
steriori, ut si maritus quam primum venturus uxorem gravidam in­
venerit, eam credatur interfecturus. Denique quod in his casibus possit
periculo aliis mediis occurri non solvit difficultatem. Quaestio enim est,
quando, tentatis aliis mediis, nullum alium occurrit, nec utile speratur,
nisi unicus abortus.
17. «Melius ergo negatur universaliter id unquam licere, quod
universaliter docuit etiam Vazquez Cap. 3. de rest. § 2. dub. 6. n. 52.,

-

526

DE PROCURATIONE ABORTUS

quod exemplum adductum probare videtur de obligatione nunquam
procurandi seminis effusionem. Ad quod tamen idem Sanchez n. 12.
respondet, rationem ob quam seminis effusio nunquam liceat, non
esse damnum generationis, sed quia natura omnimodam seminis administrationem negavit extra coitum ad generationem propter pericu­
lum imminens ob nimiam delectationem, quae in eius effusione sen­
titur, quae ratio locum non habet in abortu. Verum, si recte expendatur,
eadem ratio applicari poterit ad hoc, ut nunquam licita sit procuratio
abortus: quia sicut natura non permisit unquam seminis effusionem
extra copulam ad generationem, quia si aliquando posset extra copu­
lam licite procurari, periculum esset, quod homines ea delectatione
extra copulam contenti minus de prole generanda curarent; sic etiam
multo magis debuit prohiberi omnino procuratio abortus, quia si id
aliquando liceret, periculum etiam esset, quod homines delectationem
copulae quaererent eo animo et fiducia, quod postea ex causa super­
veniente, abortus posset procurari, ut partus impediretur et magna
occasio daretur fornicationibus et stupris, a quibus absterret timor
prolis et partus futuri, qui timor magna ex parte cessaret, si postea
ex causa aliqua liceret abortum procurare. Fatendum ergo est, na­
turam sicut seminis ita foetus administrationem sibi reservasse, ne­
gata parentibus facultate disponendi de semine vel foetu, nisi ad finem generationis, ab ipsa natura intentum ; quia omnis administratio
alia ipsis concessa facile posset inconvenientia afferre contra finem
generationis ». Cf. Salmant. Tr. 13. C. 2. n. 58.-66.
18. Veterum theologorum auctoritas nullo pacto suffragatur in
hac controversia recentioribus theologis. Nam antiqui theologi, qui
liceitatem abortus defendunt, illum ad abortum foetus inanimati com­
muniter restringunt. Recentiores vero theologi, abortus liceitatem pro­
pugnantes, illum indiscriminatim propugnant, immo, stantibus novis
placitis, quorum sunt acerrimi fautores, hypothesim foetus inanimati
fere omnino reiiciunt.
19. Aliam autem ineunt viam ad liceitatem abortus demonstran­
dam. Abortum primo confundunt cum parius acceleratione, et unum
pro alio usurpant. Directam deinde procurationem abortus ad procu­
rationem abortus directa intentione revocant, posthabita natura actionis,
qua abortus procuratur Insuper tanquam certum principium assumunt
quaestionem de partus acceleratione non eo spectare, an liceat prolem
vita privare, sed potius quousque mater teneatur ad vitam prolis con­
st rvandam Tandem cum ars chirurgica modo instrumentum repererit,
quo membranae foetum involventes ita scinduntur, ut aqua ope si­

DE PROCURATIONE ABORTUS

527

phunculi iniecta foetum immediate tangere certo possit, atque adeo
de validitate Baptismi, infantibus utero clausis sic collati, prorsus certi
esse possimus, fere cessant difficultates et quaestiones a veteribus DD.
motae circa pericula, quae mater subire teneatur, ut aeternae saluti
prolis prospiciatur.
20. Hinc facile, inquiunt, abortus liceitas evincitur. Etenim quod
DD. cum S. Thoma communiter habent, iniusti aggressoris mortem
in iusta defensione tantum indirecte sequi, propterea quod directa oc­
cisoris intentio solum in propriam feratur defensionem, alter vero ef­
fectus, mors nempe aggressoris, sit praeter intentionem et per accidens;
id ipsum locum habere potest in partus acceleratione, quando scilicet
voluntas non in temporale prolis damnum, quod per accidens sequitur
et praeter intentionem, sed in alium finem directe tendit.
21. Ubi ergo l.° certa sit mors matris, nisi foetus expellatur, et
agatur tantum de morte temporali prolis, quia v. g. baptismus poterit
ipsi, iuxta dicta, conferri, non tenetur mater mori, ut vitam tempo­
ralem filio conservet. « Mater, ait Lugo De lust, et lure D. 10. n. 133.,
non tenetur cum tanto vitae suae periculo et detrimento procurare et
conservare foetum : sicut nec natum iam filium tenetur cum vitae di­
scrimine alere et retinere, neque etiam ad eum lactandum conservare
lac in uberibus, quando ad propriam vitam tuendam necessarium ei
esset ubera arefacere ».
22. 2.° Si mater morbo correpta, gravi mortis periculo laboret,
nisi foetus partum accelerando expellatur ; probabilis autem spes sit,
ope medicinae effici posse, ut foetus vivus in lucem prodeat, atque
adeo sin minus temporalem saltem aeternam vitam sit adepturus, tunc
eiusmodi expulsio non modo licita videtur, sed praecepta. Ratio, quia
matris periculum ac mors nihil prodesset vitae temporali prolis, et
insuper in gravissimum salutis aeternae discrimen ipsam prolem con­
ticeret. Nec obessc debet, quod forte mors prolis paululum accele­
retur. Nam primo quidem ex Lugone non tenetur mater cum tanto
discrimine vitam prolis ulterius conservare. Deinde vero « in eo casu,
inquit S. Alph. 1. 6. n. 106. in fm., negligi potest parva illa vitae
iactura, ut infans vitam aeternam consequatur ».
23. 3.° Si ex vi morbi probabile immineat periculum abortus,
simul vero periculum instet, ne, si abortus reipsa ex morbo sequatur,
proles in utero moriatur; contra vero probabilis spes affulgeat, quod
accelerato per medicinas partu, proles in lucem viva prodeat, et sic
aeternae eiusdem saluti prospici pessit: incerta vitae temporalis spes
non videtur praeferenda probabiliori spei salutis aeternae, atque adeo

528

DE PROCURATIONE ABORTUS

accelerare partum liceret. Quod quidem dicendum est valere, etiamsi
morbus nullum vitae matris periculum inferat, sed solum de meliori
prolis bono agatur.
24. Praecedens doctrina recentiorum theologorum talis sane est,
ut probare non possit. Singula gradatim et breviter perpendamus.
Abortus confundi non potest cum acceleratione partus. Nova ista lo­
quendi ratio de abortu, tanquam de acceleratione partus, falsa com­
probatur ex veterum theologorum constanti doctrina, quae retinenda
omnino est, nisi gravis ratio novum loquendi modum suadeat. Si
theologi constanter de abortu locuti sunt alia prorsus diversa ratione,
hoc profecto fieri debuit non sine gravi fundamento. Abortum consi­
derare tanquam partus accelerationem, subtilis profecto consideratio
non est, quae veterum theologorum acumen effugere potuerit. Insuper
Summi Pontifices de abortu non ita loquuntur, ut illum habeant tan­
quam partus accelerationem. De abortu loquuntur tanquam de eiectione
foetus immaturi, nempe nondum apti ad vitam extra matris viscera.
Conferatur inter alias Constitutio Sixti V. Effraenatam 29. Oct. 1588.,
quae ex professo tractat de abortu, et tota quanta est circa hanc ma­
teriam versatur. Porro Sixtus V. abortum definit: « foetus immaturi,
tam animati, quam etiam inanimati, formati vel informis eiectionem ».
Ib. §. Nos igitur. Caeterum ipsa ratione constat simplicem partus ac­
celerationem rem esse bene diversam ab abortu ; ut ab abortu res
bene diversa est ipse partus; acceleratio enim partus, licet partus ac­
celeratus sit, adhuc parius est, adeoque importat prolem iam ita for­
matam et perfectam, ut extra matris viscera vivere possit; abortuse
contra ex suo conceptu et communissima omnium acceptione, etiam
vulgari, prolem importat, ex praematuro e materno utero egressu, in­
formem et imperfectam, ita ut inepta sit omnino ad vitam extra ma­
tris viscera: unde hoc eodem sensu abortus vox metaphorice etiam
solet usurpari.
25. Alterum quod in medium profertur de procuratione abortus
directa intentione, posthabita directa procuratione abortus ex parte
ipsius actionis, falsissimum omnino est, et perniciosissimum. Falsis­
simum, nam stante a parte rei actione directe procurante abortum,
non nisi illusorie quis affirmare potest se abortum non intendere, sed
matris e. g. sanitatem, et abortum dumtaxat permittere. Etenim im­
possibile est quod quis humano agens modo non intendat illud, ad
quoti eius actio directe ordinatur, tamquam medium per se primo ad
illud conducens. Perniciosissimum, nam nullum est peccatum opere
exteriori patratum, quod illa doctrina cohonestari non posset. Quam-

DE PROCURATIONE ABORTUS

529

vis, actione directe procurante pollutionem, hanc quis in se procuret ;
si tamen id faciat intentione e. g. sanitatis, nil certe tunc peccaret.
Idem de qualibet alia re dici potest.
26. Tertium item assertum alienum prorsus est a veritate: agi
nempe in hac quaestione de obligatione matris conservandi vitam prolis.
Ut apparet evidentissime ex ipsa Const. Sixti V. Effraenatam, hic
agitur de homicidio, agitur de privatione vitae infantis. Eiicere ex sinu
matris foetum immaturum non est, foetus vitam simpliciter non con­
servare, sed est positive eum vita privare, per actionem positivam,
natura sua tendentem et ordinatam ad internecionem prolis. Si secus
esset, dicendum esset, prolem immaturam posse aeque vivere in utero
matris et extra illum, quod prorsus absonum est, attentis physicis
naturae legibus ; dicendum esset, quod immaturum foetum eiicere, est
eum tantum non adiuvare ad vitam producendam, et mere negative
se habere quoad eius necem.
27. Postremo, quod quarto' loco dicitur de inventione illius in­
strumenti, difficultates et quaestiones hac in re non aufert, sed auget.
Etenim tanquam utilis omnino laudari potest inventio illius instru­
menti ad baptismum infanti, meliori quo fieri potest modo, conferen­
dum ; si proles post mortem matris supervivat, vel ubi revera agatur
de mera partus acceleratione. Attamen ubi quaestio instituatur de
ipso abortu, adversarii tanquam certum assumunt, in hoc etiam casu
absque ulla controversia licere baptismum conferre ope talis instru­
menti. Verum hoc nullo modo certum est. Nam cum introductione
illius instrumenti secundina scindatur, et diffiuat ille humor, in quo
foetus natat et vivit, iam illa actio, natura et tempore prius, est di­
recta abortus procuratio, deinde vero baptismi collatio; quemadmo­
dum in craniotomia illa actio forcipe educendi infantem ex materno
sinu prius est occisiva infantis, et deinde extractiva. Quare si licet
abortum directe procurare, et infantem occidere ad eum baptizandum,
tunc utique licebit etiam eo modo baptismum conferre. Porro, S. Alph.,
I. 6. n. 106. inquit: « Omnino tenendum est..... communiter contra
aliquos, nunquam licere proiicere in flumen infantem ad eum bapti­
zandum, quamvis sit mox decessurus sine baptismo; quia nunquam
est licitum ob quamcumque causam directe occidere innocentem....
Et ob eandem rationem non licet incidere ventrem matris proxime
moriturae, ut eius infans Baptismum recipiat, ut communiter etiam
dicunt
ex D. Th., qui in 3. p. q. 68. a. 11. ad 3. id expresse docet,
inquiens: Non debet homo occidere matrem, ut baptizet puerum: si
tamen mater mortua fuerit, vivente prole zn utero, debet aperiri ut
Bucceroni.

lust. theol. moralis II.

^4

530

DE PROCURATIONE ABORTUS

puer baptizetur.... Respectu ad chirurgum dico tunc eum posse inci­
dere matrem, si periculum mortis illius sit remotum; secus si proxi­
mum aut probabile: sicut enim illicitum est occidere matrem, ut puer
baptizetur, ut vidimus cum communi ex D. Thoma, sic etiam matrem
probabili periculo mortis exponere.... Respectu vero matris.... dico
quod si periculum eius mortis sit probabile, ipsa nec tenetur, nec
potest suo positivo consensu ad incisionem concurrere; tantum posset
et teneretur illam pati, si chirurgus sine suo consensu, ipsa omnino
negative se habente, incideret, et spes probabilis adesset prolem fore
baptizandam, ac mors matris non esset certa, nam in dubio utrinque
probabili tenetur ipsa vitam spiritualem prolis vitae suae temporali
praeferre. Si autem sua mors sit certa, et salus prolis dubia, nempe
si proles non sit certe baptizanda, non tenetur ipsa vitam certe amit­
tere ». Porro si non licet occidere matrem ad baptizandum infantem,
si non licet occidere ipsum infantem ad eundem baptizandum, neque
licet abortum directe procurare ad infantem baptizandum. Directa
enim procuratio abortus mala est intrinseca natura sua, ut intrinseca
natura sua malum est homicidium. Quare ut non licet ad puerum
baptizandum eum in mare proiicere, ita neque licet ad eundem ba­
ptizandum eundem eiicere immaturum e materno sinu, membranam
qua clauditur, scindendo ; unde necessario iam abortus sequatur. Ne­
que vero praetermittendum est, tanquam prorsus certum haberi sal­
tem practice non posse Baptismum collatum infanti, adhuc incluso
in materno utero. Benedict. XIV. De Synodo 1. 7. C. 5., S. Alph.
1. 6. n. 107., Billuart Tr. de Bapt. D. 3. a. 3., S. Thom. 3. p. q. 68.
a. 11. c. et ad 1.
28. Quod igitur quasi Corollarium deducitur, abortus liceitas, in
oppositum Corollarium convertendum est, illiccitatis abortus. Confir­
matio autem, quae desumitur ex doctrina S. Thomae et communi
theologorum de iniusto aggressore, vel nihil probat vel probat con­
trarium. Enimvero quod assumitur, nimirum iniusti aggressoris mor­
tem in iusta defensione tantum indirecte sequi, propterea quod directa
occisoris intentio solum in propriam defensionem feratur falsum prorsus
est, et ostendit huiusmodi Doctores non intellexisse et forte etiam non
legisse hanc quaestionem apud Angelicum Doctorem. Ratio, cur licet
iniustum aggressorem occidere, est, quia licet vim vi repellere. Id
quod licet non est, iniustum aggressorem occidere; sed est, vim vi
repellere, quod est actio bene diversa : siquidem est actio, quae habet
duplicem effectum, defensionem sui et occisionem aggressoris. Et sic
mors iniusti aggressoris in iusta defensione tantum indirecte sequitur,

DE PROCURATIONE ABORTUS

531

non propterca quod directa occisoris intentio solum in propriam de­
fensionem feratur ; sed propterea quod illa actio, vim vi repellere, est
actio de se indifferens, habens duplicem effectum, bonum propriae
vitae defendendae, malum alienae vitae offendendae; bonus effectus
intendatur, malus permittatur. Et sane naturale Ius et Ius Positivum,
et omnia Positiva Iura non proclamant licitum esse iniustum aggres­
sorem occidere: sed vim vi repellere omnia lura proclamant. Unde
communiter additur notum illud de moderamine servando Inculpatae
Tutelae, quod moderamen locum profecto non haberet, si licitum
fer se esset iniustum aggressorem occidere, et non esset potius aliud
Per se licitum : nimirum vim repellere. C. >5z vero 3. De Sent, excomm. totidem verbis dicitur: vim vi repellere omnes leges et omnia
Iura permittunt.
29. Audiatur S. Thomas. 2. 2. q. 64. a 7. Quaerit A. D.
« utrum liceat alicui occidere aliquem, se defendendo » ; et ut quae­
stionem resolvat hoc constituit principium: «Dicendum, quod nihil
prohibet, unius actus esse duos effectus quorum alter solum sit in in­
tentione, alter vero sit praeter intentionem. Morales autem actus reci­
piunt speciem secundum id quod intenditur, non autem ab eo, quod
est praeter intentionem, cum sit per accidens ». Hoc constituto prin­
cipio de obiectiva actionis indifferentia, duplicem habentis effectum,
et de specificatione humani actus, qui circa eam versatur, statim S.
D. concludit quoad actum vim vi repellendi: « Ex actu ergo alicuius
seipsum defendentis duplex effectus sequi potest: unus quidem con­
servatio propriae vitae; alius autem occisio invadentis. Actus ergo
huiusmodi (nempe propriae defensionis, haud profecto occisionis inva­
dentis, ut esse deberet ex adversariorum interpretatione), ex hoc quod
intenditur conservatio propriae vitae non habet rationem illiciti, cum
hoc sit cuilibet naturale, quod se conservet in esse quantum potest ».
Adeo autem verum est, quod S. D. non loquatur de liceitate per se
occisionis invadentis, sed de liceitate per se defensionis sui, seu vim
vi repellendi, hoc enim est sese defendere, ut statim animadvertat:
« Potest tamen aliquis actus ex bona intentione proveniens illicitus
reddi, si non sit froportionatus fini. Et ideo si aliquis ad defenden­
dum propriam vitam, utatur maiori violentia quam oportet erit illi­
citum. Si vero moderate violentiam repellat, erit licita defensio : nam
secundum Iura, vim vi repellere licet, cum moderamine inculpatae tu­
telae. Nec est necessarium ad salutem, ut homo actum moderatae tu­
telae praetermittat ad evitandam occisionem alterius; quia plus tenetur
homo vitae suae providere quam vitae alienae ». Quare iterum id

*

532

DE PROCURATIONE ABORTUS

quod proprie licet, non est occisio invadentis, sed est moderata haeia,
seu vim vi repellere, et hic actus licitus est; siquidem homo, ut par
est, in eo propriam vitae suae conservationem intendit; minime vero
hominis occisionem, licet iniusti aggressoris ; nam hominis occisio, pri­
vata auctoritate, illicita prorsus est. Et quod haec reapse, et non alia,
sit mens S. Doctoris non tantum patet ex praecedentibus, verum etiam
ex illis, quae mox addit; ait enim: « Sed quia occidere hominem non
licet, nisi publica auctoritate propter bonum commune, illicitum est,
quod homo intendat occidere hominem, ut seipsum defendat, nisi ei
qui habet publicam auctoritatem ; qui intendens hominem occidere ad
sui defensionem refert hoc ad publicum bonum, ut patet in milite,
pugnante contra hostes, et in ministro iudicis, pugnante contra latro­
nes, quamvis et isti peccent, si privata libidine moveantur ». Nullum
igitur argumentum desumi potest pro directa procuratione abortus ex
communi doctrina iniusti aggressoris, et in particulari S. Thomae, qui
generatim de abortu loquens, in 4. Sent. D. 31. in expositione textus,
abortum affirmat esse grave peccatum, et inter maleficia computandum,
et contra naturam. Videant adversarii, num actus contra naturam, ex
intentione caeteroquin honesta agentis, evadere possit actio secundum
ordinem naturae.
30. Quoad primum vero casum practicum quod attinet; de ba­
ptismi collatione, ope siphunculi, iam dictum est. Quod autem asse­
ritur, matrem non teneri mortem subire, ut vitam temporalem filio
conservet verissimum est, si agatur de mera non conservatione vitae
filii, quae in indirecta quidem abortus procuratione verificatur. Et sic,
ubi par sit matris et filii necessitas, diximus nos ipsi supra, Cf. n. 6.,
ex communi theologorum sententia, licere omnino abortum indirecte
procurare. De mera non conservatione vitae prolis loquitur Lugo 1.
c. Verum si agatur de positiva privatione vitae prolis, quae in directa
procuratione abortus habetur, illicitum omnino est matri, sive propter
sanitatem propriam corporalem, sive propter salutem etiam spiritualem
filii, ut iam vidimus ex S. Thoma, ex S. Alphonso, et ex communi
doctrina, prolem positiva actione interimere. Per directam procura­
tionem abortus, mater positiva actione prolem immaturam eiicit ex
utero, et non mere cessat eam in utero retinere. Ad Lugonem quod
spectat iam satis ex dictis patere potest quaenam sit eius doctrina.
31. Sed ut magis manifestetur, quam falso Lugo afferatur pro
directa procuratione abortus, et quam falsa ex eodem Lugone sit illa
doctrina de illicita procuratione abortus directa, intentione, non vero
directa, etiam actione, operae pretium est integram Lugonis senten­

DE PROCURATIONE ABORTUS

<

‘

533

tiam afierre, et apparebit etiam quo sensu Lugonis verba, ab adver­
sariis relata, ab eo dicantur. « Si pharmacum, inquit 1. c. n. 130.132., sumatur, et idem est de sanguinis emissione per sectionem venae,
directe ad abortum, in neutro casu (nempe foetus inanimati et ani­
mati) licet... Quando vero pharmacum vel remedium non sumeretur
directe ad cum finem, sed ad sanitatem et vitam matris tuendam,
distinguendum rursus est, iuxta supradicta ; nam si non aliter con­
ducat ad vitam matris, nisi quatenus excusat abortum, iam tunc di­
recte intenditur abortus, licet non intendatur propter se, sed propter
alium finem, ut supra dicebamus de actione, quae non aliter utilis
esse potest ad occidendum hostem, nisi quatenus occidit innocentem,
et idem dicendum erit in casu nostro. Si vero pharmacum illud, utile
sil ad vitam matris, consequenter tamen causal abortum, et praeter
intentionem ; tunc si foetus non sit animatus, licitum erit illud reme­
dium, sicut et illud quod sumitur ad sanitatem, licet consequenter prae­
ter intentionem praevideatur afferre expulsionem seminis, quae non
intenditur, nec conducit ad sanitatem, sed causatur ab illo remedio,
per quod aliunde obtinetur sanitas, quatenus purgat alios humores
noxios. Eadem enim est ratio quoad hoc de expulsione seminis, et
foetus nondum animati: ut neutra procurari possit, utraque indi­
recte permitti possit propter sanitatem, et in hoc fere omnes conveniunt. Difficultas est, an etiam post foetus animationem tale medi­
camentum sumere, vel applicare liceat... Dicendum est, per se lo­
quendo, et attento ordine solius naturae, posse id fieri, quia mater
non tenetur cum tanto suae vitae periculo, et detrimento procurare
et conservare foetum : sicut nec natum iam filium tenetur cum vitae
discrimine alere et retinere, neque etiam ad eum lactandum conser­
vare lac in uberibus, quando ad propriam vitam tuendam necessarium
ei esset ubera arefacere. Placet tamen moderatio, quam huic doctri­
nae addidit postea Vasquez, dicens hoc intclligi de sanguinis missione,
balneo, aut eiusmodi remediis, quae non tendunt ad occisionem foetus,
nisi negative per subtractionem humoris necessarii ad eius sustenta­
tionem, non vero de remediis, quae positive concurrerent ad mortem
foetus, qualis esset potio, quae per alterationem positivam occideret
foetum; hoc enim esset dare venenum positive innocenti, ut te a morte
liberes, quod nunquam licet x> ; qualis esset etiam scindere membra­
nam, qua foetus clauditur eumque immaturum ex utero materno eiicere; hoc enim esset positive foetum vita privare, ut tuam conserves,
quod pariter nunquam licet. Hominem peste infectum, ad alios a peste
liberandos, non liceret profecto in mare proiicere, vel ex alta turri

534

DE PROCURATIONE ABORTUS

deiicere, quamvis ferro non necaretur. Semper enim esset hominem
directe occidere. Clarissima autem res est, Lugonem loqui tantum de
indirecta abortus procuratione ; et si specialem difficultatem movet in
casu foetus animati, hoc profecto non est, quia existimavit posse esse
licitam directam procurationem foetus animati, postquam affirmavit
illiceitatem directae procurationis abortus foetus etiam inanimati; sed
quia etiam in indirecta tantum procuratione abortus foetus animati
specialis adest difficultas, quae ipsam indirectam procurationem abortus
foetus animati illicitam reddere potest. Et sic Lugo affirmando illam
liceitatem quaestionem restringit ad rem mere per se inspectam, at­
tento ordine solius naturae, et ita generatim tantum loquens, liceita­
tem affirmat. Neque vero difficultatem facere potest i/ta humoris sub­
tractio ; nam ut apparet ex toto contextu Lugo certe non loquitur
de illa subtractione humoris, vel potius effluxu humoris qui habetur
ex scissione membranae, in qua foetus clauditur, ope recentioris si­
phunculi, vel alterius instrumenti. Loquitur enim de subtractione hu­
moris, quae haberetur debilitatione virium matris per sanguinis mis­
sionem, per balneum, et eiusmodi remedia: et ad eiusmodi remedia
profecto non spectat scissio secundinae per commemoratum recentiorum siphunculum.
32. Alter casus de abortu directe procurando ad prolem bapti­
zandam admitti non potest. Ratio patet ex dictis, ex quibus etiam
patet quid ad rationem ex Lugone allatam dicendum sit. Ad rationem
vero allatam ex S. Alphonso quod spectat, quaenam primum sit S. Doctoris sententia circa directam abortus procurationem iam ex dictis
constat. Unde clarum fit, quod abs re omnino S. Doctoris ratio, ut
ratio Lugonis, afferri possit pro directa abortus procuratione, cum
eam S. Alphonsus, ut Lugo, tamquam illicitam habeat. Ut autem in·
telligatur ratio a S. Doctore allata necesse est perpendere totum con­
textum. S. Doctor, 1. 6. n. 106. docet: « omnino tenendum est nun­
quam licere proiicere in flumen infantem ad cum baptizandum, quam­
vis sit mox decessurus sine baptismo ». Quomodo igitur in eodem loco
contrarium omnino, sibimetipsi tam aperte contradicendo, asserere po­
tuit negligi posse parvani vitae iacturam, ut infans vitam aeternam
consequatur Hoc utique sine ulla contradictione asseruit, quia aliam
tractabat quaestionem baptismi conferendi per actionem per se indifferentem, habentem duplicem effectum, et sic supposita actione non
per se mala, utpote directe occisiva, sed indifferente, S. Doctor op­
time ratiocinabatur, inquiens adesse in casu sufficientem rationem per­
mittendi seu negligendi, nempe non impediendo, brevem illam vitae

1

’

DE PROCURATIONE ABORTUS

535

iacturam. Dum e contra in praecedenti quaestione, de infante in flu­
men proficiendo, ad eum baptizandum, S. Doctor eam actionem re­
putavit directe occisivam infantis, et ideo illicitam etiam ad baptismum
infanti conferendum. Hanc enim subdidit statim rationem : quia nun­
quam est licitum ob quamcumque causam directe occidere innocentem.
Hinc sequenti quaestione aiebat: « Quamvis autem non liceat puerum
in flumen iniicere, licitum est tamen aqua etiam gelida, si alia ha­
beri non possit, puerum mox moriturum baptizare, etiamsi timeretur
ex hoc mors acceleranda: tum quia mors tunc non eveniret per se,
sed per accidens, cum talis actio per se non tendat ad occisio­
nem sed ad ablutionem » ; et supposito hoc tum quia, deinde ad­
didit aliud tum quia, inquiens, « tum quia eo casu potest negligi
parva illa vitae iactura, ut infans vitam aeternam consequatur ». Quare
optime et melius retorqueri poterit argumentum ex S. Alphonso. Ex­
pulsio foetus ex utero materno, ut eius proiectio in mare, ad eum ba­
ptizandum non solum praecepta non est, sed prorsus illicita, quamvis
infans sit mox decessurus sine baptismo, quia nunquam licet ob quam­
cumque causam, ob quamcumque bonam intentionem, directe occidere
innocentem.
33. Consequitur ex dictis, neque tertium casum admitti posse.
Quod natura facit vi legum naturalium, quas Deus constituit, bene fa­
cit, illud ipsum autem nos licite semper facere non possumus. Natu­
rale omnino est, quod homo moriatur, non ideo tamen licitum est
hominem occidere, vel eius mortem accelerare, etiam ad brevissimum
tempus, etsi ingentes ipse dolores patiatur, et aliis forte esset proxi­
mum mortis periculum, ob pestiferam morbi infectionem. Naturalis
etiam saepe est pollutio, non ideo tamen eam directe procurare licet.
Similiter licet abortus ex naturae legibus sequatur, et ex iisdem legi­
bus proles moriatur antequam ex utero eiiciatur, non ideo tamen li­
citum est abortum directe procurare. Cf. Gury-Dumas Compend.
Theol. Mor. T. 1. n. 402. seqq., Cas. Conse. T. 1. n. 402. 403., etc.
34. Hinc patet illicitam etiam esse laparatomiam ad extrahendos
e sinu matris foetus ectopicos, seu extrauterinos, adhuc immaturos.
Necessitate cogente, licita e contrario est laparatomia, ad extrahendos
e sinu matris ectopicos conceptus, dummodo et matris et foetus vi­
tae, quantum fieri potest, serio et opportune consulatur. — Cum nasci
nequeant mortem saepe ferunt secum etiam matris.
35. Atque praecedens doctrina, quae iam pluribus abhinc annis
publice typis fuit proposita, confirmata deinde est pluribus S. Officii
Decisionibus, quae habentur in Enchiridio Morali, ed. 4.* pag. 99. 100.

r

536

DE RESPONSO SANCTI OFFICII CIRCA CRANIOTOMIAM

Ad n. 742. seqq. — DE RESPONSO SANCTI OFFICII
CIRCA CRANIOTOMIAM

1. Proposito dubio ab Archiepiscopo Lugdunensi : «An tuto do­
ceri possit in scholis catholicis licitam esse operationem chirurgicam,
quam Craniotomiam appellant, quando scilicet, ea omissa, mater et
infans perituri sint, ea e contra admissa, salvanda sit mater, infante
pereunte?», S. C. U. I. 28. Maii 1884. respondit: «Omnibus diu
et mature perpensis, habita quoque ratione eorum, quae hac in re a
peritis catholicis viris conscripta ab Eminentia tua huic Congregationi
transmissa sunt, respondendum esse duxerunt : Tuto doceri non posse.
— Quam responsionem, SS. D. N. plene confirmavit ». Statim ac
huiusmodi Sancti Officii responsum evulgatum est, coeptum est du­
bitari de eius valore, utrum nempe controversiam reapse dirimeret,
et opinionem de liceitate illius chirurgicae operationis vere damnaret.
Non deerant enim neque desunt graves theologi, qui putabant et ad­
huc putant, decretum illud non alium habere valorem, nisi mere di­
sciplinarem, neque improbabilem reddere oppositam opinionem de craniotomiae liceitate. Sapienter, inquiunt, S. C. ita respondendum censuit, tum quia utraque sententia sua non caret probabilitate, tum
praesertim quia in praxi frequentissime forte fieret abusus. Alio tem­
pore probabile forte evadet, quod nunc ut improbabile vel ut tenuiter
probabile habetur. Tenuis enim vel levis probabilitas satis superque
est, ut possit dici de huiusmodi sententia, praesertim cum agatur de
tanto tertii damno : tuto doceri non potest. Ingratum igitur non erit
studiosis rerum moralium breviter perpendere vim praedicti decreti.
2. Praecedens Responsum duplici declarari potest consideratione
extrinseca et intrinseca. A prima exordiamur. Simile quaesitum pro­
positum est S. R. U. I. circa Ontologismum, nimirum: « utrum se­
quentes propositiones tuto tradi possint » : sequuntur septem notae
propositiones de Ontologismo. Sacra Congregatio F. IV. d. 18. Sept.
1861. rescripsit: « Emi et Rmi DD., praehabito voto DD. Consul­
torum, omnibus et singulis propositionibus superius enunciatis mature
perpensis, proposito dubio responderunt: Negative », nempe: tuto
tradi non posse.
3. Hoc decreto theologi ipsique Philosophi veram doctrinae con­
demnationem et proscriptionem intellexerunt. Quare illi qui Ontologi­
smum defendebant conati sunt ostendere in septem illis damnatis pro-

DE RESPONSO SANCTI OFFICII CIRCA CRANIOTOMIAM

537

positionibus non contineri Ontologismi doctrinam, quam ipsi tuebantur,
sed doctrinam aliam bene diversam. Cf. Opusculum doctissimi philo­
sophi et theologi losephi Kleutgen, « LOntologismo e le sette tesi
censurate dalla Sacra Inquisizione », Roma, coi tipi della « Civiltà Cattolica », 1867., p. 10. seqq.
4. Neque solum ita interpretati sunt illud decretum privati et
publici Professores, verum etiam ipsae Romanae Congregationes in
hunc sensum, scilicet verae condemnationis et proscriptionis, decretum
illud intellexerunt. Haec leguntur in decreto per Emum Card. Patrizi
transmisso Emo Card. Archiepiscopo Mechliniensi de libris philoso­
phicis G. C. Ubaghs, in Lovaniensi Universitate doctoris decurialis.
« Praeterea, quod iam prout ex litteris meis ad singulos in Belgio
Episcopos d. 11. Oct. a. 1864. datis sibi faciendum reservaverant
memorati Cardinales, alias doctrinas examinandas susceperunt, quae
in recentioribus operum eiusdem auctoris editionibus continentur. Et
vero perspicere debuerunt, tradi in illis libris doctrinas plene similes
aliquot ex septem propositionibus,... quas Suprema S. O. Cong. d. 18.
Sept. a. 1S61. haud tuto tradi posse iudicavithinc necessarium om­
nino erit, ut nedum illi libri iisque similes ab Universitate catholica
et a Scholis omnibus arceantur ; verum etiam », etc. Romae 2. Mart.
1866. Cf. Opusculum cit. p. 84. seqq.
5. Post decretum relatum numero praecedenti nova orta sunt
dubia ex parte defensorum Traditionalism! et Ontologismi. Dicebant
enim, datas decisiones esse disciplinares non doctrinales; docere non
posse, sed corde servare posse ea, quae antea tradebantur; eaque
adhuc esse probabilia et licita. Quae cum denuntiata fuerint Summo
Pontifici ab Emo Card. Arch. Mechl. aliisque Belgii Episcopis, litte­
ris datis 1. Aug. 1886.; Emus Patrizi nomine Sanctissimi Patris haec
illis rescribebat: « In litteris... ad SSmum Pium IX. datis, iudicium
petitur ab Apostolica Sede super dubiis quibusdam excitatis... circa
responsiones sacrarum Cong. S. Officii et Indicis tum a. 1864. tum
hoc a. 1866. Summi Pontificis auctoritate sancitas. At non ea sunt
ista dubia, quae novam rei iam definitae interpretationem ac decla­
rationem requirant : iis enim penitus diluendis per ipsas Sacrar. Congr.
responsiones fit abunde satis. Immo non sine admiratione auditum est,
huiusmodi dubitationes fuisse propositas... Porro viri catholici, multo
vero magis ecclesiastici id muneris habent, ut decretis S. Sedis plene,
perfecte absoluteque se subiiciant, e medio sublatis contentionibus, quae
sinceritati assensus officerent ». Romae, d. 30. Aug. 1866. Cf. Opu­
sculum cit. p. 86.-89.

538

DE RESPONSO SANCTI OFFICII CIRCA CRANIOTOMIAM

6. Recepta praecedenti epistola, Em. Card. Arch. Mechl. aliique
Belgii Episcopi d. 17. Dec. a. 1866. lilteras dederunt ad Rectorem
et Professores Lovaniensis Universitatis, in quibus loquentes de reso­
lutione utriusque Congregationis S. Officii et Indicis d. 2. Martii a.
1866., Cf. supra num. 5., haec asserunt: « Hae decisiones adeo clarae
sunt, ut causa tamquam definitive decisa habenda sit. Scimus autem
firmissimam SSmi Domini voluntatem esse, ut, erroribus sublatis,
omnes idem sentiant. Itaque, ut in perpetuum omnes dissensiones
extinctae permaneant, et in quaestione diu agitata, iamque definita
nihil optandum expectandumque supersit, mittimus formulam litterarum
subscribendam ab omnibus, qui vel doctrinas reprobatas tradiderunt,
vel iisdem aliquo modo adhaeserunt ». In formula autem dicitur:
« Decisionibus S. Sedis Apostolicae diei 2. Martii et 30. Augusti
huius anni 1866., Cf. supra n. 4. 5., plene perfecte absoluteque me
subiicio et ex animo acquiesco. Ideoque ex corde reprobo et reiicio
quamcumque doctrinam oppositam », etc. Cf. Opusc. cit. p. 90. 91.
7. Ontologismi retractatio, vi damnationis pronuntiatae a Sancto
Officio, requisita est a R. D. Ugonin, cum ad Episcopatum propo­
situs fuit. Haec retractationis formula fuit: « Cum ego infrascriptus
ab Emo et Rrïio D. Archiepiscopo Myrensi, Nuntio Apostolico in
Gallia, acceperim, doctrinam, quam in meo opere philosophico super
Ontologismum (« Etudes philosophiques, Ontologie ») exposui, a S. A.
Sede improbari, ulpote quae praesertim sive explicite sive implicite
illis propositionibus faveat, quas S. R. et U. /. a. 1861. luto tradi
non posse decrevit ; ego ipse, nulla interposita mora, libere ac sponte
declaro, me praedictam doctrinam eodem prorsus modo ac S. Sedes
censuit, uti a sanis philosophiae principiis plus minusve aberrantem
tenere et improbare : simulque promitto, me, quantum in me erit, in
posterum curaturum, ne ea amplius in scholis tradatur. Datum Pari­
siis d. 13. Oct. 1866. » Opusc. cit. n. 15. Cf. etiam Epist. Leonis XIII.
Litteris ad te 1. lun. 1889. de quadraginta Propositionibus Rosmini
a S. O. damnatis.
8. Si ergo eodem modo craniotomia a S. O. damnata est, ac
damnatus fuit Ontologismus, si paritas stat pro utraque damnatione,
apparet profecto quanta sit vis illius iuridicae censurae de craniotomia,
luto doceri non potest. Neque vero obiiciatur non semel, sed pluries
contra Ontologismum intervenisse proscriptiones et decisiones ex parte
SS. Congregationum et ipsius S. Sedis, quod contra craniotomiam
nondum habetur. Etenim repetitae illae proscriptiones et decisiones
nihil aliud faciunt, quam inculcare et confirmare primam illam dam-

DE RESPONSO SANCTI OFFICII CIRCA CRANIOTOMIAM

539

nationem Sancti Officii d. 18. Sept. 1861., vi cuius Em. Card. Patrizi in sua Epistola et Decreto d. 2. Martii 1866. arcendos pronun­
tiat ab Universitate Lovaniensi et a Scholis omnibus libros eâ doctrina
infectos, et Rmi Belgii Episcopi causam tamquam definitive decisam
habent; et causa erat etiam de Ontologismo; ac, erroribus sublatis
omnes ad sanas doctrinas subscribendas exhortantur.
Illa autem Decisio d. 28. Maii 1884. iterum a S. O. confirmata
est d. 19. Aug. 188. Cf. Enchirid. Moral, ed. 4.* p. 99.
9. Gradum nunc facimus ad intrinsecam rei considerationem.
'lutum dicitur quod sine f>ericulo est. Opinio ergo, quae tuto doceri
non potest, opinio est, quae sine periculo non potest doceri. Et sic in
citato Decreto d. 2. Mart. 1866., per Emum Patrizi datum, postquam
affirmatum fuit in philosophicis libris G. C. Ubaghs « tradi doctrinas
plane similes aliquot ex septem propositionibus... quas Suprema S. O.
Congr. d. 18. Sept. a. 1861. haud tuto tradi posse iudicavit », dicitur
deinde, in eisdem libris inveniri doctrinas seu opiniones, quae absque
periculo tradi non possunt.
10. Porro periculum hoc, periculum est erroris, si proprio et
obvio sensu intelligere velimus memoratam S. Officii decisionem. Di­
citur enim tuto doceri non posse, et periculum in docendo aliquam opi­
nionem aliud proprie et in sensu obvio non est, nisi periculum erroris.
Quare Decretum illud non est mera quaedam disciplinaris prohibitio
docendi seu tradendi in scholis publicis vel etiam privatis illam opi­
nionem ; sed verum est doctrinale indicium de veritate et falsitate
eiusdem opinionis, quae consequenter in scholis omnibus tradi amplius
non potest, sed ab illis omnino arcenda.
1 1. Neque vero dicatur periculum hoc intelligendum esse ex
subiecta materia, quae res quaedam practica est. Res enim, de qua
agitur, practica et maxime practica est, sed res est non respiciens
ecclesiasticam et positivam disciplinam, sed mores respicit et ipsam
naturalem legem attingit. Quare ex consideratione subiectae materiae
non sequitur illud decretum esse mere disciplinare, sed esse doctri­
nale in materia morum. Nam illud decretum hoc aliis verbis involvit,
opinionem illam de craniotomia non posse doceri sine periculo erro­
ris in materia morum. Neque urgeatur dicendo, optime fieri posse,
quod nequeat illa opinio tuto doceri, etiam speculative loquendo, quia
practice posset quis facile ea abuti, male eam applicando ad casus
practicos, et non recte distinguendo casus, in quibus licite execution!
dari potest, a casibus, in quibus id omnino illicitum est. Non valet
haec instantia, nam ista confusio casus licitae applicationis et casus

540

DE RESPONSO SANCTI OFFICII CIRCA CRANIOTOMIAM

illicitae applicationis est impossibilis, adeoque illud periculum non est
periculum hoc, male practice applicandi praedictam opinionem, et
confundendi casum cum casu. Enim vero non est damnata opinio de
craniotomia in abstracto, secundum se, et generatim considerata; sed
damnata est opinio de craniotomia in concreto, secundum determina­
tas circumstantias, et in particulari considerata. Quaestio enim pro­
posita, quam sua decisione resolvit Sacra Congregatio non est: « An
tuto doceri possit in Scholis Catholicis, licitam esse operationem chi­
rurgicam, quam Craniotomiam appellant » sic, generatim, sed in pe­
culiari illo et determinato casu, de quo erat quaestio et controversia
inter theologos, « quando scilicet ea omissa mater et filius perituri sint,
ea e contra admissa salvanda sit mater, infante pereunte ». In hoc sane
casu doctrina de craniotomia declaratur periculosa. Ipsa igitur appli­
catio ad casum determinatum declaratur doctrina periculosa ; tuto do­
ceri non potest. Illud igitur periculum non est periculum practici
abusus, periculum illicitae applicationis, sed periculum est erroris opi­
nionis enunciantis liceitatem craniotomiae in casu illo praedicto.
12. Sed obiicitur adhuc, quod praedicta opinio potuit bene dici
non tuta, quamvis determinata ad peculiarem illum casum, de quo
erat quaestio, propter ipsum periculum practicum discernendi casum
verae necessitatis, quod scilicet, craniotomia omissa, mater et filius
vere sint perituri, ea e contra admissa, salvanda vero sit mater, in­
fante pereunte. Hoc rationabiliter obiici non potest. Nam iste neces­
sitatis casus, certus supponitur in illa propositione dc liceitate cranio­
tomiae. In tali tantum hypothesi quaestio fiebat a Theologis, et Sa­
crae Congregationi proponebatur, ac Sacra Congregatio hoc sensu
certe eam intellexit; ait enim in suo Responso «habita quoque ra­
tione eorum, quae hac in re a peritis catholicis viris conscripta sunt,
ac ab Eminentia tua huic Congr. transmissa sunt ». Praeterea ista
obiectio tunc valeret, quando revera ille necessitatis casus cognitu dif­
ficilis esset ; sed ubi agatur de craniotomia res clarissima est, et nulli
obnoxia difficultati, nisi Chirurgus totus stupidus sit, quod per acci­
dens est, et in damnatione generalis propositionis non attenditur. Res
enim per se consideratur.
13. Periculum aliud est intrinsecum aliud extrinsecum, itemque
aliud est proximum aliud remotum. Periculum erroris in asserenda
liceitate craniotomiae esse non potest ex circumstantia extrinseca ipsi
craniotomiae, quatenus ea adhibeatur in talibus rerum circumstantiis,
quae eam reddant illicitam. Nam, uti modo observatum est, non da­
mnatur liceitas craniotomiae in genere, sed liceitas craniotomiae in dicta

».

de

RESPONSO SANCTI OFFICII CIRCA CRANIOTOMIAM

541

circumstantia mortis matris et filii, si illa operatio omittatur, et sa­
lutis matris ac mortis filii, si ea fiat. Porro si qua excogitari potest
circumstantia, quae reddere possit licitam craniotomiam, haec profecto
alia non est quam illa modo enuntiata, cum sine illa operatione neque
mater neque filius salvatur, illa adhibita, filius in peiorem conditio­
nem non constituitur et mater salvatur. Atqui Sanctum Officium in
hoc ipso casu declarat periculosum docere liceitatem craniotomiae.
Ergo periculum erroris intrinsecum est ipsi craniotomiae; nempe quia
est directa occisio innocentis: periculum erroris intrinsecum est ipsi
complexui, id est craniotomiae praedicta circumstantia vestitae; in eo
enim complexu manet craniotomia cum tota sua natura, quae ab illa
maxime favorabili circumstantia minime mutatur. lam vero si peri­
culum erroris est intrinsecum, nimirum vi ipsius craniotomiae, peri­
culum istud erroris consequenter remotum esse non potest, sed proxi­
mum et maxime proximum; nihil enim magis proximum alicui rei,
quam intrinseca et intima sui natura. Liceitas ergo craniotomiae do­
ceri non potest sine periculo proximo et intrinseco erroris.
14. Actio, quae est periculum peccati, actio est distincta ab ipsa
actione peccati, et peccatum est non proprie et stricte loquendo ra­
tione sui, sed ratione illius actionis in se peccaminosae, cum qua connectitur. Opinio item continens periculum erroris est opinio distincta
a certa alia et inconcussa doctrina, contra quam errandi illa opinio
periculum continet, et sic cum illa connectitur, quatenus illi adver­
satur. Generatim ergo, et per se loquendo, opinio quae tuto doceri
non potest, seu quae periculum continet erroris, opinio est, quae licet
m se error non sit, cum errore tamen connectitur; saltem quatenus
de se et in sensu obvio, et non per accidens ex mera inconsideratione, ita inter errorem et veritatem aequivocatione laborat, ut ad er­
rorem potius quam ad veritatem facili via deflectat, et qui ei adhae­
reat errorem quidem non veritatem amplecti censeatur. Attamen quando,
ex subiecta materia, propositio ita est determinata, ut nulla pateat via
ad veritatem ; quamvis definiatur mere uti non tuta, et ratione ipsius
notae seu censurae non possit haberi nisi uti mere periculosa, scu
periculum continens erroris ; consequenter tamen illa propositio ut error
habenda est, ratione nempe legitimae deductionis. Et hinc facile ex­
plicatur cur, licet septem illae Ontologismi propositiones non fuerint
alia censura notatae, quam quod tuto tradi non possint, communiter
tamen in Scholis ut improbabiles omnino habitae sunt post illam
S. O. Decisionem. Idem in casu nostro contingere videtur. Nam nul­
lus excogitari potest sensus verus, cum in ipso casu maxime favora-

542

DE RESPONSO SANCTI OFFICII CIRCA CRANIOTOMIAM

bili dicatur, quod tuto doceri non possit. Quare non apparet, quo­
modo possit probabiliter adhuc craniotomia defendi.
15. Aliter adverbium illud, tuto declarari potest; sed eadem fere
est conclusio. Adverbium illud resolvi potest in adiectivum, et tunc
quaerendum est substantivum subintellectum. Porro substantivum hoc,
quod favorabilius in praesenti excogitari potest, est conscientia ; ita
ut tuto doceri non potest, idem sit ac non potest doceri tuta coscientia.
Haec interpretatio, quae maxime pertinet ad rem moralem et practicam, omnino convenire videtur decisioni Sancti Officii, de qua tracta­
mus; agitur enim in ea de re morali et practica. Porro in re Morali,
illa sententia dicitur tuta in ordine mere speculativo, quam quis mente
tenere et alios externe docere potest sine periculo et timore errandi
contra certam aliquam legem vel praeceptum. In casu nostro certa
et inconcussa ista lex, est lex Non occides. Quare tuto non posse do­
ceri craniotomiam in casu illo supra exposito, idem est ac non posse
doceri craniotomiam sine periculo et timore erroris contra legem,
Non occides. Verum periculum hoc et timor erroris tunc a parte rei
maneret merum periculum erroris, et non evaderet consequenter er­
ror, cum casus dari posset, in quo reapse non infringeretur lex Non
occides. Atqui iste casus non potest dari. Nam hic casus si daretur,
alius non esset quam ipse casus propositus. Iste autem casus pro­
positus, tunc a parte rei maneret merum periculum erroris et non
evaderet error, directe contra illam legem Non occides, cum non
esset ultimo determinatus iam omni favorabili circumstantia, et ulte­
rius posset adhuc determinari. Ergo licet vi damnationis illa opinio
sit tantum doctrina non tuta, revera tamen vi materiae illa opinio
omnino improbabilis evadit.
16. Verum quaeret quispiam, cur tunc Sanctum Officium eam
sententiam negative dixit non tutam, et non positive dixit erroneam;
si non tutum idem reapse est ac erroneum ? Respondetur primo: non
dixit hoc, quia non hoc quaerebatur, sed illud: et Sacrae Congrega­
tiones consuetis formulis respondent propositis dubiis, neque brevibus
suis responsis solent facere tractationem rei de qua agatur, uti eam
exponant et explicent. Respondetur secundo: quamvis sententia non
tuta in casu nostro reincidat reapse ratione materiae, legitima con­
clusione, in sententiam erroneam seu falsam ; attamen theologica illa
censura, non tutum, eadem non est ac censura alia: erroneum vel er­
ror, quae longe gravior censura est. Illud contendimus non istud»
Dicimus autem erroneam seu falsam, ad coartandam etiam significa­
tionem erroris, cum stricte loquendo error et falsum idem non sint.

de

responso sancti

officii

circa

craniotomiam

543

«Ex Augustino in Enchiridio cap. 17. et contra Academicos cap. 4.
trrarc nihil aliud est quam vera pro falsis, aut falsa pro veris pro­
bare. In qua significatione error nihil aliud est, quam propositio falsa,
et ita non tantum in materia fidei seu Theologiae, sed etiam in qua­
cumque materia naturali, vel humana, inveniri potest: iuxta commu­
nem autem loquendi modum, error quasi per antonomasiam in una­
quaque materia significare solet non quodcumque indicium falsum, sed,
per quandam exaggerationem, quod evidentius vel certius falsum est».
Suarez De Fide D. 19. S. 2. n. 11. Hinc disserens idem Suaresius
de propositione erronea, prout distinguitur ab haeretica, in theologicis
censuris, inquit illam esse, « quae opponitur veritati certae theologica
certitudine, quae non attingit certitudinem fidei; quia nullo modo est
immediate revelata, ut supponitur; sed est conclusio evidenter illata
ex una de fide et ex altera evidenti, lumine naturali... Propositio con­
traria tali propositioni non attingit gradum propositionis haereticae ;
quia non habet summam oppositionem cum propositione fidei, qualis
est immediata: quod autem sit erronea, manifestum est; quia post
haereticam propositionem, habet summam repugnantiam cum veritate
fidei, scilicet mediatam per evidentem illationem ». 1. c. n. 14. Eadem
est doctrina Card. Lugonis De Fide D. 20. S. 3. n. 73. « Erroris
vox latissime sumpta attribui potest cuilibet propositioni falsae in
qualibet materia ; nam qui falsum pro vero credit, errat a vero, et
decipitur. Communiter tamen ea vox solet restringi ad falsum, quod
opponitur non solum vero, sed evidenti, vel certo, quod apud omnes
communiter certo scitur. Nec appellatur error in Philosophia quaelibet
opinio falsa, sed quae opponitur dogmati certo et pro tali apud phi­
losophos recepto. Quare in Theologia non dicitur error nisi qui certae
alicui veritati adversatur, quae apud Catholicos et Theologos pro certa
habetur ». Prout autem error est censura specialis infra haeresim, ex
eodem Lugone « error proprie est qui non opponitur immediate, sed
solum mediate doctrinae fidei, quatenus negat immediate propositio­
nem, quae non est de fide, sed conclusio solum theologica, deducta
evidenter ex una de fide, et altera evidenti, lumine naturae ». 1. c. n. 78.
17. Quare si illa censura, tuto doceri non potest proprie omnino
et stricte accipiatur ratione sui, secundum generalem regulam inter­
pretandi propositiones damnatas, praedicta opinio de craniotomia est
opinio periculosa, quae nempe doceri non potest sine periculo erroris ;
consequenter vero est opinio etiam periculosa, quae non potest ad
praxim reduci sine periculo peccati. Si autem censura, tuto doceri non
potest, in subiecta materia consideratur, eadem illa opinio de cranio-

544

DE DOMINIO AUCTORUM

tomia est simpliciter falsa, et hoc sensu dici potest etiam vero et
proprio sensu non tuta, periculosa ; intrinsecum enim et proximum
continet periculum denegandi veritatem evidentem, certam, ab omnibus
receptam; nempe Non occides.
18. Doctrina praesenti Commentario exposita confirmari potest
alia Responsione Sancti Officii 14. Aug. 1889., quae post editum prae­
sentem Commentarium publicata est. Ea tenoris est sequentis: «In
Scholis catholicis tuto doceri non posse licitam esse operationem chi­
rurgicam, quam craniotomiam appellant, sicut declaratum fuit die
28. Maii 1884., et quamcumque chirurgicam operationem directe occisivam foetus, vel matris gestantis ».
19. Postremo notandum est, quod si tuto doceri non potest craniotomia, neque tuto doceri potest directa procuratio abortus in iisdem
circumstantiis. Id legitima ratiocinatione consequitur. Etenim primo
argumenta, quibus propugnabatur craniotomia eadem sunt ac argu­
menta quibus defenditur directa procuratio abortus. Praeterea parum
refert utrum infantis caput intercidatur vel comprimatur, an infans ve­
neno inficiatur, vel immaturus foetus per meram eiectionem ex ma­
terno utero directe et per se privetur naturali elemento, ipsi ad vitam
omnino necessario. Idem sane est hominem ferro, veneno vel proiectione in ignem, immersione in aquam occidere.

Ad n. 875. seqq. - DE DOMINIO AUCTORUM
1. «Certum est, inquit P. Gury Comp. V. 1. n. 566., hominem
quemlibet ex iure naturali ius habere in fructum suae industriae et
sui ingenii. Si enim res fructificat domino, a fortiori hoc verum esse
debet de facultatibus internis, cum nihil magis homini proprium esse
possit. Quilibet igitur in suum commodum uti potest iis, quae suo
ingenio in scientiis excogitavit. Inventor igitur artis alicuius, strictum
ius habet, ne secretum suum surripiatur, et se invito in vulgus di­
vulgetur. Quod si fiat, damnificator pro ratione iniuriae illatae ad re­
stitutionem omnino tenetur. Difficultas autem est, utrum auctor, ope­
ribus semel in lucem emissis, ea sibi propria servare, et alios ab eo­
rum usu excludere queat ».
2. Usus hic, de quo agitur, ille est, quo alii opera semel edita
praelo ipsi committant, et proprio lucro vendant. Si auctor in eius

545

DE DOMINIO AUCTORUM

opera, iam in publicani lucem emissa, ius sibi retinet proprietatis ab­
solute et illimitate ; impedire profecto potest, quominus alii edant et
vendant opera sua, seu ut communiter dicitur potest auctor sibi re­
servare ius proprietatis quoad hunc usum. Si vero auctor in ea opera
nullum iam sibi retinet ius proprietatis, praedictum usum sibi reser­
vare non potest, librum edendi et vendendi.
3. Quaestio haec agitari potest de iure naturali, et de iure po­
sitivo. Si consideretur primo naturale ius, sunt qui tenent praedictum
proprietatis ius de iure naturali stricte omnino spectare ad auctorem.
Ratio est, quia si lex ipsa naturae postulat, ut cuique ius suum in
fructum industriae atque ingenii sui servetur, fructus autem industriae
in re nostra percipi nullus possit, nisi in communitatem opus, ut di­
cunt, tradatur; profecto eadem lex naturae postulat, ut ista traditio
seu evulgatio operis in communitatem auctorem fructu industriae suae
non privet. Sunt e contrario qui tenent, auctorem non habere de iure
naturae ius in opus suum, iam in lucem editum et evulgatum, quia
res in communitatem semel tradita, fit eo ipso de iure communi;
adeoque ius naturae exigere nequit, ut auctor sibi usum operis reser­
vare possit, aliosque ab eo edendo et vendendo possit excludere.
4. Ut quaestio rite resolvatur, distinguenda est stricta iuris exi­
gentia a convenientia seu congruentia et aequitate. Distinguendus prae­
terea est liber formaliter consideratus, quoad nempe seriem illam do­
ctrinae eiusque expositionem et explanationem, quam continet, a libro
materialiter considerato, quoad nempe illam materialem editionem,
quam auctor fecit. Porro neque de mera iuris congruentia neque de
mera aequitate agitur; neque de materiali editione ab ipso auctore
facta quaestio movetur. Evidens res est, quod conveniens omnino et
aequum sit, ut permittatur auctori frui commodo et lucro, quod pro­
venit ex libro a se confecto, quod commodum et lucrum non nisi
parva forsan parte percipere poterit, nisi ius ipsi reservetur excludendi
quemlibet alium a praedicto usu sui libri. Quare lex positiva accedens
et definiens huiusmodi ius, lex profecto iusta omnino est et obligans
in conscientia: et, ea lege stante, auctor ius strictum proprietatis habet
in suum librum. Itemque evidens res est, quod auctor iure ipso na­
turali ius strictum proprietatis habeat in illam editionem sui libri,
quam ipsemet proprio nomine conficiendam curavit.
5. Verum si sermo sit de stricta iustitiae commutativae exigen­
tia, ex naturali iure, et de alia libri editione, ab alio, nomine pro­
prio, conficienda et vendenda, longe probabilius videtur id naturali
iuri non adversari. Et sane ius proprietatis aut est ius in substantiam
Buccekoni.

btst. theol. moralis II.

35

546

DE DOMINIO AUCTORUM

ipsam rei, eiusque utilitatem, aut in alterutrum tantum. Si agatur de
ipsa substantia rei, cum veritas sit obiectum proprium humani intel­
lectus, statim ac veritas et veritatum complexus in publicam lucem
editus est, proprietas fit uniuscuiusque. Quare quemadmodum statim
ac Astronomus manifestaverit existentiam alicuius astri in coelo, omnes
illud videre possunt, neque Astronomus retinere sibi potest ius, ut
videat solus ipse astrum cum exclusione aliorum, vel ut ipsi saltem
tributum aliquod solvant, si astrum alii in coelo propriis oculis videre
velint; ita auctor libri statim ac aliquam veritatem, vel veritatum se­
riem publice exposuerit impedire profecto non potest, quominus alii,
nullo ipsi soluto tributo, veritatem intelligant, illamque etiam melius
forte quam ipse sibi persuadeant. Idque confirmatur ex ipsa inten­
tione et scopo scriptoris, concionatoris, professoris : hoc enim omnes
intendunt, ut lectores et auditores persuadeantur, et traditas doctri­
nas suas faciant. Et haec ipsorum maxima laus est, si id conse­
quantur.
6. Neque vero difficultas ulla desumi potest ex rerum disposi­
tione, ordine, expositione, ipsaque dictione seu scriptione qua res enunciantur et aliis manifestentur. Nam haec omnia ad ipsam veritatem
et artem ac scientiam reducuntur, quae ad omnes naturali iure per­
tinent. Neque vero ius ullum proprietatis in istis rebus esse potest,
cum omnibus utiles esse possint; neque limitationem habent in se,
quam habent materialia bona, ita ut si uni inserviant et utiles sint,
alteri inservire non possint, neque ei utiles esse queant. Num minus
intelligit et ratiocinatur auctor libri, quia alii, quod ipse edocuit, intelligunt pari modo, et pari modo ac ipse ratiocinantur?
7. Hinc facillime aliud demonstratur, semel ac opus in publicam
lucem emissum est, auctorem non servare dominium in usum sui ope­
ris, formaliter inspecti, ut iam explicavimus n. 4., quo sensu semper
de auctoris dominio loquimur, et quaestio inter doctores agitatur.
Eniinvcro si auctor non servat dominium in substantiam rei, statim
ac opus evulgatum est, quomodo translato dominio in substantiam,
servabit ipse dominium in usum ? Si hoc fieri posset, posset quis etiam
mutuo transferre in alium dominium in substantiam pecuniae, reser­
vato sibi dominio usus pecuniae, quem deinde venderet.
8. Ceterum, si auctor servat sibi dominium usus veritatum, quas
ipse forte invenit, explicavit, ordinavit, non posset quis illis uti studio
et meditatione: et ex illis ratiocinatione progredi ad alias veritates
forte etiam inveniendas, ut facile fieri potest in artibus et scientiis
chimicis, physicis, mathematicis, etc., progrediendo usque ad practi·

DE DOMINIO AUCTORUM

547

cam illarum veritatum applicationem, quod maximae quidem est uti­
litatis, et maximi etiam lucri. Itemque non posset quis alienum librum
edere, notis appositis ad res explicandas, non posset etiam textus ex
alieno libro in proprio libro referre, non posset alienum librum pe­
nitus confutare, et tanquam erroneum, scandalosum, auferre illi om­
nem auctoritatem ; quod dominium importat non tantum in usum
verum etiam in ipsam substantiam rei, quam pro iure suo destruit.
9. Semel reservato auctori usu in suum librum, publice editum,
professori in suam lectionem, quam habet in publica academia, concionatori in suam concionem, quam habet in publica ecclesia, iam
alius scriptor eo libro uti non potest ad alium librum conficiendum
et meliorem, cum facile sit inventis addere, iam auditor non posset
amicis lectionem repetere et de ea in alia academia disserere, iam
alius concionator auditam concionem, quam memoriter bene retinet,
non posset citra iniustitiae peccatum, eandem ad populum concionem
habere, et forte cum maiori fructu propter eius personales qualitates.
Parum autem refert, ut patet quod quis ore pronuntiatam lectionem,
concionem auditam, memoriter retineat et aliis repetat, vel lectionem
alienam, aut alienam concionem typis editam memoriter addiscat et
repetat. Parum item refert quod quis alienam lectionem vel concio­
nem ore aliis repetat vel per epistolas amicis transmittat, vel litho­
graphia, vel publicis etiam typis; eadem lingua, vel diversa vel etiam
diversis linguis. Cum autem hic intercedat etiam proprium ingenium,
propria habilitas, propria industria et labor, cur quis fructum proprii
ingenii et laboris percipere non potest, vel abstinere debet a proprio
ingenio exercendo, a proprio labore exerendo ?
10. Insuper, si auctor praedictum dominium in suum opus ha­
beret illud posset testamento transferre suis haeredibus, et isti aliis.
Iam vero illi, qui defendunt praedictum dominium auctorum, contenti
sunt asserere illud ad determinatum tantum tempus. Haec limitatio
ostendit reapse confundi in hac quaestione strictam iuris exigentiam
cum mera iuris convenientia et naturali aequitate. Itemque, si auctor
sibi vindicare non potest absolutum ius in usum sui libri, quomodo
huiusmodi ius coarctatur saltem ad alios excludendos a libro edendo
et vendendo? Inter alios enim libri usus iste etiam recensetur. Et si
librum quis emit, et ita emptione materialiter etiam inspectum suum
fecit, quomodo impediri potest, ut eundem librum ipsemet edat, et
suo nomine suisque expensis et lucro vendat? Si quis arborum semi­
narium habeat, et arbores vendat, impedire profecto non potest, ut
alius, arbore empta, seminarium et ipse eflbrmet, ex eoque arbores

548

DE DOMINIO AUCTORUM

deinde ipse etiam vendat, suis expensis suoque lucro. Idem omnino
de alia libri editione valet.
11. Neque vero aliquid probat adversariorum ratio; cum enim
nimis probet, nihil probat omnino. En inivero, verum profecto est quod
assumitur, legem ipsam naturae postulare, ut cuique ius suum in fru­
ctum industriae atque ingenii sui servetur. Sed huiusmodi fructus ille
est, quem auctor reapse percipit ex editione et ex editionibus, quas
ipse conficit libri sui. Quod huiusmodi fructus extendatur etiam ad
editiones ab alio confectas, vel quod alius ideo impediatur editiones
has conficere, inde non eruitur: imo contrarium consequitur: alius
enim utitur suo ingenio, sua industria et labore, et ideo iure potitur
et fruitui illius fructibus. Aliud quod subditur, eandem naturae legem
postulare, ut, si fructus industriae nostrae percipi nullus possit, nisi
in communitatem ofus tradatur, traditio ista auctorem non privet fructu
industriae suae ; nihil pariter evincit. Etenim primo id evinceret, quod
traditio dominii in mutuo privare a fortiore non debet dominum pe­
cuniae fructu ex pecunia percipiendo. Insuper, si auctor libri, ne pri­
vetur fructu industriae suae, impedire potest, quominus librum alius
edat, in aliam linguam vertat, etc., mercator, negotiator, artifex, etc.;
impedire potest quominus alii mercatores, negotiatores, artifices, eamdem mercaturam et negotiationem camdeniquc artem exerceant; inde
enim ille privatur fructu industriae suae. Neque valet quod ipse inve­
nerit modum fabricandi merces, negotia agendi tali vel tali modo,
artem exercendi. Hoc ipsi communi sensui et praxi timoratorum op­
ponitur. Et sic si quis reperiat modum inveniendi aquam in campis
et publice illum manifestet, quis unquam impediet proprietarios agro­
rum ab aqua invenienda in proprio fundo, vel impediet alios quomi­
nus hanc artem exerceant, et lucrum inde percipiant? Neque veruin
est, quod tunc nullum auctor libri e. g. percipere posset fructum sui
ingenii et suae industriae. Percipit profecto fructum illius editionis,
vel illarum editionum, quas ipse conficit. Hoc unum verum est in
casu, quod non percipit auctor libri omnem fructum, qui ex illo ha­
beri potest. Sed hoc nullam continet difficultatem. Hoc enim passim
fere in contractibus omnibus vcriiicatur. Et sic qui vendit equum per­
cipit tantum pretium equi. Emptor utitur equo ad plures usus, et sua
industria lucratur forte quotannis pecuniam excedentem ipsum pretium
equi. Neque posset quis dicere, naturae legem postulare, ut, si fructus
rei suae percipi nullus possit, nisi rei dominium in alium tradatur,
traditio ista dominum non privet fructu rei suae. Facta traditione do­
minii, ille fructus non est amplius fructus rei suae, sed alterius; et

DE DOMINIO AUCTORUM

4

k

549

res fructificat alteri domino, non priori, cuius amplius non est. Cete­
rum si quis vel leviter attendat vim allatae rationis, ea talis plane
est, ut concedat omnino quod adversarii affirmant, quod nempe res in
communitatem tradatur, et consequenter auctorem eo privari iure pro
prietalis, et rem de communi iure evadere. Quod autem asseritur,
quod in tali etiam casu lex naturae postulat ut auctoi fructu indu­
striae suae non privetur ; hoc quidem consequenter dicitur de con­
gruentia, de convenientia quadam, de quadam naturali aequitate, sed
logice de stricto iure, vi iustitiae commutativae, dici quidem non
potest.
12. Hisce praesuppositis varias nunc resolvimus particulares quae­
stiones. Ac primum, an violet ius alienum, qui opus manuscriptum
sine consensu auctoris typis edat ? — R. Affirmative. Ratio, quia opus,
quamdiu in lucem emissum non fuit, sub dominio prorsus remanet
auctoris. Quare talis usurpator ad restitutionem manuscript! et da­
mnorum compensationem tenetur.
13. An item violet ius alienum, qui lectiones alicuius professoris,
vel concionem oratoris typis edat? — R. Sunt qui generatim affir­
mant, etiam de publica lectione vel concione. Ratio, quia publice do­
cere vel concionari non est tradere opus suum alteri ad edendum vel
vendendum. Verum distinguendum videtur. Etenim si agatur de privata lectione, de privata concione, perspicua res est professorem vel
concinnatorem retinere totum ius suum in suam lectionem vel con­
cionem. Verum, si agatur tie publica lectione vel concione, valet ar­
gumentum iam factum quod res in communitatem iam tradita sit, et
eo ipso facta sit de communi iure. Idque confirmatur ipso facto, nam
nemo est, qui tanquam iniurios in alios condemnat eos, qui publicos
discursus typis edunt, in ephemeridibus, Deputatorum vel Senatorum
in Parlamentis, vel aliorum in publicis conventibus. Ipsa Summi Pon­
tificis verba in publicis Christifidelium receptionibus publice eduntur,
neque ullus est, qui id gravis peccati contra iustitiam insimulet.
14. An typis mandari possit in alio loco liber recenter vulgatus,
sine licentia auctoris? — R. Si de loco valde dissito agatur, illi ipsi
Doctores, qui contendunt de iure naturae auctorem ius proprietatis
retinere in suum librum iterato edendum, ita ut alii excludantur a
tali iure, concedunt in tali casu huiusmodi ius minus urgendum vi­
deri: siquidem editio in regionibus valde dissitis minus impedit, quo­
minus fructum industriae suae congruum auctor percipiat. Atque haec
ratio adhuc clarius ostendit auctorem revera non retinere ius proprie­
tatis in suum opus, siquidem si illud ius retineret parum referret quod

550

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

in vicina vel longinqua regione liber edatur sine licentia, contra vo­
luntatem auctoris. Parum sane refert, quoad iniustitiam, quod quis
occupet alienam domum, alienum campum, iisque utatur ac fruatur
invito domino in vicina vel remotissima regione. Neque valet dicere
quod quis in tali remotissima regione defendere ac tueri non posset
suum ius proprietatis, secus, ut ipsimet Doctores scite animadvertunt,
fas esset cuique segetes aut uvas sibi sumere ad libitum, quod agri
aut vineae dominus eas custodire non valet. Si vero de vicino loco
agatur, et tractatus adsint inter varias ditiones, quorum vi auctor
eodem iure alibi ac in propria patria gaudere potest, laeditur certe
iustitia commutativa et violator alieni iuris ad normam legum damna
compensare tenetur. Quod si nulla adsit conventio inter varias regio­
nes, cum lex extra territorium legislatoris nullam habeat vim, quam­
vis forte talis adsit lex in loco auctoris, in alio tamen loco, libri
editor eâ non tenetur, adeoque nonnisi naturali iure res definienda
est. Atqui naturali iure huiusmodi proprietatis ius nullum est, vel
valde incertum est. Argui ergo non potest tanquam alieni iuris vio­
lator et tamquam damnificator, qui suo utitur iure et alienum librum
edit. Idque multo magis valet, si quis non mere ederet alienum librum,
sed in aliam linguam antea verteret. Tunc enim adhuc magis accedit
propria industria et proprius labor.

Ad n. 1297. seqq. — DE MATERIA GRAVI IN FURTO

(
'

)
k

1. Ratio in hac re dubitandi est, quia videtur in praesenti limites, tum a veteribus Theologis, tum etiam a S. Alph. 1. 3. n. 527.
528. praefinitos, excedi oportere, eo quod ab illorum aetate usque
ad nostram non leve circa pecuniae valorem deprehendatur discrimen.
Omnes enim nunc conqueruntur, rerum pretia prae anteactis tempo­
ribus notabiliter excrevisse, seu quod in idem recidit decrevisse pe­
cuniae valorem. Unde materia gravis in furto maiorem pecuniae quan­
titatem modo attingat necesse est. Sed contra videtur, neque a ve­
terum theologorum sententia, quae maximi semper in re morali facienda
est, neque, et multo minus, a S. Alphonsi doctrina, quae specialem
a S. Sede approbationem habuit, esse recedendum. Insuper licet con­
cedendum sit, pro temporum varietate varietatem etiam in pecuniae
valore inductam fuisse, si tamen huiusmodi proportio esset servanda,

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

à

551

cum nunc rerum pretia in immensum excreverint, et quantitas gravis
in furto in immensum esset augenda, quod in evidens cederet Socie­
tatis damnum. Ad quaestionem hanc resolvendam tria inquirimus:
1°. Quotuplex materia gravis distinguenda sit in furto? 2°. Quaenam
nostra aetate censenda sit in furto materia tum relative tum absolute
gravis? 3°. Quid iudicandum de propositis dubitandi rationibus?
2. Quoad primum quaesitum adnotare sufficit, quod, proprie lo­
quendo, materia gravis in furto est semper relativa, neque esse potest
absoluta. Ratio est, quia, ut ait Angelicus Doctor 2. 2. q. 73. a. 3.,
« peccata, quae committuntur in proximum, sunt pensanda per se
quidem secundum nocumenta, quae proximo inferuntur, quia ex hoc
habent rationem culpae. Tanto autem est maius nocumentum, quanto
maius bonum demitur ». Hoc non obstante, theologi distinguunt com­
muniter in furto materiam gravem absolutam, et materiam gravem
relativam. Materia gravis relativa illa est, quae est gravis, attentis
conditionibus personae in particulari, cui reipsa affertur grave nocu­
mentum. Quod omnino consonum est doctrinae modo expositae S. Tho­
mae 1. c. et q. 66. a. 6. ad 3. Quantum vero spectat ad materiam
gravem absolutam, Scavini, Edit. Mediol. 1874. libro 2. n. 697., in­
quit: « furtum erit absolute grave, quando independenter a damno,
quod patitur dominus, in hominum sensu per se censetur sufficere ad
constituendum peccatum lethale ». Haec definitio vel inexacta est, utpote incompleta, vel nihil revera dicit et explicat; quia, si praecisio
et abstractio fit a damno proximi, efformari non potest indicium ullum
materiae gravis. Ac si sensus communis hominum iudicat talem vel
talem materiam gravem, ita iudicat, quia in tali vel tali materia grave
proximi nocumentum considerat. Secus enim illud communis sensus
indicium, indicium esset sine fundamento et sensu. Materia absolute
gravis, secundum doctrinam communem Theologorum, est materia,
quae est gravis respectu omnium, cuiuscumque ipsi sint conditionis,
sive sint pauperes, sive divites ; sive sint personae individuae sive
morales; utpote quae in quibuscumque status conditionibus semper
affert proximo grave nocumentum, pro tali loco vel tempore. Dicitur
pro tali loco vel tempore, quia eadem res hoc loco vel tempore pro­
pter abundantiam parvi aestimatur, et consequenter eius ablatio leve
damnum infert; in alio autem loco vel tempore propter raritatem et
necessitatem pluris fit, et consequenter eiusdem rei ablatio grave affert
damnum. Hinc inexactum etiam est, quod addit idem Scavini 1. c.
« Patet autem, quod determinatio materiae absolutae, et in se, ad iu­
dicandum de peccati gravitate, tunc tantum debeat habere locum,

552

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

quando ignoretur status ac conditio personae damnificatae ». Atque
hanc materiam absolute gravem asserit esse quinque vel sex circiter
libellas.
3. Apposite Lugo de lust, et lur. D. 16. S. 2. n. 23. « Et qui­
dem negari non potest furti malitiam esse respecti vam, neque id ullus
negavit. Nam licet dicant, posse dari aliquam materiam furti gravem
absolutam, et aliam respectivam..., non tamen volunt, quod sit gravis
sine ullo respectu ad damnum proximi; sed solum significant esse
aliquam materiam talem, per quam omnibus damnum grave inferatur,
atque ideo stante tali materia non esse opus examinare et ponderare
conditionem personae damnum patientis, cum constet omnem perso­
nam, cuiuscumque conditionis sit, damnum 'grave pati ab eiusmodi
furto. Negari etiam non potest, quod aliqua materia sit, quae non
sit gravis respectu omnium, sed respectu alicuius sit levis, et respectu
aliorum sit gravis... Gravitas enim malitiae sumitur ex gravitate damni
illati: damni autem gravitas provenit ex indigentia maiori, qua pro­
ximus re illa indiget. Quare cum non omnes aeque indigeant re, quae
aufertur, consequens est, ut nec aeque gravem iniuriam patiantur,
atque adeo poterit aliquis levem, alter gravem iniuriam pati per fur­
tum aequalis summae ».
4. Ad secundum quaesitum quod attinet, duplex adest critérium
seu regula ad indicandam et determinandam materiam relative gravem
Aliud enim est critérium intrinsecum, aliud extrinsecum. Dicamus
primo de intrinseco. Id quod rationabiliter et, per se loquendo, gravem
displicentiam affert proximo nostro peccatum grave est contra caritatem,
et si iustitia in illud ingrediatur peccatum grave est contra iustitiam,
quae strictius obligat quam caritas. Hac fere ratiocinatione utitur An­
gelicus Doctor, 2. 2. q. 66. a. 6., ad probandum quod furtum per
se sit mortale peccatum. « Peccatum mortale, ait, est quod contra­
datur caritati, secundum quod est spiritualis animae vita. Caritas au­
tem consistit principaliter quidem in dilectione Dei, secundario vero
in dilectione proximi, ad quam pertinet, ut proximo bonum velimus
et operemur. Per furtum autem homo infert nocumentum proximo in
suis rebus, et si passim homines sibi invicem furarentur, periret hu­
mana societas. Unde furtum tamquam contrarium caritati est peccatum
mortale ». Porro privare personam aliquam eiusque familiam quoti­
diana sustentatione, necessaria secundum propriam conditionem, ra­
tionabiliter gravem displicentiam affert proximo nostro, qui se suosque
videt privatos necessariis rebus ad vitam secundum proprium statum.
Unde evidenter apparet nocumentum esse grave, computando in su-

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

;

*■

553

stentatione non solum victum, verum etiam vestitum et habitationem.
« Communiter DD. dicunt, inquit S. Alph. 1. 3. n. 527. in furto illam
esse gravem materiam, quae alicui iuxta suam conditionem in die
sufficeret pro sui suaeque familiae sustentatione, qua ut bene advertit
La-Croix n. 985. cum Spor. Gom. et aliis, non solum computatur
victus, sed etiam vestitus et habitatio ». Atque hic animadvertendum
est, quod huiusmodi sustentatione, per se loquendo, comprehendi de­
bent etiam honestae voluptates et licitae recreationes, propriae con­
ditioni convenientes, et quibus etiam quis rationabili omnino displi­
centia privaretur. Homo enim non vivit tantum pane et carne, aqua
et vino, in stricta mensura, neque vivit solitarius, sed vivit physice
aliis etiam rebus, et mensura convenienter bona et coagitata, si non
semper supereffluente, moraliter vero vivit in propria familia et in
societate; adeoque et voluptuariae expensae, honestae et convenientis
recreationis et etiam debiti honoris causa, sunt saltem aliquando su­
stinendae. Quod Theologi videntur implicite intelligere ea familiae su­
stentatione, quam statui congruam et convenientem appellant.
5. Verum ad peccatum grave quod attinet, licet privatio susten­
tationis in sensu exposito sit certe et apud omnes gravis, adhuc tamen
minor quantitas sufficit ad peccatum grave, secundum principium con­
stitutum. Etenim si quis privaretur quotidiana sustentatione necessaria
tantum ad propriam vitam individualem, et non etiam ad vitam pro­
priae familiae, gravem profecto et rationabilem displicentiam experi­
retur. Quin imo ad grave peccatum constituendum ex principio iam
praestabilito necessarium non est, ut quis privetur toto illo, quod est
necessarium ad quotidianam sustentationem propriae vitae individualis,
uti haec sustentatio modo est explicata, sed sufficit quod privetur
tantum notabili eius parte. Enimvero nonne quis gravem et rationa­
lem displicentiam persentiret, si etiam per unam diem privaretur ne­
cessario victu, vel vestitu, vel habitatione, vel officia ideo proprii status
et conditionis implere non possset?
6. Quare considerando 1°. quod in praesenti, ct quoad Italiam,
expenditur ad vitae sustentationem a pauperibus, ab operariis, a variis
personis civilis et nobilis conditionis, quod quotidie expenditur in
Collegiis et Seminariis, in Communitatibus religiosis, in familiis quae
decenter ct convenienter vivunt, sed etiam cum debita oeconomia;
considerando 2°. stipendia operariorum, medicorum, advocatorum,
publicorum officialium, et mercatorum lucra, pensiones alumnorum in
Collegiis et Seminariis, dotes Monialium, reditus ordinarie divitum;
videtur constitui posse in praesenti quoad Italiam, et forte etiam.

554

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

saltem plus minusve, pro aliis Europae regionibus, sequens materia
relative gravis: — 1°. pro pauperibus 1. libella, et aliquanto minus vel
plus, secundum gradum illorum paupertatis ; — 2°. pro operariis et
artificibus 1 libella, 2, 3, secundum varia opificia et artes, magis vel
minus lucrativas ; — 3°. pro personis civilis et ordinariae conditionis,
quae vivunt redditibus, vel exercitio mercaturae et commercii, vel li­
beralis professionis; — 5, 6, 7, libellae, secundum varium gradum
commoditatis vitae; — 4°. pro divitibus ordinariis, 10, 11, 12 li­
bellae, et pro Corporibus moralibus ordinariis, ac pro divitibus opu­
lentioribus, 10-20 libellae, pro divitiarum gradu; — 5°. tandem pro
personis extraordinarie divitibus, uti sunt Principes regnantes, et non
regnantes, Nobiles et Mercatores ac Negotiatores ditissimi, Corpora
Moralia et Societates exorbitantia Capitalia possidentes, designari non
potest materia relative gravis; recurrendum est ad materiam absolute
gravem. Et re quidem vera, cum privatus Princeps e. g., possidet 50.
et 100. miliones, qui quotidie pro epistolis tantum et telegrammatibus
expendit 5, 10, 15 libellas et amplius, evidens res est, quod furtum
10, 20 libellarum ipsum profecto non privabit ullo modo convenienti
sustentatione. Asserere ergo quod huiusmodi materia sit pro ipsis rela­
tive gravis, mere arbitrarium est, neque ullo pacto confirmatum ab
enunciate crilerio et regula intrinseca ad indicandum de gravitate
relativa.
7. Sed ad critérium et regulam extrinsecam gradum faciamus.
Cum hic agatur de morali indicio in re morali, tale critérium et re­
gula Theologorum auctoritate continetur. « Ceterum, ait, S. Alphonsus 1. c., ad iustam dimensionem faciendam huius gravitatis, recte
dicunt Salm, de Rest. c. 5. n. 12. magnopere conferre iudicia sa­
pientem, quorum maior auctoritas in hoc puncto mihi videtur ma­
iorem constituere probabilitatem. Quapropter diversas Doctorum sen­
tentias sedulo hic congerere curavi » etc. Atqui recentiorcs theologi,
paucis exceptis, levi discrimine, de quo ratio haberi non potest in
rebus moralibus, consentiunt omnino in materiam assignatam. In hoc
enim consentiunt, quod pro Europae regionibus materia relative gravis
sit in praesenti fere duplo maior illa, quam S. Alph. constituit pro
suo tempore. Porro S. Doctor 1. 3. n. 528., nulla facta distinctione
inter infimum, medium et supremum divitiarum gradum, assignat 1°. pro
pauperibus 1 lulium, 54 centesimos; — 2°. pro operariis 2 lulios,
1 libellam, 8 centesimos; — 3°. pro artificibus 2 lulios cum di­
midio, 1 libellam, 35 centesimos; — 4°. pro divitibus mediocriter
talibus 4 lulios, 2 libellas, 16 centesimos; — 5°. pro divitibus ab-

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

355

solute talibus et pro mercatoribus valde opulentis 6 lulios, 3 li­
bellas, 24 centesimos; — 6°. pro magnatibus ditissimis 1 aureum,
5 libellas, 38 centesimos ; — 7°. pro Communitate valde opulenta
1 aureum cum dimidio, 8 libellas, 7 centesimos; — 8°. pro Regibus
2 aureos, 10 libellas, 76 centesimos. Addit vero S. D. 1. c. n. 527. plu­
rimos doctores extendere hanc quantitatem usque ad 3 aureos, 16 li­
bellas, 14 centesimos. Et haec quantitas, uti patet, sat proxime attingit
dimidium quantitatis assignatae. lulius enim valet 54 centes. libellae.
Aureus vero valet 5 libell. 38 centes. Cf. Finardi Prontuario dei
Commerciante, etc. Roma 1862. Ut alios praetermittamus, brevi­
tatis causa, haec habet doctissimus losephus D’Annibale in Summula
Theolog. Moral. Part. 2. η. 201. Ed. 2. Mediol. 1882. « Prae oculis
habeam S. Alphonsum, duplicato fere ex eo tempore, quo is vivebat,
rerum pretio. Itaque pro praesenti nummorum valore semper leve
per se esse dixerim damnum, quod ad unam libellam circiter non
pertingit, etsi mendico ; contra grave per se esse dixerim damnum,
quod 30 circiter libellas exsuperet, etsi ditissimo, vel Regi fuerit il­
latum. Inter haec damnum relative, idest ex personis metiri debet:
reor igitur grave esse 1°. pauperibus, id est mendico, vel operario vel
artifici damnum 1 libellae vel 2 vel 2 */., ; 2°. mercatoribus pro cu­
iusque fortuna, vel infima, vel media, vel summa, 2 */„, vel 4, vel
8. ; 3°. divitibus, prout eis ex proprio vectigali, detractis sumptibus,
nihil redundat, aut parum, aut multum, aut plurimum, 3 et forte
minus, vel 4 vel 7 vel 10. Demum quoad personas morales, quae
habent corpus Collegii damnum grave est quod 10, vel si fuerint
opulentae, quod 20 aestimatur ». Haec etiam quantitas valde remota
non est a materia assignata. Et multum crevit interim pecuniae abun­
dantia, et facilitas eam sibi legitime procurandi.
8. Ad materiam absolutam deveniamus. Uti pro materia relativa
attenditur damnum individuorum, spectatis omnibus particularibus cir­
cumstantiis; ita pro materia absoluta spectari potissimum debet da­
mnum ipsius Societatis. Atque, hoc semel admisso, facile tunc intelli­
gitur, quomodo materia absolute gravis sit semper gravis, nempe pro
omnibus gravis, sine distinctione, quamvis agatur de divitibus extra­
ordinarie et exorbitanter talibus. Statuto hoc principio, materia ab­
solute gravis ea esse videtur, quae excedit quadraginta vel triginta li­
bellas, quantitatem designatam a D’Annibale. Verum obiiciet quis quo­
modo quadraginta vel triginta libellae afferre possunt grave damnum
Societati, si grave damnum ne individuo quidem afferunt extraordinarie
diviti, uti sunt magni bancarii, seu pecuniarum mercatores in Europa,

-- ------

556

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

quibus amissio 30 et etiam 300 libellarum et amplius in commer­
cialibus ipsorum operationibus vix sensibilis est, et statim compen­
satur tot et tantis aliis lucris. Respondetur, communem doctrinam
esse relate ad fornicationem, eam esse in omnibus casibus prohibitam,
ipso naturali iure, propter incertam prolis educationem. Quamvis in
particulari aliquo casu, qui non admodum difficilis est, ut verificetur,
et pater et mater, aliunde ditissimi, inter se conveniant, ut proles
debito modo educetur; immo etiam ut ii ipsi curam immediate su­
scipiant convenientis educationis, et ideo sincera et efficaci voluntate
promittant matrimonium statim ineundum, fornicatio maneret semper
prohibita naturali iure; quia si licita et permissa esset in aliquo par­
ticulari casu, periculum semper gravissimum adesset inordinatae licen­
tiae cum immenso prolis damno. Simili modo quamvis determinata
quantitas, in se ipsa iam satis ingens, non afferat individuo alicui in
particulari grave nocumentum, neque etiam pro eodem individuo pe­
riculum saltem sit ulterioris gravis nocumenti : ipsa quidem sufficiens
est ad constituendum grave et gravissimum periculum pro ipsa So­
cietate, et, per se loquendo, etiam pro ipsis individuis. Quare semper
erit, absolute loquendo, materia gravis in quovis casu. Etenim, si
consideratur grave damnum individui et societatis, opus est rationem
habere non tantum expensarum necessariarum ad sustentationem et de­
corem proprii status, verum etiam furtorum levium, qui satis frequen­
tes sunt non tantum in furibus ex professione, sed etiam in ipsis per­
sonis propriae familiae, communitatis, societatis; praesertim vero in
personis quibus commissa est administratio bonorum alienorum, ma­
xime publici dominii et utilitatis. « Scilicet, inquit Cimus O’Annibale
1. c. n. 257. nota 20., perdifficile est, ita fideliter res dominorum ab
aliis administrari, quin aliquid adhaereat manibus contrectantium ».
Posito igitur tali periculo, non solum evidens est, designatam quantitam esse sufficientem ad constituendam materiam absolute gravem ;
verum etiam potest forte ea quantitas non sine ratione nimia videri,
et ad angustiores limites coarctanda. Ubi enim gravitas peccati non
deterret, et maioris lucri sat notabilis spes ad novum furtum invitat
et incitat, plures homines, et longe plures communiter illud commit­
terent, et fortunae nostrae gravissime laederentur, nisi deterrentur
metu graviore peccati. Hinc patet, cur, licet longe maior sit excessus
facultatis Regis opulentissimi supra facultates divitis ordinarii, vel
etiam Marchionis aut Comitis, absque ulla proportione, quam excessus
divitis supra facultates civis, vel hominis communis, non requiritur
tamen tantus excessus proportionnais in furto gravi Regi facto supra

4,

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

557

furtum factum diviti, quantus in hoc respectu furti facti homini com­
muni. Atque haec doctrina conformis videtur doctrinae modo relatae
Angelici Doctoris de gravitate furti, qui eam absolute declarat inquiens: «Per furtum autem homo infert nocumentum proximo in
rebus suis, et si passim homines sibi invicem furarentur periret hu­
mana societas ». Cf. etiam Lug. 1. c. n. 29. seqq.
9. Neque vero obiiciatur auctoritas Card. De Lugo asserentis
1. c. n. 21. non posse constitui quantitatem absolute gravem in furto.
Lugo enim 1. c. non asserit hoc, sed rem bene diversam, nempe « non
posse definiri quae sint confinia utriusque materiae (nempe levis et
gravis, ita ut citra talem summam sit levis, et ultra illam sit gravis ».
Aliud sane est non posse mathematice definiri eam quantitatem, aliud
non posse neque moraliter determinari, morali quadam latitudine,
nempe paulo plus paulo minus, materiam absolute gravem, et hoc est
quod ipsemet Card. De Lugo efficere conatur sequentibus paragra­
phes. Cf. n. 29. seqq., ubi rationem universalem designat malitiae furti
gravis, nempe absolute gravis. Cf. etiam n. 35.
10. Neque item obiiciatur, quod ex facto discursu sequeretur,
quodlibet furtum esse grave, cum ex quolibet levi furto timeri posset
gravissimum Societatis et individuorum detrimentum. Etenim non ita
alliciuntur homines ad haec minora furta, ex quibus parum lucri ca­
piunt, sicut alliciuntur ad illa alia maiora, in quibus lucrum non con­
temptibile apparet, si ea sine peccato gravi fieri possent, ut habet
idem Lugo 1. c. n. 33. Quantitas autem assignata quadraginta vel tri­
ginta libellarum lucrum sane non contemptibile affert, ad furandum
satis superque alliciens.
11. Demum obiicitur adhuc Lugonis auctoritas contra quantitatem
assignatam 30., 40. libellarum, tanquam absolute gravem. Lugo enim
hanc quantitatem asserit esse 100. aureorum 1. c. n. 21. Si ergo tem­
pore Lugonis haec erat quantitas absolute gravis, nostro certe tem­
pore adhuc maior esse debet. Respondetur falsum omnino esse asser­
tum. Lugo enim non dicit pro suo tempore illam esse quantitatem
absolute gravem, sed illam esse quantitatem evidenter et certo gra­
vem ; quod est bene diversum ; et hoc quidem asserit per quamdam
quasi exaggerationem. Nam in illo eodem numero non loquitur de
materia absolute determinanda, ita ut illam determinet, sed loquitur
tantum de difficultate determinandi istam materiam gravem et multo
magis definiendi limites istius materiae gravis et levis, propter ipsam
difficultatem reperiendi hac in re aliquod rationale principium, et ali­
quam regulam fixam, Hinc numeris sequentibus 22.-29. refert varias

*

jl

NE

MH1 X V v' V

558

<
ri
n

>

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

Theologorum sententias, et varias regulas ab ipsis assignatas, quas
perpendit, et ostendit esse insufficientes. Antequam vero proferat n. 29.
suam regulam et rationale principium, ut malitia furti gravis, nimi­
rum absolute gravis, intelligatur, aperte declarat se reapse non rece­
dere ab aliorum opinione; attento etiam decremento pecuniae tunc
temporis; et ait in fine n. 28: «Quare non aegre cum praedictis in
reipsa consentiam, ut in ordine ad Reges et Magnates opulentos exi­
gatur furtum unius aurei ; ad divites sex vel septem argentei ; ad ar­
tifices quatuor, ad pauperes valor victus diurni, seu merces mediocris,
quae tempore medio inter hyemem et aestatem datur fossori ». Ar­
genteus idem est Lugoni ac iulius seu regalis, n. 22.-26. ; regalis au­
tem ordinarius valet 26. centes. libellae. Sed cum argenteum pro iulio
seu regali sumat, et dicat n. 26. unum Ducatum continere undecim
regales seu lulios, pro regali intclligit non regalem ordinarium, ae­
neum, rea! dc vellon, sed regalem argenteum, real de piata, valoris
circiter duplo maioris, et circiter iulio aequivalentem. Et n. 31. adhuc
magis definitive statuit furtum unius aurei esse absolute grave, propter
periculum gravis detrimenti, quod in eo est: «nam, inquit, ex furtis
pluribus unius aurei, a diversis tibi factis, vere res tuae familiares
gravissimum detrimentum subirent». Item n. 32. idem clare omnino
affirmat, extendens illam materiam absolute gravem non ad 100. au­
reos, sed ad unum vel duos aureos. Tandem n. 35. disserens iterum
de difficultate praecise definiendi limites materiae gravis et levis, quam­
vis hypothetice et nonnisi exempli gratia loquatur, in medium sane
non profert 90. vel 80. aureos sed 6. lulios. Confirmari etiam potest
auctoritate S. Alphonsi, qui n. 527. Lugonem recenset inter auctores,
qui «respectu Magnatum ditissimorum... (dicunt) sufficere ad mate­
riam gravem unum aureum ». Ex Lugonis autem sententia n. 29. respectu harum ditissimarum personarum requirenda non est materia
relative gravis, sed absolute gravis, quam ipse deinde statuit secun­
dum hanc regulam et principium ; nempe « aliqua prohiberi non pro­
pter dannum praecise quod afferunt, quando semel fiunt, sed propter
damnum, quod afferrent, saepius repetita, si licerent... Sic ergo in
praesenti materia dicendum videtur, quod licet furtum unius aurei vel
dimidii semel solum factum non afferret magnum detrimentum, prae­
sertim homini diviti ; atque ideo secundum se spectatum non videretur
sufficiens ad inducendam damnationem aeternam ; consequenter tamen
afferret magnum detrimentum, eo quod si tale furtum leve esset, et
posset absque peccato gravi fieri, multiplicarentur huiusmodi furta,
ex quorum frequentia maximum detrimentum etiam divitibus et prin-

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

559

cipibus sequeretur». Atque ex his satis superque patet, quam sit fal­
sum asserere materiam absolute gravem ex Lugone esse summam 100.
aureorum, nempe maiorem 500. libellis, cum aureus aequivaleat 5. li­
bellis. 38. centesimis.
12. Ad tertium quaesitum deveniamus. Ratio adducta, ut a li­
mitibus recedatur designatis ab antiquis Theologis et a S. Alphonso
optima est. Cum enim mutatus valor pecuniae sit, et imminutus sit,
ac notabiliter imminutus, damnum in praesenti allatum proximo in
paribus circumstantiis multo minus est, quam illud quod antea erat.
Ac in re furti est praecise hoc damnum grave vel leve, quod reddit
materiam gravem vel levem. Ipsemet S. Alph. 1. c. n. 527. inquit,
gravitatem materiae furti, « dimetiendam esse respective ad circum­
stantias personae, rei, loci et temporis ». Idem habet Lugo 1. c. n. 24.
25. Illud vero, quod contra asseritur, quod non sit licitum discedere
a doctrina antiquorum theologorum ac S. Alphonsi, cuius opera spe­
cialem approbationem acceperunt ab Apost. Sede, locum vere non
habet in casu nostro. Etenim ne latum quidem unguem discedimus
ab eorum doctrina et principiis, quamvis conclusio sit diversa, quia
diversae sunt circumstantiae, ut idem S. Alphonsus et Lugo docent
esse debere. Tandem quod additur, quod nempe materia gravis in
furto proportiones fere enormes assumeret, si attendendum esset ad
mutatum valorem pecuniae et pretium rerum, falsissimum est. Quidam
profecto theologus recentior, innixus catalogo quodam pretiorum, qui
reperitur in Ordinatione quadam Politiae Civitatis Bituricensis in Gallia
a. 1598. ex comparatione praedictorum pretiorum cum pretiis eiusdem
civitatis a. 1883., reperit proportionem esse unius ad tredecim. Atque
hinc deduxit, quod materia gravis pro rege est saltem 150. libella­
rum. Assertio haec verissima exaggeratio est, et sine ullo solido fun­
damento. Non sufficit comparare pretium paucarum mercium, ac sti­
pendium aliquorum operariorum, quae reperiuntur in ea Ordinatione
Civitatis Bituricensis. Sed ut deveniamus ad conclusionem serio de­
ductam et fundatam, necesse est examinare et perpendere totum Sta­
tum praesentem Societatis relate ad publicas et privatas divitias, re­
late ad valorem pecuniae et omnes vitae necessitates. Ac primo quidem
pauperes, qui vivunt ex bonis divitum, tot in praesenti sunt quot ante
et forte plures et multo plures quam ante. Si pecunia abundantior est,
tributa etiam et vectigalia maiora sunt, aequali saltem si non maiori
proportione. Stipendium publicorum officialium auctum est at certe
auctum non est tredecies neque decies, neque multo minus relate ad
stipendium temporis proxime anteacti. Necessitates autem vitae in

560

DE MATERIA GRAVI IN FURTO

praesenti auctae sunt; et pecunia, si, attento actuali commercio magis,
vi industriae, fructuosa est quam antea, augmentum certe non est
tredecies maius, sed vix tertia aut dimidia parte. Agrorum cultura e
contrario pluribus in locis longe minus fructuosa est, et in aliquibus
fere derelicta. Attenta vero evolutione commercii, amissio Capitalium
propter cessiones bonorum, incendia, naufragia, etc., longe maior est
quam ante. Ac quamvis sit nunc maior activitas, cursus, et quasi mo­
tus divitiarum, hoc non obstante, illi qui nunc sunt extraordinarie et
exorbitanter divites, non videntur revera ditiores esse, quam illi qui
divites extraordinarie erant praeteritis temporibus, ut facile deduci
potest ex magnis ipsorum operibus et fundationibus beneficentiae, splen­
didissimorum aedificiorum, Monasterorium, Nosocomiorum, etc., quae
ipsi erexerunt et fundarunt. Demum, si secundum illam Ordinationem
Civitatis Bituricensis libra bovis et gallina hodie tredecies maioris
pretii est quam ante, huiusmodi proportio vera non est pro omnibus
civitatibus et oppidis Europae, immo etiam eiusdem Galliae, ut ex
Catalogis pretiorum constat, qui in publicis Ephemeridibus eduntur.
Et sic ex. gr. in Civitate Bituricensi gallina optima omnium emitur
3 libellis et 90 centesimis, Augustae Taurinorum emitur 2 libellis
et 40 centesimis. Hoc observavit pro suo tempore ipse Card. Lugo;
ait enim 1. c. n. 24. « Ego vidi Matriti pretium commune unius gal­
linae esse octo argenteos, cum tamen Salmanticae, dum ibi studerem,
emeretur communiter duobus argenteis». Praeterea quot aliae res sunt,
quae antea multo cariori pretio emebantur; hodie vero vili pretio ha­
bentur, uti facile cernere est in transmissione epistolarum, in transve­
ctione mercium, in itineribus, in rebus machinis artefactis, in combustibilibus necessariis ad illuminandum et ad comburendum, etc. Igitur
excessus materiae gravis in furto nequit omnino in praesenti esse
enormis. Omnibus bene ponderatis, vix forte pervenit ad duplum, que­
madmodum confirmari etiam potest ex stipendio Missarum, quod sive
ex consuetudine sive ex Statutis dioecesanis duplo circiter auctum est.
Et sic tempore S. Alphonsi et Benedicti XIV. stipendium Missarum
manualium erat 10 solidorum; illud autem Missarum fundatarum 26,
27 solidorum, Cf. Bened. XIV. Instr. 56. n. 19. seqq.; hodie vero
est 1 1
2 libellarum pro variis locis. Idem fere dicendum de sti­
pendio militum, medicorum, etc. Anno 1S56. Sacra Cong, pro prae­
statione alimentorum decernebat summam 6 ducatorum, menstruo­
rum. circiter 30 libellarum, etc. Cf. Bizzarri Collect., etc. Insuper
tempore Molinae, qui obiit 1600., pecuniae variatio fuit ab 1 ad 6.
De lust et Iure Tr. 2. D. 6S5. n. 2. Tempore Lugonis, qui obiit

561

LEX IEIUNII

1660., variatio pecuniae fuit ab 1 ad 3. De lust, et lur. D. 16. n. 25.
Variationem affirmat etiam S. Alph. ab 1 ad 2, 1. 3. n. 383. Neque
vero hi doctores materiam furti gravem, pro suo tempore, hac pro­
portione auxerunt. Secundum rationem ergo mutationis valoris pe­
cuniae augendam esse, eadem proportione, materiam gravem furti neque
ratione, neque auctoritate comprobatur.

Ad n. 1573bU. — LEX IEIUNII

Ex Decreto S. O.

Frequentes pluribus

5. Sept. 1906.

1. Valet praesens lex pro Italia et Insulis adiacentibus, pro Si­
cilia, pro Sardinia, pro insula quoque Melitensi.
2. Quare revocata manent pro iisdem regionibus quaevis in con­
trarium localia indulta, concessiones, privilegia, etiam Bullae Cruciatae
quoad indultum abstinentiae, et consuetudines etiam immemoriales.
3. Lex Ecclesiae generalis est, quae nunc viget loco generalis
legis antea vigentis in Italia. Quare servanda adhuc sunt ieiunia et
abstinentiae, quae in aliquibus locis ex peculiari voto servabantur, uti
Romae ieiunium in pervigilio Purificationis et in Sicilia ieiunium in
pervigilio Immaculatae Conceptionis. Itemque servanda adhuc sunt a
Religiosis ieiunia et abstinentiae, quae ex propriis Regulis praescri­
buntur. Decretum enim S. O. respicit tantum ieiunia et abstinentias
ex generali Ecclesiae lege servanda in Italia, ad quae consequenter
servanda etiam Religiosi tenentur.

So/ius abstinentiae lex
4. Haec est abstinentia servanda a carnibus et a iure carnis.
Quare, permittuntur ova, lacticinia et condimenta omnia in qualibet
refectione.
5. Permixtio carnium et piscium in eadem comestione non prohi­
betur dispensatis vel excusatis ab abstinentia. Ea enim prohibetur
tantum diebus ieiunii.
6. Praedicta autem abstinentiae lex obligat in omnibus et singulis
feriis sextis per annum, absque obligatione ieiunii. Quare sabbato am­
plius non habetur obligatio abstinentiae.
Bucceroni.

Inst. thcol. moralis II.

n*

W^VM4:

562

LEX IEIUNII

Solius ieiunii lex
7. Ieiunii lex est lex unicae per diem refectionis, quae tamen non
excludit vespertinam collatiunculam et matutinum frustulum.
8. Permittuntur carnes et ius carnis in unica comestione pro illis,
qui tenentur ad ieiunium servandum. Permittuntur consequenter ova,
lacticinia et omnia condimenta, in eadem comestione. In coenula eisdem
ieiunantibus prohibentur carnes, et ius carnis; ova et lacticinia; sed
permittuntur condimenta omnia, ex adipe cuiuscumque animalis, et
etiam ex butyro et margarina.
9. Qui vero, quacumque causa, ad ieiunium non obligatur potest
pluries in die comedere carnes, ova et lacticinia. Quando enim non
habetur obligatio ieiunii nulla refectionum fit distinctio quoad ovorum,
lacticiniorum et condimentorum liberum usum, art. 4.°, nisi aliter
expresse caveatur, ut in art. 2.°, ubi praeter ieiunium seu unicam
comestionem servanda etiam simpliciter praecipitur lex strictioris ab­
stinentiae. Cf. Invitat. Sacr. Card. Urbis Vicarii S. S. pro a. 1908.
10. Omnibus et ieiunantibus et non ieiunantibus, durante qua­
dragesima, Dominicis non exclusis, et omnibus aliis ieiunii diebus,
prohibetur in eadem comestione permixtio carnium et piscium, non
etiam iuris ex carne et condimentorum ex pisce.
11. Obligat lex haec solius ieiunii diebus lunae, martis, mercurii,
iovis, etiam maioris hehdomadae, durante quadragesima, praeter diem
mercurii cinerum, diem mercurii quatuor temporum/et vigilias S. loseph et Annuntiationis, quando haec incidat in quadragesimam, et
utrumque festum de praecepto sit observandum. Cf. n. 13.

Lex ieiunii et mitioris abstinentiae
12. Haec lex, praeter unicam comestionem servandam a ieiunan­
tibus, prohibet carnem et ius carnium, quomodocumque expressum,
non alios cibos, provenientes ex carne, lac, caseum, butyrum ova. Tum
autem in refectione principali, tum in refectiuncula alias permissa, sed
non in frustulo matutino, licet uti ex quovis adipe, butyro, margarina
et similibus condimentis ; adeoque non licet sumere in refectiuncula
serotina lac aut caseum. Ex quovis adipe, adeoque etiam ex adipe,
qui colligitur ex iure carnis et est supernatans in eius superiore su­
perficie. Quare ieiunantes uti non possunt ovis et lacticiniis in coenula.

LEX IEIUNII

563

His uti possunt non ieiunantes quoties per diem edunt. Cf. Invitat.
Sacr. Card. Urbis Vicarii S. S. a. 1908.
13. Obligat haec lex die mercurii cinerum, — diebus veneris et
sabbatis Quadragesimae et Adventus, — diebus mercurii et veneris
nec non sabbatis Quatuor Temporum, — Vigiliis S. loseph, Sponsi
B. Μ. V. et Annunciationis eiusdem B. Μ. V., ubi haec festa sub
praecepto recoluntur; et ad Vigiliam Annunciationis quod spectat,
dummodo ea intra Quadragesimam incidat. Quare, cum haec festa
nunc amplius de praecepto non sint, lex abstinentiae, vi horum festo­
rum, non amplius habetur, nisi ex peculiari voto, vel peculiari Reli­
giosi Ordinis statuto, alicubi servanda adhuc sit abstinentia. S. C. C. 25.
Febr. 1912., Acta Apost. Sed. v. 4. p. 142. — Vigiliis obligat prae­
terea Pentecostes, SS. Apostolorum Petri et Pauli et omnium San­
ctorum.
Lex ieiunii et strictioris abstinentiae

14. Hac lege praeter ieiunium seu unicam comestionem, absti­
nentia etiam servanda est a carnibus, ab iisque omnibus, quae ex came
trahunt originem, lacte scilicet, butyro, caseo, ovis et ex quocumque
animali adipe condimentis.
15. Quare, praeter carnes, prohibentur lacticinia et condimenta
ex adipe tum in principali refectione tum in vespertina refectiuncula.
16. Haec lex non obligat nisi tantum in quatuor diebus, nempe
l.° die veneris quatuor temporum in Quadragesima ; 2.° die veneris
maioris hebdomadae · 3.° in pervigilio Assumptionis B. V. Mariae ;
4.° in pervigilio Nativitatis Dni N. lesu Christi.
17. Hisce ergo diebus etiam illi, qui non ieiunant, praedictam
abstinentiam servare tenentur. Nam praeter ieiunium, hisce diebus,
servanda etiam est lex abstinentiae a carnibus, aliisque omnibus, quae
a carne trahunt originem et ex quocumque animali adipe condimentis.
Facultas Episcopis concessa

18. Ordinarii locorum habitualem habent facultatem — antici­
pandi ieiunium et abstinentiam, aut etiam dispensandi super iis —
pro tota dioecesi aut pro determinatis aliquibus locis — ex gravissi­
mis tamen causis — et excepto tempore Quadragesimae vel Adventus
— quando ieiunium vel abstinentia occurrat servanda in casibus se­
quentibus.

564

LEX IEIUNII

In dic aliquo festo ex solemnioribus in Ecclesia;
In festo Titularis aut Patroni principalis alicuius loci vel
dioecesis ;
In extraordinaria quadam religiosa solemnitate, uti centenaria,
pia peregrinatione, etc.
In publicis annuis nundinis, quae inusitato populi concursu ce­
lebrantur.
19. Excepto tempore Quadragesimae et Adventus. Quare antici­
pare et dispensare possunt abstinentiam feriis VI. extra Quadragesi­
mam et Adventum, et ieiunia quatuor temporum aestatis et autumni,
et vigiliarum Pentecostes, SS. AA. Petri et Pauli, Assumptionis B. V.
Mariae, Omnium Sanctorum et Nativitatis Dûi N. lesu Christi.
20. Anticipatio bene fieri potest, ratione ipsius occurrentiae, prae­
dicti festi, solemnitatis, et nundinarum ; dispensatio vero nonnisi ex
gravissima causa est concedenda, si e. g. praevideatur quod anticipato
etiam ieiunio vel abstinentia, ea non observarentur, et quam plurima
essent peccata.
Vigiliae festorum suppressorum

21. Vigiliis festorum nuperrime suppressorum Motu Proprio S. P.
servandum ieiunium et abstinentia est, uti ante. Etenim praedicto M. P.
dispensatum est a ieiunio et abstinentia pro solis diebus festi duplicis
praecepti, praeter Dominicas servatis, et pro festis Sanctorum Patro­
norum, quando haec solemniter et magno populorum seu populi con­
cursu celebrantur. Id tamen immutatum relinquit, quod n. 13. assertum
est, propter clausulam, quae in Decreto S. Officii habetur, ubi haec
festa sub praecepto recoluntur.
Ubi haec festa sub praecepto recoluntur, et, ad Vigiliam Annun­
tiationis quod spectat, dummodo ea intra Quadragesimam incidat. Quare,
abolito nunc praecepto festi servandi, abstinentia in utriusque festi per­
vigilio servanda amplius non est; nisi ex peculiari voto vel peculiari
Religiosi Ordinis statuto, alicubi sit servanda.
Et sane Decreto S. C. C. 18 Sept. 1911., quo declaratum est
servari debere vigilias festorum suppressorum M. P. 2. Iui. 1911.,
Decreto S. O. 5. Sept. 1906., pro Italia edito, quoad vigilias S. loseph ct Annuntiationis B. Μ. V., derogatum non est. S. C. C. 25.
Febr. 1912.

POTESTAS SACRI COLLEGII

565

Ex Const. Vacante Sede Pii X. 25. Dec. 1904. de Sede Apostolica vacante et de Romani Pontificis electione.
Ad n. 178. 181. 182. 251. 283.
POTESTAS SACRI COLLEGII

« Sedis Apostolicae vacatione durante, S. Collegium Cardinalium
in iis, quae ad Pontificem Maximum dum viveret pertinebat, nullam
omnino potestatem aut iurisdictionem habeat, neque gratiam neque
iustitiam faciendi, aut factam per Pontificem mortuum execution! de­
mandandi ; sed ea omnia futuro Pontifici reservare teneatur. Itaque
irritum et inane esse decernimus quidquid potestatis aut iurisdictionis
ad Romanum, dum vivit, Pontificem pertinentis, (nisi quatenus in hac
nostra Constitutione expresse permittatur) coetus Cardinalium duxerit
(eadem vacante Ecclesia) exercendum ». N. 1.
« Pro-Datarius autem vel Sub-Datarius, et Secretarius Brevium
vel eius substitutus supplicationes gratiarum, quae penes ipsos sunt,
sub sigillo clausas Sacro Collegio tradant». N. 11.
« S. R. E. Camerarii et Poenitentiarii Maioris officia non ces­
sant per obitum Pontificis ». N. 12.
« Cardinalis in Urbe Vicarii officium et iurisdictio non expirant
morte Romani Pontificis ». N. 19.
« Item Legatorum, Nuntiorum, ac Delegatorum Apostolicorum
officium et potestas non cessant Sede vacante ». N. 20.
Defuncti Pontificis Eleemosynarius pergit suum officium exercere
cum debita S. Collegio Cardinalium subiectione et ab eo dependentia.
N. 21.
Sacrae Congregationes nonnisi ordinarias facultates habent. Eis
autem solummodo in iis gratiis concedendis, quae minoris sunt, utun­
tur. N. 25.

Ad n. 521. — IURAMENTUM
luramentum emittere tenentur, secundum praescriptam formulam
Cardinales omnes in Conclavi pro electione Summi Pontificis. N. 11.
luramentum item emittere tenentur Conclavistae omnes, secun­
dum praescriptam formulam, de secreto servando, sub poena excom­

566

SIMONIA, JURAMENTUM, SECRETUM, PACTA, ETC.

municationis latae sententiae futuro Pontifici speciali modo reservatae,
privative etiam quoad S. Poenitentiariam, et sub poena privationis
cuiuscumque beneficii, pensionis, officii, muneris, ipso facto transgres­
sionis incurrendae. N. 40.

Ad n. 521. 550. 958. 1540. — SIMONIA, JURAMENTUM,
SECRETUM, PACTA, EXCOMMUNICATIONES

<
.
I
I
t
I
t
y
A

« Cardinales omnes et singuli, valetudine non impediti, cum tertio
pulsata per loca solita conclavis campanula fuerit, ad scrutinium con­
venire debent; cui legi si quis non obtemperaverit, latae sententiae
excommunicationis poenam incurrat ». N. 37.
« Clauso Conclavi, nulli ad colloquium cum Cardinalibus vel aliis
in Conclavi partem habentibus admittantur, nisi praesentibus Praela­
tis, quibus Conclavis custodia concreditur, et nisi voce et idiomate
intelligibili loquantur. Et si quis forte (quod absit) clam ipsum Con­
clave ingrediatur, omni honore, gradu, atque officio et beneficio ipso
facto privatus existât ». N. 49.
« Volumus item ut epistolae, aut cuiusvis generis scripta, etiam
typis edita, tum ad eos qui in Conclavi sunt (non exceptis ipsis S:
R. E. Cardinalibus), tum praesertim e Conclavi ad eos, qui foris sunt,
mitti nullatenus possint, nisi prius omnia et singula S. Collegii Se­
cretarii, ac simul Praelatorum, qui ad custodiam Conclavis deputati
sunt, examini atque inspectioni subiiciantur. Absolute autem omnibus
interdicimus, ne ephemerides quotidianae vel periodicae extra Conclave mittantur. Qui vero contra fecerint, poenae excommunicationis
latae sententiae subiaceant ». N. 50.
« Praeterea, uti iam in supra relatis, tam pro S. R. E. Cardinalibus, quam pro Conclavistis, iurisiurandi formulis expressum est,
severe praecipimus et mandamus, ut ab omnibus in Conclavi partem
habentibus secretum religiosissime servetur, in iis omnibus, quae ad
electionem Romani Pontificis pertineant, et in iis, quae in Conclavi,
seu in loco electionis agantur. Hinc quaecumque directe vel indirecte
secretum violare quomodolibet poterunt,-sive verba, sive scripta, sive
signa, aut alia quaevis omnia vitare et cavere omnino tenentur; ita
ut hanc legem violantes excommunicationem ipso facto incurrant, a
qua, sicut ab alia quavis et contra quoslibet imposita et irrogata, seu

SIMONIA, IURAMENTUM, SECRETUM, PACTA, ETC.

567

infra imponenda ct irroganda poena excommunicationis, a nullo, ne
a Maiori quidem Pocnitcntiario, cuiuslibet facultatis vigore, praeter­
quam a Romano Pontifice, nisi in mortis articulo absolvi possint ».
N. 51.
« Specialiter autem, sub eiusdem excommunicationis poena, Car­
dinales prohibemus, ne suis familiaribus seu Conclavistis vel aliis qui­
busvis ea pandant, quae scrutinium directe vel indirecte respiciant,
itemque quae, in Cardinalium Congregationibus, sive ante Conclave,
sive ipso durante, habitis, acta vel decreta sint ». N. 52.
« Insuper praecipimus, graviter onerata ipsorum conscientia, S.
R. E. Cardinalibus, ut secretum huiusmodi servetur etiam post per­
actam novi Pontificis electionem, neque ullo modo ipsum violari li­
ceat, nisi ab eodem Pontifice peculiaris ad hoc facultas aut expressa
dispensatio concessa fuerit. Quod praeceptum extendi volumus ad alios
omnes, qui in Conclavi partem habuerunt, si quid forte, bona vel
mala fide, de iis, quae in Conclavi gesta sint, cognoverint ». N. 53.
« Simoniae crimen, tam divino quam humano iure detestabile,
in electione Romani Pontificis omnino sicut reprobatum esse constat,
ita et Nos reprobamus atque damnamus, huiusque criminis reos poena
excommunicationis latae sententiae innodamus; sublata tamen irrita­
tione electionis simoniacae, quam Deus avertat, a Iulio II. (vel alio
qualicumque decreto pontificio) statuta, ut praetextus amputetur im­
pugnandi valorem electionis Romani Pontificis. Iulii II. Const. Cum
tam divino xix. kal. Febr. 1905. ». N. 79.
« Item sub excommunicationis poena prohibemus ne quis, etiamsi
Cardinalatus honore fulgeat, vivente Romano Pontifice et eo incon­
sulto, tractare de ipsius Successoris electione, aut aliquod suffragium
polliceri, vel hac de causa privatis conventiculis factis aliquid delibe­
rare et decernere praesumat. Symmachus Papa in Synod. Rom. c. 2.
D. 79. ; Pauli IV. Const. Cum secundum Apostolum XVII. kal. lanuar. 1558. ». N. 80.
« Quae autem in memorata Nostra Constitutione « Commissum
Nobis » de civili Veto seu Exclusiva, ut vocant, in electione Summi
Pontificis ediximus et sanximus, hic omni ex parte atque integre re­
novantes, confirmata esse volumus. Quamobrem iterum in virtute san­
ctae obedientiae, sub interminatione divini indicii et poena excommu­
nicationis latae sententiae, omnes et singulos S. R. E. Cardinales, tam
praesentes quam futuros, pariterque Secretarium S. Collegii Cardina­
lium aliosque omnes in Conclavi partem habentes, prohibemus ne,
quovis praetextu, a quavis civili potestate munus recipiant Veto sive

568

SIMONIA, JURAMENTUM, SECRETUM, PACTA, ETC.

Exclusivam, etiam sub forma simplicis desiderii, proponendi, ipsum ve
hoc Veto, qualibet ratione sibi cognitum, patefaciant sive universo
Cardinalium Collegio simul congregato, sive singulis porporatis Pa­
tribus, sive scripto, sive ore, sive directo ac proxime, sive oblique ac
per alios, sive ante Conclave sive ipso perdurante. Quam prohibitio­
nem extendi volumus ad omnes interventus, intercessiones aliosque
modos quoslibet, quibus laicae potestates cuiuslibet gradus et ordinis
voluerint sese in Pontificis electione immiscere ». N. 81.
« Cardinales praeterea abstineant ab omnibus pactionibus, conven­
tionibus, promissionibus aliisque quibuscumque obligationibus, quibus
adstringi possint ad suffragium alicui vel aliquibus dandum vel non
dandum ; quae omnia et singula, si de facto intervenerint, etiam iuramento adiecto nulla et irrita, neque ad eorum observantiam quem­
quam teneri decernimus et contra facientes ex nunc excommunicationis
poena innodamus. Tractatus tamen pro electione habendos, Sede va­
cante, vetare non intelligimus. Greg. X. cap. 3. Ubi periculum § 4.
de Elect, I. 6. in Sext. ; Pii IV. Const. In eligendis § 26.; Greg. XV.
Const. Aeterni Patris § 18. ». N. 82.
« Pariter interdicimus ne Cardinales, antequam ad electionem de­
veniant, capitula conficiant, seu quaedam communi consensu statuant,
ad quorum observantiam sese adstringant, si ad Pontificatum assu­
mantur; quae item, si de facto intervenerint, etiam iuramento adiecto,
nulla et irrita declaramus. Pii IV. Const. In eligendis § 3.; Greg. XV.
Const. Aeterni Patris § 18. ». N. 83.
« Iisdem denique, quibus Decessores Nostri, vocibus, S. R. E.
Cardinale vehementer hortamur, ut in eligendo Pontifice, nulla propen­
sione animi vel aversione ducti, nullius inclinati gratia aut obsequio,
non intercessione in saeculo potentium, non vi vel metu vel aura po­
pulari moti, sed unice Dei gloriam et Ecclesiae bonum prae oculis
habentes, in eum sua vota conferant, quem universali Ecclesiae fru­
ctuose utiliterque gubernandae prae ceteris idoneum in Domino indi­
caverint. Greg. X. cap. 3. Ubi periculum § 4. de Elect. I. 6. in Sext.;
Pii IV. Const. In eligendis § 26. ; Greg. XV. Const. Aeterni Patris
§ 23.; Clem. XII. Const. Apostolatus officium § 5.; Pii IX. Const.
I.icet per Apostolicas VI. Idus Septembr. 1874.; Leonis XIII. Const.
Praedecessores Nostri ; Pii X. Const. Commissum Nobis. ». N. 84.
« Cum vero fideles non tam humanae industriae subsidiis, etsi sol­
licitae, inniti debeant, quam in humilis devotaeque orationis instantia
sperare, huic adiicimus sanctioni, ut in omnibus civitatibus, ceterisque
locis saltem insignioribus, ubi primum de Pontificis obitu nuncium

SIMONIA, IURAMENTUM, SECRETUM, PACTA, ETC.

569

pervenerit, a Clero et populo, solemnibus pro eo exsequiis celebratis,
singulis diebus (donec Romanae Ecclesiae de suo Pastore inerit pro­
visum) humiles assiduaeque preces fundantur ad Dominum, ut Ipse,
qui concordiam facit in sublimibus suis, sic efficiat eorumdem Cardina­
lium corda in eligendo concordia, ut provisio celeris, unanimis et
utilis (prout animarum salus exigit, et totius orbis requirit utilitas)
ex ipsorum unanimitate sequatur. Et ne tam salubre praesentis san­
ctionis edictum, ignorantiae negligi praetextu contingat, praecipimus,
ut Patriarchae, Archiepiscopi, Episcopi et alii Ecclesiarum Praelati,
ceterique, quibus officium est enuntiare verbum Dei, Clerum et po­
pulum, propter hoc specialiter frequentius congregandos, in suis ser­
monibus ad supplicum precum suffragia pro celeri et felici exitu tanti
negotii frequentanda solerter excitent, et ipsis eadem auctoritate non
solum orationum frequentiam, sed observantiam (prout circumstantiae
pensandae suaserint) ieiuniorum hortentur. Greg. X. cap. 3. Ubi pe­
riculum § 5. de Elect., I. 6. in Sext. » N. 85.
« Electum vero haeredem et Successorem Nostrum rogamus ne
muneris arduitate deterritus ab eodem subeundo se retrahat, at potius
divinae voluntatis consilio humiliter se subiiciat: nam Deus qui im­
ponit onus manum etiam Ipse supponet, ne ei ferendo sit impar; is
enim qui oneris est auctor, Ipse est administrationis adiutor; et ne
sub magnitudine gratiae succumbat infirmus, dabit virtutem qui con­
tulit dignitatem. Leonis XIII. Const. Praedecessores Nostri». N. 87.
« Hoc consensu praestito intra terminum, quatenus opus sit, pru­
denti arbitrio Cardinalium per maiorem votorum numerum determi
nandum, illico electus est verus Papa, atque actu plenam absolutam
que jurisdictionem supra totum orbem acquirit et exercere potest.
Hinc, si quis litteras super negotiis quibuscumque confectas, quae a
Romano Pontifice ante coronationem suam emanaverint, audeat im
pugnare, excommunicationis sententia innodamus ». N. 88.
« Deinde populo expectant! novus Romanus Pontifex a Priore Dia
conorum publicatur ». N. 89.
« Quod si electus nondum sit Presbyter vel Episcopus, a Decano
Collegii Cardinalium ordinabitur et consecrabitur ». N. 90.
« Tandem per Decanum Cardinalem Diaconum coronatur». N. 91.
« Haec igitur, tota rei causa graviter considerata... statuimus et
praescribimus, decernentes praesentes has litteras et in eis contenta
quaecumque... semper ac perpetuo firmas, validas et efficaces existere
et fore, suosque plenarios et integros effectus sortiri et obtinere, ac
iis ad quos spectat et pro tempore spectabit suffragari, et ab eis re-

570

SIMONIA, JURAMENTUM, SECRETUM, PACTA, ETC.

spective et inviolabiliter observari debere, ac irritum et inane, si secus
super his a quocumque, quavis auctoritate, scienter vel ignoranter,
contigerit attentari.
« Volumus etiam Nostras has Litteras legi coram omnibus in pri­
mis Congregationibus post obitum Pontificis haberi solitis, ut supra
(n. 11, a); rursus post ingressum in Conclave, ut supra (n. 45); item
cum quis ad purpurae honorem fuerit evectus, interposito sacramento
de religiose retinendis, iis, quae in praesenti Constitutione decreta
sunt ». Pius X. C. Vacante Sede 25. Dec. 1904.

IMPRIMATUR
Fr. A. Lepidi O. P., S. P. A. Magister

Franciscus

IMPRIMATUR
Faberi, Vic. Urbis Adsess.

INDEX ANALYTICUS RERUM

DE SEPTIMO ET DECIMO DECALOGI PRAECEPTO

— Natura iustitiae, 3. - Natura do­
minii, 10. - Usus, n. - Habitatio, 13. - Superficies, ib. - Usus­
fructus, ib. - Servitus, 19. - Possessio, 23. - De obiecto domi­
nii, 28. - De subiecto dominii, 32.

L De

iustitia generatim inspecta.

II. De

modis acquirendi dominium iure naturali.

— De occupatione, 44.

- De accessione, 55.

III. De

modis acquirendi dominium iure civili.

— De usucapione et

praescriptione, 60.
IV. De

modis

acquirendi

dominium

privata voluntate.

— De con­

tractibus in genere, 76.
V. De

VI. De

promissione.

— Obligatio ex promissione, 109.

donatione.

— Donatio mortis causa, 114· - Donatio inter

vivos, 117.
VII. De

VIII. De

IX. De

X. De
XI. De

XII. De

— Testamenti natura, 131. - Testamentorum revo­
catio, 143. - Testatorum et haeredum capacitas, 146. - Testatoris
bona, 153. - Successio ab intestato, 158. - Haeredis iura et obli­
gationes, 168. - De legatis, 171.

testamento.

— Commodati natura, 178. - Commodatarii obliga­
tiones, ib. - Commodantis obligationes, 183.

commodato.

— Depositi natura, 183. - Depositarii obligationes, 184.
Deponentis obligationes, 187. - De sequestro, ib.

deposito.

— De contractu mutui, 188. - De contractu usurario, 191.
- De montibus pietatis, 197. - De iusto mutuantis interesse, 198.

mutuo.

— Mandati natura, 205. - Mandatarii obligationes, 206.
- Mandantis obligationes, 207. - De ratihabitione, 208. - De quasi-contractibus, ib.

mandato.

— Natura venditionis et emptionis, 212.
- Obligationes venditoris et emptoris, 217. - Pretium, 225. - Retrovenditio, 233. - Mohatra, 235. - Venditio sub hasta, 236. Monopolium, 238. - Venditio per proxenetas, 239. - De permuta­
tione, 241. - De cambio, 242. - De negotiatione, 244.
venditione et emptione.

I

572

INDEX ANALYTICUS RERUM

— Natura census, 245. - Censuum liceitas, 247.

XIII. De

censu.

XIV. De

locatione et conductione.

XV. De

— Natura locationis conductionis, 252.
- Obligationes locatoris, 258. - Obligationes conductoris, 259. - De emphyteusi, feudo et libello, 264.

— Natura contractus societatis, 267. - Li­
ceitas, 269. - Administratio, 272. - Cessatio, ib. - Quotuplex, 273.
- Societas inter coniuges, inter fraties, 274. - Trinus contractus, 276.

societatis contractu.

XVI. De

sponsione, de ludo,

XVII. De

— Fideiussionis
natura. 2S9. - Fideiussoris obligationes et iura, 290. - Pignoris
natura, 292. - Creditoris et debitoris iura et obligationes, ib. Natura hypothecae, 291. - Iura et obligationes hypothecarii, 295.
- De antichresi, 296. - Creditoris et debitoris obligationes, ib. Transactionis natura, ib.

— Sponsionis natura,
liceitas, 279. - Ludi natura, liceitas, ib. - De loteria, 2S4. - De
ludis bursae, 285. - Assecurationis natura, 287. - Assecurati et
assecurantis obligationes et iura, 2S8.
fidejussione,

de assecuratione.

de pignore,

de transactione.

XVIII. De iniustitia. — Quid iniustitia, 297. - Quid iniuria, 29S. - Quale
peccatum, 301.
XIX. De

XX. De

— Furtum absolute et relative grave, 302. - Necessitas
excusans, 304. - Conditio personae, ib. - Furtula iterata, 306.
furto.

— Undenam obligatio restitutionis oria­
tur, 311. · Proximi obligationis restitutionis fontes, 313.

iniustitiae reparatione.

XXL De

XXII. De

— Ex quali culpa obli­
gatio restitutionis exoriatur in iniusta acceptione, 315.

restitutione ex iniusta acceptione.

— De possessore bonae fi­
dei, 316. - De possessore malae fidei, 326. - De possessore du­
biae fidei, 329.
restitutione

ex

re

aliena.

XXIII. De

restitutione quia iniuste quis factus

XXIV. De

— Conditiones
requisitae, ut ex iniusta damnificatione obligatio exsurgat re­
stitutionis, 332. - De damnificatione in bonis animi, 338. Ob iniustum homicidium, 339. - Ob stuprum et fornicatio­
nem, 341. - Ob adulterium, 343. - Occasione militiae, 346.

XXV. De

XXVI. De

— Restitu­
tionis obligatio non habetur ex eo quod quis ditior factus sit
occasione rei alienae, sed ex eo quod iniuste quis ditior fa­
ctus sit ex re aliena, 331.
restitutione

ex

iniusta

ditior.

damnificatione.

— Restitutio ex contractu et ex
quasi-contractu, ob culpam theologicam, iuridicam, 348.

restitutione ex contractu.

— Obli­
gatio restitutionis vi legis, et vi judicialis sententiae, 350.
restitutione ex lege

vel ex

iudicis sententia.

INDEX ANALYTICUS RERUM

XXVII. De

573

— De iubente, 352.
- De consulente, 353. - De consentiente, 355. - De pal­
pone, 356 - De receptante, 357. - De participante, ib. - De
muto, non obstante, non manifestante, 358.

restitutione: ex iniusta cooperatione.

XXVIII. Cui

sit

restituendum.

— Restitutio facienda domino, paupe­

ribus, 360.

XXIX. Quantum

XXX. Quo

sit restituendum.

— De restitutione solidaritate, 363.

— De ordine restitutionis quoad coo­
peratores, 365. - De ordine restitutionis quoad creditores, 368.
ordine restituendum.

XXXI. Quomodo sit restituendum. — Restitutio ita facienda, ut ad
aequalitatem iustitia reparetur, 373. - Locus, expensae, ib.
XXX11. Quando sit restituendum.
cienda, 376.

Restitutio quam primum fa-

XXXIII. De

— Creditoris remis­
sio, 378. — Restitutionis» damnum, 380. - Debitoris impo­
tentia, ib.

XXXIV. De

— Conditiones ad eam requisi­
tae, 383. - Quid de iure tantum ad rem, 386. - Quid in pro­
babilitate iuris, ib.

causis a

occulta

restitutione

excusantibus.

compensatione.

DE OCTAVO DECALOGI PRAECEPTO
I. De lUDicio temerario. — Gravis et specialis iudicii temerarii
malitia, 38S.

II. De

— Gravis et specialis malitia detractionis, 390.
- Causae excusantes, 394. - Fama restituenda, 399.

III. De

— Gravis et specialis contumeliae malitia, 402.
- Honor restituendus, 405.

IV. De

mendacio.

V. De

detractione.

contumelia.

— Natura et intrinseca mendacii malitia, 407. - Re­
strictio mentalis, 40S. - Simulatio, ib.
— Secretum naturale, promissum, com­
missum, 413. - Epistolae, 417.

violatione secreti.

DE PRIMO ET SECUNDO ECCLESIAE PRAECEPTO
De potestate festos dies instituendi, 419. - Quinam sint festi dies obser­
vandi, 420.

DE TERTIO ET QUARTO ECCLESIAE PRAECEPTO
De annua Confessione, 424. - De paschali Communione, 426.

INDEX ANALYTICUS RERUM

574

DE OUINTO
ET SEXTO ECCLESIAL: PRAECEPTO
Λ*

I. De
II. De

— Gravis huius prae­
cepti obligatio, 431. - Causae excusantes, 441.
abstinentia a carne extra ieiunium.

— De unica refectione, 442. - De col­
latione serotina, 446. - De abstinentia a carne in ieiunio, 449.
- De hora refectionis, 451 · De causis a ieiunio excusanti­
bus, 453·
ieiunio ecclesiastico.

APPENDIX
De Theologia Morali et de libertate, 459.
De Epicheia, 465.
De Legis observantia, 477.
De cooperatione, 489.
De Devotione, 490.
Insueti cultus tituli, 499.
De Sanctis vel Beatis absque certo S. Sedis Decreto vel Indulto, ib.
De Feminismo, 500.
De studio doctrinae S. Thomae, 512.
De procuratione abortus, 518.
De responso Sancti Officii circa craniotomiam, 536.
De dominio auctorum, 544.
De materia gravi in furto, 550.
Lex ieiunii, 561.
Const. Vacante Sede de Sede Apostolica vacante et de Romani Ponti­
ficis electione, 565.
Potestas Sacri Collegii, 565.
Iuramentum, ib.
SlMONIA, IURAMENTUM, SECRETUM, PACTA, EXCOMMUNICATIONES, 566.