INSTITUTIONES

THEOLOGIAE MORALIS
SECUNDUM DOCTRINAM

S. THOMAE ET S. ALPHONSI
AUCTORE

1ANUARIO BUCCERONI
E SOCIETATE IESU

VOLUMEN III.

EDITIO SEXTA

ROMAE
EX TYPOGRAPHIA PONTIFICIA IN INSTITUTO PII IX.

Via dicta : S. Prisca, 8, 9, super Aventino Colle

1915

OPERIS APPROBATIO
Cum Opus cui titulus: Institutiones Theologiae Moralis, etc. P. lanuarii
Bucceroni S. I. aliqui e. S. Theologi recognoverint, et in lucem edi posse pro­
baverint. facultatem concedimus, ut typis edatur, si ita iis, ad quos spectat
videbitur.
Romae d. 7. Mari.' 1904.

Augustus Ferretti S. I.
Praepos. Provinciae Romanae
Facultatem facimus, ut praefatum opus, ab ipso auctore recognitum et
auctum, sexta vice edatur, si ita iis ad quos spectat videbitur.
Romae die 8. Iniit a. /9/3.

Octavius Turchi
Praep. Prov. Rom. S. I.

ABBREVIATIONES
S. Th S. q i. a. i. = S. Thomas Summa Theologica, Supplem. quaest. 1.
art. 1.
L. 5., 11 A. tr i. n. 37. — S. Alphonsus de Ligorio Theologia Moralis, Nea­
poli 1819., eodem tract, n. 5.; et Homo Apostolicus, Bassani 1826., tract,
i. num. 37.
A. A. S. ν. i. p. 6. — Acta Apost. Sed. vol. 1. pag. 6.
A. S. S. v. i. p 6. — Acta S. Sed. vol. 1. pag. 6.
E. M. = Enchiridion Morale, edit. 4 eodem numero.
Codices Italiae, Galliae, Helvetiae. Hispaniae, Lusitaniae. Austriae initialibus
litteris indicantur, C. I., C. G„ C. He., C. H., C. L., C. A.
Codex Germanus initialibus litteris, C. B., Codex Borussicus, indicatur.
Usuales Juris Romani citationes:
Inst, de Mand § 1. Mandantis — Institutiones sub titulo de Mandato § I.*, in­
cipiente Mandantis.
L 7. § 4 Sed cum de Pactis — Pandectae Lege 7' § 4* incipiente Sed cum,
sub titulo de Pactis, — vel addito ante titulum I). sive Jf.; i. e. Digestum
latine, Pandectae graece.
L Creditor C. de Usuris
Lege quae incipit, Creditor, in Codice, titulo de
Usuris.
Nov 22. C. i — Authenticae Novella 22.“ capite i.°
Lib i /. tit. 7. C. un. — Libro i.° fetidorum titulo 7.0 capite unico.
Usuales Iuris Canonici citationes:
Decretum Gratiani:
Prima Pars: Can. letunmm 7. Dist. 76 ; vel Dist. 76 Cap. 7.
Secunda Pars : Can Qui vident 13. quaest. 5. causa 32. ; vel caus. 32. q. 5. c. 13.
Tractatus de Poenitentia Dist. I. Can. 1.
Tertia Pars: Can Est unitas 49. Dist. 4. de Consecr.; vel. de Consecr. Dist 4 c. 49.
Decretales Gregoni IX : Cap. Presbyter 2. de Peculio Clericorum.
Decretale'· Bonifacii VIII.: Cap. Non putamus 2 de Consuetudine in 6.°
Clementinae Clementis V.: Clem. 3 de Haereticis.
Extravagantes loannis XXII.: Extr. 2. de Cone, praeb
Extravagantes Communes. Extr. Comm. 5. de Poenit.
Pr. d.
Propositio damnata.
Cf. 119. — Confer, hic num. 119.
— /
in fine cuiuscumque paragraph! vel numeri, idem est ac Confer.
Citationes ad ea. quae immediate praecedunt, referuntur; post lineolam in
fine, ad ea. quae m ipso numero vel paragraphe praecedunt, referuntur

I. — DE IUDICIBUS

1. Quid index? — Index, quoad eius nominalem definitionem,
idem est ac ius dicens. Quoad definitionem realem, index est persona
publica, per legitimam auctoritatem constituta, ut secundum leges
iustitiam vindicet, indicium seu sententiam ferendo inter duas partes
litigantes, authentica legum declaratione et applicatione. — Declara­
tione et applicatione, non speculativa tantum, quae ad iuris peritos
pertinet, sed practica et obligatoria, et ad eam etiam observandam
compellendo. S. Th. 2. 2. q. 60. a. 1. 6., q. 67. a. 3.
« Dicere sententiam existimamus eum, qui ea mente quid pronunciat, ut secundum id discedere eos a tota controversia velit ».
L. 19. de Receptis etc. Dig.
Plures sunt indiciorum divisiones, inter quas attendenda speciatim est, divisio: In civile, criminale et mixtum. Civile est, in quo
actor petit quod sua interest. Criminale est, in quo agitur de crimine
puniendo. Mixtum de utroque participat, quando e. g., homicidii,
furti, crimine laeditur publica iuslitia et damnum infertur privatis.
In petitorium et possessorium. Petitorium est indicium, in quo agitur de
rei proprietate seu dominio, vel quasi dominio, seu de iure in re vel
ad rem. Possessorium est indicium in quo agitur de rei sola posses­
sione vel quasipossessione. Hinc duplex etiam actio distinguitur, pe­
titoria et possessoria. — In summarium et plenum seu solemne. In
indicio summario ea tantum observanda sunt, (piae sunt de iure na­
turali; ut nempe adsit index, actor, reus, neque desint citatio partium,
probationes necessariae et legitimae defensiones. Clem. Saepe contin­
git de Vcrbor. significatione. In indicio vero pleno servandae sunt
formalitates omnes iure positivo praescriptae. Marchat Inst. Can. 1. 2.
t. 1. nota 2.; Barbosa de Judiciis n. 7.

4

I. - DE JUDICIBUS

Et sic Signatura Apostolica in causa criminali procedit, servatis
regulis processualibus. « In aliis iudiciis procedere potest, sola rei
veritate inspecta, citata tamen semper parte adversa vel conventa, vel
cuius intersit, et praefixo partibus congruo peremptorio termino ad
iura sua deducenda ». Const. Sapienti consilio Can. 41. tit. 2.
2. Quaenam dotes in indice requirantur? — Requiruntur in iudice iuris scientia et prudentia, quibus sciat suo munere recte fungi.
Ratio 1* est, quia quilibet, generatim loquendo, tenetur scire ea, quae
pertinent ad proprium officium, et sine quorum cognitione recte illud
exercere non potest. Praeterea, loquendo in particulari de iudice, iudicis est definire et determinare id quod iustum est. Atqui id fieri
non potest sine iuris naturalis et positivi scientia. Ratio 2.‘ est, quia
iudicis est legis dictum applicare ad particulare negotium ; eiusque
indicium, ut rectum sit, proferendum consequenter est « secundum
rectam rationem prudentiae ». S. Th. 2. 2. q. 60. a. 2. et 1. ad 1.
— Lu go de lust, et lur. d. 31. s. 1.
3. Resolves : Non vulgaris neque mediocris legum scientia et
prudentia in iudice requiritur, ut intricatas causas perpendere possit,
et omnia adiuncta tum iuris tum facti sua consideratione perscrutari.
— Petens aut suscipiens officium iudicis, idem est de medico, de chi­
rurgo, etc., quo quis indignus est, ita ut probabile sit inde notabile
damnum proximi secuturum, peccat mortaliter. — Index carens ne­
cessaria scientia non debet absolvi, nisi facta renuntiatione officii, vel
nisi firmum habeat propositum renuntiandi, vel saltem eam diligenti
studio acquirendi, et interim a indicando abstineat, vel certe utatur
consiliis et opera doctioris; secus enim periculo damni proximum
exponeret. Renuntiare vero omnino debet, si nulla sit spes eum ha­
bilem, studendo, aliquando evasurum. — Causas debet diligenter exa­
minare, et adversarum partium rationes bene perpendere. L. 195.,
1 i. n. 170.

4 Quomodo index officium suum exercere debeat? — Index te­
netur incorruptibili integritate, nulla personarum acceptione, munus
suum rite implere. Ratio est, quia officium iudicis suscipiens ad id
obligatur ex quasi-contractu cum societate. Quare, secus agens, reus
erit violatae lustitiae, tum legalis, tum etiam commutativae. — Eccl. 7.,
; Dcut. 1., 10. 17 ; C. Cum aeterni 1. de Sent, et re iud. in 6.°;
6.
R. 12.· de R. I. in 6.’; S. Th. 2. 2. q. 63. a. 4.

I. -

DE IUDICIBUS

5

5. Quid index praestare debeat, ut munus suum rite impicat? —
Duo praestare debet: Primum est, causas iudicare, easque celeriter
expedire, servata tamen mora a legibus praescripta. Etenim tenetur
index ex officio tribuere cuique ius suum. Porro ius potius laedit,
si vel causam iudicare omittat, vel sententiam illegitime acceleret,
aut differat absque insta et proportionata causa. Hinc mortaliter pec­
cat contra suum officium, causae indicium omittendo, vel illud sine
sufficienti causa excusante valde notabiliter anticipando aut differendo:
et tenetur praeterea damna parti laesae compensare, quae ex iniqua
omissione anticipatione et dilatione iudicii secuta sunt; quia illorum
est iniusta causa. C. Jurgantium 2. de Sent. etreiudic.; Trid. s. 24.
C. 20. de R., s. 25. C. 10. de R. ; L. 196. — Alterum est, legiti­
mum indicium proferre. Index enim est interpres iustitiae et iustitia
animata. Indicium autem est, definitio vel determinatio iusti sive iuris.
Et Dent. 16., 18. dicitur: Indices et magistros constitues in omnibus
portis tuis ut iudicent populum iusto iudicio. — R. 26.* de R. I. in
°; L. 13. de ludie. C., L. ult. de Jure Fisci C., L. 44. de Decu6.
rion. et de fil. cor. C., L. 58. de Excusat. fl'., Nov. 83. ; S. Th. 2. 2.
q. 60. a. 1. 2.

6. Quid ad legitimum indicium proferendum requiratur ? — Tria
requiruntur : Primum est jurisdictio, sine qua, per se loquendo, pec­
catur mortaliter, et sententia nulla est, nisi adsit titulus coloratus, et
error sit communis, lure autem canonico forum quis sortitur exter­
num ratione domicilii, rei, contractus, delicti. C. Licet 20. de For.
comp.; C. Cum quidam £ 1. de Except, in 6.°; C. Novit de ludie.;
C. 35. Quicumque cans. 11. q. 1.; C. 1. caus. 3. q. 7.; L. Earbatius Dig. de OJfic. praetor.; S. Th. 2. 2. q. 60. a. 6., q. 67. a. 1.;
Lugo d. 37. s. 2. 3. ; Sanch. de Matr. 1. 3. d. 22.
Alterum est rectus processus, n. g., ut citetur reus et audiatur,
nisi forte expediat aliquando, cum delicta sint publica, atrocia, et
periculum sit in mora, in flagranti crimine deprehensos subito ple­
ctere. Testimonia et documenta in iudicio oblata sequi oportet. Ser­
vandae item sunt aliae omnes formalitates publicorum indiciorum per
leges statutae. Ut enim publica auctoritate, ita publica etiam scientia
index procedit. L. 193.; S. Th. 2. 2. q. 67. a. 3.; Lugo d. 37.
s. 6. 7.; C. In causis 19. de Seni, et re iud.; CC. Si legitimus 1.»
Evidentia 9. de Accusationibus ; Clem. 2. de Seni, et re iud.; Tit.
de Ord. iudic. C.

6

I. - DE IUDICIBUS

Tertium est, ut procedat ex inclinatione et intentione iustiliae,
secundum leges et rectam prudentiae nonnam. Si enim ex inclina­
tione justitiae et secundum leges ac prudentiam non procedit, indi­
cium iniustum et pravum est. C. Sententia 1. de Sent, et re iud.;
L. 14. de ludie. C. ; S. Th. 2. 2. q. 60. a. 2.; L. 194. — Decrett.
1. 2.; Trid. s. 13. C. 17. seqq. de R. ; s. 24. C. 20. de R., s. 25.
C. 6. 10. de R.
%
7. Nota : Causae pertractandae aliae sunt ecclesiasticae, de rebus
sacris vel adnexis, aliae civiles de rebus profanis, aliae sunt mixtae.
Illae fori ecclesiastici directe sunt, istae fori saecularis, nisi sint cle­
ricorum, et indirecte etiam fori ecclesiastici, hae mixti fori sunt,
quando iura sint simul civilia et ecclesiastica ; et in his datur locus
praeventioni, i. e. ille iudex eas cognoscit, qui alium cognitionem
causae suscipiendo praevenit.
Jurisdictio in personas exercetur, sed ea exerceri potest tantum
in determinato territorio, et territorialis dicitur, vel sine ulla territo­
rii circumscriptione, et dicitur personalis ; et tunc iudicis competentia
a personis et causis tantum determinatur. Talis jurisdictio est Regu­
larium Superiorum Generalium, et Sacrarum Congregationum. —
Actor autem sequitur forum rei, in quem iudex suam debet iurisdictionem exercere, eum condemnando, absolvendo, dimittendo.
Nomine causae intelligitur hic lis in indicio agitanda. Causae
clericorum eximuntur a laicali potestate vi privilegii fori. Causae Epi­
scoporum ad Summum Pontificem spectant. Causae Principum item
Romano Pontifici reservantur. — Superiores Regulares nullo modo
cognoscere possunt causas suorum subditorum ad S. Officium perti­
nentes. — Sancto Officio soli manet indicium de haeresi, aliisque cri­
minibus, quae suspicionem haeresis adducunt. — Sacrae Romanae
Rotae devolvuntur causae omnes contentiosae, non maiores, quae in
Romana Curia aguntur, tam civiles quam criminales, iudiciali servato
processu. Disciplinari autem ratione tractantur causae ab ipsis Con­
gregationibus, ad quas spectant, ratione materiae. — Quoad ecclesia­
sticas causas, delato et excepto ab aliquo officio Romanae Curiae
supplici libello pro impetranda re, sive ad gratiam pertinente sive ad
iustitiam, nemini ulla de causa licet aliud suo marte Officium ad
eundem finem adire; sed opus est adsensu Officii ipsius quocum agi
coeptum est, aut Congregationis Consistorialis Decreto, quo venia
detur transmittendi negotium — Causae matrimoniales ad Ecclesiam
spectant ; et excepto casu tolerantiae Ecclesiae, eas indices laici co-

I.

DE JUDICIBUS

7

gnoscere non possunt. — Processus de valore matrimonii instituendus
est, secundum Const. Boned. XIV. Dei miseratione 3. Nov. 1741.,
et Instruet. S. C. C. 22. Aug. 1840.; nisi clarum sit impedimentum,
e. g. ligaminis; tunc enim Episcopus cum interventu defensoris vinculi
matrimonium nullum poterit declarare. — Tribunal in causis matri­
monialibus constituitur ex iudice, ex cancellario, et ex defensore vinculi.
Praeter actorem et reum, adsunt testes septimae manus, indicati a
viro et uxore, et sunt septem personae ipsis sanguine vel affinitate
coniuncti, si haberi possint; vel secus septem vicini bonae famae, qui
deponere possint, septem ex parte viri, et septem ex parte feminae.
Alii tamen non excluduntur, qui rem cognoscant, et sint fide digni.
— Dispensatio a matrimonio rato non consummato exclusive a Summo
Pontifice obtinenda est. Episcopus in hac causa non potest, sine spe­
ciali facultate obtenta a S. C. de Sacram., processum instituere in
hac causa. In aliis autem causis Episcopus iudex competens est in
prima instantia. — Const. Sapienti Consilio, A. A. S. v. 1. p. 7. seqq.
Rota : Ipsi devolvuntur causae omnes contentiosae non maiores,
quae in Romana Curia aguntur, tam civiles, quam criminales, iudiciali
servato processu. Disciplinari autem ratione tractantur causae ab ipsis
Congregationibus, ad quas spectant, ratione materiae. — A S. R.
Rota Lex propria servanda est, quae laud. Const. Sapienti consilio
adiecta est. Statuitur in ea constitutio Tribunalis, competentia, indi­
candi modus. Servandae praeterea in indiciis sunt Regulae approba­
tae a S. Pont. Pio X. 2. Aug. 1910. et promulgatae d. 25. Octobr.
eiusdem anni. Tandem servanda etiam sunt ea quae ipsi conveniunt
in C. Sapienti consilio et in Orci. serv. in R. C.
« Singuli Sacrae Rotae Auditores, post nominationem, antequam
indicis officium suscipiant, coram universo Collegio, adstante uno ex
notariis sacri tribunalis, qui actum rogabit, insiurandum dabunt de
officio rite et fideliter implendo ».
« Idem iusiurandum dabunt singuli adiutores Auditorum et tri­
bunalis administri coram Sacrae Rotae Decano, adstante pariter uno
ex notariis ». Can. 7. tit. 1., Lex propria, A. A. S. v. 1. p. 21.
« In re criminali, in causis spiritualibus, et in aliis, quando ex
revelatione alicuius actus praeiudicium partibus obvenire potest, vel
ab ipso tribunali secretum impositum fuit, Auditores, Adiutores Au­
ditorum et tribunalis administri tenentur ad secretum officii ». Can. 8.
tit. 1., ibid.
« Auditores, qui secretum violaverint, aut ex culpabili negligentia vel dolo grave litigantibus detrimentum attulerint, tenentur de

8

I. - DE IUDICIBUS

damnis; et ad instantiam partis laesae, vel etiam ex officio, Signatu­
rae Apostolicae iudicio, a SSmo confirmato, puniri possunt.
« Tribunalis administri et procuratores, qui similia egerint pa­
riter tenentur de damnis ; et ad instantiam partis laesae, aut etiam
ex officio, rotalis Collegii iudicio, pro modo damni et culpae pu­
niri possunt ». Can. 9. tit. 1., ibid.: — Porro, secundum Regulas
servandas in iudiciis S. R. Rotae. Si agatur de causa criminali
Instructori adsistere debet Promotor iustitiae... In causis vero re­
spicientibus vinculum matrimonii, aut validitatem professionis reli­
giosae aut sacrae ordinationis, requiritur interventus Defensoris vinculi
ad normam CC. Dei miseratione et SY datam... Instructoris erit in
accusationibus criminalibus adsignare accusato defensorem, qui illi
adsit etiam in periodo instructionis, si advocatum non habeat, nec
per seipsum valeat suae defensioni sufficienter consulere. Tit. 4. c. 1.
§ 108. 109. — Ex eadem Const. Sapienti consilio, Leg. propria
S. R. Rotae et Signat. Apost., si, introducta causa, actor renuntiare
velit instantiae, aut liti, aut causae actibus, id ei semper licebit.
Can. 34. tit. 1.
Sacrae Congregationes : « In causis apud Sacras Congrega­
tiones administrationis ac disciplinae tramite agitandis, remota litis
contestatione, exclusa auditione testium, nullisque scriptis patronorum
receptis habebitur quaestio ; audientur tamen semper partes, quorum
interest, ab iisque producta documenta excutientur ». Ordo serv. in
Cur. Rom., Nonnae peculiares cap. 3. art. 2. num. 7.°.
Quaestione instituta, disciplinari modo, penes unam S. Congr.,
iam non licet actionem stricte iudicialem instituere. Pius X. C. 6apienti consilio, Ord. serv. norm, pecul. c. 3. a. 2. n. 10.
Cone. Trid. : C. T. s. 25. C. 6. de R. statuit, ut, in Capitulis
exemptis, initio cuiuslibet anni, Capitulum eligat duos ex Capitulo,
de quorum consilio et assensu Episcopus, quando extra visitationem
procedit, tam in formando processu, quam in caeteris actibus, contra
aliquem ex Capitularibus, procedere teneatur: utriusque autem adiuncti
unum sit votum, possitque alter Episcopo accedere. — Lugo Resp.
Mor. 1. 5. d. 23.
Quomodo sit procedendum in causis deficientium a Religione
habes in C Trid. s. 25. C. 19. de Reg., in causis clericorum concubinariorum ibid. C. 14. de Ref., in causis exemptorum ibid. s. 7.
C 14. de R., in causis criminalibus et civilibus ibid. s. 7. C. 14. de
R s 24. C. 5. 20. Cf. etiam varia de hac re edita Decreta, Fer­
raris supplementum v. Processus in causis clericorum, E. M.

I.

DE IUDICIBUS

9

« Clericis, etiam laicalem potestatem habentibus, illicitum est
reos poena mortis damnare, ex C. Continentia 2. de Cler. percuss.
In hoc tamen potest Papa dispensare. Et ipsi Episcopi, vel similes,
habentes dominium temporale loci alicuius, possunt licite committere
laicis potestatem suam ad causas sanguinis ». L. 1. 3. n. 378., 1. 7.
n. 566.; S. Th. 2. 2. q. 64. a. 4. — ludex laicus non potest ad
suum tribunal pertrahere personas ecclesiasticas, nisi permittatur Ca­
nonicis Dispositionibus, Concordatis, probata consuetudine, aut saltem
tolerantia. Id enim esset contra privilegium fori.
Peccat iudex reum inducendo fraudulenter seu contra iuris ordi­
nem ad se prodendum, vel aliqua utendo notitia iniuste extorta.
8. Quomodo sit rectus processus instituendus ? — In causa civili
processus ad petitionem actoris est instituendus.' Actor ab actione di­
citur. Actio est ius prosequendi in iudicio quod sibi debetur. Hinc
qui in iudicio actionibus experitur actor dicitur.
Necesse autem est, ut is stare possit in iudicio ; ut in iudicio
actionem habeat secundum leges; ut id quod petit manifeste probet.
Probationes fiunt per legum et factorum examen, per sententias aliis
similibus casibus datas, per praesumptiones, per testes iuratos, per
scripturas, per iuratam partis confessionem, C. I. 1312. seqq. 2142. ;
C. G. 1315. seqq. 2275.; C. L. 2404, seqq. Actiones vero exceptio­
nibus ex parte rei repelluntur, quas itidem ipse probare tenetur.
« Exceptio dicta est quasi quaedam exclusio, quae interponi
actioni cuiusque rei solet ad excludendum id, quod in intentionem
condemnationem ve deductum est ». L·. 2. de Except. Quare exceptio
alia est facti, alia iuris. Illa excluditur factum, v. g. mutuum acce­
ptum. Hac excluditur ius v. g., si homicidium, non criminosum, com­
missum ad se defendendum fuerit.
Probationibus aliis omissis, potest reo deferri vel interrogatorium,
vel iuramentum. Si deferatur interrogatorium, reus respondere debet,
et si non responderit pro confesso erit. C. I. pr. civ. 216. seqq. du­
ramentum vero duplex est, decisorium et suppletorium. Decisorium est
species quaedam transactionis ad litem finiendam, quod ideo ab una
parte alteri defertur. Hinc, si reus iuramentum non praestet, condem­
natur; itemque, si actor iuramentum ipsi delatum non praestet, con­
demnatur: at si reus illud praestet, etsi periurus sit, absolvitur. C.
I. 1364. seqq.; C. G. 1358. seqq. Absolvitur nempe, etsi periurus,
in foro externo, sed obligatione non liberatur in foro conscientiae;
transactio enim iuramento, non periurio, facta est. Iuramentum de-

10

ίΆ

V ·

DE JUDICIBUS

fertur circa factum proprium, et etiam circa factum alienum, si prae­
sumptio sit quod a iurante cognoscatur, et necessarium sit causae ex­
pediendae factum illud cognoscere. Suppletorium est, quod a indice
defertur ad implendas probationes, sed non ipsi reo in causa criminali.
C. I. proc. poen. 232. Cf. L. 11. de Act. rer. amot. ff. Ad forum
conscientiae quod attinet, illud probabiliter peieraturo deferre index
non potest, quin laedat caritatem et iustitiam. In potestate enim
eius est illud deferre vel non. C. I. 1314. seqq.; C. G. 1366. seqq.
— Cf. Regulas S. R. Rotae tit. 4.; L. fin. de lureiur. fi' ; C. L.
2520. seqq.
In causa criminali ex Iure Romano, et, ad substantiam ipsam
rei quod attinet, etiam ex recentiori iure, tribus modis processus in­
stitui potest: l.° Via accusationis, cum est aliquis accusator, qui
spondet se obiecta crimina probaturum. 2.° Via denuntiationis, cum
deferens crimen non vult suscipere onus probandi. 3.° Via inquisitio­
nis, quam instituit magistratus.
In processu accusatorio causa tota agitur inter accusatorem et ac­
cusatum. Accusator obiicit crimen ; accusatus respondet, negat aut
fatetur factum, et si confitetur pro condemnato est. Testes coram
utroque omnes et oretenus examinantur. Nemo enim inauditus et sine
testibus damnandus est. Equuleo olim torquebatur reus, ut ex eius
confessione plena fieret probatio, Sed praesentibus legibus nemo cogi
potest ad testimonium contra se ferendum. Sententia deinde innocentiae vel culpabilitatis pronuntiatur, et poena ex iure in sontem irrogatur.
Si accusator in criminis probatione defecerit et in periculum gravis
poenae aliquem ex malitia induxerit, similem vel talionis poenam olim
patiebatur. Hodie actio conceditur calumniae et diffamationis contra
accusatorem. S. Th. 2. 2. q. 68. a. 4.; Deut. 24., 19. seqq. : Decret. de Calumniator.
Via denuntiationis in inquisitionem reincidit. Nam cum res ad
notitiam pervenerit magistratus per denuntiationem vel a querelantc,
vel a delatore, vel a publici ordinis ministris, tunc in delictum et in
delinquentem inquirere incipit. In delictum ex levissimis iudiciis, in
delinquentem tantum ex gravibus inquirere potest. Inquisitione per­
acta, delinquens examini subiicitur primum summario, deinde ordi­
nario. Inde criminalis instruitur coram ipso processus, et testes in eo
examinantur. Si ex eo reus probetur, condemnatur; si probetur in­
nocens, absolvitur ; si neutrum constet ex actis et probatis, dimittitur.
Porro inquisitio triplex est: Prima generalis, quando nempe in
genere quaeritur, an leges observentur, an sint transgressores. Se-

I.

DE JUDICIBUS

11

eunda specialis, quando inquisitio instituitur de certo crimine, et de
certa persona, illius auctore. Tertia mixta, quando vel sola persona,
vel solum crimen est speciale, e. g. an Titius reus sit, quis Caium
occiderit. L. 197.; S. Th. Quodl. 11. a. 13.
Quacumque ergo via instituatur processus, semper est aliquis ac­
cusator sive persona privata, sive publica ; sive physica, sive moralis.
Accusatio esse potest tum formalis, tum virtualis. Unde evidentia facti,
publica infamia, vel criminis notorietas actoris seu accusatoris vices
supplent. In indiciis tres requiruntur personae, index, actor, reus.
Indicium enim est actus iustitiae, quae non est ad seipsum, ut aliae
virtutes, quibus homo ordinatur in seipso, sed est ad alterum, homi­
nem ad alium ordinans. S. Th. 2. 2. q. 67. a. 3.
Ex iure canonico praevia saepe requiritur monitio rei, e. g. in
causis clericorum concubinaliorum, et ubi excommunicatio sit ferenda.
Trid. s. 25. C. 3. 14. de R. — Decrett. 1. 2.; L. Qui crimen C.
de Iis, qui accusare non possunt ; L. ult. C. de Accusat, et inscript.;
Sanch. Cons. 1. 6. c. 2. prooem. ; Lessius 1.2. c. 29. n. 106.: Lugo
d. 27. n. 75.; E. M.
Equuleus: Tormenti genus est, nempe machina lignea in equi
modum compacta, cavalletto, in qua distendebantur et torquebantur
ii, de quibus alicuius criminis quaestio habebatur, ut ex eorum confes­
sione plena fieret probatio.

9. Quid de generali inquisitione? — ludex sine ulla data spe­
ciali occasione, ex solo officio suo potest instituere inquisitionem ge­
neralem, in qua tamen eius potestas non se extendit ad occulta de­
licta elicienda, de quibus nulla est fama, vel quae in nullius damnum
vergunt. Ratio prioris est, quia id necessarium est reipublicae, nec
cuipiam fit iniuria. Ac licet quorundam scelera detegantur, id fit per
accidens, praeter intentionem, cui quidem incommodo praevalet bonum
commune. Ratio posterioris est, quia secus directe et per se proximi
fama laederetur, et hoc ius, per se loquendo, neque iudex, neque
ipsa societas habet. Maxima deinde sequerentur incommoda scanda­
lorum, rixarum, etc., et publica quies perturbaretur. Quare ipsi socie­
tatis communi bono, per se semper loquendo, magis prodest quod
delicta maneant occulta, quam quod publicentur, ut scandalum remo­
veatur, ne alii aliorum exemplo ad similia crimina patranda exciten­
tur. — Excipe tamen semper casus imminentis periculi damni com­
munis vel privati, in quibus potest et debet iudex inquirere etiam
de secretis delictis. — C. Perniciosa 1. de Off. iud. ord. ; L. 198.

12

DE IUDICIBUS

199.; Lugo d. 38. s. 6.; Lessius de lust, et lur. 1. 2. c. 29. dub.
13.; S. Th. Quodl. 11. a. 13., 2. 2. q. 33. a. 7.

10. Quid, de speciali inquisitione? — « Ut iudex faciat inquisi­
tionem specialem debet, saltem regulariter, praecedere infamia, vel quid
aequipollens, quod iustam det causam. Ratio est, tum quia alioquin
diffamaret sine causa, tum quia iudex procedere debet ex scientia pu­
blica, quam non habet, nisi per accusationem, vel confessionem rei,
vel evidentiam facti, vel per infamiam; ad quam non sufficiunt duo
testes, qui iurent se vidisse crimen admitti, quia adhuc est occultum,
sed requiritur, ut rumor sit sparsus per maiorem partem communi­
tatis, i, e. civitatis, viciniae, vel monasterii, neque a maledicis sit
exortus, etsi hac in re tutum sit sequi praxim communem bonorum
virorum et rerumpublicarum ». L. 801.
Regulariter ; nam iterum sunt casus excepti, si immineat nempe
periculum damni communis, vel gravis damni alterius personae, vel
agatur de gravioribus criminibus, homicidiis, furtis, aliisque rempublicam turbantibus, et adsit aliqua suspicio orta ex indiciis non le­
vibus, ne delicta impunita occasionem praebeant iniquis hominibus
rempublicam suis sceleribus turbandi, et innocentes laedendi. Quare
iudex debet tunc uti magna prudentia, et habere rationem persona­
rum, et donec videat, an res probari possit, eo modo capere infor­
mationes, ut quam minimum fama laedatur. Unde, si videt eam pro­
bari non posse, debet desistere. Less. 1. 2. c. 29. dub. 15.
Ne reus autem testes interim corrumpere vel ipse aufugere pos­
sit, iudex mandare potest, ut in carcere includatar. Sed id sine gravi
delicto et gravibus indiciis fieri non potest. Lev. 24., 12. Sane com­
muni lure cavetur, ne civis innoxius carcere includatur; itemque reis
fit facultas, praestitis vadimoniis, libertate fruendi, donec indicium sub­
ierint, nisi maiorum criminum cum magna delicti praesumptione ac­
cusentur. — S. Th. 2. 2. q. 14. a. 3., Quodl. 11. a. 13.; Lugo 1.
c. ; CC Accedens 23.. Qualiter et quando 24., Cum oporteat 19., In­
quisitioni 21. $ 1.-2. de Accusationibus ; Trid. s. 25. C. 6. de R. ;
C L Proced. poen. 1. 1. tit. L c. 2., tit. 2. c. 1.-4.

11. Quid de mixta inquisitione? — Licita quoque est inquisitio
mixta; quando nempe crimen est manifestum, et ignoratur auctor,
licet indici quaerere in genere quis illud commiserit; non tamen in
particulari, v g., an Petrus illud fecerit, nisi infamia aliqua et ma­
nifesta indicia praecesserint. Pars prior patet tum ex praxi omnium
timoratorum etiam iudicum, tum ex contrariis incommodis; facile enim

I.

DE IUDICIBUS

13

multiplicarentur crimina et delicta. Posterior vero pars ex eo constat,
quod hoc esset sine legitima causa proximum infamare. L. 189. 200.
Hinc idem S. D. 201. « notandum, ait, quod praelati nequeunt
inquirere contra religiosos in dubio, an adsint indicia sufficientia... ad
inquisitionem, quia in dubio possidet illorum fama, quae per inquisi­
tionem inde deturparetur. Intellige tamen, nisi rmmineat periculum
damni communis, tunc enim praevalet ius religionis » ; aut etiam
si immineat grave damnum privati, cuius certum ius praevaleat.
Quod, uti patet, generale est, et non tantum religionis proprium. —
Lugo 1. c.
12. Nota: Si de inquisitione agatur non iudiciali, ad poenam,
sed paterna, ad emendationem rei, amplior quidem est hac in re fa­
cultas, ut constat ex ipsa communi praxi. Episcopi enim et superiores
regulares in Visitatione, quam ordinarie non nisi paterne faciunt, de
clericis et religiosis etiam in particulari indagare solent, quomodo se
gerant, quomodo ipsi aliis et alii ipsis contenti sint, an leges obser­
vent, etc. Verum ista etiam paterna inquisitio, si non de omnibus fiat
de more, sed de uno vel alio in particulari, fieri non potest, nisi adsit
peculiaris aliqua ratio, et debita servetur cautela, ne quis inde infa­
metur. Secus enim huiusmodi indagatio vitiosa evadit et reprehensi­
bilis, quia in detractionem degenerat, « et quia generat scandala et
occasionem praebet odiis et dissensionibus. Nam homines moleste fe­
runt, sua ab aliis facta scrutari et suapte natura talis inquisitio iniuriam infert proximo, cuius honori adversatur, et aestimationi, quam
de se optimam omnes haberi cupiunt ». Diana t. 7. tr. 4. res. 25.
n. 3.

13. An iudex damnare possit reum, quem privata tantum scientia
sontem cognoscit, aut innocentem, qui iuridice probatur nocens? — R.
Ad l.um Negative. Iudex enim iudicat ut persona publica, ideoque
sequi debet scientiam publicam et procedere secundum allegata et
probata, praesertim in favorem rei. Index praeterea tunc sine accu­
satore procederet, quod contra iustitiam est, et contra ordinem pu­
blicorum iudiciorum. S. Th. 2. 2. q. 67. a. 2. a. 3.; L. 207. —
Verum, loquendo non de indice inferiori, sed de ipso Principe, et de
causis civilibus ac ablatione officiorum, etc., observat Lugo d. 37. s. 5.
n. 54. « maiorem fortasse potestatem habere Principem ad hoc, ut
ex scientia privata possit aliquando condemnare reum non convictum ;
nam cum harum rerum respublica habeat maius dominium, et possit
disponere de his in ordine ad bonum publicum, facilius potest con-

14

I. - DE IUDICIBUS

tingere, quod expediat ad bonum publicum auferre ab aliquo bona
vel officium propter testimonium solius Principis ». Idem vero non
potest iudex inferior; «is enim non potest dispensare in lege supe­
rioris, maxime in re tanti momenti ». Lugo 1. c. n. 50.
R. Ad 2.u“ « Quem iudex privatim scit esse innocentem, si iuridice probatus sit nocens, tenetur omni modo liberare, si potest, v.
g., impediendo accusationem, extrahendo iudicium, aperiendo carce­
rem, si sine maiori malo potest, remittendo causam ad superiorem ».
L. 208.; S. Th. 2. 2. q. 64. a. 6. ad 3, q. 67. a. 2. c.
Quod si iudex sic agendo nihil efficere possit ad innocentem li­
berandum, tres tunc adsunt sententiae, omnes probabiles. — Prima
sententia Angelici Doctoris docet posse iudicem in quacumque causa
proferre semper sententiam iuxta allegata et probata. Ratio est, quia
iudex non iudicat ut persona privata, sed ut publica. Ergo in indi­
cando non scientiam privatam, sed publicam sequi debet. « Debet eas
(probationes inductas) in indicando sequi ». 2. 2. q. 67. a. 2. c. In­
super commune bonum exigit, ut ordo iuris in iudiciis integer ser­
vetur. Tandem « iudex, si scit aliquem innocentem esse, qui falsis
testibus convincit ir... non peccat secundum allegata sententiam ferens:
quia ipse non occidit innocentem, sed illi qui eum asserunt nocen­
tem ». 2. 2. q. 64. a. 6. 3.
Secunda sententia, S. Alphonso valde probabilis, negat, in qua­
cumque causa posse iudicem sententiam ferre contra eum, quem certo
scit esse innocentem. Ratio est, « quia damnare innocentem est in­
trinsece malum ; sicut esset cogere mulierem ad convivendum cum eo,
quem privatim scit non esse suum maritum ». L. 208.
Tertia sententia Lessii et Lugonis distinguit inter causas crimi­
nales, in quibus agitur de poena vitae vel mutilationis, et causas ci­
viles vel criminales, in quibus agitur de poena pecuniaria, vel sim­
plicis detentionis, vel exilii aut privationis officiorum. In illis negat
licere iudici condemnare innocentem. In his vero concedit id licere.
Ratio prioris partis est, quia per se malum est occidere vel mandare
occidere aliquem sine auctoritate. Atqui iudex nullam habet auctori­
tatem in vitam innocentis, cum ipsa Societas destituatur tali auctori­
tate Ratio posterioris est, « quia respublica habet auctoritatem di­
sponendi de fortunis suorum civium, casque de uno in alium transfe­
rendi, prout bono publico expediens fuerit; ut patet ex legibus usu­
capionum. Atqui hic videtur esse iusta causa, tum ne forma publico­
rum judiciorum cum populi scandalo pervertatur, tum quia non sup­
petit rado incommodum huius hominis avertendi. Ergo potest sta­

I.

DE JUDICIBUS

15

tuere, ut iudex in tali casu formam publicam iudiciorum sequatur,
etiamsi inde fiat, ut fortunis eum spoliare debeat, quem privatim in­
nocentem vel bonam causam habere novit ». Less. 1. 2. c. 29. dub.
10. n. 84.; Lugo d. 37. s. 4. n. 42. seqq. ; C. Inquisitionis suae de
Sent. exc. — Ithur. Cas. 34.; L. 1. 6. n. 999. 1502.; E. M.
Caeterum modernis Codicibus iurati homines indicant de crimine,
et iudex tantum legis sententiam, qua poena sancitur, profert. Si iuratorum hominum indicium actis et probatis non nitatur, putat Carrière,
de lust, el lure n. 2. n. 753., posse iudicem sententiam in innocentem
proferre, « cum pronuntiandum non habeat de innocentia aut reatu
accusati, sed tantum de applicatione poenae ». Verum, si evidenter
juratorum hominum indicium prolatum sit non ex actis et probatis,
sed temere ex malignitate vel ex ignorantia, iudex in innocentem sen­
tentiam proferre non potest, nam licet sit declaratus reus, reus tamen
probatus non est. C. Proc. Poen. Ital. a. 509.
14. An indicis sententia obliget in conscientia ; et ad quid teneatur
iudex, qui sententiam iniustam tulit? — R. Ad l.um Affirmative, si
est certo iusla. Ratio est, quia legitimum superioris praeceptum in
conscientia obligat. Atqui iudicis sententia iure comparatur praecepto
superioris, in particulari quodam casu rem aliquam praecipientis vel
prohibentis. « Sententia iudicis est quasi quaedam particularis lex in
aliquo particulari facto». S. Th. 2. 2. q. 67. a. 1. c. Inde deducit
A. D., quod « sicut lex generalis debet habere vim coactivam... ita
etiam et sententia iudicis debet habere vim coactivam ». Similiter, ut
lex generalis debet habere vim obligandi, ita etiam et sententia iudicis
debet habere vim obligandi.
R. Negative, si est certo iniusta. Ut enim non tenetur quis obedire
illi, qui praecipiendi auctoritatem non habet ; ita magis non tenetur
quis obedire illi, qui auctoritate abutitur iniusta praecipiendo. C. Inter
ceteras 9. de Sent. et de re iud.; S. Th. 2. 2. q. 60. a. 6. c. ad 4.
Quare potest quis occulte se compensare, nisi alter iuste praescri­
pserit. Dicitur negative, h. e. in conscientia non obligare, « quia in
foro externo, ubi non tam veritas facti, quam probatio juridica spe­
ctatur, sententia prolata servanda est, ad evitanda scandala, et incom­
moda (si nempe adsint, neque aliter vitari possint) ; neque elapso
termino, intra quem appellare licebat, actio ei conceditur, lege sic
statuente, tum in poenam pigritiae, tum ob bonum publicum, ut litium
sit finis». L. 215.

16

i. - de iudicibus

R. Affirmative, si est dubie iusta. Ratio est, quia praesumptio
superiori seu iudici favet, et gravissima incommoda practice essent ;
et nunquam esset litium finis. Praeterea superiori legitime praecipienti
obedicndum est. In casu vero praedicti dubii et probabilitatis, superior
seu index legitime adhuc praecipit. Possidet autem certo ius urgendi
exsecutionem, quo spoliari non potest, nisi opposita certitudine iniustitiae.
Verum a sententia iudicis inferioris fas est ad superiorem iudicem
appellare, licet sententia sit tantum probabiliter iniusta, et, appellatione
interposita, cessat interim sententia lata. Ratio est, quia illa sententia
inferior de se neque absoluta est, neque simpliciter definitiva ; sed
tantum si acceptetur ut talis, et non interponatur appellatio. Postquam
vero sententia transierit in rem indicatam, absoluta iam est, et defini­
tiva, eique, etiam in dubio an sit iusta, in foro conscientiae standum
est. C. Cum super 17. de Sent. et re iud.; C. L. 2502. seqq. — Lugo
d. 37. s. 15. n. 185. seqq.; S. Th. 2. 2. q. 69. a. 3.; Quodl. 4. q. 8.
a. 14. Cf. n. 86.
Sententia Iudicis, alia est interlocutoria incidentalis quaestionis,
alia est definitiva principalis causae controversae. Et alia est absolu­
tionis rei, alia condemnationis rei, alia dimissionis propter non pro­
batum crimen, Sententia autem condemnatoria, alia est simpliciter
condemnatoria, alia declaratoria criminis et poenae
Praetoris iussa, inter duos dicta, interdicta appellantur. Pluribus
in causis a Praetore interdicta dabantur, sed praecipue suam Praetor
interponebat auctoritatem in finiendis litibus de possessione vel quasipossessione. Inst. 4. de Interdictis.
Generatim loquendo, appellatio in suspensivo non datur quoad
decreta mere disciplinaria, sed tantum in devolutivo. Bened. XIV. C.
Ad militantis 30. Mart. 1742.
R. Ad 2.UB Si iudex ex inculpabili errore sententiam iniustam
tulit, tenetur eam revocare, si potest sine gravi incommodo. Ratio
asserti est, quia tenetur ex officio impedire malum proximi, « alioquin, si, dum potest, non impedit suum errorem, imputabitur iam ei
quasi conservanti, id quod propter inadvertentiam inculpabilem prius
non imputabatur ». Lugo d. 37. n. 3. Non tenetur tamen grave in­
commodum sustinere, cum iustitia non fuerit formaliter laesa, neque
in quasi contractu officii seu muneris suscipiendi censetur quis obli­
gari etiam quod inculpabiles errores cum notabili suo incommodo.
R. 23.* de R. 1. in 6.° Si dolo, vel culpabili magna imperitia iniustam
tulit sententiam, eam, si potest, revocare debet etiam cum gravi suo

17

I. - DE IUDICIBUS

incommodo ; et reparare tenetur omnia damna inde parti laesae obve­
nientia. Est enim causa iniusta, efficax, culpabilis talis damni ; adcoque
ad reparationem tenetur. — L. 195. 214.; C. Tum cx litteris 5. de
In integr. restit.; C. B. 839.; C. L. 2401. seqq.

14.bU Nota: Varii sunt indiciorum gradus. Tres gradus in in­
diciis regulariter constituuntur, primae instantiae, appellationis, et
recursus ad supremam Curiam.
Ex C. Sapienti consilio Sacra Romana Rota iudicat in prima,
in secunda et in ultima instantia. Cf. can. 14. — Insuper « videt
quoque de recursibus pro restitutione in integrum a sententiis quibus­
vis, quae transierint in rem indicatam et remedium invenire non pos­
sunt apud indicem secundae instantiae, iuxta tit. de Rest, in integr.;
dummodo tamen non agatur de re iudicata ex sententia Sacrae Ro­
manae Rotae: et in his iudicat tum de forma tum de merito».
Can. 14. § 4. tit. 1.
Praeter Sacram Romanam Rotam Supremum Apostolicae Signa­
turae tribunal habetur, quod cognoscit et iudicat de suspicione contra
aliquem Auditorem, de violatione secreti, de damno illato ab Audito­
ribus ex eorum actu nullo vel iniusto in indicando, de querela nullitatis contra sententiam rotalem, de expostulatione pro restitutione
in integrum adversus rotalem sententiam, quae transierit in rem in­
dicatam. Can. 35. 37. tit. 2.

15. An index in exsequenda causa et proferenda sententia gra­
viter negligens, aut iniquus, restituere teneatur non tantum parti
laesae, sed etiam fisco, v. g., si mulctam pecuniariam, quam cx lege
debebat imponere reo, sine causa remisit? — Affirmant probabiliter
Busembaum et alii. Ratio, quia causa iniusta est damni, quod fiscus
patitur. Sed probabiliter alii etiam negant, si ad mulctam reus non­
dum sit condemnatus. « Ratio, quia ante sententiam nullum fisco
acquiritur ius ad poenam ; hinc, si index iniuste reum absolvit, peccat
contra iustitiam legalem non commutativam ». L. 196. 238. Scilicet
index cx suo officio reos debet coercere, sed ut alii non delinquant,
non ut fiscus aut privati fiant ditiores. Excipe, si ex iniusta poenae
remissione damnum privatae personae vel reipublicae obveniret ; illud
enim vi sui officii impedire tenetur. — S. Th. 2. 2. q. 67. a. 4. ad 3.;
L. 1. c. et n. 237.; Lugo d. 37. s. 8. n. 97. Cf. 61.

16. An index debeat secundum leges scriptas iudicare? — R. Af­
firmative. «August, dicit: In istis temporalibus legibus, quamquam de
Bucceroni. hist. theol. moralis III.

2

18

I. - UE IUDICIBUS

his homines indicent, cum eas instituunt ; cion tamen fuerint insti­
tutae et firmatae, non licebit indicibus de eis indicare, sed secundum
ifisas... Iudicium nihil aliud est, quam quaedam definitio, vel deter­
minatio eius quod iustum est. Fit autem aliquid iustum dupliciter.
Uno modo ex ipsa natura rei, quod dicitur ius naturale ; alio modo
ex quodam condicto inter homines, quod dicitur ius positivum... Leges
autem scribuntur ad utriusque iuris declarationem : aliter tamen et
aliter. Nam legis scriptura ius quidem naturale continet, sed non in­
stituit ; non enim habet robur ex lege, sed ex natura. Ius autem
positivum scriptura legis et continet et instituit, dans ei auctoritatis
robur. Et ideo necesse est, quod iudicium fiat secundum legis scri­
pturam, alioquin iudicium deficeret, vel a iusto naturali, vel a iusto
positivo ». S. Th. 2. 2. q. 60. a. 5.; Inst. 1. 3. t. 17.; L. Rem non
novam C. de Indiciis ; C. I. de Sent, et de re iudic.

17. Resolves : Inferior iudex, per se loquendo, ordinarie non
potest poenam relaxare vel minuere, etiamsi actor vel accusator con­
sentiat, nisi aliquando ad bonum reipublicae aliud necessarium esse
dictaret epikeia, vel nisi iuste interpretetur iudex voluntatem supe­
rioris, vel nisi adsit alia iusta causa, in qua potius finis legis, quam
cortex verborum est attendendus. Ipse iudex supremus id facere non
potest absque iusta causa, unde graviter secus agens peccaret, quia
animosiores redderet delinquentes, et ita ad peccatum concurreret. In
omnibus tamen praecipua ratio est iustitiae et aequitatis quam stricti
iuris. L. 8. de Iudic. C. — S. Th. 2. 2. q. 66. a. 6. ad 2., q. 67.
a. 4., q. 60. a. 5. ad 2., 4. d. 46. q. 1. a. 2. q. 2.; Lugo d. 37. s. 8.
Per se loquendo: nam practice hodie poenae legibus ipsis sunt
determinatae, earumque limites, maximae et minimae poenae, defi­
niuntur, quos iudices excedere non possunt. C. I. poen. 1.
Supplere potest iudex ea, quae omissa sunt a partibus litigan­
tibus earumque advocatis, et quae iuris sunt. Ea vero quae sunt facti
regulariter supplere non debet, nam secus officium sibi assumeret con­
tendentium Sed et haec supplere potest, si factum notum sit ex pu­
blicis iudicii actis, vel si factum sit et manifeste et publice notum,
si agatur de publico bono, de miserabilibus personis, de bono animae,
vel de causa pia et religionis. L. 1. Ut quae desunt adv. part. etc. C.
18. Quid indu i faciendum sit, cum ius clarum non est, sed ob­
scurum et utrinque adsunt oppositae sententiae probabiles ? — In rebus
criminalibus reo favendum est. tum quoad criminis exsistentiam, tum
quoad poenarum inflictionem. Ratio est, quia iuxta regulas Iuris: In

I.

DE IUDICIBUS

19

dubio nemo praesumitur malus nisi probetur; Cum sunt partium iura
obscura, reo favendum est potius quam actori ; Odia restringi, et
favores convenit ampliari ; In obscuris minimum est sequendum ; In
poenis benignior est interpretatio facienda; Satius est impunitum re­
linqui facinus nocentis; quam innocentem damnari. R. 49. de Reg.
lur. in 6.; L. Absentem 5. de Poenis ; L. 25. de Probat.; S. Th. 2. 2.
q. 60. a. 4.; Elbel de Actib.‘human. 197. seqq. ; C. L. 2515.
In causis civilibus distinguenda est probabilitas facti, et probabi­
litas iuris, — Dubium facti e. g. est: an homo fuerit compos sui
dum condidit testamentum: an Titius commiserit tale delictum, falsificaverit scripturas etc. In tali dubio sententia ferenda est secundum
Regulas Iuris naturalis et positivi : In dubio factum non praesumitur,
sed demonstrari debet; In dubio praesumitur factum seu recte factum,
quod de iure faciendum erat; In dubio standum est pro valore actus ;
In dubio standum est pro eo, pro quo stat praesumptio; Semel malus
semper praesumitur malus; Ignorantia facti non iuris excusat; Inspi­
cimus in obscuris quod est verisimilius, vel quod plerumque heri con­
suevit, etc. de Reg. lur. in 6.°.
Dubium iuris est, quando dubitatur, quid praecipiat ius in tal
casu, an lex extendatur vel non extendatur ad ipsum, etc.; et utrinque sunt opiniones probabiles. In tali dubio iuris, aut nullus rem
possidet, aut aliquis rei possessor est.
In primo casu, quod nullus rem possideat, si dubium sit cuinam
partium ius magis faveat, vel si, citra dubium, ius aeque partibus fa­
veat, duplex est opinio. Prima sententia tenet rem esse dividendam.
Ratio est, quia iudex non est rerum dominus, sed declarator iuris in
casu particulari, et consequenter distributor rerum non pro libito suo,
sed iuxta iura partium, et ideo, si iura sunt aequalia, aequaliter inter
eas rem dividere debet. — Altera sententia tenet, « indicem melius
quidem facere procurando partes ad concordiam reducere, absolute
tamen posse alteram ex illis (aeque probabilius sententiis) eligere...
quia iudex ex debito sui officii solum tenetur ad investigandam dili­
genter veritatem, ut secundum eam indicet; sed in casu nostro pro­
babilissime iudicat, illam esse veritatem, et hunc hominem habere
ius: ergo potest pro illo indicare cum illa aequali probabilitate ».
Lugo d. 37. s. 10. n. 115. Et sane, cum utraque pars tunc habeat
iuxta probabilem sententiam integrum ius ad rem, bene poterit iudex
uni ex istis sententiis se conformare, et nullam alteri parti infert iniuriam. Neque valet obiicere, quod iudex indicando veritatem esse pro
una parte se exponit periculo aberrandi a vero et privandi alteram

20

I. - DE IUDICIBUS

partem iure suo. Nam hoc periculum iudex vitare non potest. Aequale
enim est periculum, si pro altera parte iudicet. Si vero rem dividat,
* tunc erit certius periculum ; tunc enim non solum probabile, sed
certissimum erit verum dominum privari re sua quoad mediam par­
tem . melius ergo est subire illud probabile periculum cum indicio
probabili de iustitia illius, pro quo fertur sententia, quam certissime
privare dominum re sua quoad mediam partem ». Lugo 1. c. n. 118.
Altera haec sententia praesentibus legibus et praxi consona est, et
confirmatur lege canonica et romani iuris, ut in pari iure causae ma­
trimonii, dotis viduarum, pupillorum, aliaeque piae causae semper
vincerent. L. 1. 4. n. 410.
Si vero, in eodem casu, quod nullus rem possideat, opinio vere
probabilior in quaestione iuris uni parti favet, et opinio minus pro­
babilis alteri pa ti, commnnis opinio tenet debere iudicem sententiam
ferre pro ea parte, pro qua stat opinio probabilior. Ratio desumitur
primo ex prop. 2.* d. ab Innoc. XI. « Probabiliter existimo iudicem
posse indicare iuxta opinionem etiam minus probabilem ». Verum ex
hac damn. prop, sequitur tantum, quod non possit iudex sententiam
ferri pro opinione minus probabili, minime vero quod debeat senten­
tiam feri e pro sententia probabiliori, et non possit rem pro rata pro­
babilitatis inter partes dividere. Ratio secundo desumitur ex eo quod
index a republic» constituitur, ut secundum merita causae, et secun­
dum sententiam, quae ei conformior legi videatur, rem definiat: secus
enim acceptor personarum esset. Sed neque haec ratio vere probat
assertum Nam, si secundum merita causae indicare debet, rem di­
videre debet pro rata maioris vel minoris probabilitatis. Quod autem
a Societate constituatur, ut pro sententia probabiliori sententiam ferat
illi integrum ius adseribendo, asseritur quidem, sed non constat. Illud
tantum asseri potest, et per se constat, quod nempe, si res dividi non
possit pro rata maioris vel minoris probabilitatis, sed uni parti tota
adseribatur, quia haec est, e. g., praxis tribunalium, illi sane tribuatur,
qui habet maiorem probabilitatem. Haec autem tribunalium praxis ex
duplici capite cohonestari posset, l.° si agatur de longe maiori pro­
babilitate, quia tunc fere certitudo moralis habetur, quae saepe dif­
ficile a magna probabilitate distinguitur ; 2.° si dum iudex uni rem
totam adseribat, liberat alium ab omnibus expensis iudicii et a damnis
reparandis quia tunc aequa habetur compensatio. Melior igitur ratio
videtur ea quae modo allata est pro casu aequalis probabilitatis, quia
nempe minus periculum iniustitiae est, et iudex, uti iustitiae interpres,
teretur eligere sententiam saltem minus periculosam, cum certa haberi

I.

DE IUDICIBUS

21

non possit. Et haec iterum sententia praesentibus legibus et praxi
respondet.
In altero casu, quod aliquis rem possideat, stante aequali utrinque iuris probabilitate, res adiudicanda est legitimo possessori ; ra­
tione enim possessionis praevalet absolute ipsius ius. Confirmatur ex
R. 65.a I. in 6.°. « In pari delicto vel causa potior est conditio pos­
sidentis ». — Si vero inaequalis habeatur probabilitas, prima sententia
tenet, iudicem teneri rem adiudicare illi, qui pro se habet maiorem
probabilitatem, licet non sit possessor. Nam primo possessio per se
non tribuit ius proprietatis, sed tantum detentionis rei, donec quis
legitime spolietur, ius autem proprietatis maius est pro altera parte.
De ipsa vero proprietate disputatur, non de simplici detentione rei,
quae illi extrinseca est. Ergo uti in casu maioris probabilitatis, nullo
possidente, praevalet maior probabilitas, ita etiam praevalet in casu
possessionis. Illa enim praesumptio proprietatis, quae ex possessione
oritur a maiore iuris probabilitate eliditur. Praeterea R. I. 65? in 6.°
valet evidenter in causa pari, non in causa dispari. — Altera sen­
tentia tenet, iudicem non posse possessorem expoliare. Ratio, quia
legitima possessio, attentis humanis moribus, per se loquendo, arguit ius
moraliter certum, etiam ipsius proprietatis: homines enim non solent
esse négligentes in rebus suis custodiendis. Atque hac ratione funda­
tur lex praescriptionis, quae ipsa possessione rei habetur. Legitima
possessio, secus enim esset, si ipsamet possessio non esset certa, aut
non certe legitima. Porro legitima possessio, praeter ipsum posses­
sionis factum, duo requirit, titulum et bonam fidem. Titulus est, do­
natio, haereditas, emptio et similia, per quae dominium alicuius rei
solet acquiri. Titulus iste esse debet saltem rationabiliter praesumptus.
Tona fides vero est indicium, quo quis propter similem titulum pru­
denter credit rem esse suam. « Et ideo indices communiter res adiudicant habentibus ius probabilius, quia in foro externo difficulter bona
fides possessoris probari potest». L. '210., 1. 1. n. 47. — Lugo d. 37.
s. 10.; Ithur. Cas. 34.; Viva in pr. 2.am d. ab Innoc. XL; E. M.
19. An iudex sententiam ferre possit, cum ipsa lex certo iniusta
et iniqua sit9 — Si agatur de lege civili, contraria tantum legibus
ecclesiasticis, in quibus Summus Pontifex dispensare potest, uti, e. g.,
est lex ecclesiasticae immunitatis, potest index et debet, si indicium
ferri debeat, per se loquendo, debitam petere facultatem a S. Sede,
vel ab Episcopo loci, iuxta varias leges et varios casus occurrentes.
Hanc autem facultatem facile obtinebit, cum maxime expediat socie-

22

I. - DE IUDICIBUS

tatis bono, ut in ea honesti sint iudices. Ratio facultatis petendae
est usurpatio, quae secus haberetur iurium Ecclesiae, et publicum
scandalum praecavendum.
Si agatur de lege civili, contraria legibus divinis et naturalibus,
tunc aut index debet praecipere aliquid directe contra hoc ius, aut
debet tantum applicare aliquam poenam. — Primum evidenter non
licet, et sic deberet potius officium suum relinquere, quam obligare
vi militari concubinam, ut domi maneat cum suo amasio. Sic etiam
proferre non licet sententiam divortii, secundum legem nempe, qua
coniugii vinculum solvitur, facta potestate coniugibus novas ineundi
nuptias. Id enim aperte contra ius naturale, divinum et ecclesiasticum
est. Ut enim iniquum est exsequi rem iniquam, ita iniquum est eius
exsecutionem mandare. S. Th. 2. 2. q. 60. a. 5.
Alterum aliis videtur etiam omnino illicitum; quia intrinsece
malum est condemnare innocentem, quum nempe ipsa lex est evidenter
iniusta, cuius transgressio punitur: aliis vero videtur posse excusari.
Etenim temporalem aliquam poenam decernere per se malum semper
non est ; et gravissima adest ratio ex parte iudicis, ne officio cogatur
renuntiare, et ex parte societatis consentientis, cui melius est, ut
boni sint iudices, quam mali, remoto semper scandalo, vel ex con­
suetudine approbata, et praxi timoratorum, vel ex debita facultate
prius petita. Et sic potest mulctam decernere propter formalitatem
omissam matrimonii civilis, quod Ecclesia hoc sensu tolerat, remoto
semper scandalo, uti dictum est.
Verum quamvis de poena tantum decernenda agatur, distinguen­
dum est inter poenam et poenam. Nam, si agatur de poena mortis,
e. g., mutilationis, etc., cum neque ipsa persona possit cedere iuri
suo, nec societas sua auctoritate sancire possit talem poenam, iniquum
prorsus est eam imponere. « Ibi enim ius positivum locum habet, ubi
quantum ad ius naturale nihil differt, utrum sic vel aliter fiat ».
S. Th. 1. c.
Si vero agatur de poena aliqua pecuniaria, vel alia simili, cum
quilibet hac in re cedere possit iuri suo, et possit societas consentire,
potest sane index levem aliquam huiusmodi poenam imponere, ne co­
gatur officio suo renuntiare cum gravi damno proprio et ipsius so­
cietatis Rationabiliter tunc praesumitur consensus. — Id tamen vi­
detur etiam limitandum ad casum, in quo non agatur de lege directe
contra naturam, quamvis satis dura sit et non satis insta. Nam, cum
sententia iudicis non sit declaratio quaelibet, sed auctoritativa, auctoritalive confirmare legem contra naturam, poenam etiam pecuniariam

I.

DE IUDICIBUS

23

et levem determinando, contra naturam est. Contra naturam est ad
mortem damnare Christianum, qui idola renuit adorare, contra natu­
ram est eum ad poenam et mulctam vel quinque tantum libellarum
damnare, quia coram idolo noluit genuflcctere. Certe de tali indicio
dici non potest, quod sit « definitio vel determinatio iusti sive iuris »,
nec de indice dici potest, quod sit « interpres iustitiae », vel « iustitia animata » S. Th. 2. 2. q. 66. a. 1., a. 5. ad 1., q. 67. a. 3.; E. M.

20. An licite possit index dona accipere? — Nefas est indici dona
accipere gravis momenti ; quae quidem aliquo modo saltem indirecte
videntur exigi, aut in quibus videre est aliquod corruptionis pericu­
lum. Non videtur vero posse reprobari accipere levia tantum munu­
scula sponte omnino oblata, in quibus nullum est corruptionis peri­
culum, quaeque neque indirecte exiguntur. — Ratio primae partis est,
quia nefas est ea munera accipere pro sententia iusta; haec enim cx
officio proferri debet. Nefas item est ea accipere pro sententia iniusta ;
quia haec non est proferenda. Id praeterea positive prohibetur Deut. 16.,
18., 19., et lur. Can. C. Statutum 11. de Rescriptis in 6.° § Insuper.
Prohibetur etiam lur. Civ., quo omnis magistratuum corruptio per
dona et promissiones gravibus poenis plectitur, tum in corruptis, tum
in corrumpentibus. L. 18. Dig. de OJJic. praesid., C. I. poen. 171.173. Ratio secundae partis est, quia cum ea ex sola urbanitate offe­
rantur, quasi inurbane recusarentur. Confirmatur lur. Can. et Rom.
11. cc., dicitur enim recipi posse « forsan esculentum vel poculentum
mera liberalitate oblatum, quod paucis consumi possit diebus ». Cf.
etiam C. Cum ab omni 15. de Vit. et honest, cler. — C. I. 1458.
Lugo d. 37. s. 11.; S. Th. 2. 2. q. 71. a. 4. ad 3. Cf. n. 40.
21. An, si contra factam prohibitionem munera index acceperit,
ad restitutionem teneatur? — Si index a litigantibus munera ex dono
accepit, ad restitutionem probabiliter non tenetur ante sententiam.
Etenim « leges praefatae et aliae vel intelliguntur pro foro tantum
externo, vel de restitutione in poenam criminis, pro qua semper re­
quiritur sententia, etsi non inflictiva poenae, saltem declaratoria cri­
minis ». L. 216. — Si vero ex pacto acceperit ad ferendam senten­
tiam iustarn, i. e. ad praestandum id, quod ex iustitia debebat, ad
restitutionem tenetur. Ratio est, quia non potest esse materia con­
tractus quidquid cx officio, atque adeo ex iustitia iam debitum est.
Multo magis autem restituere tenetur ea, quae vi, minis, vel iniusta
vexatione extorserit. — Si acceperit item ex pacto ad ferendam sen­
tentiam iniuslam, certo tenetur ad restitutionem antequam eiusmodi

24

II.

DE ARBITRIS

sententiam ferat; lata autem sententia potest retinere, cum iam pec­
catum fuerit, neque in retinenda re accepta peccetur; cum vero prae­
stitum fuerit quod promissum fuerat, et non debebatur, verificatur
tunc contractus innominatus: do ut facias. Et sic etiam «propter
fornicationem... mulier potest sibi retinere quod ei datum est ». S. Th.
2. 2. q. 62. a. 5. ad 2.; Lugo 1. c.; C. I. Poen. 171.-174.

22. An iudex accipere possit saltem pecuniam ad expediendam
causam alicuius prae alia? — « Dicit Laym., spectato iure naturali,
non audere id damnare, quia illa nova obligatio, quam suscipit, est·
pretio digna. Sed verius contradicunt Salm. n. 66., quia iudex ex
iustitia tenetur cito expedire causas eorum, qui aequale ius habent ad
expeditionem ; nisi extraordinarium susciperet laborem, ad quem ex
vi sui muneris non teneretur ». L. 196. Id etiam absolute reprobat
Lugo d. 37. n. 136., nam « quoties ex iustitia tenetur ex disiuncto
gratis facere, non potest pro electione huius partis aliquid accipi ».
23. An, quando litigantes habent pro se opiniones aeque probabi­
les, possit iudex pecuniam accipere pro ferenda sententia in favorem
unius prae alio, secundum opinionem supra relatam ? Cf. 18. — R.
Negative; ista enim propositio est pr. 26.* d. ab Alex. VII. Ratio est
quia « acciperet pretium pro re non digna pretio ; nam ex iustitia
debebat proferre sententiam pro uno: determinatio autem ad istam
partem, licet faciat sententiam mihi utiliorem, non tamen addit labo­
rem, vel aliquid ex parte indicis dignum pretio. Sicut, si aliquis de­
beret ex iustitia dare dotem uni ex duabus virginibus, non posset
aliquid ab ea petere pro ea eligenda. Ratio autem a priori est, quia
repugnat debere ex iustitia dare rem integram uni ex duobus, et ta­
men posse petere pretium pro ea; iam enim non daretur integra uni
ex duobus, cum tamen ex iustitia teneatur dare integram ; non potest
ergo, salva iustitia, aliquid detrahere, alioquin posset accipere pro
pretio dimidium rei dandae: quod esset manifeste contra iustitiam ».
Lugo d. 37. n. 119.

II. — DE ARBITRIS

24. Quid arbitri? — /Xrbitri dicuntur, qui ab utraque opposita
parte ad litem aliquam dirimendam instar iudicum sponte eliguntur,
aut admittuntur. Pactum, quo facultas litem componendi ipsis tri-

II. - DE ARBITRIS

25

buitur, vocatur compromissum. Hoc pacto adversae partes mutuo con­
sensu promittunt, se executuras esse quidquid ab arbitris statuetur.
Verum ab arbitrorum sententia ex C. I. appellari licet, secus ac ex
lure Communi, S. Th. 2. 2. q. 69. a. 3. ad. 2. Compromissum au­
tem confici potest sive actu publico, sive scriptura privata, ex C. L;
secus nullum est. — Dig. 1. 4. tit. 8; Decret. 1. 1. tit. 43.; C. I.
Proc. civ. tit. praelim. c. 2.; Lugo Resp. Mor. 1. 6. d. 21.
Prohibentur eligi in arbitros mulieres, quod pudicitiae suae me­
more» eas esse deceat, et propterea muneribus virilibus se immiscere
non oporteat. L. fin. Cod. de Recepi, arb.; C. Proc. I. 10. Excipiun
tur si de iure, consuetudine aut privilegio aliquam iurisdictionem
civilem obtineant. C. 4. 1. 1. Tit. 43. Decretalium.
Compromissio in arbitros fieri a privatis non potest in illis cau­
sis, quae directe pertinent ad Superioris ius, uti causae criminales et
poenales, vel ad publicum bonum, uti e. g. causa invaliditatis matri­
monii, professionis religiosae, etc.
Arbitri ex C. Poen. It. 207. habentur ut publici officiales, quoad
effectus legis poenalis.
Arbitrorum sententia, vulgari lingua, Iodo dicitur.
* « Si de re sua, quis arbiter factus sit, sententiam dicere non po­
test: quia se facere iubeat, aut petere prohibeat: neque autem impe­
rare sibi neque se prohibere quisquam potest ». L. 51. de Receptis
arb. Dig.
25. Quodnam arbitrorum munus? — Arbitri, quicumque sint,
semel a diversis partibus admissi, iudicum munere proprie gaudent,
eorumque vices omnes gerunt, haud secus ac si a publica auctori­
tate forent designati. Ratio est, quia potest quis se subiicere alterius
indicio, quamvis non sit eius superior. Id, si a duobus litigantibus
fit, ut lis dirimatur, arbiter habetur, qui proinde, quamvis non ex
publica auctoritate, sed tamen ex privato pacto iudex constituitur.
Pacta autem privata, uti publicae leges in conscientia obligant. —
C. H. 1820.; S. Th. 2. 2. q. 67. a. 1. ad. 2.
26. Resolves: Cum arbitri iudicum munera adimpleant, eadem
fere iura, easdemque habent obligationes. Quare possunt causam ad
se delatam instruere, rem ad aliud tempus opportunius differre, te­
stes audire, et tandem lata sententia litem absolute dirimere. — Non
debent suscipere litem, cui diiudicandae doctrinam sufficientem non
habent; secus peccant contra iustitiam commutativam, et restitutionis
obligationem contrahunt, si reipsa damnum errando inferant. — Ar-

26

III.

DE IURATIS

bitri iudicare tenentur iuxta leges regionis, quia instar iudicum assu­
muntur; nisi partes eis facultatem rem ex aequo et bono componendi
impertierint. Tunc enim, secundum naturalem aequitatem, utriusque
partis commodum promovere debent. — Cavere summopere debent
ab acceptione personarum, ne scilicet odio, aversione aut nimio af­
fectu abstracti, contra regulas aequitatis sententiam ferant. — C. B. 319.

27. Nota : Ut arbitri sententia in foro externo valeat, necesse
est adimplere conditiones in Codicibus variarum nationum appositas.
— C. I. civ. 1742. 1764. seqq., Proc. civ. 8. seqq. ; C. G. civ. 1989.
2044. seqq., Proc. civ. 1003.; C. H. 1821.; C. A. 1391.

III. - DE IURATIS
28. Quid iurati ? — lurati, sic dicti ob iuramentum, quod prae­
stant de munere sibi credito recte exercendo, sunt viri selecti ex ci­
vium primoribus ad partem aliquam, iudicum propriam, obeundam.
Adhibentur tantummodo in causis criminalibus, et munus eorum est
iudicium pronuntiare circa exsistentiam facti et culpabilitatem accu­
sati; deinde vero indices poenam iuxta legem decernunt. — C. I.
Proc. poen. 493. seqq.; C. G. Instr, crim. 337. seqq.
29. Quaenam sint iuratorum obligationes? — lurati easdem con­
trahunt obligationes ac ipsi iudices, sistendo tamen intra limites eo­
rum muneris. Ratio est, quia magna ex parte munus iudicum exer­
cent. Attamen non omnia praestare debent, ad quae iudices tenentur,
sed dumtaxat pronuntiare de exsistentia facti ct culpabilitate accusati.
C. I. Proc. poen. 493. seqq.; C. G. Instr, crim. 337. seqq.

30. An i u ratus dare possit votum contra accusatum, iuridice qui­
dem convictum, sed cuius innocentiam privata scientia certo cognoscit?
R. Negative. Ratio est, quia pronuntiare tantum debet circa ex­
sistentiam facti, secundum intimam suam convictionem, nec ullo modo
tenetur dare rationem legalem propriae sententiae. C. I. Proc. poen.
495. 498.; C. G. Instr, crim. 342. Stante etiam iuridica criminis pro­
batione, si quis certus aliunde sit de innocentia rei, impossibile omnino
e>t habere intimam convictionem delicti commissi. — Non potest ta­
men iuratus reum affirmare, quem talem novit privata tantum scicn-

III. - DE IURATIS

27

tia, iuridice vero minime probatum. Reus enim, quamdiu iuridice ta­
bs non probetur, ius habet, ut absolvatur ; iuratus autem personam
gerit iudicis non testis, et secus testes in casu inutiliter adhiberentur,
et inutilis esset tota indicii forma. Intima iurati convictio ad con­
demnandum privata, et non derivata a probationibus iuridicis est con­
tra totum legis tenorem; arbitrio enim lata pateret via, et iudicii
forma esset tantum ad quandam exteriorem speciem. Idque aperte
constat ex C. I. Proc. poen. 437.; C. G. Instr. Crim. 312.
Neque vero obiici valet, quod modo dicebatur, debere iuratum
absolvere reum, talem probatum, sed intima sua convictione innocen­
tem. Nam evidenter lex condemnans reum, iuridice probatum talem,
innititur veritatis praesumptione; si e contra evidens et certum est
contrarium, illa praesumptio debet cedere evidenti veritati; quam iurato certo cognoscit.
31. An licitum sit iuratis sententiam ferre in iudicio, in quo tri­
bunal auctoritatem non habet in reum, si nempe, e. g., agatur de per­
sona ecclesiastica? — Si eius interventus inutilis omnino foret, e. g.,
cum maior pars vel fere totalitas iuratorum parata sit reum condemnare,
abstinere potest ab interveniendo in tale indicium. Ratio, quia ex una
parte nemo tenetur facere rem inutilem ; ex altera vero absentia pro­
testatio quaedam est contra abusum iustitiae. — In eadem hypothesi
debet praeterea se abstinere. Ratio, quia eius praesentia esset inutilis;
et eius absentia necessaria, ne cooperetur usurpationi iustitiae, et ut
protestetur contra illum iustitiae abusum. — Si iuratus nullam possit
adducere causam, ut a iudicio abstineat, et a civili lege puniatur,
potest quidem, in eadem etiam hypothesi, intervenire in indicium, pe­
tens debitam facultatem, vel si id fieri non possit, reo quantum in se
est favens. Ratio, quia, cum necessitate compulsus veniat, et petierit
antea facultatem, vel, in impossibilitate, conetur reo quantum potest
favere, omne removetur scandalum, et sufficiens protestatio habetur
contra iustitiae abusum. Rationabiliter praeterea in his rerum adiunctis praesumere potest consensum ecclesiasticae auctoritatis.
Si eius interventus utilis omnino foret ad absolvendum innocen­
tem, e. g., quia maior iuratorum pars iustitiae favere constat, videtur,
quod lex naturalis charitatis eum obliget ad interveniendum in in­
dicium, uti proximo graviter auxilio indigenti succurrat. Ad scanda­
lum autem vel admirationem impediendam sufficit debitam petere fa­
cultatem, vel, si id fieri non possit, intentionem suam declarare, si
aliunde non constet, se non tamquam iudicem, sed tamquam innocentis

28

IV. - DE ADVOCATIS PROCURATORIBUS REFERENTIBUS

patronum et advocatum advenire. — Eadem in eodem casu resolutio
videtur etiam danda, si lex expressa esset, vel censura contra eos, qui
iurati munus suscipiunt. Ratio est, quia cum generatim leges et cen­
surae sint in aedificationem, ac in particulari huiusmodi leges et cen­
surae sint ad ecclesiasticas personas earumque status dignitatem tuen­
dam, non videntur in tali casu velle impedire earumdem personarum
incolumitatem tuendam. Quare tunc cessant contrarie.

IV. - DE ADVOCATIS PROCURATORIBUS REFERENTIBUS

32. Quid advocatus, procurator, referens? — Advocatus ille est,
qni suum litigantibus praebet auxilium consilio et defensione suscepta
coram iudice. — Procurator vero ille est, qui litigantis mandato et
nomine causam in indicio prosequitur. — Postremo referendarius,
vel referens ille est, cui acta litigantium discutienda committuntur, ut
postmodum eorum fundamenta quasi in compendium redacta, iudicibus
referat. — L. 14. de Advoc. divers, iudicior. C.; L. 1. de Procur. ff.;
L. 18. de Procur. C.; S. Th. 2. 2. q. 71. a. 1. 2.
« Alienam suscipere defensionem virile officium est, et ultra se­
xum muliebrem esse constat ». L. 18. de Procurator. C.
« Feminas pro parentibus agere interdum permittetur, causa co­
gnita, si forte parentes morbus aut aetas impediat, nec quemquam
qui agat habeant». L. 41. de Procurator. IT.
Procurator, de quo hic agitur, est officium bene distinctum a
procuratore publico seu fiscali, qui est persona legitime deputata ad
defendenda iura publicum bonum concernentia. Unde hic aliquando pro
actore, aliquando pro reo, aliquando pro utroque agit. Talis procu­
rator est in causis matrimonialibus Defensor vinculi, in causis ordi­
nationis et professionis religiosae Defensor validitatis utriusque, in
causis Sanctorum Promotor fidei.
Advocati proprii et nativi S. Rotae sunt advocati consistoriales.
Cf. Leg. propr. S. R. can. 44. Advocati S. C. Rit. pro causis San­
ctorum praediti esse debent titulo regulari advocati rotalis, et aliis
subiiciuntur formalitatibus ab eadem S. C. praescriptis.
33. Quaenam sint advocatorum obligationes in causarum defen­
sione * — Advocati tenentur in primis scientiam competentem habere
legum, formae indiciorum et rationis instrumentorum conficiendorum.

IV. - DE ADVOCATIS PROCURATORIBUS REFERENTIBUS

29

Debent deinde causam diligenter examinare, iustitiam vel iniustitiam
et certitudinem vel probabilitatem eam lucrandi vel perdendi mani­
festare, dilationes damnosas praecavere, fidelitatem servare, causam
tandem, eamque non nisi iustam, defendere absque mendaciis, frau­
dibus aliisque mediis iniustis. Ratio est. quia ex iustitia legali erga
societatem, et ex iustitia commutativa erga clientem obligantur ad
eius iura defendenda eiusque damnum praecavendum, erga partem
vero contrariam, ne cooperatores fiant iniustitiae. Quare secus agentes
de damnis tenentur. C. Si culpa ult. de lniur.\ L. 14. de ludie. C.
— S. Th. 2. 2. q. 71. a. 3.
34. Resolves : Advocati peccant contra iustitiam erga clientem,
si, cum debitam non habeant legum scientiam, causas defendendas
suscipiant ; si causae fundamenta vel secreta parti adversae detegant,
vei si parti utrique serviant ; si ideo quod sibi videantur peremptoria
argumenta afferre, alia non spernenda negligant, quia forsan iudices
motivis istis neglectis moverentur; si ad causam dicendum non suffi­
cienter se praeparent, etc. — lidem peccant contra iustitiam erga
partem adversam, si leges falsas aut abrogatas citent, aut in sensum
alienum deflectant cum adversarii damno, si dolum aut mendacia adhi­
beant, ex quibus iudices aut iurati in iniustam. sententiam vel suffra­
gium abstrahantur; item si parti adversae crimina vel vitia imponant
falsa, etc. Quare peccare non videntur, si ingeniose leges ab obvio
sensu detorqueant, ut reus evadat supplicium. — L. 226.; S. Th. 2. 2.
q. 71. a. 3.; Kenrick 144.

35. Nota: S. Th. 1. c. ad 3. docet, quod «advocato defendenti
causam iustam licet prudenter occultare ea, quibus impediri posset
processus eius » : quia hoc non esset adversarium decipere, sed sinere,
ut ipse se decipiat.
36. An liceat advocato causam iniustam dejendere? — In mate­
ria civili advocatus nequit causam certo iniustam licite sustinere.
Quare si iniustitiam facienti faveant leges, ob aliquod vitium c. g. do­
cumenti vel instrumenti, non potest advocatus ei patrocinari, nisi
forte, ut eum liberet ab inutili ac damnosa vexatione, puta si debitor
solvere non possit, eo tamen monito quod non ideo solvatur naturali
obligatione, et nisi ideo hanc ille amplius non sit adimpleturus.
A fortiori in materia criminali suscipere nequit partes accusatoris
evidenter iniusti. Ratio est, quia, ut ait S. Th. 2. 2. q. 71. a. 3. «illi­
citum est alicui cooperari ad malum faciendum, sive consulendo, sive

30

IV. - DE ADVOCATIS PROCURATORIBUS REFERENTIBUS

adiuvando, sive qualitercumque consentiendo ; quia consiliaris et coadiuvans, quodammodo est faciens. Et Apostolus dicit Rom. 1., 32.,
quod digni sunt morte, non solum qui faciunt peccatum, sed etiam
qui consentiunt facientibus. Unde omnes tales ad restitutionem te­
nentur. Manifestum est autem, quod advocatus auxilium et consilium
praestat ei, cuius causae patrocinatur. Unde, si scienter iniustam cau­
sam defendit, absque dubio graviter peccat, et ad restitutionem tenetur
eius damni, quod contra iustitiam per eius auxilium altera pars in­
currit. Si autem ignoranter iniustam causam defendit, putans esse
iustam, excusatur secundum modum, quo ignorantia excusari potest ».
— L. 14. C. de ludicits; Kenrik 141.

37. Resolves: Advocatus, qui, causa iam suscepta, advertit eam
esse iniustam, debet statim admonere de iniustitia causae suum clien­
tem et eam deserere. Secus, de omnibus damnis utrique parti obve­
nientibus tenebitur. Si tamen cliens sit in mala fide, hic primum re­
stituere tenetur, uti mandans. Quod si non restituat, tunc secundo
loco tenetur advocatus restituere, nempe ut exsecutor. « Attamen non
debet eam prodere, ut scilicet aliam partem iuvet, vel secreta suae
causae alteri parti revelet ». S. Th. 1. c. ad 2. Primum contra fide­
litatem, alterum contra strictam obligationem secreti est. Excipiunt,
nisi alia pars deberet ideo grave et iniustum detrimentum pati. Cf.
La-Croix 1. 3. p. 2. n. 1231.; Lugo d. 37. n. 183. — Potest vero
advocatus inducere suum clientem ad compositionem, sed, ut ait S. Th.
1. c. sine adversarii damno. Quare graviter peccaret, si eum cuius
causam advertit esse evidenter iniustam, inducat ad compositionem.
In tali enim causa nullus datur locus compositioni. — Procurator
generalis peccat contra iustitiam, si ex negligentia, ex praecipitatione
aut praeiudicio, ex odio aut personarum acceptione, etc. traducat inno­
centem in detentionem, in indicium, et in sententiam iniustam sub­
eundam. Item si accusationem sustineat, postquam in causae decursu
innocentiam agnoverit, aut graviter de ea dubitaverit; proinde de
omnibus damnis accusato subsecutis tenetur.
38. An advocati possint defendere causas, etiam minus probabiles,
tum reorum tum actorum *— R. Affirmative in causis civilibus ; quia
uti sunt huiusmodi res litigiosae, rationabiliter spes haberi potest, ut
veritas elucescat. Praeterea, cum possit iudex pro rata maioris vel
minoris probabilitatis rem dividere, licet advocatis clientum rationes
probabiles urgere, ut iusta allegata et probata decernat. Cf. 18. Mo­
nendus Limen cliens est dubii exitus, ne impensas litis inutiliter forte

IV. - DE ADVOCATIS PROCURATORIBUS REFERENTIBUS

31

faciat. — In causis criminalibus, reus semper defendi potest, etiamsi
constet de ipsius culpabilitate. Ratio est, quia advocatus reum defen­
dens nemini infert iniuriam, et ex officio suo ius tuetur rei, ne con­
demnetur antequam iuridice crimen sit plene probatum, ac saltem ut
ad misericordiam Princeps impellatur. — « In causa criminali dubia non
licet tueri partes actoris, qui in tali casu graviter peccat contra reum,
ergo etiam advocatus ; neque quando actor contra possessorem agens
scit, se nihil posse evincere, sed rem mansuram semper dubiam, quia
tunc iniuste vexatur possessor, pro quo tandem iudex debebit iudicare ». L. 220. Hinc, si reo patrocinatur, sufficit exceptionem esse
iustam in foro exteriori ; sin actori, causa in foro quoque conscientiae
iusta esse debet. Aliter censet Kenrik 145., posse nempe actorem de­
fendere, si res sit dubia ; sed nulla allata ratione.

39. An et quomodo peccet advocatus, qui causam iustam mediis
iniustis defendit, v. g., si chirographum novum substituat loco prioris
amissi, etc. ? — Peccat contra fidelitatem et veritatem. Est enim men­
dacium officiosum. Et hoc mendacium grave est, quia est in grave
damnum publici ordinis, publicae fidei et securitatis. Unde etiam gra­
viter peccant notarii tale documentum conficientes. « Mendacia gravia
in indicio dicere est contra bonum commune, cum sit pervertere
omnem iustitiae ordinem ». L. 1. 5. n. 277. — Per se non peccat contra
iustitiam, si ius clientis est certum. Nulla enim quoad causae sub­
stantiam apparet iniustitia. Certum; nam si illud ius est dubium, et
per chirographum reddatur certum, quia nempe chirographum suppo­
nitur, quod nunquam extitit, contra iustitiam profecto peccaret. Et­
enim, cum certitudine omnis probabilitas elidatur, laederetur ius partis
adversae. — Per accidens vero potest contra iustitiam peccare, si inde
vel parti adversae vel suo clienti damnum proveniat. — Potest ali­
quando peccare graviter contra caritatem erga seipsum, si proximo se
exponat periculo gravissimarum poenarum, propterea quod falsitas
detegatur. — S. Th. 2. 2. q. 71. a. 4. ad 3.

40. Ad quid teneatur advocatus ratione honorarii seu stipendii?
— Licite et iuste advocatus, uti etiam medicus aliique, pro sua opera
honorarium seu stipendium exigere potest. « August, dicit, quod ad­
vocatus licite vendit iustum patrocinium, et iurisperitus verum consi­
lium... Dicendum, quod, quae quis non tenetur alteri exhibere, iuste
potest pro eorum exhibitione recompensationem accipere. Manifestum
est autem, quod advocatus non semper tenetur patrocinium praestare,
aut consilium dare causis aliorum. Et ideo, si vendat suum patroci-

32

IV. - DE ADVOCATIS PROCURATORIBUS REFERENTIBUS

nium, sive consilium, non agit contra iustitiam. Et eadem ratio est
de medico opem ferente ad sanandum, et de omnibus aliis huiusmodi
personis ; dum tamen moderate accipiant, considerata conditione perso­
narum, et negotiorum, et laboris, et consuetudine patriae. Si autem
per improbitatem aliquid immoderate extorqueant, peccant contra iu­
stitiam. Unde Augustinus dicit ad Macedonium, quod ab his extorta
per immoderatam improbitatem repeti solent, data per tolerabilem con­
suetudinem non solent» S. Th. 2. 2. q. 71. a. 4. c.
Porro nihil, generatirn loquendo, accipere potest ultra iustum ho­
norarium, quod vel lege, vel consuetudine, vel prudentium indicio, vel
partium conventione determinatum est, habita ratione negotii, laboris
et peritiae advocati. — Si habet stipendium annuale, illud percipere
potest, quamvis eo anno lites non occurrant. Est enim quasi contra­
ctus aleatorius, sive lites plures sint, sive nullae. Si tempore litis diu­
tius infirmatur, nisi alium substituat, renuntiare debet parti stipendii,
quod pacto constitutum fuit. Qui, cum clientibus paciscuntur se nihil
ultra factas impensas postulaturos, nisi causam vicerint, et maiorem
sibi dandam esse, si vicerint, mercedem, hanc exigere possunt, prae­
sertim si causa valde dubii exitus sit, ratione aleatorii contractus. — Si
postquam de stipendio conventum est, cliens inceptam causam deserat,
potest advocatus totum exigere, si per eum non stet, quominus litem
prosequatur, non secus ac suam operam pro aliqua mercede locans,
exigere hanc potest, si per conductorem stet, ne opera compleatur.
Excipe tamen, si iusta intervenit causa litem deserendi, cum haec
conditio semper in conventione subintelligatur.
Nequit, ex lure positivo Romano, dum causa tractatur, merce­
dem constituere, neque pro mercede constituere quotam partem, v. g.,
tertiam, dimidiam bonorum, de quibus lis agitur. Prohibitio haec prae­
sumptione nititur non facti, sed periculi fraudis, victoriam nempe pro­
curandi illicitis etiam mediis. Hinc ea obligat etsi factum sit con­
trarium. Verum, si iniustitia et fraus absint, si urgens et iusta causa
sit talis pacti, et iniustam petiit advocatus mercedem, restitutioni non
obligatur.
Ex C. I. 1458. « indices, officiales publici ministerii, cancellarii,
ianitores, advocati, procuratores, seu patrocinatores et notarii non pos­
sunt esse cessionarii litium, rationum et actionum litigiosarum com­
petentiae curiae, tribunalis aut preturae, cuius pars sunt, vel in cuius
iurisdictione exercent suas functiones sub poena nullitatis, damnorum
et expensarum. - - Excipitur casus, in quo agatur de actionibus haereditanis inter cohaeredes, aut cessionum in satisfactionem creditorum,

33

IV. - DE ADVOCATIS PROCURATORIBUS REFERENTIBUS

aut ad defensionem bonorum possessorum. — Insuper advocati et pro­
curatores non possunt neque per se neque per interpositam personam
pactum aliquod constituere cum propriis clientibus, neque efficere cum
ipsis contractum aliquem venditionis, donationis, permutationis vel
alium similem super rebus comprehensis in causis, quibus suum prae­
stant patrocinium sub poena nullitatis, damnorum et expensarum ». —
C. G. 1597.; C. H. 1459.
Quamvis sponte se offerat liti pertractandae cognati vel amici,
iustam tamen retributionem exigere potest. Attamen, si ex caritate
pauperibus succurrere tenetur, maxime tenetur erga sibi coniunctos,
secundum illud 1. ad. Tim. 5., 8.: Si quis suorum et maxinie dome­
sticorum curam non habet, fidem negavit. — Quoad pauperes, in par­
ticulari, tenetur gratuito succurrere, etiam cum gravi suo incommodo
iis, qui in extrema necessitate versantur. Item iis, qui in gravi ne­
cessitate exsistunt, tenetur gratis patrocinari, et quidem sub peccato
mortali, non tamen cum notabili suo incommodo. Denique etiam in
communi necessitate causas pauperum tueri tenetur ex caritate, non
tamen cum gravi incommodo; sufficit scilicet, ut aliquid operis, quando
ab aliis vacet, eis largiatur. — Tum reo providet index, praecipiendo
uni advocatorum, qui in isto tribunali agunt, ut gratis accusatum de­
fendat. Adest autem praedicta necessitas, quando reus nisi patrocinio
adiuvetur, causa sit casurus, vel iniusta morte plectendus, vel suis
bonis spoliandus et in gravem inopiam sit redigendus. — Idem quo­
que est de medicis, notariis, procuratoribus, aliisque qui officio publico
eiusmodi funguntur. — L·. 53. de Pact.; C. I. 1458.; Lugo d. 41. n. 12.;
L. H. A. tr. 13. n. 69. 70.; S. Th. 2. 2. q. 71. a. L 4., q. 32. a. 5.
Advocati penes S. Rotam et Ap. Signaturam tenentur gratuitum
patrocinium aut gratuitam adsistentiam praestare iis, quibus S. Rota
aut Ap. Signatura hoc beneficium concesserit. — Nefas eisdem est
emere litem aut de extraordinario emolumento vel immodica rei liti­
giosae parte sibi vindicata pacisci. Quae si fecerint, praeter nullitatem
pactionis, a S. Rota congrua poena mulctari possunt. Reprehensionis
nota inuri, poena pecuniaria mulctari, suspendi vel etiam ex albo
advocatorum expungi poterunt. Lex propr. S. R. R. can. 45.
41. Quaenam sint dotes, et obligationes procuratoris? — Ut in
advocato, ita etiam in procuratore requiritur, praeter scientiam, de­
bita diligentia in negotiorum tractatione, fidelitas et iustitia, quae
etiam in honorario exigendo servanda est. Ratio est, quia uti officium
procuratoris aequiparatur fere officio advocati, ita etiam obligationes.
Bucceroni. lust. theol. moralis JI1.

3

34

v.

DE NOTARIIS SCRIBIS ARPARITORIBUS

42. Resolves: Procuratores partium peccant contra iustitiam, si
causas protrahant, si dilationes indebite obtineant, si causam prius
acceptatam priori loco non procurent, si partes ad iniquam compo­
sitionem adducant, etc.

43. An procurator, si habeat advocatum, aut tabellionem, qui
gratis ei inserviat, possit iustum stipendium illis debitum sibi reti­
nere? — R. Negative, si inserviat in gratiam clientis, affirmative,
si in gratiam ipsius procuratoris. Ratio l.1 patet, quia nullum illius
stipendii acquirendi iustum titulum habet. Ratio 2.1 etiam patet, quia
idem moraliter est facere per se vel per alium : si per se faceret rem
utilem, posset quidem iustum stipendium retinere, ergo etiam si per
amicos faciat. — L. 239.

44. Quaenam sint referentium dotes, et obligationes? — Refe­
rentes debent primo recte scire, quae ad munus proprium pertinent:
deinde necessariam adhibere diligentiam, ut iisdem faciant satis; alioquin ipsis merito imputabuntur obventura damna, cum voluntarie tan­
tum munus susceperint imperiti, vel negligenter exercuerint.
45. Resolves: « Referens peccat l.° si defectu studii vel per
incuriam male referat, vel aliquid substantiale praetermittat ; 2.° si sit
partialis, coneturque magis unius partis iustitiam, quam alterius expli­
care ; 3.° si sententiam alterutri parti manifestet, priusquam evulge­
tur, unde possint gravia incommoda sequi, v. g. iudex recusari, etc. »
— L. 238.

V. — DE NOTARIIS, SCRIBIS, APPARITORIBUS
46. Quid notarius, scriba, apparitor? — Notarius seu tabellio
dicitur ille, qui auctoritate legitima constituitur ad conficienda et
conservanda acta seu instrumenta publica, quae tum in indicio tum
extra iudicium fidem faciant. Unde etiam actuarius appellatur. —
Scriba seu secretarius ille est, qui ex officio scripto refert testimonia,
documenta allata, indicum sententias, ceteraque omnia, quae in tri­
bunalibus peraguntur. — Apparitor ille est, qui ex officio vadimonia
et mandata iustitiae defert, atque exsecutiones a iudice decretas per­
ficit. Lutor vero dicitur qui sententiam sive capitis, sive plagarum
exequatur.

V. -

DE NOTARIIS SCRIBIS APPARITORIBUS

35

47. Quaenam sini notarii doles, et obligationes? — Notarius esse
debet expertus, diligens, fidelis, iustitiae tenax. Speciatim vero bene
callere debet ea, quae ad contractuum probationem in foro externo
requiruntur. Cf. C. I. 1312. seqq. ; C. G. 1315. seqq. Ratio, id enim
eius officium necessario requirit. Ac ipsi speciatim « imperitia culpae
adnumeratur ». R. 132. de Reg. lur.; Trid. s. 22. C. 10. de R.
48. Resolves: Notarii iniusti sunt praesertim in sequentibus ca­
sibus: Si ignorant quae ad officium suum pertinent, et ideo instru­
menta non recte conficiant; si cum detrimento contrahentium vel
aliorum ex negligentia solemnitates necessarias praetermittant, v. g.,
idoneos testes adhibere, subscriptiones apponere, diem, mensem, an­
num indicare, etc. — Si conficiant instrumentum falsum, usurarium
vel iniustum ; si in damnum alterius contrahentis aut tertii fingant in
instrumento ea, quae non sunt; si annotationes diei falsas apponant,
aut veras immutent, etsi damnum non intendant; item si talia con­
sulant; si conficiant acta, quae suum munus excedant, vel si extra
territorium sibi assignatum ministerium suum exerceant; tunc enim
eorum actus ipso facto irriti sunt. — Si non describant fideliter vo­
luntates contrahentium vel per ambiguas redactiones litibus et iniustitiis locum praebeant; si partes non moneant de clausulis, quae eis
nocere, aut de difficultatibus, quae inde nasci possunt. Ad haec enim
ex quasi contractu cum partibus tenentur. — Si falso scribant sum­
mam coram se, vel antea iam solutam esse, cum damno alterius
partis aut tertii ; item si facile talia scribant, graviter suspicantes,
quod a contrahentibus decipiantur; tunc enim eorum peccato coope­
rantur. — Si acta et instrumenta negligenter custodiant cum periculo
damni partium ; si differant instrumentorum expeditionem, ut pecu­
niam extorqueant; si amanuensi aliquid committant, cum erroris pe­
riculo. — Si quid in protocollo immutent, unde ius aliquod violetur,
aut impediatur; si testes falsos admittant; si testimonium aliquod
necessarium suo clienti non exhibeant, occultent, aut transcriptum
denegent. — Si acta communicent aliis, quam partibus ; si sua culpa
protocolla amittant; si iuramenta vel secreta violent; si dictis vel
factis partium, aut testimoniis testium aliquid addant vel detrahant;
si sincere omnia, prout se habent, non transcribant. — Si negligant
invigilare in suos ministros, et propterea instrumenta male confician­
tur; notarii enim pro omnibus, quos adhibent ministros respondere
tenentur; si subscribant instrumenta sive ab aliis notariis sive a propriis
ministris non rite confecta, antequam diligenter ea recognoverint, et

36

V. - DE NOTARIIS SCRIBIS APPARITORIBUS

notitiam perfectam de iis, quae in ipsis continentur, habuerint; item si,
ubi plures notarii requiruntur, absentes tamquam praesentes declara­
verint. — Si stipendium ultra iustum exigant, vel si ultra taxam vel
probatam consuetudinem petant, vel si scripturas amplificent, vel
maiori aut magis extenso charactere scribant, ita ut numerus pagi­
narum notabiliter augeatur; si negotia pertractanda salarii adaugendi
causa protrahant. — In his omnibus et similibus tenentur per se no­
tarii sub gravi, et ad restitutionem tanquam iniusti damnificatores,
aut cooperatores. — L. 230. 231.; C. B. 841.; C. Si culpa 9. de
/muriis. Cf. n. 39. .

49. An notarius teneatur ad restitutionem erga fiscum, si in con­
ficiendo instrumento venditionis, aut inventarii, postulantibus partibus,
vel etiam ipso innuente, non verum rei pretium inscribat, sed aliud
minus, ut tributum imminuatur ? — Controvertitur. Alii affirmant,
quia mentitur et sic cooperatur defraudationi tributorum, quod ini­
quum et iniustum est ex parte officialis publici. Alii negant, dummodo
infimum saltem pretium vel medium, vel paulo minus supra dimidium
in scripto authentico referatur. Morum praecipua ratio est, quia hic
est solvendi tributa communis usus. Et non sinit aequitas, ut magis
boni onerentur quam mali. Quare, si privati id efficere possunt, etiam
notarii actum possunt conficere, et restrictione uti non pure mentali,
declarandi nempe pretium, quod ex recepta consuetudine tributo
subest. Alii tandem eum totaliter excusant. Ratio est item l.° con­
suetudo etiam timoratorum. 2.° Quia, si non tenentur partes, verum
pretium dissimulando, nec tenetur notarius ex cooperatione; ipse enim,
licet sit officialis publicus, non constituitur tamen praepositus vecti­
galium ad tributa exigenda, sed ad instrumenta conficienda. Cf. v. 1.
n. 234.
Verum graviter peccare potest contra caritatem erga seipsum.
Codices enim poenales graves decernunt poenas contra publicos offi­
ciales, qui agunt fraudulenter. C. I. poen. 275. seqq. Facile item
mendacio potest peccare contra veritatem. Cf. n. 39. Neque vero in
publico officiali intelligi potest restrictio mentalis in suo officio im­
plendo; neque ea restrictio mentalis intelligi potest in publico docu­
mento, quod non tantum ad tributorum solutionem inservire debeat,
sed ad plures alios effectus iustitiae commutativae. Quare locum ha­
bere non potest restrictio late mentalis hoc sensu, quod istud sit
pretium tributo obnoxium. Neque vero restrictio mentalis hoc alio
sensu, quod, cum in praesenti tributa sint iniusta, hoc est pretium
iusto tributo obnoxium. Quae secunda explicatio admitti etiam non

V. -

DE NOTARIIS SCRIBIS APPARITORIBUS

37

potest, quia iniustitia legis, cum res clara et evidens non sit, affir­
mari non potest, et quilibet in casu evaderet iudex istius iustitiae.
lustitia saltem, ex generali regula, praesumitur, cum clara non sit
iniustitia. — Manifestum autem mendacium habetur, cum nulla revera
habeatur venditio, sed mera donatio. Et mendacium quidem saepe,
si non semper vel fere semper, aliis damnosum.
50. An lex taxant statuens pro honorariis seu stipendiis perci­
piendis obliget in conscientia ? — Quaestio haec locum habet pro iis
omnibus, quibus pro munere quopiam, quod in iudiciis gerunt, mer­
ces debeatur. lam vero affirmant Navarr. aliique, cum sit lex iusta.
Sed negant Lugo, aliique, quia cum notarius, et alii ministri iustitiae
vivere debeant ex stipendiis proprii officii, et tractu temporis augean­
tur pretia rerum, ac expensae, iuxta morem, circa victum et vestitum ;
illae autem antiquae leges eaedem semper temporis decursu perma­
neant; ideo non iniuste ipsi aliquid exigunt supra taxam, maxime si
attendantur circumstantiae laboris et peritiae. « Et hanc sententiam
Lugonis dicunt Salm. videri hisce temporibus conformiorem aequi­
tati ». Imo addunt tabellionem posse extraordinarium stipendium re­
cipere, si extraordinarium praestet laborem. L. 231. Cf. 1. 3.
n. 180. 181.
51. An peccet notarius, qui instrumenta conficit die dominico vel
die festo? — Ex consuetudine nunc generali possunt conficere quae­
cumque instrumenta, dummodo non spectent ad iurisdictionem con­
tentiosam, i. e. ad negotia forensia. Sic possunt conficere instrumenta
contractus, testamenta aegrotantium, conventiones matrimoniales, pro­
cessus electionum ad officium publicum et alia similia. Scripta autem
ad forum contentiosum pertinentia nequaquam diebus festis conficere
possunt. Id non solum lege canonica, sed ipsa lege civili prohibetur.
Ouod si notarius tales actus die festo conficeret, et diversam diei assignationem affingeret, peccaret contra legem ecclesiasticam et civilem,
et falsum instrumentum conscriberet. Nihil tamen vetat, quominus die
festo totius scripti contextus exaretur, cui deinde die legitimo sub­
scriptiones ac ceterae solemnitates accedant.

52. Quaenam sint secretarii dotes, ei obligationes ? — Secretarius
esse debet et ipse peritus in munere suo, fidelis, diligens. Ratio, quia
id ab eius officio necessario exigitur.

53. Resolves ; Iniustitias varias scriba committere potest, prae­
sertim: Si diligentiam debitam non adhibeat ad omnia audita et sta-

38

V. - DE NOTARIIS SCRIBIS APPARITORIBUS

tuta aut decisa exacte in scriptum referenda; omissio enim in rebus
huius generis facile gravis evadere potest. — Si attentione seria et
constanti non utatur ad omnia in tribunali prolata et peracta in libros
authenticos referenda: facillime enim defectus attentionis in scriba
culpam gravem et restitutionis obligationem inducere potest, nisi
omnino involuntarius sit. Quis enim non videt, quanta damna ex de­
fectu etiam levi ex parte secretariorum subsequi possint ? — Si ex
malitia aliquid in scribendo omittat, aut si tabellas publicas sibi com­
missas adulteret aut male custodiat; si debitas formalitates et sub­
scriptiones non apponat aut apponi non satagat; si testimonia non
fideliter transcribat, sive exaggerando, sive imminuendo, aut inver­
tendo. — Si in distribuendis litibus favori potius, quam ordini pa­
reat; si ad augendum salarium acta distribuenda maiora faciat, v. g.,
scribendo in duabus paginis ea, quae in unica referri poterant. Si
arcanum sibi commissum prodat; si sententiam nondum publicatam
manifestet, si processus peractos sine indicis praescripto partibus
ostendat. — Si acta indicis tradat partibus, antequam iuxta formas
legales subscripta fuerint. Tunc enim instrumentum mancum et falsum
exhibet, cuius expeditio nullius valoris habetur. — L. 229.

54. Quaenam sint apparitoris dotes, et obligationes ? — Appa­
ritor et ipse sufficienter instrui debet de omnibus, quae ad suum
munus attinent. Fidelitatem et caritatem praestare debet in mandatis
tribunalis exsequendis. Ratio primi est, quia ipsi specialiter incumbit,
ne ullas formalitates necessarias in actis suis omittat; secus enim
iustitiam saepe laederet, atque ad damna inde provenientia reparanda
teneretur. Ratio alterius est, ut caveat aeque tum a negligentia, tum
a rigore et a vexatione erga eos, quos iustitia publica persequitur.

55. Resolves : Apparitores iniuste se gerunt, praesertim : Si
pretio aut favore se corrumpi sinant in praeiudicium clientis, v. g.,
denunciationes sententiarum negligendo, vel alia faciendo, unde in
causa sint, cur creditor solutionem accipere non possit. Item favendo
quibusdam debitoribus solidariis, ut eos in exsecutionibus non com­
prehendant. — Si acta iuridica adulterent; si ea tempore praescripto
non exsequantur, et ex dilatione vel acceleratione damnum actoris
aut rei sequatur. — Si lustrantes domos asperius agant, ut aliquod
munus extorqueant; si vim iniustam aut aliam iniuriam inferant. —
Si excedant mandatum iudicis, aut legis statuta in rebus seu bonis
privatorum capiendis; si non servent iustum pretium in venditione

V. -

DE NOTARIIS SCRIBIS APPARITORIBUS

39

rerum captarum, si partem huius pretii sibi retineant, etc. — C. I.
Proc. Civ. 41. 42.
Quae de apparitore dicuntur debito modo aliis publicis ministris
applicantur.

56. An apparitores ad restitutionem teneantur, si stipendium su­
pra taxam, lege determinatam, tilulo donationis acceperint? — R. Ne­
gative, si de taxa agatur determinata per antiquas leges, easdem per­
manentes, Cf. 50. ; secus vero affirmative per se. Ratio est, quia talis
donatio generatim spontanea dici nequit. Unde, si excessus pretii sit
quid grave, sub peccato mortali ad illum restituendum possunt obli­
gari. Generatim ; nam multis in adiunctis prorsus spontanea haberi
donatio potest et debet. Possunt ; nam non omnis donatio mimis
spontanea carere censenda est eo consensu, qui ad dominium transfe­
rendum sufficit. Haud raro enim etiam invitis sese occasiones offe­
runt, quae donandi necessitatem quamdam important, nec tamen
quispiam restituendi onus donatariis imponendum cogitat.
Dona praeterea recipere, iuramento praestito, prohibetur cuiusvis
ordinis administris in Rom. Cur. ex C. Sapienti Consilio Ord. serv.
Norm. comm. cap. 3., necnon examinatoribus synodalibus.

57. An apparitor multiplex salarium exigere possit, si diversa
vadimonia unica et eadem vice deferat? — Ex lege naturali in se
sola spectata affirmandum videtur, quia eamdem praestat utilitatem
singulis eum requirentibus, quam si pro uno solo iter et operam su­
sciperet. Ita S. Lig. H. A. tr. 13. n. 68., etc. Ex iure civili hoc
prohibetur. Attamen, usus invaluit, sciente et vidente Gubernio, ut
advocati et procuratores ita rem componant, ut pro singulis vadi­
moniis apparitores idem fere pretium habeant. — Lugo d. 37. n. 138.
58. An lictores et apparitores sententiam exsequi debeant, si ea
iniusta sit? — Affirmative, si ipsi tantum putent sententiam esse iniustam. Ipsi enim iudices non sunt, et secus agentes iudicis officium
sibi usurparent. Id praeterea gravissimo detrimento esset publico bono.
— R. Negative, imo non possunt, si sententia sit evidenter iniusta
et eam exsequi sit intrinsece malum, ut hominem innocentem, neque
reum probatum, occidere. — Controvertitur, si, licet sententia sit in­
iusta, eam tamen exsequi intrinsece malum non sit, ut condemnato
bona extorquere, ut publicentur. Negandum videtur, quia uti iudex
condemnare non potest innocentem, neque probatum nocentem, ita
neque apparitori licet eius sententiam iniustam exsequi. Affirmat vero

40

VI. - DE ACCUSATORIBUS

D'Annib. ed. 3/ p. 2. n. 592., quia praevalet damnum reipublicae.
Hoc quidem valet, cum sententia, licet materialiter iniusta ex parte
rei, est tamen saltem formaliter iusta ex parte iudicis, quia nempe
judicialem formam et rectum processum servavit.
Haec de praesenti quaestione habet Ang. Doct. 2. 2. q. 64. a.
6. ad 3. « Minister iudicis condemnantis innocentem, si sententia in­
tolerabilem errorem contineat, non debet obedire : alias excusarentur
carnifices, qui martyres occiderunt. Si vero non contineat manifestam
iniustitiam, non peccat praeceptum exsequendo: quia ipse non habet
discutere superioris sententiam; nec ipse occidit innocentem, sed in­
dex, cui ministerium exhibet». — C. Pastoralis § Quia vero de Off.
et pot. iud. deleg.

VI. — DE ACCUSATORIBUS

59. Quid accusator? Quid denuntiator? Quoluplex denuntiatio
sit? — Accusator dicitur, qui in causis criminalibus crimen defert
iudici, atque ab eo vindictam ob bonum commune postulat, et simul
obligationem crimen obiectum probandi suscipit. In causis vero civi­
libus, qui vehit pars laesa adversarium ad iudicem compellit, non
accusator, sed actor dicitur. Accusator differt a denuntiatore, qui su­
periori vel iudici crimen defert, nec tamen obligationem illud probandi
subit.
Denuntiatio duplex est, alia iuridica, alia euangelica. Prior est
delatio facta superiori, tanquam iudici : ut, cognita causa, ex iudicio
procedat, eiusque scopus est delinquentis punitio et bonum aliorum,
praesertim commune, quod ex improborum punitione redundat, et
etiam ipsius denuntiantis. Posterior est delatio facta superiori, uti pa­
tri, eiusque scopus non est punitio, sed emendatio proximi, seu bo­
num denuntiati, paterna intercedente superioris admonitione, ex qua
propter ipsius auctoritatem certior speratur emendatio. — Quando
denuntiatio fiat Superiori, tanquam patri, non potest ipse ut iudex
procedere.
Denuntiatio iuridica fieri potest iudicialiter, servatis debitis for­
mio et extraiudicialiter, simpliciter rem superiori manifestando, et
eius prudentiae committendo quid fieri oporteat. Ad eandem ea per­
tinet virtutem, ad quam iudicis vindicatio spectat, ad iustitiam nempe

VI.

DE ACCUSATORIBUS

41

legalem. — L. 235.; S. Th. 2. 2. q. 68. a. 1. 2. c. ad 3., s. q. 62.
a. 3. ad 6. Quodl. 1. a. 16., Quodl. 11. a. 13.

60. Quinam accusare prohibeantur? — Ex iure naturali, regu­
lariter loquendo, accusare prohibentur infames, maioribus criminibus
inquinati; eorum enim testimonium nullius esse potest auctoritatis;
inimici ; quia rationabiliter praesumitur accusationem procedere ex af­
fectu vindictae; filii contra parentes, uxor contra maritum; id enim
pietati repugnat, nisi de damno communi imminenti agatur, vel de
damno proprio aut alieno, quod aliter vitari non possit. Hi quoque
a testimonio ferendo repelluntur. — L. 236.
Ex Iure Canonico arcentur ab officio accusatoris clerici in iudi­
cio saeculari, praesertim in causa sanguinis. Excipe tamen, si accu­
sent reum ad hoc ut proprium damnum praecaveant, vel ut sibi re­
sarciatur; tunc potest clericus ac religiosus malefactorem accusare
etiam coram iudice laico. Quod licet non solum in causa propria, sed
etiam propriae ecclesiae, vel cognatorum ad quartum gradum, vel
etiam domesticorum. Itemque, si aliter commune malum aut aliorum
nequeat impediri, denuntiare debent delictum, etiamsi morte dignum
sit. Debet tamen clericus et religiosus ad vitandum irregularitatis pe­
riculum praemittere coram iudice protestationem, se non agere ad
vindictam, neque ad poenam sanguinis, bene vero ad solam sui, vel
suorum defensionem et iustitiae triumphum. Quae protestatio si omit­
titur, etsi per oblivionem inculpabilem, adhuc irregularitas incurritur;
quia oblivio excusat a culpa, non ab hac irregularitate, quae inducta
est lenitatis causa. C. Praelatis 2. de Hom. in 6.°; L. 1. 7. n. 468.
— Laici nequeunt accusare clericos, nisi clericus sit dilapidator bo­
norum ecclesiae, aut haereticus, simoniacus, sacrilegus, etc. ; vel nisi
’riicus causam suam, vel suorum prosequatur, vel si damna sint in
futurum aliis inferenda, ita ut aliter impediri non possint. Item nec
clerici accusare possunt religiosos, qui tantum a religiosis eiusdem
Ordinis accusari possunt. L. 238., 1. 7. n. 468. — Haeretici non to­
lerati, et excommunicati accusatores esse nequeunt respectu fidelium,
L. 238. — « Prohibentur communiter filii accusare parentes, subditi
praelatos, servi dominos, item publici peccatores, ut colligitur ex va­
riis Decretis... Hi tamen omnes possunt denunciare, quando crimen
fuerit reipublicae perniciosum... Pro iniuria propria quilibet potest
accusare. Reputatur autem quoad hoc iniuria propria, quae ad ipsum
vel ad suos pertinet ». Lugo d. 38. n. 7. 10. — Decrett. de Accusationib.', S. Th. 2. 2. q. 68. a. 1. ad 1. 2., q. 70. a. 1. ad 3. a. 3.

42

VI. - DE ACCUSATORIBUS

Ex lure Romano accusare prohibentur pupilli, impuberes, mu­
lieres, magistratus, infames, proxime coniuncti, i. e. filii respectu pa­
rentum, fratres respectu fratrum, uxor respectu mariti, et converso.
L. 1. seqq. de Accusationibus et inscriptionibus.
« Non est permissum mulieri publico iudicio quemquam reum
facere ». L. 1. de Accus, et Inscript.
Ex C. Z Proc. poen. 41. 42. 98. 422. seqq. criminis denuntia­
tio a quolibet fieri potest Procuratori Generali, Procuratori regio vel
alteri officiali politiae iudiciariae. Accusatio autem in iudicio a Pro­
curatore generali sustinetur. Idem habetur ex C. G. Proc. crim. 22.
29. 30. 271. 284. 315.
61. Quandonam teneatur quis accusare vel denuntiare? — Tene­
tur accusare^ vel denuntiare, sive judicialiter, sive saltem extraiudicialiter, etiam sine praemissa correctione Jraterna: l.° Quando agitur de
communi damno vitando. Crimina autem contra bonum commune sunt
haeresis, rebellio, falsificatio monetarum, homicidia et furta ab assassinis aut viarum grassatoribus commissa, subornatio suffragiorum in
electionibus ad publicas cathedras, magistratuum munera etc., pec­
catum religiosi damnum afferens religioni, etc. « Si crimen, ait A.
I). 2. 2. q. 68. a. 1. c., fuerit tale, quod vergat in detrimentum reipublicae, tenetur homo ad accusationem, dummodo sufficienter possit
probare, quod pertinet ad officium accusatoris; puta cum peccatum
alicuius vergit in multitudinis corruptelam corporalem, seu spiritua­
lem ». — Lugo d. 38. n. 2. 14., L. 236.
" 5ï immineat grave damnum innocenti. Caritas enim nos obli­
2.
gat, ut proximi damnum impediamus. Atqui id ex hypothesi fieri
potest vel accusando, vel denuntiando. Erit ergo gravis obligatio ac­
cusationis, vel saltem denuntiationis faciendae. Eccl. 4., 9. ; L. 236.
Nota « tamen, quod non semper est obligatio impediendi damnum
innocentis per denuntiationem illius, qui damnum infert, si hic pati
deberet aequale damnum, quia cum hic sit proximus, non est, unde
nascatur obligatio hunc ita damnificandi in gratiam alterius ; non sem­
per, nam est obligatio si innocens tibi sit valde coniunctus, v. g., si
sit pater vel filius tuus, aut si redundaret in commune damnum, aut
si damnificator ex se debeat damnum illud subire ad liberandum in­
nocentem ». La-Croix 1. 2. n. 2. n. 219.
° Nz ad id a republica vel a privatis dominis stipendium quis
3.
accipiat, ut sunt fiscales, aut custodes domorum vel agrorum, praepositi
gabellarum, etc., lique etiam cum gravi suo incommodo tenentur. Obii-

VI.

DE ACCUSATORIBUS

43

gantur enim ex-quasi contractu et ex iustitia, non ex mera caritate. Alias
tenentur ad restitutionem damnorum, quae rcipublicac vel dominis ob
omissionem accusationis vel denuntiationis obveniunt. L. 236. — Quin imo
reos isti saepe etiam ex officio capere tenentur, eosque captos tradere
magistratui puniendos. — An autem hi teneantur etiam restituere va­
lorem poenae seu mulctae, si non denuntiant, alii ex S. Alph. 237. « af­
firmant valde probabiliter... quia, omittendo denuntiationem, ad quam
tenebantur ratione officii, sunt causa, ut fiscus vel dominus non exigat
poenam, ad quam ius habebat. Sed satis probabiliter negant (alii)...
quia lex poenalis non intendit, ut fiscus, vel domini, mulctis ditentur, sed
ut ipsi serventur indemnes, et transgressores puniantur. Indirecte autem
et per accidens lex praebet ius, ut inde mulctae exigantur, sed post sen­
tentiam ; nam ante illam neque fiscus, neque domini ad poenam ius
ullum habent. Unde, licet fiscales non denunciando peccent contra iustitiam legalem, non autem peccant contra commutativam respectu ad
mulctam ; et ideo tantum tenentur resarcire damnum vectigalium, quae
mercatores solvere debuissent ». Cf. 15.
4. ° « Tenetur aliquando aliquis denuntiare, immo etiam accusare
delinquentem, si hoc sit necessarium ad vitandum, seu resarciendum
damnum propriae familiae, quae alias remaneret dehonorata, vel de­
stituta alimentis ». L. 237. Id enim non tantum ex caritate sed ex pie­
tate debetur.
5. ° Obligatio adest denuntiandi ex praecepto vel edictis praelatorum
et superiorum. Non tantum praelati ecclesiastici, verum etiam Principes
saeculares sub variis poenis praecipere possunt, ut qui sciunt tale vel tale
delictum illud statim manifestent. Et sic Pontificiae Constitutiones prae­
cipiunt denuntiationem haereticorum, vel de haeresi suspectorum, sol­
licitantium in Confessione, vel exquirentium nomen complicis, dene­
gata nisi reveletur absolutione, occultorum coryphaeorum sectarum,
superiorum laicorum Institutorum, vel religiosarum superiorissarum,
audentium inducere religiosos vel moniales seu sorores ad aperitionem
propriae conscientiae, iusiurandum violantium praescriptum M. P. όαcrorum Antistitum et eiusdem iurisiurandi formulam nolentium sub­
scribere, laedentium aut perterrefacientium denuntiantes ad S. Officium,
Episcoporum a suis dioecesibus absentium, impedimentorum matri­
moniorum et sacrorum ordinum, perniciosorum librorum. Ubi tamen
haereses impune grassantur, non admodum urget haec obligatio de­
nuntiandi haereticos, nisi aliorum pernicies timeretur, et denuntiatione
impediri posset. L. 1. 6. n. 993., 1. 7. n. 214.-217.; Lugo d. 38. n. 17.
seqq.; Lehmkuhl ed. 8.* v. 1. n. 812.

44

vi.

DE ACCUSATORIBUS

Sine praemissa correctione fraterna, nempe nisi forte aliquis fir­
miter existimaret, quod statim per secretam admonitionem posset huiusmodi mala impedire ». S. Th. 2. 2. q. 33. a. 7. Equidem praecepto
Domini monitionis praemittendae praecipue agitur de peccato, quod soli
noceat delinquenti, vel in nos admisso, non de peccatis in communi­
tatis detrimentum, vel in iudicio ad iuslitiam conservandam puniendis.
S. Th. 4. d. 10. a. 3. q. 1. ad 4.; Sanchez Cons. Mor. 1. 6. c. 2.
dub. 14. Nullam vero opus est monitionem praemittere, quoties pru­
denter timetur, ne reus monitus occultius peccet, et cum maiori reipublicae civilis vel christianae pernicie. — C. I. Proc. poen. 98. 101,
162. 172. 179. 286. 288.; C. G. Proc. Crim. 29.30. 317.321.

62. Quandonam quis non teneatur accusare, vel denuntiare? —
Non teneris, posito etiam superioris praecepto, accusare vel denuntiare
crimen: l.° Si delinquens emendatus sit, sine periculo recidendi, et
parti laesae sil plene satisfactum, nec ullum periculum immineat aliis,
nec crimen sit notorium. Ratio, quia sine causa proximi infamia se­
queretur. L. 239. 244.; Lugo d. 38. n. 23.; S. Th. Quodl. 4. a. 12.,
Quodl. 11. a. 13.
2. ° Si crimen noveris sub secreto naturali commisso, tamquam
consultor, advocatus, medicus, etc., nisi tamen is, qui secretum com­
misit, innocentem, vel rempublicam iniuste vexaret, nec vellet desi­
stere. L. 239. 248,; S. Th. 2. 2. q. 70. a. 1, ad 2.. q. 68. a. ad 3.,
Quodl. 1. a. 15.
3. ° 37 inde immineat grave periculum vitae, honoris et rerum
tuarum, nisi crimen redundet in damnum commune avertendum. Ratio,
quia neque caritas neque positivum praeceptum obligat cum tanto
incommodo. L. 236. 239. 248. — Lugo d. 14. n. 117., d. 38. n. 36.;
Sanchez Cons. Mor. 1. 6. c. 2. d. 22. n. 2.
4° 37 etiam probare cogereris, nec posses. « Si autem non fuerit
tale peccatum, quod in multitudinem redundet, vel etiam si sufficientem
probationem adhibere non possit, non tenetur ad intentandam accusa­
tionem ; quia ad hoc nullus tenetur, quod non potest debito modo
perficere ». S. Th. 2. 2. q. 68. a. 1. c.; L. 239.
5.° 37 delictum sit omnino occultum, nec vergat ullo pacto in
damnum commune, aut privatum alicuius, sed soli noceat delinquenti ;
laederetur enim eius ius ad famam. L. 248.; S. Th. Quodl. 1. a. 16.
Quodl 4. a. 12. — 37 item praescripta sit criminalis actio. Cf. Enchir. Mor. ed. 4? pag. 172.
b° « Dicendum quod homo non debet ad accusationem proce-

VI.

DE ACCUSATORIBUS

45

dere, nisi de re omnino sibi certa, in qua ignorantia facti locum non
habeat». S. Th. q. 18. a. 3. ad 1.
7
.
°
Semper
ac
delinquentes
sint
satis
noti
superiori,
neque
cx
de*
nuntiatione fructus ullus speretur, licite omitti potest denuntiatio. Ra­
tio, quia nemo tenetur facere rem inutilem. Omitti item potest de­
nuntiatio, quando delictum quidem est contra bonum commune, non
tamen adeo graviter nocivum, ut obliget ad accusandum ; quando tibi
vel tuis illata fuit iniuria, quam non teneris prosequi. Lugo de lust,
et lur. d. 38. n. 5.; Sanchez Cons. Mor. 1. 6. c. 2. d. 17. n. 2.;
S. Th. q. 3. de Virtute a. 2. ad 7. Nemo vero tenetur denuntiare
seipsum, cum nullo iure haec habeatur obligatio; nec socios sui cri­
minis. cum hoc esset idem ac seipsum denuntiare. Verum, si quis le­
gitime de crimine a iudice interrogetur, tenetur tam se quam socios
denuntiare. L. 254. 238. — C. I. Proc. poen. 288.-290.
8. ° Potest vero quis licite accusare et denuntiare semper ac de­
lictum aliquod publicum est, licet ratione sui neque societati, neque
alteri privatae personae damnum aflerat, sed delinquenti tantum no­
ceat. Ratio est, quia in tali casu nullum laeditur ius delinquentis ad
propriam famam, et denuntiatio per se utilis semper est ad bonum
commune ratione scandali, quod adest in ea delicti publicitate. Ac,
si « multorum scandalum oriatur, iam peccatum non solum nocet illi,
sed multis ». Quare potest tunc superior praecipere, ut peccatum illud
manifestetur; et iusto intercedente superioris praecepto, non solum
potest verum etiam debet quis crimen patefacere, et superiori obedire.
S. Th. Quodl. 4. a. 12. — Potest etiam quis delictum iam commis­
sum occultum denuntiare, si probabiliter praevideretur damnum delin­
quentem aliis allaturum, vel eius crimen mox publicum evadendum.
Et ideo licet furem, homicidam, etc. denuntiare, etiamsi eius delictum
occultum sit. S. Th. ib. Idem dicendum, si denuntiatio necessaria sit,
ut recuperes rem tuam, licet iuri tuo cedere possis. -- C. I. Proc.
poen. 288.-290.; S. Th. 2. 2. q. 33. a. 7.; Roncaglia tr. 6. q. 4. de
Eleemos. spirit, reg. in praxi obs. III.; L. 245., 1. 6. n. 1000,
63. Utrum, si quis sciat peccatum proximi, peccet mortaliter, re­
ferendo illud statim praelato suo? — Ang. Doct. Quodl. 11. a. 13.
ait : « Dico quod in his distinguendum est de conditionibus subditi
et praelati. Nam si ego scio, quod frater per me corrigetur, tunc
non debeo hoc denuntiare praelato. Si autem videtur, quod hoc me­
lius fiat per praelatum, et praelatus nihilominus sit pius, discretus et
spiritualis, non habens rancorem seu odium adversum illum subditum,

46

VL

DE ACCUSATORIBUS

tunc licite potest hoc denuntiare sibi ; et tunc non dicit Ecclesiae,
quia non dicit ei sicut praelato, sed sicut personae proficienti ad
correctionem proximi et emendam. Sed quia, propter conditiones
diversas praelatorum et subditorum non potest in hoc dari gene­
rale iudicium : quia aliquando praelatus vel movetur ad odium ad­
versus subditum, vel subditus non bene ferret verba praelati; ideo
tenendum est hoc pro regula, quod in omnibus istis semper servanda
est caritas, et quod melius et magis expedire videtur: et si hoc in­
tendat, scilicet emendam proximi, et servet quantum potest bonum
caritatis, tunc denuntiando non peccat; si vero denuntiet cuicumque
personae hoc ex malitia, et ut proximus confundatur vel deprimatur,
tunc denuntians sive accusans peccat mortaliter... Dicendum quod si
statim aliquis referat praelato adhibens debitas circumstantias, et con­
siderans magis expedire, non facit contra praeceptum Evangelii, quia
non dicit hoc Ecclesiae, sed personae proficienti, ut dictum est, et ideo
non peccat mortaliter ». — Suarez de Carit, d. 8. s. 6. n. 7. ; Lugo
d. 14. n. 117. seqq.
63.bU Utrum subditus teneatur revelare praelato praecipienti cri­
men occultum fratris ? — « Dicendum, quod peccatum dupliciter po­
test esse occultum. Uno modo simpliciter; ita scilicet quod ad mul­
torum notitiam nullo modo pervenit ; et tale peccatum occultum nocet
soli facienti ; et ideo qui tale peccatum occultum fratris scit, solum
hoc debet intendere, ut fratris peccantis salutem procuret ; unde in­
stitutus est a Domino ordo correctionis fraternae, Matth. 18., ut primo
quidem corripiat aliquis fratrem occulte peccantem inter se et ipsum
solum; postmodum adhibeat duos vel tres testes; et tunc tandem, si
non corrigatur, dicat Ecclesiae; contra quem ordinem si praelatus
praecipiat, ut peccatum fratris occultum ei dicatur, non est obediendum, et ipse peccat praecipiendo: quia oportet Deo magis quam ho­
minibus obedire, Act. 2. Si autem peccatum fratris non sit adeo oc­
cultum, quin per aliquas suspiciones in multitudinis notitiam veniat,
unde multorum scandalum oriatur, iam peccatum non solum nocet
illi sed multis. Et quia bonum multitudinis praefertur bono unius,
ideo praelatus debet disquirere veritatem de facto, ut scandalum mul­
titudinis vel cesset per poenam peccantis, vel per eius excusationem.
Et ideo in tali casu potest praecipere scienti crimen fratris quod ma­
nifestet. et ille cui praecipitur, tenetur praelato obedire. Sic enim
cum non sit omnino occultum crimen, pertinet ad iudicium praelati ;
et in hoc casu loquitur Decretalis, non autem in primo ». Quodl. 4.
a. 12. Cf. C. Accepimus 16. De Purgatione Canonica.

νπ.

DE TESTIBUS

47

VII. — DE TESTIBUS

'64. Quid el quotupiicis generis testes sint? — Testes in genere
sunt personae idoneae, quae ad fidem alicuius rei adstruendam adhi­
bentur. Idoneae ex iure naturali, et ex iure positivo, habentes nempe
conditiones a legibus requisitas. Non omnes enim per leges testari
possunt. — Testes alii sunt testamentarii, qui in testamento ; alii instru­
mentant, qui in instrumento ; alii iudiciales, qui in indicio adhibentur.
Testes dicuntur contestes, si concorditer deponant super eodem facto:
singulares, si in testimonio non concordent, quia de diverso facto te­
stantur. — Decrett. de Testib. et Attestationib. ; C. L. 2506. seqq. ;
S. Th. 2. 2. q. 70. a. 2. ad 2.; Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 41.
Testis esse potest ex propria scientia, de visu, de auditu.
Ex Regulis servandis in indiciis S. R. Rotae tit. 4. c. 2. § 114.
ad personas testium quod attinet non habentur absolutae inhabilitates.
Ex Cod. Ital. Proc. civ. art. 236. crim. 285. 286. excluduntur a te­
stimonio ferendo stricte consanguinei et affines, necnon minores quatuordecim annis.
Testes septimae manus, in causis matrimonialibus, sunt septem
ex utroque latere propinqui. Utraque pars indicat septem sibi san­
guine vel affinitate coniunctos, si fieri possit, sin minus septem vici­
nos bonae famae. Hi quatuordecim testes interrogandi a indice sunt,
utrum perspectam habeant religionem et honestatem illius coniugis,
ut propterca sibi verosimile sit, ac credant cum vera dixisse. S. C. C.
Instr. 22. Aug. 1840., 1034.

65. Quaenam sit testandi obligatio ? — Nemo tenetur ex iustitia
commutativa sponte se offerre ad testificandum ; nisi sermo sit de illis,
qui ex officio tenentur accusare. Ratio 1.* est, quia non quilibet civis
contractum habet cum societate testificandi. Ratio 2.1 est, quia isti
ratione officii assumpti quasi-contractum ineunt cum societate. Hinc
testis, qui se abscondit, ne citetur a indice, vel qui post citationem
fugit, vel qui comparons veritatem tacendo occultat, inquiens, se eam
nescire, cum reapse sciat; licet peccare possit, et graviter in re gravi,
contra caritatem, iustitiam legalem et obedientiam, ut ex dicendis con­
stabit, minime tamen peccat contra iustitiam commutativam, adeoque
ad restitutionem minime tenetur. L. 270.
Potest quis teneri ad testificandum ex caritate, ex iustitia legali,
ex obedientia. Ratio 1 .* est, quia si agatur de bono privati, tenetur

-4 S

VII. - DE TESTIBUS

quis ex caritate erga proximum, gravem iniustitiam impediri si possit
ipse testimonio suo innocentem facile liberare. Ratio 2? est, quia si
agatur de bono communi, cum quaelibet pars teneatur prospicere in­
columitati totius, obligatio adest ex iustitia legali accusandi, et de­
nuntiandi crimen reipublicae perniciosum, si alia via damnum publi­
cum impediri non possit. Porro crimen reipublicae perniciosum est, quod
directe et immediate est contra bonum commune, ut haeresis, proditio
civitatis, etc. Ratio 3.H est, quia si adest superioris seu iudicis prae­
ceptum, tenetur quis obedire superiori legitime praecipienti, nisi ratio
adsit sufficienter excusans. Hinc testis legitime citatus tenetur coram
indicibus se sistere, iuramentum iure praescriptum emittere, integre
veritatem et nihil praeter veritatem dicere, et deinde postulatis sim­
pliciter iuxta conscientiam respondere. Quare testis falsum testimonium
ferens, cum sit periurus, et contra iustitiam agens, et mentiens, peccat
mortaliter. — S. Th. 2, 2. q. 70. a. 1. 4.; L. 264.; Decrett. de
Testib. cogend. vel non; C. I. Proc. poen. 172. 292.295. 305. 312.;
C. G. Instr, crim. 317. 319. 321.

66. Cuiusnam rei testimonium proferendum sit? — Nemo testis
intelligitur, nisi eius facti, quod ipse scit. Quare ea solum proferre
debet, quae ipse suis sensibus percepit, hoc est enim scire, non quae
ipse putat, credit, nec quae ab aliis accepit, nisi de his nominatim
interrogetur. — S. Th. 2. 2. q. 70. a. 2. ad 2., a. 4. ad 1.; L. 268.
67. Quandonam iudex legitime non interroget ? — Iudex legi­
time non interrogat, ita ut quis veritatem manifestare non teneatur :
" Quando non fuerit quis legitimo praecepto, servato iuris ordine,
1.
tamquam testis citatus, vel index non sit legitimus, ut per se patet.
L. 273.; S. Th. 2. 2. q. 70. a. 1. — 2.° Quando formam iudicialem non servat, uti si interroget sine pjevia accusatione, saltem virtuali, etc. Ratio est, quia non aliam habet potestatem interrogandi,
nisi secundum legis praescripta. Accusatio autem virtualis habetur
quando adest notorietas criminis, aut talia criminis indicia, ut proba­
biliter negari haud possit. L. 199. 266. 267. 272. 273.; S. Th. 2. 2.
q 70. a. 1. — 3.° Quando in causa criminali delictum reapse non
adfuit, vel est omnino occultum, vel adhuc non adsit semiplena pro­
bat ·.· dtlicii, neque ullum commune et privatum alterius damnum im­
minet ex reticentia delicti. Ratio est, quia secus reum diffamaret,
ab-que ullo iure ; iudex enim in iudicio instruendo non nisi ex scientia
publica delicti procedere potest. L. 199. 201. 273.; S. Th. 2. 2. q. 70.
in. 1 Adest autem semiplena probatio, cum adest, ait S. Alphonsus

VII.

49

DE TESTIBUS

266., « unus testis de visu, vel auditu proprio, vel si adest notorietas, aut infamia criminis, vel indicia evidentia, vel si accusator se
offerat ad delictum pluribus testibus probandum (alias, etiamsi plures
testes adsint de aliquo crimine, nemo eorum teneretur crimen reve­
lare); omnia haec enim aequivalent semiplenae probationi ; qua inter­
veniente delictum non dicitur amplius secretum, ideo iudex tunc ha­
bet ius, ut testis veritatem manifestet... Ut testis autem teneatur tunc
respondere, requiritur, ut infamia, vel semiplena probatio, vel indicia,
ut supra, sint iam probata, et a indice testi manifestentur; nisi constet
iudicem esse probum, et asserit se legitime interrogare ». — S. Th.
Quodl. 4. a. 12., 2. 2. q. 33. a. 7.; C. I. Proc. poen. 85. 286. 288. ;
C, G. Instr, crim. 322., C. G. poen. 378.
Haec quoad substantiam eadem valent Recentiore Iure. Nam nullus
in praesenti damnatur et citatur, nisi saltem plura adsint indicia; et
plures regulariter adesse solent testes, licet eorum numerus non de­
terminetur, et unus tantum testis sufficiat.
In causa criminali', nam in causa civili, in qua ageretur de culpa
mere civili, testis legitime tunc interrogaretur, et veritatem dicere de­
beret circa factum commissum, continens iuridicam culpam, si nempe
vere commissum fuerit, quamvis sine ulla theologica culpa.

68. Quaenam sint rationes sufficienter excusantes a testando, etsi
iudex 'legitime interroget ? — Sunt sequentes : 1.° 37 scias rem ex
confessione, et non aliunde. 2.° 37 accepisti sub secreto naturali com­
misso, ut consiliarius, advocatus, medicus, etc., modo tamen non sit
necessarium ad magnum reipublicae vel proximi malum avertendum ;
tunc enim licet tale secretum detegere, etiamsi jurasses te nulli dictu­
rum , quia tale iuramentum non obligat, cum iure naturae tenearis ad
contrarium. S. Th. 2. 2. q. 68. a. 1. ad 3., q. 70. a. 1. ad 2. —
3.° Si ex testimonio tibi vel tuis immineat notabile damnum : nisi
tamen damnum publicum vel privatum alienum prevalent. Unde com­
muniter non teneris testari contra consanguineum. Struggl de 4.°
Praec. q. 2. n. 3., de Virt. Relig. q. 3. n. 16. seqq. Ex ipsa lege
testari non tenentur stricte consanguinei, et qui ex officio ad secretum
tenentur. — 4,° 37 a viris non sal fide dignis accepisti; tunc enim
potes te habere, ac si nihil scires. — 5.° 37 factum intellexisti per
iniuriam, verbi gratia aperiendo litteras, cogendo alium ad revelatio­
nem, etc. Excipe, nisi circumstantiae tales sint, ut etiam per vim
possis tibi notitiam comparare. — 6.° Si alter in facto non pecca­
verit, vel propter ignorantiam, vel quia rem aliquam accepit in ocBucceroni. lust, ihtol. moralis III.

«

50

VII.

DE TESTIBUS

cultam compensationem debiti ; ex quo, tamquam de
Ratio est, quia mens indicis est inquirere de delicto.
reo. Cf. n. 61. — L. 248. 268. 273., 1. 3. n. 161.
Proc. poen. 287. 288.; C. G. Instr, crim. 322.; C.
C. L. 2511.

fure, inquiratur.
Idem valet pro
n. 334.; C. I.
G. Poen. 378.;

69. An periurus ad damnorum reparationem teneatur? — Qui
sciens falsum testatus est, per quod alteri fuit efficax causa damni,
tenetur ad impeditionem, vel reparationem omnium damnorum, quae
causantur. Item tenetur suum testimonium revocare cum pari suo
damno, et periculo etiam vitae, si reus de ea periclitetur, et putetur
revocando aliquid effecturus. Ratio est, quia in damno aequali potius
habenda est ratio innocentis. — Sciens ; quia, si ex ignorantia, inadvertentia, aut oblivione inculpabili falsum sit testatus, etsi teneatur
damnum impedire, si possit, non tenetur tamen ad restitutionem,
etiamsi reus damnetur. Ratio est, quia neque tenetur ex re accepta,
neque ex delicto. Idem dicendum foret probabilius, etiamsi venialiter
peccasset. — Causa efficax, quia, si a parte rei falsum illud testi­
monium nihil effecisset, v. g. quia per falsa testimonia aliorum iam
tota causa damni erat data, ita ut iudex ex hoc testimonio nihil fuerit
motus, ad nihil tenebitur. — L. 269.
An etiam ad reparationem damni erga fiscum teneatur, qui pro­
ventu mulctae privatur propterea quod reus falso testimonio absolva­
tur, controvertitur. Sunt qui negant, quia iudex non tenetur illud
damnum reparare. Ergo neque testis, sed alii affirmant; quia fiscus
illius mulctae proventu privatur iniquo et iniusto medio, mendacio
damnoso.

70. An testis teneatur revelare crimen omnino occultum, quod
ipse solus novit? — R. Negative, per se loquendo, et praescindendi'
ab aliis circumstantiis, si agatur vere de crimine omnino occulto, seu
secreto. Ratio, quia index non potest in reum inquirere, nisi aliqua
saltem infamia, vel publicus rumor, vel alia indicia praecesserint.
S. Th. Quodl. a. 16., Quodl. 4. a. 12., Quodl. 11. a. 13. Ergo
testis non tenetur, crimen omnino occultum, quod ipse solus novit,
manifestare. — Quod autem leges modernae, non duos testes ut an­
tiquum lus, L. 9. de Tcstib. C., sed unum tantum testem necessario
exigant, nihil contra evincit. nam huiusmodi leges semper supponunt,
crimen societati nocivum, periculum continuatum pro futuro, etc. —
Nimis clara hac in re est sententia A. D. 2. 2. q. 70. a. 1.: «Si
requiritur testimonium alicuius subditi auctoritate superioris... non est

VII. - DE TESTIBUS

51

dubium, quin teneatur testimonium ferre in his, in quibus secundum
ordinem iuris testimonium ab eo accipitur; puta in manifestis, ct in
his de quibus infamia praecessit. Si autem exigitur ab eo testimonium
in aliis, puta in occultis, et de quibus infamia non praecessit, non te­
netur ad testificandum». — Et 2. 2. q. 33. a. 7. ad 5.: «Praelatus
non est iudex occultorum, sed solus Deus ; unde non habet potesta­
tem praecipiendi aliquid super occultis, nisi in quantum per aliqua
indicia manifestantur, puta per infamiam, vel per aliquas suspiciones,
in quibus casibus potest praelatus praecipere eodem modo, sicut et
iudex saecularis vel ecclesiasticus potest exigere iuramentum de veri­
tate dicenda». — Roncaglia tr. 15. q. 1. c. 1. qu. III. r. III.; S. Th.
2. 2. q. 68. a. 1. ad 3.; C. I. Proc. poen. 60. 84. 85. 98. 101.
172. 179. 288.
Per se loquendo ; « quaedam enim peccata occulta sunt, quae sunt
in nocumentum proximorum vel corporale vel spirituale... (In his)
oportet statim procedere ad denuntiationem, ut huiusmodi nocumen­
tum impediatur». S. Th. 2. 2. q. 33. a. 7.
« Dicendum, quod de illis, quae homini sunt commissa in se­
cret*) per confessionem, nullo modo debet testimonium ferre, quia hu­
iusmodi non scit ut homo, sed tanquam Dei minister: et maius est
vinculum sacramenti quolibet hominis praecepto. Circa ea vero, quae
aliter homini sub secreto committuntur, distinguendum est. Quando­
que enim sunt talia, quae statim cum ad notitiam hominis venerint,
homo ea manifestare tenetur; puta si pertinent ad corruptionem mul­
titudinis spiritualem, vel corporalem, vel in grave damnum alicuius
personae, vel si quid aliud est huiusmodi, quod quis propalare te­
netur, vel testificando, vel denuntiando. Et contra hoc debitum obli­
gari non potest per secreti commissum, quia in hoc frangeret fidem,
quam alteri debet. Quandoque vero sunt talia, quae quis prodere non
tenetur. Unde potest obligari ex hoc, quod sibi sub secreto commit­
tuntur. Et tunc nullo modo tenetur ea prodere, etiam ex praecepto
superioris: quia servare fidem est de iure naturali. Nihil autem po­
test praecipi homini contra id quod est de iure naturali ». S. Th.
2. 2. q. 70. a. 1. ad 2. « Dicendum, quod revelare secreta in malum
personae, est contra fidelitatem, non autem si revelentur propter bo­
num commune, quod semper praeferendum est bono privato. Et ideo
contra bonum commune nullum secretum licet recipere. Nec tamen
omnino est secretum, quod per sufficientes testes potest probari ».
S. Th. 2. 2. q. 68. a. 1. ad 3. — Et in qq. quodl. haec item habet
Angelicus Doctor speciatim quoad religiosos. « Est enim aliquod se­

52

VIII. - DE REIS

cretum, quod illicitum est celare; sicut quod in periculum vergit alio­
rum, quibus aliquis cavere tenetur; unde et in iuramento fidelitatis
continetur, quod huiusmodi servi secreta debeant dominis revelare. Ad
praeceptum ergo praelati tenetur religiosus tale secretum pandere,
etiam si promisit se non revelare, dicente Isidoro : In malis promis­
sis rescinde fidem; nisi forte in confessione audierit, quia tunc nullo
modo esset revelandum. Est autem aliud secretum quod de se celari
potest sine peccato, et tale secretum religiosus nullo modo praelato
praecipienti pandere debet, si sit fidei suae commissum : peccaret enim
frangendo fidem commisso ». Quodl. 1. a. 15.

VIII. — DE REIS

71. Quid reus? — Ileus a re debenda, in civilibus a re, quae
petitur et debetur, vulgo convenuto, in criminalibus, qui crimen ad­
misit, a poena luenda, vulgo, prevenuto, appellatur. Is autem est, qui
in ius convenitur. — Uti ador libello oblato rem exponit quae petit;
ita reus ei respondet, et, responsione negativa rei praestita cum animo
litigandi, lis dicitur contestata. Si contumaciam reus exhibeat, lis ha­
betur contestata absque ulla eius responsione. Et index tunc testes et
probationes audit. Actus autem rei, quibus actionem excludit, exce­
ptiones dicuntur.
72. An teneatur reus suum crimen fateri? — ludex tenetur reo
manifestare statum causae, et quae sint indicia, quomodo probetur
delictum, etc., ut reo constet, an legitime interrogetur, quia secus
reus non tenetur respondere, et seipsum honore, aliisve bonis, quae
bona fide possidet, spoliare. L. 273. ; S. Th. 2. 2. q. 69. a. 2.,
Quodl. 5. a. 16. — Reus, si non interrogetur legitime, non tenetur
fateri suum crimen, sed potest iudicem eludere vel ambiguis verbis,
vel etiam negando, cum aliqua restrictione, et in bono sensu, ut men­
dacium absit. Ratio est, quia tunc index non habet ius interrogandi,
aut obligationem imponendi reo. Secus vero, si legitime interrogetur,
adeoque in processu inquisitorio, Romano lure, dummodo delictum
saltem semiplene probatum fuerit, idque accusatus ex proccssualibus
sciat tabulis. L·. 2/2.; S. 1 h. 2. 2. q. 69. a. 1. — Hinc ordinarie
rei non tenentur in praesenti crimen suum manifestare, quia interro-

VIII. - DE REIS

53

gationes fiunt ante iuridicam probationem. Praeterea iuxta modernos
Codices nemo iuridice potest compelli ad ferendum testimonium con­
tra seipsum in re criminis. Unde iuramentum reo non defertur. In­
super id certe non debet in processu accusatorio, qui in praesenti
servatur, publico magistratu accusante. Ac quamvis crimen sit suffi­
cienter probatum, quamdiu iurati sententiam non tulerint, reus semper
sperare potest habituram vim in animum iuratorum suam criminis denegationem. — Nec tenetur si dubitet, an iudex legitime interroget;
quia non tenetur parere cum gravi suo damno, nisi constet, superio­
rem posse praecipere. Ratio, quia reus possidet suam vitam et fa­
mam; unde in dubio habet ius eam servandi, usquedum constet de
legitima interrogatione. L. 273. Cf. 67. — Decrett. de Confessis.

73. Nota: Responsio illa: Non sum reus, mendacium non est;
nam ex omnium consensu significat, reum nolle crimen fateri. L. 1. 3.
n. 156.
74. An teneatur reus fateri crimen indici legitime interroganti
cum timore magnae poenae? — Affirmat S. Th. 2. 2. q. 69. a. 1.
ad 2., quam sententiam communiorem et probabiliorem dicit S. Alph.
At satis probabilis sententia est, quae « negat teneri reum crimen
suum revelare... Aliud est de causis, in quibus agitur de poena ec­
clesiastica, quae est medicinalis ». L. 274,, 1. 4. n. 156. Excipe etiam,
modo grave damnum publicum aut alterius privatum ex silentio non
immineat. L. 274. Ubi advertendum est, damnum reipublicae, si agatur
de periculo mortis subeundae, intelligi debere non qualecumque, sed
maximum. Ut enim ait Lugo, « lex humana non nisi rarissime et
propter maximum reipublicae damnum potest obligare subditum cum
periculo vitae: in praesenti autem est certissimum illud periculum».
— Ratio autem huius secundae sententiae est, nam neque naturali
iure cogitur fateri, neque lege humana cogi potest seipsum prodere,
et velut ensem adversario tradere, quo necetur, cum non obligetur
in casu ad actum heroicum, quamvis aliunde legitime interrogetur.
Neque vero de facto talis in praesenti adest lex. — Ratio vero prioris
sententiae est e contra, « quia quando aliquis secundum ordinem iuris
a iudice interrogatur, non ipse se prodit, sed ab alio proditur; dum
ei necessitas respondendi imponitur per cum, cui obedire tenetur ».
S. Th. 1. c. Secundum ordinem iuris, unde patet hanc sententiam,
procedere secundum Ius Romanum, quo interrogabatur reus post in­
dicia criminis data quae semiplenam probationem constituebant, et
tunc tenebatur respondere crimen confitendo. — Cf. 67.

54

VIII.

DE REIS

75. Nota : « Regula quod reus non tenetur fateri veritatem oc­
cultam indici interroganti, sine semiplena probatione, currit tantum
in causis criminalibus, non in civilibus ». L. 1. 3. n. 388.; S. Th. 2.
2. q. 69. a. 2., Quodl. 5. a. 16. — Potest reus a iudice interrogatus
socios criminis manifestare ; quia hoc, per se loquendo, semper expedit
bono publico. Ac quando ipse crimen suum fateri tenetur, etiam socios
criminis manifestare tenetur. Ac complices reus denuntiare tenetur,
etiamsi non interrogetur, quando agatur de delicto, quod eam exigat
denuntiationem, etiam cum gravi damno proprio. — Cf. Frassinetti
Comp. ed. 6*. n. 304.

76. An reus crimen fateri debeat post sententiam latam, quod
ante intuste negavit? — R. Negative, quia, finito iudicio, finitur obli­
gatio rei. Immo probabile est, nec ante sententiam ad id teneri, etiamsi
adhuc sit in potestate iudicis, donec iterum interrogetur. Ratio, quia
iustitia legalis obligat tunc tantum, cum iudex interrogat; nisi iudex
tempus ad respondendum praescribat, nempe si praecipiat, e. g., ut
reus infra mensem veritatem dicat, et mensis adhuc duret. L. 274.
Poenae vero luendae nec post sententiam latam reus cogitur sese
offerre, neque ei exequendae sponte sua cooperari. A naturali enim
aequitate alienum est, ut idem sit reus et vindex. Idque durum om­
nino esset et nonnisi ad illaqueandas animas utile esset.

77. An graviter feccet, qui ad evitanda tormenta gravia mentia­
tur, falsum sibi crimen imponens, per quod sit morte plectendus ? —
R. Probabiliter mortale non est. Ratio, quia nemo tenetur vitam ser­
vare cum tanto cruciatu, qui morte ipsa durior videatur. L. 274. 275.
78. Nota : « Si ex illa falsi criminis confessione grave damnum
aliis sequitur, v. g., bonum reip., aut fama religionis, vel familiae no­
tabiliter laederetur, aut aliqui ideo in haeresim lapsuri essent, quaevis
potius tormenta perferenda essent ». Attamen, si illa criminis falsa
confessione sequeretur dumtaxat infamia alterius, non teneretur post
tactum « se revocare ad reparandam alienam infamiam, se dentio ex­
ponendo ad sustinenda illa gravia tormenta, quia nemo tenetur famam
restituere cum tam longe graviore suo damno ». L. 276. 275.
79 An ad infirmandam testium fidem liceat, sive actori sive reo,
dt tegere occulta eorum crimina? Et an peccet graviter, si falsa cri­
mina cis imponat9 — R. Ad l.um Negative, λ id inutile sit defensioni.
Ratio, quia non nisi ex ime defensionis id licere potest. _ Affirma­
tive, si td necessarium et utile sit defensioni et falsum illi testentur.

VIII.

DE REIS

55

Ratio, quia ius propriae famae defendendae praevalet iuris alterius famae.
— όζ id necessarium et utile sit defensioni, sed verum illi testenlur,
alii affirmant, alii negant. Ratio affirmandi, quia unicuique ius est
ostendere testes contra se agentes, minus idoneos esse; et semper reus
successum apud iuratos sperare potest. Nemo vero tenetur cum suo
gravi damno famam proximi servare. S. Th. 2. q. 73. a. 2. Ratio
negandi, quia reus non uteretur iusta defensione, cum testis necesse
habeat testimonium ferre, nisi sit voluntarius. Cf. Lug. d. 40. n. 23.;
Less. L. 2. d. 31. c. 1. Id licitum affirmat S. Alph. 272., « dummodo
hoc sit absolute necessarium ad suae innocentiae defensionem ; item
dummodo alias reus non leve, sed grave damnum sit passurus, licet
maius damnum eveniat accusatori vel testi ».
R. Ad 2.um Affirmative, idque constat ex pr. 44. d. ab Innoc. XI.
Ratio est, quia talia mendacia dicere in indicio est contra bonum com­
mune, cum sit pervertere omnem iustitiae ordinem, et ideo illud quisque
praeferre debet privato bono, etiam propriae vitae. L. ib.; S. Th. 2.
2. q. 69. a. 2.; Lugo d. 40. n. 26.

80. An innocens inquisitus possit se defendere contra eos qui vo­
lunt cum comprehendere? — Casus practicus esse potest praesertim
tempore anarchiae vel tyrannidis, et affirmative communiter respon­
detur; cum sit iusta sui defensio, si iniustum vere sit mandatum ca­
piendi, neque consequenter adsit hallucinationis periculum, et absit
scandali aut publicae perturbationis periculum.
Idemque communiter etiam affirmatur, post latam sententiam, si
iniusta sit sententia sive formaliter, sive verius materialiter tantum,
dummodo iterum manifesta sit iniustitia et periculum absit hallucina­
tionis et scandali. Si enim sententia est formaliter iniusta, iudicium
non est; si materialiter, non est iuslitia; haec enim in re est, non in
apparentia. In primo casu iudex sententiam quasi iudex non dicit, quia
excedit fines mandati. In altero ipsa innocentia condemnatum tuetur.
— Verum, servato iuris ordine, in foro externo, per se loquendo, ser­
vanda est; nam quoad iudicem pertinet iusta est, nec sine contemptu
publicae potestatis violatur. — S. Th. 2. 2. q. 69. a. 4.; S. Alph.
279. 281.; Kenrick tr. 3. n. 112.; Frassinetti Comp. etc. ed. 6.a nota
98.; D’Annib. ed. 3. p. 2. n. 601.; Lugo d. 40. n. 38. seqq.; Cf. 81.-83.

81. An liceat interficere falsos accusatores et testes, necnon indi­
cem, a quo iniqua immineat sententia, si alia non sit via damnum
vitandi? — R. Negative. Est haec, pr. 18.‘ d. ab Alex. VII. Ratio
huius damnatae propositionis est, quia nimis generalis est. Agitur in

56

VIII.

DE REIS

ea de qualibet sententia iniqua, quae damnum non semper affert, quod
merito comparari possit morti falsi accusatoris, testis, iudicis. Nec
distinguitur inter iniustitiam et iniustitiam ; quia innocens ; quia non
servatus legitimus processus; vel ob utrumque. Agitur de quolibet
iudicio sive legitimo, sive usurpato, tempore tyrannidis, anarchiae, etc.
Agitur de sententia danda, non data iam. Insuper arbitrium cuilibet
relinquitur iudicandi quod non sit aliud medium, et ius quilibet sibi
diceret. Unde propter periculum hallucinationis et propter scandalum,
vel propter alterutrum numquam licet praefatas personas occidere.
Neque vero cruenta defensio esset, in casu, contra actualem aggres­
sorem, contra quem dumtaxat licita est, cum nullo pacto agatur de
executione actuali iniustae sententiae. L. 279.

82. An reus, qui vere deliquit, possit a carcere fugere? — R. Af­
firmative, si nondum reus ad poenam sit sententia damnatus, quia nemo
ante sententiam tenetur solvere poenam ; et quia tunc non ipse iubetur
manere in carcere, sed ministri iubentur eum in carcere detinere. —
R. Affirmative, etiamsi reus sit iam sententia damnatus ad mortem,
aut aliam gravem poenam, modo illi career non sit.assignatus ad poe­
nam, sed ad custodiam. « Ratio, quia sententia non damnat reum ad
non fugiendum, sed tantum ad non resistendum ministris, cum sen­
tentiam exsequuntur ». L. 280. — Si career sit iam per sententiam
assignatus ad poenam, affirmant Busembaum aliique; et sane reus non
tam condemnatur, ut ibi sponte maneat, quam ut detineatur. S. Th.
2. 2. q. 69. a. 4. ad 2. Communius vero negant reo licere a carcere
etiam perpetuo fugere, quia in exsecutione sententiae iustae tenetur
utique reus obedire. Excipiunt tamen plures, si poena esset valde dura,
quia videtur supra vires humanas aliquem obligari ad se non libe­
randum, cum possit, sine ulla vi et resistentia contra ministros iustitiae. L. 279.-282. — Sane, licet teneatur reus ad iustam poenam
subeundam, quam ob commissum crimen iuste iudex decreverit, nec
possit eam absque peccato declinare; omnes tamen poenae ita a lege
statuuntur, et a indice decernuntur, ut irrogandae sint a iustitiae mi­
nistris. Nulla igitur vi in istos adhibita, et publico ordine minime per­
turbato, reo licet citra peccatum poenae se subducere.
83. Resolves : « Regulariter reo licet fugere, etiamsi custos carceris grave damnum inde passurus sit, quia utitur suo iure, et nulli
facit iniuriam ; nisi tamen caritas aliud suadeat, ob damnum custodis
praeponderans. Multo magis licet lugere, ne capiatur ; vel etiam a mi­
nistro apprehendente se excutere ; non tamen illi vim inferre, vulne-

VIII.

DE REIS

57

rando, percutiendo, etc. Licet etiam, saltem in foro conscientiae, cu­
stodes decipere, tradendo, v. g., cibum, et potum, ut sopiantur, vel
procurando, ut absint: item vincula, et carceres effringere, quia, cum
finis est licitus, etiam media sunt licita. Et licet alii captivi per effra­
ctum parietem simul elabantur, non tenebitur de damno; quia tantum
est eius causa per accidens, cum iure suo utatur ». L. 281.-282., 1. 2.
n. 380.; Struggl. tr. 3. q. 2. n. 45. Reo tamen non licet custodem
pecunia corrumpere, quia illius peccato cooperaretur, sui nempe officii
praevaricationi. L. 282.
84. An aliis licitum sit reo fugam suadere ; eam expedire ; in­
strumenta suppeditare, quibus ipse reus sibi illam expediat ; exceptis
custodibus, apparitoribus, etc.? — Si hoc alteri perniciosum futurum
sit, ne suadere quidem licet; secus licet eam suadere, et consilio reum
instruere, quoties huic licitum est eam arripere. — Expedire omnino
non licet. Quare carcerem effringere non licet. Est enim contra pu­
blicum rerum ordinem et quietem. Continua esset contentio inter cives
et publicae iustitiae exsecutores. — Suppeditare, quae necessaria sunt,
ut ipse reus sibi eam expediat S. Alphonso 283. probabile est, Lugoni d. 40. n. 56. probabilius. Licite enim ab aliis datur illud, quo
ii licite utuntur. — Struggl. 1. c. n. 46.; Elbel de Legib. 311. 313.;
Kenrick tr. 8. n. 136.; Frassinetti Comp. ed. 6a. n. 304. Cf. hic 83.
85. An reus iuste damnatus ad mortem teneatu) fugere e carcere
si possit? — Prima sententia affirmat, quia alias videtur esse sui ipsius
homicida. Secunda sententia longe verior et tenenda negat. Ratio, quia
quamvis reus non possit facere actum immediate tendentem ad mor­
tem, et sua mutilare membra, e furca se deiicere, venenum potare, etc.,
licent tamen ei actus mediati, ut ascendere scalam furcae, extendere
collum ad patibulum, et sic in carcere manere; maxime, si iustum
finem habeat, ut crimini satisfaciat, ut sua punitio aliis ad exemplum
prosit. L. 281.; Struggl. 1. c. n. 43.
86. Quid appellatio ; quandonam interponenda: et an liceat semper
ad superiorem iudicem appellare? — R. Ad l.um Appellatio esta iudice inferiore ob gravamen illatum vel inferendum ad superiorem iu­
dicem provocatio. Infra definitum a legibus tempus interponenda est.
Appellatione interposita, lata sententia ipso iure suspenditur.
R. Ad 2.um Ex C. I. proc. civ. 585., C. G. proc. civ. 443. ter­
minus appellationis duorum mensium est. Appellatione, tempore sta­
tuto, non interposita, sententia transit in rem iudicatam, nec amplius
appellationibus impugnari potest. Res iudicata pro veritate accipitur.

58

Vin. - DE REIS

L. 207. D. de Reg. lur. — Ex Lege propria S. R. Rotae Can. 33.
« Si sententia rotalis confirmatoria sit alterius sententiae sive rotalis,
sive alius tribunalis, habetur res iudicata, contra quam nullum datur
remedium, nisi per querelam nullitatis, vel per petitionem restitutionis
in integrum, coram supremo Apostolicae Signaturae tribunali. — Si
duplex sententia conformis non habeatur, a sententia rotali, ab uno
turno lata, datur appellatio ad turnum proxime sequentem, iuxta canonem 12., intra tempus utile dierum decem ab intimatione sententiae,
ad tramitem iuris communis ». A. A. S. v. 1. p. 29.
R. Ad 3.um Affirmat Kenrick tr. 8. n. 135., quia reus potest omni
subsidio adminiculoque legis uti, quo evadat, salva veritate. Sed com­
muniter negatur, si reus sciat sententiam esse iustam, et iuste pro­
cessum esse (licet tamen supplicare); quia id esset iudici calumniam
imponere. Ac quomodo tunc salva esse poterit veritas? Unde iniuste
appellans tenetur de damno. Si vero putet sententiam iniquam esse,
aut iniuste processum esse, aut si diversae sint opiniones, aut novae
adsint probationes, potest appellare. L. 285.; S. Th. 2. 2. q. 69. a. 3.
— Cf. n. 14. 38.; Lugo d. 37. n. 172. seqq.; E. M. 8.

87. Nota; Expedit, ut confessarius ad Confessionem sacramentalem reum non admittat, nisi postquam in foro profano res sint li­
quidae; vix enim adigi poterit, ut omnia fateatur ob timorem, ne vel
deferatur, vel cogatur eadem fateri iudici ; ante tamen de contritione
agendum est. L. 286.
88. An reus in iudicio absolutus teneatur in conscientia non so­
lum ad reni restituendam, verum etiam ad litis expensas compensan­
das ? — R. Negative quoad expensas tantum, si citra legitimam in­
terrogationem taceat vel inficietur, et ideo absolvatur; quamvis tacendo
contra caritatem, inficiando contra veritatem peccet. Ratio, quia non
absolvitur ex suo silentio vel negatione, sed ex defectu probationum.
— Affirmative etiam quoad expensas, si legitime interrogatus taceat
vel inficietur, et ideo absolvatur. Ratio, quia medio utitur iniusto, ad
quod nullum habet ius, ad sui defensionem. — Negative, quoad ex­
pensas tantum, si bona omnino fide agat, et iudex secundum allegata
et probata sententiam pro ipso ferat. Non est enim causa theologice
culpabilis illius damni. — Minime vero « excusabitur ab obligatione
restituendi (rrm), eo quod altera pars consenserit sententiae, nec ap­
pellaverit . nam totum hoc censetur involuntarium, nec praesumitur
voluisse renunciare iuri suo in foro interiori ». Lugo d. 37. s. 15.
n. 187. Cf. hic 67. 72.

IX.

DE MEDICIS CHIRURGIS PHARMACOPOLIS

59

IX. — DE MEDICIS CHIRURGIS PHARMACOPOLIS
89. Quaenam sint obligationes medicorum, chirurgorum et phar­
macopolarum? — Medici et chirurgi tenentur: Sub gravi obligatione
sufficientem habere scientiam ; ita ut sciant pro ordinariis infirmita­
tibus convenientia praescribere remedia, et dubitare saltem de aliis
extraordinariis morbis, ut peritior medicus possit advocari. — Dili­
gentiam adhibere proportionatam gravitati rei, quae ipsorum curae
committitur. — Fidelitatem servare, ne arcana suae fidei commissa
revelent, eisque abutantur ; si autem in his deficiunt, tenentur de
omnibus damnis, quae inde sequuntur. — Iustum servare stipendium,
quod ipsis debetur, ut de advocatis dictum est. — Operam suam
gratuito praestare pauperibus, qui in necessitate versantur, ut etiam
de advocatis dictum est. Cfr. 40. — In remediis adhibendis sequentes
debent servare regulas :
Abstinere omnino debent a quovis pharmaco praescribendo, quod
directe et per se non nisi ad malum ordinetur. Cf. La-Croix, 1. 6. p. 3.
n. 795. 796. Ordinarie debent sequi opiniones medicorum securas
et tutas. Ratio est periculum et damnum proximi. — Quando certum
aliquod est pharmacum, quod nimirum certo infirmis profuturum est,
tenentur illud adhibere, omisso eo, de quo dubitatur, quia alias impru­
denter proximum in periculo relinquerent. — Si non sint certa pharmaca,
debent adhibere probabiliora et tutiora ; tum quia alioquin salutem pro­
ximi in discrimen adducerent ; tum quia tenentur fungi officium, quan­
tum possunt, cum minimo proximi periculo et damno. — 37 probabile
sit remedium fore profuturum, tunc possunt, innuo tenentur illud
applicare, quando certius non habent. — 37 remedium est dubie pro­
futurum, et certo non nociturum, omnino infirmo applicandum est.
Ratio patet : spes enim aliqua effulget infirmum a morte eripiendi,
nec ullum imminet periculum. — Quando desperatur de salute infirmi,
et utrumque sit probabile, quod nempe remedium posset prodesse, et
obesse, duplex est probabilis sententia. Prima negat posse applicari, quia
nunquam licet exponere infirmum periculo mortis, nec etiam accele­
randi. Altera affirmat esse licitum, quia cum de infirmo desperatur,
conformius est prudentiae, et voluntati infirmi (praesertim si ipse
expresse in hoc consentiat) applicare illi remedium dubium, quam
illud omittere cum certitudine mortis. Remedium tunc habet saltem
effectum hunc bonum : nam mortem certam infirmi reddit iam du-

60

IX. - DE MEDICIS CHIRURGIS PHARMACOPOLIS

biam. Ergo nequit dici malum. Haec habet Tamburini quoad hanc
quaestionem : « Utraque sententia est probabilis, et ex affirmativa se­
quitur debere medicum adhibere, quia quandoquidem potest, et debet
omni meliori via decumbenti consulere ». Expl. decal. 1. 1. cap. 3.
par. IV. η. 17. Quando desperatur de salute infirmi; nam extra casum
aegri desperati, non est praebendum, sed expectandum ut natura, Deo
auxiliante, seipsam sublevet. S. Antoninus p. 3. tit. 7. cap. 2. — Non
licet applicare infirmo etiam desperato remedium, de quo ignoratur,
an sil salutare, vel noxium, ad experimentum faciendum. Ratio est,
quia omnino illicitum est experimentum cum alienae vitae discrimine
facere. — L. 291., 1. 1. n. 46.
Pharmacopolae, iisdem tenentur obligationibus ac medici, debita
cum proportione. Praesertim vero tenentur exacte praescripta a medico
pharmaca suppeditare. Neque vero possunt, si praescriptum pharma­
cum ipsi non habeant, aliud substituere.

90. An peccet graviter medicus, qui tempore pestis aegrotos deserit,
ne luem contrahat? — R. Negative, per se loquendo, si medicus non
sit a communitate constitutus, nec ab ea ullum stipendium accipiat;
tunc enim cx sola caritate tenetur, quae sane cum gravi vitae discri­
mine non obligat. Per se loquendo ; nam si alii non essent medici,
vel qui sunt non sufficiunt, ex ipsa caritate omnino communi periculo
consulere teneretur. — Affirmative, si medicus sit a communitate
constitutus, et ab ea stipendium accipiat. Ratio est, quia tunc ex pacto
inito, adeoque ex iuslilia, tenetur communi periculo consulere.
91. Ad quod speciariter teneatur medicus quoad animam aegro­
tantis, cuius curam suscepit ? — Medicus tenetur per se sub gravi
infirmum admonere de gravi periculo, in quo versatur, et de neces­
sitate sacramenta recipiendi, ne decedat absque absolutione, viatico,
et extrema unctione. Id constat cx naturali caritatis lege. Sufficit
autem, ut curet, eum admoneri a propinquis vel amicis, ita ut bene­
vole sacerdotem admittat, atque ad recipienda sacramenta inducatur.
Necessaria est etiam haec monitio, ut infirmus de rebus suis disponat,
si id iam antea non fecerit, ne damnum deinde sequatur. — L. 1. 3.
n. 182.
9'2. Nota: Praeceptum adest hac in re Innocentii III., C. Cum
Infirmitas 13. de Poenit. et remiss., et S. Pii V. C. Super gregem
8 mart. 1566., contraria consuetudine saltem ex parte abrogatum.
Medici corporum, ante omnia, monere et inducere debebant infirmum

X. - DE CUSTODIBUS, MERCATORIBUS, ARTIFICIBUS

61

ut medicos advocarent animarum; et postquam fuerit infirmo de spiri­
tuali salute provisum, ad corporalis medicinae remedium procederetur.
Medici ad doctoratum promovendi debebant iurare se infirmos, gravi
morbo laborantes, de confessione njonituros, antequam eorum curam
susciperent, eosque non amplius invisuros, si intra tres dies non fuerint
confessi. — L. 1. 3. n. 182., Prax. conf. n. 57.; Ithur. Cas. 49. n. 8. 9.
93. Resolves : Peccat graviter medicus : Si absque sufficienti ca­
pacitate gravem morbum curare aggrediatur. — Si incurrente gravi et
insolito morbo, specialem operam non impendat. — Si medicamenta
inexplorata, (ixplorandi gratia, adhibeat. — Si non bene perspecta
morbi natura, temere praescribat remedia periculosa, praesertim cum
discrimine vitae vel gravis laesionis. — Si, agnito aegroti periculo,
opportune non adsit, diu noctuque eum invisendo,, si opus sit, et
omnia remedia apta ad morbum propellendum non adhibeat. — Si
medicos alios advocari non permittat, ubi oporteret, vel si alios con­
sulendi causa convocans, ad amicitiam potius quam ad peritiam at­
tendat. — Si e contrario sine necessitate alios medicos advocet, cum
expensis inutilibus aegroto, aut contra suam conscientiam eorum con­
siliis adhaereat. — Si curationem protrahat lucri causa, visitationes
inutiliter multiplicet, ubi pro singulis salarium exigitur ; vel si stipen­
dium nimium exigat. — Si ad favendum pharmacopolis amicis, pharmaca superflua praescribat. — Si abortum, aut media illud procurandi
suadeat, aut ipsemet exsequatur. — Tandem graviter, imo gravissime
peccat medicus, si non praemoneat de gravi periculo aegri, ut ipsi
sacramenta conferantur. — L. 291. et 1. 3. n. 182.
r
Pharmacopolae, si pauca excipias, peccant fere ut medici in casibus
modo expositis, praesertim pharmaca vetusta adhibendo, inutilia ven­
dendo, puellis gravidis ad foetum eiiciendum remedia subministranda,
mandata medici non fideliter exsequendo, v. g., unum medicamentum
pro alio porrigendo, etc. — L. ib.

X. — DE CUSTODIBUS, MERCATORIBUS, ARTIFICIBUS
(M. Quaenam sint obligationes custodum, mercatorum et artifi­
cum ? — Custodes ii sunt, qui custodiae sylvarum, agrorum, etc., a
Principe, vel a domino privato praeficiuntur. Mercatores ii omnes
sunt, qui mercaturam, merces emendo et vendendo, exercent. Artifices

62

i.

DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

vero ii omnes sunt, qui alicui arti mechanicae ex accepto stipendio
operam dant. — Custodes, praeter peccatum quod negligenter custo­
diendo committunt contra religionem, si iuramentum praestiterint, pec­
cant etiam contra iustitiam commutativam erga damnificatos, et in
damnificantium defectu tenentur de damnis, culpabiliter non impeditis.
Probabiliter vero tenentur tantum ratione damni, non vero mulclae.
L. 237., H. A. 73.; Lugo d. 37. n. 99. seqq. — Mercatores iniusti
sunt merces emendo et vendendo iniusto pretio, occultos rerum de­
fectus non manifestando, res novas et veteres simul admiscendo, eodemque pretio utrasque vendendo, contractuum conditiones non ser­
vando, etc., quibus in casibus ad restitutionem tenentur, iuxta dicta
in 7.° Dec. praec. — Artifices iniusti sunt iniusto pretio operas lo­
cando, operum defectus non manifestando, negligentia culpabili tempus
terendo, contractuum conditiones non servando, alios operarios a la­
bore avertendo, cum societatis et dominorum damno, alios operarios
a labore avertendo, laborandi libertatem eis adimendo, alios operarios
a labore avertendo, vi et violentia adhibita in eos et in dominos, alios
operarios a labore avertendo, minori contentos stipendio. « Genus
istud cessationis ( i labore) non heros dumtaxat atque opifices ipsos
officit damno, sed mercaturae obest reique publicae utilitatibus, cumque
haud procul esse a vi turbisque soleat, saepenumero tranquillitatem pu­
blicam in discrimen adducit ». Leo XIII. Enc. de Condit, opific., quibus
in casibus et ipsi ad restitutionem tenentur iuxta dicta in 7.° Praec.
decal. — E. M.
Labor manuum utilis est ad otium tollendum, ad corpus do­
mandum, ad quaerendum victum. Sub praecepto est, quando eo quis
debeat subvenire proximi vel suae necessitati. S. Th. Quodl. 7. a. 17.

DE PARTICULARIBUS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS
I

DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

95. Quid de vitat sanctitate clericorum * — Clericorum vita in­
terna sanctitate et externa aedificatione pollere debet, non solum
negative quoad immunitatem a peccato, sed etiam positive quoad vir­
tutum exercitium. Id constat: l.° Ex SS., ex CC., ex PP., ex Trid.

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

*

63

s. 22. C. 1. cie R., s. 23. C. 4. cie R., ex Litt. Pii X. Haerent animo
ad Clerum Catholicum. 4. Aug. 1908. 2.° Ex ipsa excellentia status
et officio, quod profitentur. Utrum autem status clericalis stricte sumptus,
quatenus nempe a statu Religiosorum et Episcoporum distinguitur, sit
necne status perfectionis, controvertitur apud doctores. Attamen non
videtur posse negari esse aliquo saltem modo status perfectionis. —
Suarez de Relig. t. 3. 1. 1. c. 17. n. 2.-4.; S. Th. 2. 2. q. 184. a. 8.,
S. q. 36. a. 4.; L. 1. 6. n. 803.; E. M.
96. Nota : Ut hanc in clericis interiorem vitae sanctitatem et
exteriorem aedificationem promoverent Summi Pontifices quam maxime
spiritualia exercitia commendarunt. Cf. 220 ; A. S. S. v. 37. p. 422. seqq.
— Cone, autem Trid. diaconos et subdiaconos hortatur ad Commu­
nionem percipiendam saltem diebus dominicis et festis, s. 23. C. 13.
de R., et presbyteros saltem ad celebrandam missam praedictis diebus,
ib. C. 14.

97. An clerici ad caelibatum servandum teneantur ? — In Ecclesia
Latina omnes clerici, ab episcopatu ab subdiaconatum inclusive, te­
nentur sub gravissimo praecepto servare perpetuam castitatem, ita ut
nec licite uti possint matrimonio, contracto ante sacram ordinationem ;
nec licite, nec valide postea illud contrahere. Id constat ex pluribus
Iuris Canonici capitibus, signanter C. 1. Dist. 28.; C. unie, de Voto
in 6.°; Trid. s. 24. c. 9.
In Ecclesia Latina. Datur enim aliqua exceptio ex tolerantia Ec­
clesiae apud Orientales. In Orientali Ecclesia sacerdotes nunquam ma­
trimonium inire possunt post ordinationem sacerdotalem, neque diaconi
post diaconatum ; sed coniugati ante diaconatum possunt ad ordines
ulteriores provehi, et nihilominus cum uxoribus conversari. Exci­
piuntur Episcopi, qui omnes perfectam castitatem constanter servare
debent. Hinc apud Graecos subdiaconatus inter sacros ordines non
adnumeratur ; et clericis non coniugatis in ordinatione diaconatus
praeceptum castitatis imponitur. In aliquibus provinciis, in quibus
antiqua disciplina Ecclesiae Occidentalis restituta est, eadem obligatio
in ordinatione subdiaconatus imponitur. Cf. 1015. — L. 1. 6. n. 806.;
S. Th. s. q. 53. a. 3. ; C. Ut Clericorum 13. de Vit. et honest, cler.,
C. A crapula 14. e. t. ; C. 1. 2. Qui cler. vel vov.; C. 1. 4. de Cler.
coniug.; Bened. XIV. C. pro Italo-Graecis Etsi pastoralis 26. Maii 1742.
§ 7. n 26.; Instr, pro Coptis Eo quamvis tempore 4. Maii 1745. § 30.
seqq.; E. M.

64

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

Clerici rutheni, in regione Canadensi, nisi se caelibatum perpetuo
servaturos coram Episcopo promiserint, in Seminarium admitti non
possunt ; ac nonnisi caelibes ad sacros ordines in regione Canadensi
promoveri poterunt. Ad sacrum ministerium exercendum apud fideles
rutheni ritus, non possunt admitti nisi sacerdotes caelibes, vel saltem
vidui et absque liberis. S. C. de P. F. 8. Aug. 1913. art. 10. 11.,
A. A. S. V, 5. p. 395. Caelibatus eodem plane modo praescribitur
pro clero rutheno in Statibus Foederatis Americae Septentrionalis
Pius X. C. Ea semper
XVIII. Kal. Iui. 1907. c. 2. art. 10. 12.
4
Supplem. 369.
Per quinque priora saecula in Occidentali Ecclesia obligatio ser­
vandi continentiam subdiaconatus ordini adnexa non invenitur. Primus
eam subdiaconis servare praecepit s. Leo Magnus, f. a. 440., ut patet
ex eius Epist. 84. ad Anastasium Episcopum Thessalonicen. Sed cum
S. Leonis praeceptum non satis iam observaretur, illud innovavit
D. Gregorius M., f. a. c. 581., insuper declarans subdiaconatum esse
ordinem sacrum et maioribus ordinibus aggregatum. Ac expresse ac
determinate deinde stabilitur in Decret. Innocent. III. C. Miramur Ί.
de Serv. non ordinandis. De lustis de Dispens. Matrim. 1. 3. c. 15.
Append, η. 11.

98. An obligatio caelibatus sit de iure divino? — R. Negative;
si enim haec lex esset de iure divino, non variaret circa illum Latina
a Graeca Ecclesia ; siquidem ius divinum non variat pro diversitate
locorum. Est ergo de ordinatione Ecclesiae. Potest igitur Ecclesia ab
illa obligatione dispensare.
Utrum illa obligatio sit immediate ab Ecclesiae praecepto, an
immediate a voto, de praecepto Ecclesiae emittendo ? Tridentinum
s. 24. c. 9. utrumque refert, sed non definit. Sunt qui docent, quod
ordinati in sacris non ex voto, sed ex sola Ecclesiae ordinatione ad
castitatem tenentur, tum quia nulla fit voti mentio ; tum quia ad hoc
praeceptum Ecclesiae satis est. Verum communiter alii hanc obliga­
tionem, cum S. Th. 2. 2. q. 88. a. 11., repetunt immediate ex voto
castitatis, quod in ipso facto ordinationis emittitur iuxta Ecclesiae men­
tem, idque expresse habetur in lure. C. Cum olim de Cler. coni.;
Bened. XIV. C. Inter praeteritos 3. Dec. 1749. § 41. Et hoc votum
Bonifacium VIII solemne e
declaravit. C. un. de vol. et vot. re·
dempt in 6 ° Quare clericus sacris initiatus ordinibus peccans contra
castitatem peccat etiam contra religionem actibus tum externis, tum
intei
Quapi opter caelibatus obligatio ad totam castitatem servan­

65

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

dam extenditur. — Cf. L. 1. 6. n. 807. 808.; Albit. de Inconst. in
Fide c. 36. n. 132. seqq.

99. Quid, si quis promoveretur ad ordines sacros, vel invincibi­
liter ignorans castitatis obligationem iisdem adnexam; vel expresse
nolens obligationem ipsam vovere ; vel si esset ex metu gravi ad id
compulsus ; vel si esset in ipsa infantili aetate ordinatus ? — R. Ad 1 .um
Alii probabiliter dicunt, teneri ad castitatem ; vi nempe ipsius uni­
versalis legis Ecclesiae; alii « probabiliter censent, quod si ignorantia
omnino fuisset invincibilis, ordinatus non teneretur ad castitatem,
neque ex voto, neque ex praecepto Ecclesiae, quia Ecclesia non in­
tenderet talem obligare; secus vero, si ignorantia fuisset culpabilis;
vel si quis ordinem intenderet suscipere cum eadem obligatione, qua
alii suscipiunt ». Huiusmodi ignorantia in foro externo non praesu­
mitur, cum sit de lege tam clara et communissime tradita.
R. Ad 2.um « In tali casu is teneretur ad castitatem non ex voto,
sed ex praecepto Ecclesiae, quae ex religionis motivo eum ad casti­
tatem, deficiente voto, adstringeret ».
R. Ad 3.um Distinguendum : Si intentionem non habuit sacram
ordinationem recipiendi, non tenetur, utpote invalide ordinatus. Si
animum habuit sacros ordines recipiendi, et metus fuit iustus, pro­
babilius tenetur, quia cum sit irrationabiliter invitus, talis metus nec
eximit a lege, nec irritat votum. Si iterum animum habuit sacros
ordines recipiendi, sed metus fuit iniustus, probabilius non tenetur,
ob oppositam rationem. Quare valide potest matrimonium contrahere,
« non potest tamen in ordine ministrare, constante matrimonio, neque
privilegiis clericalibus gaudere ». — Ordinationis vero nullitas cano­
nico processu in foro externo constare debet. Cf. 106.
R. Ad 4.un‘ « Certum est, quod ille qui est ordinatus ante usum
rationis, quamvis valida sit ordinatio, non tenetur tamen ad castitatem ;
unde valide ac licite potest inire matrimonium ». Benedictus XIV. B.
Eo quamvis tempore 4. Mai. 1745. praecipit, ut aetatis anno 16.°
detur eis optio; et, si voluerint castitatem servare, admittantur ad
exercitium ordinis; secus, si noluerint: et subdit, quod ipsi post ra­
tihabitionem invalide contrahunt matrimonium, et tenentur ad officium
divinum. — Si post usum rationis, sed ante pubertatem, alii proba­
biliter dicunt teneri, alii non improbabiliter id negant. Ratio, quia
tale votum, ex quo probabilius provenit ea obligatio, « hominem
constituit in statu irretractabili, in quo Pontifex nunquam aut raro
dispensat, unde tale votum maturum et perfectum usum rationis effiaBuccerom. Just» thcol. moralis III.

5

66

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

gitat ». L. 1. 6. n. 80. 781. 809.-811.; S. Th. S. q. 39. a. 2.;
Sanch. in Dec. 1. 5. c. 6. n. 5.-8.

100. Quid de tonsura et de habitu? — Clerici obligantur ad fe­
rendam tonsuram et vestem clericalem. Constat ex variis locis lur.
Can. praesertim Cone. Tr. s. 14. C. 6. de R., s. 22. C. 1. de R.,
s. 23. C. 6. de R.; L. 1. 6. n. 825.; S. Th. 4. d. 24. q. 3. a. 1.
q. 1., s. q. 40. a. 1.
101. An peccent graviter clerici, non deferentes extra propriam
domum habitum, vel coronam? — R. Ad l.um Clerici illi sunt vel
simpliciter clerici, vel bénéficiât!, aut in sacris constituti. Si l.um com­
munius docent, per se loquendo, non peccare, neque venial iter, cum
ex iure communi haec gravis obligatio clericis in sacris, ac beneficiatis tantum, sit imposita. Sed privilegio carent fori. Cf. Trid. s. 23.
C. 6. de R. Per se loquendo ; attendendae enim sunt particulares lo­
corum leges, et consuetudines. — Si 2.um, certum est eos peccare
mortaliter ; nisi adsit iusta causa excusans, vel parvitas materiae ;
graves enim poenae in lure Can. ipsis imponuntur. — Quantum au­
tem temporis spatium requiratur ad peccatum mortale, non in genere,
sed ex solis circumstantiis potest determinari. Admittunt communiter,
esse veniale semel tantum aut iterum habitum relinquere. La-Croix,
1. 1. n. 672., extendit breve tempus ad quinque sexve dies. Admit­
tunt tamen etiam communiter peccare graviter clericos, si vel ad breve
tempus habitum clericalem dimittant, aut occultent ad malum finem.
— Bened. XIV. de Syn. 1. 11. c. 8.; Trid. s. 14. C. 6. de R.
R. Ad 2.um Clerici, qui non sunt in sacris constituti, nec sunt
bénéficiât!, nunquam graviter peccant. Ita communissime. Sed iterum
privilegione carent fori? Cf. Trid. s. 23. C. 6. de R. Etiam clerici, bé­
néficiât! vel in sacris initiati, saltem non peccant graviter, nisi omit­
tant deferre coronam, sine gravi causa excusante, et per tempus no­
tabile, quale hac in re non est tempus unius vel alterius mensis. An
vero sit grave coronam non deferre per annum integrum, non liquet.
Communius affirmant theologi; sed non clare probatur; quia heic
facile coronam cum tonsura dd. permiscent. — L. 1. 6. n. 825.-S27. ;
La-Croix 1. 1. n. 672., 1. 4. n. 1372.; E. M.

102. Quid froprie sit tonsura, corona et habitus clericalis? —
Tensura, a clericis deferenda, prout distinguitur a corona, est prohi­
bitio clericis facta barbam nutriendi, quae hodie ex consuetudine
omnino radenda est, nisi aliqua adsit necessitas; et comam laxandi,

I.

DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

67

quod grave est, nisi coma sit moderata, C. 4. 5. 7. de Vit. et honest,
cler., aut aliud ferat mos regionis, et absit scandalum. Neque vero
uti possunt coma adscititia iniussu episcopi, S. C. C. 9. Dec. 1690.,
nisi aliud obtineat consuetudo. — Corona hodie est tonsura in sum­
mitate capitis in modum coronae. Corona amplior vel angustior esse
debet pro ordine ac dignitate. — La-Croix 1. 4. n. 1373.; Bened. XIV.
Not. 96., de Syn. 1. 11. c. 9.; L. 1. 6. n. 826.; Clem. 2. C. 4. 5.
15. de Vit. et honest, cler. ; Trid. 11. cc.
Habitus clericalis est vestis talaris, aliaque, iudicio Episcopi, or­
dini congruentia, Trid. s. 14. de R. C. 6., s. 22. de R. C. 1., s. 24.
de R. C. 12. in fi.; ideo varia sunt pro variis locis. Vestis talaris
dicitur, quae nimirum defluat usque ad talos, vel saltem ad genu ;
quod ex epikeia quadam et quorumdam locorum consuetudine in op­
pidis et pagis receptum est; et in ipsis quoque civitatibus extra sa­
cras functiones et missae celebrationem permittitur. — C. Clerici 15.
de Vit. et honest, cler. ; Sixtus V. C. Cum sacrosanctum 9. lan. 1589 ;
Bened. XIV. Notif. 71. n. 9.; S. Th. s. q. 40. a. 1.; E. M.
103. Nota : Cum plura praesertim quoad exteriorem clericorum
cultum a iure communi minime in particulari determinentur; sed
varia sint pro variis regionibus, standum est Statutis uniuscuiusque
dioecesis, quae clericorum Confessarius ignorare omnino non debet.
In pluribus dioecesibus prohibitum omnino est admittere ad ce­
lebrationem missae sacerdotes non deferentes clericalem habitum, ve­
stem talarem, et tonsuram. Poenae autem latae in non deferentes
habitum et tonsuram non videntur afficere eos qui tonsuram tantum
non deferunt.
Annutum clerici deferre prohibentur, nisi eis competat ex officio
dignitatis, uti sunt Episcopi, Abbates, etc. C. 15. de Vit. et hon, cler.

104. Quinam obligentur ad recitationem horarum canonicarum?
— Horae canonicae sunt publicae preces, quas nomine Ecclesiae
fundunt eius ministri forma praescripta ab eadem Ecclesia. Hinc ha­
rum precum fructus est ex opere operantis ministri et ex opere ope­
rantis Ecclesiae; et redundat in ipsum ministrum, in illos pro quibus
specialiter applicantur, in fundatores beneficiorum, in omnes fideles,
pro quibus Ecclesia orat.
Obligantur in Ecclesia Occidentali ad horas canonicas quotidie
recitandas: l.° Clerici omnes in sacris constituti, etiam suspensi et
excommunicati. Constat ex variis locis luris Can., ex Cone. Later, a.
1215., ex B. S. Pii V. Quod a nobis, ex C. Pii X. Divino afflatu

68

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

Kai. Nov. 1911. — 2.° Bénéficiait omnes, qui habent ius in re et
plenum dominium beneficii. Eruitur ex Cone. Later, sub Leone X.,
necnon ex B. S. Pii V. Ex proximo. — 3.° Religiosi omnes utriusque
sexus in Ordine ab Ecclesia approbato professi, et ad chorum destinati.
Liquet ex consuetudine, necnon ex Decreto Gregorii X., etc. — Cf.
Opera S. Petri Damiani, Migne Vol. 145. col. 222. seqq.; Lugo Resp.
Mor. 1. 5. d. 5. 6.
In Ecclesia Occidentali, nam, ut ait Bened. XIV. C. Eo quamvis
tempore § 44. 45., « diaconi, subdiaconi, et presbyteri Ecclesiae
Orientis nulla lege expressa... adiguntur ad recitationem officii di­
vini ». Attamen « etiam apud Orientales laudabilis invaluit consue­
tudo recitandi divinum officium». Quae quidem vim habet legis;
unde « disciplina Ecclesiae Orientalis subiicit obligationi et praecepto
recitandi officium divinum, more nationis, generatim omnes in sacro
ordine constitutos». L. 140. seq. ; S. Th. 4. dist. 15. q. 4. a. 1.
q. 3.; E. M.

105. Resolves: Qui in minoribus ordinibus sunt constituti non
tenentur ad horas, vel ad aliam determinatam orationem. Clericus
incipit obligari ab hora subdiaconatus suscepti : et quidem ad horas
respondentes horae, qua ordinatur. Quare ordinatus meridie incipere
debet a sexta, neque potest incipere a vesperis. An autem subdiaconus, qui recitaverit partem illam ante ordinationem, suae obligationi
satisfecerit, alii negant, alii vero probabiliter affirmant. Ratio, quia
bene potest debitum illud anticipate solvi, quod certe moraliter est
contrahendum. L. 140. — Ad bénéficiâtes quod attinet, obligatio in­
cipit a die initae possessionis beneficii, adeoque ex matutino incipere
debent. Non tenentur ante acceptam possessionem, nec si sine sua
culpa fructus nullos percipiant, nec percepturi sint; quia non habent
beneficium secundum omnem effectum. Hoc certum est. Probabile
autem est, cum, qui non residet ex legitima licentia, vel dispensa­
tione, ideoque fructus non recipit, non teneri ad horas; quia obligatio
haec est propter sustentationem datam. E contrario tenetur is, qui
etsi non recipiat omnes suos fructus, recipiat tamen tantam partem,
quae ad sustentationem sufficiat. Nec excusatur, si in sacris non sit
constitutus, eo quod sibi propositum sit non percipere fructus bene­
ficii; quia non propter privatorum commoda, sed ad divinum cultum
beneficia sunt instituta. Cf. Trid. s. 21. C. 6. de R.; Lugo Resp.
Mor. 1. 5. d. 6. 2.; Viva in Alex. VII. pr. 21. § ult. ; L. 144. et
l. 3 n. 664 seqq. — Ad religiosos quod spectat, obligatio incipit

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

69

ab hora editae professionis, ab hora dici, non chori. Non tenentur
ad horas novitii, conversi, religiosi Societatis lesu, militantes, hospitalarii, et ceteri choro non destinati. L. 141.
106. An qui per melum iniuste incussum ordinem sacrum su­
scepit, teneatur officium recitare? — Probabilius neeant. Ratio, quia
licet metus non tollat voluntarium, Ecclesia tamen rationabiliter non
censetur velle obligare ad onus officii, nisi eos, qui omnino sponte
ordinem suscipiunt. Et ideo tales per metum gravem ordinati nec
etiam ad castitatem tenentur. In foro tamen externo ad utrumque
tenentur, donec de metu apud S. C. de Sacram, constiterit. — L. 144. ;
A. S. S. v. 1. p. 330., v. 2. p. 443., v. 6. p. 85. Cf. Cf. hic 99.
107. An religiosi et moniales, si iusta de causa choro non inter­
veniant, teneantur officium privatim recitare? — R. Negative, si vota
tantum simplicia habeant. Si iusta de causa; nam, nisi sint legitime
impediti, et ipsi choro adesse tenentur. S. C. EE. et RR. 24. Mart.
1882, 2. Maii 1883, 3. Maii 1902. 28. Iui. 1902. — Affirmative,
si vota habeant solemnia. Ratio est, quia principalis obligatio pro
religioso et moniali non cadit in chorum, sed in recitationem officii
ratione Religionis, quae onus illud ex suo instituto suscepit. Haec
obligatio constat praeterea ex universali consuetudine monialium et
religiosorum, qui, cum choro interesse non possunt, se credunt sub
gravi obligatos ad officium privatim recitandum. Consuetudo autem
universalis, quae cum magno incommodo constanter observata fuit,
argumentum sufficiens praebet de gravi obligatione suscepta. S. Poenit.
ad episc. Petrocor. 26. Nov. 1852.
Ex privilegio ab Innoc. IV. concesso possunt regulares et mo­
niales ex rationabili causa satisfacere recitando laicorum et laicarum
preces, c. gr. si monial is sit scrupulosa, extraordinarie defatigata vel
occupata in utilibus ministeriis; si religiosus laxatus sit ex itinere,
vel concione. — Possunt item praelati etiam inferiores ex causa, puta
studiorum, dispensare cum suis subditis, sicut in aliis observantiis, ut
non recitent. — L. 62. 142.; Pellizzar. de Monialib. c. 6. n. 12. seqq.;
De Alexandris Confess, monial, c. 8. q. 5. ; E. M.

108. An peccet graviter religiosus, vel monialis qui vel quae of­
ficium recitat privatim, dum facile choro intéresse possit? — R. Ne­
gative. Obligatio enim chori, licet sit gravis pro communitate, levis
tamen habetur pro singulis privatis, modo prorsus chorus non tollatur.
Ad chorum autem sufficiunt quatuor expediti, seu validi et liberi ad

IQ

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

chorum sustinendum. Si vero religiosi sint pauciores, nullatenus obli­
gantur ad officium in choro recitandum ; sed a recitatione privata
non eximuntur, ut modo dictum est. Quatuor expediti, « nam si sint
infirmi, vel legitime occupati, nec etiam si quatuor sint, ad chorum
obligantur. Probabiliter autem putant Viva, etc. sufficere ad satisfa­
ciendum choro, ut soli novitii intersint, quia ipsi in favorabilibus re­
putantur ut religiosi ». L. 143. Ab obligatione autem levi choro in­
terveniendi causa mediocris excusare poterit. — Clem. Gravi de
Celcbr. missar.

109. Nota: Quod graviter peccent praelati, qui ex negligentia
permittunt, ut omittatur recitari pars notabilis in choro. — Quod in
choro non teneantur omissa supplere ii, qui, dum alii cantant, parant
aut transferunt libros, perquirunt psalmos, pulsant organa aut Cam­
panas, vel alia choro necessaria peragunt eo quod, dum aliquis occu­
patur in rebus ad officii celebritatem pertinentibus, lotus chorus pro
eo supplet, et omnes unum constituunt corpus morale. Sed qui choro
alternatim respondet, organum pulsando, quin versiculum suae partis
proferat, satisfacere non videtur, quia organum verba non profert, et
officium integre non recitatur. — L. 143. 156.; La-Croix 1300.
110. Quid speciatim notandum est quoad recitationem rn choro
vel cum socio?
Qui officium recitat in choro vel cum socio, debet
integra recitare ea, quae secreto dicuntur; alternis non ternis vicibus
hymnos, psalmos, versiculos. Sufficit vero audire, dum alius ea legit,
antiphonas, responsoria brevia, capitula et lectiones. Quoad ea, quae
socius recitat vel legit, ut quis satisfacere possit, necesse est, ut ille
omina proferat rite ac recte, et ipse haec audiat, licet socius non sit
obligatus ad divinum officium recitandum, immo licet distractus sit;
quia haec non impediunt, quominus quis recitet iuxta morem Eccle­
siae. et cum socio communicet ; quamvis, si socius sit obligatus et
non attendat, non satisfaciat, non communicando cum alio. Verum,
quia omnes recitantes unum veluti corpus constituunt, et quia ea,
quae invicem recitant vel legunt, communicantur, si quis non sit in
culpa, quominus -ure percipiat ea, quae altera pars chori vel socius
recitat, probabile est, dummodo attendat quantum potest, satisfacere.
Hinc satisfacit quoque surdaster et in confuso audiens, v. g., quia
fit strepitus, quia socius submissa voce recitat, vel propter ineptitudinem legentis < Praeceptum enim hoc officii ex benignitate Ecclesiae
oigne est interpretandum. E converso valde erit anxietatibus obno­
xium quod socii in officio semper solliciti esse debeant ad quamnam

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

71

quantitatem pervenerit omissio auditus, ut teneantur vel non repe­
tere ». L. 163.
Surdaster; an et surdus? Si recitet cum socio, quo non cogitur
uti, dd. communiter negant. Si in choro, adhuc plures negant; sed
plures etiam affirmant ; nec immerito, nam oportet chori obligationes
et iura aequa ratione metiri. — Kenrick tr. 8. n. 16.; D’Annib.
ed. 3? p. 3. n. 151., La-Croix 1295.; L. 162. 163. ; Laym. de Orat,
et Hor. Canon, c. 5. n. 7./ S. Hieronym. Epist. 108. n. 19., Migne
vol. 22. col. 896.
Extra chorum, si unus vel duo tantum recitent officium, et in
choro monialium, semel tantum ac simul ,ab omnibus recitatur Con­
fiteor, omissis illis verbis, tibi pater, vel vobis fratres ; te pater vel
vos fratres; et deinde dicitur: Misereatur nostri, peccatis nosbds, per­
ducat nos.
Lectio Martyrologii, quae in choro ad Primam quotidie legitur,
ante versum Pretiosa, excepto triduo ante Pascha, pars est officii di­
vini ; et constat ex Rubr. eiusdem Martyrologii debere legi Sanctorum
memoriam, die praecedenti eorum festum. — Lugo Resp. Mor. 1. 5.
d. 17.
111. Nota: « Communis est sententia bene satisfacere, qui audit
a socio lectiones, responsoria, capitula, et orationes, ac antiphonas. Et
probabiliter adhuc satisfacit is, qui solus dicit psalmos, et lectiones
audit; vel qui partem psalmorum dicit solus, et fpartem cum socio,
quia satis communicat in ea parte quam audit, et cui ex recepto usu
iam satisfit per auditum ». L. 162. — « Certum autem est, quod non
oportet in choro audire omnes, sed sufficit unum audire et sufficit
audire in confuso saltem partem alterius chori, licet distincte nequeas
audire ». L. 163. Satisfacit choro, qui submisse recitat psalmos, al­
teram partem audiendo, cum una pars unum corpus cum altera con­
stituat et invicem communicent ; neque necesse sit, ut recitantes in
uno choro audiant omnes recitantes in altero. Quoad canonicos, Cf. 220.;
L. 163. — La-Croix 1298.
112. An ad officium teneantur religiosi, ex licentia degentes extra
claustra, religiosi profugi, per sententiam ciecti, et ad triremes da­
mnati? — R. Ad l.u,n Affirmat S. Alph. cum aliis, addens: « sicut
etiam in carcere detenti ». Negat vero Busembaum cum aliis de re­
ligioso, « qui dispensationem obtinuit perpetuo vivendi extra mona­
sterium, quia etsi maneat religiosus non tamen regularis ». L. 141. 142.

72

I. - DZ POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

R. Ad 2.om Negat Bon. et probabile putat Tamb., sed melius
Less, et Cone, docent teneri. Ratio, quia sicut ipsi non amittunt sta­
tum religiosum, ita ab illius oneribus non eximuntur. L. 142. Idemque dicendum de excommunicatis, etiam vitandis.
R. Ad 3.um « Non improbabiliter negant cum Busemb., etc., cum
Scoto et Laymann, qui hanc tutam vocant sententiam. Ratio, quia in
eis iam extincta est essentia status religiosi, cum non amplius teneantur
ad vota, ut supponit Sanch. tanquam certum; nec sit in potestate eo­
rum ad religionem redire ». L. 142. Verum Sanch. de Matr. 1. 8. d. 8.
n. 11. loquitur de professo dispensato ad nuptias. Quoad eiectnm, aliam
affert rationem, « quia cum iam sit iuste extra monasterium, ac mo­
nasticam vitam, ab eius oneribus eximitur ».
R. Ad 4,um S. C. C. 13. Aug. 1707. et deinceps interrogata no­
luit rem decidere, et a decisione etiam abstinuit Clemens XI. Doctores
vero potius excusant. « Communius negat Cabass., qui tamen ait te­
neri clericos constitutos in sacris; sed de utrisque negat Spor., Less.,
etc. Ratio, quia talis recitatio videretur cedere in dedecus ordinis re­
ligiosi », et status clericalis; nempe si simul cum aliis damnatis de­
gant, et non in separatis cellulis. Ac Kenrick tr. 8. n. 6. « ex ae­
quitate, ait, obligatio remissa videtur ». L. 142.; D’Annib. ed. 3.a p. 3.
n. 153. — E. M.
113. Quanta sit divini officii obligatio? — Obligatio divini of­
ficii gravis per se est. Quare peccat graviter qui habens hoc onus,
horas, vel notabilem earum partem omittit. Ratio est, quia violat prae­
ceptum in re gravi, pertinens ad virtutem religionis. — C. Presbyter
1. de Cdebr. miss.; L. 146., 1. 3., n. 663.; E. M.
114. Nota: « Illa universe censetur parva materia, quae non
pertingit ad quantitatem unius integrae horae ». — Ita communis­
sime. « Qui totum omittit officium verius dicendum unum tantum
peccatum committere, quia totum officium unius diei cadit sub uno
praecepto ». — L. 143. 147. 148.
115. An sil grave omittere vesperas in Sabbato Sancto? — R. Ne­
gative. Ratio est, quia materia levis est, tum in se, tum respectu
totius officii.
116. An moniales, quae officium B. Virginis tantum recitant, ad
illud sub gravi adslringantur J — R. In Ordinibus, in quibus recitatur
tantum officium B. Μ. V., haec recitatio non obligat sub gravi, licet
vota solemnia m istis Ordinibus emittantur, v. g., in Ordine monia-

I.

DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

73

Hum a Visitatione dictarum, ut pluries decisum fuit. Insuper in com­
munitatibus, quibus praeter officium diei recitandum erat etiam officium
B. Virginis aut Defunctorum, aut septem psalmi poenitentiales, obli­
gatio omnino cessavit ex Rubr. C. Divino afflatu tit. VII. n. 2. Ac
si tenebantur ex peculiari constitutione aut ex legato, commutationem
petere debent a S. Sede. — Cf. 129., Gur. Ball. 146.; Bizzarri ed.
1885. p. 72.; E. M.

1 17. An bénéficiait, divinum officium omittentes, ad restitutionem
teneantur? — Tanta est divini officii obligatio, ut inducat ei onus
restitutionis fructuum, pro rata omissionis officii, qui titulo beneficii
ad horas tenetur, si elapsis sex mensibus post adeptam possessionem,
culpabiliter officium non recitaverit. Post: quare fructus suos non facit,
non anterioris et posterioris temporis, sed posterioris tantum. Patet
ex Cone. Later, sub Leone X. S. Pius V. Bullam deinde edidit, qua
hoc decretum confirmavit. Ac declaravit, ut qui uno die totum offi­
cium omiserit, teneatur restituere omnes fructus illi diei respondentes,
v. g., qui accipit annue 365. florenos, teneatur pro uno die restituere
unum florenum ; qui autem omiserit matutinum tantum, mediam par­
tem fructuum unius diei; qui reliquas horas, etiam mediam partem;
qui vero unam ex illis sextam partem ; eaque restitutio facienda est
vel fabricae ecclesiae, in qua est beneficium, vel pauperibus. — B.
Leonis X. de Reform. Curiae, Cap. Reform. Curiae et aliorum § Sta­
tuimus ; S. Pius V. C. Ex proximo 22. Sept. 1571.; L. 151. et 1. 3.
n. 663. 666. 672. 673.; E. M.
118. Nota: Non obligantur ad restitutionem, qui ex naturali obli­
vione, iusto impedimento, bona fide, invincibili ignorantia, aut aliter
absque culpa horas omiserunt. Ratio est, quia in conscientia non de­
betur poena, ubi non est culpa. L. 151., 1. 3. n. 665. — « Posse ali­
quando beneficiatum excusari a restitutione ob horas neglectas, titulo
pecuniae expensae, intellige post omissionem horarum; nam, si ante
omissionem, non excusatur, cum damnata sit pr. 33.* ab Alex. VII...;
etsi non isto intuitu, in pauperes vel alios usos pios... Et probabile
est iuxta sententiam, quam tenent Sanch. », etc. L. 153., 1. 3. n. 700.;
La-Croix 1215. — Pauperum appellatione ipse quoque beneficiarius
continetur; dummodo vere egeat, nec officium in fraudem omiserit,
nempe ut fructus sibi, quasi pauperi, adseriberet. Item in causas pias
erogari intelligitur etiam quidquid impenditur praediis beneficii repa­
randis vel augendis. Suarez de Relig. t. 2. 1. 4. n. 18. 19.; L. 1, 3.
n. 672. — E. M.

74

I. * DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

119. Quot peccata committat, qui tenetur ad recitationem officii
titulo beneficii, illud omittendo? — Si illud omittens nolit restituere
fructus, peccat tum contra religionem, tum contra iuslitiam. Ratio l.1
est, quia Ecclesia obligat ad horas recitandas ex motivo religionis.
Ratio 2.‘ est, quia ex Cone. Lateran. qui officium non dicit, fructus
suos non facit. — Si illud omittens animum habeat restituendi fructus
beneficii, non peccat quidem contra iustitiam, sed peccat contra reli­
gionem. Ratio 1? est, quia Ecclesia beneficium confert sub obligatione
iustitiae, ut fructus non faciat suos, si non recitet, minime vero sub
obligatione etiam iustitiae, ut recitet; quare obligatio officii non oritur
immediate ex beneficio accepto, sed ex praecepto Ecclesiae, ratione
beneficii imposito, ex motivo religionis. Ratio 2.1 est, quia, ut constat
ex modo dictis, duo sunt gravia praecepta: l.um, quo obligantur bé­
néficiât! ad officium, hic enim fuit finis Ecclesiae in institutione be­
neficiorum; 2.um, quo omittens officium, fructus restituat. — L. 145.,
1. 3. n. 663.

120. An beneficiarius, omittens officium die uno, possit supplere
die alio? — A peccato mortali non excusatur, ut omnes docent, et
constat ex cit. B. S. Pii V. — Quoad restitutionem fructuum, prima
sententia, quam probabilem vocat Bonae., affirmat. Ratio, quia in tali
casu iste iam rependit aequale, prout si capellanus omittat missam uno
die, bene potest altero supplere. Secunda sententia communissima negat.
Ratio, quia S. Pius V. C. Ex proximo sancivit, non facere fructus
suos, qui horas canonicas « uno vel pluribus diebus intermiserit ». Ubi
notandum non dixisse Pontificem omiserit, sed intermiserit, quo verbo
satis significavit non lucrari fructus, qui uno die officium intermittit,
etiamsi die altero suppleat; quia licet is dici possit horas non omi­
sisse, nequit vero dici quod non intermiserit. — L. 1. 3. n. 667.;
S. Th. Quodl. 3. a. 29.
121 An omittens partem minorem quam integrae horae teneatur
ad restitutionem ? — « Si partes omissae materiam gravem non con­
stituant, commune est, nullam deberi restitutionem, ne sub veniali
quidem, etiamsi fructus illi parti respondentes ad magnam quantita­
tem pertingerent ». L. 1. 3. n. 668.

122 Jh bénéficiai ius. officium omittens, restituere debeat omnes
bene fini tmetus * — R. Sanch. Sot., etc. probabiliter dicunt, ex begna interpretatione, ipsos non teneri omnes fructus restituere; sed
t intum eos qui respondent ad onus officii omissi. Ratio, tum quia

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

75

Bulla S. Pii sic recepta est, et sic explicata usu, utpote conformior
aequitati naturali ; tum quia durum videtur eodem modo obligari Epi­
scopos, parochos et capellanos, qui ferunt alia onera, ac simplices be­
neficiarios ; quia isti omnes recipiunt fructus non solum pro officio,
sed pro aliis etiam oneribus. L. 1. 3. n. 673.
123. An teneatur officium iterum recitare qui dubitat, an illud
dixerit? — Si dubium sit positivum, h. e. si ratio aliqua vel proba­
bilis conjectura adsit, quod recitaverit, licet ratio etiam non desit pro
opposito, non tenetur: nam probabiliter satisfecit, et, stante probabi­
litate satisfactionis legis, lex in casu dubiae evadit obligationis. LaCroix 1235. 1237., et S. Alph. 150., qui hanc opinionem tamquam
communissimam tradidit, plures pro ea citans theologos; sed postea
ab hac discessit sententia. — Si dubium sit negativum, h. e. si nulla
adsit ratio vel probabilis coniectura, tunc tenetur ad recitationem bre­
viarii. Lex enim tunc prudenter dici non potest dubiae obligationis,
cum nullum probabile motivum sit suadens eius satisfactionem. LaCroix 1. c.; L. 1. c.
In fine numeri citati hanc S. D. habet animadversionem, utilem
ad praxim « Si dubites, an totam horam dixeris vel non, censent Salm.,
quod, si saepius tali dubio labores non teneris repetere, quia tunc fa­
cile praesumitur tale dubium oriri a scrupulis, secus si raro ». — Hinc,
aiunt, bene excusari a repetendo officio, si non memineris dixisse aliquid,
et habeas iustam coniecturam credendi quod dixeris : puta, si recor­
deris te incepisse psalmum, vel lectionem aliquam, aut horam, et postea
distractus ad finem psalmi, lectionis, horae deveneris, quin recorderis,
an totum recitaveris: praesumptio enim tibi favet, quia soles integre
recitare ea, quorum recitationem incepisti. Si vero deveneris ad ali­
quam horam, v. g. sextam, et dubites utrum praecedentem recitaveris,
eandem tenere potes decisionem, quia non soles recitare horam po­
steriorem, nisi priorem praemiseris; prudenter igitur credere potes te
nihil omisisse. La-Croix 1236.; L. 150.

124. Quo ritu sil officium recitandum? — Horae canonicae, ex
praecedenti iure recitari debebant iuxta praescriptum breviarii romani
iussu S. Pii V. editi, et aliorum Pontificum iussu deinde correcti: ita
ut omnes ad horas obligati non satisfacerent muneri suo, si alio bre­
viario uterentur, atque adeo beneficiatus non faceret fructus suos. Cf. Sua­
rez de Relig. t. 2. 1. 4. de Hor. Can. c. 1 1. n. 3. 4. — Excipiuntur
religiosi, qui habent peculiare breviarium ordinis; Ecclesia Mediola­
nensis, quae ritu Ambrosiano, et Capellae Toletanae, quae ritu Mo-

76

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

zarabico utuntur; item Ecclesiae, quae 200. annis, ante institutionem
breviarii per S. Pium V., peculiare habuerunt : quae vero poterant
suum breviarium in romanum immutare, si Episcopus et universum
capitulum consenserit. Semel autem ac ea facultate usae sint, romano
breviario adstrictae remanebant. Itidem privilegium suum omiserunt, si
quaevis additamenta aut immutationes in sua liturgia fecerunt. Potest
Episcopus in hisce ecclesiis exceptis prohibere romani breviarii usum ;
si vero nullum adsit tale praeceptum, an quis privatim breviarium
romanum recitare possit, controvertitur. Idem de missali dicendum.
Id constat ex B. eiusdem S. Pii V. Quod a nobis 7. Iui. 1568. et
ex C. Ex proximo: S. R. C. 10. lan. 1852. Cenoman.cn. n. 1993.
— Bouix de lure Liturg. p. 4.; L. 160.; Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 7.;
E. M.
Ex praecedenti iure. Nova enim divini officii recitandi forma in­
ducta est per C. Pii X. Divino afflatu 1. Nov. 1911. quae omnino
praeceptiva est. Etenim in praedicta Const, dicitur: « In omnibus ec­
clesiis cleri saecularis et regularis, in monasteriis, ordinibus, congre­
gationibus, institutisque religiosorum, ab omnibus et singulis, qui ex
officio aut ex consuetudine Horas canonicas, iuxta Breviarium Roma­
num, a S. Pio V. editum et a Clemente VIII., Urbano VIII., Leo­
ne XIII. recognitum, persolvunt, novum Psalterii ordinem, qualem Nos
cum suis Regulis et Rubricis approbavimus, typisque Vaticanis vul­
gandum decrevimus, religiose observari iubemus. Simul vero poenas
in iure statutas iis denuntiamus, qui suo officio persolvendi quotidie
Horas canonicas defuerint, qui quidem sciant se tam gravi non satis­
facturos officio, nisi Nostrum hunc Psalterii ordinem adhibeant ».

125. Nota : Qui recitando B. Virginis officio non adstringuntur,
non prohibentur ulla huiusmodi officii formula uti, modo latina sil;
nisi legitima adsit consuetudo vulgari idiomate illud recitandi. S. Pius V.
C. Superni 11. Mart. 1571.; S. R. C. 15. lan. 1897. — Tum bre­
viaria, tum missalia, aliique libri liturgici imprimi non possunt sine
Ordinarii attestatione, qua declaretur concordare cum iis, qui Romae
sunt impressi. Libri liturgici cum cantu gregoriano etiam quoad sin­
gula ecclesiarum Propria approbandi sunt a S. R. C. secundum Decr.
27. Nov. 1908. A. A. S. v. 1. p. 159. 293. - Clem. VIII. Decr.
Cum in Ecclesia: Urban. VIII. Decr. Divinam psalmodiam ; S. R.
C. 26 Apr 18'34. n. 2716., 16. Febr. 1834. n. 2855., 4. Aug. 1S77.
n. 3427. Cf. hic n. 1306.; E. M.

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

77

126. An satisfaciant, qui recitant aliud breviarium, servatum ex
consuetudine loci, inducta post tempus determinatum a S. Pio V. / —
R. Negative. S. R. C. 10. lan. 1852.
127. An sacerdos licentia Episcopi indigeat ab breviarium ro­
manum recitandum in praedicto loco, ubi aliud recitatur? — R. Ne­
gative. Constat ex resp. cit. S. R. C. — « Privatim, ait Busemb. apud
S. Alph. 160., omnibus etiam regularibus probabile est licere ex con­
suetudine uti romano, ut docent Less., Rodrig.. Sa., Bon. ». Cf. n.
seq.; excepta enim consuetudine, si qua sit, eadem ratio, in hoc casu,
adesse videtur. L. 161. Cf. etiam A. S. S. v. 1. p. 240.
128. An clerici, ad breviarium obligati, proprio dioeceseos uti
teneantur? — R. Affirmative, dummodo proprium illud a S. R. C.
recognitum et approbatum fuerit. Ratio est, quia etsi concessio offi­
ciorum propriorum habeat rationem privilegii, omnes tamen privati
privilegio toti communitati concesso uti tenentur. — Excipitur, ut
patet, casus, quo privati, virtute Indulti Apostolici, possent proprio
dioeceseos non uti. — Cf. n. 167.

129. Daturne adhuc obligatio recitandi psalmos graduates, offi­
cium parvum E. M. K et officium Defunctorum, quae in breviarii
rubricis notantur? — R. « Cessat obligatio recitandi in choro, die­
bus a Rubricis hucusque praescriptis, officium parvum B. Mariae V.,
officium Defunctorum, nec non psalmos graduales ac poenitentiales.
Capitula vero, quae ad ista officia addititia ex peculiari constitutione
aut legato tenentur, a S. Sede eorum commutationem impetrabunt ».
C. Divino afflatu, Rubr. tit. VII. n. 2.
130. Nota : « Cum per novam Psalterii dispositionem causae
cessaverint Indulti Generalis 5. Iui. 1883. pro officiis votivis, haec
ipsa officia, et alia similia ex particularibus Induitis concessa, tolluntur
omnino et sublata declarantur ». C. Divino afflatu, Ruhr. tit. VII. n. 1.
In Liturgia Ambrosiana iuxta morem, qui huc usque viguit
omnes clerici in sacris ordinati per totam Quadragesimam, praeter
Dominicas et Hebdomadam Maiorem, integrum Officium Defuncto­
rum, non paucis vero feriis per annum, eiusdem Officii partem recitare
tenentur. Verum ex Induito concesso <1. 23. Febr. 1897. a Leone XIII.
per S. C. R. « omnes clerici in sacris constituti, qui Ambrosianum
ritum sequuntur, extra officiaturam choralem, singulis Quadragesimae
diebus, exceptis Festivis et Hebdomadae Maioris, Vesperas tantum

78

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

Defunctorum, et die secunda novembres integrum Officium pro De­
functis recitent ».
131. An obligati ad officium, sub gravi recitare debeant officium
Defunctorum in die Commemorationis omnium Defunctorum, necnon
Litanias die festo S. Marci, et triduo Rogationum? — R. Ad l.um
« In Commemoratione omnium Fidelium Defunctorum, omissis officio
ac missa diei currentis, fit tantum officium cum missa pro Defunctis,
prout in Appendice novi Psalterii praescribitur. — Si die 2. Nov.
occurrat Dominica vel aliquod duplex 1. classis, Commemoratio De­
functorum celebratur die proxime sequenti, similiter non impedita; in
qua si forte occurrat duplex 2. classis, hoc transfertur, iuxta regulam
traditam tit. III. n. 3. ». C. Divino afflatu, Rubr. tit. XIII.
R. Ad 2.om « In festo S. Marci et in triduo Rogationum integrum
manet onus recitandi Litanias Sanctorum, etiam extra chorum ». C.
Divino afflatu, Ruhr. tit. VII. n. 3.
132. Quonam ordine sint horae canonicae recitandae ? — Duplex
est ordo servandus in breviarii recitatione, scilicet ordo officiorum et
ordo horarum. — Ordo officiorum describitur in calendario festorum,
et in rubricis pro illorum translatione, ubi plura simul concurrant.
Ordo horarum ille est, qui in breviario exponitur, nempe ut recitetur
primo loco matutinum cum laudibus, deinde subiungantur horae par­
vae, idest prima, tertia, sexta, nona, et tandem sequantur vesperae
cum completorio. — Quoad Sanctos, de quibus horae canonicae reci­
tandae sunt, officium recitandum est secundum calendarium propriae
dioecesis, i. e., eius in qua quis domicilium vel quasi domicilium, vel
residentiale beneficium habet. S. R. C. 14. Maii 1672. n. 1445. Pa­
rochi et eorum coadiutores tenentur recitare officia propriae ecclesiae,
non etiam sacerdotes alii, qui in ea celebrant missam, vel audiunt
confessiones. Magistri et alumni seminarii, in eo degentes, tenentur
recitare officia propria ecclesiae seminarii, licet alibi celebrent. S. R.
C. n. 2872. 2980.
In itinere: « Quando quis itineris, vel studii, vel aliis de causis
extra patriam, sive dioecesim versatur, beneficiarii tenentur semper
id officium propriae Ecclesiae; simplices vero sacerdotes conformari
possunt cum officio loci ubi morantur ». S. R. C. 12. Nov. 1831.
ad 46. n 2682. Regularis autem « in itinere sequatur divini officii
calendarium coenobii, ex quo discessit; dum pervenit et manet in al­
tero coenobio, etsi ad tempus, huius calendarium sequatur ». S. R. C.
31. Aug. 1839. n 2801.; « quia ubique choro intéressé tenetur »,

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

79

S. R. C. 25. Sept. 1852. n. 3001.; privatim recitans servare tenetur
calendarium coenobii, a quo discessit, S. R. C. 27. lun. 1896. ad
13. n. 3919. Tempore quadragesimae, Regulares divini verbi prae­
cones, extra Caenobium commorantes, se conformare debent ad Pro­
vinciae Calendarium, sine ulla diversitate, pro omnibus quolibet anno
extensum. S. R. C. 31. Aug. 1839. n. 2801.

133. Quid si quis aliud officium pro officio dici rccitct? — Qui
consulto aliud officium pro alio recitat, siquidem et ritu plane diver­
sum, et notabiliter brevius, non satisfacit; velut in die Palmarum of­
ficium Paschatis vel Pentecostes. Si non brevius quidem, sed ritu
dumtaxat plane diversum, probabile est eum satisfacere, ut puta si in
Natali Domini recitet officium de Passione; sed levi certe culpa non
caret. Sin eiusdem ritus, sed notabiliter brevius, non satisfacit. Si ex
utroque capite fere aequale, satisfacit, quamvis culpa item levi non
careat; et hoc non solum si fecerit ter vel quater in anno, sed etiam
si saepius, quae multorum sententia est, et satis probabilis ; quia
substantialis officii forma videtur esse quantitas; forma vero tantum
accidentalis, qualitas. Immo neque leviter peccat, si id fecerit ex iusta
aliqua causa, e. g. ex devotione, vel ut recitet cum socio, vel incon­
sulto, et tunc, si recitata modica officii parte animadvertat se errasse,
in potestate sua erit vel inceptum vel proprium officium prosequi:
sed melius est recitare proprium officium, ne in errore perseveret.
Hinc, si officium quis, consulto vel inconsulto, recitaverit notabi­
liter brevius, supplere debet quod plus erat in proprio. Sive item
consulto id quis fecerit, sive inconsulto, qua die deinde recitatum of­
ficium incidit, hoc idem iterum, probabilius, recitandum est, non illud
quod omisit, ne bis erret. — Alex. VII. pr. d. 34? ; S. R. C. 17. lun.
1673. n. 1474., 27. lan. 1899. n. 1011.; L. 161.; Lugo Resp. Mor.
1. 5. d. 8.; La-Croix 1237. 1250. 1255.; E. M.
134. Quale sit peccatum ordinem invertere in recitatione horarum ?
— In recitatione privata, nunquam excedit veniale, quia talis ordinis
inversio gravem deformitatem non continet; ordo enim servandus non
est, nisi sub praecepto secundario et tamquam circumstantia minoris
momenti. Si autem ex aliqua iusta causa ordinem mutes, omni pror­
sus culpa carebis. Dicunt quidam, inversionem ordinis esse peccatum
mortale, si frequenter fiat; sed probabilius negandum est cum S. Lig.
169. « Idem dicendum, si in eadem hora invertatur ordo ». L. 170.
161. in fin. Verum qui officii partes adeo perturbat, ut vix species
officii supersit, non satisfacit. Suarez d. 11. c. 7. — In recitatione

50

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

publica controvertitur, utrum sit peccatum grave, necne, invertere or­
dinem aut mutare tempus horarum. Alii affirmant, si inversio vel
temporis mutatio sit notabilis, nec adsit causa excusans. Ratio est,
quia canones pluries repetunt, horas statutis temporibus esse recitan­
das. Clem. Gravi 1. de Celebr. missar. Negant vero alii, quia huiusmodi circumstantia non pertinet ad praecepti substantiam, sed est
mere accidentalis. Utraque sententia probabilis est; sed secunda pro­
babilior; quia de gravi praecepto non constat. — L. 171.

135. Quaenam sit causa horarum ordinem invertendi? — Quae­
libet causa rationabilis excusat. Possunt autem assignari sequentes,
scilicet: Si inviteris ab amico ad aliquam horam cum ipso recitandam,
et tu horam praecedentem aut praecedentes nondum recitaveris. —
51 mane non habes breviarium ad manum, nec commode possis ex­
spectare, tunc posses ex diurnali, quod habes, recitare horas diurnas,
postea matutinum recitaturus. — Si non habeas lectiones ad manum,
potes recitare psalmos matutini et laudum, imo et reliqua, dilatis le­
ctionibus. — Si venias ad chorum, hora iam incepta, potes pergere
cum aliis, et postea quae omissa sunt, supplere. Item, si venias ad
chorum, una hora iam absoluta, potes cantare cum choro posterio­
rem, et postea supplere priorem. — La-Croix 1309. 1311.; L. 170.
136. An sit peccatum dicere matutinum dici sequentis ante abso­
lutum officium diei praesentis? — Est quidem peccatum, ait La-Croix
1315,, sed veniale tantum, si absque causa fiat. Sed neque constat
esse veniale, cum officium unius diei nullum ordinem habere videa­
tur cum officio alterius diei. luxta sententiam autem, quae tenet esse
peccatum veniale, sufficiens causa est incipiendi matutinum diei se­
quentis, antequam officium diei praesentis absolveris, si ab alio rogeris, ut matutinum diei sequentis cum ipso recites; et generatim omnis
causa sufficiens ad inversionem ordinis inter horas eiusdem diei, suf­
ficeret etiam in praesenti casu.

137. An peccet, qui non recitat commemorationes iuxta ordinem
p<> rubricam assignatum ? — Quid de suffragiis? — Negant plures,
quia rubrica illa mere directiva videtur, sicut eae, quae situm cor­
poris, vel signa crucis respiciunt. Imtno idem dicunt de ordine serv a ido inter commemorationes in missa. Sed hoc saltem ultimum
n- <mdum est, quia, secundum probabiliorem et communiorem sen­
tentiam. omnes rubricae in missa servandae, sunt praeceptivae, ut
dicit S. Lig. 1. 6. n. 399. — E. M.

81

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

Quando plures commem, occurrunt faciendae de eodem communi,
nisi aliter in Brev. notetur, ad Vesperas, dictis ant. et y. de 1. et
2. Vesp. ; altera com. fit per ant. de Laud, et
ex 2. Noct. ; ul­
tima per primam ant. et ÿ. 3. Noct. — Ad Laudes, dictis; ant. et
y. de Laud., 1? com. fit per ant. et y. de 1. Vesp.; 2.a per ant.
de 2. Vesp. ^r. 2. Noct. ; 3.B per primam ant. et ^r. 3. Noct. S. R.
C. in una Urbis ad 5. 27. lunii 1899. n. 4042.
In Ordinario novi Psalterii ad Laudes in earum fine dicitur:
« Postea fiunt commemorationes si occurrant. — Deinde, extra tem­
pus paschale, in Officio tam de tempore, quam de Sanctis, excepto
tamen tempore Adventus ac Passionis, et exclusis diebus, in quibus
occurrat festum duplex, quamquam simplificatum, aut dies infra Octa­
vam vel dies Octava, etiam commemorata, fit suffragium de omnibus
Sanctis. — In apposita Oratione ad litteram N. exprimitur nomen
Sancti Titularis propriae Ecclesiae. — Tempore autem paschali a
feria II. post dominicam in Albis usque ad Vigiliam Ascensionis in­
clusive, in Officio tam de Tempore quam de Sanctis loco praeceden­
tis Suffragii fit Commemoratio de Cruce ». — Et similiter ad Vespe­
ras, prout repetitur in eodem Ordinario, in earum fine, post eas fit
Suffragium de omnibus Sanctis, et Commemoratio de Cruce.
1 3S. Qualis pronuntiatio esse debeat? — Pronuntiatio debet esse
vocalis, integra, continuata. — Vocalis. Officium recitari debet voce,
et quidem distincta; non autem sufficit ut sola mente legatur, aut
tantum oculis percurratur; nec satis est, si recitetur gutture vel intra
dentes. Ratio est, quia oratio proprie vocalis praecipitur; porro non
censetur proprie vocalis, nisi voce distincta fiat. — Integra. Officium
integre recitari debet non syncopando, linguave titubante abbreviando.
Ad integritatem autem pertinet Pater, Ave, Credo, in principio et in
fine horarum, prout in Rubricis adnotatur. Non tamen pertinent ad
integritatem officii orationes, Aperi Domine, et Sacrosanctae ; sed so­
lum ex consilio laudabiliter recitantur. — Continuata. Quaecumque no­
tabilis interruptio intra unam horam, si absque ulla causa fiat, culpa
non caret; sed peccatum veniale non excedit. L. 166.

139. An recitans officium debeat se audire, ut satisfaciat? —
R. Negative probabilius. Ratio est, quia non praecipitur auditio, sed
tantum recitatio, id est verborum pronuntiatio quae dicitur vocalis.
Sufficit igitur, si ille, qui recitat, conscius sibi sit, se verba pronun­
tiare et hoc dicit sat probabile S. Lig. 163.
Bucceroni. Inst, theol. moralis III.

6

82

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

140. Quaenam sint causae iustae officium interrumpendi? _
Quaelibet causa rationabilis sufficit ad horam quamcumque interrum­
pendam. Agitur de re per se levi. Quare sufficit: quaelibet utilitas
propria vel aliena, quae sine aliquo incommodo differri non possit;
ratio exsequendi mandata superiorum ; ratio urbanitatis vel caritatis,
e. g., si excipienda sit confessio alicuius, qui non libenter expectet;
si velis aliquid agere aut adnotare, ut tollas distractionem sive solli­
citudinem, v. g., ne obliviscaris, etc., modo tamen non frequenter fiat,
quia frequens interruptio ob hanc causam aliqua irreverentia non ca­
ret. — L. 168.

141. An matutinum separari possit a Laudibus? — Quomodo Laudes
sint concludendae?—Quomodo singulae Horae concludendae sint? —
R. Ad l.um Affirmative iuxta communem consuetudinem et senten­
tiam, licet unam horam constituant. Sic enim S. Lig. 167.: « Commune
est, quod matutinum potest a laudibus separari sine ulla causa ».
In Ordinario divini officii ad matutinum, in fine, dicitur: « In
Privata recitatione Matutinum a Laudibus separari potest, quo in casu
post hymnum Te Deum, vel, post ultimum Responsorium, dicitur:
Dominus vobiscum, etc., vel, a non sacerdotibus nec diaconis, Domine
exaudi orationem meam, etc., Oremus et dicitur Oratio ut ad Laudes,
post Orationem additur: Dominus vobiscum, etc., Benedicamus Do­
mino, etc., Fidelium animae, etc. Deinde dicitur Pater noster totum
secreto. In publica vero recitatione Matutinum in Choro a Laudibus
separari non potest, nisi in nocte Nativitatis ».
R. Ad 2.um In praedicto Ordinario in fine Laudum dicitur:
« Post ultimam Orationem additur : Dominus vobiscum, etc., Benedi­
camus Domino, etc., Fidelium animae, etc. Deinde dicitur Pater no­
ster totum secreto. Denique in publica officii recitatione, si disceden­
dum sit a choro, itemque in recitatione privata, si tunc terminetur
officium, alioquin in fine ultimae Horae, post Pater noster, secreto
recitatum, subiungitur: Dominus det nobis suam pacem, etc. Et im­
mediate dicitur, cum suis Versu et Oratione una ex finalibus B. Ma­
riae V. antiphonis, quae post Completorium assignantur. Postea con­
cluditur: Divinum auxilium, etc. ».
R. Ad 3.““ In eodem Ordinario, in fine Primae dicitur: « Deinde
dicitur tantum Pater noster secreto, nisi sequatur alia Hora ». Et idem
repetitur in fine Tertiae. Sextae et Nonae. In fine Vesperarum dicitur:
• Si post Vesperas immediate sequatur Completorium, dicto Versu,
Fidelium animae, statim incipitur Versus, lube Domne, ut ad Com-

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

83

pletorium : secus autem, si tunc terminetur Officium, dicitur tantum
Pater noster secreto ». Post Completorium, recitata Benedictione, Be­
nedicat et custodiat nos, non dicitur Versus Fidelium animae, sed im­
mediate subiungitur una ex finalibus B. Mariae V. antiphonis. Postea
subiungitur, Divinum auxilium etc., et secreto dicitur Pater, Ave,
Credo.
142. An nocturni separari possint sine causa? — R. Affirmative.
Constat ex universali consuetudine, cui nulla lex opponi potest. Immo
olim, ut plures asserunt, ex praxi 'Ecclesiae separabantur, cum in va­
riis noctis horis, seu vigiliis recitari solerent. Immo dicunt non pauci,
etiam sine causa speciali intervallum trium horarum interponi inter
singulos nocturnos posse. Si autem adsit iusta causa, cuius gratia
nocturni separari debeant, intervallum illud pro ratione illius causae
protrahi etiam potest. — L. 167.; Kenrick tr. 8. n. 10.; Bona Tr.
de Div. Psalm.
143. An vel quomodo ille peccet, qui recitato uno vel altero no­
cturno in vigilia, reliquam matutini partem tota nocte interiecta reci­
tat? — A peccato mortali semper eximendus est, quia substantiae
praecepti satisfacit. Ex generali enim regula, praecepti substantiae
satisfit, quoties officium integre recitatur in die naturali, vel ecclesia­
stico, ita ut nunquam peccatum veniale tunc excedatur, quantacumque
interruptio etiam sine causa intercedat. Ergo casus praesens excludi
non debet. — A peccato veniali excusandus etiam ille erit, qui ratio­
nabili de causa id peragit, v. g., si recitato primo nocturno sit valde
defatigatus, vel somno obrutus, etc. ; siquidem iusta de causa interruptio
quaelibet licita est. — L. 168.

144. An vel quatenus repetenda sit aliqua hora propter notabi­
lem interruptionem interpositam ? — Hora integra nunquam est re­
petenda, etiamsi interruptio absque iusta causa interposita fuerit.
Ratio, quia singuli psalmi, singulaeque lectiones vel orationes suam
completam significationem habent, et salis uniuntur per intentionem
continuandi. — Immo, per se loquendo, nihil est necessario repeten­
dum, etiamsi interruptio in medio psalmo fiat, modo non sit in medio
versiculo, vel in media oratione, quia etiam singuli versiculi suam
particularem significationem habent. — L. 168.
145. An in recitatione ojjicii liceat aliquid ex devotione miscere
vel apponere? — R. Negative. Ratio, quia cum forma divini officii
ab Ecclesia sit determinata et praescripta, nihil est addendum, de­

84

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

trahendum vel immutandum, nisi a Sede Apostolica fuerit concessum.
— E. M.

146. An tenearis repetere, quae recitasti cum imperfecta seu mu­
tilata pronunciatione ? — R. Affirmative, si mutilatio sit valde nota­
bilis, ita ut sensus verborum sit corruptus et destructus; idque valet,
etiamsi involuntarie feceris, quia vitium substantiam recitationis afficit;
excipe, nisi obstet impossibilitas, v. g. balbuties. Id quoque valet,
si non tu, sed socius cum quo recitasti, syllabas obtruncando, verbo­
rum sensum notabiliter immutavit. — Negative, si ita syllabas mu­
tiles, ut sensus verborum non corrumpatur, vel si mutiles in parva
quantitate; culpa enim tunc non afficit substantiam obligationis, et
proinde veniale non excedit. Immo nullo modo peccas, si hoc facias
involuntarie ob inadvertentiam, vel balbutiem, aut inveteratam con­
suetudinem, quae difficulter vinci possit; ceterum ad hanc consuetu­
dinem emendandam opportunum studium adhibeatur oportet.
147. An ante laudes a matutino separatas dicendum sit Pater et
Ave, ut ante alias horas? — In Ordinario divini Officii novi Psalterii
ad Laudes dicitur: « Si Laudes extra chorum separentur a Matutino,
ante eas dicitur secreto Pater noster et Ave Maria, secus absolute
incipiuntur, ut sequitur, ÿ. Deus in adiutorium, etc. » — S. R. C.
18. Maii 1883. ad II. n. 3574.; La-Croix 1305.

148. Quonam tempore horae canonicae sint recitandae? — Obli­
gatio recitandi horas est affixa diei, ita ut nullatenus alia die ipsi sa­
tisfieri possit ; idcirco obligatio ex mente Ecclesiae cum die sibi assi­
gnata cessat, atque adeo onus diei nuncupari solet. — Tempus ad
integram officii recitationem adimplendam praefinitum incipit a media
node, et ad mediam noctem sequentem terminatur, ita ut semper a
peccato gravi sit eximendus quisquis intra hoc tempus integrum recitat
officium, quacumque hora tali muneri satisfaciat. Ratio est, quia totum
officium in die naturali recitando quoad substantiam satisfacit. Inte­
grum autem unicuique est sequi vel tempus verum, vel tempus medium,
vel tempus legale, S. Poenit. 23. Nov. 1882.; S. C. C. 23. Iui. 1893.
Idque valet etiam pro aliis huiusmodi legibus, e g., ieiunii. Matuti­
num et Laudes, ex privilegio, consuetudine introducto, pridie subve­
spere recitari possunt. Matutinum et laudes a sacerdotibus ante missae
celebrationem recitari debent. Constat ex rubrica missalis, tit. 1. de
Praeparat sac., ubi legitur : « Sacerdos celebraturus missam, saltem
matutino cum laudibus absoluto », etc.

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

85

Omnes horae parvae, tempore matutino recitari possunt; et duae
quidem priores ante meridiem recitandae sunt; duae vero posteriores
toto tempore tum matutino, tum vespertino dici possunt. — Vesperae
cl completorium a meridie usque ad mediam noctem recitantur. In qua­
dragesima a prima dominica vesperae ante prandium recitari possunt
ob antiquam disciplinam, iuxta quam ieiunium ante vesperarum reci­
tationem non frangebatur. Die tamen dominica vesperae anticipari non
possunt, quia ieiunium ea die non servatur. *
In choro matutinum diei sequentis recitari regulariter non potest
pridie vespere post vesperas et completorium a canonicis aliisque beneficiatis, nisi ex iusta causa et ex Episcopi dispensatione ad tempus
Ut habitualiter id fiat, opus est apostolico induito. Bened. XIV. Inst.
107. § IV. n. 22. — Sexta et Nona hora regulariter ante missam
conventualem in choro recitari non possunt S. R. C. 4. Mart. 1901.
ad 2. Senogallien. n. 4067.
Olim sic horae recitabantur: matutinum post mediani noctem,
laudes ad auroram, prima post solis ortum, tertia ad horam nonam
matutinam, sexta ad meridiem, nona ad horam tertiani pomeridianam,
vesperae ad solis occasum, completorium ad noctis crepusculum. —
S. Th. Quodl. 3. a. 29.; E. M.
149. /In horae parvae etiam ante auroram absque ulla causa re­
citari possint? — R. Affirmative probabilius. Ratio est, quia ex quo
sublata est antiqua consuetudo horas illas tempore determinato reci­
tandi, nulla alia lex vel nova consuetudo obligationem imposuit eas
solum tempore auroram subséquente persolvendi. Immo graves theo­
logi expresse asserunt, has horas toto tempore matutino, seu a media
nocte ad meridiem, recitari posse. L. H. A. Append. 3. n. 74.

150. An obligatio recitandi matutinum et laudes ante missam ur­
geat sub gravi? — R. Negative, saltem probabilius. Ratio est, quia
nulla est connexio inter officium et missam, et proinde recitatio ma­
tutini non videtur necessaria dispositio ad celebrandum, cum sacerdos
etiam aliter orando possit sese pie ad sacrum disponere: nec apparet
gravis obligatio ex rubrica supra relata, neque sub gravi generatim
apprehenditur. L. 1. 6. n. 347., 1. 4. n. 171.; Bened. XIV. C. Etsi
pastoralis 18. lun. 1742., de Sacr. Missae 1. 3. c. 13. — Grave tamen
esset, ex communi sententia, canere missam conventualem et solemnem,
antequam matutinum in choro dicatur, nisi gravis et publica causa,
remoto scandalo, intercedat. Ratio, quia talis est recepta consuetudo
in omnibus Ecclesiis. Quare secus agendo graviter laederetur publicus

S6

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

Dei cultus, bonum commune et conveniens Ecclesiae regimen praeter
scandalum populi. L. 1. 6. n. 348.

151. Quaenam causa a levi obligatione, in praecedenti casu, ex­
cusare possit? — R. S. Alph. communius et probabilius, ait, adesse
in omissione illius recitationis venialem culpam ; quia praedicta omissio
inter defectus in Missali recensetur, de Defect, in minist. etc. par. 1.
— Ab ea autem excusabit quaelibet mediocris causa rationabilis, v. g.,
si tempus celebrandi advenerit, nec possit differri celebratio sine aliquo
incommodo; si maior studii commoditas, vel maior utilitas ex studiis
percipienda hoc expostulet; si quod negotium inexspectatum adve
nerit. — L. ib.

152. Quanam hora liceat incipere recitationem matutini vespere
diei praecedentis, iuxta privilegium supra relatum ? — Licet incipere
quando sol medium cursum inter meridiem et occasum tenet. Tunc
enim certo incipit dies ecclesiasticus, qui iuxta omnes a vesperis in­
cipit, et ea hora priores vesperae decantari solent. S. R. C. 16. Mart.
1876. n. 3391. — L. 174.; E. M.
153. An debeat iterari recitatio matutini, si ante tempus praedi­
ctum habita fuerit? — R. Negative. Ratio est, quia ecclesiastica dies
ex ipso S. Alph. et ex S. Th. post vesperas incipit, quae ex praesenti
vitae usu hora circiter secunda a meridie dici solent, eademque hora
acquiri possunt indulgentiae, quae a primis vesperis incipiunt; quare
tunc matutinum et laudes recitari possunt. Et ideo a nova Collectanea
S. C, R. expunctum est tanquam inutile, responsum 13. Iui. 1883.
Consulendi probatos auctores. Ac iterum proposito dubio: λ Utrum in
privata recitatione matutinum pro insequenti die incipi possit hora se­
cunda pomeridiana, aut standum sit tabellae Directorii Dioecesani »,
S R. C. 12. Maii 1905. iterum respondit: « Consulantur probati au­
ctores ». Sane in praesenti Indultum conceditur non amplius pro hora
secunda, sed pro hora prima a meridie, vel etiam immediate post
meridiem. Accedit, quod in 6.° vol. Decr. Auth. S. R. C. responsio
praecedens immutata est ita: « Affirmative ad primam partem, Negative
ad secundam » N. 4158. — S. Th. Quodl. 5. a. 28.; La-Croix 1314.»
Giribaldi 192.-194.; D’Annib. ed. 3? p. 3. n. 150. 178.; Gur. Baller.
o4.; A. S. S. v. 12. p. 14., v. 36. p. 415. 419.; E. M.
154 An matutinum officii Defunctorum et litaniae pro festo
S Marci et diebus Rogationum, pridie vespere recitari possint? _
R Ad l.** Affirmative. Constat ex universali consuetudine. Praeterea

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

87

antea in Officio 2. Nov. infra octavam Omnium Sanctorum post Lau­
des, dicebatur in Rubrica: «Dicto Benedicamus Domino, absolute
incipit matutinum Defunctorum ». Ergo, concludebatur, cum matutinum
octavae Festi Omnium Sanctorum soleat aut certe possit anticipari,
consequenter etiam anticipari potest matutinum Defunctorum. S. R. C.
9. Iui. 1895. Decr. Gen. n. 3864. L. 174. Nunc vero cum post
Const. Divino afflatu, Rubr. tit. XIII., fiat tantum Officium pro De­
functis, consuetudo remanet immutata, et ut aliud Matutinum potest
anticipari, ita et illud Defunctorum, cum nihil novis Rubricis et De­
cretis hactenus fuerit immutatum.
R. Ad 2.um Negative. Ratio est, quia litaniae per se non videntur
coniungi cum matutino et laudibus, sed sunt quid omnino distinctum.
Praeterea, si festum S. Marci transferatur, non debent transferri lita­
niae; ergo stricte matutino non inhaerent, immo nullam connexionem
cum illo habent. Demum recitantur loco assistendae ad processionem,
quae assistentia omnino diei est affixa. L. 174.; D’Annib. ed. 3.*
p. 3. n. 147.

155. An praevidens impedimentum pro recitatione officii ipsa die
obligationis, teneatur recitare matutinum et laudes vespere vigiliae? —
R. Negative. Ratio est, quia licet matutinum et laudes vi privilegii
recitari possint pridie, non tamen debent. Generalis regula est, nemi­
nem ad utendum privilegio aliquo teneri. Ergo obligatio stricta non
urget ante mediam noctem sequentem. Quare, stante impedimento a
media nocte ad mediam noctem, tollitur obligatio. Valde tamen con­
venit, ut recitatio anticipetur. — Quare e contra praevidens, tempore
vespertino, impedimentum mane sextam, nonam, vesperas et comple­
torium recitare tenetur. Nam substantia obligationis est a media nocte
ad mediam noctem, ut ipsa consuetudo, optima legum interpres, hanc
legem interpretatur. — Kenrick tr. 8. n. 10. 19.
156. Quanam hora incipi possit recitatio vesperarum mane tem­
pore quadragesimae? — Regula generalis est, ut vesperae privatim
recitari possint eadem hora, qua in choro recitari solent. Porro in
choro recitari debent post missam conventualem et nonam. Hora autem
missae conventualis a consuetudine locorum pendet. Possunt ergo ab
hora undecima circum circiter recitari. Secundum Ferraris v. Indul­
gentia a. 3. n. 38., recitari possunt hora decima cum dimidio. Cete­
rum nulla adest obligatio vesperas recitandi ante meridiem tempore
quadragesimae, sed est merum privilegium, quo nemo uti tenetur.
Completorium praedicto privilegio non gaudet; unde omni tempore

88

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

post meridiem recitandum est. — S. R. C. 31. Mart. 1887. Cataren.
n. 3672.

157. Nota: « Ut quis licite possit anticipare vel postponere de­
bitum tempus horarum, sufficit quaevis causa utilis vel honesta, ni­
mirum concio paranda, vel audienda, periculum supervenientis occu­
pationis sive laboris, maior devotio sive quies, tempus aptius ad stu­
dendum, et simile » L. 173. Cf. hic 134.

158. An in choro sit gravis obligatio recitandi officium ordine de­
bito et statis horis? — R. Probabilius negative. Ratio, quia huiusmodi
circumstantia temporis vel ordinis non pertinet ad substantiam prae­
cepti, sed est quaedam caeremonia accidentalis. Neque vero constat
de gravi praecepto super hac re imposito. L. 171.
159. Quid servandum, quoad locum et situm, in officii recita­
tione? — Quoad locum. Officium chori in ipso loco ad hoc destinato,
seu in choro, vel in ecclesia recitari debet. Officium vero, si recitetur
privatim, dici potest in omni loco decenti, sive in oratorio, sive domi,
sive rure, aut etiam in via deambulando, aut iter agendo, dummodo
locus attentioni requisitae sit congruus et devotionem non impediat.
-- Quoad situm. Privatim recitari potest officium omni situ decenti,
sive genibus flexis, sive stando, sive sedendo, sive deambulando. Ita
praxis universalis, et omnes theologi. — L. 179.

160. Nota: Qui ad chorum tenentur, possunt ex iusta causa
recitare in sacristia, L. 143., vel in alio loco extra ecclesiam. L. 1. 3.
n. 675.
161. An liceat recitare officium decumbendo in lecto? — R. Nega­
tive, seclusa rationabili causa: talis enim situs aliquam sapit irreve­
rentiam. Idem etiam dicendum est de quolibet alio eiusmodi situ. At­
tamen haec irreverentia peccatum veniale non excedit, a quo quaevis
causa mediocris excusat, v. g., infirmitas, defatigatio, vel si quis nocte
dormire nequeat, officium recitare posset, quin surgere teneretur. —
L. 179.

1*'-. An liceat officium recitare in curru vel equo? — R. Affir­
mative. Ratio est. quia id nulla lege prohibetur; nec aliunde obstat
attentioni, nec reverentiae orationi debitae, etiamsi alii essent itinérantes
et simul contabulantes. Id obtinuit generalis etiam piorum consuetudo.

163. An sit culpa non servare rubricam, ex qua preces quaedam
genibus flexis sunt recitandae? — R. Negative, si agatur de recita­

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

89

tione extra chorum; quippe ex consuetudine, et communi interpreta­
tione, haec rubrica solum chorum respicit. Idem dicendum de aliis
signis in choro usitatis. Haec quidem laudabiliter fiunt in privata re­
citatione, sed citra culpam omittuntur. — Si agatur de recitatione in
choro, controvertitur. Alii enim rubricam hac in re habent uti prae­
ceptivam, alii uti directivam. Attamen talis omissio numquam culpam
venialem excedere potest. — L. 179.

164. An sit peccatum breviarium recitare in loco indecenti? —
Probabilius negandum per se videtur, nisi locus attentioni debitae
obesset, v. g., ob populi frequentiam, strepitum, etc. ; secus enim in­
decens foret orare in loco indecenti, quod falsum est, siquidem, cum
Deus sit ubique, etiam ubique orari et adorari potest, 1. Tim. 2.,
8.; L. 179.; La-Croix 1320.
165. An et qualis intentio et attentio requiratur in recitatione
officii? — Intentio est volitio faciendi aliquid: attentio, mentis appli­
catio ad id, quod agitur. — Intentio alia est expressa, alia implicita.
Expressa est, qua quis ab initio breviarium sumens dicit: volo orare.
Implicita vero, qua id non dicit quidem actu, sed id virtualiter in­
tendit, dum vult recitare horas canonicas iuxta Ecclesiae praeceptum.
— Insuper intentio alia est actualis, quae est, alia virtualis, quae
fuit et in aliquo effectu perseverat, alia habitualis, quae pariter fuit,
sed in nullo effectu permanet. — Attentio item alia est externa, quae
nempe excludit omnem externam actionem, physice incompossibilem
cum eo, quod agitur; alia interna, quae consistit in interiori mentis
advertentia ad id quod agitur. — Rursus attentio interna triplex est,
scilicet: l.° spiritualis, quae est ad Deum ipsum, ut orationis termi­
num; 2.° litteralis,
seu ad sensum verborum, et rerum significatio«
nem; 3.° materialis, quae fit ad verba tantum, seu ad ea rite profe­
renda. — L. 176. ; S. Th. 4. dist. 15. q. 4. a. 2. sol. 5.
Intentio necessaria est, quia officii recitatio actus humanus est, qui
sine intentione esse non potest. « Circa intentionem, certum est non
requiri intentionem actualem explicitam, sed sufficere virtualem impli­
citam, nimirum, si de more breviarium accipias, ut officium impleas,
uti soles, ut communiter docent Sanch., etc. Immo recte addit Croix,
non esse opus renovare intentionem ad singulas horas, etsi aliqua in­
terruptio intercedat, etiam sine causa ; quia illa resumptio fit ex prima
intentione: immo puto semper adesse exercite intentionem actualem
implendi officium». L. 176.

90

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

Circa attentionem, ad satisfaciendum substantialiter praecepto of­
ficii non requiritur alia attentio interna, praeter attentionem ad rite
omnia pronuntianda, et satis probabiliter sufficit intentio recitandi, cum
attentione externa. Ratio est, quia attentio interna non est de essen­
tia orationis: oratio enim non est nisi petitio decentium a Deo. Atqui
etiam cum mentis evagatione potest quis alii sua manifestare deside­
ria. Quare attentio externa, coniuncta cum intentione recitandi, seu
petendi decentia a Deo efficit, ut recitatio horarum fiat quoad sub­
stantiam vera oratio. Et ita docent quam plures et graves dd. Lugo
de Euch. d. 22. n. 25. seqq.; L. 176. 177.; S. Th. 4. dist. 15. q.
4. a. 2. sol. 4. ad 2. — Ceterum ad scrupulos abiiciendos valde refert
adnotare id, quod communiter dd. ipsi, qui requirunt attentionem in­
ternam, docent, nempe « quod ut dicatur aliquis officio non satisfa­
cere, non solum requiritur, ut voluntarie se distrahat, sed etiam ut
plene advertat, se distrahi, nam alias iste, licet sponte se divertat, non
tamen sponte se divertit a recitatione ». L. 177. Insuper attentio ex­
terna, practice saltem, confunditur cum tertia attentione interna, qua
contenti sunt multi eorum, qui attentionem requirunt internam.

166. An mortaliter peccet, qui recitat horas exsistens in mortali?
— R. Negative. Ratio, quia recitatio officii non est actus ordinis sa­
cri, et quamvis iste nihil sibi impetret, cum tamen oret nomine Ec­
clesiae, bene potest obtinere pro aliis. Quod autem oret nomine Ec­
clesiae in mortali exsistens, non videtur irreverentia de mortali da­
mnanda. Et, si ex devotione oret, nec videtur de peccato ullo damnan­
dus, eique etiam utilis oratio esse poterit. L. 178. Cf. v. 1. n. 455.
167. Quaenam sint causae excusantes a recitatione horarum? —
Sunt : impossibilitas ; charitas ; dispensatio.
Impossibilitas, sive physica, sive moralis, quae consistit in gravi
difficultate officium recitandi. Hinc excusatur: l.° Qui non habet bre­
viarium, quia, v. g., illud, iter suscipiendo, oblitus est, aut in itinere
perdidit, cum impotentia aliud comparandi. Si tamen culpa sua obli­
tus fuerit aut perdiderit, aut proiecerit, graviter vel leviter peccavit,
prouti omissionis causa graviter vel leviter culpabilis exsistit, et omis­
sio horarum pro gravitate culpae admissae ipsi imputanda est. « Si
haberes officium commune, et non proprium illius diei, teneris ex com­
muni horas recitare ». L. 158. Qui vero non haberet breviarium romanum, sed benedictinum e. g., probabilius recitare non tenetur, quia ex
S. Pio V. et ex Pio X. nonnisi ea forma satisfacere posset. Alii vero tenent
illud aliud breviarium esse recitandum, quia duo sunt praecepta, unum

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

91

et principale de horis recitandis, aliud accessorium de forma. Quare
qui non potest alterum servare tenetur primum adhuc servare. L. ib.
— 2.° Qui gravi morbo laborat, v. g., febri, dolore stomachi vel ca­
pitis, vel oculorum ; vel qui iuste timet, ne ex recitatione grave sub­
sequatur incommodum, etc. Unde satis excusatur, qui prudenter cre­
dit vel timet, ne ob officii recitationem ei notabilis gravedo capitis,
vel cruditas stomachi, aut virium lassitudo, aut aliud grave incommo­
dum inde proveniat. Qui vero non potest recitare ob oculorum caeci­
tatem, non tenetur horas memoriter addiscere, quia hoc esset medium
extraordinarium. — 3.° Convalescens ex gravi morbo per aliquot dies
excusari potest ad arbitrium prudentis, donec vires reficiantur. « Et
hoc probabiliter admittitur, etiamsi infirmus per magnam diei partem
aiiquem legeret librum ad animum solandum. Ratio, quia licet iste
posset legere librum recreationis, non tamen sequitur quod possit, et
teneatur officium recitare, ad quod alia quidem maior attentio requi­
ritur, quae maiorem affert difficultatem ». L. 154. Idem dicendum,
etiamsi infirmus sacrum forte faceret, cum aliis sermones consereret;
quia his levatur morbus, horarum vero recitatione ingravesceret. —
° Excusatur etiam qui tempore persecutionis timet, ne ex recita­
4.
tione breviarii prodatur.
Caritas erga proximum, id est gravis occupatio, quae sine scan­
dalo aut notabili detrimento proximi omitti nequeat. Talis occupatio
excusat a recitatione officii, quia praeceptum naturale caritatis prae­
valet legi ecclesiasticae. Hinc excusaris sive totaliter sive partialiter:
° Si sub nocte officium, v. g. vesperas, recitaturus advoceris statim
l.
ad moribundum, neque ad officii obligationem persolvendam tempus
vel commoditas tibi suppetat. — 2.° Si tota die occuperis in exci­
piendis Confessionibus, quae ob peculiares circumstantias differri non
possint, v. g., in sacris missionibus. — 3.° Si concionem sine scan­
dalo aut famae detrimento omittere non posses, nec tamen eam prae­
parandi suppeteret tempus, si recitandum esset officium. — 4.° Si
occuperis tota die in sedandis iurgiis, aut assistendis infirmis, v. g.,
tempore morbi contagiosi, etc.
Dispensatio legitima, seu a legitimo superiore concessa. Obliga­
tio enim divinum officium recitandi, cum sit de lure ecclesiastico, a
superioribus ecclesiasticis tolli potest. — Papa hanc dispensationem
concedere potest valide in omni casu, etiam sine causa; licite autem
ex causa rationabili, v. g., ob nimiam occupationem, ad scrupulos
sedandos, etc. — Episcopus dispensare potest ab hac lege, sed non
valide sine causa sufficienti, et tantum cum aliquo in particulari ad

92

I. - DE POSITIVIS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS

breve tempus, scilicet: l.° quando difficilis est recursus ad Papam;
° quando dispensatio petitur ob causam, quae frequenter recurrit,
2.
v. g., ob infirmitatem; 3.° quando dubitatur de impotentia morali,
aut de gravitate detrimenti metuendi. — Praelatus regularis dispen­
sat etiam cum suis subditis eodem ferme modo ac Episcopus. — L.
154. 156.-159.

168. Quid agendum in dubio, an infirmitas sufficiat ad excusan­
dum, necne? — Potest infirmus se committere iudicio medici, C. Fra­
ternitatis 6. de Frig, et mal. Potest acquiescere iudicio superioris, qui
in dubio etiam dispensare valet. Potest se remittere iudicio probabili
viri prudentis. Immo probabiliter potest etiam stare proprio iudicio,
si tale iudicium ipsemet ferre possit. — L. 154.

169. Ad quid teneatur infirmus, si certus sit se integrum offi­
cium persolvere non posse, dubitet vero, an partem recitare valeat ? —
Probabiliter ad nihil tenetur. Rationabiliter enim a toto oflicio excu­
satur, ne scrupulis angatur, nesciens quousque possit ac teneatur re­
citare; quae quidem anxietas magnum nocumentum ipsi afferret. —
L. 154. in fine.
170. An utcumque impeditus a recitando integro breviario, tenea­
tur ad partem, quam recitare potest? — R. Affirmative. Ratio patens
est. Obligatio enim breviarii cadit in singulas eius partes, cum res
praecepta sit divisibilis. Constat etiam ex pr. 54? d. ab Innoc. XI.
Igitur qui caret breviario, et nihil aliud scit memoriter, quam laudes
vel completorium, ista sub gravi recitare tenetur. — L·. 158.; E. M.
171. An tenearis ad psalmos recitandos, si hos tantum prae ma­
nibus habeas, vel scias memoriter, relictis lectionibus cum responsoriis ?
R. Affirmative probabilius. Ratio est, quia cum possis partem no­
tabilem officii recitare, nulla est causa, cur ab ea excuseris. Plures vero
dicunt, te ad nihil teneri, quia tunc deficit forma a S. Pio V. et nunc a
PioX. praescripta. Nec obstat cit. pr. 54/ d. ab Innoc. XI., quia in illa
agitur de eo, qui horas integras absolvere potest. Sequens regula tra­
ditur a S. Lig. et aliis: Si potes recitare quantum est parva hora,
teneris sub gravi id recitare: si vero minus, ne sub veniali quidem
aliquid recitare obligaris, quia talis modica pars, seorsim sumpta, non
censetur aestimabilis ad finem a lege intentum. — L. 153.; LaCroix 1220.
172. An tenearis socium adhibere, si non valeas solus horas rccttant — R. Affirmative, si facile eum invenias. Ratio est, 1.° quia

II.

DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

93

tunc non datur proprie dicta impotentia; 2.° quia praecepta Ecclesiae
requirunt diligentiam ordinariam ad sui adimpletionem; ac nullum
medium est magis ordinarium, quam socium in recitatione adhibere.
Primaevae enim Horarum institutioni et vigenti adhuc Ecclesiae praxi
officium in choro recitandi valde est consentaneum. L. 158.
173.
le nearis adhibere socium, stipendio soluto, si alium com­
mode non invenias? — R. Negative. Ratio est, quia medium est omnino
extraordinarium, et etiam incommodis plenum est: unde ad illud Ec­
clesia non censetur obligare. Immo si prompte non occurrat socius
tecum gratis recitaturus, non teneris aliquem cum anxietate et solli­
citudine quaerere, quia et hoc evaderet medium extraordinarium. Idque
etiam, saltem probabiliter ex ipso S. Alph. 158., pro beneficiario valet.

II. — DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

174. An liceat clericis arma gestare? — Gestatio armorum, se­
clusa necessitate, clericis iure canonico prohibetur. C. Clerici 2. de Vita
et honest, cler. Ratio, quia gestatio armorum dedecet characterem cle­
ricorum, qui ad exemplum Christi esse debent mites et humiles corde.
Unde dicunt theologi cum Bened. XIV. Not. 101., peccare graviter
clericos in sacris, qui militiam amplectuntur. Non tamen reprehendendi
sunt, qui bello iusto cooperantur consilio, adhortatione, vel etiam
auxilio, et si temporalem habeant iurisdictionem, possunt bellum in­
dicere, exercitum conscribere, arma praebere ; modo arma non gerant,
nec officio ducis fungantur. — Seclusa necessitate ; quia necessitas le­
gem non habet. C. Dilecto 6. de Sent, excomm. in 6.° Iure Canonico;
id enim iure divino non repugnat. Hinc etiam sacerdotes pugnabant
in Lege Veteri 1. Machab. 10. — Suarez de Censur. d. 47. s. 6.;
Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 14.; S. Th. 2. 2. q. 40. a. 2.
« Dispositiones, quibus cavetur, ne clerici servitio militari subiecti
promoveantur ad ordines maiores ante expletum ipsum servitium mi­
litare, sunt praeceptivae ». S. O. 31. Aug. 1904. Cf. E. M.
Quoad illos autem, qui militare servitium praestare tenentur, ser­
vandae sunt regulae, praeceptiones et documenta, tradita a S. O. 16.
Sept. 1875.
Religiosi item militari servitio adstricti ad sacros ordines et

94

II. - DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

ad solemnem professionem admitti nequeunt, in ordinibus regula­
ribus. In Institutis autem votorum simplicium, nonnisi ad vota tem­
poraria admitti poterunt usque ad tempus militaris servitii. Quo
finito, illi primi saltem per annum in votis simplicibus permanere de­
bent, isti posteriores professionem iterum ad annum emittent S. C.
de Relig. 1. lan. 1911. — Clerici intestinis bellis et politicis con­
tentionibus opem utcumque ferentes, proprium residentiae locum vel
clericales vestes deserentes ab ordinum et graduum exercitio, et a
quolibet ecclesiastico officio et beneficio suspensus illico manent; et
inhabiles fiunt ad quaelibet officia aut beneficia ecclesiastica, in poste­
rum assequenda, sublata Ordinariis qualibet dispensandi facultate. Cf.
hic 1240. ' “ Clericis item generatim prohibetur politicis partibus sese
immiscere, quod saepe sine populi scandalo non est.

175, An piscatio et venatio clericis prohibeatur? — Licita est pi­
scatio, utpote quae natura sua sit omnino quieta, nec ullibi legatur
proscripta. — Interdictae vero sunt venationes frequentes et clamorosae, quae nempe fiunt magno apparatu hominum, canum, accipitrum,
retium, armorum. Si raro fiant, carent culpa gravi; si quietae sint,
licent, nisi positive prohibitae sint ab Ordinario; sed ut armis exer­
ceri possint, licentia Ordinarii opus est. C. 1. de Clcr. ven. ; C. 1.
Ne cler. vel mon.·, Trid. s. 24. C. 12. de R. ; Bened. XIV. de Syn.
1. 11. c. 10. n. 6,-10.; L. 1. 3. n. 606.; S. Th. 2. 2. q. 168. a. 2.
176. An ludus alearum clericis prohibeatur? — Ludus alearum
dicitur, qui totus situs est in pura sorte, et cuius exitus a mero casu
pendet, quin ludentis industria partem ullam in eo obtineat : talis est,
v. g., ludus talorum. — Quoad inferiores clericos communiter dicunt
dd. id positive non prohiberi, quia quoad ipsos, saltem ex consuetu­
dine, canones derogati sunt, sicut quoad laicos. — Prohibetur vero
clericis, in ordinibus constitutis, et beneficiatis. Constat l.° ex iure
naturali, quia, per se loquendo, clericum dedecet, et scandalum affert ;
2. ex iure canonico. Cone. Later. IV. can. 16.; Trid. s. 22. C. 1.
de R. — Bened. XIV. de Syn. 1. 10. c. 2. n. 2., 1. *11. c. 10.; L.
1. 3. n. 884. 895.

177. An graviter peccent clerici aleis ludentes? — Si agatur de
aleatore publico, consentiunt omnes peccare graviter, si magnam pe­
cuniae quantitatem exponat in ludo, aut modicam, sed ludus sit non
solum frequens, sed etiem per longum tempus. Ratio est, quia sacri
canones prohibent clericis ludos aleatorios, C. 15. de Vit. et hon. cler ·

II. - DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

95

C. 11. de Excess, praei., et quia ludus alearum notabiliter dedecet
statum clericalem, animum nimis avocans a divinis. Frequens, per lon­
gum tempus. « Qualis sit haec frequentia mortalis? Bordon. putat esse
ludere semel in hebdomada, sed Roncaglia merito id putat nimis ri­
gidum. Immo Less, et Wigandt sentiunt non damnandos de mortali
clericos ludentes ad breve tempus, etsi crebro, recreationis causa, nisi
propria statuta dioecesis id prohibeant ». L. 3. n. 896.-898.
Ratio scandali attendenda hic est, et consuetudo. Quare pensanda
est « qualitas personae, an sit magni vel parvae aestimationis; clerici
enim, qui vitam non tam exemplarem ducunt, revera grave scandalum
non ingerunt, si etiam frequenter aspiciuntur in talibus ludis versari,
modo propria ministeria non negligant; immo nec ullum praebent
scandalum, si mere recreationis causa id faciant. Et hoc vere dici po­
test excusari ab hodierna et universali consuetudine, quae certe differt
ab illa antiqua arcta primitivae Ecclesiae disciplina ». L. 1. c. n. 900.
— « Non peccare graviter clericos, qui raro, moderate, et privatim
sine scandalo aleis ludunt. Imo probabiliter nec venialiter, si ludant
recreationis gratia in loco, ubi praefati canones non rigide observan­
tur ». L. 1. c. n. 899.
Quoad religiosos, ipsi propter eorum statum, et scandalum alio­
rum, facilius possunt graviter peccare aleis sive taxillis ludendo. At­
tamen, praeciso scandalo, et praecepto in contrarium, religiosi etiam
excusantur a mortali, si ludant in modica quantitate, vel non frequen­
ter; iique a veniali quoque excusantur, si faciant ob rationabilem cau­
sam, puta ad solandum infirmum aut socium tristem. Immo id licitum
est etiam, recreationis causa, et debita moderatione, ubi approbata
consuetudine permittitur. L. 1. c. n. 872. 873.
Quoad Episcopos, isti, si ludunt aleis, cum hoc valde dedeceat
statum episcopalem, vix possunt excusari a mortali. « Episcopum, ait
S. Alph. 1. c. n. 902., ludentem ludo merae sortis etiam semel, dif­
ficulter puto excusari posse a scandalo gravi: sicut etiam censeo, si
frequenter versentur in aliis ludis chartarum non omnino fortuitis ».
- L. 1. c. n. 898.-902.; S. Th. 2. 2. q. 168. a. 3.

178. An quilibet chartarum ludus censeatur aleatorius? — Char­
tarum ludus alius est purae sortis et omnino aleatorius; alius vero
mixtus, partim aleatorius, partim a peritia et industria ludentis pen­
dens. De priori idem dicendum est quod supra de aleis. Verum cum
ex praesenti consuetudine antiquorum canonum prohibitio valde tem­
perata videatur, ratio scandali potius attendenda est in praxi. Poste-

9θ

Π. - DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

rius vero ludi genus non est habendum ut illicitum, si absit ratio
scandali et specialis lex prohibens illud; ludus enim aleatorius pro­
prie non est.

179. An peccent mortaliter clerici aut religiosi, qui assistendo
aspiciunt, ludentes aleis? — « Hoc quidem prohibentur C. Clerici 15.
de Vila, etc., ubi eis praecipitur, ne huiusmodi ludis intersint. Com­
muniter tamen negant dd. in hoc ipsos peccare mortaliter, nisi essent
causa ludi mortalis, vel negligcnter lusores corrigerent, vel nisi de tali
ludo, quatenus mortali, se complacerent ; secus si assisterent causa
tantum se delectandi de industria vel fortuna ludentium. . . Episcopi
autem his lusibus ex proposito et frequenter assistentes difficulter
etiam excusari possunt a peccato scandali gravis». L. 1. 3. n. 903.;
Sanch. Cons. Mor. 1. 1. c. 8. d. 29.
180. An peccent mortaliter clerici assistentes agitationi taurorum?
— S. Pius V. motu proprio 1. Nov. 1567. praedictam agitationem
taurorum aliarumque ferarum bestiarum omnibus prohibuit, et excom­
municationem in clericos tam seculares quam regulares beneficia
ecclesiastica obtinentes vel in sacris ordinibus institutos ei assistentes
tulit. Gregorius XIII. 2. Aug. 1575. alio motu proprio moderatus est
priorem. Tandem Clem. VIII. 3. lan. 1596. adhuc magis moderatus
est motum proprium S. Pii V. Gutierrez apud Sanchez Cons. Mor.
1. 1. c. 8. d. 31., docet per Const. Clem, non esse ablatam prohibi­
tionem assistendi taurorum agitationi, clericis saecularibus, in sacris
constitutis vel beneficia obtinentibus factam. Verum non satis constat
ex Pontificis verbis. Attamen S. Poenit. 19. Sept. 1893. respondit,
non posse tolerari, quod sacerdos, vi etiam consuetudinis circo adsit.
Regulares vero ab ipso Pontifice positive et clare excepti sunt a sua
limitatione, adeoque interesse prohibentur. Villada Cas. etc. P. 1.
p. 344.; S. Th. 4. d. 16. q. 4. a. 2. q. 3; E. M.
ISI. Quid de ingressu in cauponas ; de choreis et comoediis ; de
habitatione cum mulieribus ? — Ingressus in popinas et tabernas extra
necessitatem clericis omnino vetatur, C. Clerici 15. de Vit. et honest,
cltr. Et sane hoc nimium opponitur clericali modestiae et gravitati.
Choreis tam publicis quam privatis, et publicis comoediis intéressé
clericos passim sub obedientiae praecepto prohibent, post Trid. s. 22.
C 1. de R., s. '24. C. 1'2. de R., synodi omnes, ut notat Bened. XIV.
de Syn. 1. 11. c. 10., tum propter grave status clericalis dedecus,
quod inde solet exoriri; tum ob periculum, cui exponitur clericalis

II. - DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

97

vitae sanctitas, tum ob laicorum grave scandalum. C. 15. de Vit. et
honest, der.; L. 1. 3. n. 427. 429. — Hoc tamen non prohibet, quo­
minus, honestae recreationis et exercitationis causa, clerici eas agant
repraesentationes vel iis intersint, quae in communitatibus habentur,
servatis tamen modestiae ac temperantiae regulis. — Quaedam etiam
sunt publica spectacula, quae ita clericos dedecere non videntur, ut
militum exercitationes, cursus equorum, ferarum septa, gesticulatorum
praestigia, extraordinarii conventus musici, etc. Hic res tota est diiudicanda ex natura ipsius rei, ex usu regionis, ex loco, ex frequentia,
ex qualitate personae, et similibus. — Atque advertendum est pro­
hiberi etiam in Ecclesiis vanas musicas et lascivas, minime vero pias,
quae sua armonia ad devotionem possunt excitare. Trid. s. 22. de
Obsero, et vit. etc.; Bened. XIV. Ep. enc. Annus qui 21. Febr. 1749.
§ 3. seqq.; Not. 37.; S. R. C. 7. Iui. 1894. n. 3830.
Decreto Vicariatus 15. Iui. 1909. prohibetur Romae clero tum
saeculari tum regulari interesse publicis Kinematographis, absque ulla
exceptione. A. A. S. v. I. p. 600.
Habitatio sub eodem tecto cum mulieribus clericis prohibita est ;
nisi isti illis indigeant, et illae sint omnis suspicionis expertes. Eiusmodi esse praesumuntur consanguineae in l.° et 2.° gradu et affines
in l.°; non item in 2.°, nisi alter alteri reverentiam debeat, ut patrui
aut nepotis vidua ; neque pariter extraneae, nisi et probatae virtutis
sint, et regulariter provectae aetatis ; quae omnia in aestimatione Or­
dinarii esse debent. Provectae, h. e. saltem quadragenariae esse debent.
Regulariter ; nam licet cum iunioribus cohabitare, uxoribus famulorum
suorum, vel ancillis aut pedissequis eorum, qui de familia sunt. C. 1.9.
de Cohabit, cler., C. 27. d. 81.; Trid. 22. C. 1. de R. s. 25. C. 14.
de R. Ratio est periculum lapsus et scandali. — Bened. XIV. Inst.
82, 83., de Syn. 1. 11. c. 4. n. 7.; Pirhin. 1. 3. t. 2. n. 2. 3.; Reiff.
1. 3. t. 2. n, 8.; E. M.

182. An liceat clericis negotiatio? — Negotiatio proprie dicta
clericis constitutis in sacris, et religiosis omnibus, est interdicta ; ita
ut graviter peccent, si multam negotiationi dent operam. Trid. s. 22.
C. 1. de R., C. 15. 16. de Vit. et honest, cler.; C. 1. 3. 6. Ne cler.
vel monadi.; L. 1. 3. n. 381.; S. Th. 4. d. 16. q. 4. a. 3. q. 3.
Negotiatio proprie dicta est, cum quis emat rem eo animo, ut
integram et non mutatam, carius vendendo vel permutando lucretur.
Can. 3. caus. 14. q. 4.; S. Th., 2. 2. q. 77. a. 4. Proprie dicta seu
lucrativa ; solet enim distingui etiam oeconomica, qua emuntur necesBucceroni. Inst. thtol. moralis III.

7

98

II. - DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

saria ad sustentationem, et superflua venduntur ; et artificialis, qua
aliquid emitur, ut vel naturaliter, vel per propriam industriam mu­
tatum vendatur. Harum neutra per se prohibita est. Si vero res,
aliena industria, vel conductis operariis immutentur, vel si res publica
officina vendantur, id etiam statum dedecet clericalem. Haec enim
artificialis negotiatio quaestuosum animum denotat, aeque ac negotiatio
lucrativa, in utroque casu. Cf, Bizzarri ed. 1885. p. 238.
Constitutis in sacris ; etenim communis est sententia, non prohi­
beri negotiationem clericis in minoribus. Dubitatur autem, an vetetur
beneficiatis in minoribus ? Negant Molina, etc. Sed melius tenendum
oppositum cum communi sententia, quam tenent Lugo, etc. L. 1. c.
Multam negotiationi dent operam ; nam non peccat graviter cle­
ricus bis vel ter exercens negotiationem non turpem, nec in magna
quantitate, quia iura loquuntur de exercente. Hinc, etiamsi semel vel
iterum tantum in materia gravi negotietur, nec etiam peccare graviter,
probabiliter tenent Cai„ Salas, etc. L. 1. 3. n. 831. — Ut negotiatio
clericis vetita sit, requiritur animus vilius emendi, ut vendatur carius ;
unde licet eis vendere carius, ut emant vilius. L. 1. c. 336.
Benedictus XIV. B. Apostolicae servitutis 25. Febr. 1741. con­
stituit, poenas inflictas adversus clericos negotiatores extendi etiam
debere ad clericos illicite sub alieno laici nomine quomodolibet nego­
tiantes, perinde ac si per seipsos, ac proprio nomine negotia ipsa
illicite exercerent. Poenae hae sunt ferendae sententiae quoad clericos
et monachos. Quoad missionarios vero Indiarum Orientalium et Arnericae, quibus negotiatio et mercatura gravius interdicitur, poenae ab
his ipso facto incurruntur ex C. Urbani VIII. Ex debito 22. Febr. 1633.;
Clem. IX. Sollicitudo pastoralis officii 17. lun. 1669., et Resol. S. O.
6. Mart. 1817. Cf. 1218.
Clemens XIII. B. Cum primum 17. Sept. 1759. rursus prohibuit
clericis, ne per personas interpositas negotientur ; ac praesertim ne
cambium activum per alios exerceant, partes nempe agant campsoris;
addens quod si adsit familiae necessitas, vel si negotium obveniat
aliquo titulo a laicis, clericus adhuc negotiari non possit, sine Sedis
Apostolicae, in Italia, extra, sine Episcopi licentia. Praeterea addit,
quod si de aliquo contractu exoriatur dubium, an licite possit a cle­
rico iniri, « expeditissimam esse viam scribendi ad S. Congr. Cone.,
quae dubium decernet». L. I. c. 832 833. — Verum, ex receptis mo­
ribus, si clericus in negotiis huiusmodi patri successerit una cum fra­
tribus, ea per alios exercere permittitur. — Nulla item opus est venia,

II.

DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

99

si quis negotietur ad comparanda sibi necessaria vitae, et non tantum
statui.
Certum est non esse licitum clericis vel religiosis conducere res
laicorum, lucri faciendi gratia. Ratio, quia quamvis haec proprie non
sit negotiatio, sed quaedam tantum negotiationis species, vetitum tamen
esta Cone. Chalcedon. C. Pervenit 1. can. 21.; C. 1. Ne cler. vel mon.
Adeoque ex praediis alienis oves, sues, etc., saginare non licet, ut
postea vendantur, nisi alicubi contraria consuetudo vigeat. — Condu­
cere ; nam qui conductori succedit retinere poterit. Fagnan. in C. 1.
n. 81. Ne cler. vel mon.
Nullo iure vetitum est clericis mutuum aliis dare; et consequenter
societatum emere obligationes, vel etiam actiones, dummodo tamen
nullum societates illicitum finem sibi proponant, se non immisceant
in administratione et in negotiatione earundem societatum, et se absti­
neant a qualibet negotiatione earundem obligationum et actionum. —
S. O. 15. Apr. 1885.
Neque obligatione neque actione dici potest commercium et ne­
gotiationem exerceri per interpositam personam. Nam societas ipsa
sive industrialis sive etiam negotiatoria, non exercet certe industriam
seu negotiationem mandato seu nomine talis obligatarii seu actionarii,
sed omnino ab ipso independenter. Obligatarius et actionarius tantum,
sua pecunia data, adiuvando, cooperatur. — La Croix 1. 3. p. 2.
n. 1005. 1006.; Molina d. 339. n. 2.; Lugo de Inst. d. 26. n. 29.,
Resp. Mor. 1. 3. d. 20.; L. 1. 3. n. 834. 835.; Bened. XIV. de Syn.
1. 10. c. 6.; S. Th. 2. 2. q. 77. a. 4. ad 3.; E. M.
Obligatio societatis est titulus ad emolumentum quoddam fixum
percipiendum ex pecunia societati mutuo data. Quare per obligatio­
nem evadit quis societatis creditor. Actio societatis alicuius est titulus,
quo quis propter summam in societatem collatam habet ius ad varia­
bile, proportionatum percipiendum emolumentum. Societatis quis per
actionem evadit socius, sed non ideo administrator.
Prohibitum item est clericis omnibus exercere officia praesidis,
moderatoris, a secretis, arcarii et similia in arcis nummariis, mensis
argentariis ruralibus, parsimonialibus, aliisque similibus operibus in
temporale fidelium auxilium. S. C. Consist. 18. Nov. 1910.

183. Resolves : Non est negotiatio ecclesiasticis, vel religiosis
prohibita, si ex propriis uvis vinum conficiant, etsi per alios, et ven­
dant ; si emant pecora, quae pascuis suis saginata vendant, quia ven­
dunt fructus suorum praediorum, vel agrorum ; uti nec si greges alant,
ut foetus, lac, lanam vendant.

100

II. - DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

Nec peccat clericus : 1.° Si emat agrum cum fructibus iam ma­
turis, illosque vendat ; quia vendit fructus agri sui. 2.° Si id, quod ad
proprios usus emerat, postea, vel quia non indiget, vel mutato con­
silio, carius vendat. 3.° Licitum etiam per se est clericis emere ferrum,
ad vendendos gladios ; colores, ad vendendas picturas ; lanas ad ven­
dendum pannum, modo tamen ipsi haec conficiant, non autem per
operarios conductos, quia aliter hoc valde accederet ad negotiationem,
itemque modo haec ipsi non vendant in publica officina, quod inde­
corum esset. — L. 1. c. 834. 836. ; E. M.
184. An liceat clericis res Ecclesiae alienare? — Paulus II. in
Extrav. Ambitiosae de Reb. Eccl. non alicnand., prohibet sub gravibus
poenis alienare bona immobilia, et mobilia pretiosa Ecclesiae quae ser­
vari possunt ; atque alienationem omnino irritam declarat. L. 187.
Cf. 1209. et vol. 1. n. 1173—C. I. 434.; C. G. 2045. bona Instituto­
rum ecclesiasticorum alienari non possunt sine Gubernii approbatione.
185. Quaenam artes et officia clericis prohibeantur? — Prohi­
betur clericis in sacris ac monachis medicinam et chirurgiam exer­
cere, ubi opus sit incisione, amputatione vel adustione, nec adsit ne­
cessitas : et quidem sub irregularitate, si inde mutilatio vel mors
sequatur ; id enim opponitur lenitati, quam iugiter omnes habere
debent clerici. Si tamen peritus non adsit, et casus urgeat, clericus
sine peccato, proinde sine poenae aut irregularitatis periculo, incisio­
nem vel adustionem efficere poterit. Item ecclesiastici alii praesto esse
possunt optimis artis salutaris consiliis. — Verum medicam artem
publice exercere, ob indecentiam, a praesenti praxi omnino alienum
est, licet sine adustione et incisione fiat. Prohibitum etiam est clericis
et monachis publice audire ius civile et medicinam. Sed ad ius quod
attinet, ob immutatas temporum circumstantias illud publice in scholis
audire cum debita propriorum superiorum venia permittitur. Item per­
mittitur, Ordinariorum venia, et omni sublata indecentia, lectiones
audire de medicina pastorali, quae secundum praesentem praxim haberi
solent — Clerici vero saeculares ac regulares, qui Universitates Gubernii
studiorum causa frequentant, praescriptiones servare debent constitutas
a S. C. EE. et RR. Instr. Perspectum 21. Iui. 1896. Hae leges
universos obligant. Clerici, sine licentia sui Ordinarii, religiosi, sine
licentia sui Superioris Generalis et sine urgente necessitate, praedictas
Universitates frequentare non possunt. — Omnibus item clericis eodem
canonico iure prohibetur ars quaelibet, quae status clericalis honestati
gvneratim contraria censetur ; uti ars macellariorum, tabernariorum,

*

|
I

'

II. - DE OBLIGATIONIBUS NEGATIVIS CLERICORUM

101

joculatorum, histrionum, etc. — Decrett. tt. de Vit. el honest, cleric.;
Ne cler. vel mon., etc.; Lugo Resp. Moral. 1. 4. d. 34.; E. M.
Praeterea clerici bénéficiât! vel in sacris, passim iure canonico sub
gravi prohibentur sequentia officia exercere : l.° Tutoris, curatoris, aut
procuratoris minorum, et quodcumque aliud, quod sit ministerii pu­
blici, ut praefecti urbis, quaestoris, etc., quodque eos obliget ad red­
dendas rationes de iustitia, vel de bonis administratis, excepto casu,
quo pupilli seu minores sint proximi clericorum propinqui. Cf. C. un.
de Oblig. ad ratiocin.; Clem. XIII. C. Cum primum par. Et parem ;
C. I. 246. Hodierna vero praxi receptum est, ut esse possint deputati,
senatores et consultores municipiorum ; nisi specialis adsit prohibitio.
— 2.° Indicis in causa sanguinis ; militis ; advocati, procuratoris et
notarii, in curiis saccularibus, excepto casu, quo clericus agat causam
vel suam, vel suae Ecclesiae, vel egeni, vel personae sibi in quarto
gradu coniunctae ; administratoris bonorum personae laicae privatae,
non miserabilis, cum obligatione reddendi administratae substantiae
rationes. Ceterum non audent dd. damnare de mortali clericum, qui
ob talem procurationem sua ministeria non negligeret ; maxime si id
non faceret avaritiae causa, sed ad decentius statum suum et familiae
conservandum. Ius enim loquitur tantum de eo, qui ita se immergeret
in huiusmodi procurationibus, ut sua ministeria cogeretur negligere.
L. 190., 1. 3. n. 838. — Decrett. 1. 1. t. t. 37. de Postulando; Trid.
s. 7. C. 14. de R., s. 23. C. I. de R. ; Bened. XIV. de Syn. 1. 13.
c. 10.; S. Th. 2. 2. q. 187. a. 2., q. 71. a. 2.; Lugo Resp. Mor. 1. 4.
d. 29.; L. 189., 1. 7. n. 384. 385. 389.; E. M.

185.bli Nota : Nemo e clero saeculari regias Universitates fre­
quentare potest sine expressa venia sui Episcopi, et nullus Religiosus
sine expressa licentia Praepositi Generalis. Licentia dari non potest
nisi illis, qui prius cum laude absolverint cursum philosophicum et
theologicum. Si Universitas in aliena dioecesi sit, debent iuvenes se
sistere Episcopo loci, et quantum fieri potest in Seminario debent
commorari. Religiosi autem vel in propria domo, vel in alia domo
religiosa, vel in seminario, vel in aliquo ecclesiastico Instituto. Qui
catholicae cuipiam Universitati, vel Instituto item catholico, nomen
dederint, disciplinas, de quibus magisteria in his fuerint, in civili
Universitate ne addiscant. Pius X. Μ. P. Sacrorum antistitum 1. Sept.
1910. — Diaria, vel folia periodica, sine venia Ordinarii, clerici sae­
culares dirigere non possunt. Neque possunt munus exercere Depu­
tati absque consensu proprii Ordinarii ac Ordinarii loci, ubi se can-

102

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

didatos sistere cupiunt. Ita pluries decisum est. — Prohibetur clericis
et sacerdotibus nomen dare cuilibet societati, quae non dependeat
ab Episcopis. Cf. 1240 bis.

III. — DE BENEFICIARIIS IN GENERE
186. Quid beneficium et pensio? — Beneficium ecclesiasticum, in
se spectatum, est porlio bonorum Deo dicatorum, adiuncta officio ec­
clesiastico, legitime erecto ac perpetuo subsistenti. Respectu vero bene­
ficiarii communiter definitur: Ius perpetuum competens clerico, legi­
time instituto, percipiendi fructus ex bonis ecclesiasticis, propter officium
spirituale, auctoritate ipsius Ecclesiae constitutum. Bona quid tempo­
rale sunt; officium, spirituale; ius, temporale spirituali adnexum. —
Salaria, quae, bonis immobilibus usurpatis, Resp. horum reditibus
subrogavit, subrogati naturam induunt, et huius iure censentur. S. Poenit. 19. lan. 1819. — Porlio bonorum Deo dicatorum. adiuncta offi­
cio ecclesiastico : hinc, quando omnes reditus Canonicorum alicuius
Capituli sint in Distributionibus inter praesentes, verum adhuc bene­
ficium habetur.
Legitime erecta. Episcopus in propria dioecesi be­
neficia erigit, eaque etiam supprimit et dividit, servatis de iure servaudis. — Si urgeat evidens Ecclesiae necessitas, Episcopus procedere
potest ad parochiam dividendam, parocho etiam invito. Bened. XIII.
C. In supremo. — Perpetuo. In beneficio necessaria omnino est per­
petuitas, ita ut, mortuo bénéficiât©, vel, eo amoto, non extinguatur,
sed vacet, donec alii conferatur, et illud beneficiatus in perpetuum,
et non ad nutum dantis accipiat. Necessarius praeterea est ecclesia­
sticae auctoritatis interventus, temporalia bona spirituali officio adnecl entis, et in titulum beneficii erigentis. Hinc fundatio missarum in
perpetuum etiam stabilita, et sacerdoti commissa, ecclesiae non internient» auctoritate, quae in beneficium illam erigat, beneficium non est.
Ius percipiendi certam partem fructuum ex alieno beneficio dici­
tur
, < 'esiastu a Imminutis vel amissis ex publicis direptionibus
beneficiorum reditibus, diminutio vel amissio redituum beneficiorum
in communi beneficiarios et pensionaries afficit pro rata ; ita tamen ut
Episcopis et parochis integra et incolumis servari debeat congrua tridcntma D< cr Cm · uperrimi 20. lan. 1871., S. C. EE. et RR. 21. lun.
1871.. i. e. scutorum 1000 pro Episcopis et 100 pro parochis. Scu­

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

103

tatum valet lib. 5,37. Rata vero instituenda est, deductis 1000. aut
100. super residuo reddituum, S. C. EE. et. RR. 30. Maii 1873. —
Pensionem imponere potest ex curiae stylo solus R. Pontifex, nempe
perpetuam. Ius sane exigit, ut beneficia sine diminutione conferantur.
- Cone. Trid. s. 21. C. 6. de R., s. 23. C. 18. de R. ; L. 1. 3. n. 74.,
1. 4. n. 83. 138.; Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 2.

186. bl’ Fructus temporis medii vacantis beneficii, pertinent ad suc­
cessorem, quibus debent fideliter reservari vel ad ecclesiam in cuius
utilitatem sunt expendendi ex C. Cum vos 4. de Off. iud. ord.
Fructus non percepti beneficii, beneficiato defuncto, pertinent ad
successorem, nisi Camerae Apostolicae debeantur, cui deinde successit
S. C. de Pr. Fid. Pius VII. C. Catholicae fidei 19. lun. 1817. Bene­
ficiato resignante beneficium vel renuntiante, vel translato ad aliud
beneficium, alii tenent, fructus nondum perceptos pertinere ad ipsum,
alii censent pertinere ad ipsum beneficium, cum beneficiatus, quasi
usufructuarius, ius ad fructus rei fructuariae non habeat, nisi durante
eius possessione. Reiffenstuel 1. 1. Tit. 7. n. 55.
187. Quotuplex beneficium et pensio? — Beneficia alia sunt ma­
iora, alia minora. Maiora, quibus inest externa et interna iurisdictio,
ea sunt quibus haeret maximus in Ecclesia gradus, uti Patriarchatus,
Archiepiscopatus, Episcopatus, Cardinalatus, et in quorumdam senten­
tia etiam Abbatia. Haec tamen non communi beneficiorum vocabulo,
sed proprio solent indicari; et quandoque etiam beneficia consisforialia dicuntur, eo quod eorum collationem R. Pontifex ordinarie facere
soleat in Consistorio Cardinalium. — Beneficia illa, quae in praedi­
ctorum numero non continentur, appellantur minora, et alia sunt du­
plicia, alia simplicia. Duplicia dicuntur, quae praeter communem ho­
rarum canonicarum recitationem, quae beneficiis inhaeret omnibus,
et altaris ministerium, adnexum habeant aliquid aliud, scilicet vel
praeeminendam et jurisdictionem in foro interno, et dicuntur citrata:
vel solam praeeminendam, et sunt personatus : vel aliquod munus, et
dicuntur officia: vel praeeminendam et jurisdictionem in externo foro,
et sunt dignitates. — Porro dignitates, aliae sunt maiores, et sunt
iam recensitae, nempe Episcopatus, Archiepiscopatus, Primatia, Patriar­
chatus, Cardinalatus, et super omnes Pontificatus; aliae sunt minores,
ut sunt Archidiaconatus, etc. Nomine dignitatum generaliter assumpto
in Rescriptis Apostolicis veniunt Dignitates minores. — Simplicia in­
stituta sunt ad solas preces Deo fundendas, atque ad altaris servitium, ut
cappellania ecclesiastica, etc. — L. 84. 116.; Bouix de Par. p. 172., seqq.

104

ni. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

Dignitates: sunt beneficia habentes praeeminentiam et Jurisdi­
ctionem, quae iurisdictio generatim hodie non habetur; adeoque es­
sent veri personatus. Attamen titulus manet dignitatis, ratione specia­
lis cuiusdam honorificae praerogativae. Et sic simplices canonicos
semper praecedunt. Varia habent nomina; et etiam prima dignitas,
varium habet nomen, et sic nunc decanus, nunc Archidiaconus etc.
prima dignitas est.
Commenda: Antea ecclesiae ad tempus alicui commendabantur,
qui commendatarius dicebatur, pro earum custodia, administratione, earumque necessitate et utilitate. Nunc verum beneficium est, quod hoc
titulo extraordinario a Summo Pontifice in perpetuum confertur ali­
cui, qui ordinario modo beneficium non posset convenienter obtinere,
in commodum etiam ipsius commendatarii, qui ideo fructus facit suos,
et consequenter bénéficiât! etiam habet obligationes.
Cappellania: Est perpetua quaedam fundatio missarum, quae
laicalis est, non intercedente in ea ecclesiastica auctoritate. Si vero
praedicta fundatio fiat interventu et auctoritate Ordinarii, ecclesiastica
est, et verum beneficium simplex est. Cappellanus autem tenetur ad
obligationes servandas impositas in tabulis fundationis, quoad tempus,
quoad locum, quoad alia.
Pensio alia est laicalis, alia clericalis. Laicalis datur sive laico
sive clerico, ob temporale ministerium vel temporalem causam : et ali­
quid prorsus temporale est. Clericalis datur clerico uti clerico, eaque
mixta dicitur si detur clerico pauperi, seni, etc., uti alatur, vel propter
temporalem aliam causam ; est vero simpliciter clericalis, si detur v. g.
concionatori, coadiutori parochi, etc., propter spirituale ministerium.
— Amittitur, uti beneficium, morte, professione religiosa, promotione
ad Cardinalatum, ad Episcopatum, matrimonio, etc. Cf. recentissimas
praescriptiones Leonis XIII. 24. Maii 1899. — L. 137., 1. 3. n. 73.
seqq.; Schmalz. 1. 3. t. 5. 12.; Ferr. v. Beneficium, Pensio \ E. M.
Non licet sine venia S. Sedis, quae per S. C. C. datur, ad tem­
pus vel ad vitam pensionem alteri cedere et cum eo de illa pacisci.
S. C. EE. et RR. 12. Mart. 1840.
188. Quomodo ecclesiastica beneficia acquirantur ; quinam ea con­
ferant* — Tribus modis communiter ecclesiastica beneficia acquirun­
tur, l.° Per electionem, qua clericus a toto capitulo vel congregatione
eligituf et a superiore ecclesiastico seu praelato \onfirmatur. Nisi
electus intra mensem consentiat, et confirmationem petat intra tres
mcns<_s a notitia electionis, haec irrita est. C. 6. de Elect, in 6.° _

h-—

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

105

°2. Per praesentationem, qua quis a patrono praesentatur superiori,
a quo necessario acceptatur et instituitur, si reperiatur idoneus. Huc
referri potest nominatio, qua quis nempe, etsi non patronus, ex in­
duito tamen aliquem superiori ad aliquod beneficium offert, ut illud
ei conferatur a Superiore. — 3.° Per collationem, cum gratis bene­
ficium solo iure praelati datur. — Hinc alia exsurgit divisio benefi­
ciorum, in electiva, patronata, collativa.
In Summi Pontificis electione servanda sunt ea sola et omnia,
quae de ipsa statuta sunt in Const. Pii X. Vacante Sede 25. Dec.
1904.
« Institutio verbalis seu collatio canonica beneficii, postquam est
acceptata, tribuit ius in re, sive ius perfectum respectu beneficii, etiam
ante traditionem possessionis, huiusque apprehensionem ». Reittenst.
1. 3. t. 7. n. 77. Quare plenam acquirit beneficii administrationem,
et potest eius curam habere et exercere. Reiffenst. ib. n. 56.
Beneficia acquiri etiam possunt praescriptione, triennali possessione
et titulo colorato, qui est in casu collatio facta ab eo, penes quem
residet ordinaria conferendorum beneficiorum potestas, sive collatio
fuerit irrita ex se ipsa, quia minus canonica ; sive ex parte collatoris,
quia collatio ad eum non spectabat; sive ex parte bénéficiât], quia
erat inhabilis, dummodo clericus, exceptis tamen simoniace ingressis
et intrusts.
Optio est ius quoddam, quo antiquiores canonici, e. g., dimissa
praebenda, aliam vacantem, quae reservata non sit, intra certum
tempus eligere et consequi valeant 188.
Beneficia conferunt S. Pontifex in toto orbe, et Episcopi in suis
dioecesibus. Episcopi iure suo ordinario ; Summus Pontifex iure etiam
suo, sed extraordinario; nempe iure reservationis, vel devolutionis, vel
praeventionis. — Sede vacante, Capitulum conferre non potest bene­
ficia, quae ad Episcopum spectant.
Porro 0*. Pontifici reservantur beneficia, quorum collatio in Iure
eidem S. Pontifici est constituta. Et sic S. Pontifici reservantur: maior
dignitas cuiusque ecclesiae cathedralis et collegiatae ; beneficia officia­
lium romanae curiae ; ea quae vacant in Curia vel apud Sedem, vel
in titulis S. R. E Cardinalium dum absunt; quae vacant, vacua sede
episcopali, aut alias quam per resignationem mensibus pontificiis, lan.
et Febr., Apr. et Maio, Iui. et Aug., Oct. et Nov.; ea de quibus
Episcopi disposuerint contra Cone. Trid. decreta, vel praeter formam
ab eodem Cone, praescriptam ; resignata, neglecta publicationis forma;
collata filiis haereticorum ; beneficium dimissum in manu Ordinarii, si

106

HI. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

aliud residentiale beneficium obtinuerit quis a Rom. Pont, cum illo
incompatibile; quae vacant propter haeresim, propter simoniam confidentialem, propter dimissum habitum clericalem, propter simulatum
examen pro aliis, aut oblatas pensiones, ut beneficia obtineant, etc.
Vacant apud Sedem beneficia ex obitu naturali bénéficiât! apud S. Se­
dem, aut duas diaetas Curiae vicinas, i. e. intra duas diaetas seu quadra­
ginta milliaria italica ab ea, si nempe beneficiatus ad Curiam venerit,
alicuius negotii tractandi gratia. C. Licet!., C. Praesenti 34. de Praeb.
in 6.° Vacant in Curia beneficia, quando vacant quovis actu, qui in
Curia compleatur, e. g. promotione bénéficiât!, resignatione beneficii,
etc, — Eidem S. Pontifici devolvuntur beneficia, debito tempore, ab
inferioribus collatoribus minime collata, ad eorum supplendam negligentiam; nam infra sex menses beneficia sunt conferenda, et infra men­
sem, si fuerint resignata in manibus Ordinarii. — Ius fraeventionis
tandem in beneficia exercetur, si in eis S. Pontifex sciens volens ma­
nus apposuerit, aliquo facto, illud collaturus, e. g. si beneficiato de­
derit coadiutorem cum futura successione. Atque haec beneficia affecta
etiam dicuntur. — Decret, tit. de Elect.; Trid. s. 14. C. 13. de R.,
s. 25. C. 7. de R.; Gregor. XIII. C. Humano vix indicio Ί. Ian.
1584.; S. Pius V, C. In conferendis ; Riganti Reg. 1. n. 39., Reg. 9.
n. 30. 35., Reg. 19. n. 209. 212.; Wernz lus Decret, t. 2. tit. 16.;
Scav. ed. 12. Mediol. 1874. v. 3. n. 626. 627.; L. 85. 86., 1. 3.
n. 101. seqq.; E. M.
Beneficiorum reservationes continentur in Corpore luris Canonici,
in Extravagantibus, in Bullis insequentium Pontificum, quae omnia
perpetuo vim habent, et in Regulis Cancellariae Apostolicae, quae
tamen mortuo Pontifice cessant, non tamen in omnibus ; ac novo electo
Pontifice incipiunt iterum obligare, nisi iis legitime derogatum fuerit.
Proem, et Reg. 1., Riganti Proem, n. 66.
Per obitum verb Papae desinunt tantum esse reservata beneficia,
quae continentur Regula nona, vacantia nempe in mensibus Pontificiis.
Riganti Proem, n. 67. 68. — Enimvero beneficia reservata, alia sunt,
ratione qualitatis beneficiorum, ut est reservatio episcopatuum et pri­
marum Dignitatum; alia, ratione personarum, ut beneficia Cardinalium,
Curialium et Officialium Apostolicae Sedis; alia ratione modi quo va­
cant. ut beneficia vacantia ratione Apostolicae collationis alterius incompatibilis, alia ratione loci, ut beneficia vacantia apud Sedem aut
in Curia Romana, alia ratione temporis, ut sunt beneficia vacantia
m mbits Pont tiiiis. — Quoad beneficia ratione mensium vacantia
E scopi qui resident vere et personaliter possunt, si petant, alterna-

m. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

107

tivam obtinere mensium, ita ut uno mense, lan., de beneficio disponat
Summus Pontifex, altero mense, Febr., disponat Episcopus, et sic
seqq. mensibus.
Reservationes ratione qualitatis, personae et modi sunt perpetuae.
Idem dicendum de reservatione ratione loci ; sed excipiendae sunt parochiales ecclesiae, quae vacantes apud Curiam post obitum Pontificis,
aut, eo vivo vacantes non collatae, a reservatione sunt immunes ;
quarum collatio libera Ordinariis est, ne ipsarum vacatio diuturna pe­
riculum valeat animabus afferre, C. 67 Apostolica 35. 6. de Praeb. in
° Item et caetera beneficia per obitum vacantia apud Curiam, si
6.
intra mensem a S. Pontifice non conferantur possunt ab Ordinariis
conferri. C. Statutum 3. de Praeb. in 6.° — Scavini Mediol. 1874.
ed. 12. v. 1. n. 343. seqq.
’
Reservatio ratione mensium cessat, quia est ratione temporis, quo
Regulae Cancellariae non obligant, Vacante nempe Sede. Reservatio
ratione ipsorum beneficiorum, vel beneficiatorum, vel modi quo collata
fuerunt, vel loci, in quo vacarunt, non cessat; nam beneficia iam antecedenter ad mortem Pontificis sunt reservata et manent consequen­
ter reservata. Reservatio non tunc primum inducitur Pontificis obitu,
et Regulae Cancellariae tanquam non vigentes eam inducere non pos­
sunt ; sed nec eam ante inductam auferre possunt, quod bene diver­
sum est.
Cardinalibus speciali Induito facultas fit conferendi quaedam be­
neficia S. Sedi reservata.
Reservation! S. Sedis non subiiciuntur beneficia iurispatronatus
laicalis, Riganti in Reg. 1. n. 327., quando iuspatronatus competit
ex fundatione, dotatione, constructione, et non ex mero privilegio, nisi
beneficia vacent apud Sedem, vel nisi S. Pontifex manus eis apposue­
rit, aut sint affecta. Riganti 1. c. n. 335. seqq. Reservation! vero sub­
iiciuntur quando iuspatronatus ecclesiasticus est, ecclesiae nempe con­
cessus, Riganti 1. c. n. 144. 154.; Scavini Mediol. 1874. ed. 12. v. 1.
n. 347. par. 1.
Iuspatronatus laicus dicitur quando exoritur ex fundato, restituto,
dotato beneficio ab aliquo vel a suis maioribus, licet penes sacerdo­
tem sit, qui iure maiorum suorum fruitur. Ecclesiasticus est, qui ali­
cui competit ratione beneficii quod ipse possidet, v. g. episcopatus,
vel ex eo quod beneficium fundaverit, restituerit, dotaverit de bonis
ecclesiasticis.
Patrono laico conceduntur quatuor menses, a die quo beneficium
vacare noverit, ut praesentet idoneum clericum. Si indignum praesen­

108

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

tet, monendus est, ut alium praesentet. Ac si altera vice indignum
praesentet, iure suo cadit, quod ad episcopum devolvitur. Sed si di­
gnum praesentet, digniore praetermisso, instituendus est.
Patrono ecclesiastico sex menses conceduntur. Si indignum prae­
sentet, suo cadit iure, et Episcopus pro ea vice libere cuilibet alteri,
pro suae conscientiae arbitrio, beneficium confert.
Si agatur de beneficiis parochialibus, debet institutio fieri infra
bimestre a die praesentationis. S. Pius V. C. In conferendis 15.
Apr. 1567.
Libere beneficium confert Episcopus, tempore patronis assignato,
absque ulla ab eis facta praesentatione elapso, dummodo tamen be­
neficium noverint vacare.
188.’11* Nota: 15. « Protonotarii Apostolici Sufranumerarii subiecti remanent proprio Ordinario, ad formam Cone. Trid. S. 24.
C. 11., ac eorum beneficia, extra Romanam Curiam vacantia, Apostolicae Sedi minime reservantur ».
44. « Beneficia illorum, qui Protonotarii ad instar titulo et ho­
nore gaudent, tamquam Canonici alicuius Capituli, si vacent extra
Romanam Curiam, Apostolicae Sedi minime reservantur. Beneficia
vero eorum, qui tali titulo et honore fruuntur, tamquam privata per­
sona non poterunt nisi ab Apostolica Sede conferri ». Pius X. M. P.
Inter multiplices 21. Febr. 1905.
189. Quid sil ius patronatus ; quomodo acquiratur: quaenam pa­
troni obligationes et iuraf — Ius patronatus est facultas seu ius in
primis praesentandi clericum, ut ei conferatur beneficium. Scilicet prae­
sentatio dat ius ad rem. Praesentatus autem idoneus esse debet, et non
indignus. Ideo necesse est illum ab Ordinatio examinari. Qui hanc
habet facultatem exhibendi Episcopo clericum, patronus dicitur.
Antiquissima sane Ecclesiae disciplina receptum est, ut iis qui
templa aut beneficia vel erigerent, vel dotarent, vel restituerent, fas
esset clericos sibi acceptos ad eadem beneficia eligere, et Episcopis
praesentare. Ipso autem iure iuspatronatus in haeredes transit. Acquiri
item potest iuspatronatus ex solius Summi Pontificis concessione.
Tenetur patronus ecclesiam, vel cappcllam, vel altare patronatus,
sarta tecta servare, eorumque tutelam praestare. Ius vero habet etiam
honoris sedis, thuris, precum, sepulturae, et alimentorum ex super­
flue ecclesiae vel beneficii reditibus, si ad inopiam vergat. — Trid.
s. 7. C. 13. de R., s. 14. C. 12. 13. de R., s. 24. C. 3. de R.,
s 2 ' ' 9. de R.; L. 87., 1. 3. n. 71., Wemz Ius Decret, t. 2. tit. 19.

in. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

109

190. Quaenam beneficia concursu sint conferenda? Quaenam for­
ma in concursu servanda? — Trid. s. 24. C. 18. de R., perpendens
quantum animarum saluti expediat a dignis parochias gubernari,
expresse iussit eas non posse conferri, nisi dignioribus inter eos, qui
experimento instituendo coram ipso Episcopo, vel, eo impedito, ab eius
vicario generali et examinatoribus, non paucioribus quam tribus, fue­
rint approbati, declarans provisiones aliter factas nullas et irritas ipso
iure. Quin imo S. Pius V. C. In conferendis 18. Mart. 1567., prae­
ter dictam collationis nullitatem, concessionem hanc statuit devolutam
esse ad Sedem Apostolicam, seu ad eos ad quos ius spectat confe­
rendi paroeciam. Paroeciis adde praebendam, in Italia et Insulis adja­
centibus, theologalem ac poenitentiariam, quae item beneficia per con­
cursum sunt conferenda, et doctoribus vel doctoratu infra annum insi­
gniendis ex Benedicto XIII. C. Pastoralis officii. — Concursus locum
habet in beneficiis curatis iuris patronatus ecclesiastici ; minime vero
in beneficiis curatis iuris patronatus laicorum. Hoc in casu, si prae­
sentat! sint plures, omnes sunt examinandi, et ex omnibus approbatis
unus idoneus est instituendus. Fagnan. C. 24. de Iure patronatus
n. 31. — Concursus forma habetur in Trid. s. 24. C. 18. de R.; C. S.
Pii V. In Conferendis ; C. Benedicti XIV. Cum illud 14. Dec. 1742.
— Ut validus sit concursus fieri debet coram examinatoribus synodalibus, vel, si isti desint, pro-synodalibus legitime electis. Trid. s. 24.
C. 18. de R. ; Bened. XIV. de Syn. 1. 4. c. 7. n. 3. — Actorum
subscriptiones substantiales sunt, ut acta sint authentica, et fidem fa­
ciunt. Reliquae formalitates fere omnes accidentales sunt. — A. S. S.
v. 7. p. 353. seqq.; Bened. XIV. de Syn. 1. 4. c. 7. 8., 1. 13. c. 24. n. 7.;
Reclusius de Concursibus ; Bouix de Par. p. 352. seqq.; E. M.

190.bl' Nota: Pluribus in locis Indultum concessum est, ut pa­
roeciae absque concursu ad nutum conferantur, ut, e. g. Episcopis
Americae Latinae. Nisi tale habeatur Indultum, vel Concordatum vel
alias huiusmodi exemptio, concursus indicendus ab Episcopo est pro
beneficiis curatis, et, in Italia, pro Canonicatu Théologal i et Poenitentiario, decem vel viginti ante diebus. Examinatores in eo sunt exa­
minatores synodales vel prosynodales; illi in synodo ab Episcopo
electi, isti extra Synodum de consensu Capituli, neque in praesenti
opus est S. Sedis induito. Indicium Examinatores proferunt circa
scientiam et mores. Electio vero dignioris, relate ad beneficium, ad
Episcopum spectat. Si beneficium sit reservatum S. Sedi, Episcopus
transmittit Acta Concursus ad Dat. Apost., quae digniorem eligit,

110

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

nisi reservatio sit ratione mensium papalium, quia tunc ipse Episcopus
digniorem eligit, et praesentat Dat. Apost. Concurrentes, qui se gra­
vatos existiment recurrere possunt ad Metropolitanum vel ad Epi­
scopum viciniorem vel ad S. Sedem.
Minorum officiorum provisio in Curia Romana concursu fit, cuius
leges habentur in Ord. serv. in eadem Curia, qui habetur post Const.
Safiienti consilio. In concursu pro minorum administrorum provisione in
Curia Rom. examinatores tenentur renuntiare primum idoneos, et deinde
quinam inter eos alii aliis sint praeferendi. De scrutinii exitu ad Summ.
Pontif. referetur, ut, eo probante, ad candidati nominationem veniri
possit.
Qui minus dignos se credunt, sed non indignos, possunt nihi­
lominus concurrere.
Etiam quando parochia sine concursu est conferenda, e. g. quia
est iurispatronatus laici, episcopus praesentatum examinare tenetur ex
Cone. Trid. S. 24. c. 18. de R. Imo etiam parochos semel examinatos
potest iterum examinare, si gravis contra eos suspicio de imperitia ha­
beatur. Id potest etiam Vicarius Capitularis. Et etiam id potest Episco­
pus successor pro sola quiete suae conscientiae. S. C. C. 28. Aug. 1628.,
16. Ian. 1667., 5 Febr. 1688.
191. Quibusnam sint beneficia conferenda?— Beneficia non sunt
conferenda nisi personis idoneis atque dignis, quae scilicet prae se
ferant conditiones seu qualitates a sacris canonibus requisitas. Oportet
nempe, ut eligendus ad beneficium sit:
1. ° Honestis moribus: hinc merito repellitur improbus, facino­
rosus, infamis, irregularis, censuratus, simoniacus, homicida, qui abor­
tum procuraverit, haereticus et eius fautor, receptator, etc. ut constat
ex variis testibus iuris. R. I. 87? in 6.°; Trid. s. 7. C. 3. de R.
2. ° Ut scientia polleat, quae quidem ex Trid. s. 7. C. 1. de
R„ s. 22. C. 2. de R., s. 24. C. 12. de R. diversa est pro diversa be­
neficiorum qualitate.
3. ° Ut sit caelebs; nam ex lur. Can. coniugatus admitti non
potest; et collatio facta ei, qui matrimonio iunctus est, invalida exsi­
stit , ac, si clericus in minoribus ordinibus constitutus habeat benefi­
cium, et contrahat matrimonium, privandus beneficio est, C. Si qui
l . C. Sane 2., C. Quod a te 3., C. Diversis 5., de Cler. coni., vel
etiam ipso iure illud amittit, Schmalz. 1. 3. tit. 3. n. 5.
4 ° Ut sit legitimis ortus parentibus, neque haeretici filius, secus
nulla electio est Trid. s. 7. C. 1. de R., s. 22. C. 2. de R., s. 24. C. 1.

ni. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

111

de R., s. 25. C. 15. de R. ; Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. 24. η. 11. seqq. ;
Pichl. 1. 1. t. 17. n. 4. seqq.
5. ° Ut habeat aetatem praescriptam ; commune autem est, quod
si aetas deficiat etiam quoad unam horam, beneficii collatio sit nulla.
Trid. s. 22. C. 4., s. 23. C. 6. de R., s. 24. C. 8. 12. de R., L. 1. 6.
n. 799. Cf. n. 909.
6. ° Ut eligendus sit prima saltem tonsura insignitus; secus non
confertur clerico. C. 7. de Praescript. ; C. 2. de Instit. Si vero bene­
ficium certum ordinem sacrum requirit, necesse est, ut intra annum a
possessione ordo ille suscipiatur. Verum, si sit gravis necessitas vel
utilitas ecclesiae, Episcopus dispensare potest cum beneficiato, ut stu­
diis vacet. Schmalz. 1. 3. t. 4. n. 62. ex Trid. s. 5. C. 1. de R., s. 6.
C. 2. de R. Excipe, nisi actu talem ordinem requirat, tunc ordo re­
quiritur ipso tempore, quo, beneficium acquiritur. Hic tamen notan­
dum est, quod etiam de laico electio et nominatio fieri aliquando solet,
sub spe nempe futuri clericatus.
7. ° Ut veram intentionem habeat perseverandi in ecclesiastico
statu, et ordinem sacrum suscipiendi, qui ad beneficium requiritur,
nisi occurrat iusta causa, quae aliter suadeat; secus deciperet in re
gravi Ecclesiam, cuius intentio est, ut ordinem statuto tempore su­
scipiat. Unde graviter peccaret, qui sine illa intentione beneficium,
ordinem sacrum requirens, susciperet; quae quidem intentio debet esse
vera et determinata. Trid. s. 22. C. 4. de R. ; L. 1. 6. n. 785. Et, si
beneficium sit parochialis ecclesia, et hanc quis receperit non intendens
promoveri ad sacerdotium, debet fructus restituere, quos sic fraudu­
lenter perceperit, nisi postea mutata voluntate promotus fuerit. C. Com­
missa 35. de Elect, in 6.° Si beneficio nullus est adnexus ordo sacer,
verius leviter peccat, quia nullo iure constat hoc esse letale.
8. ° Ut tandem beneficio instituendus iam alio beneficio non sit
Provisus; certum est enim iure canonico beneficiorum pluralitatem in
uno clerico absolute prohiberi. Attamen, dispensatione accedente S. Pon­
tificis, si adsit cohonestans aliqua causa, plura beneficia obtineri pos­
sunt. Immo sine etiam dispensatione in aliquibus casibus plura be­
neficia obtineri possunt. Incompatibilitas enim beneficiorum habetur
quoad beneficia residentialia, quae continuam imponunt residendam ;
quoad uniformia sub eodem tecto, quae nempe eadem officia, eodem
tempore, et in eadem Ecclesia adnexa habent; quoad sufficientia, i. e.
quae sufficiunt ad honestam et convenientem sustentationem bénéfi­
ciât!. Obtineri vero potest alterum simplex beneficium, si primum
ad honestam non sufficiat sustentationem. Sed, etsi duo priora bene­

112

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

ficia non sufficiant ad hanc honestam sustentationem, tertium beneficium
obtineri non potest, sine speciali Sedis Apostolicae dispensatione. Trid.
s. 7. C. 2. 4. de R., s. 24. C. 17. de R.; C. 28 de Praeb. etc. —
Trid. s. 22. C. 2. de R.; L. 112.-118.; S. Th. Quodl. 8. a. 13. Quodl.
9. a. 15.; Sanch. de Matr. 1. 7. d. 45.; Schmalz. 1. 3. t. 5. de Praeb. ;
Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. 8. n. 8. 9.; E. M.
Religiosi saecularia beneficia obtinere non possunt, neque possunt
consequenter eligi in canonicos, neque etiam in parochos saecularis
paroeciae, sine dispensatione S. Sedis. Perpetuo saecularizati, simplici
saecularizationis Rescripto, neque licite neque valide possunt beneficia
ecclesiastica accipere et obtinere.

192. Quomodo beneficia amittantur ? — Beneficia possunt quatuor
modis amitti: l.° Per mortem bénéficiât!, quia personis tantum con­
ceduntur, neque ad haeredes iure haereditario transire possunt. —
2.° Per sententiam iudicis vel mere declaratoriam criminis, si agatur
de enormibus quibusdam criminibus, quibus ipso facto amittitur bene­
ficium, accedente dicta sententia, vel condemnatoriam, propter crimina
non tam enormia. Ubi agatur de beneficiis perpetuis, seu stricte ta­
libus, nemo potest beneficio expoliari, nisi ob crimen expressum in
iure et servato ordine iuris. Praecipua crimina in iure expressa sunt;
haeresis, simonia, assassinium, homicidium, abortus, concubinatus, so­
domia, non observata residentia, alienatio rerum beneficii. Cf. Trid.
s. 21. C. 6. de R., s. 25. C. 6. 14. de R. ; S. Pius V. C. Horrendum
30. Aug. 1568.; Sixt. V. C. Effraenatam 29. Oct. 1588.; Extrav.
Ambitiosae; C. 1. de Homie. in 6.° Oeconomica vero remotione, «si
episcopus causam inspexit necessariam, licite poterit de uno loco ad
alium transferre personas ». C. Quaesitum de Rer. permut. Reiffenst.
tit. cit. n. 38.; Schmalz. e. t. Si vero beneficia non sint perpetua,
neque stricte talia, sed beneficia sint manualia, uti dicuntur, tunc be­
neficia possunt ad nutum vel arbitrio, Episcopi e. g., auferri et beneficiatus est amovibilis, sed ex iusta causa. — 3.° Per translationem,
vel promotionem; vel per liberam renuntiationem, quae est spontanea
proprii beneficii dimissio facta in manu legitimi superioris eam ac­
ceptantis ; vel per resignationem, quae est renuntiatio facta in favo­
rem alterius, in manu legitimi superioris eam acceptantis ; vel per
permutationem, quae est mutua, in favorem alterius, beneficii resicnatio, in manu legitimi superioris eam acceptantis. — Renuntiare
prohibeatur novitii ante duos menses professioni proximos. Trid. s. 25.
C. 16. de Reg. — In beneficiorum renunciatione, eorum publicatio

III. - DE BENEFICIzYRIIS IN GENERE

113

facienda est ex Const. Gregorii XIII. Humano vix iudicio 13. Ian. 1583.,
modo et forma in eadem Const, praescripta. Praedicta Const, confir­
mata fuit a Bened. XIV. C. Ecclesiastica 15. Inn. 1746. — 4.° Per
meram legis dispositionem, post matrimonium, vel professionem reli­
giosam, per acceptationem et pacificam possessionem alterius beneficii
incompatibilis, si quis provisus de beneficio antea ab alio resignato
possessionem ultra tres menses a die collationis distulerit, si quis parochiale nactus beneficium infra annum ad presbyteratum non ascenderit,
si quis dimiserit habitum clericalem, si quis militiae nomen dederit;
sed in his duobus ultimis casibus sententia opus est declaratoria. Sanch.
de Matr. 1. 7. d. 42. n. 4.; C. Beneficium 4. de Regular, in 6.°; Trid.
s. 7. C. 4. de R.: S. Pius V. C. Cum sacrosanctum VI. Id. lan. 1588.;
Cf. n. 191. — L. 133.-136., 1. 3. n. 80. seqq.; Riganti ad Reg. 45.
n. 1.; Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 4.; A. S. S. v. 1. p. 513. seqq.,
v. 18. p. 181. seqq., v. 29. p. 226., v. 38. p. 27. seqq.; Monit. Eccles,
v. 17. p. 146.; E. M.

192.Nota; Professio solemnis inducit vacationem beneficiorum,
minime vero vota simplicia ante ipsam. In Institutis tamen votorum
simplicium vota perpetua inducunt vacationem beneficiorum residentialium.
Amotio oeconomica seu disciplinaris parochorum fieri potest, ser­
vato tamen Decr. Maxima cura S. C. Cons. 20. Aug. 1910., quod
viget etiam in Anglia, in America Septr. et in Australia. Legitimae
eius causae sunt; insania, imperitia, surditas et caecitas, odium plebis,
famae amissio, notorium crimen, mala temporalis administratio, ne­
glectio officiorum, inobedientia Ordinarii praeceptis. — Invitatio pri­
mum parocho facienda est, ut renunciet, et in amotionis decreto pro­
cedere Episcopus debet cum consensu duorum examinatorum. Et, si
locus est revisioni decreti, opus est consensu duorum parochorum
consultorum. — Uniusmodi autem remotio ius praebet ad pensionem.
Resignatio. Renuntiatio et resignatio beneficiorum indiscriminatim
saepe usurpatur. Discrimen tamen proprie est; nam resignatio est cessio
beneficii in alterius favorem coram Pontifice; renuntiatio vero est pura
et simplex illius dimissio in manibus legitimi superioris. Beneficiorum
resignatio, seu eorum renuntiatio, ut valida sit, libere fieri debet in
manibus Episcopi vel S. Pontificis acceptantis, et si beneficium sit
iurispatronatus, vel electivum, cum consensu etiam Patroni vel ele­
ctorum. Publicanda autem est a noviter proviso, forma praescripta a
Gregorio XIII. C. Humano vix iudicio 5. lan. 1584. Haec autem
Bucceroni. Inst. theol. ttioralts III.
8

114

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

forma servanda minime est in renuntiatione beneficii vi Decr. Ma­
xima cura.

193. Quaenam sint bénéficiait et bensionati obligationes ? — Reneficiati obligationes aliae sunt speciales, quae propriis in locis exponen­
tur, ubi de Episcopis, canonicis, parochis ; aliae communes omnibus. —
Communis est omnibus beneficiariis: l.° Obligatio horas canonicas re­
citandi. — 2.° Obligatio fructus restituendi, si recitationem officii,
aliasque obligationes adimplendas omittant. — 3.° Tenentur sub gravi
elargiri in usus pios aut eleemosynas reditus omnes, qui supersunt ex
bonis mere ecclesiasticis suae honestae sustentationi. Trid. s. 25. C. 1.
de R.; S. Th. 2. 2. q. 185. a. 7., Quodl. 6. a. 12. — 4.° Debent
tonsuram et habitum ecclesiasticum deferre, nec non caelibatum ser­
vare. Bened. XIV, C. Apostolicae Ecclesiae, de Syn. 1. 12. c. 3. Ha­
bitum non deferentes fructus non faciunt suos. Bened. XIII. C. Catho­
licae Ecclesiae*!. Maii 1725. — 5.° Non possunt bona sive immobilia
sive mobilia, uti sunt sacrae supellectiles ecclesiae alienare, pignori
dare, servitutibus obnoxias facere, praediorum formam mutare, nec in
melius, nisi multum et evidenter melius. C. 1. de Pignor.\ Bened. XIV.
Not. 69. n. 5. — 6.° Res sui beneficii sartas tectas servare et iura
tueri debent, ipsis reditibus superlinis beneficii, si sint; secus Ordina­
rii arbitrio. C. Quicumque 1., C. De his 4. de Eccles, aedific.\ Trid.
s. 21. C. 7. de R.; L. 7. C. de Usufr. — 7.° Si beneficium est residentiale, debent commorari in loco beneficii, et per se implere onera
beneficio adnexa. C. 2. 3. 4. 9. 16. de Cler. non rcsid.\ Trid. s. 24.
C 12. de R. — 8.° Provisi de beneficiis curam animarum habenti­
bus, vel dignitatibus aut canonicatibus in Cathedralibus elicere de­
bent professionem fidei intra duos menses a die adeptae posses­
sionis, alias fiuctus non faciunt suos posthac, et quoad professio­
nem emiserint. Trid. 1. c. Possunt tamen professionem fidei emit­
tere post susceptam institutionem vel collationem et antequam in
possessionem immittantur. S. C. C. 11. Maii 1782. in una Tirasonen.
ad 1 23 Apr. 1902. Sed nunc ex S. C. Cons. 1. Mart. 1911.
professio fidet emittenda est ante possessionem beneficii. A. A. S.
v. 3. p. 134. Tenentur item bénéficiât! omnes emittere juramentum,
secundum formulam praescriptam a Pio X. Motu proprio Sacrorum
anttsMwn — 9 ° Si beneficio adnexus sit ordo sacer, hunc suscipere
debent anno proximo ab inita possessione, uti iam dictum est. —
1" ' Tandem implere debent obligationes constitutas in fundationum
tabulis. — E. M.

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

1

Ex C. Boned. XIII. Pius cl misericors 26. Apr. 1725., in Italia
et insulis adiacentibus, tenentur etiam solvere fabricae ecclesiae cathedralis inediam annatam. Verum in praesenti fere ubique non amplius
solvitur.
Pensionati obligationes sunt: l.° Recitare officium B. Μ. V., nisi
ex alio capite ad horas teneatur, ex S. Pio V. C. Ex proximo; alias
non facit fructus suos, pro rata temporis et officii. Verum haec Bulla
non ubique recepta fuit. Cf. Suarez de Relig. t. 2. 1. 4. c. 30. n. 22.;
L. 1. 3. n. 74. — 2.° Si pensio vel pensiones simul sumptae excedunt
annuos duc. 60. de camera, h. e. libellas 322., tenetur incedere in
habitu et tonsura, Sixt. V. C. Cum sacrosanctum et C. Pastoralis, alias
ipso iure pensionem amittit, ib. § 2., nempe si ad statum laicalem
rediisse videatur, Schmalz. 1. 3. t. 12. n. 28. — 3.° Debet esse cae­
lebs ; inito matrimonio, pensio amittitur. Eaque amittitur etiam per
solemnem professionem religiosam, et per promotionem ad residentialem episcopatum, post adeptam possessionem. Cf. n. 187. Probabiliter
libere omnino disponere potest de pensione. Sed, cum sit ius perso­
nale, pensionem in alterum clericum transferre ipse non potest. L.
139., 1. 3. n. 491.
194. Quid speciatim notandum circa missarum applicationem? —
Qui ratione beneficii tenetur celebrare, tenetur etiam missam pro fun­
datore applicare, nisi de huius contraria intentione constet. S. C. C.
21. Mart. 1868.; A. S. S. v. 3. p. 525.; L. 1. 6. n. 332. — Si beneficiatus celebrare quidem tenetur, sed libera sit ipsi relicta applicatio
missae, potest certe pro ea stipendium accipere. Secus vero dicendum,
si in fundatione beneficii contrarium cautum sit, vel nihil expressum.
S. C. C. 13. Iui. 1630.; L. 324.; Ferraris v. Missa art. 3. n. 17. —
Nisi exprimatur, quod per seipsum celebret, poterit celebrare et ap­
plicare per alium. S. C. C. 17. Sept. 1783., 24. Febr. 1872.; A. S
S. v. 7. p. 181. 182.; L. 330. — « Qui non potest fundationi satis­
facere propter morbum, non tenetur, si brevis sit, v. g. 15. dierum,
aut etiam unius alteriusve mensis, ut probabiliter docet Lugo d. 21.
n. 49., substituere alium, aut compensare, cum tam stricte ne domini
quidem honesti cum famulis agant », L. 333., dum tamen ne fun­
dator aliud voluerit. C. Significatum 11. de Praebend. Secus vero,
si morbus sit diuturnus, nisi forte et sit pauper, et eo beneficio pro­
motus fuerit ad ordines, is enim vacare poterit quamdiu laborat. S. C.
C. 5. Febr. 1650., 24. Apr. 1655.; Elbel de Euchar. 214.; L. 333.
Ex S. C. C. 4. lun. 1689., 17. Nov. 1695. si infirmitas quindecim ex­

116

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

cedat dies, per alium supplere tenetur. — Qui tenetur quotidie pci
seifsum celebrare et pro fundatore applicare, potest is quater aut
sexies in anno celebrare pro seipso, pro coniuncto, pro amico aut
benefactore, modo aliud non accipiatur stipendium, itemque poterit
semel in mense, devotionis et reverentiae causa vacare, idque ex prae­
sumpta testatoris voluntate. Quare id illicitum est, si de contraria
constet voluntate. C. Significatum 11. Λ Praebend.-, S. C. C. 18. Apr.
1683.; Bened. XIV. Inst. 56. n. 5. 6.; Elbel de Euchar. 215.; L.
332.; A. S. S. v. 7. p. 179. — Celebrandae sunt missae tempore et
loco designatis, et ordinarie grave est. — Nihilominus antea celebrare,
vel postea, infra modicum tempus, nempe infra mensem, vel alio in
loco semel aut bis in mense, vel pluries ex iusta causa, gravi vacat
culpa; nisi aut alia mens fundatoris esse videatur, aut damnum alte­
rius iniustum id vetet. Ius autem est Ordinario mutare tempus et
locum, ex iusta causa, fundatoris voluntatem interpretando. Elbel de
Euchar. 216.; L. 329. — Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 9. d. 26.

195. An sil obligatio eligendi digniores ad beneficia? — Certum
est nullo modo excusari a peccato mortali eos, qui promovent minus
dignos ad episcopatus et cardinalatus. Habetur hoc ex Trid. s. 24.
C. 1. de R. Confirm, ex pr. 47.a d. ab Innoc. XI. « Ex quo patet
peccare quidem graviter Pontifices et reges, qui ad praefatas digni­
tates non digniores promovent. Ratio, quia cum beneficia, seu digni­
tates praedictae, sint instituta ad commune bonum Ecclesiae, multum
ipsi detrahunt, qui praetermittunt eligere magis idoneos ad Ecclesiarum
regimen ». L. 91. Idem dicendum de Ministro cultuum, qui Principi
proponit, et de Episcopis, qui a Guberniis consuluntur, nisi eos sug­
gerant, quos digniores et Ecclesiae utiliores existimant. — Certum
item est, quod Episcopi ad beneficia curata pariter tenentur digniores
eligere. Ratio est eadem; Trid. s. 24. C. 18.; S. Pius V. C. In con­
ferendis 18. Mart. 1567. — lam vero maior dignitas eligendorum
non accipienda est absolute, sed respective ad utilitatem Ecclesiae.
Quare dignior is intelligitur non qui doctior, sed qui implendis mu­
neribus beneficio adnexis est aptior et utilior ceteris. L. 92. ; S. Th.
2. 2. q. 185. a. 3., Quodl. 4. a. 15., Quodl. 6. a. 9., Quodl. 8. a. 6.
An fcccent mortaliter Episcopi eligentes minus dignos ad beneficia
simplicia, omissis dignioribus? — Adest duplex sententia. « Prima
sententia probabilis negat, quia communitati modicum damnum infer­
tur Secunda tamen sententia communior et probabilior docet sub
<ravi ob. galione etiam ad beneficia simplicia eligendos esse digniores...

III.

DE BENEFICIARIIS IN GENERE

117

Ratio, quia ipsa utilitas Ecclesiae, ob quam sunt beneficia instituta,
postulat de se ut digniores promoveantur, alioquin clerici parum in­
cumberent ad digniores se reddendos, et sic valde deficeret Ecclesiae
utilitas... Limitant tamen dd. et dicunt, non esse peccatum mortale :
° Si praetermittatur dignior non passim, sed semel vel bis... 2.° Si
l.
excessus dignitatis sit parvus... 3.° Si beneficia sint parvi momenti...
° Si ex lege fundationis debeat eligi aliquis ex aliqua familia, col­
4.
legio vel oppido... 5.° Si praevidetur dignior brevi dimissurus bene­
ficium ». L. 93.-96. Adde: 6.° Si nulla certa spes appareat dignio­
rem electum iri, suffragari minus digno expedit, si hic alius certe
eligeretur. Dissidendo enim nihil aliud quam inimicitias et discordias
quis sereret. Quin imo oportet etiam minus digno suffragari, si alias
indignus eligeretur. Ac, si dignus nullus occurrat, fas est et indigno
beneficium conferre, si et necessitas urgeat, et profuturus speretur,
vel plus profuturus, quam obfuturus, vel si magis indignus arcendus
sit. Ferraris v. Beneficium a. 5. n. 28.
An patroni laid, non reges, teneantur sub mortali praesentare
digniores ad beneficia curata ? — « Prima sententia, quam tenent Pal.
ac Garcias, P. Nav. et alii, negat teneri ad praesentandos digniores,
sive beneficium sit simplex, sive curatum ». Nam Cone. Trid. non
aliud onus imponit laico, quam idoneum praesentare: « Sed omnino
tenendum cum secunda sententia, quod in beneficiis curatis teneatur
sub gravi patronus adhuc laicus praesentare digniorem. Hoc mihi
certum videtur, quia in his beneficiis eadem utique ratio currit, quae
in episcopalibus, pro quibus iam declaravit Trid., ut supra vidimus,
a quibuscumque promovendos esse digniores ». — Patroni laid, non
reges: nam: « certum est quod patroni episcopatuum, ut sunt reges,
ad id tenentur ex relato C. I. Trid. s. 24. de R., ut supra, ubi hoc
declaravit Concilium de omnibus promoventibus. Certum est, quod
si patroni sunt ecclesiastici, tenentur etiam digniores praesentare, ut
sancivit Concilium ». C. 18. diet. sess. 24. — Ad beneficia curata.
Etenim, « si beneficia sint simplicia, prout probabile est, episcopos
non teneri sub gravi ea dignioribus conferre, ita probabile etiam est
ad hoc non teneri patronos; sed quia probabilius est, ut diximus, illa
dignioribus conferenda esse; ita etiam probabilius censemus patronos
teneri sub gravi digniores praesentare. Ratio etc. ». L. 97. Bened. XIV.
Epist. Redditae nobis 9. Apr. 1745. Cf. hic n. l^O.
An resignantes beneficia diam debeant digniorem quaerere ? —
« Prima sententia negat... et Lugo cum Vazq. probabilem vocat... Se­
cunda sententia omnino opposita absolute affirmat teneri resignantem

118

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

quaerere digniorem... Tertia sententia... turn tantum admittit posse
resignationem heri non digniori, cum resignatarius sit aeque dignus
ac resignans, quia tunc nullum Ecclesiae damnum irrogatur. Sed de
his omnibus sententiis aequior mihi videtur sententia doctissimi Lugonis, nempe quod tota ratio culpae in hoc puncto sumenda est a
ratione damni, quod Ecclesiae obveniret, etc. ». L. 98. 99.
An ad praelaturas etiani regulares eligendi sint digniores ? —
« Prima sententia negat, nisi agatur de generalatu aut praelatura
perpetua... sed omnino affirmandum cum sententia communi... Ratio,
quia sunt quasi Episcopi ». L. 100. 101.; S. Th. Quodl. 8. a. 6.
Ille, qui beneficium petit et obtinet, potest indicium de sui ido­
neitate et dignitate aliorum aestimationi committere, licet se aliis di­
gniorem non reputet, dummodo se certo indignum non agnoscat.
S. Th. 2. 2. q. 185. a. 3. - E. M.

196. An electio digni in beneficiis, oniisso digniori, sit valida ? —
< Si beneficium est simplex, certum est valere ex communi dd... Du­
bium est si sit curatum. Negant probabiliter Pal., etc... Affirmant vero
probabilius collationem valere Lugo, etc. ». L. 102. 103.; S. Th. 2. 2.
q. 63. a. 2. ad 3.
Parochiales praebendae, per concursum conferendae a Trid. prae­
scriptum, nec non pro Italia et Insulis adiacentibus canonicatus poenitentiarius et theologalis, per concursum etiam confertndi ex Be­
ned. XIII., etiam simpliciter dignis invalide conceduntur, praetermissis
dignioribus, seu magis idoneis. Trid. s. 25. C. 18. de R.; S. Pius V.
C. In conferendis.; Benedictus XIII. C. Pastoralis officii 19. Maii 1725.
197. An promotio indigni sit irritai — Si indignitas respiciat
carentiam carum qualitatum, quae reddant incapacem, quia stricto iure
requiruntur ad validam beneficii consecutionem, uti est aetas, legitimitas, caelibatus, clericatus, ordo sacer, qui actu habeatur vel saltem
infra annum accipiatur, si tamen beneficio adnexus fuerit, doctoratus,
si ita necessario requiratur, quod quis non sit excommunicatus, ho­
micida, filius haereticorum, quod non fuerit haereticus publicus vel
schismaticus, etc., tunc patet electionem illam nullam esse.
Si indignitas solum indicet meram ineptitudinem ad officia
praestanda ipsi beneficio inhaerentia, ut defectus scientiae, defectus
ntegrae vitae et existimationis, exercitium artis ludicrae, etc., tunc
electio non est. in loro saltem externo, ipso iure irrita; quia de hac
nihil habetur definitum Est tamen irritanda ex Trid., quod praecepit,
ut beneficia ecclesiastica, praesertim curam animarum habentia, per­

III.

DE BENEFICIARIIS IN GENERE

119

sonis dignis et habilibus... conferantur ; aliter autem facta collatio sive
provisio omnino irritetur ». S. 7. C. 3. de R. — Trid. s. 25. C. 15.
de R. ; Deer. tit. de Filiis presbyter.; L. 1. 7. n. 316.; Schmalz. 1. 1.
t. 14. n. 30. 31. Cf. 196. 909. 1116. 1240. 1317.
198. An qui eligunt ad beneficium dignum, omisso digniori, te­
neantur restituere damnum illatum ipsi, aut ecclesiae ? — Prima sen­
tentia affirmat ad restitutionem teneri ; alii autem aiunt teneri com­
pensare damnum digniori omisso; alii putant damnum resarciendum
non solum digniori, sed etiam ecclesiae. Secunda sententia negat ad
restitutionem teneri sive erga ecclesiam, sive erga digniorem : secus
vero si eligatur indignus. « Utraque sententia, ait S. Alph., est valde
probabilis » ; asserens secundam sibi probabiliorem esse. Ratio huius
secundae sententiae est, quia ea lege digniorem eligendi, non habe­
tur ex mente Ecclesiae quasi contractus cum candidatis de digniore
eligendo; sed tantum sapientissime habetur praescriptio, ut beneficio­
rum collatores Ecclesiae bono meliori modo prospiciant. Neque vero
illi digniores praetermissi strictum ex iustitia ius habent ad illa be­
neficia obtinenda, sed tantum aptitudinem. Si vero indignus eligatur,
damnificatio habetur ecclesiae, et ex damnificatione obligatio exoritur
restitutionis seu reparationis illati damni. L. 107., 1. 3. n. 547. 585.
Cf. 199.

199. An, quando beneficia conferuntur per concursum, eligens di­
gnum, omisso digniore, teneatur huic damnum resarcire? — Prima
sententia affirmat. Ratio, quia beneficia sunt bona communia et prae­
mia meritorum. Secunda sententia negat. Ratio, quia pactum quod in
concursu habetur, non est pactum rigorosum, obligans iuxta leges iu­
stitiae commutativae, sed est tantum promissio obligans ex fidelitate ;
beneficia enim sunt potissimum ad divinum cultum obeundum insti­
tuta. Concursus autem eo tantum spectat, ut appareat, qui sint digni,
qui digniores. — L. 109., 1. 3. n. 585., Elench. quaest. reform, q. 47.

200. An minus dignus, se opponens per concursum digniori, peccet
mortaliter, et teneatur ad restitutionem si beneficium obtineat ? —
R. Affirmative, si se opponens sit indignus; quia illicite et iniuste
obtinet. — Negative, si simpliciter minus dignus. Ratio, quia non
pertinet ad ipsum merita discutere, sed ad examinatores et ad con­
ferentem beneficium. Et haec Ecclesiae mens est, et communis praxis,
ut omnes digni concurrant. — L. 110.; S. Th. 2. 2. q. 63. a. 3.,
q. 1S5. a. 3.

120

III. - DE BENEFICIARIIS IN GENERE

201. A Ji examinatores teneantur Episcopo denuntiare digniores?
Prima sententia probabilis negat cum Lugo, etc. : quia ex Trid.
s. 24. C. 18. Je R. renuntiandi sunt ab examinatoribus non digniores,
sed idonei, ut ex his deinde Episcopus digniorem eligat. Secunda
sententia S. Alphonso probabilior et communior affirmat. Ratio, quia
ideo praescribitur concursus, ut Episcopus facilius et tutius digniorem
possit eligere. L. 111. — E M.

202. An examinatores debeant noji tajitum indicare de scientia
concurrentium, sed etiam de ceteris dotibus moralibus ? — R. Affir­
mative. « Peracto examine, ait Trid., renuntientur quotcumque ab his
idonei iudicati fuerint aetate, moribus, doctrina, prudentia, et aliis
rebus ad vacantem ecclesiam gubernandam opportunis ». — S. C. C.
2. Aug. 1607. expresse declaravit, examinatores « graviter deesse mu­
neri suo, si doctrinae tantum iudices sint, nec inquirant, qui prae aliis
probitate morum, laboribus, praestito ante ecclesiae obsequio ceterisque dotibus ad officium parochiale cumulate obeundum necessariis
sint idonei, et commendabiles ». Immo addit, nullam esse collationem,
quae facta sit super indicio examinatorum ad solam doctrinam limi­
tato. Ac Bened. XIV. Encyc. Cum illud 14. Dec. 1742. aperte re­
probavit abusum contrarium alicubi inolescentem, de Syn. 1. 4. c. 8.
— A. S. S. v. 2. p. 81. 90., v. 11. p. 13. 127.; E. M.
Examinatores Synodales : Eorum in praesenti est non solum
examinare ad paroecias obtinendas, verum etiam, consensum praestare
pro oeconomica parochorum remotione. luramentum praestare debent
de munere fideliter implendo, et de secreto servando. — Nihil autem
occasione examinis ad paroecias, nec ante nec post accipere possunt,
alioquin a simoniae vitio, quod incurrunt tam ipsi quam alii dantes,
absolvi non possunt. In examinatoribus et parochis consultoribus eli­
gendis, ex Decr, Maxima cura de amotione administrativa ab officio
et beneficio curato, can. 4., lex in posterum ubilibet servanda haec
est: 1 Si Synodus habeatur, in ea iuxta receptas normas eligendi
erunt tot numero quot Ordinarius prudenti suo iudicio necessarios
indicaverit. 2. Examinatoribus et parochis consultoribus medio tem­
pore inter suam et aliam synodum demortuis, vel alia ratione a mu­
nere cessantibus, alios prosynodales Ordinarius substituet de consensu
Capituli Cathedralis, et. hoc deficiente, de consensu Consultorum Dioecesanorum. 3. Quae regula servetur quoque in examinatoribus et pa­
rochis consultoribus eligendis, quoties synodus non habeatur. 4. Exa­
minatores et consultores, sive in synodo, sive extra synodum electi,

IV. - DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM

121

post quinquennium a sua nominatione, vel etiam prius, adveniente nova
synodo, officio cadunt. Possunt tamen, servatis de iure servandis, denuo
eligi. 5. Removeri ab Ordinario, durante quinquennio nequeunt, nisi
ex gravi causa et de consensu Capituli Cathedralis, vel consultorum
dioecesanorum.
Judices synodales : In Synodo ab Episcopo sunt etiam eligendi.
Si elapso anno nova Synodus non celebretur, cum Capituli consilio,
novi indices pro-synodales sunt constituendi. Cf. Bened. XIV. de Syn.
1. 4. c. 5. 10. Ipsis ex Cone. Trid. S. 15. C. 10. causae ecclesiasticae
ac spirituales committantur.

IV. — DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM
203. Quid de Episcoporum sanctitate, scientia, praeeminentia? —
Episcoporum eximia esse debet vitae sanctitas. Ratio est, quia episcopatus
status est acquisitae et exercendae perfectionis. Tanta vero pollere debent
scientia, ut satisfacere possint gravissimo muneri regiminis dioeceseos.
Hinc exigitur, ut sit doctor, vel licentiatus in theologia vel iure ca­
nonico, vel saltem, quoad regulares, a suis superioribus, legitimo testi­
monio, ad docendum idoneus comprobatus. Trid. s. 6. C. 1. de R.,
s. 22. C. 2. de R., s. 24. C. 1. de R., s. 25. C. 1. 17. de R.; Suarez
de Rei. t. 3. 1. 1. c. 15.; Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 15.; Bouix de
lure Reg. v. 1. p. 15. seqq. ; S. Th. 2. 2. q. 184. 185., Quodl. 2.
a. 11., Quodl. 5. a. 22., Quodl. 12. a. 17.; L. 1. 6. n. 804.
Ecclesiae saeculares, parochi et beneficiarii tenentur solvere Epi­
scopo cathedraticum, seu pensionem, singulis annis, in signum suble­
ctionis et honorem Cathedrae Episcopalis, et ad eiusdem Cathedrae
seu Episcopi onera sustentanda. Praedicta autem pensio excedere non
debet duos solidos, scilicet viginti iulios, circiter 10 libellas, iulius
enim valet circiter 50 centcs. Cf. Bened. XIV. de Syn. 1. 5. c. 6. 7.;
Cone. Rom. C. 6.
Functiones : Episcopales sunt, quae ad Episcopum lege vel con­
suetudine pertinent. Recensentur in Decr. S. R. C. 9. Iui. 1895. n. 3865.
— Parochiales item praerogativae, illae sunt, quae parochorum iura
concernunt. Recensentur in Decr. S. C. C. 3. Apr. 1897, Regien.,
20. Dec. 1902. Melev. et in Decretis S. C. R. Indic. Parochus quoad
iura parochialia, etc.

122

IV. - DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM

Cardinales : Cardinales, Principes Ecclesiae sunt, qui auxilium
praestant Summo Pontifici in regimine Ecclesiae; et, Sede vacante,
Summum eligunt Pontificem. Cardinalium Collegium, si necessitas non
urget, non potest leges ferre, sed nominationi alterius Pontificis debet
statim incumbere. — Jurisdictionem habent, in suo quisque titulo, sed
circa ea tantum, quae ad disciplinam ecclesiasticam et morum corre­
ctionem pertinent. Innoc. XII. C. Romanus Pontifex 17. Sept. 1692.
Possunt consequenter in ea leges et censuras ferre. — Per C. Aposlolicae Romanorum Pontificum 15. Apr. 1910. S. P. Pius X. Suffraganeos constituit Ordinarios, in suburbicariis dioecesibus, qui nomine
et vice Cardinalium Antistitum, ut alii Ordinarii dioecesani, admini­
strent dioecesim, factis tamen exceptionibus in eadem Const, notatis.
A. A. S. v. p. 277. seqq.
204. Quid dc obligatione residendi? — Certum est Episcopos,
licet cardinales sint, ad residendam teneri ; eamque fer se obligare
sub gravi; ex Trid. s. 6. C. 1. 2. de R., s. 23. C. 1. de R., et ex
aperta declaratione Bened. XIV. C. Ad universae. L. 121. Enim vero
gravissima res est, animarum salutem respiciens. Unde consecrationis
munus brevi tempore suscipere tenentur, nempe intra tres menses.
Trid. s. 23. C. 2. de R. « Et ita nec etiam possunt ecclesias permu­
tare, ut expresse habetur ex can. 15. Cone. Nie. I., et idem habetur
in can. 5. Cone. Chalced. et in Ep. II. ad Anastasium ». L. 76. Cf.
edam L. 121 Spatium autem temporis ad culpam gravem requisitum
notabiliter excedere debet tres menses, a Trid. permissos. L. 127.
Residentia haec intelligenda est, non de materiali dumtaxat et
otiosa, sed de formali et laboriosa. Constat l.° ex Trid. 1. c., ubi
iniundo sibi officio defungi teneantur ; 2.° ex B. Grave Bened. XIV.,
Instit. 17. n. 2., de Syn. 1. 7. c. 1. n. 7., 1. 13. c. 8.; L. 127. —
Episcopus residendae obligationi satisfacit residendo in quocumque
<>co suae dioecesis. Constat l.° ex Trid. ib., in sua Ecclesia vel dioe2° ex B. Bened. XIV. C. Ubi primum; L. 124., Ferraris v.
Episcopus a 3. n. 14., qui addit: « modo vadat ad Cathedralem tem­
poribus praescriptis a Trid. s. 23. C. 1. de R., S. C. Episc. 17. Dec.
1649. . ; excipe «nisi episcopalia munia in sua dioecesi eum alio
vocent ►. Trid. 1. c . Lucidi de Visit. SS. Lim. v. 1. p. 140, ed. 3?
— E. M.
Quaenam sint causae excusantes
fsos a residentia con­
tinua et perpetua ' — Ex Trid. 1. c. quatuor sunt : l.° Christiana caI 'a si e. g. ecclesia aliqua in magno discrimine haereseos, di-

IV. - DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM

123

scordiae versetur etc., et episcopus illi opem ferre possit. — 2.° Urgens
necessitas, si e. g. episcopus in periculo vitae versetur ob morbum,
ob personalem persecutionem etc. — 3.° Obcdientia debita, si e. g.
Summus Pontifex episcopum advocet, ut ei negotium aliquod tractan­
dum committat. — 4.° Evidens ecclesiae, vel reipublicae utilitas, e. g.
ratione Concilii nationalis, provincialis etc. — Propter has easdem
causas abesse potest etiam parochus ultra bimestre, ipsi concessum.
— Causae enuntiatae regulariter non légitimant absentiam Episcopo­
rum, nisi in quantum accedit vel Summi Pontificis licentia, vel me­
tropolitan!, vel, eo absente, suffraganei Episcopi antiquioris residentis.
Sed nunc, ait Scavini Vol. 1. n. 428. «6. ed. 1874. Mediolani, ex Benedicto XIV. semper ad Papam est recurrendum. Urban. VIII. C.
Sancta Synodus 12. Dec. 1634., Bened. XIV. C. Ad universae 3. Sept.
1746. Regulariter; nam quidam casus sunt excipiendi. Et ex ipso
Cone. Trid. 1. c. exceptio fit: «nisi cum absentia inciderit propter
aliquod munus, et reipublicae officium, episcopatibus adiunctum, cuius
quoniam causae sunt notoriae et repentinae, ne eas quidem significari
metropolitano necesse erit ». — Bened. XIV. C. Ad universae 3. Sept.
1746. § 6. 9. 20,; Urban. VIII. C. Sancta Synodus 12. Dec. 1634.;
L. 122. par. Insuper, 125. in fine.; Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 13.
206. An, praeter dictas causas, nunquam liceat Episcopis a sua
dioecesi abesse? — Licitum est Episcopis, extra praedictas causas, a
suis dioecesibus abesse per duos vel ad summum per tres menses,
sed illud non potest fieri nisi ex aequa causa, et absque ullo gregis detri­
mento, Trid. 1. c., quibus verbis, inquit Bened. XIV. C. Ad universae,
« animi levitas, oblectationum cupiditas, aliaeque futiles causae penitus
excluduntur ». Pro hac autem trimestri absentia Episcopi non indigent
licentia S. Sedis. — L. 122.

207. An a residentia excusetur Episcopus propter periculum con­
trahendae pestis?— R. Negative. Idemque de parocho dicendum. S.
C. C. et Dcclar. Gregorii XIII. 13. Dec. 1576. Verum tunc potest
parochus per alius sacramenta peste infectis ministrare, ne sani pestem
timentes ei confiteri recusent, et ut aliis etiam sui ofiicii muneribus
satisfacere possit. Cum autem superiores quoque, sive praelati regula­
res, residentiae obligatione adstringantur, propter curam gerendam
suorum, hinc et ipsi tenentur tempore pestis suis assistere. — L. 119.
233.; S. Th. 2. 2. q. 185. a. 5.
208. Quibusnam poenis obnoxii sint Episcopi residentiae praece­
ptum transgredientes ? — Praeter alias poenas tenentur ad fructuum

124

IV. - DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM

restitutionem. Eos enim pro rata temporis absentiae suos non faciunt ;
nempe si ultra tres menses non resideant, absque legitima causa, et
expressa Romani Pontificis licentia; eosque fabricae ecclesiarum, vel
pauperibus loci erogare tenentur, absque alia declaratione. Si per sex
absint continuos menses quartam partem fructuum amittunt, si per
totum annum mediam partem, si diutius severius sunt puniendi. Trid.
s. 6. C. 1. de R., s. 23. C. 1. de R.; Bened. XIV. C. Ad universae;
L. 122. 126. 127.

209. Quid de obligatione visitationis dioeceseos ? — Episcopus
obligatione adstringitur diversas suae Jurisdictionis ecclesias obire per
seipsum, aut per alium, si legitime fuerit impeditus, ut oves suas, uti
par est, cognoscat, earum necessitates detegat, media illis occurrendi
suppeditet. Ad hoc iure divino et naturali obligatur; est enim totius
dioecesis pastor; neque ulla consuetudine lex haec abrogari potest. —
Visitatio haec facienda est semel in anno, vel biennio, si dioecesis
ampla sit. Visitandae sunt ecclesiae omnes et oratoria publica, necnon
ecclesiae, monasteriis unitae, parochiales. — Episcopo autem occa­
sione visitationis procuratio debetur, quae est praestatio eorum, quae
necessaria sunt ad competentem victum et habitationem, ab iis quos
visitant suppeditanda. — Ius item habet loca pia visitandi. — Prae­
lati etiam regulares tenentur suae congregationis monasteria frequenter
visitare, et illorum reformationi incumbere. — C. 3. de Relie;. Domib.,
Trid. s. 7. C. 7. 8. de R. s. 21. C. 8. de R. s. 22. C. 6. 8. 9. de
R., s. 24. C. 3. 9. 10. 11. de R., s. 25. C. 1. S. 11. 20. de Reg.;
Giraldi p. 1. s. 583. 597.; E. M. Cf. Instr, pro Visitat. Apostol. Urbis
et Italiae.
Ordinarii latini ritus nullum admittere possunt Orientalem pecu­
niae collectorem, absque venia S. C. de P. F. — S. C. 1. lan. 1912.
210. Quid de clericorum regimine? — Specialis cura clericorum
vitae et honestati invigilandi Episcopis incumbit. Id constat 1.° ex
Trid. s. 14. Proem, de R., s. 22. C. 1. de R., 2.° ex Enc. Pii IX.
Qui pluribus a. 1846. et Leonis XIII. Etsi Nos 15. Febr. 1882. Te­
nentur autem Episcopi ecclesiasticum seminarium instituere, eiusque
particularem curam habere. Trid. s. 23. C. 18. de R.
Ut Seminarium Clericorum in unaquaque dioecesi erigatur, de­
crepit Cone Trid. s. 23. C. 18. de R., ut Episcopus statuat et taxet
portionem ex fructibus singulorum beneficiorum detrahendum pro e:<pensis Seminarii, cum consilio tamen duorum de Capitulo, quorum
alter ab Episcopo, alter ab ipso Capitulo eligatur, itemque duorum

IV.

DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM

125

de Clero civitatis, quorum alterius electio ad Episcopum, alterius vero
ad Clerum pertineat. — Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 21.
Episcopi in Italia servare et execution! demandare debent Nor­
mas S. C. EE. et RR. 18. lan. 1908. Secundum has Normas per­
mittere non possunt quod alumni propriae dioeceseos privatim studia
peragant, vel extra Seminaria ab ipsis dependentia. Quod aliis etiam
dioecesibus speciatim inhibitum est. Ordinanda vero Italiae Seminaria
sunt et studia in eis tradenda ad normam Litterarum Circularium
S. C. Consistor. 16. Iui. 1912.
Sacrae Scripturae praeceptio in unoquoque Seminario impertienda
est, secundum praescriptionem de hac re factam a Pio X. Litt. Quo­
niam in re biblica 27. Mart. 1906,
Interdici autem debet Seminariorum alumnis lectio diariorum et
periodicorum, exceptione pro hisce ultimis facta, alicuius sanorum
principiorum, et ab Episcopo indicato opportuno alumnorum studiis.
Deesse in eo non debet spiritualis director. Pius X. Ep. ad Epp. Ital.
28. Iui. 1906. — Alumni ab uno seminario dimissi in aliud admitti
non possunt. Qua in re servandum est Decretum S. C. C. 22. Dec. 1905.
« Eos (parochos) qui turpiter et scandalose vivunt, postquam prae­
moniti fuerint (Episcopi) coerceant et castigent; et si adhuc incorrigibiles in sua nequitia perseverent, eos beneficiis iuxta sacrorum ca­
nonum costitutiones, exemptione et appellatione remota, privandi fa­
cultatem habeant». Cone. Trid. s. 2i. C. 6. de R.
« Supradictorum (criminum) cognitio... ad Episcopos ipsos per­
tineat, qui sine strepitu et figura iudicii, et sola facti veritate inspecta
procedere possit ». Cone. Trid. s. 25. C. 14. de R. Agitur in hoc
C. de causis clericorum concubinariorum. — Bened. XIV. C. Ubi
primum 2. Dec. 1740., E. M.

211. Quid de cura habenda doctrinae? — Episcopi est institu­
tionibus sive privatis sive publicis, nec non librorum impressioni ita
invigilare, ut nihil tradatur, quod fidei ac moribus adversetur. Ad
ipsum etiam speciali titulo pertinet perniciosos libros denuntiare. Id
ex cius officio pastoris aperte constat. — Trid. s. 5. C. 2. de R. ;
Leo XIII. C. Officiorum VIII. Kal. Febr. 1896.
Modernismus : Est omnium haereseon conlectum. — Episcopis
vigilandum est, uti extirpetur, si adfuerit, et praecavendum ne adsit. —
Modernistarum scripta Episcopi impediant ne edantur, ne legantur ;
praesertim adolescentibus in Seminariis et auditoribus in Universita­
tibus ne permittantur. — Consilium vigilantiae instituant, altero quo­

126

IV. - DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM

que mense, et stato die, cum Episcopo conveniendum. Ipsius erit mo­
dernism! indicia in libris et in magisteriis investigare ; itemque invi­
gilare in libris et ephemeridibus, ne periculosae quaestiones in istis
agitentur, infirmis argumentis et praeiudicatis quaestionibus ; denique
in scriptis omnibus de re sociali. — Modernismo damnantur temerariae
et falsae novitates, contra doctrinam S. Scripturae et constanter tra­
ditam a Patribus et catholicis Doctoribus; minime vero damnatur
modernum quodcumque inventum quod solida ratione comprobetur.
- A magisterio et a sacris ordinibus excludendi sunt, qui modernismi
proclives sunt erroribus. — Pius X. Enc. Pascendi, M. P. Sacrorum
Antistitum.
212. Quid de obligatione praedicandi? — « Quoad Episcopos,
ait Sporer t. 3. p. 73. n. 27., quod licet ipsi regulariter, iuxta con­
suetudinem, non teneantur per se praedicare, et sacramenta ministrare,
debent tamen personaliter invigilare, ut per alios id praestent, et in­
super gregem bono exemplo instruere, ac pauperibus subvenire. Di­
ctum est regulariter, nam puto saltem aliquando Episcopos teneri ad
condonandum, dum ipsi, ut declarat Trid. d. C. 1. s. 23., de iure
divino tenentur oves suas verbi divini praedicatione pascere. Hocque
per idem Cone. s. 5. C. 2. de R. declaratur ». L. 127, Item Trid.
s. 24. C. 4. de R. dicitur, quod praedicationis munus Episcoporum
praecipuum est, et Sancta Synodus « mandat, ut in Ecclesia sua ipsi
per se, aut, si legitime impediti fuerint, per eos quos ad praedicatio­
nis munus assument... Sacras Scripturas divinamque legem annuntient ».
Cf. etiam Trid. s. 24. C. 7. de R. — Cf. 239.; E. M.
Curare praeterea debent Episcopi, ut pueri et rudes ad normam
Const. Acerbo nimis Pii X. catechismum doceantur.
213. Quid de missae celebratione et de sacramentorum administrationc J — R. Ad l.ura Frequenter quidem, imo quotidie ex decentia,
et saltem diebus dominicis ac festis ex gravi obligatione, sacrum pro
dioecesi universa facere debent; populum etiam debent ad orationem
saepius incitare, privatas publicasque preces in praecipuis necessitatibus
indicendo, supplicationesque decernendo, etc. S. Paul, ad Hebr. 5., 1.
— Operam item Episcopus dare debet, ut ab omnibus observen­
tur, quae spectant ad sanctam missae celebrationem. — C. Quoniam
fin. de Priiil, in 6.°; Trid. s. 22. Decr.de observ. etc., s. 23. C. 1.
de R ; Leo. XIII C. In suprema 30. lun. 1882.; L. 1. 6. n. 337., H.
A. tr. 7. n. 65. 66.; E. M.
R. Ad 2.*“ Tenetur Episcopus sacramentum ministrare confir­

IV.

DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM

127

mationis; et valde decet facilem se praebere in eo administrando. Te­
netur ordines per se conferre, nisi aegritudine impediatur. Trid. s. 23.
C. 3. de R. — Sacramentum vero poenitentiae per seipsum ministrare
non tenetur, et cum externum habeat regimen, melius est ut abstineat.
Sufficit, ut idoneos ad hoc ministerium deputet sacerdotes.
Tenetur praeterea Episcopus sacra olea intra missam conficere
feria quinta hebdomadis maioris, adscitis sibi duodecim presbyteris
cum septem diaconis et subdiaconis, et in casu necessitatis ac cum
induito S. Sedis, etiam minori numero. S. R. C. 16 Iui. 1672. n. 1448.
Archiepiscopus antequam pallium acceperit ordines conferre nequit,
synodos congregare, virgines benedicere, ecclesias consecrare, vel pon­
tificalia etiam in sua ecclesia exercere, nisi specialem impetraverit fa­
cultatem. C. 28. de Electo. S. R. C. 7. Aug. 1627. n. 443.
Tenetur Episcopus anniversarium celebrare singulis annis, in die
obitus, pro ultimo defuncto Episcopo, non autem pro administratore.
Caerem. Episcop. 1. 2. c. 36. n. 1.; S. R. C. 22. Iui. 1908.; A. S
S. V. 41. p. 593.

214. Quid de synodo cogenda, cl visitatione ad SS. Limina? —
Tenetur Episcopus quotannis synodum dioecesanum celebrare. Ac sin­
gulis triennis synodus provincialis celebrari debet. Trid. s. 24. C. 2. de R.
— « Tertio quoque anno, crebrius etiam pro necessitate vel oppor­
tunitate. Episcopi omnes uniuscuiusque ecclesiasticae provinciae con­
veniant de communibus ecclesiarum suarum negotiis coniunctim acturi ».
Instr. Secret. Stat. 1. Maii 1900. ad Episcopos Americae Latinae. —
Relatio singulis quinquenniis, exhibenda ab ipsis Episcopis Romae est
S. Sedi de statu dioeceseos, ad normam canonum et ordinis Decreti
S. C. Cons. A remotissima Ecclesiae 31. Dec. 1909. — Relatio au­
tem speciatim iniuncta est facienda circa observantiam Decretorum
de aetate admittendorum ad primam Communionem, de frequenti et
quotidiana Communione et Motus Proprii Sacrorum Antistitum 1. Sept.
1910., de cuius observantia relatio etiam facienda est a Moderatori­
bus Generalibus Institutorum Religiosorum. — In Italia autem Epi­
scopis speciatim mandatur ut artis et historiae monumenta accurate
servent. — C. Sixti V. Romanus Pontifex 20. Dec. 1585.; Instr. S.
C. de P. F. 1. lun. 1877.; Cone. Plen. Amer. Lat. 203.; A. S. S.
v. 10. p. 202.; Bened. XIV. de Syn. 1. 2. c. 5.
215. Quid de potestate vicarii generalis? — Vicarius generalis
ille est, qui legitime deputatur ad exercendam generaliter iurisdictionem episcopalem, vice Episcopi, ita ut actus eius ab Episcopo gesti

128

IV. - DE OBLIGATIONIBUS EPISCOPORUM

censeantur. Doctor esse debet, vel Licentiatus in Iure Canonico, aut
alias idoneus. Vicarius Generalis, durante munere, est protonotarius
apostolicus titularis. Pius X. M. P. Inter multiplices 22. Febr. 1905. —
Quidquid generatim potest Episcopus ex iurisdictione ordinaria pro­
pria, non vero delegata, quamvis ordinaria, utpote annexa officio, po­
test Vicarius, qui cum Episcopo constituit unum tribunal. — Haec
tamen regula generalis plures habet exceptiones ; et quaedam exigunt
speciale mandatum. Et sic Vicarius generalis nequit beneficia conferre,
supprimere, dividere, unire; nequit etiam « dimissorias concedere, nisi
expressam de hoc facultatem habeat ab Episcopo, vel nisi Episcopus
sit extra provinciam, aut distans per duas aut saltem unam dietam,
sive die itineris a propria dioecesi ». L. 787., C. Cum nullus de Temp,
ord. in 6.° Itemque potest Episcopus, pro suo arbitrio, limitare in
quibusdam casibus jurisdictionem sui Vicarii. — Certum autem est
ex pluribus decisionibus S. C. C., Vicarium generalem posse perinde
ac parochum valide matrimonio assistere, absque speciali Episcopi
mandato, et alteri, qui sit sacerdos, facultatem concedere valide ei
assistendi, siquidem est Ordinarius, Trid. s. 24. C. 1. de R. — Bened. XIV. de Syn. 1. 2. c. 3. 8.; Schmalzgr. 1. 4. tit. 16. n. 90. 91.
92.; L. App. de Priv. 31. 47. 58.; Cone. Plen. Amer. Lat. 221.;
E. M.
Potest item Vicarius generalis Confessarios approbare, dispensare
in proclamationibus matrimonii, censuras ferre.
Nequit vero Vicarius generalis graviores causas criminales co­
gnoscere, C. 2. de Off. vic. in 6.°, cogere synodum, S. C. C. 4. Dec.
1655., Bened. XIV. de Syn. 1. 2. c. 3., visitare dioecesim, absolvere
a casibus uni Episcopo a iure reservatos, C. 4. de Pocn. et rem. in
6.°, dispensare ab irregularitatibus ex occulto delicto, Trid. s. 24. C.
6. de R.
Vicario Generali competit praecedentia supra omnes dignitates
et canonicos, non paratos. Ei vero nunquam, scilicet neque in choro
neque in processionibus, competit praecedentia, supra canonicos, sa­
cris vestibus indutos. S. R. C. 2. Dec. 1690. n. 1845.
De Urbis Vùariatu Cfr. Const. Etsi nos Pii X. Kal. lan. 1912.,
A A. S. v. 4. p. 5. seqq.
Prohiberi non potest, generatim saltem loquendo, quominus Vi­
carii generales Dioecesum Americae Septentrionalis sint de numero
Consultorum, nisi Consultores paucissimi sint. S. C. Concist. 27.
Febr. 1914.

V.

129

DE CANONICIS

V. — DE CANONICIS
216. Quid canonici? — Canonici, sic nuncupati, quod olim com­
muni regulae subjiciebantur, constituunt generale concilium Episcopi,
et variis adstringuntur obligationibus, quoad cultum divinum, altare,
chorum, et, vacante sede, dioecesis administrationem. Canonici con­
stituuntur imprimis, ubi habetur Sedes episcopalis, seu Ecclesia cathedralis. Templa, quae praeter cathedralem collegium habent canonico­
rum, Collegiata appellantur. Canonici sunt alii regulares, qui sub prae­
posito communem vitam votis adstrictam agunt, et hi nunc pauciores
inveniuntur; alii vero saeculares, qui seorsim vivunt ex beneficiis seu
pensionibus ecclesiasticis, et institutum canonicum servant quoad va­
ria munia in Ecclesia obeunda. — Trid. s. 22. C. 4. de R., s. 24. C. 12.
Hinc facile patet quanta esse debeat et morum honestas, et scien­
tia canonicorum. Archidiaconus, esse debet, quantum fieri possit, Ma­
gister in Theologia, seu Doctor, aut Licentiatus in Iure Canonico.
Canonicus scholasticus, obtinens scholasteriam, seu munus habens do­
cendi, esse debet Magister vel Doctor aut Licentiatus in sacra pa­
gina aut in Iure Canonico, vel certe idoneus esse debet ad tale offi­
cium. Canonicus poem'tentiarius esse debet Magister, vel Doctor, vel
Licentiatus in Theologia, vel Iure Canonico, et annorum quadraginta,
scu alias qui aptior pro loci qualitate reperiatur. Canonicus lector sa­
crae theologiae, qui sacram Scripturam exponere et interpretari tene­
tur, idoneus ad tale munus per se implendum esse debet. Hortatur
autem Cone. Trid., ut, ubi id commode fieri potest dignitates omnes,
et saltem dimidia pars Canonicatuum in Cathedralibus Ecclesiis et
Collegiatis insignibus conferantur tantum Magistris vel Doctoribus,
vel Licentiatis in Theologia vel Iure Canonico. Trid. s. 5. C. 1. de
R., s. 23. C. 18. de R., s. 24. C. 8. 12. de R. Bened. XIII. C. Pa­
storalis officii 19. Maii 1725. statuit pro Italia et Insulis adiacentibus
praebendam theologalem conferendam esse doctori in sacra theologia,
vel qui saltem infra annum doctoratu insigniatur. — Praeter fidei pro­
fessionem, Cf. v. 1. n. 364., praestare tenentur omnes iuramentum
secundum formulam praescriptam a Pio X. Motu Proprio Sacrorum
antistitum. — E. M.
Canonicis, qui inter Praelatos Domesticos relati non sint, e Ca­
pitulis privilegia Protonotariorum habentibus, Cf. v. 1. n. 269,tcr l.°,
conceditur, ut collegialiter quidem omnibus fruantur privilegiis suo
Bucceronl hist, theol. moralis III.

9

130

V. - DE CANONICIS

ipsorum Capitulo ab Apostolica Sede tributis, singuli autem tum praelatitium habitum et picinum, quem vocant, gestare, ut est in Litt. Inter
multiplices ad § 16. et 17.; tum, de speciali mandato Ordinarii, or­
natu et more Praelatorum, de quo ibid, ad § 31. sermo est, sacrum
celebrare possint. Qua duplici potestate nonnisi intra fines dioecesis,
cuius est Capitulum, uti licet. M. P. Pii X. 22. Dec. 1913.
Canonicus, qui canonicatum dimisit, et alium in eadem ecclesia
impetravit, locum ultimi canonicatus obtenti obtinere debet, nec potest
obtinere locum dimissi. S. C. C. 21. Mart. 1609., 11. lun. 1701.,
Ferraris v. Canonicatus a. 7. n. 54.
Episcopus potest clericis in sacris, titulo ministerii initiatis, et
canonicali beneficio donatis, munus aliquod a beneficio alienum con­
fidere, e. g. sanctimonialium cappellaniam, vel alia id genus ecclesia­
stica servitia. — Publica instante necessitate, quemadmodum ceteris
clericis, ita etiam canonicis, viribus ac valetudine praestantibus, prae­
fata officia, cum muneribus canonicalibus alioquin minime pugnan­
tibus, sed compatibilia prorsus, ad tempus tantum imponere, eorumque excquutionem iuxta canones urgere; ita tamen, ut nonnisi cum
prudentia ac discretione hac facultate utatur. S. C. C. 4. Dec. 1913.
Capitula Cathedralium et aliarum maiorum ecclesiarum, iliorum­
que personas, toties quoties opus fuerit, potest Episcopus visitare, '
corrigere emendare, Cone. Trid. s. 6. C. 4 de R.

217. Quid de canonicorum residentia? — Canonici obligatione
tenentur residendi in propriis ecclesiis. Trid. s. 24. C. 12. de R. ;
L. 129. Iam vero ex 1. c. Trid. duo videntur absolute canonicis prae­
scribi, et residentia in loco et interessenlia choro. Sunt tamen, qui
tenent canonicos curam animarum non habentes posse diu noctuque
moram trahere extra locum proprii beneficii, modo horis congruis ac­
cedant ad ecclesiam pro servitio. Idque constat etiam ex Dcclar. S. C.
apud S. Alph. 1. 3. n. 675. in fine.
rlâesse possunt per tres tantum menses, Trid. 1. c., sive continuos,
sive interpolatos, S. C. C. 1575.; «Alioquin primo anno privantur
dimidia parte fructuum », secundo anno omnibus fructibus, etc., de­
tracta parte pro celeris officiis, quae non omiserunt ». L. 1. 3. n. 673.
• Dicit autem Bonacina ex quadam Declar. S. C., canonicos non pri­
vari fructibus, si tantum per paucos dies ultra tres menses absint,
huiusmodi enim transgressio non videtur talis, ut praedictam gravem
poenam privationis medietatis fructuum mereatur ». L. 129. — Va­
cationibus uti non possunt diebus dominicis et festivis totius anni, nec

V.

DE CANONICIS

131

diebus adventus, quadragesimae, octavarum Nativitatis et Resurrectio­
nis Domini, Pentecostes, et Corporis Christi. S. C. C. 21. lun. 1640.
— « Canonici autem tribus mensibus, in quibus absunt, non lucran­
tur distributiones, sed bene lucrantur fructus praebendae : modo reli­
quo tempore anni resederint, et chorum frequentaverint ». L. ib. S.
C. C. 14. Sept. 1829. Canonicus, inutiliter prodigens tres menses a
Trid. concessos, probabilius non tenetur restituere fructus beneficii.
Ratio est, quia Cone, absolute concedit canonicis per tres menses
abesse, nulla speciali causa requisita. — Non omnes simul canonici
abesse possunt diebus permissis, nec ultra tertiam partem capituli,
ne cultus impediatur. S. C. C. 12. Mart. 1594., 21. lun. 1640.; S.
R. C. 113. ad 2. 152. ad 7. — Poenale quidem est, quod ex Trid.
1. c., debeant privari dimidiis vel omnibus fructibus, et ideo non ante
sententiam solvendis. Ita Scav. ed. Mediol. 1874. 1. 1. n. 431., aliique.
Nullam S. Alph. requirit iudicis sententiam ex Declar. Bened. XIV.
Sed id satis reapse non constat. L. 1. 3. n. 675.
Si e dioecesi egrediantur, tempore a Cone, permisso, venia indigent
Episcopi: secus vero si e dioecesi non egrediantur. S. C. C. 12. Mart.
1594., 9. Maii 1626. — Canonici a choro absentes amittunt distri­
butiones. Trid. s. 22. C. 3. de R., s. 24. C. 12. de R. Distributio­
nes amissae propter absentiam nequeunt a sociis condonari. S. C. C.
6. Dec. 1794. — In potestate Ordinarii est praeter menses concilia­
res alium concedere ex iusta causa, S. Pius V. 7. Oct. 1580. ap.
Fagnan. in C. Licet n. 4. de Praeb., imo etiam diuturniorem absen­
tiam permittere potest ob extraordinariam causam, scilicet propter
infirmam valetudinem, saevientem persecutionem, indubiam Ecclesiae
aut reipublicae utilitatem. — Trid. s. 21. C. 3. de R.
Canonici choro per extraneos substitutos inservire non possunt,
neque absentes a civitate, ubi est Cathedralis, eiusque suburbiis, in­
vicem unus pro alio. Trid. 1. c.; S. C. C. 31. Maii 1721.; L. 1. 3.
n. 675. Absentes vero aliquem sibi substituere non tenentur. S. C. C.
15. Mart. 1785. — L. 189.; Bened. XIV. Notif. 157.; E. M.

218. Quid de officio chori? — Omnes canonici tenentur in choro
ad psallendum instituto hymnis et canticis Dei nomen reverenter, di­
stincte devoteque laudare. Nec excusantur ex eo, quod forte sint pauci;
nam S. C. C. definivit 13. Mart. 1696., canonicos etsi paucos, puta
duos vel tres, officium in choro canere aut recitare teneri. Hinc non
sufficit, ut canonici intersint tantum choro vel officiis: sed tenentur
ad cantum vel recitationem, in quantum possunt, ipsi concurrere, voce
elata et pio cordis affectu. Trid. s. 24. C. 12. de R.; E. M.

132

v.

DE CANONICIS

Dum in choro horae canonicae persolvuntur privatae missae in
chorali altari celebrari non possunt. S. R. C. 20. Dec. 1878., 14. Ian„
1888. ad 3., 21. Nov. 1893. ad 1. n. 3814.
219. An peccent graviter canonici, qui choro non assistunt, ultra
tempus a Trid. permissum ? — Plures negant; sed verius affirmandum,
si a choro notabiliter absint ultra tempus a Trid. permissum, quale
non est trium vel quatuor dierum. Ratio est, quia, ut constat ex Trid.
s. 24. C. 12. de R. obligatio assistendi non oritur ex distributionibus,
ita ut si his renuntiant, ab omni obligatione se liberent : sed ex pri­
maria institutione beneficiorum, quae non propter cuiusquam utilitatem,
sed propter Dei cultum, et ad divina ministeria obeunda instituta sunt.
L. 1. 3. n. 675.
220. Quid teneantur restituere canonici, qui choro non intersunt?
— Qui absunt sine legitima et iusta causa distributiones non lucran­
tur; quae praesentibus accrescunt; et contraria consuetudo non ad­
mittitur: constat ex C. Consuetudinem un. de Cler. non resid. in 6.°,
ex Trid. 1. c.; ex S. C. Cone. 21. lan. 1905., 12. Maii 1912. Prae­
terea fructus praebendae restituere debent, sed non ante sententiam,
etsi a choro absint ultra menses conciliares. Constat ex eod. Trid.
1. c. Dicitur enim primo anno priventur dimidia parte fructuum, se­
cundo anno priventur omnibus fructibus. — Qui absunt ex legitimis
causis, neque fructus praebendae neque distributiones amittunt. — Le­
gitimae causae sunt, infirmitas, rationabilis corporis necessitas, et evi­
dens ecclesiae utilitas, ecclesiae nempe de cuius distributionibus agitur;
non, alterius ecclesiae particularis, vel ecclesiae generalis. — Qui au­
tem abest propter causas diversas a tribus praedictis, sed etiam iustas,
puta ob studium, visitationem, et alias huiusmodi, is lucratur quidem
fructus, sed non distributiones. — Distributiones item inter praesentes
non lucrantur, licet absint ex legitimis causis, si istae ex dispositione
testatoris, vel ex statuto, vel ex consuetudine ecclesiae debeantur tan­
tum actu interessentibus. S. C. C. 26. lun. 1745.
Communiter habentur ut praesentes: canonicus curatus, in ipsa
Cathedrali vel Collegiato, dum tamen in paroeciae cura versatur; poenitentiarius, dum in sua ecclesia confessiones audit; theologus, die
quo fidelibus Sacram Scripturam exponit. Trid. s. 22. C. 3., s. 24.
C. 8. de R. His addendi sunt, in Italia et insulis adiacentibus, qui
vacant exercitiis spiritualibus decem continuis diebus per annum : nempe
de licentia Episcopi, ct non illis diebus, quibus prohibetur vacare, nempe
Adventus, Quadragesimae ct principalium festorum. Clem. XI. Encycl.

V. - DE C/\NONICIS

133

1. Febr. 1700. « Dignitates seu canonici, bénéficiât!, aliique chorales
omnes, qui sive conficiendis processibus Servorum Dei ac Beatorum
tum Ordinariis tum Apostolicis operam navant, sive uti testes vocati
fuerint, habeantur intra vel extra Urbem tamquam praesentes in choro,
mutato officio; et ideo omnia percipiant emolumenta etiam eventualia».
S. R. C. 21. Nov. 1893. n. 3812. Decr. Gener, et 13. Iui. 1904. Decr.
Gener. A. S. S. v. 37. p. 255. seqq. « Inter emolumenta percipienda
comprehenduntur quoque ea quae vulgo falle vocantur ». S. R. C.
25. Maii 1909. A. A. S. v. 1. p. 502. — Trid. s. 21. C. 3., s. 22. C.
3.; S. Pius V. C. Cupientes 8. Iui. 1518.; Bened. XIV. Inst. 107.
n. 56.; L. 130. 131.; E. M.
Decretum speciale habetur de chori disciplina, in Urbe servanda,
nempe Decr. Decorem domus S. C. C. 30. Nov. 1910. Cf. Supplem.
n. 215.

221. An satisfaciant choro, ita ut restitutioni non teneantur, ca­
nonici, qui choro quidem intersunt, sed minime canunt, vel voce sub­
missa recitantd — Certum est non solum eos amittere omnes distri­
butiones, sed etiam teneri ad restituendos fructus praebendae ; hos tamen
iterum non ante sententiam ; et non nisi ultra menses conciliares. Eos
igitur graviter peccare certum videtur, si gravis sit quantitas. C. Cum
semper 19. Aug. 1741., Br. Dilecte Dili 19. Ian. 1748. Bened. XIV.;
L. 1. 3. n. 675.
222. Nota : Quae circa chorum de canonicis dicta sunt, intelligenda quoque sunt de beneficiatis, qui ratione beneficii ad chorum
obligantur. — « Advertendum erit, ut quandocumque per organum
figuratur aliquid cantari seu responderi alternatim versiculis hymno­
rum, aut canticorum, ab aliquo de choro intelligibili voce pronuntie­
tur id, quod ab organo respondendum est. Et laudabile esset, ut ali­
quis cantor coniunctim cum organo voce clara idem cantaret ». Caerem.
Episcop. 1. 1. c. 28. n. 7. « Submissa voce dicendae sunt in choro
partes illae tum divini officii, tum missae, quae omittuntur ob sonitum
organi: quando vero non pulsatur, integre sunt cantandae». S. R.
C. 22. Iui. 1848. Si submissa voce praedictae partes omissae non
recitentur divini officii obligationi non satisfit. L. 143. — Canonici,
proprie dicti, qui Capitulum constituunt, ei rite convocato interesse
debent; et grave est, si ordinarie absint, nisi iusta causa excusentur,
vel negotiorum levitate, vel vacationum tempore. — « Canonici ho­
norarii aequiparandi sunt, quoad usum insignium, canonicis titularibus,
cum sacris funguntur ministeriis in choro Cathedralis ». S. R. C. 21.

134

v.

DE CANONICIS

Iu! 1906., 16. Mart. 1876. Quoad canonicos Protonotafios Apostolicos, Cf. Pii X. Mot. Propr. Inter multiplices 2\. Febr. 1905. — E. M.
Canonicus bene esse potest sine beneficio seu sine praebenda.
Haec duo, canonicatus et praebenda, distinguuntur. Canonia seu vulgo
Canonicatus est ius spirituale, quod provenit ex electione seu rece­
ptione alicuius in Fratrem seu Canonicum. Praedictum ius importat
ius habendi in choro sedem seu vulgo stallum, vocem in Capitulo,
et habendi praebendam seu competentem portionem fructuum cano­
nicatus. Praebenda ergo ulterius importat ius ad percipiendos fructus
annuos canoniae sive debitos ex titulo iuris Canonicalis. Unde qui
habet utrumque, is canonicus praebendarius appellatur. Ferraris v. Ca­
nonicatus a. 1. n. 1. seqq.

223. An Episcopus permittere possit, ut habitualiter non omnes
horae cantentur? — R. Negative, idque pluries iam decisum est a
S. C. C. — Lucidi de Visitat, ed. 3? Romae 1883. etc. v. 1. p. 324.
seqq.
224. An officium Defunctorum, E. Mariae V. et Psalmi gradua­
tes debeant ex obligatione recitari in choro? — R. Negative ex Const.
Pii X. Divino affatu, Rubr. tit. VII. n. 2. Cf. hic n. 116. 129.

225. Quid de missa conventuali ? — Canonici tenentur per turnum missam conventualem canete, et applicare singulis diebus pro
fundatoribus et benefactoribus in genere, eique alii adesse debent.
Bened. XIV. C. Cum semper oblatas. « Teneri canonicos omnino ce­
lebrare et cantare missam conventualem de officio currenti, ad hoc ut
licite possint distributiones quotidianas lucrari ». S. R. C. 25. lun.
1611., 27. Febr. 1847. — Missarum conventualium eleemosyna non
ex fructibus praebendae singulorum canonicorum, sed ex massa di­
stributionum desumenda est. S. C. C. 18. Mart. 1719. Ferrarien.—
Si episcopus solemnein canat missam, hebdomadarius celebrare et.ap­
plicare debet pro benefactoribus missam lectam. S. R. C. 12. Nov.
1831. ad 20. n. 2682. — Lucidi 1. c. v. 1. p. 305. seqq., v. 3. p. 188.
seqq.; L. 419.; E. M.
« In ecclesiis, in quibus adest, obligatio chori, una tantum missa
cum assistentia choralium semper celebretur; et quidem de officio
diei, nisi aliter Rubricae disponant; aliae missae, quae hucusque cum
praedicta assistentia celebrabantur, in posterum extra chorum le%ani:ir g st
;Arr<rr’ horam canonicam. Excipiuntur etc. ». Pius X. C.
Divino aflatu. Ruhr. tit. XII.

V.

DE CANONICIS

135

Porro in Ruhr. Miss. tit. 15. n. 2., quoad missas chori, haec
praescribuntur: « Missa autem conventualis et solemnis sequenti or­
dine dici debet : In festis duplicibus et semiduplicibus, in Dominicis
et infra octavas, dicta in choro hora tertia ; In festis simplicibus et
feriis per annum, dicta sexta; In Adventu, Quadragesima, Quatuor
Temporibus, etiam infra octavam Pentecostes et vigiliis quae ieiunantur, quamvis sint dies solemnes, missa de tempore debet cantari
post nonam ». Cf. ib. nn. seqq.
Quare celebrans, missam, in alio altari, sed in eadem ecclesia,
legere tenetur, et deinde si adhuc chorus perdurat ad eum redire te­
netur. Ac si missam propria hora celebrat distributiones etiam lucra­
tur, cum ex choro absens sit secundum Rubricae praescriptionem.
« In Commemoratione omnium Fidelium Defunctorum, omissis
officio et missa diei currentis, fit tantum officium cum missa pro De­
functis, prout in Appendice Novi Psalterii praescribitur ». Pius X. C.
cil. Ruhr, XIII. Quare omittitur officium et missa diei currentis.
In ecclesiis cathedralibus et collegiatis, quoad solemnitatem Mis­
sarum et Vesperarum, in officiatura chorali, quoad festos dies recenter
suppressos, M. P. Pii X. Supremi disciplinae 2. Iui. 1911., eadem,
quae ante suppressionem, observanda sunt. S. C. C. 8. Aug. 1911.
— Cf. 238.bl’

226. Quid de assistentia Episcopo debita? — Trid. s. 24. C. 12.
de R. sic statuit de canonicis Cathedralium : « Omnes compellantur
Episcopo celebranti aut alia pontificalia exercenti assistere et inser­
vire ». Consonat Caeremoniale Episcoporum, 1. 1. c. 15., et declarat,
omnes canonicos teneri convenire in habitu canonical! ad locum de­
signatum, et Episcopum ad ecclesiam progredientem pontificalia exer­
cendi causa et ducere, et redeuntem pariter comitari. Sed hoc est
intelligendum, quando in solemnioribus festis vel caeremoniis accedit
Episcopus ad Ecclesiam celebraturus, vel sacro interfuturus, cappa in­
dutus aut pontificalibus perfuncturus. « Ceteris diebus sat est, ut aliqui
ex dignitatibus et canonicis ad ostium ecclesiae Episcopum cappa in­
dutum recipiant et reducant». S. R. C. 13. lun. 1891. Mont. Polit.
ad 4. Non autem tenentur canonici Episcopo privatim celebranti as­
sistere. — Decr. Auth. S. R. C. n. 3782. 3828.; Cone. Plen. Amer.
Lat. 233.
« Functiones, quas in ecclesia cathedrali faceret Episcopus, si
praesens esset, quaeque ad ipsum pertinent, Episcopo impedito, absente
vel defuncto, ad dignitates et canonicos eiusdem ecclesiae pertinent

136

v. -

DE CANONICIS

successive et non alternatim », nempe ad proxime digniorem capituli.
S. R. C. 9. Iui. 1895. n. 3865.
Canonici etiam componunt concilium generale Episcopi. Episco­
pus enim, nisi adsit contraria et vera consuetudo, in casu particulari
postulare debet consilium canonicorum, antequam mandata ferat; sed
eorum consensu non indiget, ut ea statuat et urgeat, nisi in casibus
iure determinatis. Canonici scilicet in isto concilio non habent ius
suffragii deliberativi, sed mere consultivi. Sic enim Bened. XIV. de
Synod. 1. 13. c. 1. n. 8. 9.: « Multum hac in re deferendum est lo­
corum consuetudini.... Necesse utique non est, ut Episcopus novas
leges promulgaturus totius cleri sententiam efflagitet; sed satis est,
si capituli sui concilium exposcat, etsi illud sequi non teneatur... Quin
imo ab ipsa obligatione petendi capituli consilium solutus erit Epi­
scopus, qui per legitime praescriptam consuetudinem ius sibi acqui­
sierit leges condendi, et publicandi, inconsulto capitulo ». — S. R. C.
12. Iui. 1892. n. 3782.; E. M.
227. Quid de canonicorum munere, Sede vacante? — Vacua Sede
episcopali, tota episcopi iurisdictio, exceptis iis, quae innovationem
sapiunt, vel alienationem, exceptis item confraternitatibus erigendis
earumque statutis approbandis, sive ea sit ordinaria, sive delegata a
iure, transit in capitulum, et ab eo in Vicarium capitularem, intra
octo dies eligendum, quin capitulum vel minimam jurisdictionis par­
tem sibi retinere possit. Ex Decr. S. O. 24. Nov. 1897., 20. Apr.
1898., 22. lun. 1898. in vicarium capitularem transeunt etiam facul­
tates habitualiter a S. Sede Ordinario concessae, aut ad praefinitum
tempus, aut pro determinato numero casuum. — Nihilominus is non
potest visitationem obire, anno ab ultima S. Visitatione nondum ela­
pso; nec synodum convocare, nondum anno elapso ab ultima synodo;
nec litteras ad tonsuram vel ordines dimissorias concedere infra an­
num, praeterquam arctatis, h. e. laicis praesentatis ad beneficium ec­
clesiasticum. et clericis qui ex adepto beneficio debent aliquem ordi­
nem suscipere intra tempus definitum a iure, vel a tabulis fundationum.
« Potest tamen capitulum, Sede vacante, etiam intra annum dare lit­
teras testimoniales alicui, qui aliunde licentiam habet ad ordines su­
scipiendos. Probabiliter etiam potest dare alicui licentiam, ut initietur
prima tonsura, eo quod tonsura non est ordo... Id autem quod potest capitulum, Sede vacante, non potest per seipsum facere, sed per
vicarium electum ». L. 788. Neque item potest beneficia conferre,
exceptis beneficiis patronatus laicalis, indulgentias tribuere, episcopales

VI. - DE PAROCHIS

137

peragere functiones, quae ad episcopum in cathedrali pertinent, S. R. C.
22. Apr. 1871. n. 3247., etc. — Cessat officium Vicarii capitularis
statim ac novus Episcopus litteras institutionis capitulo suae ecclesiae
praesentaverit, et cius possessionem fuerit adeptus ; sed gratiae ab eo
factae manent, quamdiu non fuerint revocatae. — Vicarius capitularis
eligendus est « qui saltem in Iure Canonico sit doctor, vel licentiatus
sit, vel alias quantum fieri poterit idoneus ». Trid. s. 24. C. 16. de
R. Qui Vicarii Capitularis munere fungitur, hoc munere dumtaxat
perdurante, Protonotarius erit titularis. — Ex S. R. C. 12. Nov. 1831.
Marsorum ad 32., decreto servato in novissima editione, missam pro
populo celebrare non tenetur. — Decret, tit. Ne Sede Vac.; C. 1.
14. de Maior.; Reg. 2. 11. Cane. Apost. ; Trid. s. 7. C. 10. de R.,
s. 24. c. 16. de R.; Pius IX. C. Rom. Pontifex; Cone. Plen. Amer.
Lat. 212.-214.; S. C. Indulg. 15. Nov. 1878., 23. Nov. 1878.; A.
S. S. v. 11. p. 353.; Bened. XIV. de Syn. 1. 2. c. 9.; Sanchez de
Matr. 1. 3. d. 28. n. 5.; L. 1. 6. n. 788.; E. M.

227.blt Tum intra quam extra Cathedralem vicario generali su­
pra capitulum honorificentiae ac distinctiones, vicario generali episcopi
adhibitae, non competunt, si collegialiter cum capitulo incedat. S. R.
C. 22. Apr. 1871. n. 3247. — Canonici, qui canonicatui renuntiarunt
adseribi possunt inter canonicos honorarios ab Episcopo, audito ca­
pitulo. S. C. de Prop. Fid. 7. Iui. 1904.

VI. — DE PAROCHIS
228. Quid de parochis et de eorum residentia ? — Parochus hic
dicitur clericus, cui credita est actualis animarum cura, in foro in­
terno, et in certa quadam dioecesis parte, legitime in parochiam
erecta, licet sit amovibilis, vel ad tempus, Episcopi sui vices gerens;
unde eius officium, pastoris officium est. Cum cura animarum habi­
tualiter penes alium est, e. g., penes Capitulum, ille qui actualiter
hanc curam exercet vicarius proprie appellatur. — Tenentur parochi pro­
fessionem fidei emittere coram Episcopo vel eius vicario gncrali, infra
duos menses a capta possessione beneficii, nisi eam in ipsa beneficii
collatione emiserint, ex Trid. S. 24. C. 22. de R. Sed nunc ex S. C.
C. 1. Mart. 1910. ante ineundam beneficii possessionem praestanda

138

VI. - DE PAROCHIS

est. Juramentum praeterea praestare tenentur, secundum formulam
praescriptam a Pio X. Motu Proprio Sacrorum Antistitum. Cf. vol. 1.
n. 364.
Ius habet parochus ad baptismum, extremam unctionem et via­
ticum ministrandum, nec non ad assistendum nuptiis, ad percipiendas
decimas, et ad funeraria emolumenta, itemque ius ei est domos in
Sabbato Sancto benedicere, publicas obire processiones. Parochi con­
sultores adhibendi sunt pro revisione actorum in amotione admini­
strativa ab officio et beneficio curato. S. C. Cons. Decr. Maxima cura.
« Quatenus parochi supplementum accipiant a Gubernio in com­
pensationem decimarum, et illud decimas, quas antea percipiebant,
adaequent, reliquum quod a fidelibus praestatur, erogandum in pias
causas, iudicio Ordinarii». S. Poenit. 20 Nov. 1902.
Prima obligatio parochi residentia est personalis. Secus enim
convenienter gregem suum pascere non potest. Quare non excusantur
a gravi culpa et a restitutione fructuum parochi non residentes, ut
declaravit Trid. s. 23. C. I. de R. « Eadem omnino, etiam quoad
culpam, amissionem fructuum, et poenas, de curatis inferioribus...
Sacrosanta Synodus declarat et decernit (ac pro Episcopis); ita ta­
men, ut quandocumque eos, causa prius per Episcopum cognita et
probata, abesse contigerit, vicarium idoneum ab ipso Ordinario ap­
probandum cum debita mercedis assignatione relinquant. Discedendi
autem licentiam in scriptis gratisque concedendam, ultra bimestre
tempus, nisi ex gravi causa non obtineant ». — Trid. s. 24. C. 13.,
de R.; L. 123. 126.-128.; Ithur. Cas. 45. n. 56. 58.; Bened. XIV.
Notifie. 17.; S. Th. 2. 2. q. 185. a. 5., Quodl. 3. a. 17.; E. M.

229. Resolves : « Pro rata temporis absentiae fructus suos non
faciunt ». Trid. ib. Atque eos, neque materialiter, neque formaliter
residens, neque per alium officium suum implens, amittit ante omnem
iudicis sententiam. Nam « non alia ratione tenentur, quam contractus
initi inter ipsos et ecclesiam, ex quo dantur eis fructus beneficiorum
sub conditione residendae, qua non impleta etiam sine culpa, nullo
modo pastores tales fructus acquirunt ». L. 127. Ad restitutionem
ergo tenentur, quamvis bona fide perceperint, nisi tamen et bona fide
eos consumpserint, neque inde facti sint ditiores. — Qui non residet
materialiter, sed implet per alium idoneum officium suum, fructus
amittit, post bimestre Conciliare, minime vero amittit intra bimestre
Conciliare absentiae. Qui materialiter residet, sed non formaliter, si
per nullum alium sacerdotem suis officiis defungitur, non facit fructus

VI.

DE PAROCHIS

139

suos ex ipso iure naturali. Si per alium haec praestat, utrum eos amittat
ex iure canonico, non satis constat. Affirmat S. Alph. 127., quia re­
sidentia non intelligitur nisi formalis; negant Garc., Reiff., quia non
residere propria significatione est abesse. Idque « aequius ac verius »
dicit D’Annib. ed. 3? p. 1. n. 304., p. 3. n. 174. — Restitutio fa­
bricae ecclesiae, vel pauperibus loci facienda est. Trid. 1. c.

230. Nota : Fro absentia per duos menses sive continuos sive
interruptos causa aequa requiritur, sed non gravis, si tamen nullum inde
paroeciae detrimentum sequatur, et tempore pestis excepto. Greg. XIII.
12 Oct. 1576. Qui tamen sine aequa causa discederet, non ultra bi­
mestre, ac citra parochiàè detrimentum, non nisi levi culpa tenetur.
Grave vero esset abesse etiam duos vel tres dies, etiamsi nemo actu
aegrotet, nullo relicto vicario, si alii sacerdotes eo in loco desint.
Ultra bimestre Ordinarius licentiam dare quidem potest, sed ex gravi
causa, nec ad mullum tempus, sed ad duos vel tres menses. S. C. C.
legitimam saepius censuit licentiam infirmis datam ab Ordinariis ad
quatuor menses. D’Annib. 1. c. 173.; S. Th. Quodl. 12. a. 28. —
« Communiter dicunt dd. ex declarat. S. C., quod parochus non re­
putatur residere, si per se ipsum non exerceat principaliora munera,
nempe administrationem verbi divini, sacramentorum, etc. ». L. 127.
Cf. Ithur. Cas. 45. n. 61. 62. Adiuvari tamen a vicariis potest ; si
ampla esset parochia, neque omnia per seipsum commode efficere
possit, praesertim in iis quae maius incommodum habent, ut ad in­
firmos ire noctu, praedicare, docere pueros, excipere confessiones, etc.
Sed coadiutoribus uti debet, quasi sociis, ideoque et ipse haec prae­
stare debet, cessante insto impedimento, praesertim si fuerit requi­
situs. secus culpa gravi non caret. Si parochus suis officiis obeundis
solus non sufficiat, debet alios sacerdotes sibi adiungere. Paroeciae
autem renuntiare debet, vel saltem coadiutorem assumere debet, si
propter senium et chronicam infirmitatem parochialibus officiis defungi
non possit. Trid. s. 21. C. 4. de R. ; C. 5. 6. de Cler. aegrot.\ C. un.
e. t. in 6.°; C. Apostolici ministerii Innoc. XIII. n. 9. seqq. — Parochi
debent habitare in domo suae ecclesiae, si ibi adest, si vero non adest,
debent residere in alia domo, quae sit intra limites parochiae, saltem
moraliter, nempe quae sit ita propinqua ecclesiae parochiali, ut com­
mode possit ei inservire; et quo parochiani facile queant ad ipsum
recurrere pro sacramentis suscipiendis. L. 124.; Ithur. Cas. n. 45.
n. 57. — Ut constat ex pluribus decisionibus S. C. C. parochus non
excusatur a residentia intra paroqhiae limites propter aëris maligni-

140

vi.

DE PAROCHIS

tatem aut infirmam valetudinem, aut senium, vel quod tenuis paroecia
sit, vel quod tres tantum aut quatuor incolae remanserint. D’Annib.
1. c. n. 172. — Trid. s. 7. C. 3. de R.
231. An praefata licentia in scriptis omnino requiratur, ita ut
non valeat, si oretenus habeatur ? — Negant Less, aliique, et hanc
sententiam non putat improbabilem S. Alph., probabilem vero censet
La>Croix. Ratio, quia licet Trid. licentiam in scriptis requirat, non
constat tamen hanc formalitatem requirere ad ipsam validitatem actus.
L. 123.

232. An parochus, habens iustam discedendi causam, possit per
dictos duos menses qbesse, sine expressa licentia Episcopi? — Prima
sententia affirmat, eamque probabilem putant Less., La-Croix, Azor,
aliique. Ratio, quia ex Trid. ad absentiam duorum mensium quaelibet
causa honesta sufficit ; neque licentia et probatio Episcopi requiritur
pro tali absentia; sed tantum pro absentia ultra bimestre, pro qua
Episcopus debet causae gravitatem approbare. Insuper absentia per
bimestre habetur a Cone, tanquam parva materia, eam enim verbo
aliquantisper comprehendit. Abesse ergo per bimestre ex iusta causa,
absque Episcopi licentia, veniale saltem per se non excederet. Et sane
Trid. s. 23. C. 1. de R. statuerat Episcopos ad personalem residen­
dam ita teneri, ut abesse non possint, nisi ex quatuor illis causis su­
perius indicatis, et a Summo Pontifice vel a Metropolitano vel a Suffraganeo Episcopo antiquiori probatis. Item statuerat posse Episcopos
abesse per tres menses, etiam non exsistentibus praedictis causis ;
modo tamen id fieret aequa ex causa, et sine gregis detrimento; quia
haec brevis absentia non censetur residentiae debito contraria; quin
ulla petenda venia exigatur. Porro de inferioribus curatis loquens, iis
.iit applicanda esse, quae prius quoad Episcopos constituerat. Adhibet
quidem Cone. Trid. aliquas restrictiones pro curatis inferioribus; at
quoad culpam et poenas ipso facto incurrendas nihil superaddit. Ne­
que saltem expresse veniam superaddit petendam in eo Conciliari conccsso bimestri. Videtur igitur haec debere ex praedictis indicari. Pro­
pterva, ut certum e.r mero Concilii textu id tantum deduci potest,
tum Episcopos tum parochos graviter peccare, si ultra menses per­
missos notabili absint tempore.
Secunda sententia negat, et hanc sequitur S. Alph. Ratio, quia
licet ex Cone, non exigatur gravis causa ad discedendum per bimestre,
absolute tamen requiritur, ut causa ab Episcopo agnoscatur, et pro­
betur. ex illis verbis, quandocumqul· eos abesse contigerit, causa primo

VI.

DE PAROCHIS

141

per Episcopum cognita et probata. Tanto magis quod parochus a Cone,
prohibetur discedere, nisi prius ab Episcopo approbetur vicarius, qui
relinquitur, L. 123. Attamen cum illud quandocumquc referri posset
ad tempus extra bimestre ab ipso Cone, concessum, et causa cogno­
scenda ab Episcopo certe non est, nisi illa gravis causa qua etiam
extra bimestre abesse potest parochus, et non aequa illa causa qua
per bimestre discedere potest ex ipso Cone.; hinc non videtur vali­
dum omnino argumentum desumi ; neque ex eo quod, licet vicarius
ab ipso parocho eligi possit, ab Episcopo tamen sit approbandus, si
oeconomum seu vicarium idoneum, alias iam approbatum ab Episcopo,
et qui actu iam ibi reperiretur, in parochiae servitio relinqueret. Ni­
hilominus S. C. C. constanter respondit opus esse expressa Episcopi
licentia, licet per hebdomadam et per biduum abesse velit. Idemque
declaravit Benedictus XIII. in Cone. Rom. tit. 17. C. 6. Verum pro
absentia per biduum vel triduum ex recepta pluribus in locis consue­
tudine, nulla requiritur licentia. Attendenda ergo sunt uniuscuiusque
dioecesis statuta, Bened. XIV. Notif. 17. n. 12.
« Ceterum, ait idem S. Alph. 123., licite poterit parochus abesse
per breve tempus sine licentia, si aliqua occurrat necessitas, quae mo­
ram non patiatur Episcopum adeundi, modo idoneum vicarium relin­
quat... Item ex parvitate materiae poterit parochus excusari saltem a
mortali, si discedat per modicum tempus, ut communiter dicunt dd.,
modo non relinquat infirmos in articulo mortis. Quantum autem sit
hoc modicum tempus... communiter admittunt non peccare graviter
parochum, qui absit sine licentia per 6. vel 7. dies, relicto tamen vi­
cario idoneo; imo Cont. Tourn., Cabas., Sanch., etc. id extendunt
usque ad 15. et 20. dies ». — E. M.

233. Quaenam sint causae graves excusantes parochos a residentia
ultra bimestre permissum ? — Eaedem illae quatuor sunt, quae Epi­
scopos excusant ex Trid. nempe, Christiana charilas, urgens necessitas,
debita obedientia, et evidens Ecclesiae aut reipublicae necessitas. L. 125.;
Ithur. Cas. 45. n. 58-60.
234. Quid de parochiae visitatione ; de pauperum et aegrotorum
cura ? — Parochus tenetur obligatione visitandi parochiam, quatenus
oves suas cognoscere debet. « Praecepto divino, ait Trid. s. 24. C. 1.
de R., mandatum est omnibus, quibus animarum cura commissa est,
oves suas agnoscere ». Hinc parochi conficere debent libros matrimo­
niorum, baptizatorum, confirmatorum, status animarum, defunctorum.
Quoad matrimonia adnotanda, observanda sunt quae habentur in Decr.

142

VI. - DE PAROCHIS

Ne temere de Matr. § IX. Atque ex eodem Trid. 1. c. unum ex mu­
neribus cura animarum est, « pauperum aliarumque miserabilium per­
sonarum curam paternam gerere ». Ex Rit. autem Rom. De visit, et
cura infirm., « parochus in primis meminisse debet, non postremas
esse muneris sui partes aegrotantium curam habere ». De ipsis spe­
cialem omnino curam habere debet, cum illis pastoris opera maxime
sit necessaria. Tenetur praeterea mortuos efferre, eisque iusta persol­
vere, et si fuerint pauperes gratis omnino. — Trid. s. 24. C. I. de
R. M. ; L. 160.; Monit. Eccles, v. 24. p. 354. seqq.; E. M.
Ex Decr. Ne temere S. C. C. 2. Aug. 1907. § IX. 2.° parochus tenetur
contractum matrimonium describere in libro matrimoniorum et baptizatorum. Et si quis alibi fuerit baptizatus ad illius loci parochum no­
titiam matrimonii transmittere tenetur, ut matrimonium in baptismi
librum referetur.
Attestationes parochiales : « Parochi ne omittant baptismi te­
stimonium a contrahentibus exigere, si hic in alia paroecia fuerit illis
collatus. — Celebrati matrimonii denuntiatio ad baptismi parochum
transmittenda, coniugum eorumque parentum nomina et agnomina de­
scripta secum ferat, aetatem contrahentium, locum diemque nuptiarum,
testium qui interfuerunt nomina et agnomina, habeatque parochi sub­
scriptum nomen cum adiecto parochiali sigillo. Inscriptio accurate
indicet paroeciam, dioecesim, oppidum seu locum baptismi coniugum,
et ea quae ad scripta per publicos portitores tuto transmittenda per­
tinent. — Si forte accidat, ut baptismi parochus in recipienda denun­
tiatione matrimonii comperiat alterutrum contrahentium aliis nuptiis
iam esse alligatum, rem quantocius significabit parocho attestati ma­
trimonii ». S. C, de Sacram. 6. Mart. 1911. — Licet parochis exem­
pla authentica attestationum baptismatis ad petitionem fidelium exscri­
bere ex parochiali libro, solitis taxis perceptis, a respecti vis tamen
Ordinariis recognoscenda et approbanda, neque in registris alterius
paroeciae et dioeceseos consignanda, nisi Episcopi aut cius delegati
iussu, qui eorum exemplorum authenticitatem recognoscat simul cum
promotore fiscali. S. C. C. 3. Iui. 1909.
Emigratio : Comitatus emigrationis constituendus est in unaquaque dioecesi Italiae pro operariis in exteras nationes migrantibus.
De ipsis parochus specialem et fere continuam curam habere debet
et antequam profiscantur et postquam profecti fuerint et in patriam
rewrlantur, secundum normas traditas in Epist. Secret. Status, Uno
degh argomenti. 8 Sept. 1911.

VI.

DE PAROCHIS

143

235. Quid de correctione et monitione? — Parochi tenentur sub
gravi corrigere et monere oves suas in peccato mortali, vel in pro­
ximo eius periculo exsistentes, etiam cum discrimine vitae propriae,
et non solum in extrema, sed in gravi etiam earum necessitate spi­
rituali; si tamen l.° adsit spes emendationis; et 2.° licet non adsit
spes emendationis, monitionis tamen omissio in damnum cederet com­
mune, ac alios redderet animosiores ad peccandum. Ratio, quia non
solum ex caritate, verum etiam ex iustitia, ratione officii et stipen­
dii quod eis datur, strictissime obligantur ad subveniendum subditis
in spirituali necessitate constitutis. — Tenentur praeterea inquirere,
num quis in tali necessitate versetur. Parocho enim commissa est salus
uniuscuiusque ovis. Si autem parochi ad correctionis officium tenentur,
multo magis Episcopi. — Trid. s. 6. C. 3. 4. de R., s. 13. C. 1. seqq.
de R. ; S. Th. 2. 2. q. 33. a. 3. 2. ad 4., 4. d. 19. q. 2. a. 1.;
L. 1. 2. n. 40.
236. Quid de oratione et celebratione missae? — Tenetur paro­
chus frequenter orare pro suis subditis, ut gratias illis imploret ad
salutem necessarias. Ut enim ad id tenentur divino iure Episcopi, si­
quidem curam habent animarum in tota sua plenitudine ; ita etiam
ad id tenentur parochi, quibus Ecclesia committit ex obligatione, cu­
ram animarum exercendam, et sine limitatione, qua eos eximat ab
onere orandi et celebrandi pro grege. Speciatim vero parochus missam
celebrare tenetur. l.° Quoties populus debet illam audire. Trid. s. 23.
C. 4. de R., 2.° Quoties oportet nuptias benedicere; utrobique sub
gravi, 3.° Pluries in hebdomada; at quoties non constat; constat ta­
men posse Episcopum eos cogere sub gravi bis vel ter, si parochia
sit populosa, et aliae missae in ea non celebrentur; non item in iustis
funerum, nisi data eleemosyna. — L. 1. 6. n. 314.; Bened. XIV.
Inst. 44. n. 9., de Syn. 1. 12. c. 7. n. 7.
237. An parochus missam etiam pro populo applicare debeat?
— Parochi pro ovibus suis celebrare debent omnibus diebus domi­
nicis et festis, quibus fideles missam audire debent, licet alicubi ser­
viliter laborari posse permittitur, imo licet abrogatis vel translatis,
prout tunc cum C. Urbani VIII. Universa 5. Sept. 1642. et Decr.
Clem. XI. 6. Dec. 1708. in suo pleno robore vigebant; nisi forte
cum solem nitaie divinum officium, cuius praecipua pars est missa,
translatum fuerit in dominicam diem; neque excusant consuetudo con­
traria, etiam immemorialis, nec tenues paroeciae reditus, nec infir­
mitas parochi. Attamen, si parochus ita pauper est, ut congruos ad

144

vi.

DE PAROCHIS

sustentationem fructus non habeat, potest cum Episcopi consensu elee­
mosynam acceptare, celebrando pro populo in hebdomada. Constat ex
Innocentio XII. Br. Nuper ; Bened. XIV. C. Cum semper oblatas
19. Aug. 1744.; Pio IX. C. Amantissimi 3. Maii 1848.; L. 1. 6.
n. 313. 325.; E. M.
238. Nota : Non solum parochi tenentur hac obligatione, verum
etiam vicarii, ad curam parochialem cum certa fructuum assignatione ab
Episcopo deputati, sive perpetui, sive temporanei et amovibiles, itemque oeconomi curati, vicarii quoque, parochiali vacante, ab Episcopo
deputati ad animarum curam usque ad novi ecclesiae rectoris electionem ;
iique omnes sive saeculares sive regulares sint. Superiores vero eccle­
siastici, saeculares vel regulares, capellani monasteriorum, vel carcerum, aut nosocomiorum, etc. ad sacrum pro subditis faciendum non
tenentur. Neque item tenentur coadiutores parochorum, et missionarii
in locis missionum, dummodo non agatur de locis, in quibus paroe­
ciae erectae iam sint, atque ad ea missionarii missi sint ut legiti­
morum pastorum vices gerant. Neque constat teneri capellanos ca­
strenses in Hispania. S. C. Concilii 22. Maii 1909. Ad praelatos
regularium quod attinet quaestio bis apud S. Sedem proposita est,
eaque sine solutione remansit. — Si ex una parochia duae factae sint,
uterque parochus tenetur. Si quis duas habet parochias, in unaquaque
applicare debebit, sive per se, si binandi facultatem habeat, sive per
alium, vel alio die, si non habet, nisi forte illae unione extinctiva
unitae fuerint. Hoc idem dicendum de parocho canonico, quo die
missam conventualem celebrare debet. — Bened. XIV. 1. c. ; Leo XIII.
C. In Suprema IV. Id. lun. 1882; S. C. de P. F. 23. Mart. 1803.;
Giraldi Expos. lur. Pont. p. 2. s. 85. torn. 3.
Episcopi et Abbates nullius tenentur etiam missam pro suis ovibus
applicare, unam tantum, si plures dioeceses, vel abbatias aeque prin­
cipaliter unitas regant. Verum hi qui sunt etiam parochi alicuius pa­
roeciae in hac per vicarium applicare debent. Item vicarii apostolici,
in iis locis, ubi dioeceses constitutae sunt, et ipsi legitimi pastoris
vices obeunt. Non item vicarii capitulares. Trid. s. 23. C. 1. de R. ;
C cit In Suprema; S. C. de Prop. F. 23. Mart. 1863.; S. R. C.
12. Nov. 1831.
Si festivitas tantum in dominicam diem translata fuerit, ut in
Gallia festa Epiph., SS. Corp. Christi, etc. missa applicanda erit ea
die. qua celebratur officium, S. C. C. 15 lun. 1841.; sin tantum of­
ficium transferatur, ea die, qua festivitas celebratur, missa applicari

VI.

145

DE PAROCHIS

debebit, S. C. C. 24. Apr. 1875. e. g. festum Annunt. B. Μ. V. in
fer. V. maior, hebdom. Verum, si ea die alia quoque festivitas cele­
bretur, satisfit utrique unius missae applicatione, prout auditione.
Pius IX. C. Amandissimi 3. Maii 1858.
Obligatio applicandi missam pro populo est personalis, nec ulla
valet in contrarium consuetudo, S. C. C. 27. Sept. 1874. Si tamen
parochus vel Episcopus infirmus, aut alia iusta et legitima causa sit
impeditus, potest et tenetur per alium pro populo celebrare, S. R. C.
22. Iui. 1848., soluto illi stipendio; et si alium sibi substituere non
possit, tenetur ipse postea ad totidem missas applicandas. S. C. C.
14. Dec. 1S59. Satisfacit autem suae obligationi parochus per missam
lectam, cum non reperiatur praescriptum, quod debeat esse missa solemnis, vel cantata ; eam tamen celebrare debet in propria parochia,
et non in alia ecclesia, quacumque consuetudine in contrarium non
obstante. S. C. C. 15. Sept. 17. Nov. 1629. Verum, parochus die
festo a sua paroecia legitime absens satisfacit suae obligationi, mis­
sam celebrando pro populo suo in loco ubi degit, dummodo alius
sacerdos in parochia celebret, et verbum Dei explicet. S. C. C. 14.
Dec. 1872. — Bouix de Paroch. p. 550. seqq.; Ferraris v. Parochus
a. 3. n. 1.; E. M.

238.bl" Nota : In festis nuperrime M. P. Pii X. Supremi disci­
plinae, suppressis, nempe SS. Corporis Christi, Purificationis, Annun­
tiationis, et Nativitatis B. Μ. V., S. loscph Sp. eiusd. B. Μ. V., S. loannis Apostoli et Evang., et Patroni cuiusque loci vel dioecesis obli­
gatio remanet sacrum faciendi pro populo. S. C. C. 8. Aug. 1911.
1. «Quando festum aliquod suppressum incidat in diem Domi­
nicam, aut impeditam festo maioris ritus, curam animarum gerentes
non tenentur applicare missam pro populo die, in quam idem festum
transfertur ».
2. « Quando festum aliquod transfertur, quoad officium et mis­
sam, tanquam in sedem propriam in aliam diem, in ecclesiis, in quibus
servitium chorale alternis hebdomadis praestatur, obligatio chori com­
munis et distributiones, si quae sint, non transferuntur in eandem
diem, nisi quoad distributiones obstet expressa fundatorum voluntas,
statutum particulare aut legitima consuetudo ». S. C. C. 13. Dec. 1913.
Parochus canonicus illis diebus festis, in quibus uti canonicus
celebrare debet missam conventualem, quae pro benefactoribus appli­
canda est, potest et debet per alium supplere obligationi, quam ut
parochus habet, eam applicandi pro populo. Bened. XIV. C. Quum
semper oblalas 19. Aug. 1744., S. C. C. 24. Aug. 1867.
Bucceroni. Inst, iheol. moralis III.

io

146

vi.

DE PAROCHIS

Ad supplenda pia legata abolita in Gallia perpetuum in modum
statutum est, ut singulis annis, uno e Nov. Mensis dominicis diebus
in universis Galliae ecclesiis ad praedictum finem Missa de Requie
celebretur. Pius X. 6. Iui. 1910.

239. Quid de praedicatione? — Ex Trid. s. 5. C. 2. de R.
« omnes Episcopi... et omnes alii ecclesiarum Praelati tenentur per
seipsos, si legitime impediti non fuerint, ad praedicandum. Archipresbyteri quoque, plebani, et quicumque curam animarum obtinent,
per se, vel alios idoneos, si legitime impediti fuerint, diebus saltem
dominicis et festis solemnibus plebes sibi commissas, pro sua et eo­
rum capacitate, pascant salutaribus verbis, docendo ea, quae scire
omnibus necessarium est ad salutem, annuntiandoque eis cum brevi­
tate, et facilitate sermonis vitia, quae eos declinare, et virtutes quas
sectari oporteat ». S. Alph. 1. 3. n. 269., hisce relatis verbis, « hinc,
ait, non dubito quin praedictum praeceptum obliget tam Episcopos,
quam parochos graviter, et absolute... Communiter tamen dd. in tali
praecepto admittunt parvam materiam... Hinc non improbabiliter vi­
dentur tenere non peccare graviter parochos, qui interdum concionari
omittunt : secus vero, aiunt, si omittant per unum integrum mensem
continuum, aut per tres menses discontinuos in anno. Tanto magis,
quia in Trid, diet. s. 5. C. 2. in fine dicitur, quod si ab Episcopo
ipsi parochi, moniti, trium mensium spatio muneri suo defuerint, per
censuras, etc. cogantur, ut officium suum impleant. Ex (pio videtur
in hac materia eius parvitatem maiorem latitudinem habere ». — Trid.
s. 24. C. 4. 7. de R.; Ithur, Cas. 45. n. 63.; Eerraris v. Parochus
n. 2. n. 72. ; E. M.
Parochi potissimum servare tenentur ea (piae de praedicatione
praescripta sunt m ultima parte Motus Proprii Pii X. Sacrorum An­
tistitum. Cf. 245?*’.
240. Nota: Si parochus transitorie infirmatur, excusari potest.
Minime vero excusatur, propterea quod talis eo loci consuetudo vi·
g< it, vel quod rari auditores intersint, vel quod frequentes in proximis
ecclcMis conciones habeantur. C. Innocentii XIII. Apostolici ministerii,
fit. a Bened. XIV. Inst. 10. n. 3. — Parochus, qui pios auditoribus
legit libros non obit munus suum praedicandi, quia lectio non est
praedicatio. Non tenetur tamen ad formalem concionem ad populum
habendam. S. C. C. ap. Bened. XIV. Notif. 10. n. 3.; Trid. s. 5.
C 2. de R.; Ithur. Cas. 45 n. 67. 69. _ Erit prudentiae Episcopi
dispensare super hac re m solemnioribus festis. S. C. C 1. Apr. 1876.

VI. - DE PAROCHIS

147

- Bened. XIV. Inst. 27.; S. C. EE. et RR. 31. lui. 1894.; A. S.
S. v. 27. p. 162.

241. An parochi teneantur sub gravi catechizarc? — R. Affir­
mative. Ita constat ex Trid. s. 5. C. 2. de R. Signanter vero quoad
puerorum instructionem habet, quod Episcopi, « saltem diebus domi­
nicis et festis diebus, pueros in singulis parochiis fidei rudimenta et
obedientiam erga Deum et parentes diligenter ab iis, ad quos spe­
ctabit, doceri curabunt: et si opus fuerit, etiam per censuras eccle­
siasticas compellent, non obstantibus privilegiis et consuetudinibus ».
S. 24. C. 4. de R. Cf. etiam ibid. C. 7.; Bened. XIV. C. Etsi mi­
nime 7. Febr. 1742. Tenentur vero adhuc magis in particulari pa­
rochi pueros et puellas instruere et praeparare ad recipienda sacra­
menta poenitentiae, confirmationis et primae communionis. A. S. S.
v. 37. p. 425. seqq. — A. S. S. v. 13. p. 513., v. 15. p. 236.; E. M.
241.I>1' Nota: Summus Pontifex Pius X. Litt. Enc. Acerbo nimis
15. Apr. 1905., suprema sua auctoritate, quae sequuntur in dioece­
sibus universis observanda et exsequenda constituit districteque man­
davit :
« I. Parochi universi, ac generatim quotquot animarum curam
gerunt, diebus dominicis ac festis per annum, nullo excepto, per in­
tegrum horae spatium, pueros et puellas de iis, quae quisque cre­
dere agereque debeant ad salutem adipiscendam, ex catechismi libello
erudiant.
II. lidem, statis anni temporibus, pueros ac puellas ad Sacra­
menta Poenitentiae et Confirmationis rite suscipienda praeparent, con­
tinenti per dies plures institutione.
III. Item, ac peculiari omnino studio, feriis omnibus Quadrage­
simae atque aliis, si opus erit, diebus post festa Paschalia, aptis prae­
ceptionibus et hortationibus adulescentulos et adolescentulas sic in­
struant, ut sancte sancta primum de altari libent.
IV. In omnibus et singulis paroeciis consociatio canonice insti­
tuatur, cui vulgo nomen Congregatio Doctrinae Christianae. Eâ pa­
rochi, praesertim ubi sacerdotum numerus sit exiguus, adiutores in
catechesi tradenda laicos habebunt, qui se huic dedent magisterio, tum
studio gloriae Dei, tum ad sacras lucrandas indulgentias, quas Ro­
mani Pontifices largissime tribuerunt.
V. Maioribus in urbibus, inque iis praecipue ubi universitates
studiorum, lycca, gymnasia patent, scholae religionis fundentur ad
erudiendam fidei veritatibus vitaeque Christianae institutis iuventam,

148

vi.

DE PAROCHIS

quae publicas scholas celebrat, ubi religiosae rei mentio nulla iniicitur.
VI. Quoniam vero, hac praesertim tempestate, grandior aetas
non secus ac puerilis religiosa eget institutione; parochi universi,
ceterique animarum curam gerentes, praeter consuetam homiliam de
Evangelio, quae festis diebus omnibus in parochiali Sacro est habenda,
ea hora quam opportuniorem duxerint ad populi frequentiam, illa
tantum excepta qua pueri erudiuntur, catechesim ad fideles insti­
tuant, facili quidem sermone et ad captum accommodato. Qua in re
Catechismo Tridentino utentur, eo utique ordine ut quadriennii vel
quinquennii spatio totam materiam pertractent quae de Symbolo
est, de Sacramentis, de Decalogo, de Oratione et de praeceptis Ec­
clesiae ».

242. Quid de administrations sacramentorum? — Parochi tenen­
tur, per se, ipsi sacramenta ministrare, non modo instante tempore
praecepti, et gravis necessitatis, sed etiam, quod spectat ad sacra­
menta, quae possunt iterari, toties quoties oves debite seu non intem­
pestive petunt, nisi sint legitime impediti, vel possint per alium sine
incommodo et offensione petentium ipsis consulere. Trid. s. 21. C. 4.
de R. Cf. 360. seqq. — « Parochi tenentur sub gravi obstetrices di­
ligenter examinare, utrum noverint necessaria ad baptizandum... Nam
ipsis ex officio puerperis adesse incumbit, et non raro occurrit eis
occasio baptismum in necessitate ministrare». L. 1. 6. n. 117. Idem
constat ex Rit. Rom. de Bapt. — Parochi tenentur matrimoniis in­
téressé, et omnia, quantum in ipsis est, praestare, ut rite fiant. Rit.
Rom. de Sacram, matrim.; L. 1. 6. n. 54. — Cf. A. A. S. v. 2.
p. 218. VI. E. M.

243. Quid de parochorum vicariis? — Parochorum vicarii, cum
vices gerant parochorum, aut quoad totum parochiale officium, aut
tantum quoad eius partem, iisdem, quibus ipsi parochi, obligationibus
tenentur, cum debita tamen proportione: et insuper reverentiam et
obedientiam ipsi parocho debent. — Trid. s. 21. C. 4. de R. ; L. 1.
n. 335. in fine.
244. An vicarius discedere possit, saltem ad breve tempus, non
monito parocho* An alium sacerdotem delegare possit? An, mortuo
parocho, omnes functiones sacras, ut antea, obire valeat? — R. Ad
I?’ Negative, quia ratio recti ordinis, et etiam necessitatis requirit,
ut ipse parochus non discedat a parochia, vicario non monito, qui

VII. - DE PRESBYTERIS SIMPLICIBUS AC INFERIORIBUS CLERICIS

149

parochum, casu occurrente, supplere possit: a fortiori igitur, si de
vicario agatur, siquidem sub quadam pastoris tutela constituitur.
R. Ad 2.um Affirmative, cum sit delegatus ad universitatem cau­
sarum. Cf. v. 1. n. 254. Vicarius enim in praesenti ab ipso Episcopo
constituitur, ut parochum in omnibus adiuvet, ipsumque suppleat. Ve­
rum ex Decr. Ne temere, in praesenti Vicarius parochi matrimonio
et sponsalibus assistere non potest, nisi ab ipso parocho vel ab Or­
dinario delegatus, « ut matrimoniis intra limites sui territorii adsistat ».
— Neque item tenetur vicarius missam pro populo applicare. — Cone.
Plen. Amer. Lat. 275.; S. Th. Quodl. 12. a. 31.
R. Ad 3.um Affirmative. Ratio est, quia vicarii omnem delega­
tionem ab ipso Episcopo accipiunt. Ergo, non obstante parochi morte,
vicarius omnes functiones sacras sicut antea obire potest. — E. M.
Vicarius Parochi, seu parochi coadiutor aut cooperator confun­
dendus non est cum Vicario curato, qui totam exercet curam actua­
lem parochiae, uti verus eius parochus, cuius cura habitualis residet
apud corpus morale, apud Capitulum vel monasterium, quod tamen
in exercitio istius actualis curae non potest se immiscere. Quare ca­
nonici et regulares, apud quos est cura tantum habitualis animarum,
etiam ad confessiones licite et valide audiendas indigent Episcopi loci
approbatione.

VII. — DE PRESBYTERIS SIMPLICIBUS
AC INFERIORIBUS CLERICIS

245. Quid de presbyteris? — Simplices presbyteri tenentur eccle­
siae, cui addicti sunt, inservire, atque ad salutem fidelium incumbere;
quod duo potissimum exigit, pueros et rudes fidei rudimenta docere,
et confessiones eorum excipere, qui in letali versantur, si desit, vel
omnibus non sufficiat is, qui ex suscepto munere tenetur haec prae­
stare. Id constat non tantum ex generali caritatis obligatione, verum
etiam ex ipso sacerdotii officio, et ex Trid. s. 23. C. 13. 14. 16.
de R., quod declarat sacerdotes non ordinari, nisi propter Ecclesiae
necessitatem et utilitatem. Hinc ad ordines clerici admitti non pos­
sunt, quin alicui ecclesiae incardinentur seu adseribantur. Bened. XIV.
de Syn. 1. 11. c. 2. n. 7. 13. — Nemo autem ex C. Ex quo Be­
ned. XIV. sine licentia Episcopi potest ecclesiam derelinquere, cuius

150 VII,- DE PRESBYTERIS SIMPLICIBUS AC INFERIORIBUS CLERICIS

servitio fuerit addictus. Neque vero licet e propria dioecesi discedere
iniussu Ordinarii, et si qui discesserint, poenis quoque et censuris
revocari possunt, iis exceptis, qui discedunt quaerentes alibi, quae sibi
ad victum sunt necessaria; nisi eis de congrua sustentatione provi­
deatur. S. C. C. 15. Mart. 1625., 13. Sept. 1749., 30. Aug. 1732.
— Ideo Episcopi vetare possunt, ne extranei sacerdotes, sine commcndatitiis litteris proprii Ordinarii, in suis dioecesibus sacramenta
ministrent vel obeant divina, ne regulares quidem, et in ecclesiis re­
gularium; nisi forte eiusdem ordinis. Trid. s. 22. Decr. de observ.
etc., s. 23. C. 10. de R. — L. 1. 6. n. 625.; A. S. S. v. 5. p. 475.,
v. 10. p. 474. seqq., v. 14. p. 121. v. 23. p. 608. seqq.; Bizzag*i
Collectam ed. 1885. p. 89. 303. 304.
Sacerdotes, qui in Americani vel in Insulas Philippinas emigrant,
servare tenentur praescriptiones S. C. Cons. 25. Mart. 1914., A. A.
S. v. 6. p. 182. seqq. Praeter alia, quae servanda sunt, obtinere prius
debent consensum proprii Ordinarii et Ordinarii loci, quo pergere
cogitant. Res etiam inter Ordinarium et Ordinarium secretis litteris
tractanda est.
Non possunt sacerdotes pergere in regionem Canadensem et in
Status Foederatos Americae Septentr. ad exercendum sacrum mini­
sterium apud fideles rutheni ritus, nisi fuerint missi a S. C. de Pr.
Fid. — S C. de P. F. 8. Aug. 1913. art. 12. 13. 14.
Nullus ex Polonia oriundus admitti potest in clerum dioeccsanum
Statuum Foederatorum Americae Sept, sine venia S. C. de Prop. Fide.
S. C. Cons. 9. Dec. 1909., A. A. S. v. 2. p. 102.
Sacerdotes item, qui Romam petunt, ut ibi permaneant servare
debent Normas, constitutas in Epist. Pii X. ad Card. Vicar. 6. Aug. 1905.
« Nullus clericus sive ad Romanum clerum, sive ad alias dioe­
ceses pertinens a quolibet, etiam Cardinalitia dignitate praefulgente,
assumatur seu eligatur ad aliquod officium vel beneficium, quod sta­
bilem vel diuturnam commorationem in Urbe requirat, nisi qui illum
seligere velit, secretis litteris ab Emmo Urbis Vicario ante expetierit,
utrum aliquid t x parte Vicariatus obstet, nihilque obesse sciverit. —
Quaelibet vero provisio, seu officii assignatio aliter facta nulla et irrita
erit ·>. Pius X. Const. Etsi nos de Urbis vicariatu Kal. lan. 1912.
Omnes sacerdotes ratione ipsius sacerdotii iure divino tenentur
sub gravi aliquando celebrare, ter vel quater in anno. S. C. C. m.
Nov. 1669 Hoc enim praecipuum munus est. ad quod sunt consti­
tuti ■ Unusquisque tenetur uti gratia sibi data, cum fuerit opportu­
num . S. Th. 3. p. q. 82. a. 10. Ac S. Alph. 1. 6. n. 313. hanc

VII. - DE PRESBYTERIS SIMPLICIBUS AC INFERIORIBUS CLERICIS

151

sententiam dicit « longe communiorem et tutiorem ». Altera enim est
sententia, quae excusat saltem a mortali, dummodo communicent in
paschate, absitque contemptus et scandalum. Huius sententiae ratio
est, quia non constat de praecepto, cum oppositae sententiae ratio­
nes nequaquam convincentes sint. Verum ista sententia ex S. Alph.
« saltem propter scandalum vix est practice probabilis ». Cf. Trid.
s. 22. C, 2., s. 23. C. 14. de R. — Veniale tamen certe est sine
ratione abstinere a sacro faciendo, et ab audiendis Confessionibus, cum
utriusque eadem sit ratio. — In communi etiam necessitate cogi pos­
sunt a proprio Ordinario sacrum facere diebus festis, et sacramenta
ministrare; immo, si parochi ad id non sufficiunt, aliique desint, qui
eis coadiutores adiungi possint, docere pueros rudimenta fidei, prae­
dicare et curam animarum gerere. — CC. Bened. XIV. Declarasti
nobis 16. Mart. 1746., Etsi minime; S. C. C. 18. Martii 1578.; Cone.
Rom. a. 1725. tit. I. cap. 5.; Trid. s. 24. C. 18. de R.; S. Th.
Quodl. 12. a. 27. 28. 30. ; A. S. S. v. 14. p. 409., v. 17. p. 288.;
A. A. S. v. 2. p. 911. seqq.
« Nullus sive saecularis, sive regularis, etiam in ecclesiis proprio­
rum ordinum, contradicente Episcopo, praedicare praesumat ». Trid.
s. 24. C. 4. Cf. etiam s. 5. C. 2. de R.; Clem. VIII. C. Superna;
S. Th. Quodl. 12. a. 27. Praedicatio habenda est secundum normas
propositas a S. C. EE. et RR. 31. Iui. 1894. et confirmatas a Pio X.
Motu proprio Sacrorum antistitum 1. Sept. 1910. « Annunciantes eis
vitia, quae eos declinare, et virtutes, quas sectari oportet, ut poenam
aeternam evadere et caelestem gloriam consequi valeant ». Trid. s. 5.
C. 2. de R. ; Pius X. Ep. ad Epp. Ital. 28. Iui. 1906.
Clerici omnes, praesertim sacerdotes, reverentiam et obedientiam
debent Episcopo in iis, quae pertinent ad mores et ad disciplinam
ecclesiasticam. C. Conquerente 16. de Off. iud. ord.; CC. 2. 4. 9. de
Maior, et obed. — E. M.
245.l,‘* Nota ; Tenentur Concionatores, et adlecti concionibus ha­
bendis fier quadragesimae tempus ad juramentum praestandum et sub­
scribendum, secundum formulam praescriptam in Motu Proprio Pii X.
Sacrorum Antistitum. Si de sacerdotibus agatur suae dioecesis im­
pense caveant Ordinarii ne unquam iidem ad id muneris (praedicatio­
nis) admittantur, quin prius de vita et scientia et moribus probati fue­
rint, hoc est nisi facto periculo, aut alia opportuna ratione illos ido­
neos esse constiterit. Si vero de sacerdotibus res sit alienae dioecesis
neminem suggestum adseendere sinant, idque solemnioribus praesertim

152 VII. -

DE PRESBYTERIS SIMPLICIBUS AC INFERIORIBUS CLERICIS

diebus, nisi prius ex testimonio scripto proprii Ordinarii vel religiosi
Antistitis constiterit eosdem bonis moribus esse praeditos eique mu­
neri pares. Moderatores vero sui cuiusque Ordinis, neminem prorsus
ex propriae disciplinae alumnis obire sinant concionatoris munus, eoque
minus litterarum testimonio commendent locorum Ordinariis, nisi eius­
dem perspectam habeant morum probitatem et facultatem concionandi,
Pius X. Μ. P. Sacrorum Antistitum. Episcopi et Moderatores regu­
larium non possunt commendationis litteras absque nota concedere
suis subditis, qui alicubi a predicatione fuerunt prohibiti. Invitari non
possunt sacri oratores, qui in aliquo loco ab Episcopis fuerint prohi­
biti. S. C. Consist. 25. Sept. 1910.
Benedictionem sacerdos dare potest, privatim vel privato ritu,
campis, animalibus, aliisque similibus rebus.
Sacerdotum conventus Episcopi haberi ne siverint, nisi rarissime,
et ut nulla fiat tractatio de Episcopis, de sede Apostolica, nihil dica­
tur quod laedat sacram potestatem, vel sapiat modernismum, vel presbyterianismum, aut laicismum attingat. Coetibus eiusmodi nullus ex
alia dioecesi sacerdos intersit, nisi litteris sui Episcopi commendatus.
Pius X. M. P. Sacrorum Antistitum.
246. Quid de clericis inferioribus ? — « Nulli dubium, quod si
quis accedere auderet ad sacram ordinationem, sciens a Deo se vo­
catum non esse, excusari nequiret a culpa letali, tum ob gravem prae­
sumptionem se intrudendi in sanctuarium contra Dei voluntatem, tum
ob periculum certum damnationis, cui tunc ipse se exponit. Attamen,
ut promovendus a culpa excusetur, sufficit ipsi, quod bonum praeseferat finem, et Episcopo se offerat, ut probetur, dummodo non certe
sciat se nunquam fuisse a Deo vocatum ». L. 73. Vocationis huius
necessitatem gravem sic docet Apostolus: Nec quisquam sumit sibi
honorem ; sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron. Hebr. 5.. 4. Idemque evincit et ordinis sublimitas, et muneris sanctitas, et oneris gra­
vitas. L. 802. 803. Cf. hic 255. 256. — Qui minores ordines, aut
primam tonsuram suscipit animo effugiendi forum laicale, et postea
redeundi ad vitam saecularem, alii ex S. Alph. 785. probabiliter di­
cunt peccare venialiter, alii probabilius peccare mortaliter. Trid. s.
23. C. 4. de R. — Qui vero divinam negligit sequi vocationem non
videtur posse excusari ab aliqua culpa, quando signa indubia voca­
tionis habentur, ob salutis pericula, in quibus versabitur ille qui, spreta
vocatione dix . mundanum statum ex propria voluntate et ex mo­
ti"·1 minus rationi consentaneo amplectitur. Grave tamen abest pec-

VII.- DE PRESBYTERIS SIMPLICIBUS AC INFERIORIBUS CLERICIS

153

catum, nam divina vocatio invitatio est, non praeceptum : et gratiae
sufficientes ad salutem omnibus dantur, et si quis orat, sicut oportet,
gratias etiam obtinebit congruas et efficaces. — Cf. 255. seqq.; Cat.
Rom. de Ord. η. 3. 4.
Duae inferiorum clericorum dotes esse debent, ut sacris ordini­
bus digni habeantur: scientia et sanctitas. Ratio 1? est, quia ignoran­
tia generatim loquendo in ecclesiasticis non solum sibi, sed aliis etiam
nocet. Minor tamen requiritur scientia in religiosis unice ad chorum
destinatis, ut sunt Carthusiani. Adde etiam, si quis, e. g., in aliqua
cappellania esset constituendus, in qua missa tantum celebranda foret.
Ratio 2? est, quia ex Trid. s. 23. C. 12. de R., ii tantum debent
assumi ad sacros ordines, « quorum probata vita senectus sit », nempe
qui sint senes in virtute. Idque confirmatur ex communi Summon
Pont., Patrum, et Doctorum auctoritate, qui omnes requirunt in or­
dinando non solum sanctitatem negativam, quod nempe sit immunis
a peccato gravi ; sed etiam positivam, i. e. quod bonis moribus sit
imbutus. Innocentius XIII. C. Apostolici ministerii. « Ordines sacri
praeexigunt sanctitatem ». S. Th. 2. 2. q. 189. a. 1. ad 3. — L. 1.
6. n. 782. 783. 892. 893.; S. Th. s. q. 36. a. 1. 2.; Cat. Rom. de
Sacr. Ord. η. 30.-32. ; E. Μ.

247. An deneganda sit absolutio clerico habitnato in peccatis la­
sciviae occultis, qui velit ad sacros ordines ascendere, sine praecedenti
continentiae experimento? — Quoad propositam quaestionem haec
S. Alph. 1. 6. n. 64. seqq., ubi dissertationem habet de hac re, a
Bened. XIV. commendatam de Svn. 1. 11. c. 2.: « l.° Hodierna et
antiqua Ecclesiae lex, semper constans, obstringit, tam Episcopos, quam
Confessarios, et promovendos, ut cum aliquis clericus recidivus vel
consuetudinarius in vitio carnis ad sacrum ordinem, sive ad subdiaconatum, sive ad diaconatum, aut presbyteratum ascendere cupit, quam­
vis sincere sit conversus ad Dominum, et ideo possit statim absolvi;
non tamen poterit sacrum ordinem suscipere, nisi aliquandiu operam
det ad pravum habitum extirpandum. Et, si ipse persistat ordinem
statim suscipere, non censetur dispositus ad absolutionem, quia legem
Ecclesiae violat in re gravi. 2.° Potest tamen dari casus, quo Deus
donet poenitenti tantam extraordinariam compunctionis gratiam, quae
reddat eum adeo probatum, ut ipse statim possit sacrum ordinem as­
sumere ; et ideo beneficium absolutionis suscipere, sine eo quod tem­
poris experientia prius comprobetur... Et hic notandum, quod id quod
dictum est de vitio luxuriae, idem dicendum de quocumque alio, ni­

154 VU. - DE PRESBYTERIS SIMPLICIBUS AC INFERIORIBUS CLERICIS

mirum ebrietatis, avaritiae, blasphemiae, odii, etc. Quod autem ad sa­
cros ordines suscipiendos minime sufficiat simplex gratia sanctificans,
sed ultra requiratur interior perfectio, constat ex consensu communi
SS. Patrum et Doctorum, qui uno ore illam efflagitant». Quanto au­
tem temporis spatio extra casum extraordinarium, probandi sint reci­
divi, nulla temporis determinata regula est, cum omnibus personae,
rerum, et casuum adiunctis mature perpensis, tota quaestio sit coram
Domino resolvenda.
Positivam Ecclesiae legem negat auctor Operis : Istruzione pri No­
velli Confessori, p. 2. c. 3. n. 63., quod et alii etiam opinantur. Hinc
asserunt naturalem legem attendendam esse ; siquidem cum caelibatus
sacris ordinibus ex Ecclesiae lege et voto annectatur, contra rectum
prudentiae dictamen ageret, qui tantum onus vellet assumere, quod
existimaret se ferre non posse. Unde Confessarius eum absolvere non
posset, si vellet adhuc sacris ordinibus initiari. E contrario posset
Confessarius eum absolvere, si sincere crederet, adiuvante Dei gratia,
se posse caste vivere, et efficaciter proponeret idonea media se adhi­
biturum, ut a pravo habitu liberaretur.
Sed licet non detur positiva Ecclesiae lex de certo quodam pro­
bationis tempore expectando ; attamen naturalis certe et positiva datur
lex non communis et ordinariae sanctitatis, quam sacri ordinis natura
et Canonum praescripta praerequirunt, quam etiam satis superque
ostendit ct confirmat perfectum ct perpetuum castitatis votum sacris
ordinibus ab Ecclesia annexum. Cf. Trid. s. 22. C. 1. de R., s. 23.
C. 12. 13. 14. 18. ct S. Th. 2. 2. q. 184. a. 6. S., q. 189. a. 1.
ad 3., S. q. 36. d. 4. ad 3., q. 35. a. 1. ad 3. ubi ait: « ad ido­
neam exsecutionem ordinum non sufficit bonitas qualiscumque, sed
requiritur bonitas excellens ». Si ad exsecutionem, ergo et ad susce­
ptionem. Unde mox subdit S. D.: « ut sicut illi, qui ordinem susci­
piunt, super plebem constituuntur gradu ordinis, ita et superiores sint
merito sanctitatis. Et ideo praeexigitur gratia, quae sufficiat ad hoc,
quod digne connumerentur in pkbe Christi. Sed confertur in ipsa su­
sceptione ordinis amplius gratiae munus, per quod ad maiora red­
dantur idonei ». Et Cone. Rom. tit. 6. c. 3.: « Qui propius ad sacra­
tissima mysteria accessuri sunt... ea volumus scientia polleant et pie­
tate, ut Ecclesiae sacramenta digne ministrare, Christi fideles sanam
doctrinam edocere, et eos in via salutis non minus exemplo, quam
verbis, valeant anteire ►. Idem eruitur ex Normis S. C. EE. et RR
18 lan 1908. pro Seminariis Italiae, et ex Exhortatione ad Clerum

I. - DE NATURA STATUS RELIGIOSI

155

Catholicum Pii X. in suis Litt. Haerent animo 4. Aug. 1908. Quo­
modo sane potest id prudenter indicari futurum de clerico hactenus
lasciviae peccatis et vitio illaqueato, sine alia probatione ?

DE PARTICULARIBUS REGULARIUM OBLIGATIONIBUS
I. — DE NATURA STATUS RELIGIOSI
248. Quid sit religiosus status? — Status religiosus inspectus quoad
eius intrinsecam essentiam, definitur: Stabile vitae institutum, ab Ec­
clesia approbatum pro fidelibus, qui sub certa regula et communi vi­
vendi modo tendere volunt ad perfectionem per tria vota paupertatis,
castitatis et obedientiae. cum traditione sui Deo facta et ab ipso ac­
ceptata. Quare religiosi nec ad hierarchiani iurisdiclionis, nec ad hierarchiam ordinis necessario pertinent; sed sunt vel possunt esse sim­
plices in Ecclesia fideles, adeoque et utriusque sexus. — Suarez de
Relig. tr. 7. 1. 2. c. 1. n. 1.
Eorum status est status perfectionis. Duplex sane status vitae est ;
alius vitae communis, qui nihil aliud intendit, quam mandatorum Dei
observantiam; alius perfectionis, qui observantiam addit consiliorum.
Perfectio christianae vitae in caritate est. « Unumquodque dicitur esse
perfectum in quantum attingit proprium finem, qui est ultima rei per­
fectio. Caritas autem est, quae unit nos Deo, qui est ultimus finis hu­
manae mentis ». S. Th. 2. 2. q. 184. a. 1. Quare perfectio, quae statum
perfectionis constituit, a statu communis vitae distinctum, perfectio ca­
ritatis est.
Porro triplex caritatis perfectio potest considerari. Prima abso­
luta, qua « Deus tantum diligitur quantum diligibilis est, et talis
perfectio non est possibilis alicui creaturae, sed competit soli Deo ».
Altera, qua « affectus secundum totum suum posse semper actualiter
tendit in Deum ; et talis perfectio non est possibilis in via, sed erit
in patria ». Tertia, qua « excluduntur ea quae repugnant motui dile­
ctionis in Deum... Et talis perfectio potest in hac vita haberi. Et hoc
dupliciter; uno modo in quantum ab affectu hominis excluditur omne
illud quod contrariatur caritati, sicut est peccatum mortale; et sine

156

i.

DE NATURA STATUS RELIGIOSI

tali perfectione caritas esse non potest, unde est de necessitate salutis ;
alio modo in quantum ab affectu hominis excluditur non solum illud
quod est caritati contrarium, sed etiam omne illud quod impedit, ne
affectus mentis totaliter dirigatur ad Deum, sine qua perfectione ca­
ritas esse potest ». S. Th. 2. 2. q. 184. a. 2. Unde ad illam priorem
caritatem pertinent praecepta, ad hanc posteriorem consilia.
Illa igitur caritatis perfectio non est profecto in caritate mere
tiali, sed in peculiari quadam charitatis superabundantia, quae commu­
nem Christianorum et necessariam caritatem exsuperat. Hic autem caritatis
excessus situs non est in aliquo vel aliquibus transitoriis caritatis actibus,
etiamsi sint magnae vel maximae intensitatis ; sed in tali caritate, in
animi praeparatione et habituali dispositione, ut homo proxime prae­
paretur et disponatur ad agendum facile et ordinarie iuxta Dei prae­
cepta et consilia. S. Th. q. 184. a. 2. 3. 4. Et sic idem A. D. q. 186.
a. 1. ad 4. ait: « Religionis status principaliter est institutus ad per­
fectionem adipiscendam per quaedam exercitia, quibus tolluntur im­
pedimenta perfectae caritatis ». Et a. 2.° « Qui statum Religionis
assumit... tenetur ad hoc tendere et operam dare, ut habeat caritatem
perfectam ».
Iam vero status perfectionis duplex est; alius enim est status
perfectionis acquisitae, alius acquirendae. Ille Episcoporum, iste re­
ligiosorum proprius est. Sane Episcoporum status est status exer­
cendi caritatem insigniori gradu, et ad eam movendi exquisitis zeli
operibus. Status autem perfectionis acquirendae alius incompletus seu
inchoatus est, alius completus. Ad priorem non requiruntm tria prae­
cipua consilia evangelica paupertatis, castitatis, obedientiae ; sed suf­
ficit aliquod consilium sive sit unum ex tribus illis praecipuis, sive sit
aliud ; consilia enim sunt numero quam plurima. Ad posteriorem vero
requiruntur, et sufficiunt tria consilia evangelica paupertatis, castitatis
et obedientiae, ex obligatione observanda ; eaque consequenter voto
firmari debent. Etenim per tria haec vota fere omnia removentur ca­
ritatis impedimenta. Status autem religiosus, status est completus per­
fectionis acquirendae. — S. Th. q. 184. a. 4.-8., q. 186. a. 3.-7, Quodl.
3. a. 17., Quodl. 4. a. 24., Quodl. 5. a. 19.
Tria illa vota, licet tamen de se perpetua esse debeant, hoc enim
ab ipsa ratione status exigitur ; minime requiritur ex intrinseca na­
tura rei, ut sint solemnia, sed satis est ut sint simplicia. Id aperte
constat ex C. Gregorii XIII. Quanto fructuosius 1583. et Ascendente
Domino Vili. Kal. lun. 1584., ubi statuitur eos, qui in Soc. lesu tria
vota simplicia emiserint, vere et proprios esse religiosos. Insuper

I.

DE NATURA STATUS RELIGIOSI

157

Leo XIII. Decr. 16. Mart. 1886. statuit, ut equites Ordinis Teutonici
veri religiosi fieri pergant, vota vero tantum simplicia emittant.
Votorum solemnitas ex Ecclesiae dispositione est, unde est quaedam
vis, ipsis addita, constituendi religiosum proprie et stricte talem ex ca­
nonica institutione, et irritos vel saltem irritabiles faciendi certos
quosdam actus religiosi, circa materiam eorundem votorum, ac ma­
trimonium ratum dissolvendi, votaque ipsa omnino firnta et stabilia
reddendi ; atque ea vis absoluta est, et non relativa dumtaxat ad cer­
tum tempus, vel donec religiosus liber a votis non dimittatur. Unde
ad votorum solemnitatem non sufficit vis quaelibet praefatos effectus
producendi ; sed vis illa debet esse absoluta, i. e. ita perpetua et im­
mutabilis, ut neque religiosus, neque ipsa etiam religio vim illam,
ipsumque votum, suspendere aut tollere possit. Minime vero requiri­
tur, ut patet, quod vis illa voti, votumque neque a Romano Pontifice
tolli possit; ea enim vis de iure ecclesiastico est, adeoque Papa et ab
effectu solemnilatis votorum, votis solemnibus remanentibus, Decr. S.
C. Neg. Eccl. extr. 31. Iui. 1878., et ab ipsis votis solemnibus di­
spensare potest. Solemnitas igitur voti est in eius omnimoda depen­
dentia et subieclione Summo Pontifici, in plena acceptatione et appro­
batione Ecclesiae quoad esse voti, eius vim, dictosque canonicos effectus.
Et sic Busemb. 1. 3. n. 195. votum solemne ait: « illud est, quod ut
tale acceptatur ab Ecclesia... Simplex autem est omne illud, quod talem
solemnitatem non habet », talem nempe Ecclesiae acceptationem,
quoad praefatos canonicos effectus. Ac S. Poenit. a. 1820. declaravit:
« votum solemne illud esse quod ab Ecclesia ut tale acceptatur, et
voventem inhabilem reddit in perpetuum et immobiliter ad matrimo­
nium contrahendum et ad dominia rerum acquirenda vel retinenda ».
« Et hoc est, ait Caietanus in 2. 2. q. 88. a. 7. quod in 6.° Bonifacius VUI. determinavit dicens, quod solemnitas voti sola Ecclesiae
institutione est inventa ». Et S. Th. 2. 2. q. 189. a. 5 : « Duplex est
religionis votum. Unum simplex, quod consistit in sola promissione
Deo facta, quae ex interiori mentis deliberatione procedit, et hoc vo­
tum habet efficaciam ex iure divino... Aliud autem est votum solemne,
quod facit monachum vel religiosum; quod quidem subditur ordinationi
Ecclesiae propter solemnitatem, quam habet annexam », solemnitatem
non extrinsecam ex extrinsecis caeremoniis, sed intrinsecam ratione
obiecti qua late patet, et immobilitatis ipsius voti. Et ex hac Eccle­
siae ordinatione mox repetjt A. D., quod votum ante pubertatem
factum « non habeat suum effectum, ut faciat profitentem iam esse
religiosum », et consequenter quod non sit solemne, « quantumcumque

158

I.

DE NATURA STATUS RELIGIOSI

aliquis habeat usum rationis plenum, vel sit doli capax, nimirum, quia
Ecclesia respicit id quod in pluribus est ». Quare solemnitas voti, non
ex ipsa natura voti est, sed ex sola constitutione Ecclesiae, votum
acceptantis et approbantis, eaque acceptatione et approbatione perso­
nam implicite benedicentis et perfecte, totaliter ac stabiliter conse­
crantis in ordine ad castitatem, obedientiam et paupertatem servandam,
in professione certae regulae, « qua per abrenuntiationem saeculi et
propriae voluntatis aliquis statum perfectionis assumit, et totaliter se
subiicit divino famulatui ». S. Th. 2. 2. q. 83. a. 7. « Solemnitas voti
in quadam spirituali benedictione et consecratione consistit, quae fit
per ministerium Ecclesiae ; ideo solemnizatio voti sub dispositioue
Ecclesiae cadit ». S. Th. 1. c. a. 9. ; C. Quod votum un. de Vot. et
vol. red. in 6.° — S. Th. 2. 2. q. 88. a. 7. 9., q. 133. a. 1., q. 134.
a. 4. 5., q. 186. Cf. hic vol. 1. n. 571.
Hinc distinctio potissimum habetur inter Religionem proprie et
stride dictam, secundum canonicam institutionem, et Congregationem
religiosam. Etenim per Religiones proprie et stricte dictas intelligenda
sunt instituta, quae essentiam status religiosi habent, cum votis solemnibus; per Congregationes autem Religiosas intelligenda sunt in­
stituta, quae essentiam status religiosi habent, sed cum votis dum­
taxat simplicibus, a Sancta tamen Sede approbata, ac ita approbata,
ut vota, quae in tali Congregatione emittuntur non sint vota privata,
sed publica h. e. acceptentur ab aliquo, nomine Congregationis aut
Sedis Apostolicae, unde in eius manus fieri dicuntur; secus enim Con­
gregatio religiosa non est, sed saecularis. Bened. XIV. Br. Quo magis
18. Dec. 1742.; S. C. EE. et RR. 11 Aug. 1889. Enchir. Mor. 248.
ed. 4.· p. 224.
Hac trium votorum nuncupatione, attenta eorum natura, totalis
traditio sui Deo habetur, S. Th. q. 186. a. 7. a. 6. ad 2., quae tamen,
non ab ipso Deo immediate, sed ab aliquo homine, eius nomine, ac­
ceptatur. Et sic semper fuit existimatum a Patribus, quo status reli­
giosus sit donatio et traditio sui Deo facta. Deus autem, « secundum
ordinariam providentiam, non suscipit peculiarem curam gubernandi
privatam personam immediate per seipsum, nec indiget his rebus sen­
silibus, ut eis immediate et sine interventu causarum secundarum
utatur. Et ideo, donatio sic facta Deo, vel esset vana et otiosa, vel
quasi tentans Deum, ab illo immediatum regimen exigendo : et pro­
pterva illi non placet, nec ab ipso immediate acceptatur ». Suarez de
Rclig. 1. 2. c 4. n. 7. 8. — Acceptatione et approbatione horum vo­
torum ex parte Ecclesiae, benedictio et consecratio personae implicite

I. - DE NATURA STATUS RELIGIOSI

159

habetur, unde evadit persona sacra, i. e. irrevocabiliter Deo devota.
Et vota tunc solemnia sunt. S. Th. 2. 2. q. 184. a. 4. — Ac si acce­
ptatio ex parte Ecclesiae non sit ad omnem effectum praedictorum
votorum, sed tantum ad aliquos, adeoque vota sint non solemnia, sed
simplicia, tunc non habetur benedictio et consecratio personae, sed
simplex quaedam benedictio, quae personam Deo non ita immobiliter
devovet. Unde persona dimissa ordinarie solet a votis etiam dispen­
sari, et desinit esse Deo dedicata. — Consequenter, ut votorum solemnium professione quaedam sui traditio et donatio habetur, ita votibus simplicibus simplex habetur promissio. S. Th. Quodl. 3. a. 17.
18., Quodl. 8. a. 10., Quodl. 10. a. 11.
Hinc patet omnino opus esse ad religiosum statum in facie Ec­
clesiae Ecclesiae approbatione. Ecclesia autem amplius non approbat
in statu religioso vitam eremiticam, sed communem sub certa regula
et sub certis constitutionibus. C. fin. de rei. dom., C. un. e. t. in 6.° ;
Bened., XIV. Not. 105. n. 59. seqq.; S. Th. 2. 2. q. 188. a. 8.; E. M.
248.b,s Approbatio requisita, pro Ordinibus votorum solemnium,
approbatio est Summi Pontificis, pro Istitutis votorum simplicium ap­
probatio est primum Episcoporum et deinde S. C. de Religiosis ut
videre est in Normis editis pro huiusmodi Institutis a S. C. EE. et
R.R.. 28. lun. 1901. — Approbatio Novorum Institutorum eorumque
Constitutionum fit nunc secundum Peculiares Normas statutas a S.
C. de Relig. 24. Mart. 1914. — « Nullus Episcopus aut cuiusvis
loci Ordinarius, nisi habita Apostolicae Sedis per litteras licentia, no­
vam alterutrius sexus Sodalitatem (Religiosam) condat, aut in sua
Dioecesi condi permittat ». Pius X. Mot. Propr. 16. Iui. 1906.
Const. S. Pont. Leonis XIII. Conditae a Christo Ecclesiae W. Id.
Dec. 1900. et Normae S. C. EE. et RR. 28. lun. 1901. vigens consti­
tuunt Ius, secundum quod S. Sedes solet approbare Nova Instituta Voto­
rum simplicium, pro foeminis et pro viris. In praesenti nonnisi cum
votis simplicibus solent approbari, triplici Decreto, Laudis, Approbationis
Instituti, Approbationis definitivae Constitutionum. Regulariter non
approbantur a S. Sede Religiosa Instituta sine habitu proprio, et
quorum membra non vivunt in Communitate. Aliqua tamen non de­
sunt Instituta approbata a S. Sede sine speciali habitu, et quorum
membra, alia vivunt in Communitate alia extra Communitatem.
Ab hac Ecclesiae approbatione pendet tandem status vere reli­
giosus et ordo religiosus seu religio. Ad rem Benedictus XIV. C.
Quamvis iusto Prid. Kal. Maii 1749. § 13. « Si enim, ait, ad essen-

160

I. - DE NATURA STATUS RELIGIOSI

tiam status vere religiosi requiritur ut religio seu ordo in huiusmodi
statu Apostolicae Sedis confirmatione stabiliatur, iuxta canonicas san­
ctiones, de quibus in C. un. de Relig. doni, in 6.°, nec sufficit ab
eadem Apostolica Sede obtinuisse dumtaxat approbationem et confir­
mationem regularum, quas aliqua virorum aut mulierum societas sibi
observandas praescripserit ; si vota paupertatis, obedientiae et casti­
tatis, ab Anglicanis Virginibus emissa ad formam regularum, a Clemente XI. approbatarum, coniuncta dici nequeunt cum expressa aut
tacita professione in aliqno ordine per Sedem Apostolicam in statu
verae religionis, ut praefertur approbato ; clare patet et statum Vir­
ginum Anglicanarum non esse statum verae religionis, et vota, quae
ab ipsis fiunt, simplicia ad summum vota, non vero solemnia censeri
debere, ad tramites Decretalis Bonifacii Papae VIII., quae unica extat
sub titulo de Voto et voti redem.pt. in 6.° ». Cf. ib. § 14. Unde patet,
quod vota religiosa solemnizantur per ipsam professionem regulae
ab Apostolica’ Sede plene approbatae in statu verae seu strictae re­
ligionis.
Tertii Ordines: Tertiarii, alii sunt religiosi, viventes in commae
t
nitate, alii sunt saeculares, in saeculo viventes. Ut Confratermtates ec­
clesiarum capitula et collegiata imitantur, ita isti tertii ordines saecu­
lares religiosas congregationes imitantur. Non possunt Religiosi voto­
rum solemnium et simplicium adseribi hisce Tertiis Ordinibus saecula­
ribus. S. C. Indulg. 16, Iui. 1887., 31. lan. 1893. Ac fideles regulariter
uni tantum Tertio Ordini adseribi possunt. S. C. Indulg. 21. lun. 1893.
Tertiarii sacculares non gaudent communicatione privilegiorum et in­
dulgentiarum cum Regularibus primi et secundi Ordinis, et cum aliis
Tertiariis. S. C. Indulg. 18. Iui. 1902. Tertiarii vero in communitate
viventes, et votis simplicibus obstricti, legitime Ordinibus aggregati,
indulgentiis gaudent primi et secundi Ordinis. S. C. Indulg. 28. Aug.
1 (,03. — Tertii Ordines saeculares praecedentiam habent, in processio­
nibus, supra quascumque Sodalitates, dummodo collegialiter, proprio
habitu, et sub cruce incedant.
249. Resolves: Ex religiosi status professione obligatio reci­
proca resultat religiosum inter et communitatem, qua nempe non
tantum religiosus tenetur permanere in ordine, et in eo vivere secun­
dum propriam regulam et constitutiones; sed ordo vicissim sine iusta
causa illum non eiiccrc Ratio est, quia « religiosus fit membrum unius
corporis mystici, quod est ipsa religio: id autem fieri non potest,
η >i per mutuam unitionem inter totum, et partem ; illa vero unitio,

I. -

DE NATURA STATUS RELIGIOSI

161

cum moralis sit, per mutuam obligationem fit ». Suarez de Relig.
. 2. c. 4. n. 10.
Religiosus vi suae professionis non tenetur esse perfectus, sed
tenetur sub gravi ad studendum aliquo modo perfectioni. S. Th. q. 186.
a. 1. Perfectioni autem tendere debet primario per media essentialia
status religiosi, nempe per observationem trium votorum, paupertatis,
castitatis et obedientiae: secundario vero per media accidentalia, sci­
licet per proprias ordinis regulas, saltem ea auxilia non contemnendo.
S. Th. q. 186. a. 2. 7. Hinc graviter peccat, qui firmiter statuit non
tendere ad perfectionem, vel nullo modo de ea curare. Et contra hanc
obligationem tendendi ad perfectionem graviter non peccat, qui ali­
quando tantum graviter peccaret, sed non ita habitualiter esset di­
spositus, ut ad eam non attenderet.
An autem graviter peccet religiosus, qui intendit servare tantum
mandata sub gravi, alia vero, statuat omnia transgredi, vel de iis non
curare, controvertitur. Prima sententia probabiliter affirmat; quia hu­
iusmodi religiosus iam ad perfectionem non tendit. Secunda sententia
tamen communior et probabilior negat. Ratio, quia obligatio tendendi
ad perfectionem ex religiosa professione est, quae in votis consistit.
Ex votis gravis obligatio non est omnia servandi, sed omnia, quae
ad ipsa vota graviter spectant. Profiteri autem regulam, vel secun­
dum regulam, non est vovere servare omnia, quae sunt in regula,
sed se obligare ad regularem vitam, cui non contrariaiur graviter,
nisi id tantum quod est graviter contra grave praeceptum in regula
expressum. Perfectionis autem et regularis vitae professioni directe
contrariatur utriusque contemptus. L. 11 S. Th. 2. 2. q. 186. a. 9.,
Quodl. 1. a. 20.; Sanchez in Decal. 1. 6. c. 5. n. 5.
Graviter ergo peccat etiam qui regulas, etsi ad culpam venialem
tantum, vel nullam, obligantes, ex contemptu formali transgreditur,
quando nempe illas transgreditur animo non subiacendi illis, vel prae­
latorum praeceptis; secus vero si eas transgrediatur ex concupiscentia
ductus, vel quia putat illas non esse necessarias ad salutem, vel si
iudicet eas non praecipi sub gravi. — Quare transgredi regulas in
rebus parvae materiae, etiam ex consuetudine, per se veniale non ex­
cedit. Per se, nam grave esse potest, ratione scandali, vel si graviter
perniciosus esset Religioni, inducendo alios malo exemplo ad regulae
laxitatem, vel ratione periculi proximi graviter peccandi in particulari
aliquo casu, et si inde in tali statu constitueretur, ut tanquam incorrigibilis sit expellendus. S. Th. q. 186. a. 9. — Non raro tamen
nullum est peccatum in transgressione regularum, quia regulae non obiiBucceroni. bist. thcol. moralis III.
rr

162

I. - DE NATURA STATUS RELIGIOSI

gant sub culpa, et religiosus vel actum sine advertentia ponit, vel
advertens quidem ponit, sed ex iusto et rationabili motivo. L. 10.;
Trid. s. 25. C. 1. 22. de Reg. ; E. M.— Ferraris v. Religiones Re­
gulares et Militares.
250. /bz semper Regula obliget et quomodo? — An adsit obli­
gatio observandi Regulam, et quanta ea sit, ordinarie in ipsa Regula
explicatur. Si nihil in ea determinetur, attendenda est consuetudo,
quae est optima legum interpres. Nulla ceteroquin imponenda est obli­
gatio, nisi de ea certo constet. — Aliquando autem in Regula et in
Constitutionibus gravis imponitur obligatio; aliquando levis tantum
eas observandi obligatio ; aliquando vero nonnisi poenam acceptandi
vel exsequendi habetur obligatio. Si nullam Regula quaedam vel Con­
stitutio talem contineat obligationem, tunc Regula illa seu Constitutio,
lex proprie vel statutum non est, sed merum consilium, quo propo­
nitur determinata quaedam perfectionis ratio, ad quam religiosus aspi­
rare debet. — Sanchez in Decal. 1. 6. c. 4. n. 9.
Hinc in Regulis et Constitutionibus distinguendae sunt praescri­
ptiones et spiritualia documenta, quae saepe in illis habentur. — Ac
quamvis Regulae Institutorum Religiosorum per se semper non obli­
gant ad peccatum, aliquando tamen per se et per accidens obligare
possunt, vi virtutis obedientiae; semper vero obligant, vi superioris
legis naturalis, nisi mera consilia prae se ferant. Practice autem lo­
quendo, in earum transgressione, raro abest aliqua culpa. Huiusmodi
Regulae solent nunc Constitutiones appellari. Cf. Cas. Conse, ed. 6?
vol. 2. App. XI.
Praeter Regulas evidenter tenentur Religiosi omnes magno ob­
sequio observare leges Ecclesiae. Constitutiones et Decreta plura Apostolica in unum collecta de Regularium disciplina ab eisdem Regula­
ribus sunt in pubblica mensa vel in Capitulo, statis temporibus, legenda.
Episcopis autem summopere commendatur, ut efficaciter evulgent inter
Religiosas Familias et Instituta quoque dioecesana notitiam Decreto­
rum S. Sedis, quae vitam religiosam respiciunt. S. C. de Relig. 3.
lui. 1910.

231. An religiosi, vi dispersi, obstricti maneant obligationibus
vitae religiosae ? — R. Affirmative. Nam manent veri religiosi. Hinc
nequaquam censendi sunt a votis suis solemnibus soluti, ratione tamen
peculiaris conditionis, in qua reperiuntur, quaedam est attendenda
modificatio quoad obedientiam et paupertatem ; nam quoad castitatem
nulla esse potest difficultas. Quoad obedientiam, ex accidenti suppres­

I. - DE NATURA STATUS RELIGIOSI

163

sionis religionis, professi non efficiuntur saeculares; neque solvuntur
a votis, quibus adhuc adstricti remanent, sed solum eis permittitur
a Sacra Congr. vivere in saeculo, et in habitu clerici saecularis, ali­
quid tamen proprium regularis habitus interius deferendo, sub obedientia et jurisdictione Ordinarii. Semper tamen subiecti remanent
propriis superioribus. Quoad paupertatem, possunt regulares dispersi
licite et valide res sibi utiles aut necessarias comparare (minime vero
superfluas), pecuniam apud se habere, et varios emptionis, venditionis
et donationis contractus inire. Haec enim omnia possunt peragere re­
ligiosi ex praelatorum licentia et deputatione: porro in casu disper­
sionis merito praesumitur huiusmodi deputatio : tunc enim unusquisque,
ipso facto, deputatur quasi sui ipsius oeconomus, saltem pro omnibus
casibus, in quibus non potest haberi ad superiorem recursus. L. 65.
Nota; Card. De Luca Op. torn. 14. Annot. ad S. Cone. Trid. disc.
36. n. 1.-4., de Rcgul. p. 1. disc. 28. n. 16.; E. M.
252. An religiosus ad parochiam vel episcopatum promotus, ob­
strictus maneat obligationibus vitae religiosae? — R. ad l.um Affir­
mative, adeoque tenetur deferre habitum religionis, regulamque ob­
servare in omnibus, quae cum suo munere consistere possunt; nisi
contraria excuset legitima consuetudo. Si quid vero ex officio parochiali acquirat, parochiae acquirit. — Superior Ordinis religiosi offi­
cium parochi exercere non potest. S. C. Regul. Discipl. 28. Maii 1715.,
Ferraris v. Parochus art. 2. n. 85.
R. Ad 2,um Affirmative ad formam C. Custodes Benedicti XIII.
S. C. EE. et RR. 6. Maii 1864. Tenetur quidem voto obedientiae,
sed soli Rom. Pontifici. Tenetur etiam voto paupertatis; sed primo,
post confirmationem capax fit dominii et iura recuperat successionum,
etiam quibus renunciaverat, quae post promotionem ei deferantur;
secundo, non sibi acquirit, sed ecclesiae suae cathedrali ; et Episcopi
titulares debent haec in pias operas distribuere. Quare nec de istis
bonis acquisitis legato disponere, nec de iisdem testamentum condere
potest. Potest tamen ipsis uti et frui. et de reditibus suis disponere
inter vivos, uti Episcopi saeculares. Regulis item tenetur, sed iis tan­
tum, (piae dignitati et officio episcopali, eius indicio, non repugnant.
Habitum tamen, saltem quoad colorem, ut antea gestare debet, et
forma uti potest qua utuntur Episcopi saeculares. — Ad Cardinalatum promoti eodem censentur iure. — C. Statutum est 1. cau. 18.
q. 1.; C. Clerici 15. de Vita et hon. cler.; Ferrar. v. Episcopus a. 7. ;
Suarez tom. 4. tr. 8. 1. 3. c. 17. n. 5.; c. 18. n. 4.; L. 4.; Lugo

164

I. - DE NATURA STATUS RELIGIOSI

de lust, et lur. d. 3. n. 232. 233., Resp. Mor. 1. 5. d. 1. 12. ; S. Th.
2. 2. q. 185. a. 8. ; E. M.

253. ziw apostatae et fugitivi obstricti maneant iisdem obligatio­
nibus? — R. Affirmative: nam nulla sunt obligatione legitime soluti.
— Si quid illi et hi acquirunt, ipsis mortuis, iure spolii ad Cameram
pertinet Apostolicam. Gregor. XIII. C. Officii nostri 27. lan. 1577.
— Lugo de lust, et lur. d. 3. n. 235., Resp. Mor. 1. 4. d. 37 ; Fer­
raris v. Apostasia n. 21. seqq.; L. 80. 82.
Pro apostasia ab Ordine vel Instituto, nisi intra tres menses Re­
ligiosus redierit ; et pro fuga a Monasterio, suscepta secum muliere,
« censetur veluti lata a iure poena expulsionis vel dimissionis >. S.
C. de Relig. 16. Maii 1911,
254. An eiecti et dimissi a dictis obligationibus liberi sint? Quid
de saccularizalis? — R. Ad l.um Affirmative quoad observantias mere
regulares: per sententiam enim separati a vita religiosa, non amplius
observantiis propriis vitae religiosae ligantur. Ab onere breviarii sol­
vuntur quoque religiosi solemniter professi, nondum sacris ordinibus
initiati, qui eliciuntur vel ex Induito S. Sedis ad saeculum redeunt.
Cf. n. 112. — R. Negative quoad vota, si agatur de solemniter pro­
fessis, per eiectionem enim nequaquam cessant. Unde sub gravi te­
nentur se emendare. Debent eiecti incedere in habitu et tonsura
clericali et Ordinario loci subesse, etiam in vim voti obedientiae.
Urban. VIII. Decr. de Apost. et ciect. 1624. Testamentum condere
non possunt, et quidquid ipsi acquirunt, iure spolii, ipsis mortuis
pertinet ad Cameram Apostolicam, iis exceptis, quae ex religionis
bonis servarunt vel acquisierunt. Gregor. XIII. C. Officii nostri, 1577.
Administrationem interim et usum boncrum habent, nec inspicitur
quomodo ea expendant; sed nullum sibi dominium possunt vindicare.
S. Pius V. C. Grave nobis 26. Maii 1560. — R. Affirmative quoad
vota, si agatur de votis simplicibus. Dimissi enim et eiecti ordinarie
a votis simplicibus solent etiam dispensari, vel a propriis superioribus,
si talem habeant facultatem, vel a S. Sede. Episcopi in Gallia dispen­
sare possunt moniales antiquorum ordinum, quae non emittunt nisi
vota simplicia, firmo manente voto castitatis. S. Poenit. 23. Dec. 1835.
Innoc. XII. 24. Iui. 1674.; L. 79. seqq.; S. Th. Quodl. 12. a. 36.;
Ferraris v. Eiicere ; Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. 11. n. 19. 20.;
L. 142.; E. M.
« Omnes Religiosi, in sacris constituti, expulsi vel dimissi per­
petuo suspensi manent... Clerici, non in sacris, prohibentur quominus

II.

DE VOCATIONE DIVINA

165

ad superiores ordines adseendant. Omnes autem expulsi vel dimissi,
etiamsi sese vere emendaverint, ad suum vel alium Ordinem vel Con­
gregationem admitti non poterunt, absque speciali licentia S. Sedis».
S. C. de Relig. 16. Maii 1911.
R. Ad 2.om Saecularizatio facultatem continet pro Religioso vi­
vendi in sacculo. Volis adhuc ipse tenetur. Obedire tenetur in vim
voti obedientiae Ordinario loci. S. C. de Relig. 1. Sept. 1912. Po­
test honestas et licitas expensas facere’; sed dominium non acquirit
eorum quae ei dantur. Unde de illis disponere non potest, et eo de­
functo, cedunt Camerae spoliorum. Neque vero beneficia ecclesiastica
sine novo Induito potest obtinere.
Indulta saecularizationis perpetuae vel ad tempus aut relaxationis
votorum perpetuorum ; aut etiam votorum temporalium tantum vel
iuramenti perseverantiae, vel peculiarium quarundam promissionum,
sacerdotibus eL clericis constitutis in sacris ordinibus concessa, intelliguntur semper cum sequentibus clausulis, licet non expressis, qua­
rum dispensatio S. Sedi reservatur, scilicet: Vetitis absque novo et
speciali S. Sedis induito l.° quolibet officio, et, quoad eos qui ad
beneficia habilitati sunt, quolibet beneficio in basilicis cathedralibus ;
— 2.° quolibet magisterio et officio in seminariis clericalibus maio­
ribus et minoribus aliisque Institutis, in quibus clerici educantur, nec
non in Universitatibus et Institutis, quae privilegio apostolico gaudent
conferendi gradus academicos in re philosophica, theologica et ca­
nonica; — 3.° quocumque officio vel munere in Curiis episcopalibus ;
— 4.° officio Visitatoris et Moderatoris domoruin Religiosarum utriusque sexus, etiamsi agatur de congregationibus mere dioecesanis ; —
5.° habituali domicilio in locis, ubi exstat conventus, vel domus re­
ligiosa Provinciae, vel Missionis, cui sacerdos vel clericus saecularizatus, vel a votis perpetuis solutus, ut supra, adseriptus erat. S. C.
de Relig. 15. lun. 1909.

II. — DE VOCATIONE DIVINA

255. An requiratur divina vocatio? — R. Affirmative. In Normis
S. C. EE. et RR. 28. lun. 1901. art. 55. 56. dicitur, inter condi­
tiones requisitas ad admissionem adspirantium ad Institutum, in pri­
mis requiri veram vocationem a supernaturali fine procedentem. —

166

π.

DE VOCATIONE DIVINA

Certum est dari vocationem divinam ad statum religiosum, qua nempe
Deus aliquos prae aliis ad statum hunc excellentiorem vocat, et gratias
largitur, ut secundum illum rite vivant. Prob. l.° ex communi dd.
auctoritate. 2.° Quia, si vocatio divina datur ad statum sacerdotalem,
idem dicendum est consequenter de vita religiosa, quae est status
perfectior, et multo difficilior. Cum enim status clericalis et religiosus
exercitium contineant maioris sanctitatis, quam quae communiter ab
omnibus requiratur, non omnes Deus, sed quosdam tantum, specia­
libus gratiae motibus ad illum excitat amplectendum. Cf. S. C. de
Relig. 5. Apr. 1910. ad 2.; S. Alph. 1. 6. n. 802. 803. 804.
256. Nota : Sancti censent vocationem istam semper esse a Deo;
nequit enim esse a natura, quae abhorret a castigatione carnis; neque
a daemone esse potest, cum hominem ad bonum ex bono fine indu­
cat, S. Th. 2. 2. q. 189. a. 10. ad 1. — Signa ordinaria vocationis
sunt aptitudo ad obligationes status religiosi in genere, et ad obser­
vantiam talis vel talis ordinis in particulari ; recta intentio nimirum
desiderium vacandi divinae gloriae, propriae saluti, et saluti anima­
rum, S. Alph. 1. 6. n. 802. ; inclinatio constans et recta ad talem
statum, non obstante titubantia aliqua praeterita, ex tentationibus dae­
monis, vel naturae repugnantia orta, quamvis revera ea inclinatio ne­
cessaria non sit ad veram habendam vocationem ; interior quaedam
pax et iucunditas ex consideratione talis status, tanquam sibi conve­
nientis, ad suam salutem securius et uberius consequendam. Extraordi­
naria autem signa sunt: divina revelatio; singularis quaedam talis sta­
tus inspiratio. — Hac in re opus non est multorum consiliis et diu­
turna deliberatione. S. Th. q. 189. a. 10. — Clemens VIII. C. Cum
ad regularem : E.xerc. Spirit. S. Ignatii de Electione; L. 1. 6. n. 802.;
Lugo Resp. Mor. 1. 3. d. 1. n. 5. 6. 8.

257. z/w et quomodo peccet, qui non vocatus statum nihilominus
religionis suscipit? — Peccat per se graviter, si defectum vocationis
clare noverit, ob proximum periculum graves obligationes religiosi
status transgrediendi, cui sciens volens se exponit. Excusabitur tamen
ab illa culpa, si supponatur voluntatem habere obligationes assumpti
status, cum Dei gratia adimplendi. « Novitius, qui religionem intraret
animo non perseverandi, difficulter excusari potest a culpa gravi,
propter damna temporalia et incommoda, quae religioni tunc frustra
afferret, et etiam propter scandalum, quod aliis novitiis praeberet,
exemplum enim socii magnam alteri tentationem ingerit». L. 1. 6.
n. 785. In Catechismo edito Romae a. 1913. iussu S. P. Pii X. di­

II.

DE VOCATIONE DIVINA

167

citur: « Qui ingrederetur Sacerdotium, sine vocatione, pessime ageret,
quia difficile posset gravissimas eius obligationes observare, cum evi­
denti periculo scandalorum publicorum et aeternae perditionis ». Ce­
terum, qui inordinata intentione et non divina vocatione religionem
ingressus est, sinceram agat poenitentiam, et speret in Domino.
Gratiae certe necessariae ipsi non deerunt ; ac specialia etiam auxilia
ex divitiis divinae Bonitatis et Misericordiae facile habere poterit. S.
Th. 2. 2. q. 189. a. 10. — S. Alph. 1. 6. 802. 803.

258. Quid de iis, qui alios ad religionem inducunt? — « R. Di­
cendum, ait. S. Th. 2. 2. q. 189. a. 9., quod inducentes alios non
solum non peccant, sed magnum praemium merentur. — Posset tamen
contigere circa huiusmodi inductionem triplex inordinatio; si violenter,
si simoniace, si mendaciis eum alliciat ». Cf. Quodl. 3. q. 5.; Trid.
s. 25. C. 18. de Reg.
259. An et quomodo peccet, qui se ad religionem vocatum sen­
tiens divinae vocationi non obsequitur ? — R. « Negligere vocationem
religiosam, per se non est peccatum ; divina enim consilia per se non
obligant ad culpam. Id tamen ratione periculi aeternae salutis, cui
vocatus se committet, electionem status faciens non iuxta divinum be­
neplacitum, non potest ab aliqua culpa excusari. Et quidem, si quis cre­
deret, quod in saeculo manens damnationem incurreret, tum ob suam
fragilitatem, quam inter saeculi occasiones expertus est, tum ob carentiam auxiliorum, quae in religione haberet ; non potest excusari a pec­
cato gravi, cum in grave discrimen salutis suae se iniiciat... Utrum autem
sit in malo statu conscientia eorum, qui certi moraliter iam facti de vo­
catione Dei ad religionem, nituntur sibi suadere, manendo in saeculo,
vel in illud redeundo, salutem suam aeque facile facere posse? Non
videtur dubitandum, quod isti magno discrimini salutis se exponunt...
Ratio autem huius periculi est, quia qui in saeculo manet contra Dei
vocationem, non habebit congrua gratiae auxilia, quae in religione
Deus ipsi praeparavit : et ideo illis destitutus, difficulter saeculi tentationibus resistet, et sic succumbens damnationem incurret... Ceterum
nolo in hoc puncto absolutum indicium proferre: sapientibus illud
remitto ». L. 78. Quare in praxi particulares casus cum omnibus suis
circumstantiis sunt mature perpendendi ; et nemo est post factum in
desperationem conficiendus, sed animus illi addendus, ut, si factum
non habeat amplius remedium, confidat in Deum, qui dives est in
misericordia, et maiori sollicitudine christianam et sanctam instituat

168

III.

DE NOVITIATU

vitam. — Elbel de Actib. human. 124. 125.; Lugo Resp. Moralia
1. 1. d. 28.
260. An et quomodo peccent, qui alios avertunt a statu religioso?
— Qui per vim, fraudem, aut metum gravem, impedit, vel avertit
aliquem a religione, graviter peccat, etiam contra iustitiam. Prob. ex
Trid. s. 25. C. 18. de Reg., ubi excommunicatur, qui puellam a re­
ligione impedit. Quisque autem ius habet, ne vi aut dolo impediatur
a consecutione boni. Si vero aversio fit tantum precibus vel promis­
sionibus, grave erit peccatum dumtaxat contra caritatem ; quia hoc
non potest esse sine gravi damno illius, qui a religione distrahitur.
« Sed parentes, addit S. Alph. 77., avertentes filios a religione puto
duplici peccato gravi delinquere; nam, praeter peccatum contra cari­
tatem, committunt alterum peccatum contra pietatem, dum ipsi ex
officio eorum proprio educationis tenentur sub gravi incumbere spiri­
tuali profectui suorum filiorum... Non tamen propterca nego, quod
plures parentes excusari possunt a mortali, saltem per aliquod breve
tempus, ratione ignorantiae, vel inadvertentiae, quae de facili eis inesse
potest, ob vehementem carnis affectionem erga filios ». — Elbel 1. c.
n. 126.; L. 1. 3. n. 663.; S. Th. Quodl. 3. a. 1.

III. — DE NOVITIATU
261. Quinam possint religionem ingredi ? — Ex praecedente lure,
adhuc vigente, sed cui plura alia accesserunt: Omnes illi, et soli pos­
sunt ingredi religionem, qui 1.° sunt sui iuris; nec 2.° aliis graviori
aliqua obligatione obstricti; nec 3.° criminosi. Qui sui iuris non sunt,
sed ab aliis dependent, ingredi et profiteri valide non possunt sine
eorum consensu. Alii vero valide ingrediuntur et profitentur, etsi illi­
cite. L. 65.; S. Th. 2. 2. q. 189. a. 5. 6.; E. M.; Lugo Resp. Mor.
1. 3. d. 1. d. 21., 1. 4. d. 47.
261.'" Resolves: Non possunt ex primo capite ingredi religio­
nem: Impuberes, quia subsunt parentibus, vel tutoribus, quoad vitae
dispositionem. — Coniuges post matrimonium consummatum, nisi al­
tera pars sit rea delicti, propter quod possit licite dimitti. Professio
religiosa inita a coniuge. altero coniuge invito, resolvitur in simplex
castitatis votum ex praesumptione iuris, C. 3. 12. de Conv. coni. _

III.

DE NOVITIATU

169

Episcopus iam consecratus et etiam solummodo confirmatus non potest
religionem ingredi absque S. Pontificis licentia, ob spirituale coniugium, quo Episcopus ecclesiae suae obstringitur. C. Licet de Regular.;
C. Inter de Transi. Episcop. — Non possunt ex secundo capite in­
gredi obnoxii ratiociniis intricatis et litigiosis, gravati aere alieno ;
qui virginem, promisso matrimonio, seduxerint; qui fratres in extre­
ma necessitate, parentes vel filios non emancipatos in gravi relinque­
rent. — Non possunt ex tertio capite ingredi, quos ex publicis actis
constat criminis esse postulatos vel inquisitos. C. Cum de omnibus et C.
Ad Romanum Sixti V.: C. In suprema Clement. VIII. — Illegitimi
ex eodem iure valide et licite admittuntur. Sixtus V. C. Cum de om­
nibus 26. Nov. 1587. ; Gregorius XIV. C. Circumscripta 15. Mart,
1591.; Clemens VIII. C. In suprema 2. Apr. 1862.— Ex Clemente VIII.
C. Cum ad singularem 19. Mart. 1603. « Si quis annum vigesimum
quintum excedens habitum regularem expostulaverit, et sit eruditionis
expers, in Conversorum tantum numerum referatur ». — Lugo Resp.
Mor. 1. 3. d. 1.; L. 65. 71. 76. 969. 971.; S. Th. 2. 2. q. 185. a. 4.,
q. 189. a. 5. 7.; E. M.
262. Ex Normis S. C. EE. RR. 23. lun. 1901. art. 61., « sine
dispensatione S. Sedis admitti non possunt: l.° illegitimi non rite lé­
gitimât! ; 2.° matrimonio ligati; 3.° annos nati amplius triginta; 4.° mi­
nores quindecim annorum aetate; 5.° qui in alio Instituto vota per­
petua, sive etiam temporaria emiserunt, iis perdurantibus; 6.° aere
alieno gravati, cui solvendo non sint; 7.° reddendae rationi obnoxii,
aut aliis saecularibus negotiis implicati, ex quibus lites et molestias
Institutum timere possit; 8.° pro mulierum Institutis, viduae».
« Praeterea.... Haec ab omnibus religiosis virorum Familiis, gra­
viter onerata Superiorum conscientia, fideliter in posterum servanda,
quae sequuntur ;
« .... Nullimode, absque speciali venia Sedis Apostolicae, et sub
poena nullitatis professionis, excipiantur, sive ad novitiatum sive ad
emissionem votorum postulantes :
1. qui e collegiis etiam laicis ob inhonestos mores vel ob alia
crimina expulsi fuerint;
2. qui a seminariis et collegiis ecclesiasticis vel religiosis qua­
cumque ratione dimissi fuerint;
3. qui, sive ut professi sive ut novitii, ab alio Ordine vel con­
gregatione religiosa dimissi fuerint; vel, si professi, dispensationem
votorum obtinuerint ;

170

ni.

DE NOVITIATU

4. qui iam admissi, sive ut professi sive ut novitii, in unam
provinciam alicuius Ordinis vel congregationis et ab ea dimissi, in
eandem vel in aliam eiusdem Ordinis vel congregationis provinciam
recipi nitantur.
Contrariis quibuscumque etiam speciali mentione dignis, non ob­
stantibus ». Decr. Ecclesia Christi S. C. de Relig. 7. Sept. 1909.
Decretum Ecclesia Christi 7. Sept. 1909. de quibusdam postu­
lantibus in religiosas familias non admittendis, alio Decreto S. C. de
Relig. 4. lan. 1910. extensum est etiam ad mulierum religiosas fa­
milias, prout sequitur:
« Ideoque absque speciali venia Sedis Apostolicae et sub poena
nullitatis professionis, non excipiantur sive ad Novitiatum, sive ad
emissionem votorum, postulantes :
1. quae, propria culpa, e collegiis etiam laicis, gravi de causa,
expulsae fuerint;
2. quae a scholis domesticis, in quibus puellae speciali cura in
spem amplectendae vitae religiosae educantur, quacumque ratione di­
missae fuerint; vel, si professae, dispensationem votorum obtinuerint;
3. quae iam admissae, sive ut professae, sive ut novitiae in
unam provinciam alicuius Ordinis vel Congregationis et ab ea dimis­
sae, in eamdem vel aliam eiusdem Ordinis vel Congregationis pro­
vinciam recipi nitantur. — Contrariis quibuscumque non obstantibus».
Stricta non habetur obligatio, ut novitiatui lycaealia studia sint
praemissa, secus ac primaria et gymnasialia. Attamen, iustis de causis,
inter clericos ad novitiatum admitti poterunt, post quartum gymnasialem annum alumni, qui decimum quintum aetatis annum excesserint ; ea
tamen conditione, ut post novitiatum gymnasialia studia rite expleant,
antequam ad lycaealia admittantur et finale periculum superent. Ante
expletum quartum gymnasialem annum non licet novitiatum ingredi,
nisi de venia Apostolicae Sedis. Sac. Congr. de Relig. 7. Sept. 1909.,
31. Maii 1910.
Orientales in religiosas familias admittendi. — « Per Apostolicas
Litteras Orientalium dignitas Ecclesiarum, datas pridie calendas de­
cembres anni 1894., Leo f. r. P. XIII. quoad ingressum Orientalium
in religiosas latinas Sodalitates praecepit: “ Nulli, utriusvis sexus,
Ordini vel Instituto religioso latini ritus, quempiam Orientalem inter
sodale s suos fas erit recipere, qui proprii Ordinarii testimoniales lit­
teras non ante exhibuerit ,,.
Ast per memoratam praescriptionem derogatum non fuit dispo­
sitionibus iam pridem statutis, ac praesertim in generali Conventu sa-

III.

DE NOVITIATU

171

erae huius Congregationis habito die 1. lunii anni 1885., quibus
praecipitur in singulis casibus recursus ad Apostolicam Sedem, seu ad
S. Congregationem de Propaganda Fide pro Negotiis Ritus Orientalis,
ad quam etiam pertinet facultatem tribuere ritum mutandi vel ad
tempus, vel in perpetuum.
lamvero, cum postremis hisce temporibus compertum sit, non
semel Orientales in religiosa Instituta latini ritus receptos fuisse cum
testimonialibus quidem litteris Ordinarii orientalis, sed inconsulta
prorsus Apostolica Sede ; sacra haec Congregatio opportunum ducit
Superiorum omnium, Institutis religiosis latini ritus, cuiuscumque
formae ac utriusvis sexus, praepositorum, in mentem revocare obli­
gationem qua tenentur, consulendi nempe in scriptis sacram hanc Con­
gregationem antequam inter sodales suos aliquis Orientalis cooptetur.
Porro in supplici libello casus perspicue proponendus est cum
omnibus suis adiunctis; et exprimi non solum debent nomen, agno­
men, aetas, ritus et dioecesis postulantis, sed, si de viro agatur, prae­
cipue explicandum est utrum admitti postulet in Institutum votorum
solemnium vel simplicium, et an pro statu clericali vel laicali ; nam
Pontificium Rescriptum, si favorabile sit, diversimode conceditur pro
diversitate casuum ». S. C. de Prop. Fid. 15. Inn. 1911., Acta Apost.
Sed. v. 4. p. 534. seq.

262.bu Nota : Nemo licite admitti potest ad habitum, seu ad
novitiatum inchoandum, et deinde ad professionem, sive in Instituto
virorum votorum solemnium, sive in Instituto virorum et mulierum
votorum simplicium, minime vero in Instituto mulierum votorum so­
lemnium. sine testimonialibus litteris Ordinarii originis, et loci, in quo
postulans moratus sit ultra annum post expletum decimum quintum
aetatis suae annum. S. C. super Statu Regul. 25. lan. 1848., 1. Maii
1851., 25. Febr. 1863. Decretum Romani Pontifices 25. lan. 1848.
quolibet anno d. 1. lan. publice est legendum. Decretum Regulari Di­
sciplinae 25. lan. 1848. d. 1. lan. et Dom. 1.* Iui. publice legendum
est. Decreto Romani Pontifices, derogari non potest nisi expresse
et nominatim. Dispensatio alicui Instituto concessa aliis non est cominunicabilis.
Secundum Normas S. C. EE. et RR., art. 57., pro Institutis
votorum simplicium, requiritur testimonium baptismi, confirmationis,
status liberi, bonorum morum, Postulatus ante Novitiatum, et explo­
ratio ante susceptionem habitus pro Sororibus. Praeter explorationem
ex recentiore Decreto etiam Postulatus requiritur pro monialibus.
Cf. 267. 273. — E. M.

172

III. - DE NOV1TIATU

263. An filii puberes, invitis parentibus, licite possint religionem
ingredi? — R. Affirmative. Ratio est, quia non est obligatio paren­
tibus obsequendi quoad electionem status, praesertim religiosi, eo
quod non tantum non habeant experientiam, sed ob proprium interesse
aut mundanum affectum saepe mutentur in hostes. Electio status filio­
rum res est, quae iam eorum educationem et domesticam disciplinam,
qua parentum auctoritas continetur, praetergreditur. Contrarii sunt,
et in praxi attendendi, ad gravia vitanda incommoda, art. C. I. 221.,
C. G. 372. 374. — « Dicunt Sanchez, etc., cum Suarez, etc., et com­
muni, quod filius nequit ingredi religionem, relinquendo parentes in
necessitate sive extrema, sive gravi, etiamsi filius votum religionis
emiserit. Secus autem, si necessitas sit communis, aut si illi tantum
aliqualem patiantur status diminutionem ». L. 66. — An autem filius
iam professus teneatur egredi, ut subveniat parentibus egestate
pressis ? In necessitate extrema certum est teneri. At si necessitas
sit gravis, adest triplex sententia. Prima dicit teneri ratione naturalis
obligationis, quae per votum non extinguitur. Secunda valde proba­
biliter dicit teneri, si necessitas antecedat professionem, secus si sub­
sequatur. Nam naturalis obligatio perseverat in primo casu, in altero
vero exurgere non potest. Tertia probabilior docet, in tali casu non
teneri, nec posse filium egredi sine licentia, sive necessitas parentum
praecedat professionem, sive non. Ratio, quia « ille qui iam est in
religione professus, reputatur iam quasi mortuus mundo. Unde non
debet occasione sustentationis parentum exire e claustro ». S. Th. 2. 2.
q. 101. a. 4. ad 4., q. 104. a. 5., q. 189. a. 6. — Non licet fratres
aut sorores deserere in extrema necessitate; sed licet in gravi. Multo
minor obligatio est erga fratres quam erga parentes. Attamen posset
quis, ratione caritatis, differre aut etiam omittere statum religiosum
ad subveniendum fratribus graviter indigentibus. — S. Th. Quodl. 3.
a, lb., Quodl. 10. a. 9.: L. 67. 68. 70., 1. 2. n. 50., 1. 3. n. 335.

264. An debitis gravatus possit religionem ingredi? — R. Affir­
mative. si debita, quibus quis gravatur, sint incerta quoad personam,
ita ut restitutio fieri debeat pauperibus; nam, etiam dato quod incerta
debeantur pauperibus vel piis causis, de iure naturali, res aequivalenter obtinet ad mentem dominorum, si ea remittantur, ut quis possit
religionem ingredi, cum semper dentur ad pias causas: nihil sane adeo
pium est, quam se suaque omnia Deo perpetuo dicare. Quod commuter adhuc conceditur, saltem pro foro interno, si debita sint ex con­
tractu pure liberali; quia in hoc semper subintelligitur conditio; nis
meliorem statum elegero.

III.

DE NOVITIATU

173

Si agatur de debitis ex delicto, vel ex contractu oneroso, tres
sunt sententiae, omnes S. Alphonso 71. probabiles, sed probabilior
tertia. Prima absolute negat, quia contra naturalem iustitiam est bo­
num spirituale quaerere, cum temporali creditorum damno. Secunda
absolute affirmat; quia « propter pecuniam persona liberi hominis se­
cundum lura Civilia non obligatur, sed solum res: quia persona li­
beri hominis superat omnem aestimationem pecuniae. Unde licite potest,
exhibitis rebus suis, religionem intrare, nec tenetur in saeculo manere,
ut procuret unde debitum solvat ». S. Th. 2. 2. q. 189. a. 6. ad 3.
Tertia affirmat posse debitorem ingredi, casu quo aliunde diu debeat
in saeculo manere; nam tunc solutio haberetur uti moraliter impos­
sibilis; secus vero, si in saeculo manens brevi tempore, v. g. intra an­
num aut biennium, secluso animae periculo, industria et labore sua
debita vel magnam eorum partem facile esset soluturus.
Haec de Iure naturali. Etenim Sixtus V. B. Cum de omnibus
26. Nov. 1587. reddidit inhabiles ad religionem debitores illos, qui
bona sua dilapidaverint, vel qui deponere debeant rationes, antequam
debita solverint, aut rationes ipsas reddiderint. Clemens vero VIII. C.
In suprema 2. Apr. 1602. sustulit quidem inhabilitatem illam, sed re­
liquit prohibitionem. Haec tamen sunt intelligenda: l.° De iis, qui in
saeculo manentes possunt creditoribus satisfacere ; secus inutiliter mo­
rarentur. 2.° De iis, qui magnis debitis sunt gravati, ex propria culpa:
quia Bulla loquitur de ingenti acre gravatis, qui dilapidaverint bona
sua. 3.° Bened. XIV. constituit Decreta pro viris religiosis compre­
hendere etiam feminas ubi eadem esset causa. Cf. C. 67 datam ho­
minibus. In praesenti tamen re ad moniales non est praedicta Bulla
extendenda, neque ad gravatos debitis incertis: siquidem in odiosis
stricta interpretatio semper est adhibenda, ac testantur alio Decreto
ita declarasse Sixtum V. 4.° Denique praeceptum intelligendum est
de reddendis rationibus valde litigiosis, intricatis, fraudulentis, et cau­
sam litibus praestituris: nam de his tantum Pontifex loquitur. — L. 71.;
Lugo d. 21. n. 61. seqq.
Ex Normis S. C. EE. et RR. pro modernis Institutis votorum
simplicium sine dispensatione S. S. admitti non possunt aere alieno
gravati cui solvendo non sunt, art. 61.
265. An parochus possit licite religionem ingredi, contradicente
iipiscopo I — « Omnino affirmandum », ait S. Alph. 74., et certa res
est ex C. Duae sunt leges catis. 19. q. 5., ex C. Bened. XIV. Ex quo
dilectus 14. lan. 1747., et ex S. Th. 2. 2. q. 189. a. 7. Tenetur ta-

174

III.

DE NOVITIATU

men Episcopum prius monere de suo proposito, ne grex sine custode
deseratur. Episcopus autem potest adhuc legitime contradicere, et re­
vocare etiam parochum a religione, si paroecia grave patiatur detrimentum. Ad clericos et alios beneficiarios quod attinet, certum item
est, non posse Episcopos impedire suos clericos, ne religionem ingre­
diantur, ut habetur C. Clerici cans. 19. q. 1. Episcopus tamen bene
posset revocare suum clericum a religione, si cius ingressus gravi de­
trimento esset ecclesiae, cui erat addictus. Bened. XIV. C. cit.; L. 75.,
1. 6. n. 828. — S. Th. 2. 2. q. 185. a. 4.

266. An possit religiosus transire ex suo ordine ad alium stri­
ctiorem ? — Bene potest religiosus ex suo ordine ad alium strictiorem
transire, petita licentia a suo praelato, quamvis negata, ex C. Licet
18. de Regular., si tamen iuxta praeccpt. Urbani VIII. constiterit
eam religionem paratam esse eum recipere. Hinc communiter tradunt,
quod praelatus graviter peccaret, si sine iusta causa licentiam dene­
garet, quia gravem irrogaret subdito iniustitiam, cum a perfectiori
statu retrahendo. Attendendum vero hac in re est ius particulare
uniuscuiusque religionis. — Trid. s. 24. C. 19. de Reg. ; L. 73.;
S. Th. 2. 2. q. 189. a. 8.; Pignatelli Cons. Can. a. 1. Cons. 39.;
Lugo Resp, Mor. 1. 4. d. 41.
Huiusmodi transitus de Superiorum licentia non opponitur De­
creto S. C. de Religiosis 7. Sepi. 1909. Cf. supra n. 262. Praxis
tamen nunc est et stilus Curiae, ut licentia petatur a S. C. de B.eligiosis.
267. Ouaenam aetas ad novitiatum inchoandum exigatur ? —
Completa aetas requiritur pro clericis quindecim annorum et pro
conversis viginti annorum ex Deer. Clem. VIII. et S. C. EE. et RR.
16. Maii 1675. — Ex Trid. s. 25. C. 17. de Rcg. « puella, quae
habitum regularem suscipere voluerit maior duodecim annis sit, non
ante cum suscipiat, nec postea ipsa vel alia professionem emittat, quam
e ^ploraverit Episcopus, vel, eo absente vel impedito, eius vicarius, aut
aliquis, eorum sumptibus, ab eis deputatus, virginis voluntatem dili­
genter, an coacta, an seducta, an sciat quid agat ». Duplex hacc ex­
ploratio gravis est, non tamen gravis reputatur alterutrius tantum
omissio, neque vero utriusque omissio invalidam reddit professionem.
Verum cx Decr. S. C. de Rclig. 19. lan. 1909. iteranda est explo­
ratio voluntatis singularum monialium ante votorum solemnium nun­
cupationem, licet iam fuerit facta ante professionem votorum simpli­
cium. A A. S. \ l p. 233. — Ex Decreto autem S. C. EE. et RR.

HI.

DE NOVITIATU

175

23. Maii 1659. moniales ad habitum admitti non debent ante exple­
tum 15. annum. — In Nonnis n. 61. statuitur pro modernis Insti­
tutis sine dispensatione S. Sedis non posse admitti natos, annos amplius
triginta, et minores quindecim annorum aetate. — Ex Decr. S. C. de
Relig. 7. Sept. 1909. et 1. lan. 1911. statuitur ne quis invenis ad
Novitiatum ut Clericus admittatur, nisi decimum quintum aetatis an­
num, ut Conversus, ad Postulatum nisi annum decimum septimum ex­
cesserit. Cf. supra n. 262. et n. seq. — S. Th. 2. 2. q. 189. a. 5.,
Quodl. 4. a. 23 ; Ferrar. v. Moniales a. 1. n. 72.; E. M. n. 294.
267.b,e Quid spcciatim in praesenti sit constitutum pro Fratribus
laids? — S. C. de Relig. Oecr. Sacrosancta Dei Ecclesia 1. lan. 1911.
haec statuit, apprime servanda ab omnibus Religiosis Familiis, apud
quas a Conversis quoque solemnia vota nuncupantur, nimirum :
1. Moderatoribus Generalibus facultas fit permittendi toties quo­
ties Superioribus Provincialibus, ut excipere valeant eos quoque iuvenes, ad Laicorum munia destinatos, qui vix expleverint decimum
septimum aetatis annum, servatis servandis.
2. Nemo ad Novitiatum admittatur, qui per duos saltem annos,
vel per plures, si magis diuturnum experimentum Constitutiones Or­
dinis praescribant, postulatum non expleverit, sub poena invalidae
postea professionis.
3. Novitiatus ante vigesimum primum aetatis annum initium non
habeat, ad tramitem iuris vigentis ; isque unum vel etiam duos annos
perduret, iuxta proprii Ordinis Constitutiones.
4. Expleto Novitiatu, servatisque quae servanda sunt, Laici ad­
mitti possunt ad simplicem votorum professionem, quae quidem, per­
petua ex parte voventis, sit ad tempus sexennii ex parte Ordinis.
5. Absoluto sexennio votorum simplicium et expleto trigesimo
aetatis anno ac non prius, sub poena item invaliditatis, servatisque
pariter servandis, Laici vota solemnia nuncupare poterunt.
6. Quae in praecedentibus articulis respiciunt professionem vo­
torum simplicium et solemnium, erunt quoque servanda quoad Laicos
nunc in Coenobiis viventes, qui solem nem professionem nondum nuncu­
parunt.
Spatium hoc sat diuturnum novem annorum, sperandum est, fore
ut quum Superioribus tum tyronibus opportunitatem det explorandi
illinc voluntatem, hinc vitae institutum, ad quod postea solemniter
amplectendum, virtute firmior, potest homo maturius afferre indicium.
Haec autem aliquam, non tamen omnino firmam darent perse-

76

ni. - DE NOVITIATU

verantiae spem, nisi ea comitentur sequentes et aliae id genus cau­
telae et industriae, quas Apostolica Sedes, decursu saeculorum, edixit
vel adhibendas suasit, et observantiores Familiae Religiosae laudabili
consuetudine et felici exitu expertae sunt.
Et in primis quoad Conversorum receptionem, multae sunt aeque
sedulae adhibendae cautelae et inquisitiones praemittendae... Praefi­
ciatur Postulantibus Pater quem et aetas probaverit et vita... Institu­
tioni spirituali toti sint cum postulantibus Praepositus, et cum Novitiis
Magister... Eis explicent universam doctrinam christianam... obliga­
tiones votorum... Regulae, Constitutionum... Habeantur statis diebus
collectiones seu sermones ad laicos... quibus collectionibus seu sermo­
nibus argumentum sint non solum catechismus, vitae spiritualis mo­
nita, Regulae et (Constitutionum) explanatio, verum etiam normae
practicae et exempla modestae moderataeque urbanitatis... Contrariis
quibuscumque non obstantibus, etiam speciali mentione dignis.
268. Quaenam sit admissionis forma servanda ? — Ii qui ad re­
ligiosum habitum admittendi sunt duplici debent probari scrutinio.
Examinandi et probandi primum sunt a Provinciali et Examinatoribus
provincialibus saltem tribus. Relatio huius examinis et scrutinii et au­
thentica documenta transmittenda sunt ad Superiorem Generalem, qui
cum Procuratore Generali et Examinatoribus Generalibus saltem duo­
bus confirmant vel revocant approbationem in primo scrutinio. In
utroque scrutinio secreta dantur suffragia. Decr. Regulari disciplinae
S. C. sup. St. Reg. 25. Ian. 1S48.
« Ut vero Candidatus definitive ad habitum recipiatur praeter
praescriptam legem et formam, cui omnes omnino ise confirmare
debent, servanda etiam erunt, quae a Constitutionibus et Statutis respectivi Ordinis circa receptionem ad habitum ulterius praescribuntur,
in ea tamen parte dumtaxat, quae huic Decreto non opponitur ».
Decr. cit.
Verum quoad Instituta moderna forma determinatur in Normis
S. C. EE RR. pro huiusmodi Institutis et in propriis Constitutionibus Ac quoad moniales votorum solemnium, propriae etiam Con­
stitutiones approbatae attendendae sunt.

268.M* Quanto tempore novitiatus durare debeat ? — Secluso pri­
vilegio, novitiatus per annum integrum durare debet: secus professio
est nulla. Trid. 25. C. 15. de Reg. Quoad longiorem durationem at­
tend- n lac sunt particulares variorum ordinum et congregationum con­
stitutiones

III.

177

DE NOVITIATU

Ex antiquo iure novitiatus annus computandus est a momento
suscepti habitus, vel, si habitus susceptio in aliqua religione non res
*
·
· ·
quiratur, a momento ingressus m novitiatum cum animo ibi rema­
nendi. — Annus debet ad validitatem esse completus, ita ut anno
bissextili sit expectandus lapsus dici, qui addendus est. Sic expresse
declaravit S. C. C. — Debet item ad validitatem esse continuus ex
Decr. S. C. C., quae statuit novitium, qui e monasterio abierat, ut
aliam Religionem grcderetur, et duabus tantum horis in alio con­
ventu transactis, facti poenitens redierat, novum probationis annum
incipere teneri. Ferrar. v. Annus prob. n. 25. seqq. ; E. M.
Ex antiquo iure; nam in praesenti:
« 1. Annus integer novitiatus, qui solus ad validitatem profes­
sionis requiritur, in posterum non stricte de hora ad horam, sed de
die in diem intelligi debet. Idem dicendum de tribus integris annis
votorum simplicium, quae emissionem votorum solemnium praecedere
debent.
2. Novitiatus interrumpitur ita ut denuo incipiendus et perfi­
ciendus sit: «) si novitius a Superiore dimissus e domo exierit; Λ) si
absque Superioris licentia domum deseruerit ; c) si ultra triginta dies
etiam cum licentia Superioris extra novitiatus septa permanserit.
3. Si novitius, infra triginta dies, etiam non continuos, cum Su­
periorum licentia, extra domus septa permanserit, licet sub Superioris
obedientia, requiritur ad validitatem, et satis est, dies hoc modo trans­
actos supplere: at Superiores hanc licentiam nisi iusta et gravi de
causa ne impertiant ». S. C. de Relig. 3. Mail 1914., A. A. S. v. 6.
p. 229.
269. An annus probationis interrumpi censeatur vel suspendatur,
occasione militiae? — R. « 1.° Novitiatus illorum qui coguntur e
domo probationis exire, causa militiae, aut ad eandem militiam denuo
vocati, censendus sit interruptus, ita ut ab initio sit repetendus, nulla
ratione habita temporis novitiatus iam expleti : an vero sit aestiman­
dus tantummodo suspensus, ita ut debeat solum compleri ?
° Utrum computari possit velut tempus novitiatus servitium
2.
militare, quod expletur in loco, ubi extat domus probationis, si novitii maneant sub disciplina et vigilantia moderatorum, et horis subsecivis consistant in eadem probationis domo, eaque omnia peragant,
quae cum militia concilientur ?
R. Ad I .um Affirmative ad 1.ΛΠ1 p. ; Negative ad 2.*m, si novitius
ultra triginta dies completos servitio militari reapse addictus fuerit.
Bucceru.ni. lust. ihcol, moralis III.

ia

178

III.

DE NOVITIATU

Si infra triginta dies, hi supplendi erunt. Et, in quocumque casu, ad
professionem votorum admitti nequit, nisi saltem per triginta dies
probetur. — Ad 2.um Negative ». S. C. de Relig. 3. Maii 1914., A.
A. S. v. 6. p. 230. — Lugo Resp. Mor. 1. 3. d. 2., 1. 4. d. 2., Sanch.
in dec. 1. 5. c. 4. nn. 30.-35. ; Lezana Op. t. 4. Cons. 8. ; Suarez de
Relig. t. 3. 1. 5. c. 14. 15.; La-Croix 1. 4. n. 13. seqq.; Schmalz.
de Rcg. 68. seqq.; Ferr. 1. c. n. 10.-34.

270. An prorogari possit tempus novitiatus ? — R. Affirmative,
si adsit legitima causa; secus si non adsit. Uniusmodi prorogatio ad
breve tempus coarctatur. Ita ex Trid. s. 25. C. 16. de Reg. et ex
Decr. et praxi S. C. EE. et RR., Decr. Perpensis temporum 3. Maii
1902. — Secundum Normas S. C. EE. et RR. n. 65. 75. tempus
Postulatus et Novitiatus ultra tres menses prorogari non potest. —
Ferrar. 1. c. n. 29. seqq. ; E. M.
271. An si novilius, peracto toto anno novitiatus, non admittatur
ad professionem, sed dimittatur, vel ipse sponte recedat, et post brevem
moram redeat, et admittatur, possit stalim profiteri absque novo alio
anno novitiatus? — R. Negative in casu dimissionis ex Decr. S. C.
de Relig. 7. Sept. 1909. — In casu spontanei egressus R. Affirma­
tive, dummodo non sit mutata conditio personae et vel religionis. S.
C. C. 27. Feb. 159/. et 12. heb. 1598. Ratio l.1 est, quia iam hic
per annum integrum probatus est, quod solum a Trid. requiritur.
Ratio 2?, quia cum ex probatione debeat desumi indicium ad pro­
fessionem, si post probationem mutatio fit, parum vel nihil deserviet
probatio praecedens ad indicium illud ferendum. — Et ex Decr. S. C.
de Relig. 5. April. 1910. opus est, ut habeantur accuratae et secretae
informationes sub fide iuramenti a Moderatoribus religiosi Instituti, si
talis Novitius sponte egressus in aliud Institutum ingredietur. —
Ferrar. 1. c. n. 20. seqq., v. Professio religiosa n. 64.; Lugo Resp.
Mor. 1. 4. d. 1.

272. An qui post professionem dimittatur, et postea iterum reci­
piatur, indigeat novo novitiatu?— R. Affirmative. Ratio, nam primus
novitiatus iam obtinuit totum suum effectum per professionem, ad
quam ordinabatur. Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 1. n. 3. — Sed in prae­
senti post Decr. S. C. de Relig. 7. Sept. 1909. admitti non potest.
273. Quonam in loco et quonam habitu novitiatus sit peragendus?
— Novitiatus fieri non potest extra monasterium : quin imo in mo­
nasterio ad eum destinato peragendus est. Ita ex Decr. Clem. VIII.

III.

DE NOVITIATU

179

20 lun. 1599. et pluribus aliis Decretis et praxi S. C. Ferrar. v. An­
nus prob. n. 36. seqq. — De iure communi novitiatus peragi debet
in habitu religionis, quam novitius profiteri intendit. Trid. s. 25.
C. 15. de Rcg. Et hoc requiritur etiam sub poena nullitatis, iuxta
S. C. EE. et RR. Ferrar. v. Habitus n. 2. 3., v. Moniales a. 1. n. 76.
seqq., v. Novitiatus n. 4. — C. 7s qui de Regul. in 6.°; Clem. VIII.
Decr. Regularis disciplinae 12. Mart. 1596.; Bened. XIV. C. 0z da­
tam § 6.; Lucidi c. 4. n. 146.; Bizzarri pag. 279. seqq. edit. 1885.,
Kenrick tr. 8. n. 50.; Bouix de lure Regular, p. 4. s. 1. c. 5. par. II.
5.°; Bened. XIV. Quaest. Can. et Mor. Quaest. 220. Normae citt. 76.
Clerici regulares non comprehenduntor in Decretis Clem. VIII.
de novitiis nonnisi in certis monasteriis designatis ab Apost. Sede
admittendis. Urban. VIII. C. Decet. Romanum 17. Nov. 1634. — E. M.
Tempore Novitiatus Novitii operam dare debent spiritualibus
exercitiis. Normae cit. art. 74. — Religiosa Noviciorum Institutio
desumi potest ex C. Clem. VIII. Quum ad Regularem 19. Mart. 1603.
— In praesenti litteraria studia non omnino omittenda. Novitii privatim unam horam singulis diebus, festis tantum exceptis, studiis de·
dicabunt. Studiis praeerit Magister Novitiorum vel Vicemagister, vel
aliquis ex professoribus humaniorum litterarum, qui domi vel prope
commoretur. Horum erit ter in hebdomada per unam horam instruere.
Scripta quoque exercitia vel extemporalia habere poterunt, et inter se
colloquentes possunt aliquando uti lingua latina. Qui huic scholae
praeest scripto notet cuiusvis Novitii diligentiam et progressum et ad
Superiorem Generalem vel Provincialem hoc scriptum mittat. Decr.
Ad explorandum S. C. de Relig. 27. Aug. 1910. — Ex Normis art. 72.,
secundo Novitiatus anno, « sub directione et vigilantia magistrae, stu­
diis vel aliis operibus Instituti moderate novitiae vacare poterunt; sed
in ipsa novitiatus domo, et non extra, nisi graves rationes aliter
suadeunt ».
Novitiatum ex Normis cit. Postulatus praecedit, art. 63. seqq.
Postulatus pro Fratribus laicis praescribitur Decr. supra relato num.
267.bl* Postulatus item seq. Decr. praescribitur in monasteriis votorum
solemnium pro monialibus.
« Quaelibet Postulans in Monasteriis votorum solemnium et clau­
surae papalis poterit admitti, sine praevia S. Sedis venia, servatis ta­
men aliis de iure servandis.
2. Quaelibet Postulans, antequam Novitiatum ingrediatur, pro­
banda erit per tempus, et iuxta modum, in propriis cuiusvis Mona­
sterii Constitutionibus praescriptum.

180

in.

DE NOVITIATU

3. Si nihil in istis quoad hacc statuatur, tunc probatio facienda
est saltem per sex menses, ita tamen, ut Postulantes, intra septa
Monasterii, probationis causa, admissae, utantur veste modesti coloris,
diversa ab habitu Ordinis, quem non induant, nisi quando Novitiatum
proprie dictum inchoaturae sint ». S. C. de Relig. 2. Aug. 1912.

274. An, quandonam et quomodo novitius vel novitia de suis bonis
disponere debeat? — Novitius vel novitia, excepta Societate lesu, bonis
suis renuntiare debet intra duos menses proximos ante professionem
votorum solemnium, non ante, et de licentia Episcopi vel eius vicarii.
Trid. s. 25. C. 16. de Reg. ; S. C. Reg. Disc. 1. Aug. 1862.; S. C.
EE. et RR. 3. Maii 1902. — Ante professionem vero votorum sim­
plicium cedere debent pro tempore, quo in eadem votorum simpli­
cium professione permanserint, administrationem, usumfructum, et
usum, quibus eis placuerit, ac etiam suo ordini, seu monasterio, si
ita velint. S. C. Reg. 12. lun. 1858.; S. C. EE. et RR. 3. Maii 1902.
— Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 44. 45.
In recentioribus S. C. Normis pro recentioribus Institutis dicitur,
antiqua formula immutata: «Ante primam votorum emissionem di­
sponere debent de usu et usufructu reddituum vel fructuum bonorum
suorum, quo modo ipsis placuerit, et etiam, si ita pro earum arbitrio
existimaverint, in favorem sui Instituti. — Debent etiam ante prima
vota cedere administrationem suorum bonorum personae vel personis
sibi benevisis; et, si libere velint, etiam proprio Instituto praemonito
et acceptanti. — Mutatio praedictae dispositionis et cessionis fieri po­
test cum licentia Moderatricis Generalis. Ut Sorores in perpetuum
professae licite se spoliare possint dominio radicali bonorum suorum
per actus inter vivos requiritur licentia Apostolicae Sedis. — Conve­
nit, ut, antequam vota temporanea primo emittant, de suis bonis prae­
sentibus et futuris per testamentum omnino libere disponant. — So­
rores professae tum ad faciendum tum ad mutandum testamentum
indigent venia Apostolicae Sedis, vel in casu urgenti Ordinarii, aut
Superiorissae Generalis et etiam localis, si aliter fieri nequeat ». Nor­
mae 115. 117. 120-122.
Ut autem huiusmodi renuntiatio valida sit in conscientia, opus
non est iuris civilis solemnitatibus. — L. L 3. n. 935.; Ferr.
\ Annus probat, n. 53. ; v. Novitius n. 30. seqq., v. Moniales
n. 98. seqq.; E. M.
Dos sanctimonialis defunctae, nondum completo triennio votorum
simplicium, ad normam Decr. S. C. EE. et RR. 3. Maii 1902. cedit

IV.

DE PROFESSIONE

181

Monasterio. S. C. EE. et RR. 26. Nov. 1904., A. S. S. v. 36. p. 664.
— Sanchez in Praec. Dec. 1. 7. C. 1.

275. An novitius ad regularem disciplinam teneatur? — Regulae
et praecepta ordinis per se novitios non obligant. Novitii enim Re­
gulam nondum professi sunt, et nonnisi in via probationis sunt. C.
Ad Apostolicam 16. de Regular. — Licet vero praelatus non possit
praecipere novitio ratione votorum, ut patet, potest tamen praecipere
ratione potestatis, quam naturaliter habet quivis superior in qualibet
communitate, et ratione ecclesiasticae iurisdictionis in novitium. C.
Recolentes de statu monachor. — Unde plures inferunt, posse hunc
novitios praeceptis ligare sub peccato et sub censuris, et casus re­
spectu ipsorum reservare. At contrarium alii plures et graves theo­
logi docent quoad hoc ultimum, posse nempe novitios, absque li­
centia praelatorum ordinis, valide confiteri apud quemcumque Confessarium ab ordinario loci pro saecularibus approbatum, atque ab
eo absolvi, etiam a casibus in religione reservatis. — Generation vero
novitii gaudent omnibus privilegiis, indulgentiis, protectione cano­
nis, etc., quibus fruuntur professi ordinis, quem intendunt amplecti ;
nam ex R. I. 55.a in 6.°: « Qui sentit onus, sentire debet et com­
modum ». — Schmalz. tit. de Regular, n. 85. seqq. ; Ferraris v. Novilia tus n. 13.-16. 20. 21.
Solus Magister Novitiorum horum audit Confessiones. Licet ta­
men Superiori, etiam locali, semel aut bis in anno eas audire. Ita
ex C. Clem. VIII. Quum ad Regularem 19. Mart. 1603. apud Collect.
Bizzarri in fine. Verum in praesenti Novitii, ut alii omnes Religiosi,
confiteri libere possunt cuilibet Confessario ab Ordinario loci appro­
bato. S. C. de Relig. 3. Maii 1914., A. A. S. v. 6. p. 232.

IV. — DE PROFESSIONE

276. Quaenam sit vis professionis religiosae? — Professio reli­
giosa dupliciter distinguitur, alia enim est late talis, alia stricte talis.
Prior per vota simplicia, posterior per vota solemnia habetur. Ubi
autem vox professio sine addito adhibetur, de professione stricte
sumpta intelligi solet. — Professio solemnis liberat professum a pa­
tria potestate, quia professus transit in plenam potestatem superioris

182

iv. - DE PROFESSIONE

regularis, eique plene subiicitur. Hoc autem intellige de odiis, non
de favoribus. Nam hoc est beneficium et quod in gratiam alicuius
conceditur non est in eius dispendium retorquendum, R. I. 16? in 6.°
Hinc retinet professus iura successionis, et si post professionem filio
bona obveniant, ad peculium pertinent quasi castrense, quae omnia,
quamvis non sibi, monasterio tamen acquirit. Schmalzgr. 1. 3. t. 27.
n. 67. seqq. — Professio solemnis matrimonium contrahendum dirimit
et ratum dissolvit. — Professio solemnis inducit vacationem beneficio­
rum. Quin imo etiam professio perpetua in Institutis votorum simpli­
cium inducit vacationem beneficiorum residentialium. S. C. EE. et
RR. 25. Aug. 1903., 30. Mart. 1908. — Professio item liberat ab
irregularitate, proveniente ex natalibus, relate ad suscipiendos sacros
ordines; non item ad praelaturas. C. 1. de Filiis presbyt. — In reli­
giosam professionem antea emissa alia vota commutantur, nisi in gra­
tiam tertii facta et ab eo acceptata fuerint. C. Scripturae 4. de Vol.
et vol. redempt. ; C. Qui post 5. de Reg. et trans, in 6.° — S. Th.
2. 2. q. 88. a. 12. ad 1., q. 189. a. 3. ad 3.; E. M.
Recentiores religiosi ct religiosae nonnisi votorum simplicium
primum ad tempus deinde in perpetuum professionem emittunt. Nun­
quam vero remanere possunt sine votis; sed, elapso votorum tempo­
raneorum tempore, statim ea sunt renovanda. — Imo moniales etiam
pertinentes ad Ordines regulares in pluribus regionibus nonnisi vota
simplicia emittunt, et Ordinariorum iurisdictioni subiiciuntur, ita ut
Superiores nullam in eas amplius iurisdictionem habeant. — Quatuor
monasteria a Visitatione in Statibus Foederatis Americae Sept, et Sabaudiae Monasteria retinent vota solemnia. — S. C. EE. et RR. 23.
Mart. 1869.
277. Quaenam requirantur ad professionem religiosam ? — Ad
professionis valorem requiritur: l.° Ut persona sit habilis ad ingre­
diendam religionem. — 2.° Ut profitons decimum sextum annum im­
pleverit, hoc tempus mathematice computando de momento ad mo­
mentum. Ita enim decrevit Trid. s. 25. C. 15. de Reg., iuxta S. C.
ct omnes dd Laici seu conversi ad professionem admitti non possunt
antequam pervenerint ad aetatem viginti et unius annorum expleto­
rum ex Clement. VIII. C. Regularis disciplinae 19. Mart. 1603. Sed
nunc ex Decret. S. C. de Rclig. 1. lan. 1911. nonnisi, expleto trigi orno aetatis anno, post sexennium votorum simplicium, annum Noviti.itus et biennium Postulatus, ad vota solemnia admittuntur. Cf. 267?“
— 3° Vl praecesserit integer probationis annus. Trid. ib. — 4.° Ut fiat

IV.

DE PROFESSIONE

183

cum intentione professionem faciendi; est enim matrimonium quoddam
spirituale cum religione; quod perinde ac carnale, deficiente consensu,
et ipsum deficit. — 5.° Ut professio non emittatur ob fraudem seu
dolum: secus enim deesset verus consensus. — 6.° Ut non fiat ex vi
vel metu gravi, ab extrinseco iniuste incusso ad extorquendam pro­
fessionem. C. 1. de Ilis quae de vi melusvc, etc.; C. ult. Qui clerici
vel voventes ; Trid. s. 25. C. 18. 19. de Reg. — 7.° Ut emittantur
tria vota substantialia ; secus enim non aderit status religiosi essentia.
— 8.° Ut professio fiat in aliqua religione approbata. — 9.° Ut pro­
fessio acceptetur ab habente ad id potestatem. Cf. Ferraris, v. Mo­
niales a. 1. n. 101. seqq.; C. Ad Apostolicam de Regular.— 10.° Ut
profitons nullam apponat conditionem substantiae religionis repugnan­
tem. — 11.° Ut professio expressa fiat; professio enim tacita quoad
viros est abrogata per Pium IX. Decr. S. C. Disc. Reg. 12. lun. 1858.
Cf. Ferrar. 1. c. n. 109. Ea, consuetudine, est etiam abrogata quoad
moniales, et quoad recentiora Instituta votorum simplicium.— 12.° Ut
vota simplicia emiserint prius tum viri tum mulieres, in eisque per
triennium integrum permanserint, ante solemnem professionem emit­
tendam. Ex iustis et rationabilibus causis vota haec protrahi possunt
usque ad annum 25. aetatis expletum. Pius IX. Br. In universalis Ec­
clesiae 7. Febr. 1862., S. C. EE. et RR. 3. Maii 1902. Interim vero
remanere debent in domibus professoriis et studiorum, et vitam com­
munem perfectam observare, et tenentur ad observantiam regulae or­
dinis prout solemniter professi, et professae; et ordinis seu monasterii
privilegiis et indulgentiis fruuntur ut isti. Vox activa et passiva a die
emissionis votorum simplicium computatur. Suffragium tamen non ha­
bent in admissione ad professionem solemnem, et tantum ad minora
officia, non ad superioratus etiam officia, eligi possunt. S. C. Disc.
Reg. 6. Aug. 1858.; S. C. EE. et RR. 3. Maii 1902., 20. Febr. 1905.
Professione hac votorum simplicium, quae solemnia praecedunt, residentialia beneficia non vacant. S. C. EE. et RR. 30. Mart. 1908. —
13.° Si unum votum e. g., paupertatis solemne non est, nec alia duo
solemnia sunt. S. Poenit. 1820. ad Episc. Lemovic. — 14.° Ad mo­
niales quod attinet, solemnis professio sine papali clausura non ha­
betur, C. Periculoso un. de Stat. reg.; S. Pius V. C. Cura pasto­
ralis 29. Maii 1566. — Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 14. 18. 21. 43.,
1. 3. d. 16.
Re Religiosis servitio militari adslrictis. — « ... S. C. de Relig....
sequentia decrevit:

184

IV.

DE PROFESSIONE

I. In Ordinibus Regularibus, in quibus vota solemnia emittuntur,
iuvenes, quos exemptos esse certo non constet a servitio militari activo,
scilicet ab eo servitio, quod ipsi primitus ad militiam vocati ad unum
vel plures annos praestare debent, admitti nequeunt ad Sacros Or­
dines vel ad solemnem professionem, quousque non peregerint servi­
tium militare et, hoc expleto, saltem per annum, iuxta infra dicenda,
in votis simplicibus permanserint, servato quoad Laicos decreto Sacrosancla Dei Ecclesia, hac eadem die edito.
II. In Institutis votorum simplicium iuvenes, de quibus in arti­
culo praecedenti, ad vota dumtaxat temporalia admitti poterunt usque
ad tempus militaris servitii : nec illis, dum militiae operam dant, pro­
fessionem renovare liceat. — A militari servitio dimissi cum fuerint,
professionem iterum, saltem ad annum, emittent, antequam professionis
perpetuae vinculo se obstringant.
III. Caveant autem iuvenes militiae servientes, ne sanctae voca­
tionis donum amittant ac ea semper modestia et cautela conversentur,
quae decet Religiosos viros. Quamobrem a locis et conventiculis su­
spectis abhorreant, a theatris, choreis aliisque spectaculis publicis ab­
stineant; malorum commercium, lubricas conversationes, res a reli­
gione absonas, viros doctrinas suspectas profitentes, lectiones moribus
aut fidei a S. Sedis dictatis contrarias, ceteraque peccandi pericula
evitent; ecclesias, sacramenta, quantum eis liceat, frequentare non
omittant; circulos seu coetus catholicos ad animi recreationem et in­
structionem adeant.
IV. Ubicumque eorum statio ponatur, si ibi domus suae Reli­
gionis aut Instituti habeatur, eam frequentent et sub Superioris im­
mediata vigilantia sint. — Si vero domus praedicta non adsit, vel
eam commode frequentare nequeant, sacerdotem ab Episcopo desi­
gnatum adeant, eius consiliis et consuetudine utantur, ut quando eamdem stationem deserere oporteat, testimonium in scriptis de obser­
vantia eorum omnium, quae in articulo praecedenti praescripta sunt,
ab eodem accipere valeant. — Quodsi sacerdos ab Episcopo desi­
gnatus non habeatur, ipsi sibi eligant prudentem sacerdotem, statim
indicandum Superioribus suis, qui ab Ordinario de moribus, doctrina
et prudentia eiusdem sibi notitias comparabunt. Praeterea, epistola­
rum commercium instituant ac, quantum heri potest, sedulo perse­
quantur cum suo respective Superiore aliove religioso seu sodali sui
Instituti ad id designato, quem certiorem faciant de suae vitae ra­
tione et conditione, de singulis mutationibus suae stationis et prae-

IV.

DE PROFESSIONE

185

sertim illi notificent nomen et domicilium illius sacerdotis, cuius con­
suetudine et directione utuntur, ut supra praescriptum est.
V. Superiores Generales aut Provinciales etiam locales, iuxta
uniuscuiusque Instituti morem, per se vel delegatum sodalem (qui
sacerdotali ordine sit insignitus in clericalibus Institutis) de vita, mo­
ribus et conversatione alumnorum, perdurante militari servitio, inqui­
rere omnino tenentur, opera praecipue sacerdotis vel sacerdotum, de
quibus supra, per secretas epistolas, si opus sit, ut certiores fiant, an
ii rectam fidei et morum viam servaverint, cautelas supra praescriptas
observaverint et divinae vocationi se fideles praebuerint, graviter one­
rata eorum conscientia.
VI. Cum a militari servitio activo definitive dimissi fuerint, recto
tramite ad suas quisque religiosas domus remeare teneatur, ibique, si
certo constet de eorum bona conversatione, ut in articulo praecedenti
dictum est, praemissis aliquot diebus sanctae recollectionis, qui Insti­
tutis votorum simplicium addicti sunt, ad renovandam professionem
temporariam admittantur; in Ordinibus vero Regularibus, inter iuniores clericos seu professos, aut saltem in domo, ubi perfecta vigeat
regularis observantia, sub speciali vigilantia et directione religiosi,
pietate et prudentia commendabilis, qui in Institutis clericalibus sa­
cerdos esse debet, collocentur. In eo statu integrum tempus (quod
minus anno esse non poterit iuxta dicta in articulis I et II) ad tra­
mitem Apostolicarum Praescriptionum et propriae Religiosae Familiae
Constitutionum praemittendum votis solemnibus vel perpetuis, com­
plere debent, ita tamen, ut computetur quidem tempus in votis sim­
plicibus vel temporaneis transactum a prima votorum emissione usque
ad discessum a domo religiosa, servitii militaris causa ; non vero quod
militiae datum fuit.
VII. Eo tempore, studiis et regulari observantiae dent operam ;
Superiores autem immediati ac sodales iuniorum directioni praepositi,
eos diligentissime considerent, eorum mores, vitae fervorem, placita,
doctrinas, perseverandi studium perscrutentur, ut de eis ante ultimam
professionem maioribus Superioribus rationem sub fide iuramenti red­
dere valeant.
VIII. Si qui, perdurante militari servitio vel eo finito, antequam
ad professionem solemnem aut perpetuam admittantur, dubia perse­
verantiae signa dederint, vel praescriptis cautelis militiae tempore non
obtemperaverint, aut a morum vel fidei puritate deflexerint, a Supe­
riore Generali de consensu suorum Consiliariorum seu Definitorum
dimittantur, eorumque vota ipso dimissionis actu soluta habeantur.

186

IV.

DE PROFESSIONE

— Quodsi ipsi iuvenes a votorum vinculo se relaxari desiderent aut
sponte petant, facultas fit Superioribus praedictis, tanquam Aposto­
licae Sedis delegatis, vota solvendi, si agatur de Institutis clerica­
libus: si vero res sit de Institutis laicorum, vota soluta censeantur
per litteras Superiorum, quibus licentia eis fit ad saeculum red­
eundi.
IX. Hisce praescriptis teneantur etiam ecclesiasticae Societates,
quae, licet non utantur votis, neque solemnibus neque simplicibus,
habent tamen simplices promissiones, quibus earum alumni ipsis So­
cietatibus adstringuntur.
X. Si quid novi in hoc Decreto non praevisum, vel si quid dubii
in ipsius intelligentia occurrerit, ad hanc S. Congregationem in sin­
gulis casibus recurratur... Contrariis non obstantibus quibuscumque ».
S. C. Relig. Decr. Inter reliquas 1. lan. 1911.
Declarationes circa Decr. « Inter reliquas » de militari religiosorum
servitio. — « I. Utrum vota perpetua emissa ante promulgationem
Decreti « Inter reliquas » cessent ipso facto, quando servitium mlitare activum assumitur?
II. Utrum vota temporanea item cessent ipso facto, quando idem
servitium assumitur?
III. Utrum valida sit professio solemnis in Ordinibus, et perpetua
in Institutis votorum simplicium, emissa in bona fide ab eo qui falso
existimavit se a servitio militari exemptum esse?
IV. Utrum valida sit professio solemnis in Ordinibus, et perpetua
in Institutis votorum simplicium, emissa antequam completus fuerit
annus a die expleti servitii militaris activi ?
V. Utrum integer annus defluere debeat, antequam ad profes­
sionem solemnem vel perpetuam admittatur ille, qui per tres tantum
menses servitio militari activo addictus fuit?
VI. Utrum ad professionem solemnem, vel perpetuam, admitti
possint ii Religiosi qui, servitio militari activo subiecti, firmum tamen
habent et manifestant animum sese exteris Missionibus addicendi, in
eisque permanendi usque ad tempus a lege civili statutum ad perpe­
tuam exemptionem a servitio militari adipiscendam, ut, verbi gratia,
in Italia est trigesimus secundus aetatis annus?
A’. Ad I. Negative. — Ad II. Negative per se, seu vota non
ces-are ipso facto, initio servitii militaris; posse tamen Religiosos
petere votorum dispensationem a prima die militaris servitii, iuxta
Art. VIII. « Decreti Inter reliquas », si perseverare non intendant; si
perseverare intendant, in nullo casu novam votorum professionem

IV. - DE PROFESSIONE

187

emittere posse, nisi expleto servitio militari, etiamsi tempus profes­
sionis durante servitio militari expiraverit. — Ad III. Negative. —
Ad IV. Negative. — Ad V. Negative, sed necessarium esse et suffi­
cere in casu trimestre, vel spatium temporis brevius anno, corre­
spondons tempori in servitio militari transacto. — Ad VI. Negative
per se. Concedit tamen Sacra Congregatio, ut ultimo studiorum cur­
riculi anno liceat iuvenes ad sacras Missiones intra annum profectu­
ros, ad solemnem, seu respective ad perpetuam professionem admit­
tere et ad sacros Ordines promovere, emisso prius ex parte candidati
iuramento de servitio Missionibus praestando usque ad tempus prae­
finitum a lege civili ad exemptionem obtinendam, et onerata Supe­
riorum conscientia de eiusdem exeeutione.
De Professione religiosA in mortis articulo. — « ... In quocumque
Ordine, vel quavis Congregatione aut Societate religiosa, vel mona­
sterio sive virorum sive mulierum, vel etiam in Institutis in quibus,
quamvis vota non emittantur, in communi tamen vita agitur, more
Religiosorum, liceat exinde Novitios, seu Probandos, qui medici iudicio graviter aegrotent, adeo ut in mortis articulo constituti existi­
mentur, ad professionem vel consecrationem aut promissionem iuxta
proprias Regulas seu Constitutiones admittere, quamvis tempus novitiatus vel probationis nondum expleverint.
Attamen, ut novitii seu probandi ad supradictam professionem
aut consecrationem aut promissionem admitti queant, oportet:
1. Ut novitiatum seu probationem canonice inceperint.
2. Superior, qui Novitium seu Probandum ad professionem vel
consecrationem aut promissionem admittit, sit ille qui monasterium
vel novitiatus aut probandatus domum actu regat.
3. Formula professionis vel consecrationis aut promissionis sit
eadem quae in Instituto extra casum aegritudinis in usu est; et vota,
si nuncupentur, sine temporis determinatione aut perpetuitate pro­
nuntientur.
4. Qui huiusmodi professionem, consecrationem vel promissionem
emiserit, particeps erit omnium omnino indulgentiarum, suffragiorum
et gratiarum, quae Religiosi vere professi in eodem Instituto dece­
dentes consequuntur; eidem autem plenaria peccatorum suorum in­
dulgentia et remissio in forma Jubilaei misericorditer in Domino con­
ceditur.
5. Haec professio vel consecratio aut promissio, praeter gra­
tias in praecedenti articulo enuntiatas, nullum omnino alium producit
effectum. Proinde:

188

IV.

DE PROFESSIONE

A) si Novitius seu Probandus post huiusmodi professionem vel
consecrationem aut promissionem intestatus decedat, Institutum nulla
bona vel iura ad ipsum pertinentia sibi vindicare poterit ;
Z?) si convalescat antequam tempus novitiatus seu probandatus
exspiret, in eadem omnino conditione versetur ac si nullam profes­
sionem emisisset; ideoque: a) libere, si velit, ad saeculum redire po­
terit; et b) Superiores illum dimittere valent ; c) totum novitiatus seu
probandatus tempus in singulis Institutis definitum, licet si ultra an­
num, explere debet; d) hoc tempore expleto, si perseveret, nova pro­
fessio seu consecratio vel promissio erit emittenda.
Contrariis quibuscumque non obstantibus ». S. C. de Relig. 10.
Sept. 1912.

277.bl’ Quaenam sil admissionis forma servanda? — Cum Novitii ad professionem admittendi sint « Capitulum Conventuale... per
secreta suffragia declaret, an Novitius ad professionem admitti possit...
Provincialis deinceps et Examinatores (Provinciales, saltem tres) per
secreta suffragia definiant an Novitius... ad professionem tuto admitti
possit. Si Novitius probatus fuerit Provincialis de omnibus instructum
reddat Superiorem Generalem, qui... approbationem revocet vel con­
firmet... quin tamen unquam permittere possit professionem Novitii,
qui ab Examinatoribus Provincialibus reprobatus fuerit... Si quid ul­
terius exigant Constitutiones et regulae alicuius Ordinis et Instituti
in admittendis Novitiis ad professionem, id servandum etiam erit in
ea dumtaxat parte, quae tenori huius Decreti minime contraria sit ».
Decr. Regulari disciplinae S. C. sup. Statu Reg. 25. lan. 1848.
Quoad moniales votorum solemnium servandae sunt ea quae in
propriis Constitutionibus statuuntur. Quoad recentiora Instituta voto­
rum simplicium servandae sunt Normae Sacrae Congregationis, et
propriae Constitutiones adprobatae a S Sede.
Quoad ritum professionis faciendae, et renovationis votorum ser­
vandum est Decr. Gener. S. R. C. 14. Aug. 1894. n. 3836., 5. lun. 1896.
n. 3912. — E. M.
278. An possit quis religionem deserere quandocumque voluerit
propter nuUitaiem professionis? — R. Negative. Debet enim recla­
mare in primo quinquennio, nisi integrum a S. Sede restituatur. Causa
autem nullitatis debet examinari a proprio praelato et ab Ordinario
loci. Pendente appellatione, egredi nequit post primam sententiam.
1'rid s. 2 a. C. 1(). de Reg.; Bened. XIV. C. 07 datam publicata

IV.

DE PROFESSIONE

189

cl. 16. Mart. 1748.; Ferraris v. Professio religiosa η. 65. seqq. ; Lugo
Resp. Mor. 1. 3. cl. 21.

279. An superior religiosum aliquem expellere possit? — R. Affir­
mative, si tamen habeat hanc potestatem propriam vel delegatam,
iuxta varias ordinum religiosorum constitutiones. Generatim enim lo­
quendo, praeter superiorem maiorem, hanc potestatem superiores alii
inferiores non habent. Bizzarri ed. 1855. p. 856. Requiritur vero ca­
nonicus processus ac indicium, et legitima causa. Talis est: reticuisse
essentiale impedimentum, vel defectum nocivum communitati; com­
misisse « culpam gravem externam, et publicam, et quod culpabilis
sit etiam incorrigibilis » in gravibus peccatis. S. C. EE. et RR.
4. Nov. 1892. — S. Th. Quodl. 12. a. 36.; Bened. XIV. de Syn.
1. 13. c. 11. n. 15. seqq.; Ferrar. v. Apostasia n. 8.
Insta professum dimittendi causa non est infirmitas, neque sola
petitio professi asserentis se non habere, vel amisisse animum voca­
tionemque ad statum religiosum. S. C. super Statu Regul. 12. lun. 1858.;
5. C. EE. et RR. 19. Nov. 1886.
Vota simplicia quae ante solemnia emittuntur pro viris sunt per­
petua ex parte voventis, et solvi possunt ex parte Ordinis in actu
dimissionis professorum. Pro mulieribus vota haec sunt item per­
petua ex parte voventis, et dispensatio super iisdem Romano Ponti­
fici reservatur. Ac ad eas dimittendas ad S. Sedem recurrendum est.
S. C. super Statu Regul. 19. Mart. 1857., 12. lun. 1858., 7. Febr. 1862.,
S. C. EE. et RR. 3. Maii 1902., 15. Iui. 1902.
Quoad recentiora instituta, pro dimissione religiosi vel sororis
votorum temporaneorum gravis requiritur causa; gravior causa et
incorrigibilitas, si vota habeant perpetua. Dimissio Monialis vel Soro­
ris votorum perpetuorum confirmanda est a S. C. de Relig. Insu­
per pro religioso qui habeat vota solemnia, vel perpetua, vel tem­
poranea, sed simul sacris ordinibus sit adstriclus, praerequiritur trina
admonitio vel correctio et summarius processus secundum Decr. Auctis
admodum S. C. EE. et RR. 4. Nov. 1892. et Decr. Quum singulae
S. C. de Relig. 16. Maii 1911., quod hic refertur seq. num. —Nor­
mae 192. seqq.; E. M.

279.— Decretum — De methodo servanda in ferenda sententia
expulsionis vel dimissionis ab ordinibus et institutis religiosis
«... 1. Curiam competentem vel Tribunal competens ad feren­
dam sententiam constituunt Superior seu Moderator Generalis et De­
finitores vel Consiliarii seu Adsistcntes, non minus quatuor; si qui

190

IV.

DE PROFESSIONE

deficiant, eorum loco totidem Religiosos eligat Praeses Curiae vel
Tribunalis, de consensu aliorum Consiliariorum.
In Congregationibus Monachorum Tribunal constituunt Abbas
Generalis cum suo Consilio. Si aliqua Abbatia nulli adnexa sit Con­
gregationi, recurrendum ad Sanctam Sedem in singulis casibus.
2. In qualibet Curia seu Tribunali constituatur a Consilio Ge­
nerali Promotor Iustitiae pro iuris et legis tutela, qui sit Religiosus
eiusdem Ordinis vel Congregationis.
3. Processus dumtaxat Summarius in posterum instituatur in
expellendis vel dimittendis Religiosis, qui vel vota solemnia in Ordi­
nibus, vel vota perpetua in Congregationibus vel Institutis professi
sunt, vel, si vota tantum temporanea emiserint, tamen in Sacris sunt
constituti ; salvis specialibus privilegiis, quibus aliquis Ordo vel Insti­
tutum gaudeat.
4. Ad Processum instruendum deveniri nequit, nisi postquam
trina et data monitio et indicta correctio incassum cesserint, salvis
exceptionibus sub num. 17. cl 18.
5. Monitio facienda est a legitimo Superiore etiam locali, de
mandato tamen vel licentia Superioris Provincialis seu quasi-Provincialis; qui postremae monitioni opportune adiunget expulsionis vel
dimissionis comminationem. Ad effectum expulsionis vel dimissionis
non valet monitio vel correctio, nisi ob grave aliquod delictum data
fuerit.
6. Monitiones repeti nequeunt, nisi delictum repetitum fuerit, sed
in delictis continuatis seu permanentibus intercedat necesse est inter
unam et alteram monitionem spatium saltem duorum dierum integro­
rum. Post ultimam monitionem sex dies integros erit exspectandum,
antequam ad ulteriora progressus fiat.
7. Ex Processu constare debet de Conventi reitate, necnon de
gravitate et numero delictorum, de facto triplicis monitionis, et de
defectu resipiscentiae post trinam monitionem.
8. Ut de Conventi reitate constet, tales probationes afferendae
sunt, quae animum viri prudentis moveant. Hae probationes desumi
possunt ex rei confessione, ex depositione duorum saltem testium fide
dignorum, iuramento firmata, atque aliis adminiculis roborata et ex
authenticis documentis.
9. Gravitas delicti desumenda est non tantum a gravitate legis
violatae, sed etiam a gravitate poenae a lege sancitae, a gravitate
doli, et a gravitate damni, sive moralis sive materialis Communitati
illati.

IV.

DE PROFESSIONE

191

10. Ad effectum, de quo agitur, requiruntur ad minus tria cri­
mina gravia eiusdem speciei, vel, si diversae, talia, ut simul sumpta
manifestent perversam voluntatem in malo pervicacem, vel unum tan­
tum crimen permanens, quod triplici monitione virtualiter triplex fiat.
11. Ut constet de facto triplicis monitionis regulariter de hoc
afferri debet authenticum documentum. Proinde oportet:
a) ut haec fiat vel coram duobus testibus, vel per epistolam,
a publicis tabulariis inscriptam, exquisita fide receptionis vel repudii;
Z>) ut documentum redigatur de peracta monitione, a dictis te­
stibus subscriptum et in Regestis, vel Tabulario, servandum : vel ut
exemplar conficiatur supradictae epistolae, a duobus item testibus pro
conformitatis testimonio ante expeditionem subscriptum et in Regestis
vel Tabulario pariter asservandum.
12. Defectum resipiscentiae probant novum crimen, post trinam
monitionem commissum, vel pervicax et obdurata agendi ratio delin­
quentis.
13. Superior Provincialis vel quasi-Provincialis Religiosi delin­
quentis, postquam monitiones et correctiones incassum cesserint, omnia
acta et documenta, quae de huius Religiosi reitate exstant diligenter
colliget et ad Superiorem Generalem transmittet, qui ea tradere de­
bet Procuratori Iustitiae, ut ea examinet et suas accusationes, si quas
proponendas existimabit, proponat.
14. Accusationes a Procuratore Iustitiae propositae et Processus
resultantia accusato notificari debent, eidemque tempus congruum,
arbitrio Indicis determinandum, concedi, quo suas defensiones, sive
per se, sive per alium eiusdem Ordinis vel Instituti Religiosum, exhi­
bere valeat ; quod si accusatus ipse proprias defensiones non praesentaverit, Curia vel Tribunal defensorem alumnum respectivi Ordinis
vel Instituti ex officio constituere debet.
15. Curia seu Tribunal, diligenter perpensis allegationibus sive
Promotoris sive Rei, si quidem eas adversari indicaverit Convento,
sententiam expulsionis vel dimissionis pronuntiare poterit; quae tamen,
si condemnatus intra decem dies a sententiae notificatione rite ad
Sacram Congregationem de Religiosis appellaverit, execution! deman­
dari nequit, donec per eamdem Sacram Congregationem iudicium la­
tum fuerit.
16. Non obstante autem appellatione, reus poterit ad saeculum
statim remitti a Moderatore supremo vel Abbate Generali, cum con­
sensu sui Capituli vel Consilii, si ex eius praesentia periculum vel
gravissimi scandali, vel damni item gravissimi communitati eorumque

192

iv.

DE PROFESSIONE

alumnis immineat. Interim habitum dimittat et maneat suspensus, si
in Sacris constitutus sit.
17. Qui reus fuerit etiam unius tantum delicti, ex quo pericu­
lum gravis scandali publici vel gravissimum detrimentum toti Com­
munitati immineat, poterit, etiam a Superiore Provinciali vel Abbate,
ad saeculum item remitti, habitu religioso illico deposito; dummodo
certo constiterit de ipso delicto et de Religiosi, cui illud imputatur,
reitate; et interim instituatur Processus ad sententiam expulsionis vel
dimissionis ferendam. Qui in Sacris constituti sunt, pariter suspensi
maneant.
18. Item contra quaedam delicta censetur veluti lata a iure poena
expulsionis vel dimissionis. Quae delicta sunt:
a) publica apostasia a Fide Catholica;
fr) apostasia ab Ordine vel Instituto, nisi intra tres menses
Religiosus redierit ;
c) fuga a Monasterio, suscepta secum muliere;
</) et inulto magis contractus, ut aiunt, civilis, vel attentatio
aut celebratio matrimonii, etiam validi, seu quando vota non sint solemnia vel non habeant solemnium effectum.
Sufficit in istis casibus, ut Superior Generalis vel Provincialis
cum suo respective Consilio emittat sententiam declaratoriam facti.
19. Sententia expulsionis vel dimissionis, quocumque modo lata,
si agatur de Religioso in Sacris, illico communicanda erit Ordinario
originis et Ordinario loci, ubi ille moratur, aut sedem suam statuere
velle dignoscatur.
20. Omnes Religiosi, de quibus agitur, in Sacris constituti qui
expulsi vel dimissi fuerint, perpetuo suspensi manent, donec a com­
petente Auctoritate, post emendationem vitae, dispensationem obti­
nuerint. Religiosi vel Clerici, non in Sacris, expulsi vel dimissi, pro­
hibentur, quominus ad superiores Ordines adseendant sine venia
Sanctae Sedis. Omnes autem expulsi vel dimissi, etiamsi sese vere
emendaverint, ad suum vel ad alium Ordinem vel Congregationem
admitti non poterunt, absque speciali licentia Sedis Apostolicae.
21. Ad expellendas Moniales, vota sive solemnia sive simplicia
in Ordine proprie dicto professas, et ad dimittendas Sorores, quae
vota perpetua emiserunt in Institutis Religiosis, exiguntur graves
causae exteriores, una cum inqorrigibilitate, iudicio Abbatissae vel
Superiorissae cum suo Consilio, respective manifestando per secreta
suffragia, experimento prius habito, ita ut spes resipiscentiae evanue­
rit et ex continuis culpis Monialis vel Sororis incorrigibilis damna

V. - DE VOTO PAUPERTATIS

193

immineant Monasterio vel Instituto. Causae minus graves requiruntur
ad dimittendas Sorores votorum simplicium in Ordinibus Religiosis,
lustae et graves causae probari debent ab Ordinario loci et, si Mo­
nasterium Regularibus subiectum sit, etiam a Superiore Regulari.
Insuper accedat necesse est confirmatio Sacrae Congregationis, ita ut
expulsio vel dimissio ex parte Ordinis vel Instituti, iuridicum effe­
ctum non sortiatur, antequam a Sacra Congregatione confirmata fue­
rit. Solummodo in casu gravis scandali exterioris, Episcopo loci ap­
probante, Monialis vel Soror statim ad saeculum remitti possit, ita
tamen ut Sanctae Sedis confirmatio absque mora petatur ». S. C. de
Relig. 16. Maii 1911.
Qui in sacris ordinibus constituti, et votis simplicibus obstricti
sive perpetuis sive temporalibus, sponte dimissionem ab Apostolica
Sede petierint et obtinuerint, vel aliter ex Apostolico privilegio a
votis simplicibus vel perpetuis vel temporaneis dispensati fuerint, ex
claustro non possunt exire donec Episcopum benevolum receptorem
invenerint, et de ecclesiastico patrimonio sibi providerint, secus su­
spensi manent ab exercitio ordinum susceptorum. Quod porrigitur ad
alumnos votorum temporalium, qui quovis professionis vinculo iam
forent soluti ob elapsum tempus, quo vota ab ipsis fuerunt nuncu­
pata. Decr. Auctis admodum S. C. EE. et RR. 4. Nov. 1892.

V. — DE VOTO PAUPERTATIS

280. Quaenam sit vis voti solemnis paupertatis relate ad proprie­
tatem bonorum? — Religiosus vi voti solemnis paupertatis redditur
absolute incapax dominii in particulari, seu personaliter, cuiuslibet
rei temporalis pretio aestimabilis, etiam de licentia superioris. — Ab­
solute incapax, i. e. incapax peYpetuo et immutabiliter, tum ex parte
religiosi, tum ex parte religionis. In particulari, seu personaliter,
etenim solemnitas voti paupertatis non obstat, quominus communitas
bona acquirere et possidere possit sive per se, sive per subditos, nisi
obstent eius constitutiones. Hinc pervulgatum axioma iuris canonis :
Quidquid monachus acquirit, non sibi, sed monasterio acquirit. Cf.
Schmalzgr. 1. 3. t. 27. n. 75. seqq. Ilei temporalis pretio aestimabilis,
quia retinet religiosus dominium bonorum spiritualium, honoris, famae
et similium. Item retinet ius eligendi, praesentandi, conferendi regulare
Buccekoni. last. theol. moralis III.

TQ

194

v.

DE VOTO PAUPERTATIS

beneficium. Eliam de licentia superioris, nempe regularis : ista enim incapacitas tolli potest a S. Pontifice, quin ideo impediatur voti solemnitas. Cf. 248. Dominii, i. e. dominii tum directi, tum etiam
dumtaxat utilis. Quare solemni paupertatis voto opponitur proprietas
bonorum temporalium, ius fruendi, ius utendi, ius simpliciter retinendi
seu possidendi, ius, i. e. nomine proprio, proprioque arbitrio; mi­
nime vero ususfructus, usus et retentio mere facti, i. e. de licentia
superioris, a superiore dependenter; nec non mera administratio ; per
hanc enim nullum sibi temporale commodum acquirit, ex quo dives
aut minus pauper efficiatur, ac de nulla re in proprium temporale
emolumentum disponit. Lugo d. 3. n. 155. — C. Cum ad monaste­
rium 6. de Stat, monach.; Trid. s. 25. C. 2. 3. de Reg. ; Bizzarri
ed. 1885. p. 276. 279. 335. 336. 384.; E. M.
281. Resolves: Religiosus solemniter professus inhabilis omnino
est ad quemlibet proprietatis actum, donationis, venditionis, etc. Quare
neque potest testamentum condere. Inhabilis, nempe nisi S. Pontificis
dispensatio accedat, quae reapse Belgii regularibus data est, ut pos­
sint bona acquirere, retinere, administrare et de eis disponere. S. C.
Neg. Eccl. Extr. 31. Iui. 1878. Proprietatis actum, quo commodum
et emolumentum aliquod percipiat; minime vero contra paupertatem
est mera damnificatio, e. g., canem noctu latrantem et molestum vel
periculosum occidere. D’ Annib. p. 3. n. 222. Dona omnia, quae re­
ligiosis solemniter professis fiunt, eo ipso acquiruntur monasterio, non
exceptis legatis et haereditatibus, nisi obstet specialis Ordinis regula
seu constitutio, Trid. s. 25. C. 1. de Reg.; Lugo Resp. Mor. 1. 3.
d. 14. — Manuscripta sunt propria religiosorum. Sunt enim quid
spirituale, cum sint partus proprii ingenii. Idque consuetudine etiam
est iam introductum. Haberi item possunt SS. Reliquiae, quia pretio
non aestimantur. — S. C. de Religiosis 13. Iui. 1913. declaravit Re­
ligiosos tum votorum solemnium, tum votorum simplicium, qui ali­
quod manuscriptum durantibus votis exaraverunt eiusdem dominium
non habere, ita ut illud donare aut quocumque titulo alienare va­
leant. — « Habere proprium dicitur esse contra paupertatem; non
quia sil contra aliquam specialem virtutem, quia nulla est, sed quia
est contra votum paupertatis ; et ita peccatum illud est proprie contra
religionem ». Suarez de Rei. tr. 10. 1. 4. c. 14. Enimvero virtus
paupertatis affectum tantum et usum inordinatum excludit rerum ter­
renarum, non proprietatem. Haec non excluditur nisi, voto addito,
restringatur et coarctetur. Quare paupertatis virtus ad modestiam,
temperantiae partem, facile reduci potest. — L. 14. 22.

V. - DE VOTO PAUPERTATIS

195

282. Quaenam sil vis simplicis voti paupertatis relate ad bona
exteriora? — Religiosus simplici voto paupertatis ligatus potest qui­
dem dominium directum bonorum habere; sed nihil de ipsis sine
superioris licentia particulari vel generali disponere licite potest. Li­
cite ; siquidem religiosus servans dominium directum bonorum potest
valide de illis disponere absque licentia, quum vere sit dominus illo­
rum bonorum. Votum tamen simplex, quod in Soc. lesu emittunt
coadiutores formati, inhabilem etiam reddit dominii. — Suarez de
Relig. tr. 10. 1. 4. c. 6. n. 12.; Lugo de lust. d. 3. n. 78.;
Schmalzgr. 1. 3. t. 35. n. 9. ; E. M.
283. Resolves : Religiosus, qui non est solemniter professus,
dominium directum habet: Bonorum temporalium, quae possidebat
ante vota. Ratio, quia vota simplicia non privant dominio iam habito.
— Fructuum seu redituum eorumdem bonorum. Ratio, quia res fru­
ctificat domino, et vota simplicia non privant iure dominium acqui­
rendi. Sed Cf. n. 274. — Eorum, quae ipsi de iure adveniunt, sine
nova acceptatione, ut haereditas paterna, legata, etc. Ratio ex dictis
patet. — Omnium bonorum, quae a parentibus, cognatis, amicis ac­
cipit de superiorum licentia; si tamen donationes istae fiant speciatim
intuitu personae privatae, et non quatenus religiosae, secus enim do­
nationes monasterio obveniunt. His enim quoque religiosis applicatur
principium illud : Quidquid monachus acquirit, etc. — Bonorum om­
nium, quae a parentibus, cognatis, amicis, etc. accipit data intuitu
personae privatae, sine superiorum licentia. Ratio, quia cum habeat
ius acquirendi, defectus licentiae facit, quod illicite acquirat, non quod
acquirat invalide, quemadmodum defectus licentiae facit, quod illicite
donet, non quod donet invalide. — Opera manualia, quaecumque
sint, quae a religiosis conficiuntur, ad communitatem pertinent. De
iis igitur privati, licet opifices, disponere nequeunt, nec ullum emo­
lumentum ex illis percipere possunt. Idem dicendum est de honora­
riis, quae regularibus pro missis vel aliis spiritualibus ministeriis tri­
buuntur. Contra paupertatem tamen non est, materia ab alio praestita,
ad eius petitionem tabellam, e. g., pingere, quam ille deinde accipiat.
Gratuita enim opera est, non actus dominii, unde commodum vel
emolumentum acquiratur. Idem dicendum, si religiosus gratis alium
doceat canones, theologiam etc. Gratuitum officium est, non actus
proprietatis. Contra paupertatem item non est comedere et bibere
apud extraneum, huius enim, non religiosi, actus dominii est. Lugo
d. 2. n. 51., d. 3. n. 149.; Normae art. 126.

196

v

DE VOTO PAUPERTATIS

Illicite agit religiosus voto simplici ligatus, si quid domi, seu
foris etiam ex iis, quae ad victum et vestitum pertinent, sine supe­
rioris consensu, accipiat, retineat, absumat, permutet, alteri donet,
mutuetur, vel commodet, vel aliquem contractum faciat, in quo pro­
prietatis actus interveniat. — Contra volunt paupertatis peccat, si quid
ex rebus in usum suum concessis, in alium usum expendat, aut cul­
pabiliter amittat, vel destruat. Ratio est, quia in iis tantum habet
usum facti, idque precario, quamdiu superiori videbitur; estque actus
simul dominii, posse rem suam vel quasi suam arbitratu suo destruere.
— Contra votum etiam paupertatis peccat, si res monasterii sibi usur­
pet, si occultat vel subtrahit rem aliquam superioris dispositioni; si
debitum remittat, si haereditati vel legato, quod esset in favorem
communitatis, renuntiet. Si donationi renuntiet, non peccat contra iustitiam, vel votum, sed peccare potest contra caritatem erga suum
conventum. — L. 19. 20.; Normae S. C. EE. et RR. art. 124.

284. Quid requiratur, ut religiosus rem accipere vel dare possit?
— Ut licite, ratione voti paupertatis, religiosus rem accipiat, donet, etc.,
requiritur et sufficit licentia superioris, saltem rationabiliter praesum­
pta seu interpretativa. — Licentia praesumpta seu interpretativa di­
stinguitur a licentia expressa et tacita. Expressa dicitur, quae verbo
vel scripto aperte conceditur; et haec esse potest expressa formalis,
vel virtualis, ut si dicat: Concedo tibi ut advoces medicum; erit
haec expressa licentia formalis in ordine ad consulendum medicum,
virtualis in ordine ad adhibenda praescripta remedia. Tacita dicitur,
quando ex consuetudine, signis, vel aliis circumstantiis, rationabiliter
concluditur superiorem rem approbare. Praesumpta seu interpretativa
appellatur, quando ob occurrentem aliquam necessitatem, aliamve iustam causam, creditur seu praesumitur, quod superior consentiret seu
daret licentiam, si haec peteretur in his circumstantiis. Rationabiliter
praesumpta, secus enim nulla est licentia, cum sit contra voluntatem
superioris. — Porro ad agendum contra votum paupertatis requiritur,
quod religiosus agat nomine proprio et independenter a voluntate su­
perioris Non autem agit nomine proprio et independenter, qui agit
ex consensu praelati secundum prudentem interpretationem. Ergo.
Hanc sententiam probabiliorem dicit S. Alph. 18., eamque docet ex­
presse S. Th. 2. 2. q. 32. a. 8. ad 1. et 4. d. 15. q. 2. a. 5., q. 4.
285. Resolves: Si praelatus subdito donet vel donari permittat
imagine'· rosaria, etc., sciens non indigere iis omnibus ad proprium
usum tacite facultatem concedere censetur donandi aliis. — Si reli-

v.

DE VOTO PAUPERTATIS

197

gioso ad suam sustentationem certa quantitas ita assignetur, ut nec
monasterium teneatur aliud ei praestare, nec ipse rationem reddere,
tunc sive is intra claustra commoretur, sive extra, quidquid sibi de
illa portione subtraxerit, poterit ad suum beneplacitum erogare, modo
eroget ad honestum usum. Secus vero, si nulla certa quantitas ei as­
signetur, sed omnia necessaria a monasterio subministrentur, quia tunc
non praesumitur, sicut in primo casu, praelatus licentiam concedere.
— Ab auctoribus permittitur religiosis ob eandem praesumptam licen­
tiam moderatas aliquas eleemosynas facere, leves item facere donatio­
nes ad conciliandum aliorum amorem erga religionem, in signum de­
bitae amicitiae, vel debitae gratitudinis. Atque hic attendenda est
Const. Religiosae Clementis VIII. moderata per Decretum Nuper
Urbani VIII., religiosis prohibens largitionem munerum, nisi sint ex
causis ex sui natura actum virtutis et meriti continentibus, modeste
tamen ac discrete, et de superiorum licentia, qua prohibitione com­
prehenduntur etiam conventus et ipsorum capitula; accipientes autem
ad restitutionem tenentur. Donationes illicitae, sunt etiam ex his
Constit. irritae. Si istae summam excedant decem scutorum dari ne­
quit absolutio, nisi prius, si heri potest, restitutio fiat. Innoc. XII.
C. Romanus Pontifex 1692. — L. 17. 21. 23.; E. M.
286. Nota: Licentia petita, sed indebite negata, non excusat a
transgressione voti, nisi periculum gravis damni sit in mora, e. g. si
superior neget necessaria ad victum et vestitum, vel inopiam suble­
vare extreme indigentis. Tunc enim praesumitur adesse consensus su­
perioris maioris. Ita S. Alph. 33., et congruit doctrinae S. Th. 1.2.
q. 106. a. 6., 2. 2. q. 120. a. 1.; Schmalz.gr. 1. 3. t. 35. n. 35.,
aliorum. Re iam peracta, et consummata, cum licentia rationabiliter
praesumpta, non datur ex voto paupertatis obligatio factum superiori
manifestandi. Secus ea licentia ad nihil inserviret; et ad nihil amplius
inservire potest. Lugo d. 3. n. 128. — Non potest superior licite et
valide dare veniam ad extraordinarie superflua et illicita. Haec enim
dedecent religiosorum paupertatis statum, et superior dominus non
est, sed simplex administrator rerum monasterii. L. 29. seq. ; Lugo
d. 3. n. 139. seqq. ; Kenrick tr. 8. n. 75. — Si praecedens superior
dederit licentiam, ea valet etiamsi ab officio ipse decesserit. E con­
trario licet superior licite acceptet et retineat tempore quo ipse est
superior pecuniam ei datam, eam tamen expendere non poterit,
quando ab officio cessaverit, sine sui superioris venia. La-Croix 1. 4.
n. 116.

.■SWWi

198

v. - DE VOTO PAUPERTATIS

Regularibus utriusque sexus prohibita est, ut iam dictum est,
largitio munerum, praeter causam virtutis et meriti, modeste tamen
et discrete. Ac secus facientes infamiam incurrunt iuris, ipso facto,
privationem vocis activae et passivae, et inhabilitatem perpetuam ad
omnia officia et dignitates. Acceptorum autem restitutio Conventibus
est facienda.
Obligationes oeconomicae a religiosis familiis suscipiendae sunt
secundum Decr. S. C. de Relig. Inter ea 30. Iui. 1909. — Absque
respective consilii consensu contrahi non possunt obligationes pro sin­
gulis domibus, quae superant 500. libellas, nec attingunt 1000. libel­
las; pro provinciis, quae superant 1000. libellas, nec attingunt 5000. ;
pro Curiis Generalitiis, quae superant 5000. libellas ; ac pro summa
10000. libellarum praeter licentiam respective Consilii opus est bene­
placito Apostolico. Nullaque facienda est domus fundatio, nullaque
fundationis amplificatio, si pecunia solvenda non habeatur. Stipendia
accepta missarum nullo modo expendi possunt ante ipsarum missa­
rum celebrationem. Ac Religiosarum dotes nullo pacto sunt alienan­
dae donec ipsae vivant. Cf. § 7. Suppi, alter. E. M. p. 74. seqq.
287. Quaenam sil materia gravis in transgressione voti pauper­
tatis? — Difficile est aliquam determinatam regulam tradere quoad
quantitatem ad grave peccatum requisitam, ut constat ex ipsa multi­
plicitate opinionum circa hanc materiam. — Generati m loquendo ea
habenda est materia gravis, quae in furto peccatum grave constituit.
Actus enim proprietatis, qui est gravis, ratione materiae, contra iustitiam, gravis etiam est contra religionem, paupertatis voto accedente.
Paupertatis enim votum, hoc praecise impedit, actum nempe proprie­
tatis. Aliqui vero dicunt eam tantum esse materiam gravem, quae est
gravis in furtis filiorumfamilias, quod alii probabilius negant. Diversa
enim omnino est eorum conditio quoad bona monasterii et quoad
bona paterna. Ac, cum agatur quoad religiosos de spirituali detri­
mento, superior magis semper invitus censendus est, quam paterfa­
milias Atque hinc patet praedictam materiam gravem non esse ma­
teriam absolute gravem in iurto, si monasterium valde opulentum sit,
sed materiam relative tantum gravem, relative nempe ad monasterium
mediocriter divitem, uti ad communem regulam, attento damno, quod
patitur Religio ex proprietatis peccato. Nam, si gravis est in ratione
is furti, iam gravis est in ratione actus proprietatis contra paupertatis votum. Attendi autem hic quidem non potest damnum socie­
tatis seu communitatis, unde materia absolute gravis determinatur,

V. - DE VOTO PAUPERTATIS

199

sed mere actus proprietatis, et gravis huius actus materia respective
talis. Ac si damnum societatis seu communitatis hic attendendum es­
set, cum damnum attendendum hic est damnum spirituale, patet quod
non solum tunc est reiicienda materia absolute gravis, sed etiam e
contra materia respective gravis est restringenda potius quam exten­
denda. Materia autem haec respective gravis quoad monasterium me­
diocriter divitem, illa ipsa est, quae respective gravis est quoad per­
sonam mediocriter divitem. Absonum autem omnino est inducere ad
grave peccatum constituendum, contra solum votum paupertatis, adhuc
maiorem quantitatem, quam ad furtum absolute gravem.
Gravis tamen ista materia secundum diversas circumstantias, ut
in furto, maior adhuc vel minor esse potest. Plus requiritur pro con­
ventibus divitibus, quam pro aliis pauperibus. — Plus etiam, si religiosus
res monasterii in usum proprium, vel pro aliis eiusdem communitatis
usurpet, quam si in extraneos erogaret, priori enim casu res domi rema­
net. Plus, si res non sit ex pecuniis, sed ex vestibus, libris et similibus.
Mortale non est surripere comestibilia per plures vices, etiamsi per­
veniant ad magnam quantitatem, modo a religioso non reserventur,
et modo damnificatio conventus non sit nimia et in re extraordinaria
et pretiosiore. Plus etiam requiritur in furtis minutis, quae insuper,
interposito notabili intervallo, in gravem materiam non coalescunt,
quam in aliis furtis ordinariis. Praeterea, plus requiritur in peccatis
contra solam religionem, seu contra solum votum commissis, quam
simul contra iustitiam ; in priori enim casu actus proprietatis, ut pa­
tet, minor est; unde etiam in eodem casu peccati contra solam reli­
gionem plus requiritur ad graviter peccandum, quando dona acci­
piuntur ab extraneis in alios nomine proprio eroganda, quam si haec
in proprios usus retinerentur; ac plus etiam requiritur, si quis bona
expendat, vel retineat, quorum habet radicale dominium. Tota enim
actus malitia in hoc est quod sit proprietatis actus, sine dependentia
a superiore, eo invito. Denique plus vel minus requiritur, prout actus
magis vel minus participat de proprietate. Et sic generatim religiosus
non peccat graviter clam accipiens ad suum usum rem aliquam ex
communitate, vel si rem ad usum sibi concessam alteri mutuet vel
commodet. — L. 24. 25. 27., 1. 3. n. 545., H. A. tr. 3. n. 10.;
Lugo d. 3. n. 170. seqq.
Quae tantum contra paupertatis votum, adeoque, tantum contra
religionem levia sunt, non coalescunt ad constituendum simul grave
peccatum ; quia deest ratio gravis realis damni illati, uti in peccatis
contra iustitiam.

200

v.

DE VOTO PAUPERTATIS

288. An licitum sif religiosis habere peculium, i, e. bonum tem­
porale ad proprios usus destinatum, minime vero ad communes mona­
sterii usus? — Certum est illicitum esse tale peculium cum inde­
pendent! ipsius usu: est enim contra paupertatem, et contra Trid.
s. 25. C. 2. de Reg. — Controvertitur autem, utrum peculia cum
usu dependenti fuerint prohibita a Trid. s. 25. C. 2. de Reg. — Ex
consuetudine et Sedis Apostolicae venia in pluribus monasteriis per­
severat adhuc usus peculii ac vitalitii, et licitus est. — Omnes con­
veniunt, quod in iis conventibus, in quibus non observatur vita com­
munis ob paupertatem, vel incuriam superiorum subministrandi subditis
necessaria, possint concedi peculia ad nutum praelatorum. Ratio, quia
Tridentinum tunc praecipit religiosis vitam communem, cum a con­
ventu « nihil, quod sit necessarium, denegetur ». — Non potest re­
gularis vitam communem recusare, si superiores illam eligere velint.
Ratio, quia id esset contra votum paupertatis, esset enim habere bona
independenter a voluntate superiorum. — Clemens VIII. Const, de
Ref. Reg.; L. 15.; E. M.
In Normis S. C. EE. et RR. art. 127. 128. dicitur. « Omnia
in Instituto communia dicantur et sint, quoad supellectilem, victum
et vestitum. Congruit tamen singulis, in communi quidem custodia,
sed separatim servare et distribuere vestes stricti usus personalis. Su­
pellex, qua sorores, permittentibus superioribus, utuntur, paupertati
conveniat, nihilque superflui in ea sit, nihil etiam, quod sit necessa­
rium, eis denegetur ». Nulla, uti patet fiat distinctio, inter superiores
et subditos quoad vitam communem. Et ex Decretis Clementis VIII.
pro Reform. Regular, art. 10. explicite praecipitur vitam communem
etiam a Superioribus esse observandam.

289. An peccet contra votum paupertatis, qui accipit ab extraneo
pecuniam, in pia opera ad libitum impendendam? — R. Negative, si
opera pia determinentur ab ipso donatore. Nam tunc nullus habetur
proprietatis actus. Religiosus est tantum exsequens alterius commis­
sionem. — Si vero opera nullo pacto a donatore determinentur,
P. Gury 157. affirmat, quia actum faceret proprietatis. At Sanchez
in Decal. 1. 7. c. 30. negat. Ratio, quia dum eam pecuniam distri­
buat non nomine proprio, sed alieno, nullum facit proprietatis actum.
— S. Th. Quodl. 3. a. 15.
290. An religiosi ex voto paupertatis prohibeantur recipere rem
alienam in depositum, sine praelati licentia ? — R. Affirmative, si sit

VI.

DE VOTO CASTITATIS

201

in vim contractus depositi, quia adest tunc veruin ius et obligatio ex
iustitia. Negative, si sit tantum in fidam custodiam, nam nullum tunc
habetur ius et obligatio ex iustitia.

VI. — DE VOTO CASTITATIS
291. Quodnam· sit obiectum voti castitatis? — Obiectum voti ca­
stitatis duo complectitur, nempe ea quae de iure naturali et divino
iam castitatis virtute prohibentur, nec non ea quae in legitimo ma­
trimonio licite fieri possunt.

292. Quaenam sit gravitas peccatorum contra votum castitatis
commissorum ? — R. Eadem prorsus est gravitas vel levitas peccati
contra virtutem castitatis ac contra votum in iis, quae virtute prohi­
bentur, et in his duo dantur peccata, si votum violetur. Unicum com­
mittitur peccatum in eo, quod solo voto interdicitur. Gravitas vero
vel levitas ex ipsa castitatis virtute desumenda est, si nempe etiam
illi opponeretur.
293. Quodnam est discrimen inter votum solemne et simplex ca­
stitatis? — Votum solemne castitatis irritat sponsalia et matrimonium
subsequens, itemque sponsalia, nec non matrimonium antecedens ra­
tum, sed non consummatum. Et notetur discrimen cum voto castitatis
in susceptione sacrorum ordinum, nam hoc posterius irritat quidem
sponsalia et matrimonium postea contractum; at non irritat matri­
monium antea contractum, licet non consummatum. — Votum simplex
castitatis de iure communi non irritat matrimonium, sive subsequens,
sive antecedens. De iure communi, quia potest S. Pont, decernere ut
votum simplex castitatis matrimonium dirimat, perinde ac si foret so­
lemne. Et ita revera statutum est quoad subsequens matrimonium
pro votis simplicibus scholasticorum Soc. lesu. Praeterea per votum
simplex perpetuae castitatis irrita sunt sponsalia subsequentia, pro­
missio enim matrimonii tunc de re illicita est. Probabilius dissolvun­
tur etiam sponsalia antecedentia. Ratio, quia promissio sponsalium
semper censetur facta sub tacita conditione, nisi melior status eligatur.
— C. Rursus 6. Qui cler.; Trid. s. 24. c. 6. 9.; L. 1. 6. n. 812.
958. 1059.; Lucidi ed. 3? p. 93. 148.

202

vi.

DE VOTO CASTITATIS

294. Quid de clausura? — Ad maiorem autem castitatis custo­
diam introducta est clausura, vi cuius moniales egredi non possunt
e monasterio, nisi de licentia Pontificis aut Episcopi, quae etiam in
solis extraordinariis casibus dari potest. Religiosi vero domo abesse
nequeunt absque praelati licentia. — Neque vero mulieres in regu­
larium virorum clausuram, neque cuiuscumque sexus vel aetatis per­
sonae in monialium clausuram ingredi possunt. — Itemque prohibe­
tur frequens ad moniales accessus, et regularibus, ut par est, severius,
quam aliis, tum clericis saecularibus, tum laicis. — C. 20. cau. 18.
q. 2.; Trid. s. 25. C. 4. 5. de Reg.; Bened. XIV. Epist. Decret.
Gravissimo 31. Oct. 1749.; C. Quamvis iusto 20. Apr. 1749.; Cle­
mens VIII. C. Nullus ; Ferrar. v. Moniales a. 3. ; E. M.
Clausura servanda est etiam in hospitiis, stationibus et domibus
regularium, in locis missionum ; eiusque norma et fines constituuntur
Decr. S. C. de P. F. 26. Aug. 1780. Collect, η. 410.
Quoad moderna Instituta Religiosa votorum simplicium, clausu­
ram habent, non quidem strictam, sed partialem, in ipsis Constitu­
tionibus determinatam, quae requirit saltem, ut in omnibus domibus
pars quaedam pro ipsis Sororibus reservata sit, in quam nullus alius
admittatur. Normae S. C. EE. et RR. pro recentioribus Institutis
n. 170. Episcopi erit curare, ut haec partialis clausura rite servetur,
et quidquid in eam irrepat vitii cohibere. Normae n. 172.
Sorores eleemosynas quaerentes Ordinarii licentiam habere de­
bent, et praescriptiones servare tenentur statutas Decr. Singulari qui­
dem S. C. EE. et RR. 27. Mart. 1896., necnon normas, quae a S. C.
de Relig. Decr. De eleemosynis 21. Nov. 1908. promulgatae sunt tum
pro Ordinibus mendicantibus, tum pro Ordinibus vel Institutis reli­
giosis non mendicantibus. A. A. S. v. 1. p, 153. A quo Decreto
Fratres Minores eximuntur quoad collectas fieri solitas in favorem
Terrae Sanctae. S. C. de Relig. 1. Oct. 1909.
Quoad Sorores, quae adsistentiam praestant infirmis sive in pu­
blicis Nosocomiis, sive in privatis domibus, minime probantur carita­
tis opera, quae virgines Deo dicatas, et habitu ecclesiastico indutas
dedecere videntur, Normae art. 15., 291.
Prohibentur in Conventibus Religiosarum sive votorum solemnium sive simplicium Confratcrnitates ; minime vero piae mulierum
tantum Associationes, servatis servandis. St vero agatur de piis As­
sociationibus erigendis utriusque sexus, res Ordinariis remittitur. S. C.
EE et RR. in Tirasonensi 9. Nov. 1595., 18 Ian. 1907. —Lugo
Resp. Mor. 1. 4. d. 40.

VII.

DE VOTO OBEDIENTIAE

203

Sine speciali facultate, Religiosi et Religiosae extraneas personas
in propria domo hospitio recipere non possunt, nisi ratione caritatis,
occurrente aliquo casu. — luvenes extranei nullo titulo et praetextu
habitare possunt in virorum Conventibus, nisi 21. aetatis annum ex­
pleverint. — S. C. EE. et RR. 16. Maii 1675.
Telefonii usus permittitur iam ex communi consuetudine reli­
giosis omnibus, viris et feminis. Debitae tamen, ut patet, adhibendae
sunt cautelae.
295. Quale sil peccatum egredi c monasterio sine licentia? —
Pro monialibus intra clausuram degentibus erit semper grave, cum
Ecclesia id prohibeat sub poena gravissima, nempe excommunicatio­
nis. — Pro religiosis viris erit grave, si saepius cum scandalo fiat,
aut de nocte furtive; veniale autem tantum, si quis semel aut iterum,
aut interdum tantum per diem egrediatur. — Clemens VIII. de Ref. Reg.
art. 19. prohibuit generalem dare licentiam, vel sine socio ; sed certum
non est, utrum Clementis VIII. ordinationes sint omnes praeceptivae,
vel aliquae saltem directivae. Cf. Salm. tr. 15. c. 5. n. 163. Legiti­
mae tamen stari potest consuetudini, et uniuscuiusque ordinis Consti­
tutionibus a S. Sede approbatis. — Socii praescriptio in vigore adhuc
est ex praxi S. C. EE. et RR. et nunc de Religios. in approbatione
recentiorum Institutorum, praesertim vero quoad moniales. Normae
а. 174. — L. 37.; Suarez de Relig. tr. 8. 1. 1. c. 6. n. 8.
296. Quid de obligatione gestandi habitum? — In iis Institutis,
in quibus certus habitus in signum professionis religiosae deferendus
iniungitur, per se loquendo, dimissio formalis habitus, h. e. mutando
hâbitum, ut tamquam religiosus quis non agnoscatur, si fiat temere,
est peccatum mortale. C. Ut periculosa 2. Ne clerici vel monachi in
б. ° — Bouix v. 2. p. 585. seqq.

VII. — DE VOTO OBEDIENTIAE
297. Quodnam sit obtectum voti obedientiae ? — Religiosus ex
voto obedientiae obligatur ad omnia, quae superior praecipit secundum
regulam et constitutiones ordinis, sive directe et expresse, sive indi­
recte et implicite. Id constat ex ipsa natura voti obedientiae, facti in
tali religione; obiectum enim huius voti hoc est, obedire superiori

204

vu.

DE VOTO OBEDIENTIAE

praecipienti, secundum regulam talis ordinis. Nullam superior reli­
giosus potestatem habet supra vel' contra regulam. Prior potestas
excedit limites promissae obedientiae, posterior in religionis destru­
ctionem tenderet. — C. 6. de Statu monach.; Suarez de Rei. t. 3.
1. 10. c. 8.; S. Th. Quodl. 10. a. 10., 2. 2. q. 88. a. 5. ad 3.,
q. 104. a. 5. ad 3.; Lugo Resp. Mor. 1. 3. d. 3.; S. C. de Relig.
3. Maii 1914., A. A. S. v. 6. p. 231.; E. M.

298. Resolves : Superior ius non habet generatim sub praecepto
imponendi illud, quod ex Instituto sub peccato non iubetur. Hoc
enim aperte contra regulam esset. Id tantum facere potest, data spe­
ciali ratione, in casibus quibusdam particularibus. L. 1. 1. n. 141. —
Si relaxata sit regularis observantia possunt superiores eam revocare
ad pristinum statum. Id enim, regulam profitendo, implicite promis­
sum est; nisi omnino alius iam evaserit religionis status, et illum
profitentes, non nisi ita relaxatum voluerint amplecti. L. 44. — Etiam
cum vitae periculo obedientia aliquando praestanda est, quando actio
periculosa necessaria est et Instituto consona. Sic praecipere potest
Superior, ut professus subveniat aliis professis peste infectis; ut aliis
sacramenta administret, si sacerdotes saeculares desint, praesertim
quando Institutum animarum salutem procurandam pro suo speciali
fine sibi proponit. — Subordinate officiali obedientia non debetur vi
voti. — Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 16. n. 2. 3., 1. 4. d. 35., 1. 3.
d. 4. 5.; S. C. de Relig. 3. Maii 1914. A. A. S. v. 6. p. 231.

299. Nota; «Quod nisi praelatus mandatum explicet, v. g. di­
cens iubeo, praecipio, etc., subditus non tenetur obedire. Et, dicente
praelato: iubeo, praecipio, etc. nec etiam teneretur subditus obedire
sub gravi, nisi addatur: In nomine D. /esu Christi, vel in virtute
obedientiae, vel nisi addatur poena excommunicationis, non solum fe­
rendae, sed etiam latae sententiae ». Ita enim communi iam praxi
inductum est ad cavendas anxietates et dubia. — « Quae indirecte
pertinent ad regulam, Sylv., etc., ampliant ad illa, quae faciunt ad
pleniorem eius observationem; Sanch. tamen arctat ad res valde ne­
cessarias, sine quibus regula commode servari nequit, alioquin enim
superior quasvis corporis macerationes praecipere posset; ordinantur
enim ad pleniorem observationem regulae». L. 38. 39. 40.; S. Th.
2. 2 q. 104. a. 5. ad 3., 2. d. 44. q. 2. a. 3.; Bouix v. 2. p. 429.
seqq.
Raro, caute ac prudenter superiorissae praecipiant in virtute
sanctae obedientiae, vel sub formali praecepto et nonnisi ex gravi causa.
Expedit praeterea, ut formale praeceptum imponant in scriptis, vel

VII.

DE VOTO OBEDIENTIAE

205

saltem coram duobus testibus. Normae art. 136. — Religiosus gra­
viter inobediens probabilius peccat graviter tum contra virtutem re­
ligionis, tum contra virtutem obedientiae. Quomodo enim secus haberi
posset gravis contra votum obedientiae transgressio, nisi simul gravis
inobedientia habeatur? L. 46. — Lugo de Poenit. d. 16. s. 4. § 4.,
de lust. d. 36. n. 90. 92.; L. 6. n. 313.; Ithur. Cas. 8.; Escobar
tom. 5. lib. 43. s. 2. dub. 17.-20.; E. Μ.
Missionarii religiosi duplici obedientiae vinculo obstringuntur, sci­
licet : vi canonicae obedientiae, subiiciuntur qua missionarii Superiori
ecclesiastico; vi voti, subsunt qua religiosi Superiori religioso.
Regula generalis est, omnia quae spectant ad sacrum ministe­
rium et temporalem missionis administrationem dirigi debere a Su­
periore ecclesiastico ; ea vero, quae vitam et disciplinam religiosam
tuentur, ad munus Superioris religiosi pertinere. Cf. Statutum seu
Modum vivendi servandum in missionibus Congr. SS. Cordium lesu
et Mariae necnon Adorationis perpetuae SS. Sacr. Alt., Romae 1907.,
Decr. S. C. de Pr. F. 18. Aug. 1913. pro Ruthenis in Canadensi
regione art. 21., Supplem. Enchir. Mor. ed. 3.a p. 21.
Regulares habitualem habent facultatem obtinendi gradus academicos in studiis biblicis. S. C. EE. et RR. Praef. 19. Apr. 1904.
In universa Italia et praesertim in utriusque Siciliae regnis, Ab­
batissae et Superiorissae Monasteriorum nonnisi ad triennium sunt
eligendae. Gregor. XIII. Const. Exposcit debitum 1. lan. 1583. Extra
Italiam tamen servandae sunt Regulae et Constitutiones a S. Sede
approbatae ct consuetudines immemorabiles. S. C. de Relig. 3. lun.
1910., S. C. EE. el RR. 4. Maii 1901. A. S. S. v. 34. p. 397.;
Ferraris v. Abbatissa n. 55.
* In electionibus Abbatissae aut Priorissae, sive ^Monasterium
subiiciatur Episcopo, sive Praelato Regulari, singula vota monialium
in urna clausa colligantur, et a Praelato Praeside cum duobus sacer­
dotibus scrutatoribus aperiantur. Quod si gravi de causa, vota oretenus dentur, id fiat coram Praelato, adsistentibus tamen sacerdoti­
bus scrutatoribus. Sacerdotes, de quibus agitur, sint maturae aetatis
ct probatae virtutis. Attamen uti scrutatores aut socii Episcopi vel
Prelati non admittantur ipsi monialium confessarii ordinarii ». S. C.
de Relig. 27. Aug. 1910.
Secundum Normas, locales in recentioribus Institutis simplicium
votorum Superiorissae, regulariter uno durant triennio in officio, et
nonnisi gravi de causa ad aliud triennium possunt confirmari ; non
autem ultra hunc terminum in eadem domo, art. 309.

206

VII. - DE VOTO OBEDIENTIAE

300. An abbatissa possit praecipere monialibus in virtute obedientiae, obligando in conscientia? — R. Affirmative. Ratio est, quia per
votum obedientiae moniales obligantur ad obediendum omnibus suis
legitimis superioribus. Legitime autem et vere superior dicenda est
abbatissa in suo monasterio. Id constat tum ex ipsa natura societatis
et communitatis, quae certe in monasterio est, tum ex approbatione
Constitutionum a S. Sede. Nam S. Sedes, Constitutiones approbans,
approbat profecto ordinem superiorissarum et subditarum, earum su­
periori tatcm, harum subiectionem. Secus enim, quomodo monasterium
et regularis observantia servari potest? Quare, licet abbatissa eccle­
siastica careat jurisdictione, non caret tamen oeconomica et dominativa potestate, quod etiam dicendum est de superioribus viris eccle­
siasticam non habentibus iurisdictionem. Ex Normis autem extra om­
nem quaestionem res posita est. Cf. n. praeced. — L. 52. ; E. M.
301. An vi voti obedientiae praecipi possint actus mere interni?
Et quid etiam de aliis votis? — Omnes fere conveniunt circa votum
paupertatis, quod actus dumtaxat externos proprietatis attingat, tam­
quam proprium obiectum. Quod non excludit, uti patet, quod quis
peccare possit contra paupertatis votum etiam actu interno, e. g., de­
siderio actum proprietatis exercendi ; nam illud desiderium a tali
obiecto specificatur, quod ex hypothesi contra paupertatis votum est.
Quoad votum castitatis, quod eius obiectum sint tum actus exte­
riores, tum actus interiores affirmant Salmant. tr. 15. c. 6. n. 20.,
Sanch. in Dec. 1. 5. c. 6. 9., Busemb. apud S. Alph. 37., Gury 165.,
aliique plures, quia, aiunt, ita communiter intelligitur votum castitatis.
Sed hoc demonstrative non evincit assertum: siquidem in pluribus
Ordinum et Congregationum Constitutionibus haec explicatio non reperitur, et religiosi qui vovent, saepissime theologicis studiis operam
non dederunt, ita ut possint habere notitiam huius rei. Contenti sunt
vovere sicut vovent ceteri ad mentem Ecclesiae, Ordinis et Congre­
gationis Constitutiones approbantis. Neque vero aliam intentionem
habere possunt. Hinc non desunt, qui opinantur votum castitatis solos
externos actus attingere, iisque violari. Aiunt enim Ecclesiam non
solere praecipere actus mere interiores ; adeoque neque vota religio­
nis, ab Ecclesia approbata, sese extendere ad actus mere internos.
Sed respondetur, et ita sustinetur simul communis sententia, nempe,
quod votum castitatis in religione perfectior certe est ac votum extra
religionem. Porro votum castitatis extra religionem, cum intelligatur
votum perfectae castitatis, et internos et externos actus complectitur;

VII. - DE VOTO OBEDIENTIAE

207

ad utrosque enim sese extendit castitas. Confirmatur ex Normis
art. 129. « Per votum castitatis soror professionem emittens se adstringit ad servandum coelibatum, et insuper, novo titulo, id est
ipsius voti, ad abstinendum a quocumque actu castitati opposito ».
Quoad votum obedientiae, variae adsunt opiniones; alii enim pu­
tant votum obedientiae attingere tantum actus exteriores, et exterio­
rem exsecutionem mandati superioris, quod habet etiam Gury 169.,
alii e contra arbitrantur illud votum sese protendere usque ad actus
mere internos. S. Th. 2. 2. q. 186. a. 5. ad 4., quamvis dicat hoc
votum obedientiae habere quamdam universalitatem, eam tamen, ait,
non se extendere ad omnes particulares actus, et videtur excludere,
praeter alios, etiam actus internos, de quibus agitur in obiectione,
nam se remittit ad q. 104. a. 5., ubi huiusmodi actus positive exclu­
dit ab obedientia hominibus praestanda. Haec sane habet A. D. prae­
dicta q. 104. a. 5.: « in his, quae pertinent ad interiorem motum
voluntatis homo non tenetur homini obedire, sed solum Deo ». Et
ib. ad 3. ait de religiosis: « quantum ad illa sola obedire tenentur,
quae possunt ad regularem conversationem pertinere ». Et q. 186.
a. 7. c. ait, offerri Deo, per votum paupertatis bonum exteriorum
rerum, per votum castitatis bonum proprii corporis, per votum obe­
dientiae propriam voluntatem. Et ib. ad 1. « Dicendum, ait, quod
votum religionis ordinatur, sicut in finem ad perfectionem caritatis, ad
quam perlinent omnes interiores actus virtutum... Et ideo interiores
actus virtutum... non cadunt sub voto religionis, quod ordinatur ad
ipsos sicut ad finem ». Ex animo tamen obedientia praestanda est,
cum votum de virtute obedientiae sit, non de materiali tantum obse­
quio. — Lugo Resp. Mor. 1. 6. d. 7.
Discrimen ergo est inter votum et virtutem obedientiae. Illud
respicit tantum externam executionein praecepti superioris. Haec se
extendit ad perfectam voluntatis submissionem ct praecepto superioris,
et simplici eius voluntati manifestatae, et etiam Regulis seu Consti­
tutionibus. Obedientiae virtus praecipit profecto submissionem volun­
tatis voluntati superioris praecipientis, et prohibet omnino illius con­
temptum.
Ceterum obligatoria omnino non est aperitio conscientiae superiorissae vel superiori facienda, in monialium, sive solemnium sive sim­
plicium votorum Institutis, et Congregationibus virorum professione
ac regimine penitus laicorum. Superiores minores, qui ad id inducere
audent, superioribus, et superiores maiores id facientes, a propriis
subditis S. C. sunt denuntiandi. Itemque ius permittendi vel prohi-

208

vil. - DE VOTO OBEDIENTIAL·

bendi accessum, vel frequcntiorem accessum ad sacram synaxim nullo
modo ad Superiores pertinet ; sed non nisi ad Confessarios, et quidem
ratione meri consilii. Ratio autem factae prohibitionis reddendae ratio­
nis propriae conscientiae, non solum fuit violatio secreti ea in re maxime
servandi, sed etiam et potissimum, propter abusum, quo «cum con­
scientiae manifestatio permissa fuerit, ut facilius alumni arduam per­
fectionis viam ab expertis superioribus in dubiis addiscerent, e contra
a nonnullis ex his intima conscientiae scrutatio, quae unice sacramento
poenitentiae reservata est, inducta fuit ». S. C. EE. et RR. 14. Dec.
1890. Quod Decretum semel in anno publice legendum est. E. M.
Cf. C. Nova 10. de Poenit. et remiss.
Atque haec abusus ratio, ut patet, universalis est, et consequenter,
ratione materiae, relatum Decretum, ex hac parte, omnia respicit
religiosa Instituta, uti etiam bis a Secretariis S. C. EE. et RR. mihi
declaratum est. Et sane non apparet, quomodo Superiores possent
suos subditos, ratione reddenda conscientiae, obligare proprios sub­
ditos, ad confessionem extrasacramentalem apud ipsos faciendam, cum
iam post Decr. Clementis VIII. 26. Maii 1593. eos non possent obli­
gare ad ipsam sacramentalem Confessionem ipsis faciendam.; et multo
minus videtur id hodie posse, post Decr. Pii X. 5. Aug. 1913. de
absolutione sacramentali religiosis sodalibus impertienda, vi cuius
possunt religiosi omnes libere confiteri cuicumque confessario, ap­
probato ab Ordinario loci. — Insuper Superiores Regulares nullo
modo cognoscere possunt causas suorum subditorum ad S. Officium
pertinentes.
Ac ad Religiosas quod attinet, si quando ipsae petant alicui
Confessario extraordinario confiteri, nullo modo possunt a propriis
Superiorissis impediri, cuiuscumque rationis praetextu, uti pluries iam
a S. C. est declaratum. S. C. EE. et RR. 5. Aug. 1904.

302. An, si Regula Ordinis sub peccato obliget, cius transgressio
sit contra votum obedienliae ? — Negat Suarez de Rei. tr. 8. 1. 1. c. 2.
Nam votum non obligat ad servandam regulam, sed ad obediendum
superioribus, secundum regulam. Et ideo propria obligatio regulae,
ut sic, non e.v volo obedienliae, sed ex propria ratione legis est. Af­
firmat Busemb. ap. S. Alph. 41., quia talis regula non est minus
praeceptiva, quam vox superioris. Attamen, ut habeatur peccatum non
tantum contra obedientiam, verum etiam contra votum, requiritur,
quod vel quis speciali voto, seu speciali ratione, promiserit observan­
tiam regulae, veram legem et praecepta continentis, vel quod in regula

209

VII. - DE VOTO OBEDIENTIAE

sit expressum superiorum praeceptum in vim voti obedienliae; nam
tunc revera idem est, quod praeceptum oretenus, vel scripto per re­
gulam, omnibus imponatur in virtute voti sanctae obedientiae. Et hoc
congruere videtur doctrinae A. D. 2. 2. q. 186. a. 9., Quodl. 1. a. 20.;
S. C. EE. et RR. in Normis 132. 133. 134. — Suarez tr. 7. 1. 10.
c. 6. n. 6., c. 7. n. 1. 6. 8.
Ex praedictis Normis res nunc certa est. Ex Normis art. 133.
« non exacte diceretur Constitutiones Instituti observandas esse vi
voti, ita ut soror peccet contra votum obedientiae quotiescumque agit
contra aliquod punctum Constitutionum ».

303. Quomodo votum solemne obedienliae quoad proprium effectum
a voto simplici differat? — Votum simplex obedientiae obligationem
solum inducit promissionis parendi praelato, quae de st, seu ex natura
rei, seu ex iure positivo, non est sufficiens ad irritandam voluntatem
in materia non contraria voto, regulae, religioni, >eu eius praelato.
Quare reddit quidem illicitam obligationem, quae a subdito independenter a consensu superioris contrahatur, minime vero per se invalidam
efficit. Normae 132. Et sane quomodo posset unquam talis superior
in antecessum irritare vel postea rescindere vel matrimonium vel ven­
ditionem, valide sed illicite factam, religiosi, qui vendidit rem suam?
— Votum vero solemne invalidam per se reddit obligationem a sub­
dito susceptam independenter a voluntate superioris, nisi tamen de re
agatur, quae superioris potestati minime subditur, ut videre est in
secreto confessionis, in secreto commisso, etc. Regularis enim per so­
lemnem professionem ita Deo plene tradit suam voluntatem, ut nec
velle nec nolle habere dicatur. C. Religiosus 2. de Testam, in 6.°, C.
Religiosi ult. de Sepult. in 6.°, C. 57 Religiosus T1. de Elect, in 6.° —
Suarez de Rei. torn. 3. 1. 2. c. 12. n. 8. seqq., S. Th. Quodl. 1. a. 15.
16., Quodl. 4. a. 12.; L. 48.

303.bl' Nota: Superiores et Superiorissae Generales in Novis
Institutis tertio quoque anno transmittere debent ad S. C. EE. et RR.
Relationem de statu personali, disciplinari, materiali et oeconomico
secundum Instructionem eiusdem S. C. — S. C. EE. et RR. 16. Iui. 1906.
« Monasteria aliaeque religiosae mulierum domus, quae in Urbe sunt,
auctoritati et ordinariae jurisdictioni unius Cardinalis Vicarii subiectae
sunt, suppressis exemptionis privilegiis, conservato dumtaxat PP. Car­
dinalibus protectionis munere ». Pius X. Const. Etsi nos de Urbis
vicariatu.
BuccEkuxr. Inst. thtol. moralis Ill.

*4

210

I. - DE NATURA SACRAMENTORUM

DE SACRAMENTIS IN GENERE
I. — DE NATURA SACRAMENTORUM
304. Quid sit sacramentum ? — Quoad vim nominis, sacramen­
tum graece mysterium, idem est ac res sacra, arcana. Quoad rem,
sacramentum, prout complectitur sacramenta V. T. et N. T., defini­
tur: Invisibilis gratiae visibile signum: prout vero ad sacramenta
tantum N. T. coarctatur, definitur: Signum sensibile, quod ex Christi
institutione vim habet significandi et causandi gratiam. Hinc sacra­
menta V. T. multum a sacramentis differunt N. T. Illa enim non
causabant gratiam, sed eam solum per passionem Christi dandam esse
figurabant : haec vero nostra, et continent gratiam, et ipsam digne
suscipientibus conferunt. — Sacramenta distinguuntur a sacramentalibus, quae sunt quaedam res sacrae, sacrae preces, vel actiones ab
Ecclesia institutae, quae vim gratiam ex se causandi non habent, sed
tantum ex Ecclesiae precibus pios motus in nobis excitandi; et ita
vim consequenter habent remittendi peccata venialia, et poenam tem­
poralem ; et alia etiam spiritualia bona et temporalia nobis obtinendi,
per modum impetrationis, ratione precum Ecclesiae. Sacramentalia
sunt: Oratio dominica, aqua lustralis, usus eulogiarum, Agnus Dei,
consecrationes, benedictiones, confessio generalis, eleemosynae, etc. —
Sacrae unctiones, quae non sunt sacramenta, ab Ecclesia institutae,
inter sacramentalia recensentur. — Flor. Deer, pro Arm.; Trid. s. 7.
c. 1. 2. 5. 6. 7. 8.; Cat. Rom. η. 2. 14.; S. Th. 3. p. q. 60. a.
1.-4, q. 87. a. 3., S. q. 29. a. 1.; L. 90.-94.; La-Croix 218. seqq.;
Ferrar. v. Peccatum n. 52. seqq.; Voit 112.-117.; E. M.
Agnus Dei benedicuntur et consecrantur a Rom. Pont. Virtutem
habent contra daemones, et contra omnia elementorum mala; praesi­
dio sunt parturientibus, et omnibus in prosperis et adversis casibus,
et ab improvisa liberant morte.

303. Quot sint sacramenta N. T. ? — Sunt septem Baptismus,
Confirmatio. Eucharistia, Poenitentia, Extrema Unctio, Ordo, Matri­
monium. Scilicet ut in vita corporali nascimur, adolescimus, alimur,
aegroti sanamur, contra hostes munimur, regimur et multiplicamur,
ita etiam in vita spirituali. Per baptismum enim spiritualiter renasci-

I. - DE NATURA SACRAMENTORUM

211

mur, per confirmationem augemur in gratia et roboramur in fide, per
eucharistiam divina alimonia nutrimur, per poenitentiam spiritualiter
sanamur ab aegritudine peccati, per extremam unctionem in agonia
roboramur contra daemonem, per ordinem Ecclesia gubernatur, per
matrimonium multiplicatur. — Flor. Deer, pro Armen.; Trid. s. 7.
c. 1.; S. Th. 3. p. q. 65. a. 1.-3.
306. An omnia sacramenta a Christo fuerint instituta, et quandonam? — R. Ad l.um Affirmative, idque de fide est ex Trid. s. 7.
c. 1. Longe autem verius est, omnia a Christo fuisse instituta imme­
diate, per se; et non mediate aliqua per Apostolos seu Ecclesiam.
R. Ad 2.um Baptismum probabilius Christus instituit ante suam
passionem, quando in Iordane est baptizatus, Ioann, c. 3. v. 5. ;
Matth. 3.; 15.-17.; poenitentiam post resurrectionem, quando dedit
Apostolis potestatem remittendi peccata, Ioann, c. 20. v. 22. 23.,
Trid. s. 14. C. 1. 14.; eucharistiam in ultima coena, Trid. s. 12. C. 1.;
ordinem in ultima coena, quando Apostolis contulit consecrandi po­
testatem, 1. ad Cor. c. 11. v. 24.-26., Trid. s. 22. C. 1. c. 2., et post
resurrectionem quando potestatem eis dedit remittendi peccata, Ioann.
1. c. ; matrimonium in nuptiis Canae, vel quando eius indissolubilitatem et perpetuitatem constituit, Matth. c. 19. v. 5. 6. 9., certa enim
res non est. Neque etiam constat quo tempore confirmationem, insti­
tuerit, an post Eucharistiae institutionem in coena, eo sermone, quo
omnibus promisit se missurum Spiritum Sanctum, Ioann. 14., 17. vel
post resurrectionem, quando Christus Apostolis contulit plenam pote­
statem episcopalem in Ecclesiam dicens Apostolis: Sicut misit me
Pater et ego mitto vos... Accipite Spiritum Sanctum, Ioan. 20., 21. 22.
Neque item constat quo tempore extremam unctionem instituerit.
— S. Th. 3. p. q. 6-1. a. 2.-4., 4. D. 3. q. 1. a. 5. s. 2.; Catech.
Rom. p. 2. de Bapt. n. 19.
307. An omnia sacramenta, et semper, gratiam conferant? —
Omnia sacramenta N. T. gratiam continent, et vim habent eam non
ponentibus obicem conferendi, eamque dant semper et omnibus rite ea
suscipientibus. Trid. s. 7. c. 6. 7. Obex habetur, si in suscipiente ne­
cessariae desint dispositiones. Fictio etiam dicitur, quia impedit, ne
sacramentum efficiat id quod significat. S. Th. 3. p. q. 60. a. 3.,
q. 69. a. 9. ad 3. — Hinc sacramenta formata vel informia dicun­
tur, prout gratiam producunt dum suscipiuntur, aut, intercedente
obice, effectum suum, nempe gratiam, suspendunt, donec obex remo­
veatur. Linde apparet posse sacramenta esse simul valida sed infor­

212

I. - DE NATURA SACRAMENTORUM

mia: ac simul recipi posse valide, sed illicite. Valide, cum nihil deest
eorum, quae pertinent ad essentiam sacramenti; illicite, quando, ex
culpa, aliqua desit ex necessariis dispositionibus in suscipiente. —
Decr. S. O. Lamentabili 3. Iui. 1907. pr. 39. 40. 41.
308. An sacramenta informia, sublato postea obice, reviviscant?
— Sacramentum reviviscere est, gratiam praestare, quam ab initio
praestitisset, si non fuisset obex. Obex autem aufertur, supplendo
necessarias illas dispositiones, quae ab initio defuerunt, e. g. con­
tritionem imperfectam, si agatur de baptismo, ab adulto suscepto
sine ulla contritione propriorum peccatorum, et interim novum grave
peccatum non commiserit. Secus enim requiritur vel contritio perfecta,
cum voto sacramenti poenitentiae, vel contritio imperfecta cum ipso
sacramento poenitentiae. Et tunc baptismus delet peccatum originale,
ac simul omnia peccata actualia, ante baptismum commissa. Sacra­
mentum vero poenitentiae delet peccata post baptismum commissa,
et peccatum fictionis, seu pravae dispositionis, cum qua susceptum
est baptismi sacramentum, saltem in quantum prava haec dispositio
post baptismum perseveravit; siquidem eius operationem impedivit.
Iam vero baptismus reviviscit, quia iterari non potest. S. Aug.
1. 1. Contr. Donat, c. 13 ; S. Th. 3. p. q. 69. a. 10., aliique com­
muniter. Idem consequenter dicendum est de confirmatione et de or­
dine. S. Th. 4. d. 49. art. 2. Idem etiam proportionata ratione di­
cendum de extrema unctione et de matrimonio, quae durante eadem
infirmitate, eodemque coniugio iterari pariter non possunt. — De
poenitentia vero et de eucharistia valde disputatur: ratio dubitandi
est, quia si in poenitentia attritio deest, materia deest sacramenti; et
consequenter sacramentum nec formatum nec informe est, cum sit
invalidum, nempe cum non sit omnino. Eucharistia autem ex sua
institutione frequenter potest iterari, idcirco non videtur, quod fuerit
opus hanc ipsi tribuere efficaciam, ut subveniatur humanae fragilitati.
— Verum S. Th. 4. dist. 17. q. 3. a. 4. qc. 1. loquens de poenitente, qui fecerit confessionem validam, sed informem, ait : «quamvis
tunc non percipiat absolutionis fructum, tamen recedente fictione per­
cipere incipiet; sicut etiam est in aliis sacramentis». Reviviscendae
autem ratio generalis est, quia per accidens tantum est, quod proprios
gratiae effectus non producant, nempe propter obicem ; et proinde
effectus illi remanent suspensi, manente obice; hoc tamen remoto,
animae applicari debent. — Lugo d. 9. n. 50. 55.; La-Croix 207.;
L. 6. 87. 444. 707., H. A. Exam. Ord. η. 4.

310. An sacramenta aequalem in omnibus causent gratiam? —
Sacramenta gratiam causant vi ipsius signi, seu ex opere operato, non
merito ministrantis nec suscipientis, seu ex opere operantis. Hinc gra­
tiam per se aequaliter in omnibus efficiunt; quae tamen per accidens,
ex maiori merito ac melioribus subiecti dispositionibus, maior esse
potest; ut evenit in effectibus aliarum causarum, quae physice et ne­
cessario agunt. Huiusmodi enim maius meritum et meliores disposi­
tiones in ordine ad effectum gratiae ex opere operato, se habent, ut
magis omnem obicem removentes. Trid. s. 6. C. 7.; S. Th. 3. p.
q. 69. a. 8.
311. An omnia sacramenta imprimant characterem; quaenam
characteris natura? — Tria tantum sacramenta imprimunt characte­
rem, quae ideo characteristica dici solent, nempe baptismus, confir­
matio, ordo, quibus Ecclesiae subditi, milites, ministri efficimur. Chara­
cter est, spirituale quoddam signum a ceteris dislinctivum, impressum
in anima et indelebile. Unde, sine gravi peccato sacrilegii, iterari non

—

309. Quam gratiam sacramenta causent? — Gratia sacramentalis, quam sacramenta causant, non est gratia entitative diversa a
gratia communi seu non sacramentali, sed est gratia sanctificans, ha­
bitualis, quatenus datur per tale sacramentum, et dat ius ad (alia
auxilia specialia et abundantiora, ipsaque haec auxilia specialia com­
plectitur, actu, suo tempore, collata ; pro diversitate finis, ad quem
obtinendum singula sacramenta instituta sunt. Flor. Decr. pro Armen.
Sacramenta autem, quae ex sua primaria institutione causant primam
gratiam sanctificantem, mortuorum appellantur, ut baptismus et poe­
nitentia. Quae vero causant ex sua primaria institutione gratiam
secundam sanctificantem, ut quinque alia sacramenta, vivorum nun­
cupantur. Verum, cum omnia sacramenta N. T. gratiam contineant
et conferant obicem non ponentibus, Flor. Decr. ad Arrnen. Trid.
s. 7. c. 6. 7., sacramenta mortuorum per accidens secundam confe­
runt gratiam, si quis ea iam in statu gratiae recipiat, et hoc certum
est. Sacramenta e contra vivorum per accidens primam sanctificantem
gratiam conferunt, si quis simpliciter attritus ea recipiat in statu gra­
vis peccati, bona fide falso existimans, se esse rite absolutum, vel
perfecte contritum ; et hoc iterum certum est de extrema unctione,
valde probabile de aliis. Ratio est, quia sacramenta omnia gratiam
causant obicem non ponentibus, obex autem gratiae non est peccatum
in anima exsistens, sed affectus ad peccatum. — S. Th. 3. p. q. 62.
a. 1.-4., q. 72. a. 7. ad 2., q. 79. a. 3.

M

213

■■■

1. - DE NATURA SACRAMENTORUM

214

I. - DE NATURA SACRAMENTORUM

possunt. Frustra enim iterarentur, et consequenter non sine gravi irre­
verentia ; cum esset illudere ipsi Christo, qui sacramentum instituit.
Sacramentalis character incompossibilis non est cum gravi peccato:
quare sacramenta etiam informia licet gratiam non producant, cha­
racterem tamen in anima imprimunt. Reliqua quatuor sacramenta
characterem non imprimunt, et reiterationem admittunt. Unde sacra­
menta in initerabilia et iterabilia dividuntur. Poenitentia et euchari­
stia sunt simpliciter iterabilia, extrema unctio et matrimonium itera­
bilia quidem sunt, sed non eadem infirmitate, eodemque coniugio.
Quare medium locum tenent inter initerabilia et iterabilia, et sine
gravi sacrilegio iterari non possunt. — Flor. Decr. pro Armen.; Trid.
s. 7. c. 9.; S. Th. 3. p. q. 63.; Lugo de Poenit. d. 16. n. 558.

312. An sacramenta sint necessaria ? — Baptismus non bapti­
zatis, et poenitentia post baptismum lapsis in grave peccatum, neces­
saria sunt necessitate non tantum praecepti, verum etiam medii, in re
vel in voto. Flor. Decr. pro Armen. ; Trid. s. 5. Decr. de pecc. origin.,
s. 14. C. 1. 4. 5. c. 1. 2. 6. 7. Eucharistia necessaria est de neces­
sitate praecepti. Trid. s. 13. c. 9. Sacramenta ordinis et matrimonii
singulis omnino libera sunt. Trid. s. 7. c. 4. An autem confirmatio
et extrema unctio necessaria sint ex praecepto, certo non constat, ut
suo in loco explicabitur. — S. Th. 3. p. q. 61.
313, Quibusnam sacramenta perficiantur? — « Omnia Sacra­
menta tribus perficiuntur, videlicet rebus tanquam materia, verbis tan­
quam forma, et persona ministri, conferentis sacramentum, cum inten­
tione faciendi quod facit Ecclesia; quorum si aliquod desit, non per­
ficitur sacramentum ». Flor. Decr. pro Armen. Res et verba requi­
runtur. ut intrinsece constituant sacramentum, seu signum sensibile
gratiae significativum et causativum, tanquam materia et forma. Ve­
rum, cum materia proxima et forma, quae verbis continetur, per se
non exstent, sed humanis actionibus contineantur, ideo minister prae­
terea requiritur ad sacramentum substantialiter perficiendum, et qui­
dem cum intentione faciendi quod facit Ecclesia; hac enim intentione
ultima completur significatio illius signi. Nam posita etiam re et
verbo, seu materia et forma, tota illa actio adhuc non habet perfe­
ctam significationem sacramentalem ; adhuc enim esse potest actio sa­
cramentalis vel actio quaedam, e. g. irrisoria ipsius sacramenti, ex
intentione agentis. Sacramenta autem « efficiunt illud quod figurant »,
et significant, S. Th. 3. p. q. 62. a. 1. ad 1., et ideo si nihil signi­
ficant, nihil efficiunt.

II. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

215

II. — DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

314. Quid et quotuplex sit sacramentorum materia? — Materia
sacramenti est res quaedam, vel quasi res seu actio quaedam, deter­
minata, ex Christi institutione, ad sacramentum conficiendum. S. Th.
3. p. q. 60. a. 5. — Materia haec distinguitur in remotam et proxi­
mam. Materia remota est res ipsa, in sacramento adhibenda, e. g.
aqua in baptismo, chrisma in confirmatione, etc. Proxima est appli­
catio et usus rei in sacramentali actione, v. g. ablutio in baptismo,
unctio in confirmatione, panis et vinum prout consecrationis verbis
subiiciuntur in eucharistia. Materia igitur proxima est materia, quae
simwl cum forma signum sensibile efficax gratiae constituit. Huiusmodi res vel actio rationem habet materiae in sacramento, quia est
magis indifferens et minus perfectam significationem habet, adeoque
per aliud ad significandum determinari debet.
315. Quid sit sacramentorum forma? — Sacramentorum forma
sunt verba quaedam determinata, ex Christi institutione, ad sacra­
mentum perficiendum, significationem rei seu materiae perficiendo. Id
enim quod res magis obscure demonstrant, verba magis clare signifi­
cant. — S. Th. 3. p. q. 60. a. 6.

316. An sacramentum confici possit sine materia, vel sine forma?
— Materia et forma sunt omnino necessaria ad sacramenti validita­
tem ; idcirco, alterutra deficiente, sacramenta confici nequeunt. Ratio
est, quia sacramentum est et vim habet ex Christi institutione. Ergo
confici nequit nisi eo modo, quo Christus instituit. Constat praeterea
ex Flor. Decr. pro Armen., ex traditione et Ecclesiae praxi. C. Non
ut 5. de Bapt.
317. An materia et forma certa esse debeant? — In conficiendo
sacramento extra casum necessitatis materia et forma adhiberi debet
certa, prout haberi queat. Ratio est, quia probabilitas invalidi tatis pe­
riculum non removet, quod et contra reverentiam sacramento debitam
est, et saepe contra caritatem proximi est, et saepe etiam contra iustitiam. Constat praeterea ex prop. 1.· d. ab Innoc. XI.
Extra casum necessitatis. Etenim, cum sacramenta sint propter
homines, ea possunt et debent conferri, licet certitudo de sacramenti
validitate non habeatur, quoties adest non tantum extrema necessitas,
verum etiam gravis necessitas vel utilitas, praesertim si prudenter ti­

216

Π. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

meatur, ne, praesenti occasione praetermissa, non amplius deinde con­
ferantur. Ratio est, quia cum irreverentia seu contemptus situs sit in
aliqua humana actione, per se contumeliosa, cessat quidem omnis sa­
cramenti irreverentia et contemptus, si causa adsit, quae communi
hominum opinione omnem contemptus speciem removeat. — Prout
haberi queat ; nam ubi agitur v. g. de dispositione necessaria ad sa­
cramentum poenitentiae, fere de ea vix aliud indicium haberi potest,
quam prudens ac probabile.
Saepe contra caritatem et contra iustitiam est, incertam formam
aut materiam adhibere: nam neutrum esset, si suscipiens consentiret.
Sed licet abesset tunc proximi damnum, et malitia quaelibet contra
caritatem et iustitiam; non abesset tamen sacramenti irreverentia, et
sacrilegium tum ministri tum suscipientis: sancta enim sancte sunt
tractanda. — Damnum autem, quod proximo afferri potest, materia
vel forma incerta, esse potest gravissimum, ut in baptismo infantis;
simpliciter grave, ut in extrema unctione moribundi ; leve, ut in ab­
solutione venialium peccatorum; et etiam nullum ut in mulieris ordi­
natione.
Quod dictum est de materia et forma dubia, dicendum pariter
est de subiecto forte incapaci. Explorata autem res est de baptismo et
de poenitentia, et verior sententia est de confirmatione et de extrema
unctione. Rit. Rom. de Sacr. bapt. et exlr. unci. — L. 28. 162. 432·
IV. 449.; Lugo de Poenit. d. 14. n. 110. 111.; La-Croix 105.

318. Resolves: Urgente periculo mortis, baptismus et poenitentia
conferri possunt et debent, etiam cum infimo probabilitatis gradu.
Quare baptizandus est moribundus etiam cum aqua rosacea, vel in
pede, Rit. Rom. de Baft. parv., vel digitis aut capillis. Confirmatio
autem et extrema unctio conferri possunt et debent, si vere sit pro­
babile neque materiam neque formam desiderari, et scandalum absit:
nam scandalum quoque removendum est, salva aeterna alterius sa­
lute. — Ex Rit. Rom., de Sacr. extr. unet., aegrotus ungendus est,
de quo dubitatur, an adhuc vivat. Ex S. Alph. 719. ungendus item
sub conditione est puer, de cuius usu rationis dubitatur. Licet etiam
in eo periculo extremam unctionem conferre cum oleo catechumeno­
rum. Ac, si moriturus confiteri et communicare non potest, licet ei
conferre etiam extremam unctionem cum infimo probabilitatis gradu,
e. g., si sensibus fuerit destitutus in actu peccati, in ebrietate, in
rixa siquidem tunc sacramentum evadit necessitatis.— Licet item in
eodem periculo confirmationem cum oleo sine balsamo benedicto con-

II. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

217

ferre. Sola vero manuum impositione non licet, propter rei novitatem
et adstantium admirationem ac scandalum. — L·. 82. 103. 107. 111.
162. 702. d. 2. 408. 732. 751.
Ordinem, praesertim sacerdotium, nunquam licet conferre cum
dubio de eius valore : quia nulla habetur in eo necessitas et utilitas
suscipientis, et periculum e contra gravissimum habetur christianae
reipublicae. — Cf. 345. 348.

319. An mutatio materiae et formae sacramentum invalidet? —
Duplex esse potest mutatio in materia et forma sacramentorum, sub­
stantialis, et accidentalis. Substantialis mutatio erit in materia, si haec
sit physice corrupta, ut pristinam naturam amisisse videatur; vel si
suo naturali usui deservire amplius non possit ; vel si iuxta hominum
communem aestimationem eadem dici non possit ac ea, quae a Christo
est determinata: e. g. si vinum sit acetum factum, si ex aqua fiat
atramentum, si vinum et aqua aequali quantitate admisceantur: non
vinum enim nec aqua censetur, sed mixtio ex aqua et vino, quae
neque baptismo neque eucharistiae deservire potest. — Accidentalis
vero erit mutatio, si materia neque physice neque moralitcr loquendo
pristinam amittat naturam, neque suo naturali usui deservire desinat:
e. g. si modica quantitate aqua vino vel vinum aquae admisceas, vi­
num eucharistiam, aqua baptismum non invalidât. — S. Th. 3. p.
q. 66. a. 4.; Lugo de Euchar. d. 4. n. 4.; La-Croix 261.: L. 103.
207. q. 2.
Substantialis mutatio erit in forma, si sensus verborum a Christo
intentus ita immutetur, ut neque sacramentalem actionem, quae a mi­
nistro perficitur, neque sacramentalem effectum amplius significet, e. g.
si quis in baptismo dicat ; ego te absolvo, ego volo te baptizare.
Accidentalis erit mutatio si forma adhuc idem significet, v. g.:
Hoc est corpus meus. Generatim errores grammaticae non nisi accidentaliter formam immutant; significatio enim eadem regulariter
censetur.
Omnis mutatio substantialis in materia et forma sacramenti,
ipsum invalidât: quia non est amplius ritus a Christo institutus, sed
alius. Si autem voluntaria sit, peccatum grave constituit; auctori
enim ritus gravem infert iniuriam. Nulla vero accidentalis mutatio
in materia et forma sacramentum invalidât : quia manet adhuc idem
ritus; peccatum tamen grave aut leve inducit, prout est notabilis
vel parvi momenti. — La-Croix 40. 46. ; S. Th. 3. p. q. 60. a. 8.,
q. 74. a. 3. 4. 5., q. 77. a. 8., S. q. 29. a. 9. ad 3., 4. d. 2. a. 2.
q. 2. 3. 4.

218

II. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

320. Quotuplici modo forma immutari possit? — Forma immu­
tari potest: Additione ; et forma irrita est, si sensum mutet, vel er­
rorem contra ipsam formam contineat, v. g. ego te absolvo a peccatis
tuis involuntariis, ego te baptizo in nomine Patris maioris, et Filii
minoris, et Spiritus Sancti creati. Si sensus non mutetur, neque error
contra ipsam formam habeatur, forma valet, v. g. ego te baptizo in
nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti hac aqua frigida, licet ca­
lida sit. La-Croix 64. Si aequivocatio habeatur, res ex proferentis
pendet intentione, v. g. ego te baptizo in nomine Patris et Filii et
Spiritus Sancti et P. Mariae V. Si nomen B. Mariae V. ex mera
devotione addatur forma valet ; si vero addatur, ut eo etiam nomine
baptismus conferatur, non valet. S. Th. 3. p. q. 60. a. 8.
Detractione ; et forma iterum irrita est, si verba detrahantur, quae
significant actionem sacramcntalem, v. g. haec verba, ego te baptizo,
aut subiectum, v. g. dicendo ego baptizo ; secus vero si ministri pro­
nomen omittatur, nam tacite inest, v. g. baptizo te in nomine, etc.
Corruptione verborum, quae formam etiam irritat, nisi forte vel
naturali vitio, e. g. blaesis, contingat, vel naturali aliqua praecipita­
tione, vel imperitia, si tamen sensum omnino non auferat; siquidem
in hisce casibus verba corrupta communi usu pro integris accipiuntur
et intelliguntur, v. g. ego te baptizo in nomine Patria et Filia et Spi­
ritu Sancta, quae forma valet; quia sensum non aufert, et ut recta
accipitur; siquidem corrupta intelligitur, non diversa: vel ego te ba­
ptizo in nomine Matris et Filiae et Spiritus Sanctae, quae forma non
valet, quia sensum omnino aufert, et ut alia omnino diversa accipitur.
Sic etiam non valet, si dicatur, ego te baptizor, etc. Valet ordinatio,
si Episcopus ex errore pluribus simul instrumenta tangentibus in presbyterali ordinatione formam in singulari pronunciet : Accipe, etc. S.
O. 16. lan. 1^01. Monit Eccles, v. 12. p. 482. seq. — S. Th. 3. p.
q. 60. a. 7.; L. 110.; de Cons. Dist. 86.
Transmutatione verborum, quae si sint omnino synonima, forma
valet: si synonima non sint, forma non valet; si dubia sint, dubia
quoque forma erit. Sie in baptismo, abluo vel lavo pro baptizo, valet:
nam est verbum synonimum ; ungo e contra non valet, quia non est
synonimum ; regenero item non valet, vel dubium est: nam non est
plane synonimum, siquidem significat sacramentalem effectum, sed non
significat etiam sacramentalem actionem. In poenitentia, ego te mundo,
pro absolvo, verius non valet, synonimum enim non est. Item, Chri­
stus te baptizat, etc. te absolvit, etc. verius videtur non valere, quia
actio ministri non exprimitur.

II. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

219

Versione verborum ex una lingua in aliam, quae formam non
reddit irritam; nam omnino eadem est significatio, etiamsi varia idiomata adhibeantur in una eademque forma, v. g. io ti baltczzo, in no­
mine Patris et Filii et Spiritus Sancti. L. 109.; La-Croix 30.
Transpositione verborum, quae per se facit mutationem tantum
accidentalem; nam remanet eadem omnino significatio, v. g. si dicas;
te baptizo ego in nomine, etc. L. 110. Potest tamen transpositio ver­
borum sensuum omnino pervertere, vel ancipitem reddere, et tunc
forma invalida vel dubia erit, ut in consecratione panis ; meum est
hoc corpus ; hoc corpus est meum; hoc meum est corpus; hoc corpus,
est meum. Valeret tamen forma si diceretur, hoc, corpus est meum. —
S. Th. 3. p. q. 60. a. 8. ad 3.; Lugo d. 2. n. 112.
Interruptione verborum ; quae si notabilis est, nocet formae,
S. Th. 3. p. q. 60. a. 8. ad 3., si parva non nocet. S. Th. ib. Quae
sit longa, quae brevis interruptio, prudenti aestimatione indicandum
est. Lugo d. 2. n. 112.; Sporer n. 91. Communiter brevis interru­
ptio existimatur unius Pater aut Ave. — Interruptionem autem bre­
vem syllabarum eiusdem verbi, alii arbitrantur obesse formae, alii non
obesse, alii obesse, si interruptio facta sit, alio verbo interiecto; mi­
nime vero, si facta sit interiecta aliqua actione, e. g. respiratione,
tussi, oscitatione, L. n. 11.; La-Croix 33.
Substitutione aliorum signorum loco verborum, c. g. nutuum, scri­
ptionis, etc., quae, excepto matrimonio, quod in contractu consistit,
formam irritat; forma enim in verbis est. Flor. Deer, pro Armen.;
S. Th. 3. p. q. 60. a. 6. ; La-Croix 37.

321. Resolves: Forma valet, etsi non liceat, si interruptio fiat
parva, v. g. ego te baptizo, et interponatur: ista aqua est nimis fri­
gida; vel: custos, verte folium; in nomine Patris, etc. L. 11.
322. Qualis unio esse debeat inter materiam et formam? — Ut
sacramentum sit validum, debet inter materiam et formam, v. g. inter
effusionem aquae, et verborum pronuntiationem, tanta esse coniunctio,
ut secundum moralem hominum aestimationem, inspecta cuiusque sa­
cramenti natura, alteram ad alteram referri intelligatur. Ratio est, quia
ex materia et forma unum signum coalescere debet. In composito
autem morali, quale est sacramentum, sufficit moralis unitas, excepta
eucharistia, quae physice simul esse omnino requirit, cum prono­
men hoc, hic verificari non possit, nisi materia sit praesens. Neque
vero refert quaenam prius ponatur, excepta poenitentia. L. 8. — Suf­
ficit in baptismo, confirmatione, extrema unctione et ordine, si una

220

Π. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

earum posita, sive materia, sive forma praecedat, immediate vel mox
alia ponatur, e. g., si quis in collatione ordinis presbyteratus calicem
et patenam tangat, postquam Episcopus verba protulit: Accipe pote­
statem, etc., Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 33. n. 2. Mox, brevis enim
mora interiecta non obest, mora nempe, quae brevior sit unius Paler
noster. L. 8. Cf. Lugo de Sacr. d. 2. n. 99. — In matrimonio unius
consensus potest alterius consensum tamdiu sequi, quamdiu hic mo­
ral iter permanere censetur, sicut in aliis contractibus. Busemb. 10. —
In poenitentia absolutio satis diu potest differri, sicut in iudicio sen­
tentia post examen causae. Busemb. ib. « In poenitentia, ait S. Alph.
9., sufficit illa unio, quam exigit actus iudicialis, cum inter accusa­
tionem et sententiam soleat intercedere aliqua distantia temporis,
quamvis in hoc sacramento talis distantia non tanta debet esse, quanta
fit in iudicio forensi. Dicit autem Croix 1. 6. n. 8. cum Tamb. quod
valide absolvitur poenitens post horam a Confessione ». Ratio, quia
longe simplicius est hoc indicium, quam esse solet forense iudicium,
et quia sententia rationem habet formae respectu actuum poenitentis,
qui sunt quasi materia. Quare eadem diuturna distantia, quae esse
solet in forensibus iudiciis inter varios eorum actus, non haberetur
amplius in hoc iudicio moralis eorum unio. Cf. 748. — Rit. Rom.
de Forma baptism i ; S. Th. 3. p. q. 60. a. 6. ad 2. ; Suarez
d. 2. s. 2.

323. Nota: Si sacramentum pluribus partibus constat, ut eucha­
ristia, extrema unctio, ordo, notabili inter eas mora interiecta, ita ut
actio ministri non amplius una videri possit, omnino cessandum est
in eucharistia, ab initio repetendum in extrema unctione, in ordine
caute semper supplendum est quod fuerit incaute praetermissum. —
L. 724.; S. Th. s. q. 29. a. 2. ad 3. Cf. 336.
324. An ab uno eodemque ministro materia et forma sil unienda
el applicanda, el erga idem subiectum? — R. Affirmative. Ratio est,
quia si alter materiam, alter formam poneret, vel alteri ac alteri
subiecto idem materiam et formam applicaret, verba formae falsa
essent: ego le baptizo, etc.; dum alter enim aquam effunderet, ipse
non baptizaret; vel dum aquam ipse in unum effunderet, alium tamen
assereret se baptizare. — L. 114. ; S. Th. 3. p. q. 67. a. 6.

325. Quid si piures ministri sacramentum conficiant ; vel pluri­
bus sacramentum conferatur subtectis ? — R. Ad l.qm Si duo ministri
e. g. totam materiam et formam ponant, sive totius sacramenti, ut si

II. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

221

simul baptizent vel consecrent, sive partis sacramenti, si sacramentum
pluribus constet partibus, ut est eucharistia, extrema unctio, ordo,
sacramentum valet; quia nihil desideratur in esse sacramenti. Verum
in priori casu ille conficit sacramentum, qui prius signum absolvit,
et si uterque eodem temporis momento signum absolvat, uterque,
quantum in se est, sacramentum conficit. L. 120.; S. Th. 3. p. q. 67.
a. 6., q. 82. a. 2. Sed id grave est, excepta presbyterorum ordina­
tione. In posteriori etiam casu grave est, excepta gravi necessitate.
In Oriente, in uno altari eundem panem et idem vinum plures
sacerdotes quandoque consecrant. Tot missae tunc dicuntur quot sunt
sacerdotes, et toties missae fructus multiplicatur. Bened. XIV. de
Sacrif. Miss. 1. 3. c. 16. n. 10.
R. Ad 2.um Sacramentum quod unus idemque minister pluribus
simul confert, procul dubio valet; quia tunc forma est virtualiter mul­
tiplex. Id locum habet, e. g., in baptismo et in poenitentia, cum
nempe quis sub unica forma plures baptizat, plures absolvit. Licitum
quidem est in casu extremae necessitatis, v. g., in incendio, naufra­
gio, etc., Rit. Rom. de I3apt. parvul.; in aliis vero casibus, utrum
sit grave, an leve disputatur; non enim certo apparet notabilis mu­
tatio; « omnes tamen dicunt, quod is non excusaretur saltem a ve­
niali », sine necessitate. L. 29.
326. Quomodo pronuntianda sint verba formae? — Cum sacra­
menta signa sint, et significando gratiam efficiant et sanctificent, verba
formae ex se consecratoria sunt tum materiae tum subiecti. Pronuncianda sunt consequenter modo consecralorio, praesenti tempore, sive
indicativo, ut in baptismo; sive imperativo, ut in ordinatione, sive
deprecativo, ut in extrema unctione. Si alio modo verba proferantur,
nimirum mere historice, vel promissorie, vel interrogatorie, vel concionatorie ad instruendum, ad excitandum, forma irrita est. Et sic
forma haec non valet, absolutus es a peccatis tuis, absolvam te a pec­
catis tuis, absolvo te a peccatis tuis? — Theol. Wirceburg. 109. seqq. ;
S. Th. 3. p. q. 78. a. 1.

327. An iteranda sacramenta in dubio de valida applicatione ma­
teriae ct formae ? - Triplex regula statuenda est quoad praxim :
l.° Sacramenta iterari possunt, quoties datur dubium prudens de ipso­
rum valore. Ratio est, quia si forte sacramentum non valeret, qui ad
illud suscipiendum accedunt, eius fructu privarentur. Quod vero timor
prudens tanti incommodi ratio sufficiens sit cur sacramentum iteretur,
patet ex notissimo axiomate: Sacramenta propter homines. Rit. Rom.

222

Π. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

de Rapt, parvulor. c. 3. n. 3. ; Rubr. Miss. tit. 5. n. 2. ; L. 28. 136.
— 2.° Sacramenta generatim iterari non possunt sine peccato gravi,
quando non adsit dubium prudens de eorum valore. Ratio est, quia
sine causa iterarentur, atque adeo gravis iniuria illis irrogaretur. Catech. Conc. Trid. de Bapt. n. 57. — 3.° Sacramenta repeti debent,
quoties exorto prudenti dubio de eorum valore id postulant caritas,
iustitia et religio, id est quoties ex iustitia, caritate et religione con­
fici aut administrari debuissent. Ratio est, quia nullitas sacramenti,
si forte adesset, in damnum proximi et aliquando in contemptum vel
irreverentiam Religionis cederet. Sed conditionate tantum tunc repe­
tenda sunt, ut reverentiae sacramenti consulatur. — L. 27. seq.
328. Resolves: l.° Facilius iteranda sunt sacramenta magis ne­
cessaria, et quae semel tantum conferuntur scilicet baptismus et ordo,
etiamsi pro valore sacramenti militet multo maior probabilitas, contra
rationes infimi probabilitatis gradus in oppositum. — 2.° Repetenda
est absolutio cum poenitente peccati mortalis reo, si prudenter dubi­
tetur de prolatione debita formae. Si autem poenitens non attulerit
materiam Confessionis necessariam, formam repetere necesse non erit,
cum ei Communio permitti etiam sine absolutione possit. — 3.° Mi­
nister qui leviter dubitat, nescitque, cur timeat, aut solum non recor­
datur reflexe, se verba formae pronuntiasse, mortaliter per se peccat,
si formam iteret, aut etiam verbum unum ter aut quater repetat.
Ratio est, quia mutat formam, inducitque novum ritum circa actio­
nem omnium gravissimam. Insuper Christum, quem repraesentat, ri­
dicule loqucntem exhibet. In praxi tamen scrupulosi, qui formam re­
petunt, plerumque a peccato mortali, immo saepe etiam a veniali
excusantur, quia nimis agitati scrupulis, et perplexitate, vel sine ad­
vertentia, ita stulte agunt. — 4.° Si in missa post consecrationem
dubium tibi oriatur de formae debita prolatione, vel de totali omis­
sione, nihil repetere debes, nec potes, cum alias haec omittere non
soleas: indicandum enim est ex communiter contingentibus, nisi ta­
men valde probabiliter dubites, ut loquitur Rubrica. — L. 224.,
107. q. IV.
329. Quid quoad missae celebrationem in particulari? — Notan­
dum ex S. Th., « quod licet sacerdos non recolat se dixisse aliqua
eorum, quae dicere debuit, non tamen debet ex hoc mente perturbari;
non enim qui mulla dicit, recolit omnia quae dixit, nisi forte aliquid
in dicendo apprehendat sub ratione iam di li ; sic enim aliquid effi­
citur memorabile; unde si aliquis attente cogitet illud quod dicit, non

II. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

223

tamen cogitet se dicere illud, non multum postea recolit se dixisse:
sic enim fit aliquid subiectum memoriae, in quantum accipitur sub
ratione praeteriti... Si tamen sacerdoti probabiliter constat se aliqua
omisisse, si quidem non sunt de necessitate sacramenti non existimo,
quod propter hoc debeat resumere immutando ordinem sacrificii, sed
debet ulterius procedere : si vero certificetur se omisisse aliquid eo­
rum, quae sunt de necessitate sacramenti, scilicet formam consecra­
tionis; cum forma consecrationis sit de necessitate sacramenti sicut
et materia, idem videtur faciendum quod dictum est in defectu ma­
teriae, ut scilicet resumatur a forma consecrationis, et cetera per or­
dinem reiterentur, ne mutetur ordo sacrificii ». 3. p. q. 83. a. 6.
ad 5. Consonat haec D. Th. doctrina rubricae Miss. Rom. de Defectib. in celebr. etc. tit. 5. de Defectib. formae n. 2. « Si celebrans
non recordetur se dixisse ea, quae in consecratione communiter di­
cuntur, non debet propterea turbari. Si tamen certo ei constet se omi­
sisse aliquid eorum, quae sunt de necessitate sacramenti, i. e. formam
consecrationis seu partem, resumat ipsam formam, et cetera prose­
quatur per ordinem. Si vero valde probabiliter dubitat se aliquid omi­
sisse, iteret formam saltem sub tacita conditione. Si autem non sunt
de necessitate sacramenti, non resumat, sed procedat ulterius ». Nota
discrimen quod habetur iuxta rubricam hic citatam pro duplici casu,
quo certo constet sacerdoti se omisisse aliquid eorum, quae sunt de
necessitate sacramenti, vel tantum valde probabiliter dubitat sealiquid
huiusmodi omisisse. Nam in primo casu dicitur quod « resumat ipsam
formam et cetera prosequatur per ordinem ». In altero casu vero di­
citur « iteret formam saltem sub tacita conditione ».
330. Iam vero quoad primum casum, in quo sacerdos resumere
debet ipsam formam et celera prosequi per ordinem, quaestio moveri
potest : 1.° An resumere debeat et cetera prosequi ex ordine in casu
quod certo ei constet se unius tantum consecrationis formam omisisse;
vel etiam in casu quod certo id ei constet de utraque consecrationis
forma. 2.° (Jndenam resumere incipiat. 3.° Quid sibi velit illud: ce­
tera prosequatur per ordinem ; omniane post resumptam formam ite­
randa ex ordine, an prosequi ex ordine debeat omnia, quae remanent
a puncto illo missae, in quo suum errorem sacerdos deprehenderit.
331. Ad ί
quaestionem quod attinet, si defectus essentialis con­
tingat in forma unius tantum consecrationis, certo iteranda est con­
secratio, etsi defectus ille contingat ex malitia ministri, et post sum­
ptionem speciei non rite consecratae, apposita materia, quae non fuit

224

π.

DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

consecrata, et, si ex malitia fuerit, de priori culpa poenitendo. Ratio
est l.°, ut perficiatur sacrificium; 2.°, quia Rubr. saltem de casu de­
fectus essentialis unius consecrationis intelligenda est; 3.°, quia eadem
est ratio ineptae materiae ac materiae sine forma. Porro iuxta Rubr.
tit. 3. n. 5. et 6. dicitur: «Si celebrans adverteret post consecratio­
nem hostiam esse corruptam, aut non esse triticeam, etiam post illius
hostiae sumptionem, posita alia faciat oblationem, et a consecratione
incipiat, scilicet ab illis verbis, Qui pridie, etc., quod si hoc contin­
gat post sumptionem sanguinis, apponi debet rursus novus panis et
vinum cum aqua, et facta prius oblatione, sacerdos consecret inci­
piendo ab illis verbis, Qui pridie, etc., ac statim sumat utrumque,
et prosequatur missam, ne sacramentum remaneat imperfectum ».
Itemque t. 4. n. 4. et 5. dicitur: « Si celebrans post verba conse­
crationis advertat vinum non fuisse positum, sed aquam; deposita
aqua in aliquod vas, iterum vinum cum aqua ponat in calice et con­
secret, resumendo a verbis praedictis, Simili modo, etc. Si hoc ad­
vertat post sumptionem Corporis vel huiusmodi aquae, apponat aliam
hostiam iterum consecrandam, et vinum cum aqua in calice, offerat
utrumque, et consecret et sumat, etc. ». Vel, addit ib. Rubr., « si
missa celebratur in loco publico, ubi plures adsint, ad evitandum
scandalum poterit apponere vinum cum aqua : et, facta oblatione ut
supra, consecrare, ac statim sumere, et prosequi cetera ». Idem ergo
praestandum, si defectus essentialis contingeret non ratione materiae,
sed ratione formae.
332. Si defectus essentialis contingat in forma utriusque conse­
crationis, et advertatur ante sumptionem alterutrius speciei, videtur
iterum consecranda utraque materia. Ratio est, quia absolute dicitur
in Rubr. et generatim omnino, formam resumendam, « si certo ei
constet se omisisse aliquid eorum, quae sunt de necessitate sacramenti,
i. e. formam consecrationis, seu partem », neque ulla fit distinctio
inter defectum unius dumtaxat consecrationis vel utriusque. Idem
sentit Suarezius de Sacram, d. 85. s. 1. par. Secundo diam constat, etc.
Si celebrans, inquit eximius Doctor, ante sumptionem « ex defectu
intentionis, vel formae, neutram speciem consecravit, tenebitur secrete
iterare, et consecrare antequam sumat, et quam primum possit, non
ex vi praecepti perficiendi sacrificium substantialiter inchoatum, quia
hoc revera nondum obligat; sed ex vi praecepti non fingendi aliquid
falsum in hoc ministerio et consequenter non perseverandi in inchoata
fictione, nec sumendi potum et cibum per modum sacramenti, quod

225

II. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

verum sacramentum non est, nec dandi aliis occasionem adorandi
merum panem et vinum ». Si idem vero essentialis defectus utriusque
formae advertatur post sumptionem, non videtur iteranda consecratio.
Et sane ratio, quam rubr. adducit ad supplendum defectum alteru­
trius materiae post sumptionem est, « ne sacramentum remaneat im­
perfectum », tit. 3. n. 6., « quia praeceptum de perfectione sacramenti
maioris est ponderis, quam quod a ieiunis sumatur », ibid. n. 5. lam
vero quando defectus essentialis contigerit utriusque consecrationis,
nullum revera factum fuit sacramentum neque perfectum neque im­
perfectum, sed totum fictum, et ideo tunc non obligat praeceptum de
integrando seu perficiendo sacramento. Aliunde obligat praeceptum
non sumendi sacramentum, fracto ieiunio. Hoc igitur praeceptum eo
casu prae alio servandum videtur. Et idem affirmat eximius Do­
ctor 1. c.

333. Quoad 2.am quaestionem propositam variae sunt sententiae.
Verum communior sententia est, ea tantum verba esse repetenda, quae
integram formam constituunt, quae vero iuxta Rubr. tit. 5. n. 1. sunt,
Hoc est, etc. Hic est, etc. Ratio est, quia Rubr. dicit: resumat ipsam
formam. Ipsa tamen Rubr. 10. n. 3. videtur indicare resumendum
esse a verbis Qui pridie, etc., Simili modo, etc. — Suarez 1. c.
par. II. Sed quaeres tandem, Gavantus et Moeratus in rubr. cit.

334. Quoad 3,am quaestionem propositam ; S. Th. 1. c. videtur
saltem innuere cetera ita debere sacerdotem per ordinem prosequi,
ut ea per ordinem reiteret. Verum iuxta Rubr., nihil videtur iteran­
dum ex accidentalibus, quae non sunt de necessitate sacramenti. Ratio
est, quia rubr. non dicit : resumat formam et cetera per ordinem, sed
apprime distinguit, et ait, resumat formam, et cetera prosequatur per
ordinem, prosequatur nempe ab illo puncto missae, quo devenerit, et
sic si res contigerit immediate ante aut post sumptionem, ut in de­
fectu materiae dicitur in eadem Rubr., ita, et in isto defectu formae,
consecret et statim sumat, tit. 3. n. 5. 6. Insuper Rubr. cit. absolute
ait: «si autem non sunt de necessitate sacramenti, non resumat, sed
procedat ulterius ». Sive ergo essentialia tantum, sive essentialia simul
et accidentalia omissa fuerint, sufficiet essentialia tantum reiterare. Ita
sentit etiam Suarez 1. c. par. Sed quaeres tandem, etc.
335. Nola tandem quoad accidentales defectus regulam generalem
esse, postquam iam commissi sunt, regulariter loquendo, non sunt
supplendi, iterando aliquid, vel praepostero ordine dicendo aut faBucceroni, hist. iheoL moralis III.

x5

—

226

Π. - DE MATERIA ET FORMA SACRAMENTORUM

ciendo id quod prius efficiendum erat. Regulariter, quia si aliquando
tam parva esset mora, ut, nulla alia interposita actione, aut oratione
dicta, commissum defectum sacerdos advertat, posset tunc fieri repe­
titio et suppleri defectus. Non invertitur enim in eo casu ordo sacri­
ficii, sed e contra omnia curantur debito ordine perfici. Excipe vero
ab hac regula defectum accidentalem quidem, sed valde gravem, si
panis nempe fermentatus sit, vel si vino non misceatur aqua; qui licet
post consecrationem non possit suppleri, ante consecrationem tamen
praecavendus omnino est. — Rubr. de defect, etc. tit. 4. η. 7. ; S. Th.
3. p. q. 83. a. 6. ad 4. ; Suarez de Sacr. d. 83. s. 2. ; Reuter NeoConfess. p. 3. c. 13. n. 268.; La-Croix 1. 6. p. 2. n. 443. seqq.;
Diana tr. 1. de Celebr. missar. r. 236.

336. Haec quae de missae celebratione dicta sunt, sacramentis
aliis aptari possunt. Quare, si quis non recordetur se aliquid omisisse,
vel si non recordetur aliquid dixisse vel fecisse ex illis quae dicenda
vel facienda erant, turbari non debet, et cetera per ordinem prose­
quatur. Si certe vel valde probabiliter meminerit se aliquid omisisse,
si non statim recordetur, non oportet iterum omnia resumere, nec
quidquam ordine praepostero supplere; sed resumat vel suppleat quod
substantiale est, et cetera prosequatur per ordinem. Si vero omissum
fuerit aliquid, quod utrum sit substantiale an accidentale disputatur,
caute supplendum est quod incaute fuit praetermissum. C. 3. in fin. de
Presb. non bapt. An omnia sint tunc ex integro repetenda? Videndum
est, quaenam sit pars omissa, quae debeat suppleri, si pars est ab
aliis separata et independens, ut postrema manuum impositio in presby­
teratu, haec tantum supplenda, S. O. 27. Maii 1840., si ab aliis in­
dependens vel separata non est, ut secunda manuum impositio, vel
instrumentorum traditio in presbyteratu, ac chrismatio in confirma­
tione, totus ritus essentialis certe supplendus est. S. Poenit. 31. Mart.
1888.; S. C. C. 28. Maii 1796. — Ac supplendus est etiam acciden­
talis ritus omissus, si maioris momenti ritus sit, ut e. g. in baptismo
caeremoniae omissae supplendae. Cf. Enchir. Mor. 440. — S. Th. S.
q. 29. a. 2. ad 3.

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

227

III. — DE MINISTRO SACRAMENTORUM

337. Quisnam sil minister sacramentorum? — Christus ipse in
sacramentis est principaliter agens ; Ecclesiae ministri sunt tantum instrumentaliter operantes in sacramentis. S. Th. 3. p. q. 64. a. 4. 5. —
In matrimonio ipsi contrahentes ministri sunt. — In aliis sacramentis
regulariter exigitur potestas ordinis et iuris dictionis, excepta eucha­
ristia, in qua nulla regulariter exigitur iurisdictio. Sine ordinis pote­
state nullum sacramentum valet, excepto baptismo. Sine potestate ju­
risdictionis sacramentum valet, excepto sacramento poenitentiae, quod
invalidum est; sed illicite confertur et grave est peccatum, si absque
facultate, saltem praesumpta aut interpretativa, conferatur, v. g., si
simplex sacerdos, non parochus, baptismum, viaticum, extremam un­
ctionem administret, vel episcopus extra propriam dioecesim confirmet
aut ordinet. Clem. I. de PriviL; Trid. s. 6. C. 5. de R., s. 7. c. 10.
338. An requiratur attentio in administratione sacramentorum?
— Attentio est applicatio mentis ad ea, quae peraguntur, seu est actus
intellectus, quo homo considerat id quod agit. — Ad validitatem colla­
tionis sacramentorum non requiritur alia attentio, nisi quae in omni
actu vere humano invenitur. Possunt igitur valide ministrari sacra­
menta communiter etiam a ministro distracto, seu de aliis negotiis
simul cogitante. Ratio est, quia moralitas actus non ab attentione
actuali, sed ab intentione saltem virtuali agentis procedit. Insuper at­
tentio saepe a voluntate hominis non pendet; Christus autem condi­
tionem aliquando impossibilem in ministro sacramentorum requirere
non potuit. — Ad licitam collationem sacramentorum requiritur at­
tentio talis, ut absit omnis voluntaria distractio. Ratio est, quia re­
verentia sacramento debita exigit, ut cum attentione tractetur. Volun­
taria autem distractio ordinarie peccatum veniale non excedit, iuxta
communem sententiam theologorum, nisi periculo in forma graviter
errandi quis se exponat. Excipiunt tamen probabilius et communius
eucharistiam, in cuius confectione omnem voluntariam distractionem
peccatum mortale reputant ob maiorem sacramenti dignitatem. Ne­
gant tamen non improbabiliter La-Croix 1. 6. p. 2. n. 443. ; Mazzotta
et alii. Non improbabiliter, scilicet dummodo absit errandi periculum.
— S. Th. 3. p. q. 64. a. 8. ad 3., 4. d. 6. q. 1. a. 2. q. 1. ad 4. ;
L. 14., 1. 4. n. 75.

228

III.

DE MINISTRO SACRAMENTORUM

339. An in sacramentorum administratione intentio requiratur ?
— Intentio est actus voluntatis, in aliquem finem tendentis, vel actus
voluntatis, quo quis intendit aliquid agere vel omittere. — Ad vali­
ditatem sacramenti, requiritur in ministro voluntas aliqua vera et seria
saltem faciendi id, quod facit Ecclesia, nempe catholica. Ea enim,
quae in sacramentis aguntur, possunt diversimode agi, et nonnisi per
intentionem ministri determinantur ad sacramentalem actionem. S. Th.
3. p. q. 64. a. 8.; Trid. s. 7. c. 11. Hinc S. Th. 3. p. q. 83. a. 4.
ad 7. ait: « Efficacia verborum sacramentalium impediri potest per
intentionem sacerdotis ». — Non requiritur tamen intentio actualis,
sed sufficit virtualis. Ratio est, quia intentio actualis, etsi optima et
desideranda, est interdum moraliter impossibilis; virtualis vero satis
influit in actionem ministri, ut haec vere humana et deliberata dici
possit. — Non sufficit intentio habitualis, nec interf>retativa. Ratio est,
quia ad actum humanum requiritur voluntas aliqua, vi cuius actus
ponatur. Iam vero nec intentio habitualis, nec interpretativa est huiusmodi: Non 1.‘, quia nec actu a voluntate elicitur, nec, quamvis
aliquando elicita, in aliquo effectu vel in serie actionum perdurat.
Non 2.*, quia nec actu elicitur, nec unquam actu elicita fuit, sed
tantum eliceretur, si de re agenda mens cogitaret. Suarez d. 16. s. 2.;
Lugo d. 8. n. 28. 35. — « Sufficit etiam intentio ministri coacta, sive
metu extorta, praeterquam in matrimonio. Ita pariter non invalidât
sacramentum, excepto matrimonio, error ministri circa personam su­
scipientis». L. 19. — E. M.

340. Nota : Ad scrupulos hac in re abiiciendos notandum est
sufficere intentionem implicitam. Hinc S. Alph. 18. ait: «Recte di­
cunt Viva, etc., quod minister, qui de more ponit actiones requisitas
ad sacramentum, nisi debitam intentionem positive excludat, impru­
denter de ea dubitat, quia saltem vult facere quod alias solet, et quod
alii ministri faciunt. Adde, quia per hoc quod cognoscit actionem
illam esse sacram, et frustra non poni, exercite intendit eam ponere
iuxta finem suum. Quare non est opus ut minister ore, vel corde re­
flexe dicat, se intendere conficere sacramentum, sed sufficere ut sit
animo praesens, et attente faciat id quod facit ». Et n. 25. haec idem
S. D. : «Non debet repetere consecrationem, qui minores hostias ad
altare detulit, de quibus, maiorem consecrans, non explicite cogitavit,
nec detexit ». — Si quis facere intendat quod alia Ecclesia schismalica vel haeretica facit, si haec vere sacramentum facit, valet, ex Trid.
s. 7. de Bapt. c. 4.; Spor. n. 121.: L. 1. 6. n. 21. Hinc, immutato

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

229

publice ritu ordinationis in Anglia, ut Sb eo excluderetur potestas con­
secrandi ct oflerendi sacrificii, defectu intentionis, immo contraria in­
tentione, invalidae sunt ordinationes presbyterales et episcopales anglicano ritu peractae. Leo XIII. C. Apostolicae curae 13. Sept. 1896.
— Necesse est, ut intentio praecedat actionem sacramentalem, quae
ex intentione vim capit suam ; i. e. ut antea eliciatur, quam incipias
materiam adhibere et formam proferre. Itaque, si quis sine intentione
baptizandi, vel confirmandi, abluat, vel ungat; ac statim post ablu­
tionem, vel unctionem, hac intentione concepta, proferat formam, nihil
agit. — S. Th. 3. p. q. 64. a. 8., 4. d. 6. q. 1. a. 2. q. 1.
341. An requiratur intentio interna, seu intentio faciendi ritum,
quem intendit Ecclesia? — Intentio alia hic interna est, alia externa.
Interna habetur quoties minister, quando perficit sacramentum, id
efficere vult, quod eo sacramento efficiendum est; habetur externa,
quando omnem ritum externum obit serio, et quasi minister Ecclesiae.
— Si is igitur utramque voluntatem habet, sacramentum valet. Si
neutram, non valet, ut si ioci causa baptizet, absolvat, Trid. s. 14.
de Poenit. c. 9. ; vel exempli aut devotionis causa, ut si parochus
infantem mox natum abluat, non ut eum baptizet, sed ut baptizandi
ritum obstetricem doceat; vel si nutrix, dum puerum mane de more
abluit, dicat: ego te lavo in nomine Patris, etc. Si internam tantum,
valet adhuc, ut si quis infantis morituri, infidelium filii, caput lavet,
quasi ei purgationem aut medicinam faciens, et demissa voce interim
dicat : ego te baptizo, etc. — Si tantum externam, quaestio est, non
adhuc penitus dirempta. Prima sententia negat. Ratio, quia ex Trid.
non requiritur in ministro intentio faciendi quod Ecclesia intendit, sed
tantum faciendi quod facit Ecclesia; et ideo sufficit ut minister serio
applicet materiae debitam formam, ut facit Ecclesia. Insuper difficile
videtur admittere, ministrum posse, occulto animi motu, frustrari ri­
tum, quem nomine Ecclesiae serio agere videtur. Hinc, si neo-sacerdos
exercitii causa totam peragat missam, absque intentione conficiendi sa­
crificii, illud certe non conficeret, quia deest intentio tum interna, tum
externa, non enim externe se exhibet veluti nomine Ecclesiae serio
celebrantem. Si e contra publice celebraret, verbaque proferret conse­
crationis, sacrificium intus apud se nolens conficere, illud adhuc con­
ficeret. Secunda vero sententia communis et tenenda in praxi affirmat.
Prob. ex Trid. s. 7. c. 11., ubi requiritur intentio faciendi quod facit
Ecclesia; ergo non sufficit intentio tantum serio applicandi formam
materiae, ut facit Ecclesia, reipsa enim haec intentio, dum actio ex­

230

in.

DE MINISTRO SACRAMENTORUM

terna ponitur, est ab actione inseparabilis; sed ultra requiritur intentio
faciendi ritum sacramentalem, quem facit Ecclesia; alias tam Trid.
quam Flor, frustra, praeter materiam et formam, requisivissent inten­
tionem ministri faciendi, quod facit Ecclesia. Ecclesia non peragit
solum ritum externum ; adeoque minister, qui sola externa actione
utitur, non facit quod facit Ecclesia ; proinde si ei propositum sit, e. g.,
dum consecrat, ex duabus hostiis hanc tantum, non illam, consecrare;
dum ordinat, eos non ordinare, qui forte sui subditi non sint; si absolvit,
sub hac tacita conditione, si restitueris ; non consecrat, non ordinat,
non absolvit. Item, si quis habeat coram se undecim hostias, et in­
tendat consecrare solum decem, non determinans quas decem intendit,
non consecrat. Ergo externa intentio non sufficit, sed requiritur in­
terna intentio. Insuper id eadem ratione constat, qua evincitur neces­
sitas intentionis ministri ad conficiendum sacramentum. Necessaria haec
intentio est, ut minister agat non nomine suo, sed nomine Christi,
eius gerens personam. — L. 23. 26.; S. Th. 3. p. q. 64. a. 8. 10.;
Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 4. n. 9., 1. 8. c. 11. n. 2.; E. M.
342. An ignorantia vel error ministri irritet sacramentum ? —
Si minister intentionem habeat saltem implicitam et virtualem faciendi
quod facit vera Ecclesia, valet sacramentum, etiamsi ex errore putet
suam Ecclesiam heterodoxam esse veram Ecclesiam, etiamsi explicitant
intentionem non habeat conficiendi sacramentum, dummodo hanc in­
tentionem non excludat, etiamsi formam non intelligat, etiamsi erret
circa veram significationem formae, e. g., si putet haec verba: /foc
est Corpus meum, significare tantum mysticam Christi praesentiam,
etiamsi falso putet, vel materiam vel formam non esse idoneam, e. g.,
si quis panem consecrando, necessaria existimat verba, quod pio vobis
tradetur, eaque omittat. Ratio est, quia nostra ignorantia vel error rei
veritatem non mutat. Si ergo tribus et nonnisi tribus, sacramenta per­
ficiuntur, nempe rebus, verbis, ministro cum intentione faciendi quod
facit Ecclesia, non obstante ignorantia et errore ministri, veritas sa­
cramenti consistit. Insuper, si secus esset, sequeretur, quod cum pro­
testantes per consensum matrimonialem non credant effici sacramen­
tum, eorum matrimonium esset nullum, quod falsum est. — L. 21.
22.; E. M.

343. . In intentio ministri debeat esse determinata ad certam ma­
teriam et personam ? — R. Affirmative. Ratio est: Quoad materiam.
quia secus remaneret in statu indifferentiae: non potest enim ab eo
statu erui, et ad sacramentum determinari, nisi per ministri intentio­

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

231

nem. Quoad personam, quia effectus sacramenti nequit applicari in
genere, sed alicui subiecto : secus nulla fieret applicatio. — Debet
nimirum, pro rei, de qua agitur, natura, determinari actionis obie­
ctum seu terminus : nam si, v. g., dixeris, dono, non determines
autem quid, aut cui, actum habes omni virtute cassum. — Exci­
pienda autem est eucharistia, quae in subiecto non conficitur, et
consequenter ad valorem consecrationis personae determinatio non
requiritur.

344. minister habeat duas intentiones contrarias, quaenam de­
beat praevalere ? — Si voluntates istae sint simul, praevalet praedominans, nempe, quae eligeretur, cognita impossibilitate. — Si inter
voluntates contrarias una succedat alteri, posterior valet, nisi prior
revocaverit, saltem virtualiter, omnem voluntatem subsequentem ; tunc
enim prior voluntas, modo expresse non revocetur, certe praevalet.
In his autem, si adhuc remanet dubium, dubius erit valor sacra­
menti. — Idque valet etiam pro missarum applicatione. — L. 24.
784., 1. 3. n. 700.; Lugo d. 8. n. 121. 123. Cf. V. 1. n. 18.

345. An valida ct licita sit sacramenti collatio cum intentione
conditionata? — Conditio respicere potest ea, quae utcumque perti­
nent ad valorem sacramenti ; dispositiones subiecti licite et fructuose
sacramentum suscipientis ; quamlibet aliam rem. — Licite, in casu ne­
cessitatis, potest et debet apponi conditio, respiciens valorem sacra­
menti, si dubitetur, e. g., an aqua sit, qua baptizatur; an moribundus
extrema unctione muniendus adhuc vivat; an invalide fuerit sacra
mentum susceptum, adeoque reiterandum. Ratio est, ut reverentiae
sacramento debitae, quantum fieri potest, caveatur. — Atque hic se­
dulo animadvertendum est, quod, si praeter hanc reverentiam sacra­
mento debitam, aliud esset praecavendum, quod per appositam con­
ditionem praecaveri non potest, ea uti, adeoque sacramentum sub
ea conditione conficere non licet. Et sic nunquam licet sub condi­
tione conficere eucharistiam cum materia dubia ob periculum ma­
terialis idololatriae; nunquam licet cum eadem dubia materia or­
dines conferre propter gravissima incommoda irritae ordinationis. —
Extra praedictum casum necessitatis et dubii sacramentum sub con­
ditione administrare saepe grave esset, quia non sine nugatione esset
in re gravi.
Conditio respiciens suscipientis dispositiones in sacramento poe­
nitentiae, conferendo ex urgente causa, apponi potest et apponi debet;
ne sacramentum nullitati exponatur. In ceteris vero sacramentis ge-

232

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

neralim non licet ; nam, si postea constet dispositiones defuisse, vel
eis quis perpetuo carere deberet, vel non sine scandalo iterarentur. Si
extrema unctio, e. g., detur infirmo sub conditione: si es dispositus,
i. e. in statu gratiae; et infirmus tunc non sit dispositus, sacramento
privatur, quamvis postea disponatur et obicem removeat; et sic satis
provisum non erit ipsius saluti. — Generatim non licet ; nam in ar­
ticulo mortis, rebus desperatis, S. Alph. n. 82. dicit: «si forte aeger
fuerit sensibus destitutus, in actu peccati mortalis, probabiliter ait
Viva saltem sub conditione extremam unctionem esse illi ministran­
dam, prout etiam de sacramento poenitentiae dicemus n. 483. ». Et
idem 1. Ω. habet n. 732. de extrema unctione.
Conditiones alias apponere non licet, et grave esset. Nam, si con­
ditio est de futuro, sacramentum est nullum. Etenim non valet cum
ponitur materia et forma, quia deest intentio, nec valet quando verificatur conditio, quia deest tunc materia et forma. Excipitur matri­
monium, quod instar aliorum omnium contractuum celebrari sub con­
ditione de futuro potest; qua impleta, perficiuntur, non secus ac si
ab initio pure ac sine conditione initi fuissent. Neque idcirco timen­
dum est praedictum incommodum. Cum enim consensus referatur in
eventum conditionis, tunc reipsa contractus perficitur, atque adeo tunc
fit sacramentum. Si vero conditio sit de praesenti vel de praeterito,
sacramentum nullitatis periculo exponitur: quin imo nullum est, si
huiusmodi conditionis eventus humano modo cognosci non potest, cum
sacramenta hoc certe modo oporteat administrare; e. g., si es prae­
destinatus. — L. 25. 26. 431.: E. M.

346. An licita sit semper collatio sacramentorum cum intentione
conditionata, in dubio utrum valide collata fuerint? — Quoad sacra­
menta characterem imprimentia, certum est licitam esse. C. De quibus
2. de Bapt., ubi indicatur haec forma in dubio de baptismo collato:
Si nondum baptizatus es, ego te baptizo, etc. — Quoad alia sacra­
menta, etiam licita est, si adsit causa sufficiens conditionem ponendi.
Ratio est. quia sacramenta sunt propter homines, et conditionata col­
latione sacramenti consulitur, in quantum fieri potest, tum bono eorum,
qui sacramentum accipiunt, si forte illius sint capaces, tum etiam re­
verentiae sacramenti. — L. 27. 28.; E. M.
Licitum est confessario prudenter dubitanti, an absolverit poenilentem, absolvere sub conditione. Et idem dicunt Tourn., etc. quando
absolvendus est puer de quo dubitatur, an compos sit rationis. Si
quis autem iudicans poenitentem esse dispositum, eum sub conditione

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

233

absolveret, dicens : ego te absolvo, si dispositus sis, recte dicunt, quod
is non peccaret mortaliter, sed non excusaretur a culpa veniali, cum
hoc esset contra ritum Ecclesiae ». L. 28.
« Certum est, quod casu, quo adest extrema proximi necessitas,
et non habetur materia, nisi dubia, tunc minister non solum potest,
sed tenetur sub gravi sacramentum ei ministrare sub conditione. Ad­
vertit tamen Lugo, quod si postea certa habeatur materia, et locus
erit, repetendum est sacramentum sub conditione, si forte primum in­
validum fuerit. Intellige hoc de sacramentis non iterabilibus, ut ba­
ptismo, confirmatione et ordine ». L. 29. De sacramentis aliis nulla
est specialis difficultas, cum iterationi ipsa per se non obstent. Eaque iteranda sunt, quando dubium prudens habeatur de eorum valore, et grave sequeretur damnum, si vere invalide fuerint collata. —
Cf. n. 345.

347. An conditio verbis exprimi debeat? — R. Negative. Ratio
est, quia sufficit ad reverentiam sacramenti, ut mente concipiatur.
Immo, ne opus quidem est conditionem explicite et formaliter in
mente habere; sed satis est, si habeatur implicite et virtualiter, veluti habet, qui voluit Confessiones audire secundum institutionem
Christi vel intentionem Ecclesiae; quia sic reverentia sacramento de­
bita adhuc sufficienter servatur. Apponi tamen ore expressa debet,
ubi hoc praescribit rubrica, ut in baptismo conditionato, praesertim
si publice conferatur, ne adstantes credant, baptismum absolute ite­
rari; et in extrema unctione conditionata. Rit. Rom. de Sacr. bapt.,
de Sacr. extr. unet. — L. 29., H. A. tr. 14. n. 3.; La-Croix 83.;
Gobat 272.; E. M.

34S. An in conferendis vel suscipiendis sacramentis liceat uti opi­
nione probabili? — Quoad collationem sacramentorum, ubi de eorumdem valore agatur, generatim loquendo, id illicitum est ex pr. l.° d.
ab Innoc. XI. Ratio autem est, quia sacramento fieret irriverentia ;
subiecto vero periculum damni adesset, praesertim in baptismo ob
eius maximam necessitatem, et in ordine ob aliorum etiam publicum
damnum. — Licitum consequenter est: l.° Si adsit necessitas, vel
gravis utilitas ex parte proximi. Ratio, quia sacramenta propter homines; neque vero est obligatio reddendi sacramentis reverentiam
plusquam probabilem. Cf. 1031. 2.° Si habeatur probabilis opinio de
jurisdictione confessarii, vel de validitate matrimonii. Ratio, quia Ec­
clesia supplet tunc sua auctoritate quoad jurisdictionem conferendam
confessario, et quoad convalidandum contractum, si forte contractus

234

HI. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

ille nullus est ob impedimentum, quod Ecclesia supplendo aufert.
3°. Quando administratio sacramenti fieret obnoxia nimis scrupulis aut
difficultatibus, secus enim non posset baptizari infans, quem parentes
asserunt non esse baptizatum, cum tale testimonium non sit nisi
tantum probabile; neque absolvi posset poenitens, de cuius disposi­
tione prudens tantum probabilitas haberi potest. — L. 57. 633. 1. 1.
n. 50. 51.
Quoad susceptionem vero sacramentorum cum opinione probabili,
si iterum agatur de valore sacramentorum, idem dicendum est; pro­
pter easdem rationes. — Verum in his, quae ad valorem sacramen­
torum non pertinent, in sacramentis sive conferendis sive suscipiendis
eadem regula est ac in aliis legibus. Nam, si stante probabilitate non
contemnuntur aliae leges ; neque profecto, stante eadem probabilitate,
sacramenta contemnuntur. Id vero maxime valet quoad dispositiones
ministrantium et suscipientium. In his enim gravis probabilitas pro
certitudine habetur. Insuper tum administratio, tum susceptio sacra­
mentorum, scrupulis et anxietatibus conscientiae continue esset ob­
noxia. Quare satis est accedere ad sacramenta sive conferenda, sive
suscipienda cum probabili dispositione. — Lugo de Poenit. d. 14.
n. 109.; La-Croix 105.; L. 1. 1. n. 32. 48., I. 6. n. 461. 475. 482.
560. 573.
349. An fides et firobitas ministri ad validam et licitam sacra­
mentorum adminislrationem requirantur? — Ad valorem sacramen­
torum nec fides nec probitas, seu status gratiae, in ministro requi­
ritur. Constat l.° ex praxi et perpetua traditione Ecclesiae, quae nun­
quam baptizatos ab haereticis et improbis rebaptizari voluit. Constat
2.° ex definitione Ecclesiae. Trid. s. 7. c. 12. de S., c. 4. de B. —
Ad licitam autem sacramentorum adminislrationem requiritur in ministro
fides et probitas, saltem si is ad sacramenta conferenda consecratus
sit, et ea conficiat solemniter, id est, cum integro ritu ab Ecclesia
praescripto. Graviter igitur peccat, qui tanquam minister Ecclesiae
vel vi ordinis sibi collati in mortali sacramenta ministrat. Cum enim
per se et ex officio sit ad hoc munus exercendum constitutus, ad illud
obligatur, cum debita dispositione et sanctitate exercendum. Quare huius*
modi minister fide destitutus vel improbus irrogat gravem Deo et Christo
iniuriam, sancta indigne tractando, et, quantum in se est, contami­
nando. Nam minister sacramentorum repraesentat Christum prima­
num ministrum, qui est Sanctus sanctorum, eiusque personam gerit,
adeoque necessc est, ut et ipse sit sanctus. Saltem, etc.; etenim, an

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

235

id exigat officii sanctitas, an rei etiam sanctitas, quia sacramentorum
minister repraesentat personam Christi, et sancta sancte sunt tractanda,
satis non constat. — L. 31. 32.; S. Th. 3. p. q. 64. a. 5. 6., q. 82.
a. 5., s. q. 36. a. 5., q. 38. a. 2.; Lugo d. 8. n. 150.; Suarez d. 16.
s. 2.; E. M.
350. An peccet graviter minister, qui confert in mortali sacra­
mentum, ad quod non est specialiter ordinatus seu consecratus ? —
R. Negative probabiliter, quia obligatio in ministro habendi sanctita­
tem probabiliter non oritur praecise ex ipsa sanctitate Christi et sa­
cramenti secundum se, sed ex ministri consecratione in ordine ad sa­
cramenta conferenda. Billuart Diss. 5. art. 4.; S. Th. 3. p. q. 64. art. 6.,
4. d. 5. q. 2. a. 2. Alii tamen affirmant. S. Lig. 32. admittit pro­
babilitatem utriusque sententiae; in affirmativam tamen magis inclinat.
Cf. Sporer n. 176.; Roncaglia cap. 3. q. 6.; Sanchez de Matr. 1. 2.
d. 6. n. 4. — « Haec quaestio, ut ait idem S. Alph. 1. c. tantum
locum habet in baptismo, et matrimonio, nam alia sacramenta patet
non posse ministrari, nisi a ministris consecratis ». Hinc contrahentes
matrimonium in mortali probabiliter peccant graviter, dumtaxat sacra­
mentum suscipiendo, non etiam ministrando. L. 30., 1. 6. n. 884.
Leviter tamen peccant etiam laici baptizantes in necessitate, vel
matrimonium contrahentes, si sint in statu gravis peccati. Nam certe
non decet in statu peccati personam gerere Christi, et decet sancta
sancte tractari.

351. An peccet graviter sacerdos, seu minister consecratus, mini­
strans quidem sacramentum in mortali, sed non solemniter, v. g. ba­
ptismum absque caerimoniis in casu necessitatis? — Controvert!tur,
ut in quaesito praecedenti, eaedemque pro utraque parte afferuntur
auctoritates et rationes. Hinc probabiliter dicendum est, eum non pec­
care graviter, quia licet sit per se consecratus ad sacramenta mini­
stranda, non agit tamen ut consecratus seu ex officio, sed tantum
ut laicus ex caritate ad succurrendum proximo in necessitate. —
L. 32. 884.
352. An peccet graviter minister consecratus et solemniter mini­
strans in mortali, si urgeat gravis necessitas ? — R. Negative, rigorose loquendo, nempe si periculum sit ita urgens, ut actum contri­
tionis elicere per tempus ei non liceat. Cum enim sacramenta sint
propter homines, irreverentia abesse videtur, si, in ea necessitate ho­
mini subveniendi, sacramentum a peccatore ministratur. Sed haec

236

ΙΠ. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

hypothesis generatim neganda est. Satis enim est interiori voluntatis
actu dolorem et detestationem concipere peccati, quia Dei offensa
est, quod statim fieri potest. Porro a mortali excusandus non est
minister, qui conscius gravis culpae, casum necessitatis praevidere
potest, ut parochus et alii, qui ex officio sacramenta ministrare dé­
lient, et proinde speciali obligatione in statu gratiae habitualiter per­
manere tenentur. L. 33. 86. 617.; Lugo d. 8. n. 151. de Euch. d. 9.
n. 8.; Sanchez d..2O7.
353. An graviter peccet, qui ministrat eucharistiam in mortali i
— R. Affirmative probabilius. Ratio est, quia gravem iniuriam irrogat
sanctissimae eucharistiae. Licet enim ipse non agat ut causa efficax
in conficiendo sacramentum, est tamen illius dispensator ad id spe­
cialiter consecratus, et obit ministerium, quod immediate sanctifica­
tioni animae cooperatur. Hinc celebrans et ministrans in mortali, qua­
tuor sacrilegia committit: l.° Quia sacramentum conficit. 2.° Quia
suscipit. 3.° Quia ministrat sibi indigno. 4.° Quia eucharistiam mini­
strat in mortali. Sed una tantum actio est, et ideo sat est dicere se
celebrasse in lethali. L. 35. et alii communiter. Probabiliter tamen
censent cum peccare tantum venialiter Lugo d. 8. n. 155.; Salm. tr. 1.
c. 7. n. 11., et alii; quippe nec Christi nomine agit, nec ipse san­
ctificat quemquam, sed quasi sacramentum transfert de loco in lo­
cum. Hanc opinionem probabilem putat Diana non solum si extra
missam, sed etiam in missa communio ministretur. Tr. 2. de Praec.
div. et eccl. sacr. comm. res. 25. — S. Th. s. q. 36. a. 5. ad 4.;
L. 1. 2. n. 46.
354. An graviter peccent, qui in mortali sive mediale sive imme­
diate tangunt aut deferunt eucharistiam ? — Triplex est sententia
probabilis. Prima sententia probabilior affirmat in utroque casu, quia
rem sanctissimam seu Corpus Christi indigne tractant. Hanc senten­
tiam valde probabilem vocat S. Lig. 35. — Secunda sententia negat,
quia nulla hic adest administratio sacramenti, nec apparet materia tam
gravis, ut peccatum mortale inducat. Ita La-Croix n. 101.; Salmant.
c. 7. n. 1.; Busemb., et S. Lig. dicit hoc non esse improbabile. —
Tertia sententia sic distinguit : Peccant quidem graviter tangentes im­
mediate sanctissimam eucharistiam in mortali, non vero tangentes me­
diate. Ratio repetitur ex gradu valde diverso irreverentiae inter pri­
mum casum et secundum. Ita Billuart. At si sua non caret probabilitate
opinio Card. Lugo, de qua n. 353. (hic), omnis tunc evanescit diffi­
cultas. — S. Th. s. q. 36. a. 5. ad 4.

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

237

355. An peccent graviter exercentes in mortali alias functiones
sacras ? — R. Negative, quia omnia alia exercitia ordinum, praeter
confectionem et administrationem sacramentorum, non videntur sub
gravi exigere sanctitatem, cum non sint proxime ordinata ad animae
sanctificationem. Ita communiter et probabilius. — Non peccant ergo
graviter: l.° Diaconi et subdiaconi qui, in mortali, altari solemniter
ministrant. 2.° Episcopi, in mortali conficientes chrisma vel oleum
sanctum. 3.° Episcopus vel sacerdos, qui in mortali consecrat, vel
benedicit templum, benedicit vestes sacras aut corporalia, assistit ma­
trimonio, benedicit cineres, aquam lustralem, etc. 4.° Concionator
exsistens in peccato mortali. — L. 37.-40. 747. 767. 889. ; Lugo
d. 8. n. 152. seqq.
356. An teneatur minister confiteri ante confectionem sacramenti,
si reus sit peccati mortalis / — R. Affirmative, si agatur de missae
celebratione, et ipsi copia confessarii non desit; quia omnes fideles
communicaturi Confessionem praemittere debent ex Trid. s. 13. C. 7.,
c. 11. — Negative vero probabilius, si agatur de aliis sacramentis;
quia nulla lege ad Confessionem obligatur; atque adeo sufficit, ut actum
contritionis eliciat. Excipe tameiï>-si ipsi de perfectae contritionis de­
fectu constet. — L. 34. 617.
n
357. An peccet graviter, çgà·. audit Confessionem in mortali, sed
non absolvit ? — R. V.-ugauve probabilius, quia confessarius audiendo
confessionem non conficit sacramentum. L. 36.

358. Quot peccata committat confessarius p/ures poenitentes suc­
cessive in mortali absolvendo? — Prima sententia est, quod committit
tot peccata, quot personas absolvit ; ratio, quia singulae absolutiones
constituunt actiones morales distinctas, totidem indicia completa, totidemque sacramenta in statu peccati collata, proindeque totidem pec­
cata. Ita L. 1. 5. n. 50. cum aliis. Secunda sententia est, quod nonnisi
unum committit peccatum. Ita Salmant. de Censur. c. 2. n. 72., cum
aliis, quos allegant, eamque opinionem probabilem appellat Lugo de
Poenit. d. 16. n. 558. Idem generatim dicendum de eo, qui succes­
sive, sed continue, plura confert sacramenta, e. g., plures baptizat,
confirmat, ordinat. Et sane, si peccatum ex officii sanctitate desumitur,
verius est unicum peccatum committi, quia unicum baptizandi, con­
firmandi, etc., ministerium exercetur. — Busemb. 6 i7.
359. Quot peccata committat, qui in mortali pluribus eucharistiam
ministrat? — R. Probabilius unicum tantum; quia unicam actionem

238

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

moralem ponit; singulae enim distributiones per modum unius ha­
bentur, et unicam administrationem, unumque convivium constituunt.
L. 30. 35., 1. 5. n. 30. Cf. 353., ubi duplex de culpae huius gravi­
tate opinio producta fuit.
360. Quid de obligatione ministrandi sacramenta ? — Curam ani­
marum habentes tenentur sub gravi ex iustitia sacramenta ministrare
subditis suis rationabiliter petentibus. Curam enim animarum susci­
piendo ad id sese obligaverunt, tacito contractu inito cum subditis,
a quibus sustentationem aut saltem honorem accipiunt. — Tenentur
igitur, si urget commune praeceptum illa suscipiendi, vel si privata
petentis necessitas vel utilitas administrationem exigit, v. g., si petens
praevideat aliquod periculum, vel in tentatione versetur, et gratia sa­
cramenti indigeat, vel si devotionem statui suo cen venientem exercere,
aut Indulgentiam lucrari velit, etc. — Alii, curam animarum non ha­
bentes, non tenentur ministrare sacramenta ex iustitia; aliquando tamen
tenentur ex caritate, scilicet in gravi proximi necessitate; sed sine
gravi proportionato incommodo proprio. — L. 58. 623. 728. 729.
- _y
361. Quinam hic censeanhirjiXfffmarum curam habere? — Ii om­
nes, qui ex officio, seu titi»
Speciali jurisdictionis spiritualis aut de­
legationis, aliquam partem ov. :qs Christi pascere seu curare debent.
Tales igitur sunt Episcopi, parochi, et q.uicumqte curam subsidiariam
animarum habent ex commissione seu munere publico, ut sunt coadiutores seu vicarii parochorum, capellani militum, nosocomiorum, etc.
Item respectu regularium, praelati seu superiores proprii; respectu monialium, earum capellani, seu confessarii. L. 58.
362. Quaenam sacramenta in necessitate ministranda sint, etiam
cum periculo mortis, sive ab habentibus curam animarum, sive ab
alus ? — Qui curam animarum non gerunt, certo tenentur tantum
ad ministranda sacramenta absolute necessaria ad salutem, baptismum,
scilicet et poenitentiam, vel extremam unctionem, quando quis nullo
modo confiteri queat. Ratio est, quia non tenentur nisi ex sola cari­
tate ad subveniendum proximo in gravissimo salutis periculo. Sola
autem praelata sacramenta sunt ad salutem necessaria. — Etiam cu
ram animarum gerentes valde probabilius tenentur ad sola praefata
sacramenta cum quovis periculo ministranda. Ratio est. quia alia sa­
cramenta non sunt tantae necessitatis, ut quis ad illa conferenda cum
gravi vitae discrimine teneatur. Ita L. 233. 729. innixus Declarationi
Gi .· rii Kill. 12. Oct 1576., et item Declarationi S. C. C. ab eo­

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

239

dem Pontifice approbatae. Affirmat e contra Suarez eos ex vi officii
sui teneri ad eucharistiam etiam ministrandam, quae licet non sit ab­
solute necessaria, valde tamen prodest ; et populo magnum esset scan­
dalum, si parochus sineret sine viatico mori suos parochianos. Et hanc
sententiam, synodi plures amplexae sunt, et nuperrime etiam Concilium
Plenarium Americae Latinae n.531. Declarationem autem Gregorii XIII.
et S. C. C. in dubium revocat Benedict. XIV., de Syn. 1. 13. c. 19.
n. 7. 10. — Ceterum qui gerunt curam animarum, tenentur vitam
exponere non tantum in extrema, sed etiam in gravi necessitate, dum
alii ministri in sola necessitate extrema ad id obligantur. La-Croix
1. 3. p. 1. n. 755. seq. — L. 58. 624., 1. 2. n. 27., 1. 3. n. 389.;
S. Th. 2. 2. q. 26. a. 5. Cf. 90.

363. An teneatur quis, non parochus, exponere vitam ad mini­
stranda praefata sacramenta cum probabilitate tantum successus vel
necessitatis ? — Prima sententia affirmat « ex lege caritatis, quae obli­
gat in pari periculo exponere vitam temporalem ad salvandam vitam
proximi spiritualem ». L. 624. Secunda sententia negat, quia nimis
durum est exigere actum adeo heroicum ad proximum adiuvandum,
nisi adsit moralis certitudo sive successus sive necessitatis. Hinc non
teneris exponere certo vitam ad aliquem baptizandum, vel absolven­
dum, si probabiliter perire debes, antequam id adimplere possis, vel
probabiliter praesumas, illum esse baptizatum, aut non versari in statu
peccati mortalis, aut etiam posse facile sibi subvenire per actum con­
tritionis perfectae. — S. Lig. 624. ait primam sententiam sibi magis
arridere; addens: «si tamen sacerdos nesciat eum esse in mortali,
non tenetur absolvere cum periculo vitae ». Verum 1. 2. n. 27. po­
steriori sententiae videtur adhaerere; et 1. 6. n. 728. videtur exigere
maiorem probabilitatem pro neccessitate proximi.

364. Resolves : Peccant graviter habentes curam animarum, non
tantum si sine ratione ministerium suum denegent, sed etiam si se
morosos et difficiles saepe praebeant: quia sic fideles a sacramentis
deterrent, et res eodem recidit, ac si sacramenta denegarent. — Mor­
tale tamen non est, uni vel alteri aut eidem semel vel iterum, citra
necessitatem petenti, sacramentum poenitentiae vel eucharistiae dene­
gare; quia damnum facile reparari potest, nec subditus ideo graviter
invitus censetur. — Si subditi irrationabiliter petant, nullum est pec­
catum. Hinc non tenetur parochus quotidie cum scrupuloso vel devotulis tempus terere, cum tam frequens Confessio istis non expediat,
nec ipsi ius strictum ad absolutionem tam frequentem habeant. — Si

240

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

parochus idoneos habeat vicarios, non tenebitur adeo rigorose Con­
fessiones subditorum excipere; debet tamen fidelibus ipsum nominatim requirentibus satisfacere, nisi aut impeditus sit, aut poenitentes
libenter alium confessarium sint adituri. — Peccant graviter, generatim loquendo, curam gerentes animarum, qui subditorum Confessio­
nem excipere nolunt, nisi paucis diebus intra mensem determinatis ;
quia in causa sunt cur fideles in statu peccati diu remaneant, et a
sacramentis suscipiendis arceantur. — L. 58.
365. Quid de obligatione denegandi sacramenta indignis petenti­
bus ? — Minister tenetur generatim et sub gravi, per se loquendo,
sacramenta indignis denegare, quia lex naturalis obligat dispensatorem
ad bona Domini fideliter et iu.xta eius voluntatem dispensanda; porro
voluntas certa Christi est ut sacramenta indignis non conferantur, iuxta
illud Matthaei 7., 6.: Nolite dare sanctum canibus, neque mittatis mar­
garitas vestras ante porcos. Rit. Rom. de SS. euch. sacr., de Sacr.
extr. unet. Cf. Lugo d. 8. n. 164. ISO. 193.; Suarez d. 8. s. 2.—
Quin immo, ut notat S. Alph. 43., « in quibusdam sacramentis mi­
nister, ut se fidelem dispensatorem praestet, non sufficit, si petentem
nesciat esse indignum, sed amplius tenetur prudentem rationem ha­
bere, quod ille sit dignus ; in sacramento enim poenitentiae, cum in eo
omnino requiratur ad valorem poenitentis dispositio, minister, prout
iudex ad hoc constitutus, debet de ea se certum reddere. In sacra­
mento quoque ordinis, Episcopus debet certam habere scientiam de
dignitate ordinandi, cum ad ordinem, prout directum ad publicum
bonum, nemo habet ius, nisi qui vocatur a Deo tanquam Aaron. In
matrimonio autem sacerdos assistens debet inquirere in impedimenta,
cum ad hoc constituatur ab Ecclesia. In aliis vero sacramentis, ea
non sunt deneganda eis, qui catholice vivunt, nisi constet de indigni­
tate poenitentis... Ratio, quia ad haec alia sacramenta omnes fideles
ius habent et ministri non sunt indices, sed dispensatores, unde in
eis non habent ius inquirendi, sed tantum debitum dispensandi omni­
bus, qui petunt; modo isti non sint positive indigni ». — Cf. Decr.
Ne temere de Spons, et Matr. S. C. C. 2. Aug. 1907.
Peccatori publico, sive occulte sive publice petenti, denegandum est
sacramentum ; quia nulla ratio adest, cur regulae generali exceptio
liat; immo grave scandalum fidelium ex sacramentorum concessione
sequeretur. S. Th. 3. p. q. 80. a. 6.; L. 44. In casu vero dubii, an
quis peccaverit, concedendum ; in dubio, an egerit poenitentiam, de­
negandum. L. 48. — « Excipitur tamen peccator in articulo mortis

241

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

constitutus », L. 44., quia quisque praesumitur se tum velle rite di­
sponere, et necessitas tollit scandalum, ipsaque occulta moribundi poe­
nitentia, a ministro publicanda, si publice ei sacramenta essent mini­
stranda. La-Croix 143. Rarissimus est casus, quo sacramentorum
denegatio extendatur etiam ad poenitentiam. Obligatio autem adest
semper, quoad ipsam, absolutionem indisposito denegandi.
Peccatori occulto, occulte petenti, pariter negandum est sacramen­
tum; quia reverentia erga sacramentum, et caritas proximi in his
adiunctis hoc postulant, S. Th. 3. p. q. 80. a. 6. ; L. 50., excepto
casu, quo crimen cognitum fuisset ex Confessione; tunc enim nec
etiam licet ministro peccatorem monere. Idque vetitum est, etiamsi
confessarius sacramentum denegare possit sub praetextu aliarum cau­
sarum. L. 50. 51. — Peccatori vero occulto, publice petenti, non est
denegandum sacramentum. Ratio deducitur ex incommodis, quae se­
querentur ex sacramenti denegatione ; orirentur enim scandala et per­
turbationes in Ecclesia, et praesertim fideles in suspicionem adducti,
ne a sacramentis prohiberentur, ab ipsis recederent. Qui autem mi­
nistrat indigno sacramenta, nonnisi materialiter ad eius peccatum
cooperatur, quae cooperatio, ex gravi proportionata causa, licita est.
Cf. 374. S. Th. p. 3. q. 80. a. 6.; L. 49. 50.; Lugo d. 8. n. 176.;
Rit. Rom. de Euch. sacram. — E. M.
366. Quandonam censeatur peccator publicus, seu notorius, vel
occultus; et occulte petens sacramentum? — Peccator publicus ille di­
citur, cuius crimen vel pessima vita communiter cognoscitur. Quod
si infamia eius nondum venerit in communem notitiam, ita tamen
cognoscatur, ut celari amplius non possit, dicitur notorius; si vero
absit periculum, ne improbitas nota fiat, peccator occultus nuncupatur.
%
Quare adhuc occultus peccator erit, si eius improbitas paucis tantum
nota sit, qui eam non manifestabunt, ita ut illa communi notitiae sub­
ducatur. — Peccator occulte petens dicitur ille, qui reperitur solus cum
ministro vel paucis aliis, (piorum merito nulla habeatur ratio, ut sunt
pueruli, etc. Secus publice petere censetur.

367. An sit negandum sacramentum indigno publice petenti, cuius
crimen est notorium quidem, sed nondum publicum? — R. Negative
iuxta sententiam probabiliorem, quia non potest dici adhuc peccator
publicus; insuper variis incommodis obnoxia esset denegatio. Immo
probabilius non est denegandum sacramentum, etiam si plerique ex
praesentibus crimen noverint, quandoquidem non est simpliciter pu­
blicum. Excipe, nisi brevi crimen sit publicum efficiendum, et fidelium
Bucceroni. hist. thcol. moralis III.

16

242

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

scandalum esset consequenter timendum ex sacramenti concessione._
Cf, n. seq. ; L. 45.
36S. An denegandum sil sacramentum peccatori, quando crimen
eius non est publicum ubi petit, publicum tamen est alibi? — R. Ne­
gative saltem probabilius; quia ex una parte ministrando ei sacra­
menta non adest aliorum scandalum, et ex altera parte, si denega­
rentur, ea nascerentur incommoda atque damna, quae ex denegatione
peccatori occulto facta proveniunt. Secus vero dicendum, si notitia
illius criminis facile sit in eum locum brevi perventura. Prudenter
enim timeri potest, ne ex sacramenti concessione fidelium scandalum
oriatur. — L. 46.
369. Quid requiratur ut publico peccatori eucharistia possit mi­
nistrari? — « Laymann, etc. requirunt praeter Confessionem, aliquod
tempus bonae conversationis ad tollendum scandalum. Possev., etc.
dicunt sufficere Confessionem coram pluribus (modo, addit Bernal,
poenitentia brevi sit publice manifestanda). Et recte Croix adhaeret
huic sententiae, quando peccator non habet proximam peccandi occa­
sionem ; quia, qui publice confessus est, publice censetur emendatus;
secus, si adesset occasio, ct ille eam non deseruerit. Qui autem oc­
culte petit, sufficit eum occulte egisse poenitentiam ». L. 47.; Rit.
Rom. de Euch. sacram. — E. M.
Hinc, ut patet, alia esset ratio habenda publici blasphematoris,
qui iam publice in ecclesia ad Confessionem accessit, vel accessisse
praesumitur; alia vero publici concubinarii, qui civili matrimonio tan­
tum nupsit, et domi retinet suam concubinam, quod scandalum prius
est regulariter removendum.
370. An denegandum sil sacramentum ordinis peccatori occulto
publice petenti? — R. Affirmative. « Ratio certa est, quia qui se in­
gerit in munera publica, ad quae non est idoneus, repelli debet etiam
cum infamia, ob bonum publicum privato praeferentium. Et quod cle­
ricus indignus, quamvis ob crimen occultum, possit et debeat repelli,
patet ex Trid., ubi in s. 14. C. 1. de R. dicitur, quod Episcopus
potest prohibere clerico, ne ascendat ad ulteriores ordines: et clericus
tenetur ei obedire, etiamsi ascensus a suo praelato « ex quacumque
causa etiam ob occultum crimen quomodolibet, etiam extraiudicialiter,
luerit interdictus». Et additur, quod «nulla contra ipsius praelati
voluntatem concessa licentia se promoveri laciendo, ei suffragetur».
Ac maxime notandum, quod Episcopus non tenetur eo casu manife­

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

243

stare causam, cur repellat ab ordinatione, iuxta Declarationes S. C. C.
21. Mart. 1613., 26. Apr. 1668.; Bened. XIV. de Syn, 1. 11. c. 2.
n. 16. Quod autem Episcopus non solum possit, sed etiam debeat
repellere indignos, quamvis occultos, patens suadet ratio ex eod. Trid.
s. 23. de R. C. 5. et 7., ubi signanter praecipitur, ut Episcopus or­
dinans, mores diligenter investiget, et examinet. « Ad quid igitur debet
praelatus mores clericorum investigare et examinare, nisi ut repellat
quos noverit indignos?» L. 52. 69.; S. Th. s. q. 36. a. 1. 3. 4.

371. Nota: « Qua de re, ait idem S. D. 803., Episcopi in hac
probatione expetenda non debent esse contenti simplici attestatione
parochorum... sed insuper ab aliis fide dignis, capta secreta informa­
tione certi fieri debent, non solum quod initiandus non fuerit malus...
sed etiam quod ille sit positive bonus, etc. ». Cf. Bened. XIV. C.
Ubi primum ; S. Th. s. q. 36. a. 4. ad 3.
372. An parochus possit assistere matrimonio eorum, qui sunt
publici peccatores ? — Affirmant Laymann, Croix, Lugo. Ratio, quia
parochus non est minister sacramenti, sed tantum testis, unde ex una
parte, cum sit publicus minister, non potest suam negare assistentiam ;
ct cx altera licite potest assistere, cum sua cooperatio sit mere ma­
terialis. Negant vero alii, inter quos S. Alph., nisi de causa gravi et
proportionata, tum quia de iure naturali nemo potest cooperari pec­
cato proximi, tum quia parochus tenetur ex iustitia, ex contractu inito
cum communitate a qua stipendium accipit, incumbere saluti spiri­
tuali suarum ovium, eas avertendo a peccatis. Et mox subdit S. D.,
« quod dicimus de parocho, dicendum est etiam de testibus ; qui ta­
men satis excusarentur a peccato, si assisterent coacti metu gravi,
cum ipsi non teneantur, nisi ex caritate, impedire peccatum. Parochus
autem etiam excusari potest ad vitandam mortem, vel alia graviora
mala communitatis, vel ipsorum contrahentium, puta ne ipsi perseve­
rent in peccato». L. 54.; E. M.

373. An si unus sponsorum sit publice indignus, possit alter ma­
trimonium cum ipso inire, et consequenter sacramentum ei ministrare ?
— R. Negative, si sit indignus, quia est excommunicatus vitandus,
ut patet. — Affirmative, si sit indignus, quia excommunicatus, sed
toleratus; Cone, enim Const, indistincte concessit fidelibus posse communicarc cum excommunicatis toleratis. — Affirmative, si sit indignus
ob aliquod peccatum, et alter sponsus sine gravi incommodo non
posset a matrimonio recedere. Ita probabilius et communius. Ratio,

244

HI. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

quia praefata administratio est ab ipsis, ut a ministris ad id non con­
secratis. L. 55., H. A. tr. 14. n. 6. Hinc qui contrahit cum indigno,
a lethali excusatur; non enim peccat qua ministrat indigno, quia id
sola caritas vetat; et incommodum grave excusat, quod vix abest, aut
ne vix quidem ; nec qua petit ab indigno, quia is est minister ad id
non consecratus. — Lugo d. 8. n. 226. 230. ; L. 1. 2. n. 60.

374. Quid, si sacramentum indigno denegari non possit, sine vitae
periculo? — Non licet dare, si petatur in contemptum Religionis vel
in odium fidei, vel si citra offensionem aliorum et scandalum dari non
possit, /fis remotis, sunt qui negant, quia summa irreverentia est dare
sanctum canibus; idque licet tantum ad communia damna vitanda.
Neque desunt, qui neque hoc admittunt, cum res intrinsece illicita sit.
Profanatio enim sacramenti, ipsa eius concessione, habetur immediate
in casu, et, ea profanatione mediante, evasio mortis habetur. Alii
affirmant, quia in tanto discrimine rerum irreverentia cessat. Alii alia
via rem expediunt; docent enim licitum esse simulare administrationem sacramenti, excepto sacerdotio ; non quidem formaliter, sed ma­
terialiter, nempe mutata substantialiter materia vel forma, v. g. si
dicat: ego te haud absolvo, vel absolvam, vel absolvo?, semper re­
moto scandalo. Cf. n. seq. Verum sacramenta conferre indignis non
est per se malum. Sane Christus communicavit ludam ; quis dixerit
Christum rem fecisse materialiter malam? Ac, si licet sacramentum
dare indigno ad eius famam tuendam, cur idem non licebit ad pro­
priam tuendam vitam ? Caritas tantum vetat cooperari sacrilegio su­
scipientis, caritas autem non obligat cum incommodo gravi. Proprie
autem loquendo cooperatio non habetur in casu, sed mera permissio.
Totum enim illud quod facit minister bonum et sanctum in se est,
quo indigne suscipiens sacramentum ex sua abutitur malitia. — L. 49.
59.; Lugo d. 8. n. 180. 181.; Suarez d. 67. s. 1. in fin.; Viva in
pr. 29.d. ab Innoc. XI. n. 11.; Carden, in cit. pr. n. 53. ; Lehmkuhl ed. 8. n. 43. Cf. hic 375.
375. .4n intrinsece illicita sit sacramenti simulatio? — Simulatio,
latissime sumpta, est positio signi de se indifferentis ad plura, cum
praevisione, quod aliquis sit decipiendus, eo quod accepturus sit illud
in sensu, qui non est verus. Per hoc autem distinguitur a dissimula­
tione, quod dissimulatio sit praetermissio omnis signi, quando merito
poni deberet. — Simulatio alia est formalis; qua minister directe
intendit decipere; alia \ero materialis, qua minister non intendit di­
recte decipere, sed ex rationali et iusto motivo agens, deceptionem

III. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

245

praevidens, eam permittit. — Sacramenti simulatio esse potest vel
circa rem plane indifferentem respectu essentiae sacramenti, vel circa
rem respicientem ipsam naturam sacramenti — Simulatio esse po­
test vel mere circa administrationem sacramenti ; vel circa ipsum sa­
cramentum ; quando nempe quis vel actionem ponit, qua alii sacra­
menti confectionem seu collationem falso credere possunt; vel ficte
quidpiam ponat, quod pertinet ad essentiam sacramenti.
Porro simulatio formalis non modo in sacramentis, sed in quo­
cumque alio casu, non licet: quia mendacium facti est, S. Th. 2. 2.
q. 111. a. 1. Simulatio materialis circa rem, plane indifferenter se
habentem ad sacramentum, h. e. ad ipsam sacramenti administrationem vel sacramenti essentiam, per se loquendo, non est illicita, quia
non est simulatio administrationis sacramenti, vel sacramenti: neque
adest alia vitiosa circumstantia, ut supponitur. Simulatio materialis
circa ipsam adminislrationem sacramenti per se loquendo, intrinsece
illicita non est: nam nulla ponitur actio, quae per se pertineat ad
essentiam sacramenti, et actio quae reapse ponitur est actio, ut sup­
ponitur, honesta, licet opinio ex ea induci possit in alios collationis
sacramenti. Simulatio materialis circa ipsum sacramentum, vel partem
essentialem sacramenti, illicita omnino est. Ratio est, quia est gravis
irreverentia in Christum, cui minister illudit, abutendo rebus sacris
ab ipso institutis. Insuper id evincitur ex pr. 29.a d. ab Innoc. XI.,
in qua specialiter agitur de materiali simulatione. Ac a S. U. I.
6. Sept. 1628. coram SSmo cautum fuit, sacerdotes, qui coguntur
a Tureis baptizare eorum filios, non ut Christiani fiant, sed pro cor­
porali salute, non posse... eos baptizare, adhibita materia sine forma.
Bened. XIV. C. Postremo mense § 21. — L. 59. 62.; La-Croix 150.
158.; E. M.
376. Resolves : « Si quis nolens confiteri ingrediatur confessio­
nale, et genuflexus alloquatur confessarium de aliquo negotio, non
simulat sacramentum, nec peccat peccato mendacii ». L. 60. Actio illa
de se indifferens est; et in ea deest omnino materia et forma sacra­
menti. L. ib. — Graviter peccaret confessarius, qui verba absolutionis
proferret sine animo absolvendi, etiamsi id ageret ad se facilius ex­
pediendum a poenitente indisposito, et absolutionem instanter petente >
aut etiam per gravissimas minas exigente. Dicunt plures, posse con­
fessarium in hoc casu dicere: Eço te absolvo, pronuntiando τό non
ita demisse, ut non audiatur a poenitente. Non improbabile hoc in­
dicat S. Alph. 59. ; sed confessarius alias voces aut preces potius

246

ni.

DE MINISTRO SACRAMENTORUM

quam absolutionis formam tunc facile pronuntiare posset; ceterum
casus iste fere chimaericus esse videtur. — Non simulat autem sacra­
mentum poenitentiae confessarius, qui recitat preces super poenitentein
indispositum, ne adstantes advertant, illum sine absolutione dimitti;
constat enim apud omnes, quod poenitentes saepe cum sola benedi­
ctione dimittuntur, et subinde sine intentione confitendi aut Confes­
sionem perficiendi ad sacrum tribunal accedunt. L. 59.
Gravissime peccaret sacerdos, qui in missa pronuntiaret verba
consecratoria super panem et vinum, intentionem consecrandi exclu­
dens. Neque bona fide excusari possunt, qui crassa ignorantia labo­
rantes, et in mortali celebrantes, consecrationem simulant, ne sacri­
legii rei evadant, etiamsi verba consecrationis omnino omittant. —
Graviter peccat sacerdos, qui hostiam non consecratam pro consecrata
porrigit etiam scienti et consentienti, ut evenit quandoque miseris sa­
cerdotibus cum complice, qui famae servandae gratia ad sacram men­
sam accedit. Ratio est, quia sic hostia non consecrata exponitur ado­
rationi tum adstantium, tum ipsiusmet etiam scienter recipientis cum
reverentia externa, quae idololatriam externam et materialem, et proinde
quid intrinsece malum constituit. L. 61.; S. Th. Quodl. 5. a. 12.
« In casu quo aliquis non poterit se disponere ad Communionem,
posset aliquando convenire cum parocho, ad infamiam, vel scandalum
vitandum, ut hic dicat tantum super ipso verba: Corpus Domini nosiri /esu Christi custodiat, etc.; et non praebeat hostiam, ut admittit
La-Croix 160. ». L. 61.
Iuxta communem sententiam non peccant saltem graviter, qui
metu gravi coacti matrimonium inire simulant. Ratio est, quia cum
desit voluntarius consensus, iuxta sententiam nunc certam, quae tenet
sponsos esse huius sacramenti ministros, deest materia et forma, et
proinde non est simulatio sacramenti, sed tantum simulatio contractus.
« Ex eadem ratione non peccaret peccato sacrilegii, qui matrimonium
contraheret sciens se habere impedimentum dirimens ». L. 62. No­
tandum praeterea est, quod quamvis velit quis matrimonium tunc
contrahere, defectu validitatis contractus, revera matrimonium non con­
trahit.
377. Quid de modo sacramenta conferendi ? — Non satis est, si
minister ea. quae ad materiam et formam spectant, diligenter observet;
sed omnes S. Ecclesiae leges circa sacramentorum administrationem
servarc debet Trid. s. 7. c. 13 S. R. C. 12. Maii 1612.
n. 297. Quare praescriptas caerimonias non licet omittere, et per se

ΙΠ. - DE MINISTRO SACRAMENTORUM

247

grave est, secluso necessitatis casu. Rit. Rom. de Rapt, initio. Quisque
autem uti debet suo ritu sive Latino sive Graeco, et grave est. Be­
ned. XIV. C. Etsi Pastoralis § 2.; L. 202. 203.; E. M.
Caeremoniae Sacrae, sunt sacrae illae actiones in divinis offi­
ciis e.; Ecclesiae statuto observandae, ut rite perficiantur, unde in sa­
cris functionibus habetur etiam caeremoniarum magister. Non omnes
utique ex praecepto semper observandae sunt, uti e. g. in privata di­
vini officii recitatione; sed illae, quae spectant ad ipsam administrationem sacramentorum, et ad ipsam missae celebrationem, praeceptivae
sunt, obligantes sub gravi vel sub levi ratione materiae.
Praedictus modus sacramenta administrandi continetur tum in
Rituali Rom. tum in Pontificali Romano. Proprius autem ritus ser­
vandus est a sacerdote latino et a sacerdote orientalis ecclesiae. Hunc
ritum etiam simplices fideles servare tenentur. Transitus ab uno ritu
ecclesiae orientalis ad latinum fieri nequit absque venia S. C. de
Pr. Fid.
In C. Pii X. Ea semper XVIII. Kal. Iui. 1907. pro ritu rutheno,
in Statibus Foederatis Americae Septentrionalis, art. 22. dicitur: « Laici
rutheni, qui verum et stabile domicilium in Civitatibus Foederatis con­
stituerint, transire possunt ad ritum latinum, obtenta tamen prius, in
singulis casibus, venia Apostolicae Sedis ». — In Decr. S. C. de Prop.
Fid. pro ritu rutheno, in Canadensi regione, 18. Aug. 1913. art. 25.
dicitur: «Transitus a ritu rutheno ad latinum laicis ruthenis, qui ve­
rum et stabile domicilium in regione Canadensi constituerint, concedi
nequit nisi a S. C. de Prop. Fid. pro negotiis ritus orientalibus, gra­
vibus et iustis intervenientibus causis ab ipsa S. Congregatione co­
gnoscendis, audito Episcopo rutheno Canadensi ». — In alio tertio De­
creto eiusdem S. Congr. de Prop. Fid., 17. Aug. 1914., pro ritu
graeco-rutheno in Foederatis civitatibus Americae Septentrionalis, hisce
diebus publicato apud A. A. S. v. 6. p. 458., dicitur: « Transitus a
ritu graeco rutheno ad latinum ruthenis, sive ad tempus sive stabi­
liter, in Statibus Foederatis Americae Septentrionalis, morantibus, con­
cedi nequit nisi a S. Congr. de Prop. Fid. pro negotiis ritus orien­
talis, gravibus et iustis intervenientibus causis, ab ipsa S. Congr. co­
gnoscendis, audito Episcopo Graeco-Rutheno ».
Ac uti in duobus primis Decretis caelibatus clericorum explicite
asseritur, ita in hoc ultimo recentissimo Decreto, pro Graeco-Ruthenis,
publicato postquam iam typis edita fuerant quae praecedunt num. 97.,
caelibatus clericorum, silentio, praetermittitur.

II

248

IV. - DE SUBIECTO SACRAMENTORUM

378. Utrum de praecepto sit usus Ritualis Romani in administraHone sacramentorum? — R. Affirmative. Non semel enim declaravit
S. R. C. illos solos libros adhibendos, et illis tantum utendum bene­
dictionibus, quae Rituali Romano sunt conformes, nec alios adhibendos
esse, dummodo non constet ab hac S. C. fuisse approbatos. S. R. C.
7. Apr. 1832. n. 2689., 23. Maii 1835. n. 2725., 10. lan. 1852.
n. 2993. — Quaedam autem in Rituali sunt praeceptiva sub gravi
vel sub levi, quaedam directiva tantum, secundum rei naturam, variam
Rubricarum expressionem, ac Declarationes S. C. R.
Nova editio approbata est Ritualis Romana, uti typica declarata,
cui aliae omnes editiones conformes esse debent. S. R. C. 11. lun. 1913.,
A. A. S. v. 5. p. 434.

379. Quaenam vestes sacrae requirantur ad sacramentorum administrationem? — Superpelliceum et desuper stola. Rit. Rom. de
Sacram, admin, initio; S. R. C. 10. lan. 1852. n. 2993. ; 31. Aug. 1867.
n. 3158., 11. Mart. 1871. n. 3237. Verum in extrema necessitate ba­
ptismus et poenitentia sine his conferri possunt ; imo et confirmatio
et extrema unctio; La-Croix 1. 6. p. 2. n. 2116.; L. 184. 726. Quin
et ipsum viaticum sine sacris vestibus, si absque offensione fieri possit,
non est illicitum. S. R. C., 4. Febr. 1871. n. 3234.; L. 241. Grave
vero non est non uti stola in sacramento poenitentiae, et non uti in
eucharistia negant plures esse grave, nec improbat S. Alph. 241.
Rocchettum non est vestis sacra adhibenda in administratione sacra­
mentorum. S. R. C. 10. lan. 1852. n. 2993., 12. lan. 1878. n. 3438.,
23. Mart. 1882. n. 3542. — S. R. C. Decr. Gener. 12. Iui. 1892.
n. 3784.; E. M.

IV. — DE SUBIECTO SACRAMENTORUM
380. Quisnam sit sacramentorum subiectum? — Ut sacramenti
minister est ille qui peragit nomine Christi ritum sacramentalem ab
ipso institutum, ita subiectum sacramenti dicitur ille, qui sacramentum
suscipit, et est capax effectus sacramenti. — Subiectum sacramentorum
est solus homo viator; quia, ut ex S. Scripturis et Traditione patet,
pro solis hominibus viatoribus sacramenta instituta sunt. Non omnes
tamen homines sunt omnium sacramentorum capaces. Nam nec mu-

IV.

DE SUBIECTO SACRAMENTORUM

249

lieres sacramentum ordinis, nec pueri, ratione nondum utentes, susci­
pere possunt sacramenta poenitentiae et extremae unctionis. — Ratio
a priori, cur solus homo viator sit capax sacramentorum, est voluntas
Christi Domini institutoris sacramentorum. Ratio autem convenientiae
est, quia iuxta ordinem praesentis Providentiae solus homo viator est
capax primae gratiae, vel augmenti gratiae; eiusmodi autem non sunt
Beati, vel Animae in Purgatorio detentae, quibus iam determinata est
mensura gloriae respondens gratiae, quam in vita mortali meruerant.
Multo autem minus capaces sunt gratiae damnati, utpote a Deo iam
in aeternum separati. — S. Th. s. q. 39. a. 1.2.
381. Quaenam sint requisita ad validam sacramentorum receptio­
nem'?— Ad sacramenta valide suscipienda nulla in adultis requiritur
probitas, nec proprie fides in subiecto, si poenitentiae sacramentum
excipias. Constat ex praxi Ecclesiae, quae nunquam permisit iterum
baptizari aut ordinari haereticos et improbos homines rite baptizatos
et ordinatos. — In infantibus aut perpetuo amentibus nulla requiritur
dispositio, nec intentio, ut valide recipiant sacramenta, quorum sunt
capaces, videlicet baptismum, confirmationem, ordinem et eucharistiam,
quae olim ipsis ministrabatur. Constat ex praxi Ecclesiae, et sententia
communi. L. 80. 782.; S. Th. S. q. 39. a. 2. — In adultis ad validam
sacramentorum susceptionem aliqua requiritur intentio: quia non est
conveniens, ut adultus sanctificetur, nisi velit. Cone. Trid. s. 6. C. 5.
6. 7. Sed pro plerisque sacramentis sufficit intentio habitualis, etiam
quandoque confusa tantum, seu implicita, spectata cuiusque sacramenti
natura; quia collatio sacramentorum est quaedam donatio et benefi­
cium. ad quod acceptandum sufficit habitualis intentio. S. Th. 3. p.
q. 68. a. 7. Cf. Lugo de Euch. d. 13. n. 23. 26., de Poenit. d. 14.
n. 40. 48. Si deest voluntas sacramentum recipiendi, sacramentum
invalidum erit, sive quis nolit illud recipere, sive non nolit, neutralem
habens voluntatem Bened. XIV. C. Postremo mense $ 47. 48. 51.;
L. 81. — Ad cetera sacramenta valide suscipienda praeexigitur su­
sceptio baptismi ; proin homo non baptizatus nullatenus est capax
aliorum sacramentorum. Ratio est, quia cetera sacramenta sunt insti­
tuta pro sola Ecclesia; porro per solum baptismum homines fiunt
membra Ecclesiae. Ergo. Flor. Decr. pro Armenis. — E. M.
382. An requiratur attentio in subiecto adulto, ut sacramentum
valide suscipiat? — R. Negative. Sufficit enim intentio, etiam in sacra­
mentis, quae requirunt intentionem virtualem, ratio, quia actus huma­
nus non procedit ab attentione, sed a voluntate seu ab intentione.

250

IV. - DE SUBIECTO SACRAMENTORUM

Praeterea pleraque sacramenta ne virtualem quidem intentionem requi­
runt; ergo a fortiori attentionem ex parte subiecti non requirunt. In­
super non requiritur attentio in ministro ad conficiendum sacramentum,
ut constat ex dictis supra n. 338. ; ergo a fortiori non requiritur in
subiecto. — Hinc frustra scrupulis aliquando poenitentes ex eo angun­
tur, quod distractiones passi fuerint dum absolvebantur, vel quod ab­
soluti fuerint, quin ad id animadverterint. — Sporer 157.
383. Quaenam intentio requiratur in adultis pro singulis sacra­
mentis suscipiendis ? — In baptismo et ordine requiritur voluntas sal­
tem habitualis explicita. Ratio, quia huiusmodi sacramenta graves
imponunt obligationes implendas. Nemo autem censetur suscipere
gravem obligationem ; sed de eius positiva voluntate omnino constare
debet. Lugo d. 9. n. 119. 127.; L. 81. 82. Sacramentum baptismi
et ordinis invalide quidem confertur habentibus solam intentionem interpretativam. Vcrumtamen Conin., Sporer, Dic., etc., ap. Croix 1. 6.
p. 1. n. 168., aliique censent ad suscipiendum baptismum sufficere
intentionem implicitam contentam in contritione vel attritione habita
a suscipiente, vel, ut ait Lugo d. 9. n. 130., in voluntate dandi nomen
Religioni Christianae, vel, si hanc ignorat, faciendi quaecumque ne­
cessaria sint ad salutem, ut habet La-Croix 1. c. Cf. L. 82. Hoc qui­
dem in urgente necessitate locum habere poterit, sed baptismus tunc
sub conditione conferendus, adeoque sub conditione iterandus, si tempus
suppetat, nisi constet de vera et explicita nec retractata intentione.
Cf. S. C. de P. F. 30. Mart. 1898.
In confirmatione, extrema unctione, eucharistia satis est voluntas
habitualis implicita, quae solet dici minus recte interpret'ativa, quae in
hoc sita est, quod quis intentionem habuerit generalem, et non retra­
ctaverit, adhibendi ea, quae suae saluti sint necessaria et utilia; vel
in catholica religione vivendi et moriendi, cum eiusdem religionis
praesidiis; vel, a fortiori, omnia sacramenta invita et in morte reci­
piendi. Ratio, quia haec sacramenta multa afferunt commoda et nullum
incommodum. Omnes autem censentur velle commoda percipere. Hinc
tum confirmatio, tum extrema unctio conferri possunt sub conditione
moribundo sensibus destituto. Rit. de Extr. unet. §6.; L. 82. Si is
vero de iis recipiendis nunquam reapse cogitasset, omnino reiteranda
forent.
Ad poenitentiam requiritur intentio vel actualis vel saltem virtua­
lly ; nec proinde intentio habitualis sufficit. Ratio est, quia in isto sa­
cramento requiruntur pro materia actus poenitentis, qui non possunt

III. - DE SUBIECTO SACRAMENTORUM

251

quidem haberi, sine voluntate saltem virtuali recipiendi sacramentum.
L. 82. — Ad matrimonium item requiritur intentio saltem virlualis.
Etenim « cum uterque coniux non solum sit suscipiens, sed etiam
minister sacramenti, in singulis eorum certe requiritur ea intentio
qualis in ministris aliorum sacramentorum exigitur », L. 82.
Requirit P. Lehmkuhl. ed. 11. n. 66., pro eucharistia, praeter
casum viatici, intentionem habitualem expressam. Ordinarie tamen est,
non solum virtualis, verum etiam actualis. Ratio, quia « in generali
voluntate Christianae vitae agendae nullatenus continetur voluntas
sumendae toties et tali tempore sacrae eucharistiae ». — Sed, si
agatur, praeter casum viatici, de eucharistia ex obligatione susci­
pienda, sane generalis illa voluntas etiam hanc implicite continet. Ac,
si generalis illa voluntas magis determinate concipiatur, adhibendi
nempe omnia media a Deo constituta ad salutem necessaria et utilia,
profecto voluntas haec etiam eucharistiam ex mera devotione susci­
piendam implicite includeret. Postremo, si generalis voluntas christiano
more moriendi includit voluntatem recipiendorum sacramentorum Ecclesiae, in articulo mortis ; cur generalis voluntas christianae vitae
agendae non includit voluntatem Christi sacramenta recipiendi, durante
vita? — « Quare adultus, concludit idem P. Lehmkuhl, cui, praeter
casum viatici, inscio S. Eucharistia daretur, eam reciperet materialiter
quidem, sed non cum fructu ». — Verum consequenter ad ea quae
modo notata sunt; si in casu Viatici reciperet praedictus adultus sacram
eucharistiam sacramentaliter et cum fructu, etiam extra illum casum,
sacramentaliter et cum fructu reciperet, si nempe, ut dictum est, eius
saltem implicite voluntatem habeat.

D

I
j
r
I
|

*

j
|
!J
j

K

384. An valide conferantur sacramenta dormientibus, ebriis, vel
/apsis in amentiam, qui antea habuerunt intentionem illa recipiendi'?
— R. Affirmative. Ita communissime. Ratio, quia sunt subiectum
capax. — Illicite vero id fieret, « nisi in probabili periculo mortis, vel
nisi quando impedimentum usus rationis censetur perpetuum, alias
expectandum ad tempus, in quo suscipiens fiat compos rationis ».
L. 81. 139.; S. Th. 4. d. 6. q. 1. a. 2. q. 3. ad 2., 3. p. q. 68. a. 12.;
Rit. Rom. de Bapt. adult. Quapropter, infirmis, qui sunt sensibus destituti, danda sunt sacramenta ; sed non nisi in periculo mortis ; et
nisi impoenitentes et in manifesto peccato mortali moriantur. Rit. Rom.
de Sacr. extr. unet. In dubio dari debent; nimirum baptismus et poenitentia, etiam cum infima dispositionis probabilitate: confirmatio vero,
eucharistia et extrema unctio, cum probabile sit eos rite esse dispo-

||

I'
|
!

I
I
I
f
j
I
|
I

I

252

IV. - DE SUBIECTO SACRAMENTORUM

sitos. Quin immo haec dari quidem etiam possunt, si id tantum prae­
sumi possit. Lugo d. 9. n. 122. 126. Cf. 318. 383.; E. M.
385. An sacramenta conferri possint surdis et mutis a nativitate,
gui non sint in scholis instituti? — Surdos ac mutos a nativitate, in
scholis minime institutos, alii idiotis comparant, alii ratione utentibus.
Alii item tenent, eos non posse scire ea quae ad discretionem boni
et mali et ad fidem pertinent: alii vero tenent, eos aliquo saltem
modo posse. Hinc, cum probabile sit, eos esse instar infantium, potest
tunc sub conditione eis dari baptismus et confirmatio. Baptizari item
possunt, si aliqua exhibeant religionis signa. Collect. S. C. de P. F.
n. 585. Cum autem non sit plane indubitatum eos ignorare quae ad
fidem pertinent, ct absolutio potest eis tunc sub conditione dari. Eu­
charistia morituris dari etiam potest, si constet ex signis eos aliqualem eius discretionem habere, vel quasi, ut olim, infantibus, si idiotae
sint, dummodo omne irreverentiae periculum absit. Extrema unctio
tamen danda eis non est, cum nec sit necessaria, nec probabiliter va­
lida nempe si probabiliter idiotae sint a nativitate. Sed et ea dari
potest, si probabiliter dolorem concipiant propriorum peccatorum, nec
ea quae sunt fidei necessario credenda ignorare videantur. Matrimo­
nium vero contrahere permittuntur. C. Cum apud 23., C. Tuae fra­
ternitati 25. de Spons. — Sanch. de Matr. 1. 1. d. 8, n. 13.; Kenrick
tr. 17. n. 39.
386. Quaenam sint requisita ad licitam sacramentorum receptio­
nem * — Ad sacramenta vivorum licite et fructuose recipienda, prae­
ter intentionem ea suscipiendi praerequiritur status gratiae. Haec enim
ex primaria sua institutione a Christo sunt ordinata, non ad conferen­
dam primam gratiam, sed eius augmentum, cum primam gratiam iam
in subiecto supponant. Hinc graviter peccant, qui scienter sacramenta
vivorum in statu peccati mortalis suscipiunt, et gravius quidem ac
illi, qui indigne ministrant aut conficiunt. Status autem gratiae per
confessionem procurandus est, si ad eucharistiam accedendum sit; vel
saltem per contritionem perfectam, si agatur de aliis sacramentis. Cf.
568. Satius vero est, quantum fieri potest, etiam aliorum sacramen­
torum receptioni Confessionem semper praemittere. — Ad sacramenta
mortuorum ab adultis licite recipienda requiruntur actus saltem imp1h citi fidei ct spei, iuxta dicta Apostoli Hebr. 11., 6.: Credere opor­
tet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remunerator sit.
Neque vero sufficit ea tantum noscere, quae sunt necessaria necessi­
tate medii, sed necesse eLiam est scire ea, quae scitu sunt necessaria

IV. - DE SUBIECTO SACRAMENTORUM

253

necessitate praecepti. Cf. V. 1. n. 348. seqq. 356. seqq. Requiritur
insuper actus doloris de peccatis, quia nulli datur venia peccatorum
sine retractatione aut dolore de peccatis commissis. Haec autem in
sacramento poenitentiae etiam ad validitatem necessaria sunt, quia ad
dispositionem poenitentis pertinent. Trid. s. 14. C. 4. Sufficit vero
attritio, ut suo loco dicetur. — Requiritur item, ut nulla excommu­
nicatione et nullo interdicto personali quis obstringatur. Rit. Rom. de
Extr. unci. c. 1. § 8. Verum, si quis sine gravi incommodo a sacra­
mentis abstineri non possit, licite ea recipit, quamvis a censura in
praesens absolvi non possit. — L·. 86. 265. quaer. 2.°; E. M.
387. An detur casus quo liceat sacramentum vivorum suscipere
cum mortali? — R. Affirmative; sed rarissimus est. Duos enumerat
S. Alph. Primus est, si hostia esset profananda, nisi statim absumatur ;
tunc hostia sumeretur, non ut sacramentum, sed ut ab illa profana­
tione eripiatur, adeoque irreverentia cessaret. Alter est, si laicus ac­
cumbens iam in scamno communicantium, et Communionem mox re­
cepturus recordaretur peccati mortalis, et propter temporis nimiam
brevitatem conteri non posset. Verum, nisi tempus quam brevissimum
omnino sit, specialis Dei gratia non deesset in talibus casibus ad con­
tritionem statim concipiendam. — L. 86. 33.; S. Th. 4. D. 24. q. 1.
a. 3. q. 5. ad 4.

38S. An liceat petere sacramentum a malo ministro? — R. Nega­
tive, si sit sacerdos inirusus, qui nempe contra Ecclesiae iura, Eccle­
siae officia ct beneficia invaserit saeculari fretus potentia, nisi extrema
adsit necessitas. Pius VI. Epist. Sollicitudo 1. Apr. 1794. Idem con­
sequenter dicendum de schismatico vel haeretico notorio. S. O. 2. Iui.
1864. Periculum enim adest perversionis et scandali. — R. Negative
etiam, si minister sit excommunicatus vitandus, vel nominatim suspen­
sus, nisi in extrema vel gravissima necessitate. Positiva enim habetur
Ecclesiae prohibitio. — R. Affirmative, si sil excommunicatus toleratus,
et praecise quatenus toleratus ; quia Cone. Const, absolute concessit
fidelibus, ut cum toleratis, communicare possent. L. 88.; S. Th. 3.
p. q. 82. a. 9.
Si minister simpliciter malus sit, ob peccatum mortale, licet ex
rationabili causa necessitatis vel gravis utilitatis sacramenta ab eo su­
scipere. Ratio est, quia stante tali ratione, licite permittitur pecca­
tum alterius, quod « tamen deponere posset, quia in instanti homo a
divina gratia emendatur ». S. Th. 4. d. 24. q. 1. a. 3. q. 5. ad 3.
Insuper « ille qui ad sacramenta accedit, suscipit sacramenta a mini­

254

I. - DE NATURA EFFECTIBUS ET NECESSITATE BAPTISMI

stro Ecclesiae, non in quantum est talis persona, sed in quantum est
minister Ecclesiae; et ideo quamdiu ab Ecclesia toleratur in ministe­
rio, ille, qui ab eo suscipit sacramentum, non communicat peccato
eius, sed communicat Ecclesiae, quae eum tamquam ministrum exhibet».
S. Th. 3. p. q. 64. a. 6. ad 2. ; C. Vestra 7. de Cohabit, clericor. Ex
rationabili causa, quia caritas exigit, ut impediamus peccatum proximi,
quod facile impedire possumus. — Certum est autem, quod quivis
minister praesumitur dignus, nisi constet oppositum. « Hinc probabi­
liter infertur posse peti sacramentum adhuc ab eo, qui scitur paulo
ante peccasse, quia praesumendus est ipse iam se disposuisse saltem
per contritionem, nisi constet ministrum esse consuetudinarium, vel
esse in occasione proxima peccandi, intellige voluntaria ». L. 89. —
« Sic pariter puto, ait S. Alph. ib., illicitum esse sine gravi causa in­
servire sacerdoti indigne celebranti ». — L. 1. 2. n. 47. 79., 1. 6.
n. 560., q. 19. inter recent, reform.; Scavini ed. 12.* Mediol. 1874.
v. 4. n. 454. 566.; Collect. S. C. de P. F. n. 1823. 1845.

DE BAPTISMO
I. — DE NATURA EFFECTIBUS
ET NECESSITATE BAPTISMI
389. Quid sit baptismus? — Vox baptismus
significat ac immersio et lavatio ; unde baptismus
crum, quia peccata abstergit. Baptismus definitur:
generationis per aquam in verbo ». Cat. Rom. 5.;
a. 1.; E. M.

aut baptisma idem
dicitur etiam lava­
,< Sacramentum re­
S. Th. 3. p. q. 66.

390. Quotuplex sit baptismus? — Baptismus triplex est. A Sa­
cramento enim baptismi, seu baptismo aquae, sic dicto ab eius pro­
pria materia, distinguitur baptismus piaminis, et sanguinis. S. Th. 3.
p. q. 66. a. 11.

391. Quid sit baptismus flaminis ? — « Baptismus /laminis est per­
fecta conversio ad Deum per contritionem, vel amorem Dei super
omnia, cum voto explicita, vel implicito veri baptismi fluminis, cuius

I. - DE NATURA EFFECTIBUS ET NECESSITATE BAPTISMI

255

vicein supplet quoad culpae remissionem, non autem quoad characte­
rem imprimendum, nec quoad tollendum omnem reatum poenae: di­
citur /laminis, quia fit per impulsum Spiritus Sancti, qui flamen
nuncupatur. De fide autem est per baptismum flaminis homines sal­
vari ». L. 96.; E. M.

392. Quid sit baptismus sanguinis ; quaenam eius requisitae con­
ditiones? — Baptismus sanguinis est sanguinis effusio seu mors to­
lerata pro fide, aut pro alia virtute Christiana. Hic autem baptismus
aequiparatur vero baptismo, quia quasi ex opere operato ad instar
baptismi remittit culpam et poenam. Quasi, quia martyrium non ita
stricte et proprie operatur sicut sacramenta, sed ex quodam privi­
legio ratione realis imitationis Passionis Christi. Ideo martyrium
prodest etiam infantibus. Ecclesia SS. Innocentes prout veros mar­
tyres colit.
Ad martyrium adulti, ut sit quale oportet ad salutem, requi­
runtur quinque: l.° mortis irrogatio; 2.° acceptatio eiusdem ex pia
causa; 3.° ut quis non resistat tyranno; 4.° ut fide teneat veritatem
pro qua patitur; 5.° legitima ad gratiam dispositio. Quaenam vero
sit talis dispositio controvertitur. Prima sententia docet, necessariam
esse veram contritionem, ex dilectione Dei super omnia perfectam.
Secunda tenet, sufficere voluntatem patiendi pro Christo, nec opus
esse alia poenitentia, etiamsi homo recordetur suorum peccatorum.
Tertia asserit, requiri saltem attritionem, si homo sit conscius peccati.
Porro contritio potest dupliciter requiri ad fructum martyrii;
primo directe, tanquam necessaria dispositio: secundo indirecte, tan­
quam opus necessarium ad vitandum novum peccatum. — Si is, cui
martyrium imminet, sit in peccato mortifero, necessaria est illi ad
fructum martyrii contritio indirecte, vel saltem attritio, quae putetur
esse contritio, tanquam opus necessarium ad vitandum novum pecca­
tum, quod fructus illius impediret. Ratio, quia si unquam obligat
praeceptum contritionis, maxime in periculo mortis. — Attamen con­
tritio non est necessaria per se et directe, ut dispositio ad fructum
martyrii, sed requiritur et sufficit attritio. Ratio 1? est, quia PP. mar­
tyrium adultorum, in vi delendi peccatum aequant baptismo. Ubi no­
tandum est. ipsam mortis perpessionem secundum se comparari cum
baptismo, eique non minorem vim tribui in peccatis abluendis, quam
baptismo; neque hanc vim tribui internae contritioni, sed operi ex­
terno. Ergo sicut baptismus non requirit contritionem, ut gratiam
conferat, ita nec martyrium. Ratio 2? est, quia certum est ad re-

256

π.

DE MATERIA ET FORMA BAPTISMI

missionem culpae requiri semper aliquam poenitentiam in adultis
ex Trid. s. 14. C. 1. — Theol. Wirceb. 57. seqq.; Suarez d. 29.
s. 1. 2.; L. 95. 97.; S. Th. Quodl. 6. a. 4., 2. 2. q. 124., 3. p. q. 66.
a. 12. ad 2.

393. Nota : « De illis, qui in obsequio pestiferorum ex caritate
moriuntur, dicit Martyrol. Rom. 28. Febr. : « Quos velut martyres re­
ligiosa fides venerari consuevit ». L. 100.

394. Quinam sint baptismi effectus?— Baptismus est spiritualis
regeneratio. Hinc per infusionem gratiae sanctificantis : l.° delet omnem
culpam. 2.° Remittit omnem poenam debitam peccatis. Quare grave
est baptizatis satisfactiones imponere. 3.° Imprimit characterem : unde
iterari non potest. 4.° De corpore efficit Ecclesiae. Constat quoad
l.om C. Maiores 3. de Bapt. etc., Trid. s. 5. decr. de pecc. orig., s. 14.
C. 2.; quoad 2."ni ex Trid. s. 5. decr. cit.. s. 6. C. 14., et ex Flor,
in Decr. pro Arm,; quoad 3.um ex Flor\ ib., et ex Trid. s. 7. c. 9.
de R. ; quoad 4.um ex Trid. s. 14. C. 2.; et ex Flor. Decr. pro Arm.
Baptismus igitur est velut ianua Ecclesiae et regni coelorum. Hinc
si quis non fuerit valide baptizatus, nullum aliud sacramentum valide
recipere potest. C. 1. 3. de Presb. non bapt.; Flor. Decr. pro Armen.;
S. Th. s. q. 35. a. 3. — Trid. s. 7. c. 1. 6.-11. 13. 14.; Cat. Rom.
42. seqq.; S. Th. 3. p. q. 69., q. 68. a. 5.; E. M.
395. An baptismus sit necessarius ? — Baptismus aquae in re
vel in voto ex divina institutione est omnino necessarius ad salutem,
necessitate medii. Constat ex verbis Christi, Ioan. 3., 5.: JVisi quis
renatus fuerit r.i aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in re­
gnum Dei. Et ex I rid. s. 6. c. 4., s. 7. c. 5.:
quis dixerit ba­
ptismum liberum esse, hoc est, non necessarium ad salutem, anathema
sit. — Decr. S. O. Lamentabili 3. Iui. 1907. pr. 42. 43.; Cat. Rom.
21. 31.; S. I h. 3. p. q. 68. a. 1. 2.'; Commentar, de Necessitate
medii.

11. — DE MATERIA ET FORMA BAPTISMI

396. Quaenam sit remota baptismi materia? — Materia valida
baptismi est sola aqua vera ac naturalis, apta ad abluendum. Con­
stat ex verbis Christi, Ioan. 3., 5., et ex Conciliis, praesertim ex Flor,
in Decr. pro Armenis, et ex Trid. s. 7. c. 2.; Cat. Rom. 2. seqq.;

II. -

DE MATERIA ET FORMA BAPTISMI

257

L. 153.; S. Th. 3. p. q. 66. a. 3. 4. — Materia licita baptismi, extra
casum necessitatis, est sola aqua benedicta seu consecrata, sacro oleo
catechumenorum et chrismate immixta iuxta ritum Ecclesiae, saltem
pro baptismo solemni. Constat ex Rit. Rom., et praxi Ecclesiae. —
Certo autem peccat graviter peccato sacrilegii, qui absque gravi ne­
cessitate utitur aqua impura, turbida, aut feculenta, licet haec materia
sit valida. — L. 102.; E. M.
Nota : In periculo mortis, si non possit haberi materia certo va­
lida, potest et debet adhiberi dubia sub hac conditione: Si haec ma­
teria sit sufficiens. Tunc autem sufficit etiam infimus probabilitatis
gradus de valore materiae, quia in necessitate proximo succurrendum
est meliori, quo fieri possit, modo. Si vero sic baptizatus supervixerit,
habita copia materiae certo validae iterum baptizari debet sub condi­
tione : Si non es baptizabis, ego te baptizo, etc. C. De quibus 2. de
Bapt. etc. — L. 103.

398. Resolves: Materia valida est: Aqua fontium, puteorum,
fluminum, maris, stagnorum, paludum, lacuum, cisternarum ; aqua re­
soluta ex glacie, nive vel grandine, quia servat eamdem substantiam,
licet accidentaliter immutata sit quoad colorem, saporem aut odorem ;
aqua sulphurea, vel mineralis, aqua collecta ex vapore, rore, vel ef­
fluens tempore nimboso ex pariete, foliis, etc.; aqua turbida, mixta
cum alia substantia, modo aqua sit materia vere et certe praedominans, ita ut iuxta usum aut aestimationem hominum adhuc aqua dici
possit. — Materia valida et licita est, ubi verum adsit morbi pericu­
lum, aqua, cum hydrargiro, biclorato corrosivo, in mille partibus
aquae. S. O. 21. Aug. 1901. — Materia invalida est lac, sanguis, lacrymae, sudor, saliva, sputum, urina; vinum, oleum, cerevisia, ius den­
sum ex adipe, etc.; lutum, atramentum. — Materia dubia est iuscuhim
valde tenue, lixivium, cerevisia tenuis, aqua ex sale soluto, humor
fluens a vite, aliisque plantis. — L. 103. 104.; S. Th. 3. p. q. 66.
a. 4.; C. Non ut 5. de Bapt. etc.; E. M.
399. An aqua per artem chimicam effecta, distillata, venenata,
sit materia apta ad baptismum? — R. Affirmative. Nam est vera
aqua. — L. 104. 106.
400. An glacies, sive nix, non soluta sit materia apta? — R. Alii
negant, alii dubitant, « ideo dicunt posse in necessitate adhiberi sub
conditione ». L. 104.
Bucceroni. last. theol. moralis III.

*7

258

n.

DE MATERIA ET FORMA BAPTISM!

101. Quaenam sil materia proxima baptismi?
Materia pro
xirna baptismi c.st ablutio, quae tribus modis fieri potest, scilicet im
ntersione, aspersione et infusione, iuxta praxim diversarum Ecclesia*
rum, ita ut morali hominum indicio baptizatus censeatur esse lotus.
Constat ex verbis formae, et perpetua praxi Ecclesiae, nccnon ex
Paulo ad Ephes. 5., 26.: Pfundans lavacro aquae in verbo vitae.
Rit. Rom. de Forma Ihipt.; S. Th. 3. p. q. 66. a. 78.

■102, .In infans m periculo mortis possit baptizari in utero ma­
tris?
«Si infans, inquit Rit Rom., caput emiserit, et periculum
mortis immineat, baptizetur in capite; nec postea, si vivus evaserit,
iterum est baptizandus ».
Si e contrario sit penitus clausus in
utero, et baptizetur per ablutionem corporis matris, « certum est non
valere baptismum, quia infans est persona a matre distincta ». -- Si
uterus aliquo modo penetrari possit, et puer secundina involutus me­
diante aliquo instrumento attingatur, probabiliter valide baptizatur, quia
illa habetur velut pars infantis. Sed, quia illam pluies habent simpli­
citer ul partem matris, ideo probabilité) etiam non valet.
Eadem
sent· ullarum varietas est circa baptismum conferendum foetui, qui
membrana sua involutus editus esi; utrum nempe sufficiat baptismum
conferre sup< r ipsam membranam, vel potius haec sil disrmnpenda,
ut ovi materia in aquam immergatur, formam simul pronuntiando, et
ex aqua deinde foetus extrahatur, - Si mediante aliquo instrumento
secundina s< indatm et ipsum coipus infantis aqua attingatur, verius
adhuc est valide conferri baptismum. Ratio, «pna talis infans cum iam
exsistat homo viator, ben< potest baptismum recipere. Sed, < um certa
r· s non sit, si deinde vivus infans in lucem edatur, sub conditione
iterum ei it baptizandus.
L. 107. 123.; Pignatclli Consuit. 153.
tom. 1.; Benedict. XIV. de Syn. I, 7. c. 5,; S, Th. 3. p. q, 68.
a. II.; E. M ·
103 .In valeat baptismus, r/ quis proiiciat infantem in puteum
vel flumen, et formam pronuntiet ?
Prima sententia negat secunda
sententia allumai « l traque probabilis est » !.. 106., I ,a ( ‘i oix 265.
Dubius t um n revet a est talis baptismus; nam cum non habeatur im­
mersio «t emeruo ablutio seu lotio desidiiatur.

lol .In liceat proiicere in flumen infantent ad eum baptizan­
dum?
R Negative, « quamvis sit mox decessurus sim baptismo,
quia nunquam cm licitum ob <pi um uniqm r ausam directe occidere
innm <nt< m
Quamvis autem non liceat pmium m Ihnm n miiccre,

11. -

DE MATERIA

El

FORMA BAPTISMI

259

licitum est tamen aqua etiam gelida, si alia haberi non possit, pue­
rum mox moriturum baptizare, etiamsi timeretur ex hoc mors acce­
leranda ». L, 106. Actio enim de se indifferens est, duplicem habens
effectum, et ad oblinendam vitam aeternam, bene negligi potest parva
vitae temporalis iactura. — El bel 13, 14.
405. .In baptismus collatus manus madefactae applicatione validus
sitf — R. Negative. Ratio, quia non habetur ablutio, quae materia
proxima est baptismi.

106. An baptismus validus sil, si baptizans motu digiti made
/adi partem corporis baptizandi ablueret T
Piares afin niant, quia
habetur sufficienter ablutio, — Non desunt vero, qui baptismum du
hiuin existimant; quia illa ablutio valde imperfecta est. Potius unctio
quam ablutio est. Hinc dubius etiam est baptismus, si quis duobus
vel Ilibus aquae guttis baptizetur.
S. O. 8. Nov. 1770., 1. Dec. 1898.,
L. 103. IV. 107, q. 6.; Elbel. 16.; E. M.

-107. An valeat baptismus, gossypmm aqua madidum fronti ap­
plicando?
R. Afliiinalive, si aqua per frontem successive Hunt, ut
facile fieri potest, gossypium nonnihil premendo; tunc enim vera
ablutio habetur. Negative, si hl menis contactus aquae supei frontem;
tunc enim ablutio minime habetur. - S. O. 8. Nov. 1770.; Suarez
de Sacr. d. 20. s. 2.; E. M.
108. An valeat baptismus si parochus, ve! alius minister infan
tem pluvia< cadenti subiit ial?
R, Affirmative, nam eo modo in
fault in veie abluit. Attamen melius esset aquam in vola manus col­
ligere, et caput infantis cum illa abluere, E contra invalidus esset
baptismus collatus nive, gelu, grandine, capiti applicatis, et naturali
calore resolutis; ablutio enim non haberetur ex actione ipsius mini­
stri.
!.. 106.
109. An hina ablutio ad baptismum requiratur? — Certo non
K quintm ad validitatem ; unica enim sufficit, ut quis censeatur vere
ablutus. S. Ί h, 3. p. q. 66. a. 8, — Requiritur autem ad Iteritatem,
et quidem sub gravi, ubi praescribitur haec luna aquae elhisio, ut in
Rit. Rom. Haec tamen de baptismo solemni intelligenda videntur.
110. b/ valeat baptismus, si aqua tangat vestes aut trines baplitnuh '
Si aqua tangat lanium vestes, ccito invalidus est bapti­
smus; quia sic nemo dixerit, hominem ablui.
Probabilius autem
validus «•■st, si aqua crines tangat. Sed in praxi tutior pars sequenda

260

II.

DE MATERIA ET FORMA BAPTISMI

est. Mine si baptizandus sit capillatus, vel digitis sinistrae manus
caesariem eius discriminet sacerdos, dum dextera aquam infundit, vel
in fronte eum baptizet. Et hoc etiam videtur faciendum, si infantis
caput oleosa crusta scateat, quae in cute ablutionem impedit. —
Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 1.; L. 107. q. 3.; Collectan. S. C. de P. F.
n. 642.; E. M.

411. An valeat baptismus collatus in alia parte, quam in capite?
— R. Affirmative probabilius, praesertim si baptismus in parte aliqua
principaliori conferatur, v. g., in pectore, scapulis, collo. Pro parte
minus vel magis principali, baptismus magis vel minus dubius est.
At semper aliquale dubium erit, si in capite non conferatur, cum in
capite integritas vitae plene consistat ; « quia ablutio hominis absolute
et simpliciter est de substantia sacramenti ». Suarez de Bapt. d. 20.
s. 2. par. Quare; Rit. Rom. de Rapt. paru. par. Nemo. Hinc «ex
praecepto caput abluendum est, quod praxis Ecclesiae habet ». L. 105.
Ac si necessitas compulerit ad baptismum in alia parte, quam in ca­
pite conferendum, postea, si fieri possit, iterandus sub conditione ba­
ptismus foret. — S. O. 8. Nov. 1 770.; S. Th. 3. p. q. 66. a. 7. ad 3.;
L. 107. q. 4.
412. Quaenam sit forma baptismi ? — Forma baptismi est: Ego
te baptizo m nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Apud Graecos
autem dicitur : Baptizatur talis servus Christi in nomine etc.; CC. 07'
quis 1., Non ut 5. de Bapt.; Flor. Decr. pro Armen.; Trid. s. 7. c. 4.
« Plures theologi, inter quos S. Alph., sentiunt, veniale esse omittere
vocem Amen, in fine formae baptismi, quae tamen vox non reperitur
in Rit. Rom. Hinc quaeritur, num ea adhibenda sit vel omittenda?
R. Strictim in casu servetur Rituale Romanum». S. R. C. 9. lun. 1853.
Cochinch. ad 2. n. 3014. — Ferrar. v. Baptismus n. 1. seqq.; Lugo
Resp. Mor. 1. 1. d. 3.; E. M,

413. Nota: Quinque sunt, quae significantur in prolatione formae,
iuxta quae valor eius debet expendi: l.° Persona baptizantis, saltem
implicite, quod in forma Graecorum non negligitur, cum τό baptizatur
idem valeat, ac baptizatur a me. — 2.° Actus baptizandi, quia alioqui
forma non haberet connexionem cum materia, eamque non determi­
naret, cum ablutio ad varios fines possit referri. — 3.° Persona bapfi j’iai quia uti ablutio, ita et forma circa certam personam versari
debet S. C. de P. I·. 11. Sept. 1841. — 4.° Unitas divinae naturae,
quod fit per vocem in nomine. — 5.° Trinitas personarum: idque

II. - DE MATERIA ET FORMA BAPTISMI

261

explicite et distincte vulgaribus vocabulis, L. 108., nimirum expressa
trium divinarum personarum invocatio. S. C. de P. F. 23. lun. 1830.;
Flor. De variis formis dubiis Cf. L. 108.-112. 119. 120., et C. De­
bitum 4. de Bapt. — « Et ideo nullus potest baptizare seipsum ».
S. Th. 3. p. q. 82. a. 4. ad 2. — Expedit obstetrices baptizare lingua
vulgari et vernacula. Sed ratas esse aiunt has formas : Io ti abbaltczzo... S. C. C. 12. Maii 1753.; Ego te baptismo... S. U. I. 22. Maii
1871., Io ti batlesimo... Io ti battezzo nome di Padre..., in omisso, et
di pro del, ead. S. C. 12. Sept. 1801., seu dei nome del Padre..., vel
in domine Patris..., in nom. (abbreviate) Patris..., L. 110. Mi te abbatlezzo in nome del Padre, e dei Figliuolo, dello Spirilo Santo, omisso
et ante S. S., S. C. C. 12. Maii 1753. — Invalida est forma, si quis
diceret : Ego volo ministrari tibi sacramentum baptismi peccatorum,
in nomine... S. O. 23. lun. 1840. Si quis pro baptizo dicat mergo vel
tingo, S. Alph. 109. putat valere, quia sunt verba synonima. At mergo
non videtur significare actionem sacramentalem abluendi, sed tantum
materialem immergendi, si per immersionem baptismus ministretur.
'Pingo autem colore aliquid imbuere proprie significat.

414. An valeat baptismus, si in forma omittatur pronomen ego.
particula in, vel particula et ante Filii tantum invocationem, vel etiam
ante invocationem Spiritus Sancti 7 — R. Ad l.um Affirmative; nam
implicite in verbo continetur, sed veniale est. — Ad 2.ura non desunt
qui negant valere, quia omissa praepositione in, variatur significatio,
tunc enim sensus non est, quod baptizetur in invocatione Trinitatis,
sed quod baptizetur auctoritate, potestate et imperio Trinitatis. Verum
probabilius affirmandum est valere iuxta indolem linguae latinae, qua
omitti potest praep. in: tanto magis quod, adhuc expressa praep. in,
illud in nomine aequivocum manet, et potest significare tum in invo­
catione tum in potestate, prout significavit Christus, cum dixit : In
nomine meo daemonia eiicient, etc. Luc. 16., 17. Determinatur autem
intentione ministri. Et valida habetur ex S. O. 22. Maii 1871. —Ad
3,ua Valet, quia sufficienter explicatur distinctio Personarum S. C. C.
12. Sept. 1801.; S. O. 3. Aug. 1889.
Ad 4.um Plures dicunt valere,
quia iterum sufficienter explicatur distinctio personarum. Nam ex una
parte indoles linguae latinae omnino admittit eam omissionem, ex alia
parte nomina illa P. F. S. S., utpote inter se relative opposita, iam
significant distinctionem personarum. Verum alii plures dicunt non
valere : etenim cum nomen Spiritus Sancti per se non sit notionale,
sed competat tam Patri quam Filio, nisi particula et exprimatur saltem

262

II.

DE MATERIA ET FORMA BAPTISMI

ante ultimum nomen, non sufficienter exprimitur distinctio trium Per­
sonarum. Pro prima opinione affertur etiam S. C. C. 12. Maii 1753.,
12. Sept. 1801., 12. Maii 1823. quibus declaratus est validus ba­
ptismus, licet particula et prolata ante F. omissa fuerit ante S. S. —
L. 111. 112. Cf. hic num. praeced.

415. An validus sit baptismus collatus his formis: Ego te baptizo
in Patre; cum Patre ; ex parte Patris ; in virtute Patris, etc.; In
nomine Patris per Filium et S. Sanet. ? — Baptismum non valet vel
saltem dubius est ; quia non habetur his formis invocatio SSmae Tri­
nitatis, et unitas divinae naturae, quamvis habeatur distinctio Perso­
narum. Refert Scav. Mediol. 1874. v. 3. n. 59. a S. Poenit. et a
S. C. C., imo ab ipsomet Bened. IXV. 7. Dec. 1741. responsum
fuisse valere formam cum nomine Patris, Filii etc. ; sed, observat
D’Annib. ed. 3.“ p. 3. n. 272., quamdiu de his non constat authen­
tice, non oportet recedere a sententia communi. Sed etiam Lehmkuhl
ed. 11. n. 89. pluries, ait, fuisse decisum a S. C. C. et a S. O. cum
nomine non obstare valori.
416. An validus sit baptismus hac forma : Ego te baptizo in no­
mine Patris, in nomine Filii, in nomine Spir. S. ; vel in nomine
Patris, et in nomine Filii, et in nomine Spiritus Sancti ; vel ego te
baptizo in nomine Patris, ego te baptizo in nomine Filii, ego te baptizo
in nomine Sp. Sanctif — R. Affirmative, longe probabilius : quia
locutiones sunt omnino aequivalentes, si grammatice considerentur.
Verum cum minus recte exprimatur unitas divinae essentiae, si signi­
ficatio theologica et mysterium attendatur, ut dubiae saltem videri
possent, quamvis omnes illae locutiones theologice verae sint, et ca­
tholicam contineant veritatem. Cf. Rit. Rom. Ord. Comm. Anim. Ni­
hilominus S. C. C. 4. Maii 1641. validam declaravit secundam formam;
S. O. 11. lan. 1882. tertiam formam propositam, validam declaravit.
Unde sequitur, quod et prima ut valida habenda est. — L. 111.;
Suarez d. 21. s. 3. par. Sed quid; E. M.

117. An valida sit forma baptismi, si dicas : in nomine Genitoris
ct Geniti et Spirati seu Procedentis ? — Negat S. Th. 2. 2. q. 16.
a. 5 ad 7., quia « sicut aqua sumitur ad baptismum, quia eius usus
est communior ad abluendum, ita ad significandum tres Personas in
forma baptismi assumuntur illa nomina, quibus communius consueve­
runt nominari Personae in illa lingua >·. Valet tamen baptismus in
nomme Patris et Kerbi et Spiritus Paracliti, vel Spiritus.

III.

DE MINISTRO BAPTISMI

263

418. An valida sit forma baptismi, si dicatur : Ego te baptizo
in nomine Sanctissimae Trinitatis, vel in nomine Christi? — R. Ad l.um
Negative, saltem probabilius, quia in tali forma non sat distincte ex­
primuntur singulae personae Sanctae Trinitatis, siquidem vox Trinitas
tantum confuse et implicite Personas significat ; Christus autem voluit,
ut distincte exprimerentur, prout patet ex Matth. c. ult. — Ad 2.um
Negative etiam a fortiori, quia nullatenus exprimitur Trinitas per τό
in nomine Christi. Ita omnes saltem nunc post S. Th. 3. p. q. 66.
a. 6., et constat ex C. .87 revera 80. de Consecrat. Dist. 4. —
L. 111. 112.

III. — DE MINISTRO BAPTISMI
419. Quinam sit baptismi minister? — Minister baptismi alius
est ordinarius et alius extraordinarius. Minister extraordinarius est
duplex : nempe minister solemnitatis et necessitatis. — Omnis et solus
sacerdos vi suae ordinationis est minister ordinarius baptismi. Constat
ex Flor. Decr. unionis, nec non ex universali Ecclesiae praxi. — Dia­
conus, nisi sit parochus, est minister extraordinarius et solemnitatis,
id est, valens solemniter baptizare, sed tantum ex parochi delega­
tione, saltem interpretativa, et de gravi causa. Constat ex Pont. Rom.
instructione Episcopi ad diaconos in ordinatione etc. ; C. Diaconos 13.
Dist. 93. Cf. C. n. 527. Solemniter baptizare, i. e. servando ritus ac
caeremonias ab Ecclesia praescriptas. — Quilibet homo ratione utens,
sive vir, sive mulier, sive catholicus, sive haereticus, sive fidelis, sive
infidelis, est minister extraordinarius baptismi, ita ut semper valide,
et in necessitate etiam licite, baptizare possit. Flor. Decr. pro Armen.
Licet omnis sacerdos vi ordinationis potestatem habeat baptizandi,
non potest tamen ea licite uti, etiam privatim, extra casum necessi­
tatis, nisi deputatus ab Ordinario vel parocho proprio baptizandi. Le­
gitimus enim minister nonnisi Ordinarius vel parochus illius proprius
est. — Ex Rit. Rom. de Bapt. adult. « adultorum baptismus, ubi com­
mode fieri potest ad Episcopum deferatur, ut, si illi placuerit ab eo
solemnius conferatur, alioquin parochus ipse baptizet, stata caere­
monia ». Flor. Decr. pro Arm.; Rit. Rom. de Min. bapt. — In prae­
senti regulariter minister, parochus est, Rit. Rom. ib., et grave est.
Clem. 1. de Priv. — L. 116. 236.; S. Th. 3. p. q. 67.; E. M.

264

III. - DE MINISTRO BAPTISMI

420. Resolves : Nec parochus, nec Episcopus, absque commis­
sione, extra suam parochiam et dioecesim vel intra eam, alienos sub­
ditos licite baptizat. Ideoque peccant etiam parentes, qui sine licentia
sui praelati alteri deferunt suam prolem baptizandam, siquidem ius
parochi violant. L. 114. — Extraneus baptizari potest de licentia sive
expressa, sive rationabiliter praesumpta proprii sacerdotis. L. 115. —
Possunt religiosi baptizare in casu necessitatis, vel de eadem parochi
et proprii superioris licentia, cum nulla lege hoc prohibeatur. L. ib.
— « Sacerdos sine licentia extra necessitatem baptizans, etiam sine
solemnitate, peccat graviter ». L. 115.
421. An, si parentes habeant domicilium uno in loco, quasi-domicilium in alio, el in hoc mulier enixa fuerit, debeat in hoc infans
baptizari? — Poterit infans baptizari in loco quasi-domicilii, vel do­
micilii. Ratio quia uterque est parochus proprius in ordine ad ba­
ptismum et alia sacramenta recipienda. C. Significavit fin. ile Paroch.
L. 115. — «Filii familias, generatim loquendo, baptizari et educari
debent in ritu patris », si parentes ad diversos ritus pertineant, veluti
ad Romanum, Ruthenum, Armenum, etc. S. C. de P. F. 11. Apr. 1894.
Cf. hic 431.

422. In qua paroecia baptizari debeat infans, si parentes nec
domicilium nec quasi-domicilium habeant, vel ab illo distent ? —
« Peregrini, vel qui domicilium non habent (vagi), possunt baptizari
in ecclesia, quam elegerint ex cap. Nec numerus q. 3... Si autem
mulier casu pariat in pago non suo, proles ab illius pagi parocho est
baptizanda : verumtamen, si ille pagus parum distet a pago proprio,
v. g. duabus aut tribus horis, potest baptizari proles etiam in ecclesia
sua», L. 114.; quin imo debet, si grave non adsit incommodum.
423. An clericus non diaconus et diaconus sine commissione solemniter baptizans incurrat irregularitatem? — R. Ad l.um Affirmative.
Constat ex C. 3Ï quis 1. de Cler. non Ord. min. — Ad 2.u" aliqui
negant ex cit. 57 quis. Sed probabilius alii ex eod. C. 57 quis affir­
mant, iuxta sententiam, quam communissimam dicit S. Alph. 116.
Sed Cf. de Irregul. n. 1323.

424. An laicus baptizans solemniter contrahat irregularitatem ?
— R. Negative. In iure enim nihil dicitur, immo contrarium insinuatur.
L. 116. 754.
425. Quis ordo servandus sit inter ministros baptismi in casu
necessitatis? — In Rit. Rom. sic habetur: «Si adsit sacerdos, dia­

III. - DE MINISTRO BAPTISMI

265

cono praeferatur, diaconus subdiacono, clericus laico, et vir foeminae,
nisi pudoris gratia deceat foeminam, potius quam virum, baptizare
infantem non omnino editum, vel nisi melius foemina sciret formam
et modum baptizandi ». Praesente Episcopo, potest sacerdos baptizare,
quia hoc sacerdotis officium est. S. Th. 3. p. q. 67. a. 4.

426. An grave sit, si pater aut mater, alio praesente, baptizent?
— R. Affirmative, ratione cognationis spiritualis. Quare ipsis persona
extranea, etiam mulier, est praeferenda. — L. 117. 150.; La-Croix
277. 358.: Viva q. 1. a. 5. n. 4.
427. An peccet mortaliter laicus:, qui in necessitate, praesente sacer­
dote, baptizat ? — R. Affirmative. Ratio est, quia extra necessitatem
laicus baptizare non potest ; et vere tunc usurpat ius sacerdotis, cui
ex potestate ordinis commissum est munus baptizandi. Ideo etiam
sacerdos ipse graviter peccaret, si laico administrationem cederet.
L. 117.; Eugen. IV. Decr. ad lacobitas. — Extra necessitatem ; con­
suetudo in quibusdam locis est, et probatur, quod catechista et alii
prudentiores laici, quoscumque Christianorum infantes cito baptizent,
etiamsi isti bene valeant, cum abest sacerdos, vel est difficultas eum
adeundi. Collect. S. C. de P. F. n. 536. seqq.
428. An, praesente sacerdote excommunicato, praeferendus sit
laicus non excommunicatus ? — R. Affirmative. Ratio est, quia si
laicus adsit, iam nulla est necessitas, cur sacerdos excommunicatus
baptizet. L. 117,

429. An peccet graviter laicus baptizans coram diacono? — Controvertitur. Prima sententia probabilis affirmat ; quia diaconus ex vi
ordinationis ad baptizandum deputatur, licet ex praxi actuali Ecclesiae
solemniter baptizare non possit, nisi gravi de causa et cum parochi
licentia. — Secunda sententia, pariter probabilis, negat, quia diaconus
baptizans in casu necessitatis sine commissione, non baptizat ex officio,
sed eodem modo ac clericus inferior vel laicus. L. ib.
430. An sub gravi adhiberi debeant caeremoniae, ab Ecclesia
praescriptae ? — R. Affirmative, nisi necessitas excuset. Bened. XIV.
C. Inter omnigenas 2. Feb. 1744.; Collect. S. C. de P. F. n. 602.
Sed si quid ex illis desit, non ideo licet privatum solemni substituere
baptismum, sed servandae sunt caeremoniae illae quae servari possunt.
Rit. Rom. de Bapt. C. 1. § 2.; S. C. de P. F. 21. lan. 1789., 16.
lan. 1797.; S. O. 28. Febr. 1663. — Collect. S. C. de P. F. n. 611.;
S. Th. 3. p. q. 66. a. 17., q. 71.; E. M.

266

HI. - DE MINISTRO BAPTISMI

431. Ah servandus sit ritus Ecclesiae propriae Latinae, seu Grae­
cae? — R. Affirmative, et quidem sub gravi. Bened. XIV. C. Etsi
Pastoralis § 2. Cf. Rit. Rom. de Bapt. 1. c. Idque valet etiamsi Grae­
cus inter Latinos, vel Latinus inter Graecos versetur, nempe si eo in
loco extet Ecclesia proprii ritus, alias uti poterit ritu, quem potius
voluerit. L. 202. 203.
« Nati in civitat. Foeder. Amer, ex patre latino et matre ruthena,
latino ritu sunt baptizandi. Proles enim omnino sequi debet patris ri­
tum. Si vero pater sit ruthenus et mater latina, liberum erit eidem
patri quod proles baptizetur sive in ritu rutheno, sive in ritu latino,
si in gratiam uxoris latinae ipse consenserit. Infantes ad eius parochi
iurisdictionem pertinent, cuius ritu sunt legitime baptizati ». Pius X.
C. Ea semper XVIII. Kal. Iui. 1907.
« Nati, in regione Canadensi, ex parentibus diversi ritus, latini
et rutheni, ritu patris sunt baptizandi. Proles enim sequi omnino de­
bet patris ritum. Infantes ad eius parochi iurisdictionem pertinent,
cuius ritus est eorum pater ». S. C. de Prop. Fid. 18. Aug. 1913.
« Nati in regione Statuum Foederatorum Americae Septentrio­
nalis ex parentibus diversi ritus ritu patris sunt baptizandi: proles
enim utriusque sexus sequi omnino debet patris ritum. Infantes ad
eius parochi iurisdictionem pertinent, cuius ritus est eorum pater, ex­
ceptis natis ex illegitimo thoro, qui sequuntur ritum matris ». S. C.
de Prop. Fid. 17. Aug. 1914. Cf. Suppi. Primum Ench. Mor. ed. 3.*
n. 365. pag. 13. seqq.
432. An grave sit extra casum necessitatis solemniter baptizare,
sine aqua consecrata? — R. Affirmative, quia omissio valde gravis
caeremoniae est. « Gencrice loquendo omissio aquae benedictae est
mortale». L. 102.; Bened. XIV. Enc. Inter omnigenas. Et ideo iubentur missionarii aquam consecrare, vel consecratam secum deferre
semper ac absque gravi incommodo id facere possunt. S. C. de P.
F. 8. Sept. 1869. In casu necessitatis, « si non habeatur aqua baptisnialis, et periculum impendat, sacerdos utatur aqua simplici ». Rit.
Rom. Ordo Bapt. parvul. in fine. Sed curari debet, ut fiat aqua be­
nedicta, sive lustrali, ob maiorem decentiam. S. C. de P. F. 8. Sept.
1869. Et Decisio habetur S. O. 22. lun. 1883.: si sacerdos sacra
habeat olea, « quando non habetur aqua baptismalis, adhibenda est,
quando fieri potest, aqua benedicta, iuxta formulam in novis editio­
nibus, et in appendice Ritualis Romani; secus adhibenda est aqua
naturalis ». — L. 102. ; E. M.

III. - DE MINISTRO BAPTISMI

267

433. An grave sil baptizare sine unctione olei catechumenorum,
vel sine unctione chrismatis? — R. Affirmative, quia hae ut aliae
caeremoniae ob earum specialem et gravem significationem materiam
gravem constituunt. Bened. XIV. C. Omnium sollicitudinum 13. Sept.
1744.; L. 141.; E. M.
Olea sacra: Tria sunt; oleum infirmorum, oleum catechumeno­
rum, sacrum chrisma, quae ab Episcopo benedicuntur fer. V. in Coena
Domini. — Oleum catechumenorum adhibetur in baptismo ad cate­
chumenos ungendos, ante collationem baptismi, in pectore et inter
scapulas. Adhibetur etiam in ordinatione ad manus neo-sacerdotum
consecrandas, in consecratione ecclesiae et altaris, in benedictione fon­
tis baptismalis. Inservit praeterea regum consecrationi.
Chrisma est materia remota confirmationis. Adhibetur autem in
baptismo, post eum iam collatum ; in consecratione Episcopi, calicis,
patenae, ecclesiae, altaris, fontis baptismalis, interna campanae unctione.
Adhibetur praeterea pro benedictione cerearum formarum, quae Agnus
Dei vulgo appellantur. Cf. Supplem. primum Enchir. Mor. ed. 3*.
pag. 71.
Oleum infirmorum adhibetur in Extrema Unctione, et pro externa
campanae unctione, in solemni eius benedictione.

434. Quomodo intelligenda sit prohibitio utendi chrismate veteri,
seu alterius anni? — Rigorose sumenda est, quando chrisma novum
habetur. Graviter igitur peccaret sacerdos, qui, chrismate recenti po­
sthabito, veteri uteretur. — In baptismo autem solemni ungendi sunt
infantes oleo et chrismate praecedentis anni, dum recenter consecrata
non habentur; nec omittenda est haec caeremonia, et postea supplenda,
quum novum oleum, et novum chrisma recipiatur; nec ea de causa
baptismus differri ad aliud tempus debet, quantumvis breve. — Benedictio item fontis baptismalis in Sabbato sancto fieri debet cum
chrismate praecedentis anni, in omnimoda impossibilitate habendi olea
sancta a propria Cathedrali, vel a vicinioribus dioecesibus. Si vero
aliquo fortuito casu olea sancta ad breve tempus retardentur, parochi,
qui ante fontis benedictionem olea sancta recipere non potuerunt, illa
subinde privatim ac separating in aquam mittere poterunt; nisi ali­
quem baptizare debeant, tunc enim in ipsa benedictione solemni ve­
tera olea infundant. — In ecclesia, ubi fons adest baptismalis, illius be­
nedictio omnino peragenda est non modo in Sabbato sancto, verum
etiam in vigilia Pentecostes. Ac si opus sit, consecrari potest aqua
etiam extra Pascha et Pentecosten. — Rit. Rom, Bened. font, bapt.;

268

HI. - DE MINISTRO BAPTISMI

S. R. C. 12. Apr. 1755. n. 2436., 23. Sept. 1837. n. 2773., 31. lan.
1896. n. 3879.; A. S. S. v. 40. p. 347. seqq.; E. M.
Aqua baptismalis Sabbato Sancto et Vigilia Pentecostes benedi­
cenda est non tantum in ecclesiis parochialibus, sed etiam in filiabus,
quae sacrum fontem legitime habent. S. R. C. C. 13. lan. 1899. ad
1. 2. n. 4005.

435. Quid, si aqua consecrata, et olea benedicta deficere videan­
tur, et alia benedicta haberi nequeant? — Superinfundi potest in mi­
nore quantitate aliud oleum et alia aqua non benedicta, idque toties
quoties fuerit necessarium, quamvis maior pars demum praeexistenti
adiieiatur. Rit. Rom, de Mater, bapt., de Sacris oleis; E. M.
436. An grave sit, sine urgente necessitate, extra ecclesiam bapti­
zare? — R. Affirmative. Clem. un. de Bapt. ; Rit. Rom. de Temp,
el loco admin, bapt.; L. 142.
437. An possit aliquando baptismus extra Ecclesiam conferri?
« Notandum quod prohibentur infantes baptizari domi, exceptis Re­
gum vel Principum, ut habetur ex Clem. un. de Rapt. Et cum hic
agatur de re gravi, transgressio erit quidem mortalis... His tamen non
obstantibus, ubi introducta est consuetudo, domi baptizandi filios ma­
gnatum, ipsa non est facile improbanda ». L. 118.; S. C. C. 20. lan.
1894. Adhibenda tunc erit aqua baptismalis de more benedicta. — Id
etiam licitum erit, si infans nequit in ecclesiam deferri sine periculo
infamiae parentum, vel periculo ipsius infantis ob locorum distantiam,
ut in missionum locis. S. R. C. 4. Febr. 1871. n. 8934.; L. 142. —
Cum baptismus reiterandus est, « potest dari in quocumque loco, si
peractae iam sint solemnitates in ecclesia », L·. 136., et a quocum­
que, praeferendus tamen semper sit sacerdos. La Croix 324. 325. —
Baptismus solemnis ex lure Can. nunquam conferri potest extra ce­
des iam et quidem parochialcm, excepto casu necessitatis, privilegii
aut facultatis specialis ab Ordinario obtinendae. Quare baptizare non
licet in aliis ecclesiis seu sacellis aut oratoriis, sive privatis sive pu­
blicis, nisi de sola Episcopi licentia; et hoc, non obstante qualibet
consuetudine. Nec sine rationabili causa ab Episcopo approbanda li­
cet baptismum solemniter conferre in sacristia. S. C. R. 14. Mart. 1861.
n. 3104. — Si sacerdos in necessitate extra ecclesiam baptizet, omitten debet omnes caeremonias, quae baptismum praecedunt, etiamsi
infans tamdiu victurus videatur; collato autem baptismo ut supra,
debet infantem m vertice ungere chrismate, si habeat, imponere ve­

III. - DE MINISTRO BAPTISMI

269

stem albam, et candelam accensam praebere. Cum autem convaluerit
infans, praesentandus est in ecclesia, ibique, et nunquam extra eccle­
siam, supplendae sunt caeremoniae omissae, quae baptismum praece­
dunt. S. R. C. 23. Sept. 1820. n. 2607., 23. lan. 1914. Haec S. Alph.
136. 143.: « Postquam aliquis privatim baptizatus est, consuetae cae­
remoniae et ritus in ecclesia suppleri debent... — Et hae caeremoniae
sunt supplendae sub mortali ». Ac si praevidetur nunquam posse in
ecclesiam deferri, etiam domi supplendae sunt. S. O. 10. Apr. 1861.;
Collect. S. C. de P. F. n. 629. — Rit. Rom.; La-Croix 333. seqq.;
E. M.
437. ble An Ordinarii permittere possint, ut baptismus domi con­
feratur, et quid tunc observandum? — « Ordinarii permittere possunt,
ut parvulis, praeterquam quod instante mortis periculo vel urgente
infirmitate, domi baptismatis sacramentum administretur, ex iusta et
rationabili causa ». S. C. de Sacram. 23. Dec. 1912. A. A. S. v. 4.
p. 725.
« Baptismus de licentia Episcopi seu Ordinarii, domi collatus,
extra mortis periculum et urgentem necessitatem, cum omnibus cae­
remoniis Ritualis Romani est administrandus ». S. R. C. 17. lan. 1914.
Bellunen. A. A. S. v. 6. p. 32.
« I. An, in administratione Baptismi, quando imminet periculum
mortis, post infusionem aquae, urgeat sub gravi Ritualis Romani prae­
scriptum quoad unctionem Chrismatis, traditionem linteoli et cerei ?
II. Quum in Versalicnsi dioecesi et, uti fertur, nonnullis circum­
stantibus locis, obsoleverit usus addendi hos ritus in casu enunciato,
nonne curandum est ut isti ritus stricte adimpleantur, et sacerdos in
casu sanctum Chrisma, linteolum cereumque secum deferre atque
adhibere debeat?
III. An, quando extra casum necessitatis, quum Ordinarius ob
rationes ipsi expositas, licentiam concesserit administrandi domi Bapti­
smum, urgeat praescriptio Ritualis explendi ritus unctionis Chrisma­
tis et traditionis linteoli et cerei ?
R. Ad I et II. Standum Rituali Romano. — Ad III. Detur De­
cretum Bellunen. 17. ianuarii 1914 ». S. R. C. 23. lan. 1914. Ver­
satien.

438. Quid de nominibus baptizando imponendis? — Quoad no­
mina alicuius Sancti baptizando imponenda, quod Rit. Rom. cavet,
hoc aut consilium est, aut praeceptum leve, L. 145. Et si is, qui
puerum baptizandum defert, nolit prorsus eum baptizari, nisi impo­

270

in. - DE MINISTRO BAPTISMI

sito impii alicuius nomine, non ideo fas est infanti baptismum differre,
sed baptizandus est, addito submissa voce nomine alicuius Sancti. S.
O. lun. 1883.; E. M.
439. An interrogationes, quae ex Rubrica Ritualis Romani patrinis faciendae sunt, lingua vernacula fieri possint? — R. Negative,
sed omnia fieri debent prout in Rit. Rom. iacent. Ceterum nihil ob­
stat, quominus vernacula lingua explicentur, quae pertinent ad ipsum
sacramentum baptismi. Possunt etiam interrogationes primum in lin­
gua latina fieri, et deinde repeti in lingua vernacula. Possunt autem
patrini et matrinae sua lingua respondere. S. O. 23. Aug. 1886.; E. M.
440. S/ baptismus solcmniter collatus deprehendatur invalidus, an
etiam caeremoniae repetendae sint?— Controvertitur. Duplex est sen­
tentia probabilis. Unde caeremoniae non sunt necessario repetendae:
suadendum tamen est, ut repetantur, si absque scandalo vel infamia
fieri possit. — Adhibendae autem caeremoniae sunt, quando bapti­
smus conditionatc confertur ei. qui sine caeremoniis dubie est baptizatus. S. O. 2. Apr. 1879., Collect. S. C. de P. F. n. 634. — Quando
valide haeretici fuerunt baptizati, « omissa tantum suppleantur, nisi
rationabili de causa aliter Episcopo videatur ». Rit. Rom. de Rapt.
adult, par. Haeretici vero. — « Pro adulto catholico valide baptizato
post nativitatem, sed sine caeremoniis, caeremoniae et preces serven­
tur. quae in Rituali assignantur pro baptismo infantium ». Pro adulto
haeretico, sub conditione baptizando, « quatenus supplendae sunt vel
supplendae credantur, caeremoniae supplendae sunt, quae pro adulto­
rum baptismo sunt praescriptae». S. R. C. 27. Aug. 1836. n. 2743.;
L. 144.; E. M.
441. An in baptismo patrini sint adhibendi? — Patrini, quasi
patres spirituales, ii sunt qui baptizatum de sacro fonte levant, et su­
scipiunt in suam curam. In baptismo solemni, et in confirmatione
etiam, sub gravi adhiberi debent. Saltem unus adhibendus sub gravi
est in baptismo solemni. Trid. s. 24. C. 2. de R. M.; Bened. XIV. C.
inlet amnigenas, § 19.; L. 159. IS5. In baptismo privato necessario
adhiberi non debent, sed laudabiliter adhiberi possunt. L. 147.
442. Quinam patrini esse nequeant? — Valide esse nequeunt,
qui non sunt compotes sui, velut infantes, L. 146., non baptizati,
C 102. di Consecr. d. 4., et in confirmatione non confirmati, C. cit.
102 et S. C. C. 13. lun. 1624., et est grave. L. 186.; Sanchez de
Matr. 1 7. d. 60. n. 20. — Licite autem esse non possunt illi, qui susce­

III. - DE MINISTRO BAPTISMI

271

pto munere fungi non possent, ut muti, regulares, moniales, nisi mona­
chus vel monialis sit confirmanda, C. 103. de Consecr. D. 4.; L. 156.;
La-Croix 355. 497.; item illi, qui sunt indigni, ut haeretici, criminosi,
infames, etc. Rit. Rom. de Pair., si removeri possint sine gravi damno,
quum leges Ecclesiae non obligent cum incommodo gravi. S. Poenit, 10.
Dec. I860.; L. 156. IV. Verum haereticus nullatenus admittendus,
et si removeri non possit sine gravi incommodo, admitti poterit ut
mere assistens et testis, quin infantem tangat, cum baptizatur. La-Croix
373. Cf. Kenrick v. 2. tr. 15. n. 47., Gur. Cas. 231.; Collectam S.
C. de P. F. n. 604. 606.; A. S. S. v. 26. p. 448. Demum patrini esse
non possunt coniuges respectu coniugum, et parentes respectu filio­
rum, C. 2. de Cognai, spir.; L. 156.; neque idem in utroque sacra­
mento, sed hoc leve est. L. 187. — Rit. Rom. de Bapt., de Confirm.;
S. R. C. 15. Febr. 1887. Beng. Centr.: E. M.
Non licet nec per se nec per alios fungi officio patrini in bapti­
smis, qui haereticorum filiis ab haereticis ministrantur. S. O. 10.
Maii 1770.
443. Nota : « In privato baptismo ob necessitatem dato, pater
non debet suscipere, aut tenere tanquam patrinus infantem, cum in
hoc casu nulla sit patrini necessitas, ideoque si id vel tunc, vel etiam
in baptismo publico temere faciat, graviter peccat ». L. 158. — E. M.
444. An duo coniuges possint licite suscipere alienam prolem?
— R. Affirmative. Ratio, id enim iam consuetudine introductum est.
L. 157.

445. An pater possit esse patrinus in baptismo sui filii illegitimi ?
— R. Affirmative. Ratio est, quia prohibitio facta coniugatis fuit, ne
quis pro uxore habeat cognatam suam spiritualem. At talis ratio non
militat in hoc casu. Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 5. n. 4.
446. An pater possit esse patrinus in baptismo filii suae conitigis ex alio marito? — R. Negative. Ratio est, quia prohibitio facta
est coniugatis, ne contraherent cognationem spiritualem cum propria
coniuge. At haec ratio omnino verificaretur in tali casu. Lugo ib.
447. An pater possit licite patrinus esse in baptismo filii, si eo
tempore uxor iam mortua sit? — Affirmative. Nam, l.° solum pro­
hibentur coniugati suum vel coniugis filium in baptismo tenere. At
in casu praesenti ille nec coniugatus, nec coniugis filium tenet, cum
iam coniugem non habeat, matrimonii enim vinculum fuit morte con-

272

III. - DE MINISTRO BAPTISMI

iugis solutum. 2.° Nam ratio illius prohibitionis fuit, ne quis cum
uxore cognationem spiritualem contrahat. Atqui cum mortua nequit
contrahi ulla spiritualis cognatio. Lugo ib. n. 5.
448. Quoi pairini sint designandi? — Non licet sub gravi desi­
gnare in baptismo plus quam unum et unam; et in confirmatione
unum tantum et eiusdem sexus. Trid. s. 24. C. 2. de R. M. Designare
autem in baptismo duos mares aut duas feminas, probabiliter est tan­
tum veniale. Ita La-Croix 350. cum Sanch, aliisque. « Bonae, vero
et alii dicunt esse mortale, et hoc mihi verius videtur, si patrini es­
sent diversi sexus ac infans, quia sic multiplicarentur cognationes, quod
prohibere voluit Trid,, secus si essent eiusdem sexus ». L. 155. Si
autem in baptismo unicus patrimis adhibeatur, is masculus vel femina
esse potest, cum in Trid. dicatur « sive vir, sive mulier ». L. 155.

449. Quaenam sint palrinorum obligationes? — Patrini obliga­
tionem habent docendi baptizatum ea, quae ad fidem et mores per­
tinent, si id parentes non praestent. Quare ab hac obligatione exi­
muntur, si prudenter praesumant, quod baptizatus a parentibus dili­
genter instruatur. Rit. Rom. de Patrinis.; L. 147.; S. Th. 3. p. q.
67. a. 8.
Patrini praeterea contrahunt cum filiolis, eorumque pa­
rentibus spiritualem cognationem, quae impedimentum dirimens ma­
trimonii constituit. Exinde sacerdos, collato baptismo, monere debet
patrinos de susceptis obligationibus, et de contracta cognatione spi­
rituali. Rit. Rom. de Bapt. parvulor.: S. Th. Quodl. 12. a. 18.
450. Quacnam requirantur conditiones, ut quis sit vere patrinus?
— Requiritur, ut quis, caeteroquin capax, Cf. 442., habeat verum
animum patrini munus gerendi; ut fuerit designatus a parentibus, et
eorum defectu, a parocho vel Episcopo ; ut animo et facto suscipiat
baptizandum vel confirmandum, dum baptizatur vel confirmatur. —
Parochus non valide mutat patrinos a parentibus rite designatos. Hoc
enim ius ex Trid. s. 24. C. 2. de R. M. non ad parochum, sed ad pa­
rentes proprie spectat. Parochus autem mutans patrinum graviter pec­
cat, quia parentum ius usurpat. Cf. 452.; L. 146.; E. M.
451. Quatis actus requiratur in patrinis, ut contrahant cognatio­
nem ' — Requiritur, ut patrimis animum habeat hoc patrini munus
gerendi, et vel teneat aut tangat infantem dum baptizatur, vel sta­
ti m kvet aut suscipiat de sacro fonte, vel de manibus baptizantis vel
obstetricis. S. C. de P. F. 21. lan. 1856.; S. C. C. 27. Febr. 1601., 20.
Dec. 1653., IS. Dec. 1688.; Ferraris v. Baptismus art. 7. η. 23.; Gi-

273

III. - DE MINISTRO BAPTISMI

ral. Espos. lur. Pont. p. 2. s. 112. n. 6. 7. Communiter vero asse­
ritur, tactum hunc physicum esse debere, neque moralem, sive meram
assistendam, sufficere. L. 148.; Pyrrh. Corrad. Prax. Dispens. Apost.
1. 8. c. 7. n. 8.; E. M.

452. An patrini ad contrahendam, cognationem debeant esse desi­
gnati? — Affirmant plures et graves thth. Ratio, quia Trid. s. 24.
C. 2. de R. M. expresse requirit designationem, et proinde, ea defi­
ciente, cognatio non contrahitur. Sed plures et graves alii dd. negant.
« Neque enim Trid. statuit designationem tanquam formam, qua de­
ficiente, factum sit irritum, et ita esse declaratum a S. C. C. in Cre­
monensi Passerinus refert ». L)e Angelis 1. 4. t. 11. n. 3. Quare licet
Trid. praescribat, ut parochus sciscitetur a parentibus quem designa­
verint, et ut puniatur si aliter fecerit; non tamen dicit susceptionem
esse nullam neque irritat Ius antiquum, C. fin. de Cognat. spir. in
t>.°, ex quo omnes tangentes cognationem contrahunt. — Cum autem
Trid. dicat: «Si alii ultra designatos baptizatum tetigerint, cogna­
tionem spiritualem nullo modo contrahant, Constitutionibus in con­
trarium non obstantibus » ; si adsunt patrini designati, sed alius prae­
ter eos tantum tangit, hic solus tunc contrahit cognationem, « quia
Cone, dicit eos non contrahere, qui ultra designatos tangunt, non vero
qui praeter... E converso secus omnino dicendum, si tangat unus de­
signatus, et alter non designatus, quia hic nullo modo contrahit, ut
patet ex verbis Trid. ». L. 154. — Si plures quam duo designentur,
et successive tangant, primi duo tantum cognationem contrahunt; si
autem omnes simul tangant, probabilius omnes contrahunt: quia Trid.,
licet vetet adhiberi plures quam duos, tamen non irritat Ius anti­
quum, nisi cum tangunt plures ultra duos designatos, non vero si
tangunt plures designati ultra duos. L. 154. — Et si vel duo mares,
vel duae feminae fuerint adhibitae, uterque cognationem contrahit,
cum Trid. super hac re nihil innovaverit. — Designatio ad parentes,
vel ad tutores, et his deficientibus ad parochum spectat. Designationi
parentum consensus parochi accedere debet. — Contrahunt veram co­
gnationem spiritualem patrini a parentibus designati, et iniuste a parocho
reprobati, si infantem reapse teneant. L. 154. — In confirmatione
nihil immutatum videtur ex vetere iure, quo nulla opus erat designa­
tione patrini. Trid. s. 22. de R. M. C. 2. in fin. Utrum vero ea quae
Cone, statuit de baptismo ad confirmationem trahenda sint dubitat
vel ipse Sanchez de Matr. 1. 7. d. 57. n. 9. — Barbosa Apost. Dccis.
Collect. 177. n. 10.; Ferraris v. Baptismus a. 7. n. 13.; La-Croix
360.; Corrad. 1. 8. c. S. n. 8.
Buccerone lust. thtol. moralis IU.

ι8

274

III. - DE MINISTRO BAPTISMI

453. An pater, qui patrinus sit in baptismo sui filii illegitimi,
contrahat spiritualem cognationem cum sua concubina? — R. Affir­
mative, quia leges ecclesiasticae inducentes hanc cognationem spiri­
tualem inter patrinum et parentes baptizati generaliter loquuntur de
omnibus filiis sive legitimis sive illegitimis. Lugo Resp. Mor. 1. 1.
d. 5. n. 2.; Schmalz. 1. 4. t. 11. n. 45.

454. An contrahatur spiritualis cognatio inter patrinum et pa­
rentes legales filii adoptivi? — R. Negative, quia non sunt veri pa­
rentes, h. e. genitores carnales. Lugo ib.
455. Quisnam contrahat cognationem, si quis suscipiat infantem
nomine alterius? — Tenendum est procul dubio mandantem, cogna­
tionem contrahere, non mandatarium, nisi tamen medio tempore in­
tentionem ille revocaverit. La-Croix 1. 6. p. 1. n. 365.; S. C. C. 15.
Mart. 1631., 11. lun. 1881. Hinc non interest cuius sexus sit mandatarius, S. C. C. 29. Mart. 1582.; Ferraris a. 7. η. 19. nec utrum
baptizatus et ipse sit vel confirmatus. — Bened. XIV. Quaest. can.
227.; L. 153.; E. M.
456. An suscipiens infantem in baptismo collato sub conditione
contrahat cognationem ? — R. Affirmative si dubium sit negativum,
h. e. si nulla solida ratio adsit pro priori baptismo. Negative, si du­
bium sit positivum, h. e. si adsit probabilis ratio pro priori baptismo:
nam tunc erit cognatio, ct impedimentum dubium, adeoque nullum.
L. 151.

457. An contrahat cognationem, qui ex errore suscipit unum in­
fantem pro alio? — R. Negative. Ratio, quia nulla voluntas errantis
est. Controvertitur autem inter dd., adeoque, cum sit impedimentum
dubium, impedimentum nullum erit. L. 146. 152.
458. An contrahant cognationem spiritualem, qui officium patrini
et malrinae exercent in supplendis baptismi solemnifatibus ? — R. Ne­
gative, quia non habetur tunc baptismus. S. C. C. 13. Iui. 1642.;
S. C. de P. F. 11. Sept. 1779. — Quare, in huiusmodi casu, pa­
trini quoque adhibendi sunt; nisi, impediente causa gravi, constitui
non possint. S. O. 11. Dec. 1850.; Collect. S. C. de P. F. n. 624.

459. An in privato baptismo contrahatur spiritualis cognatio? —
Nullum dubium, quod baptizans eam contrahat. De patrinis disputa­
tur. Communior et probabilior sententia, ex S. Alph. 149., negat;
Cone, enim Trid cum loquatur de suscipientibus de sacro fonte, non-

IV. - DE SUBIECTO BAPTISMI

275

nisi de solcinni baptismo loquitur. Enim vero in privato baptismo pa­
trinus secundum ecclesiasticam disciplinam non adhibetur. D’Annib.
p. 1. n. 66. ed. 3.*, p. 3. n. 303.; Gur. Baller. 805. 806. Sed affir­
mant De Angelis 1. 4. t. 11. n. 5.; Gennari Monit. Ecclesiast. v. 9.
p. 1. p. 92., aliique ex declaratione S. C. C. Contrariam tamen de­
clarationem S. C. C. asserit Ferraris a. 7. n. 20. — Baller. Palm.
Op. Theol. ed. 3.· v. 6. n. 652.; Kenrick tr. 15. n. 51.; E. M.

IV. — DE SUBIECTO BAPTISMI
460. Quinam sit baptismi subiectum, ct quaenam eius necessariae
dispositiones ? — R. Subiectum baptismi est omnis et solus homo
viator, nondum baptizatus. — Ad dispositiones quod attinet, in in­
fantibus eorum voluntatem supplet Christus et Ecclesia. In adultis
vero ad valide recipiendum baptismum requiritur intentio saltem ha­
bitualis explicita vel saltem implicita. In iisdem adultis ad licite reci­
piendum baptismum requiritur fides et poenitentia. — L. 139.; La-Croix
1. 6. p. 1. n. 60.; S. Th. 3. p. q. 79. a. 3. ad 2., 4. Dist. 6. q. 1.
a. 3. ad 5. ; E. M.

461. Resolves: Valide baptizantur infantes, item perpetuo amen­
tes, qui nunquam usi sunt ratione, et proinde censentur eiusdem con­
ditionis ac infantes. Si autem aliquando ratione usi fuerint, probabilius
non valet baptismus, nisi ante amentiam illum petiverint. In praxi
tamen ii sub conditione essent baptizandi, tum quia non plane con­
stat, eos baptismum non postulasse, tum etiam quia iuxta plures satis
est, si quis habuerit voluntatem suscipiendi omnia ad salutem neces­
saria. Cf. 383. — Si dubium sit, an infans vivat, baptizandus est sub
conditione. Hinc recte censent generatim theologi, omnes foetus abor­
tivos semper esse baptizandos sub conditione, si vivant, dummodo
putrefactio certe non appareat. — Hic addere oportet, casus infantium,
qui nascuntur in statu mortis apparentis quam plurimos esse, et plu­
ries factum fuisse, ut hi infantes, etiam plures post, horas ab ortu, re­
vocati fuerint ad vitam. Quare isti quoque essent baptizandi, quamvis
in ipsis non appareat vestigium vitae, dummodo iterum certe non
appareat putrefactio. — Quando dubitatur, an monstrum sit homo,
baptizandum absolute, si caput sit humanum, licet membra sint ferina ;

276

IV. - DE SUBIECTO BAPTISMI

sub conditione vero, si caput sit ferinum, et membra humana. — Quod
si habeat membra hominis geminata, et dubitetur, num sit unus homo,
an duo, duplex baptismus conferendus est, unus absolute, alter sub
conditione, in ea parte, qua membra apparent imperfectiora. Hinc, si
duo sint capita et duo pectora, singuli seorsim sunt baptizandi; si
unum sit caput, et duo pectora, vel duo capita et unum pectus; ab­
solute in uno capite conferendus est baptismus et deinde sub condi­
tione baptismus conferendus vel in alio pectore vel in alio capite. Et
si duo sint pectora, neque appareat quodnam ad caput pertineat, post
baptismum super caput, utrumque pectus sub conditione baptizandum.
— Baptizanda non est mola seu massa carnea, quae prodit ex abortu
naturali vel ex chirurgica extractione, absque ulla organorum dispo­
sitione, vel motus et vitae signo. — Rit. Rom. ; L. 125.; Capellmann
Medic. Pastoral. Aquisgrani ed. lat. 4.* pag. 114. seqq.
462. An liceat adultum invitum baptizare? An statim adultus
baptismum recipere debeat, postquam cognoverit eius obligationem? —
Quid de adultis inter infideles, de quorum voluntate non constat? —
R. Ad l.um Negative, idque grave est. C. Sicut 9. de lud. et Sarrae.
Ad 2.u“ « Ad baptismum percipiendum non tenetur aliquis statim
postquam habet propositum baptismi, ita quod peccet mortaliter, nisi
statim baptizetur, nec est aliquod tempus determinatum, ultra quod
si baptismum differat, peccatum mortale incurrat ». S. Th. s. q. 6.
a. 5. Cum tamen quilibet Ecclesiam, quam cognovit, ingredi teneatur
quam primum commode possit, et Ecclesiae ianua baptismus sit, se­
quitur ex priore illa obligatione obligatio baptismum suscipiendi quam
primum commode possit, licet determinari non possit tempus dila­
tionis ad grave peccatum.
Ad 3.um Infidelibus baptismum conferre
etiam sub conditione non licet, si nullum positivum habeatur signum
eorum voluntatis baptismum recipiendi, licet sint moribundi. Poterunt
vero isti baptizari sub conditione, si, cunctis rerum adiunctis inspe­
ctis, prudenter iudicetur eos baptismum velle, vel desiderasse, vel ido­
lolatriae abrenuntiasse Collect. S. C. de P. F. n. 582 585. etc.

463. An infantes statim sint baptizandiJ — « Notandum quod
graviter peccant qui per multum temporis differunt infantem bapti­
zare. Id commune est apud omnes... er in Rit. dicitur: Parochus
hortetur, ne pueris sacramentum tantopere necessarium nimium diffe­
ratur cum periculo salutis... Communius ct probabilius non est gravis
dilatio, nisi 1U. vel. 11 dies excedantur». L. 118. Salmant, censent
non es.-t mortale differre ad 15. vel etiam 20. dies, etiam sine causa

IV. - DE SUBIECTO BAPTISMI

277

urgenti. Immo alii cum Suarez dicunt non esse gravem dilationem,
si ad mensem non pertingat, licet non adsit causa; stante autem
causa, si ad duos menses non extendatur. Ratio quidem baptismum
notabiliter non differendi est « periculum mortis, quod semper in
pueris est timendum ». S. Th. 3. p. q. 68. a. 3. ad 1. — Trid.
s. 5. Decr. de Pecc. orig., s. 7. c. 12.; Rit. Rom. tit. 2. Cap. 1.
n?27., cap. 3. n. 4.-6.; Cat. Rom. 34.; S. Th. 3. p. q. SS. a. 3.
9.; E. M.
464.
recte baptizentur filii, invitis parentibus? — Certum est
l.° talem baptismum validum esse; 2.° hoc baptisma esse etiam lici­
tum, si agatur de filiis catholicorum, quippe qui Ecclesiae legibus
subjiciuntur. Dûus Gousset id facile non concedit, si impii parentes
renuerint omnino. Attamen ipse Gousset observat contrarium esse
commune. Etenim id caute fieri potest sine ullo discrimine; et, cum
filius adhuc degat inter catholicos, perversio non adeo timenda est.
Verum non expedit hanc quaestionem practice resolvere sine Epi­
scopi consilio.
Si agatur de infidelium filiis, utrum licite, invitis parentibus,
baptizentur, affirmat Scotus; sed Communior et in praxi tenenda sen­
tentia quam defendunt Thomistae, docet, generatim loquendo, filios
infidelium illicite baptizari, si eorum parentes sint vel censeantur fore
repugnantes, quamvis aliunde Christianis Principibus civiliter subjician­
tur. Etenim baptizati vel subducuntur a parentibus, et eis fit iniuria;
nam de iure naturae es/, quod filius antequam habeat usum rationis,
sit sub cura patris; vel relinquuntur penes eosdem, et fit iniuria sa­
cramento ; cum illud exponatur irreverentiae. Unde etiam non licet,
eos baptizare, quamvis ab utroque parente sponte offerantur, quoties
iidem infantes sub potestate et educatione eorundem infidelium geni­
torum sunt relinquendi. Firmatur ex praxi Ecclesiae, et ex Bened. XIV.
tum Instr. Postremo mense 28. Febr. 1747., tum Epist. Probe te.
Immo quoad Hebraeorum filios adest Constitutio Iulii III., qui im­
posuit delinquentibus suspensionem ct poenam mille ducatorum.
Generatim loquendo. Nam, etiam licite baptizabuntur : l.° Si pa­
rentes sint nostra mancipia; tunc enim nostri potius iuris sunt quam
illorum. 2.° Si alteruter parentum petat, quia iusta eius voluntas vo­
luntati iniustae alterius praeferenda est in favorem fidei et prolis, vel
si, mortuo patre, consentiat avus paternus, etiam matre reluctante,
cum apud ipsum sit patria potestas, vel saltem avia paterna, licet
omnis expers patriae potestatis, nempe in favorem fidei. Gpus autem

278

IV.

DE SUBIECTO BAPTISMI

est, ut rationalis adsit spes, ut infans Christiane deinde educetur.
Bened. XIV. Instr. Postremo § 16. 28., Epist. Probe te § 17. 18.
3.° Si infans sit in periculo mortis, modo id fiat sine scandalo, nec
proinde maius quoddam infidelium odium in Christianam religionem
atque in Christianos saevitia concitetur: tunc enim bono prolis pro­
videtur, quin alicui iniuria fiat; cum ab omni sit subtrahendus homi­
num potestate per mortem. Modo id fiat sine scandalo, quare nulla
adhibenda vis est, et nihil faciendum quod gravem afferat populi of­
fensionem. Nemo enim tenetur, publicum ordinem turbare, neque po­
test scandalum excitare ad succurrendum infanti. 4.° Si suae iam
compos rationis baptisma petat ex se; quia in negotio Religionis iam
est iuris sui, dummodo prudenter dubitari non possit, ne postea a
Catholica Religione desciscat, Bened. XIV. C. Postremo § 22. In
dubio autem de usu rationis, sufficit aetas septem annorum. Genera­
tim vero favendum est potius filio quam patri. Nam pater agit de
vitando levi detrimento, nempe potestatis patriae ad modicum tem­
pus; filius vero agit de vitando detrimento gravissimo, nempe de
damnatione aeterna. Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 4. 6. 5.° Si filius sit
positus extra curam parentum, ut si esset expositus; tunc enim iuri
suo censerentur renuntiasse. Item, si bello parentes capti sint; nam
iure belli captivi sunt victoris. 6.° Si pater offerat filium et postea
consilium mutet; vel si parentes filium derelinquant, etsi deinde recla­
ment; iam enim Ecclesia ius acquisiisset. — Benedictus XIV. C. Inter
omnigenas 2. Feb. 1744.; Instr. Postremo; Collect. S. C. de P. F.
540. seqq.
Si tamen proles iam sit, invitis parentibus, illicite baptizata, tunc
Benedictus XIV. cit. Instr. Postremo prohibet eam reddere parenti­
bus ob certum periculum perversionis prolis et profanationis sacra­
menti.
Infantes, haereticorum filios, ius est Ecclesiae baptizandi, invitis
t tiam par< ntibus, a quibus etiam potest cos « evellere, ut catholice
educentur » L. 127. Ecclesia tamen ob graviora incommoda hoc iure
uti non solet. I bi autem huiusmodi ius Ecclesia exsequi non possit,
<■ idem dicendum videtur in eo casu de haeretico et de quocumque
.dio infideli, si idem sit morale periculum », ne deinde catholice edu­
centur. S. C. de P. F. 17. Apr. 1727.; S. O. 23. lan. 1763. —
La-Croix 297. seqq.; L. 128.-132.; Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 4.;
S. Th. 2. 2. q. 10. a 12., 3. p. q. 68. a. 10, Quodl. 2. a. 7.; A.
S. S. v. 25. p. 247. seqq.; E. M.

IV.

DE SUBIECTO BAPTISMI

279

465. An baptismus aliquando repeti possit vel debeat? — Potest
e debet repeti sub conditione, quoties de eiusdem valore adest ali­
quod dubium non spernendum ; secus iterari non potest sine peccato
gravi, quia conatus ministrandi sacramentum subiecto incapaci sacri­
legium est. — L. 134. ; A. S. v. 25. p. 258.; Rit. Rom. de Bapt.
adult.; E. M.

466. An infantes expositi sint baptizandi? — R. Affirmative,
isti expositi fuerint absque testimonio baptismi collati, nisi aliunde
constet eos rite baptizatos fuisse. Si vero expositi sint cum schedula
attestante ipsos fuisse baptizatos, controvertitur. Sententia communior
et verior docet, hos omnes sub conditione baptizandos esse, « quoties
non habetur moralis certitudo de baptismo collate, et rite collato»,
post diligentem factam inquisitionem. L. 135.; E. M.
467. An sint rebaptizandi infantes, sive ab obstetricibus, sive a
laicis baplizati? — R. Negative, nisi adsit probabilis suspicio erroris
in collate baptismo. Ita communissima et vera sententia, inquit S. Lig.
136.; ubi decisionem S. Congr. commemorat. — E. M.

468. An baplizati ab haereticis rebaptizari debeant? — R. Certum
est de fide ex Trid., validum esse baptismum collatum ab haereticis,
(piando omnia requisita ad sacramentum adhibentur. Sed in conver­
sione haereticorum a quacumque secta venerint, inquirendum de va­
liditate baptismi in haeresi suscepti. Et sic baptizandi absolute, sub
conditione, vel nullo modo; prout, facta inquisitione, certo constiterit
baptismum non fuisse rite collatum, vel res probabiliter dubia sit, aut
nihil fuerit detectum sive pro validitate, sive pro invaliditate, vel certo
constiterit baptismum validum fuisse. S. O. 20. Nov. 1878. — Lugo
Resp. Mor. 1. 1. d. 2.; E. M.
469. Quid de operatione caesarea in ordine ad baptizandum in­
fantem, nondum natum ? — Operatio seu sectio caesarea in hoc con­
sistit, quod uterus matris gravidae aperiatur, ut foetus extrahatur.
Duplex praecipua quaestio occurrit, scilicet, an vel quando fieri pos­
sit, aut debeat.
470. An vel quando fieri possit? — Mortua matre, certum est
posse fieri operationem caesarcam, et quidem statim ac de eius morte
constet. Etenim si quid obstaret, esset periculum matris; sed, ex hypothesi, de eius morte certo constat; et aliunde salvari potest vita
spiritualis, immo forte et temporalis infantis. Admonendus tamen est

280

IV. - DE SUBIECTO BAPTISMI

loci Praefectus seu Praepositus, et adhibendi sunt testes ab ipso ap­
probati tum ad mortem recognoscendam, tum ad maiorem rei certi­
tudinem, ac praesertim ne operationis auctor tamquam homicidii reus
traducatur. — Vivente matre, nunquam licite fieri potest operatio Cae­
sarea, quoties adest periculum, seu proximum seu probabile mortis ma­
tris ex ipsa secuturae, quamvis, ea non facta, mater et proles certo
periturae sint. Ratio est, quia esset id perinde ac directe matrem oc­
cidere, quod numquam licet. S. Th. 3. p. q. 68. a. 11. ad 3. dicit:
« Non debet homo occidere matrem, ut baptizet puerum ». L. 106.
Hinc fieri non potest operatio, quando deest chirurgus valde peritus,
nec quando mater adeo est morbo debilitata, ut operatio, alias non
periculosa, sit periculum mortis proximum ex circumstantiis inductura.
— Vivente matre, licite fieri potest operatio caesarea, positis his con­
ditionibus: l.° Si illa naturaliter parere non possit, aut moritura sit
antequam pariat, cum maximo periculo mortis infantis priusquam ba­
ptizari queat. 2.° Si ex iudicio chirurgi periti absit proximum mortis
matris periculum. Potest autem abesse tale periculum, si mater sit
robusta. 3.° Si valde peritus adsit chirurgus. Elbel 60, Ratio patet;
nullum enim est periculum, vel saltem valde est et remotum, atque
adeo, si forte mors sequatur, per accidens tantum subsequi videbitur.
471. An vel quando fieri debeat? — Mortua matre, certo est Ja­
cienda sub gravi, etiam invitis aut reluctantibus parentibus vel pro­
pinquis, si fieri possit; quia ex lege caritatis omni cura et labore sa­
lus aeterna infantis procuranda est. Ita S. Th. ib.. ubi addit: « Si tamen
mater mortua fuerit, vivente prole in utero, debet aperiri, ut puer ba­
ptizetur ». Sic etiam statuit Rit. Rom. Hoc praesertim valet, si im­
mineat tempus partus, quia cum foetus sit robustior, maior spes illuni
baptizandi affulget. Porro sedula cura adhibenda est, ut regio uteri
defunctae servetur calida, usquedum facta fuerit operatio; secus enim
infans facilius e vita cederet, antequam baptizari potuerit. Quare ces­
sat huiusmodi obligatio, si moraliter certum sit foetum ante matrem,
vel cum matre mortuum esse, vel viventem extimari non posse. Neque
vero cunctandum est in hac operatione perficienda, cum foetus, mortua
matre, non multo post, ordinarie, certe moritur. — Per se et specu­
la!/;< loquendo, facienda est operatio, etiam vivente matre, si ex in­
dicio peritorum infans vivus edendus sit, et non possit infans aliter
baptizari, et fieri possit sine proximo mortis periculo. Ratio est, quia
ex generali caritatis lege tenetur quilibet incommodum temporale pati
ad vitam spirituale et aeternam proximi servandam. Per se et specu-

IV. - DE SUBIECTO BAPTISMI

281

lative loquendo; nam in praxi confessarius cavere debet, ne urgeat
matrem sub gravi obligatione, ob nimium periculum, ne consensum
negando moriatur in statu peccati mortalis; et sic dum vult salvare
vitam spiritualem infantis, damnetur ipsa mater. Satis igitur erit illam
adhortari ad incisioni consentiendum. Ceterum, cum constet posse su­
pervivere foetum matri defunctae, affulget certe tunc spes illum, ea
mortua, baptizandi, et proinde minor obligatio incisionis urget. —
Mater autem non tenetur subire operationem, si, omissa operatione, ipsa
sola iudicctur peritura ; quia nemo tenetur mediis extraordinariis et
tam arduis vitam servare. Si autem spes illa servandae prolis modica
omnino esset, mater posset, sed non teneretur subire operationem,
quia caritas non adeo urget in tanta incertitudine eventus. Et tunc
posset infanti in utero remanenti saltem probabiliter baptismum con­
ferri. Cf. n. 402. — L. ib.; E. M.

472. Nota : Quilibet sane, mortua matre, si foetus adhuc vivat,
idque constet, procurare debet ut baptizetur. Quare, cum morali cer­
titudine in ipso utero baptizari non possit, aperiendus matris uterus
est a peritis vel etiam ab aliis. Sacerdotes vero, regulariter loquendo,
hac obligatione non tenentur, propter imperitiam, propter gravissima
ex parte civilis auctoritatis incommoda, et propter scandalum, quod
in populo haberetur. Hinc ex Dec. S. O. 15. Febr. 1780. missionariis
in Sina prohibitio hac in re facta est: « Haec foetus extractio de
praegnantis defunctaeque alvo matris, quamvis patefacienda ac per­
suadenda sit, expresse tamen cavet prohibetque Sanctitas Sua, ne missionarii in casibus particularibus se ingerant in demandanda sectione,
multoque minus in ea peragenda ». — E. M.
Neganda non est benedictio post partum iuxta Rituale Romanum
mulieri, cuius proles mortua fuerit sine baptismo. S. R. C. 19. Maii
1896. n. 3904.

282

I. - DE CONFIRMATIONIS NATURA MATERIA ET FORMA

DE CONFIRMATIONE
I. — DE CONFIRMATIONIS NATURA MATERIA ET FORMA
473. Quid sit confirmatio ? — Est sacramentum N. L., a Christo
Domino institutum, quo per manus impositionem et unctionem chri­
smatis in verbo, datur robur gratiae ad profitendam fidem in ba­
ptismo susceptam. Trid. s. 7. c. 1. 2.; Flor. Decr. pro Arm,; Decr.
Lamentabili 3. Iui. 1907. pr. 44.; Cat. Rom. 5.; S. Th. 3. p. q. 72.
a. 1., s. q. 29. a. 3.; E. M.
474. Quinam sint confirmationis effectus? — Est robur ad fidem,
ubi opus fuerit, constanter profitendam, et ad eam data opportunitate
propugnandam. Ideoque affert animae gratiam et auxilia, quibus id
praestet. Insuper cum per confirmationis sacramentum suscipiant ho­
mines potestatem et robur ad pugnam spiritualem contra hostes fidei,
necesse est per illius susceptionem imprimi characterem. Flor. 1. c.;
Cat. Rom. 2. 5. 20. 23.; S. Th. 3. p. q. 72. a. 1. 5. 7.

•175. Quaenam sit confirmationis materia? — Duplex est, im­
positio manuum, et unctio chrismatis. Impositio manuum, non ea quae
fit initio sacrae functionis, super omnes confirmandos, sed ea quae ha­
betur, cum minister singulos confirmandos chrismate benedicto ungit.
Chrisma autem conficitur ex oleo olivarum et balsamo cuiusvis re­
gionis. Flor. Decr. pro Arm.; S. Pius V. Br. 2. Aug. 1571. Bened. XIV.
C. Ex quo primum 1. Mart. 1756.; S. C. de P. F. 6. Aug 1840.;
Cat. Rom. 7.; Pont. Rom. de Confirm.: S. Th. 3. p. q. 72. a. 2.;
Lugo Resp. Mor. 1. I. d. 8.; E. M.
476. Nota ; De adaequata materia huius sacramenti haec S. Alph.:
<■· Sententia communis, vel fere communis, quam tuemur, et certissi­
mam cum Bellarmino existimamus, tenet materiam adaequatam et to­
talem confirmationis esse chrismatis unctionem, quae confirmandis pei
impositionem manus Episcopi adhibetur... Fatemur itaque ad materiam
confirmationis requiri tam unctionem, quam impositionem, sed illam
tantum impositionem, quae ab unctione est indistincta... Iuxta autem
nostram sententiam, quod materia totalis adaequata confirmationis est
. actio chrismatis, manu Episcopi peracta, advertendum est, de essentia

I. - DE CONFIRMATIONIS NATURA MATERIA ET FORMA

283

sacramenti esse: l.° Ut unctio fiat in fronte, prout habetur ex C. un.
de Sacra unctione, et ex Decr. Eugenii IV. iuxta communem sen­
tentiam... 2.° Ut unctio fiat in forma crucis, iuxta S. Thom. 3. p.
q. 72. a. 4. ad 3., quem communiter etiam doctores sequuntur...
3.° Ut unctio fiat per manus ipsius Episcopi ministrantis ». L. 164.;
5. Th. 3. p. q. 72. a. 9.; Cat. Rom. 24.; Pont. Rom. de Confirm.;
E. Μ.
« Per frontis chrismationem manus impositio designatur, quae
alio nomine dicitur Confirmatio ; quia per eam Spiritus Sanctus ad
augmentum datur et robur ». C. unie de Sacr. unet. — Utraque res,
manus impositio et unctio ex S. Scriptura habetur, Act. 8., 17.; 19.,
6. ; 2. ad Cor. 1., 21. 22.; ad Ephes. 1., 13.; 4., 30., 1. Ioann. 2.,
27. Haec enim loca de Confirmationis Sacramento a pluribus Patribus
intelliguntur.

477. Resolves: Invalida esset confirmatio si fiat unctio medio
instrumento. S. O. 14. lan. 1885. — Invalida item est, si loco frontis
fiat in ore. — Licet vero debeat fieri pollice dextero Episcopi, va­
lida tamen foret unctio, si alio digito Episcopi fieret, et etiamsi esset
digitus manus sinistrae. Peccaret tamen Episcopus, si id sine neces­
sitate faceret ; ageret enim contra universalem Ecclesiae praxim, quam­
quam non appareat, inversionem dictae caeremoniae ad gravem cul­
pam pertingere. S. R. C. 7. Maii 1853.; L. 165.
478. An de necessitate sacramenti sit oleum olivarum et balsa­
mum ? — « Certum est oleum esse de necessitate sacramenti... Et
debet esse oleum olivarum... An autem balsamum sit etiam de neces­
sitate sacramenti, prima sententia negat...; secunda sententia commu­
nior et probabilior affirmat... Certum est autem neutram sententiam
esse de fide, neque certam ; hinc omnino sacramentum conferendum
est cum oleo et balsamo, et alias saltem dubium esset... Et ideo da­
tum cum solo oleo saltem sub conditione esset iterandum. E converso,
quia prima sententia sat est probabilis, in articulo mortis bene poterit
conferri confirmatio sub conditione ex solo oleo, si nequeat haberi
chrisma ex balsamo quoque confectum; magna enim utilitas huius
sacramenti, iusta esset causa illud sub conditione ministrandi ». L. 162.
Privilegium Indis concessum est a Paulo IV. et a Pio V. alio utendi
liquore, quod balsamum non est, licet ab iis balsamum vocetur. Cer­
tum autem est balsamum requiri de necessitate praecepti. L. II. A.
tr. 14. n. 39. — Flor. Decr. pro Arm.; Cat. Rom. 7.-9.; S. Th. 3.
p. q. 72. a. 2.

284

r.

DE CONFIRMATIONIS NATURA MATERIA ET FORMA

479. An chrisma debeat necessario esse benedictum ? — Affirman­
dum absolute est, si sermo sit de necessitate praecepti. — Affirman­
dum omnino etiam, si sermo sit de necessitate sacramenti. Id enim
suadet praxis constans Ecclesiae, et Decretum Eugenii IV. in quo
legitur, materiam confirmationis esse chrisma per Episcopum bene­
dictum. S. Alph. H. A. tr. 14. n. 39. inquit: « Materia remota con­
firmationis est chrisma ex balsamo et oleo confectum per Episcopi
benedictionem, ad differentiam olei baptismi et infirmorum, ut distin­
xit Innoc. XI. in C. Cum venisset de Sacr. unet. An autem unum
oleum istorum sit materia valida pro alio sacramento, negant Suar.
Laym. et Henriq., sed probabilius affirmant Bellarm., Castr., Bonae.,
et Barb. ». — L. 163.; S. Th. 3. p. q. 72. a. 3.; E. M.

480. An chrisma debeat necessario esse illius anni? — Hoc non
requiritur de necessitate sacramenti, quia sive sit vetus, sive novum,
materia non mutatur; sed requiritur ex praecepto Ecclesiae. Hinc
peccaret graviter Episcopus, qui confirmaret, cum chrismate veteri.
In hunc enim finem novum chrisma consecratur in Coena Domini,
veteri combusto. — L. 163.

481. Quaenam sit confirmationis, forma ? —Sicut totalis materia
adaequata confirmationis est unctio chrismatis adhibita per manum
Episcopi, sic totalis forma sunt verba, quae Episcopus ungendo pro­
fert : Signo (e signo crucis, el confirmo te chrismate salutis, in nomine
Patris, et Pilii, et Spiritus Sancti. Flor. Decr. pro Arm.; Pont. Rom.
de Confirm., S. Th. 3. q. 72. a. 4.; L. 167. IV.
Quando Episcopus dicit: N. signo te, etc. potest confirmando
aliud Sancti nomen imponi, praeter nomen baptismale. S. C. R. 20.
Sept. 1749. n. 2404., E. M. 404.
482. Quaenam verba huius formae sunt essentialia? - Ad vali­
ditatem sunt omnino essentialia sequentia : 1.° Verba signo, et confirmo,
nisi alio verbo synonimo suppleantur. 2.° Expressio Sanctissimae Tri­
nitatis, ut in baptismo. 3.° Verbum te, quo subiectum sacramenti de­
signatur. 4.° Verba signo crucis, necnon verba chrismate salutis.
Dicere autem corroboro pro confirmo, vel sanctificationis pro
salutis, esset mutatio tantum accidentalis. Verba signo te signo cru­
cis actionem significant sacramcntalcm, eaque indicatur signum seu
vexillum quod datur militi Christi ad pugnam spiritualem. Confirmo
te chrismate salutis robur spirituale significant, quod homini confertur
per sacramentum materiae visibilis ad salutem, nempe per sacram

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO CONFIRMATIONIS

285

chrismatis unctionem. In nomine etc. causam significant conferentem
plenitudinem roboris spiritualem.· Flor. Decr. pro Arm.; Cat. Rom.
11. 12.; S. Th. 3. p. q. 72. a. 4. ; L. 168.
483. An valeat forma apud Graecos usitata : Signaculum doni
Spiritus Sancti? — R. Affirmative cum sententia communi theolo­
gorum. Sensus enim est : hoc signo, quod tibi confero, donantur
munera Spiritus Sancti, omisso verbo, more Graecorum. Invocatio
autem SSmae Trinitatis dum in Ecclesia Latina post unctionem
habetur, in Graeca habetur in oratione praecedenti. Secus dicendum
foret, Graecos sacramentum confirmationis non habere, quod valde
durum est. Constat insuper ex Declaratione Benedicti XIV. in Epist.
enc. Ex quo primum ad Episcopos ritus graeci 1. Mart. 1756. —
L. 164. 169.

II. — DE MINISTRO ET SUBIECTO CONFIRMATIONIS

484. Quisnam sit confirmationis minister? — Solus Episcopus
est minister ordinarius huius sacramenti. Ita declaravit Innocentius III.
et Trid. s. 7. c. 3. — Simplex sacerdos confirmare potest tamquam
minister extraordinarius ex delegatione speciali Summi Pontificis, seu
ex eius commissione conferentis potestatis plenitudinem. Constat ex
praxi Ecclesiae. Presbyteri Graeci seu Orientales, ex antiquissima con­
suetudine, in ipso baptismo confirmant ; et valide etiam extra bapti­
smum confirmant. Excipiuntur tamen loca, quibus S. Sedes hanc
ademit facultatem, quae consequenter non est in Italia Insulisque
adiaccntibus, in Bulgaria, in Cypro, et inter Maronitas Libanenses.
Cf. Bened. XIV. C. Etsi pastoralis 27. Maii 1742. Validae item ha­
bentur huiusmodi confirmationes,' licet a schismaticis factae, iis enim
quasi toleratis jurisdictio non fuit adempta. Bened. XIV. C. Eo quamvis
tempore 4. Maii 1745.; C. Anno vertente 18. lun. 1759.; A. S. S.
v. 25. p. 439. Sed sacerdos uti debet chrismate ab Episcopo benedicto. Constat ex Decreto Eugenii IV., ubi dicitur materiam confir­
mationis esse chrisma ab Episcopo benedictum. — Pont. Rom. De
Confirm.; S. Th. s. q. 38. a. 1.; Quodl. 11. a. 7., 3. p. q. 72. a. 11.;
Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 7. 8. 9.; Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 6. 7.;
L. 170.; E. M.

286

Π. - DE MINISTRO ET SUBIECTO CONFIRMATIONIS

Ex C. Pii X. Ea semper XVIII. Kal. Iui. 1907. de Ritu Rutheno
in Statibus Foederatis Americae Septentrionalis, art. 14., « Presbyteris
Ruthenis in America commorantibus penitus interdicitur, ne baptizatos
sacro chrismate consignent ; et, si secus fecerint, sciant se invalide
egisse». Verum Decr. S. C. de Prop. Fide 18. Aug. 1913. de Ritu
Rutheno in Canadensi Regione praedictus art. omittitur. Et omittitur
etiam in alio Decr. S. C. de Prop. Fide 1 7. Aug. 1904. de Ritu
Graeco-Rutheno in Foederatis Civitatibus Americae Septentrionalis.

485. An Papa etiam simplici sacerdoti delegare valeat potestatem
conficiendi chrisma? — Controvertitur. Affirmant non pauci; at plures
alii negant. Eadem controversia exsistit pro oleo estremae unctionis.
Sed constat oleum extremae unctionis a graecis presbyteris valide be­
nedici. Cf. Bened. XIV. de Syn. 1. 8. c. 1. n. 4. — Benedictio sacer­
dotis in utroque sacramento, absque delegatione Papae invalida est.
— L. 163. 709.; E. M.
486. An Episcopus possit confirmare fideles non subditos? — Quoad
validitatem omnes confirmare potest, ut sequitur ex ordinis potestate.
— Quoad liceitatem non potest confirmare, nisi qui in sua dioecesi
reperiantur ; et peccaret graviter confirmando etiam suos subditos in
alia dioecesi, pontificalia in ea exercens, quia tunc confirmatio cen­
setur exercitium jurisdictionis fori externi, quod peragi nequit sine
licentia Ordinarii loci. Potest autem confirmare extraneos in sua dioe­
cesi, quod consuetudine et tacita Episcoporum consensione est intro­
ductum. — S. O. 19. Apr. 1899.; L. 173.
Nequit Abbas nullius, privilegium habens fideles confirmandi,
alienos subditos in aliena dioecesi, ex Episcoporum etiam consensu,
confirmare.

487. Quandonam Ebiscopus teneatur confirmare ? — Tenetur
confirmare petentes, quoties commode potest, si ad aliud tempus pro­
ximum differre nequeat. — Tenetur etiam aliquoties opportunitatem
suis subditis praebere hoc sacramentum suscipiendi. Hinc peccaret
graviter, si longo tempore a confirmatione conferenda abstineret, v. g.,
per octo aut decem annos, nec dioecesim circumiret, saltem per prae­
cipua loca, nisi morali impossibilitate excusaretur. — « Si autem adsit
lusta causa non peccat, qui differt per tres aut plures annos ». L. 175.
— La-Croix 388.
488 An peccet graviter Episcopus omittens confirmare moribun­
dum petentem sacramentum ' — Cum hoc sacramentum non sit ne-

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO CONFIRMATIONIS

287

cessarium ad salutem, non adire morientes ad eos confirmandos, quia
non caret incommodo, leve est, et ubi haec consuetudo viget ne leve
quidem. — L. 175.; La-Croix 390.; Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 10.
n. 8., 1. 13. c. 19. n. 5.

489. Quisnam. sit confirmationis subrectum? — Est omnis et solus
homo baptizatus et nondum confirmatus, quamvis carens usu rationis.
Confirmatio enim perficit vitam spiritualem, quae in baptismo acci­
pitur, et pro omnibus, ut baptismus, instituta est. — Ex praxi tamen
generatim in Ecclesia vigente, non sunt confirmandi pueri, qui usum
rationis adepti nondum sunt, nisi id ferat legitima locorum consue­
tudo, quae v. g. apud Graecos et in Hispania viget. Bened. XIV.
C. Eo quamvis § 6. — « Certum est apud omnes licite confirmari
infantes, si iustae accedant causae, nempe periculum mortis, absentia
Episcopi, etc. » L. 178. — «Si duodecimus annus expectandus non
videatur, usque ad septimum certe hoc sacramentum differre maxime
convenit». Cat. Rom. 18. — Neque expectandum est ut nonnisi post
primam Communionem pueri confirmentur. Leo XIII. Br. 22. lun. 1897.
— « Etiam morituris hoc sacramentum dandum est... Etiam pueri con­
firmati decedentes, maiorem gloriam consequuntur, sicut et hic ma­
iorem obtinent gratiam » S. Th. 3. p. q. 72. a. 8. ad 4. — Loquens
de amentibus ait Bened. XIV. omnino ipsis ministrandam esse con­
firmationem. L. 178. Etiam perpetuo amentes licite confirmantur.
L. 180. — Pont. Rom. de Confirm.; Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 10.
n. 5. 8.; S. Th. 3. p. q. 72. a. 8.; E. M.
490. An et qualis sit necessitas et obligatio confirmationem reci­
piendi? — «Non est necessaria ad salutem necessitate medii, neque
per se praecepti. Est communis S. Th. et aliorum contra Scot, et
Sylvest, Ratio est, tum quia Ecclesia non urget eius susceptionem
ullis poenis : tum quia nec ex Scriptura, nec Traditione, neque fine, aut
institutione sacramenti, tale praeceptum colligitur. Et canones qui in
contrarium afferuntur, salis explicantur de necessitate ad melius esse ».
Busemb. 181. — « Praeceptum quod habetur in Trid. s. 23. C. 4.
de R. non ligat omnes, cum sit hypotheticum ; sed tantum ordinandos,
vel initiandos prima tonsura. Cuius omissionem non esse mortalem
contra I an. docent Henr., Valent., Suar, et Navarr., qui addit, ne
quidem Episcopum peccare mortaliter, ordinando non confirmatum ;
aut si ipse non confirmatus ordinet». Busemb. 183. — luxta S. Lig.
est obligatio sub gravi de praecepto divino, saltem decurrente vita,
et data opportuna occasione ; idque probat ex Declaratione Bened. XIV.

288

II.

DE MINISTRO ET SUBIECTO CONFIRMATIONIS

C. Etsipastoralis, de ritibus et dogmatibus Graecorum, ubi ait, § 3.
η. 4. : « Monendi sunt (graeco-itali, qui non sunt confirmati) ab Or­
dinariis locorum, eos gravis peccati reatu teneri, si cum possunt ad
confirmationem accedere, illam renuunt ac negligunt». Verba haec
Bened. XIV. non videntur concludere pro omnibus ; quia Pontifex
loquitur tantum de invalide confirmatis a presbyteris graecis, qui ideo
renuebant denuo ad confirmationem accedere, quia primam ut validam
habebant. Unde aderat hic ratio particularis eos obligandi ad sacra­
mentum confirmationis suscipiendum, nempe ut errorem sic retracta­
rent. Idque confirmatur ex ipso Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 10. n. 9.,
quod opus post eam Const, editum est. C. 9. n. 4. Quare dubia lex
est. Attamen S.1 Alph.1 sententia traditur in Instructione edita aucto­
ritate S. C. de P. F. 4. Maii 1774. et Rit, Rom. inserta. Sed com­
munis S.1 Th.*e sententia e contra traditur in Instructione S. O. 20.
lun. 1866. pro Vic. Ap. ad Gallas. — S. Th. 3. p. q. 72. a. 8., s.
q. 29. a. 3. ad 3.; E, M.
491. Quid agendum in dubio, an aliquis sit confirmatus ? —
Potest sub conditione denuo confirmari, Cf. 345. 346. Sed ad id non
tenetur, si quis vere probabiliter credat, se iam sacramentum recepisse.
— L. Η. A. 48.

492. Quaenam dispositiones in confirmandis requirantur ? —
1. ° Character baptismalis ad validitatem sacramenti, et in adulto in­
tentio confirmationis sacramentum recipiendi, ad robur animae suae.
Cf. 381.; S. O. 10. Apr. 1861., Coll. S. C. de P. F. n. 1213. 2. ° Status gratiae, quia confirmatio est sacramentum vivorum. Qua­
propter qui conscius est peccati mortalis ad sacramentum poenitentiae
recurrere debet, nisi perfecte conteratur. Mos generalis est, ut nullus
confirmetur, nisi schedulam parochi chirografo subsignatam exhibeat.
— 3.° Ut confirmandus rudimentis doctrinae christianae imbuatur,
praesertim iis, quae sunt de necessitate medii, et quae spectant ad
sacramenta poenitentiae et confirmationis. — Pont. Rom. de Confirm.;
E. M.
493. .!n confirmandus debeat esse ieiunius? — R. Negative, at­
tenta consuetudine hodierna. Leges enim canonicae, quae ieiunium
praescribebant ad recipiendam confirmationem, in desuetudine abie­
runt Idcirco etiam invaluit usus conferendi illud sacramentum ternport vespertino. — Rom. Pont, de Confirm.; L. 184.; S. Th. 3. p.
q. 72. a. 6. 7.

II. - DE SUBIECTO ET MINISTRO CONFIRMATIONIS

289

49-1. Quid de variis praescriptionibus circa adminislrationcni con­
firmationis? — Ritus ab Episcopo servandus habetur in Pontif. Rom.,
modus vero servandus a simplici sacerdote, hoc sacramentum admi­
nistrante, habetur in Instr. S. C. de P. F. 4. Maii 1774. — «Con­
firmatio conferri potest quocumque die », L. 184., « et quocumque
tempore », L. 174. « Probabiliter autem potest absque peccato gravi
ministrari in aliquo loco decenti, etiam extra Ecclesiam», L. 174.
184., etiam in ecclesiis regularium. Bened. XIV. C. Confirmandis § 6.
— « Episcopus debet esse indutus amictu supra rochettum, vel superpelliceum si sit Religiosus, ac stola, pluviali albi coloris, mitra et
baculo... Verius dicunt esse mortale omittere omnia praedicta instru­
menta..., secus si aliquod tantum omittatur... Advertendum quoad
baculum, sufficere quod baculus maneat publice expositus, vel a cle­
rico detineatur... Item S. C. declaravit sufficere, quod Episcopus sine
mitra, adhibita tantum stola confirmet... Notandum omissionem alapae,
secluso scandalo, nunquam esse mortale..., omissionem cerei negant
unquam posse esse mortale». L. 134.; Pontif. Rom.
Insuper, extra casum necessitatis, sub gravi requiritur patrinus, et
eiusdem sexus, Pont. Rom. de Confirm., Instr. S. C. de Pr. F. 4. Maii
1774., isque unus tantum, designatus a parentibus vel ab Episcopo in
eorum defectu, qui, quoad validitatem, confirmatus esse debet; debet
praeterea esse diversus a patrino baptismi, saltem extra necessitatem.
Cognationem patrinus contrahit spiritualem cum confirmato et eius pa­
rentibus, dummodo tamen eum tangat. Obligationem etiam contrahit
instruendi confirmatum, quoad ea quae ad fidem et mores pertinent,
si confirmatus non sit instructus, et alius desit. Trid. s. 24. C. 2. de
R. M. — Nequit autem patrinus esse religiosus nisi confirmandus sit
pariter religiosus. Cf. 441. seqq. — Quoad modum autem suscipiendi
in confirmatione, praescribitur in Pontificali Rom. quod confirmandus
ponat pedem super pedem dexterum patrini ; sed hodie recepta con­
suetudo habet, quod sufficiat, ut patrinus manum dexteram super
dexterum humerum confirmandi ponat, S. R. C. 20. Sept. 1749. ad 6.
n. 2404.; L. 187.
Frons confirmati obliganda est fascia linea, cruce notata, et sic
manere quousque chrisma desiccetur vel extergatur. Sed hodie ex
desuetudine haec caeremonia non amplius in nostris partibus est in
usu, cum statim post unctionem abstergatur frons confirmati. L. 188.
— « Benedictio communis, quae datur ab Episcopo confirmatis in fine,
non est necessaria ad sacramentum, sed est simplex caeremonia, ut
communiter dicunt dd. Hinc probabiliter ait Tamb. admonitionem,
Bucc£roni. lust. theol. moralts III.

19

290

I. - DE EUCHARISTIAE NATURA ET EFFECTIBUS

quae fit, ne confirmati ante benedictionem praefatam discedant, non
videri, quod obliget ». L. ib. — Pont. Rom. de Confirm.; L. 185.-188.;
H. A. 50.-52.; S. Th. 3. p. q. 12. a. 10. 12.; E. M.
Nomina confirmatorum et patrinorum in parochialibus libris sunt
consignanda.

DE EUCHARISTIA
I. — DE EUCHARISTIAE NATURA ET EFFECTIBUS

495. Quid sit eucharistia? — Est Fidei nostrae mysterium, quo
sub speciebus panis et vini, per sacerdotis verba consecratis, ipsemet
Christus offertur, continetur, et sumitur. Flor. Decr. pro Arm.; Trid.
s. 13. C. 1. 3. 7. c. 1.-4., s. 22. C. 1.6. Rationem habet sacrificii
et sacramenti; sacrificii dum conficitur, sacramenti dum conficitur,
permanet, et sumitur. Trid. s. 13. C. 4., s. 22. C. 1.; Decr. S. O. La­
mentabili 3. Iui. 1907. pr. 45.; S. Th. 3. p. q. 73. a. 1. 4. 5., q. 75.
76. 77., q. 79. a. 5.; L. 189. 190.; E. M.
496. Quandiu Christus maneat rcaliter praesens in eucharistia?
— Remanet, quamdiu species remanent integrae ; desinit vero sub
eis inesse statim ac species ita corrumpuntur, ut iuxta hominum
aestimationem non videantur esse panis et vinum. Tunc vero ex lege
a Deo in institutione huius sacramenti stabilita, speciebus substituitur
eadem materia, quae pani et vino corruptis succederet. — Quare
totus Christus manet praesens sub singulis speciei partibus, separa­
tione facta. Trid. s. 13. c. 3. — « Species non sunt retinendae in
ore tamdiu, donec penitus pereant : quia tunc non manducaretur
Christus, nec gratia sacramenti conferretur : uti nec si moriaris, dum
hostia adhuc est in ore ». L. 226. Gratia enim datur statim ac verificatur manducatio, quae est vitalis traiectio cibi ex ore in stomachum,
iuxta verba Christi : Qui manducat meam carnem, et bibit, etc. —
Probabile autem est. gratiam ex opere operato augeri toto eo tempore,
quo Christi praesentia sub speciebus perseverat, si homo tunc magis
ac magis se disponat. — S. Th. 3. p. q. 77. a. 4. 5. S. ; L. 225.;
La-Croix 474.; Lugo dist. 12. n. 40. seqq.; E. M.

I. - DE EUCHARISTIAE NATURA ET EFFECTIBUS

291

497. Ovamdiu sacrae species censeantur remanere integrae post sa­
cramenti sump.'onem? — Alii dicunt post minutum, alii post quinque
minuta, alii post medium quadrantem, alii adhuc diutius, post qua­
drantem, post semihoram. De hac re nequaquam videtur regula quae­
piam generalis tradi posse. Brevior quippe aut longior mora potissi­
mum a diversa diversorum hominum virtute digestiva, aliisque tum
internis tum externis circumstantiis repetenda est. Diutius autem re­
manet in sacerdote, qui in missa sub utraque specie et cum hostia
maiori communicat, quam in laico, qui de more parvam hostiam tantum
sumit. L. 225.
498. Utrum eucharistia sit unicum, an duplex sacramentum ? —
Est unicum specie sacramentum, licet sint plura signa. Etenim licet
adsit pluralitas physica signi, est tamen unitas moralis; nam sacra­
mentum eucharistiae, quamvis speciebus panis et vini physice distin­
ctis sit compositum, ordinatur tamen ad unam specie refectionem spi­
ritualem tamquam ad finem et effectum significatum, sicut cibus et
polus materialis ordinantur ad unicam refectionem corporalem. Sic in
extrema unctione sunt plures unctiones, et tamen habetur unicum sa­
cramentum, quia plures istae unctiones ordinantur ad unum finem et
effectum, ad tollendas nempe reliquias peccatorum. S. Th. 3. p. q. 73.
a. 2.; L. 191. 199. — Cum autem sub una tantum specie totam rem
sacramenti, seu totum Christum, quis accipiat, sicut ille qui euchari­
stiam sumat sub utraque specie, sequitur quod idem sit per se effectus
sacramenti, sub una specie ac sub utraque specie ; si eaedem sint su­
scipientium dispositiones. Cone. Trid. s. 21. C. 3. Suarez d. 63. s. 6.
n. 9. — Lugo d. 12. s. 3. n. 68.
499. Quinam sint ejfeclus sacramenti eucharistiae in anima? —
Praecipui sunt sequentes, scilicet : l.° Spiritualis nutritio seu augmentum
gratiae sanctificantis, quod per se proprium et praecipuum euchari­
stiae effectum constituit. Nam iuxta verba Christi, Ioan. 6., 56.: Caro
mea vere est cibus, hoc sacramentum est institutum tamquam alimen­
tum spirituale; et alimentum supponit vitamin eo qui illud suscipit :
inde fit, ut per hoc alimentum vita ipsa animae, quae in gratia san­
ctificante praecipue consistit, corroboretur et augeatur, Trid. s. 14.
c. 5.; Lugo d. 1. n. 7. — 2.° Adeptio gloriae aeternae ; Christus enim
hanc promittit: 57 quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum,
Ioan. 6., 51. Quare gloria aeterna novo hoc titulo, quod gloriosa
Christi caro corpus nostrum sanctificaverit, erit conferenda, si quis in
statu gratiae usque in finem perseveraverit. Ac auxiliis, quae sacra­

292

I. - DE EUCHARISTIAE NATURA ET EFFECTIBUS

mentum hoc confert, mirifice ipsum adiuvat ad vitam aeternam con­
sequendam, quam reapse consequetur, qui frequenter, uti par est, et
devote manducat hunc panem. — 3.° Largitio uberrima gratiarum
actualium, quae fluunt a gratia habituali, et habitibus infusis. Nam
« omnem effectum, quem materialis cibus et potus quoad vitam agunt
corporalem, sustentando, augendo, reparando, et delectando, sacramen­
tum hoc quoad vitam operatur spiritualem ». Cone. Flor. Decr. pro
Arm. Medium ergo hoc sacramentum est moraliter necessarium ad
sanctificantem gratiam conservandam. Abundantiora ideo auxilia eius
intuitu dantur ad tentationes et pericula peccandi superanda. —4.° De­
bilitatio habituum malorum et emendatio vitiorum, praesertim libidinis.
Nam, ut modo dictum est, effectus proprius huius spiritualis cibi est
spiritualiter vires reparare, sustentare, augere, spiritualiter delectare.
Insuper hoc sacramento caro Christi per eucharisticas species corpori
coniungitur, illudque sanctificat. — 5.° Remissio peccatorum venialium,
quae fit ex opere operato. Trid. s. 13. C. 2., eucharistia vocatur «an­
tidotum quo liberamur a culpis quotidianis, et a peccatis mortalibus
praeservamur». Haec autem remissio peccatorum venialium, ex opere
operato, cum remissione simul est peccatorum venialium ex opere ope­
rantis per supernaturales actus, ad quos sacramentum nos excitat, do­
loris et caritatis. Cat. Rom. — 6.° Remissio poenae temporalis pec­
cato debitae: non quidem totius, sed secundum modum devotionis et
fervoris, ut ait S. Th. 3. p. q. 79. a. 5. Atque haec remissio poenae
temporalis, est ex opere operantis ex actibus doloris ct caritatis, ad
quos sacramentum non excitat. Etenim Eucharistia ex vi sacramenti
non habet nisi illum eflectum, ad quem est instituta. Non est autem
instituta ad satisfaciendum, sed ad spiritualiter nutriendum per unio­
nem ad Christum ct ad membra eius. Haec autem unio fit per cari­
tatem, ex qua consequitur remissio non solum culpae, sed etiam poenae,
non quidem totius, sed secundum modum devotionis et fervoris S. Th.
3. p. q. 79. a. 5. Haec igitur remissio poenae temporalis ex opere
operantis non impedit remissionem etiam poenae temporalis ex opere
operato indirecte, quae nempe consequitur remissionem culparum ve­
nialium ex opere operato. — 7.° Unio specialis cum Christo ct mem­
bris eius, ut patet ex Ioan. 6., 57.: Qui manducat meam carnem et
bibit meum sanguinem, in me manet et ego in illo. « Huius sacra­
menti effectus, ait Cone. Flor Decr. pro Arm., quem in anima ope­
ratur digne sumentis est adunatio hominis ad Christum ». Atque haec
adunatio per gratiam habetur, qua « homo Christo incorporatur et
< tus membris unitur ■>. Cone. Flor ib. Haec etiam intima cum Christo

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

293

coniunctio per se proprius et praecipuus effectus est huius sacramenti,
ut per se patet, ex ipsa natura huius sacramenti. — 8.° Pracscrvalio
a peccatis futuris, tum quia aucta caritate per hunc cibum, anima fit
validior contra naturam corruptam, tum quia est efficax memoria Do­
minicae Passionis, per quam victi sunt daemones. L. 268. 269., H. A. 5.
— Flor. Decr. pro Arm.; Trid. s. 13. C. 2.; S. Th. 3. p. q. 79.,
q. 73. a. 4., q. 74. a. 1.
Patet, praecedentes eucharistiae effectus maxime pendere a pro­
pria gratiae cooperatione. Et ideo, in illis, qui indevote et raro ac­
cedunt ad ipsam, saepe admirabiles isti effectus non apparent.

500. An aliquando eucharistia peccatum mortale delere possit? —
R. Affirmative probabilius, non quidem per se, sed per accidens ac
mediate per infusionem gratiae, quando scilicet aliquis ignorans se
versari in statu peccati mortalis, accedit ad eucharistiam bona fide,
et cum attritione de peccatis in antecessum commissis. Tunc nihil
obstat, quominus sacramentum suum producat effectum. Sed eflectum
producere nequit, stante peccato mortali. Ergo debet peccatum illud
indirecte tollere. — L. 268. ; S. Th. 3. p. q. 79. a. 3.

II. — DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

501. Quaenam sit materia remota eucharistiae :3 — Panis et vi­
num sunt materia sacramenti eucharistiae remota. Constat l.° ex in­
stitutione ipsa huius sacramenti; Christus enim in ultima coena accepit
panem et vinum, et ea consecravit in Corpus et Sanguinem suum.
° Ex definitione Ecclesiae in Cone. Later, cap. Firmiter, in Flor.
2.
Decr. unionis, et in Trid. s. 13. in omnibus fere capitibus. 3.° Ac­
cedit his omnibus unanimis traditio utriusque Ecclesiae Latinae et
Graecae. — Solus panis triticeus et solum vinum de vite sunt materia
valida sacramenti eucharistiae. Constat ex Flor. Decr. cit., ubi dicitur:
« Tertium est eucharistiae sacramentum, cuius materia est panis tri­
ticeus et vinum de vile ». Concordat etiam perpetua traditio et praxis
utriusque Ecclesiae Latinae et Graecae.
Solus panis triticeus, qui nempe ex farina triticea, et aqua na­
turali, etiam aequorea, mixtus, et igne tostus sive assus, atque in sua
specie incorruptus est. Triticum autem non quodlibet frumenti genus

294

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

est, sed nobilissimum frumenti genus est. Ut autem variae sunt vini
species, ita et variae tritici species sunt. Materia inepta prorsus est
panis ex hordeo, avena, amilo. — Materia valida est panis confectus
ex granis contritis, et per aliquot horas in aqua infusis, non tamen
usque ad corruptionem, quae grana deinde manibus comprimantur et
ex materia alba adveniente panes conficiantur, ferro calido, modo usi­
tato. S. O. 25. lun. 1852.
Vinum de vile, non aliud ; vinum naturale de vite, non chimica
arte confectum. Materia vero valida erit, si vinum sit congelatum, vel
si mustum de uvis tunc expressum fuerit; invalida vero si expressum
de uvis acerbis seu non maturis. Ruhr. Miss. De defect, t. 4. n. 1. 2.
Materia item valida erit vinum de uvis passis seu exsiccatis expres­
sum, nisi fuerint decoctae, vel nimia aqua admisceatur. Nihil obstat
quominus ad debilis vini conservationem aliqua spiritus vini, alcool,
extracti ex genimine vitis, quantitas addatur, dummodo haec cum ea
quam iam vinum naturaliter continet debitam non excedat proportio­
nem, 12. nempe pro centum, vel etiam 17.-18. pro 100., si vina sint
generosa, et admixtio fiat quando fermentatio sic dicta tumultuosa de­
fervescere inceperit. Item sacchari admixtio, nisi nimia sit, vini non
adimit naturam. Vinum, etsi de vite, cui artis ope omnis vini spiritus,
alcool, adimitur, valida ac licita consecrationis materia non est. S. O.
1. lun. 1910. — E. M.
« Cum materia huius sacramenti determinetur per comparationem
ad usum fidelium absolute; numerus autem fidelium est indetermi­
natus... non potest dici, quod quantitas materiae huius sacramenti sit
determinata». S. Th. 3. p. q. 74. a. 2.
Aqua modicissima vino permiscenda est; atque hoc non neces­
sitate sacramenti, sed praecepti ecclesiastici. Ratio 1.“" deducitur ex
perpetua Ecclesiae praxi ac universali Patrum traditione; et ex De­
claratione Conciliorum, praesertim Florentini, quod declarat materiam
calicis « esse vinum de vite, cui modicissima aqua misceri debet », et
Trid. s 22. C 7. Ratio 2.dl deducitur ex eo quod Christus, in in­
stitutione huius sacramenti, solum vinum designaverit, et Concilia,
hums mixtionis mentionem faciendo, de solo praecepto loquantur, uti
Trid. 1. c. Accedit doctrina Cat. Rom., qui postquam docuit hanc
mixtionem non posse sine peccato mortali praetermitti, addit: «Ea
(aqua) tamen si desit, sacramentum constare potest ». Praeceptum hoc
grave est; et ·■ ?i mixtio haec sit omissa, idque notetur ante conse­
crationem. adhuc fa< i< ida est, secus si post ». L. 208. — S. Th. 3. p.
q. 74 I. 198 . S. C de P. F 30. lan. 1635., Collectan. n. 797.; E. M.

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

295

502. An sit materia valida panis ex secali vel siligine confectus ?
— Secale (segala) frumenti genus est, et nigrum est, ponderosum,
amarum. Quare invalida materia certe videtur. Siligo (grano bianco)
genus tritici est levissimi et candidissimi, ex quo, laudatissimus panis
conficitur. Quare valida materia certe videtur. S. Th. 3. p. q. 74.
a. 3. ad 2.; Lugo d. 4. n. 3.; La-Croix 421.; L. 200.

503. An sit materia valida panis ex speita seu farre effectus?
— In variis regionibus diversae dantur veri frumenti species, quae
sub nomine speltae veniunt. Unde videtur attendi debere ad commu­
nem hominum aestimationem. Omnis enim panis confectus ex grano,
quod revera constat esse triticum, quamvis aliter nominetur, certe
materia valida est. Speltae autem eadem in variis regionibus et apud
varios dd. significatio non est. Spdta ex Forcellini h. v. genus fru­
menti est, quod idem putatur cum zea, quae ex eodem Forcellini
h. v. genus frumenti dicitur simile farri. Far vero dicitur genus fru­
menti omnium durissimum, et nunc a spelta distinguitur, nunc cum
ea confunditur. — S. Th. 3. p. q. 74. a. 3. ad 2., 4. d. 11. q. 2.
a. 2. q. 4.
504. An panis tam azymus, quam fermentatus sit materia valida
ct licita eucharistiae? — Quoad validitatem, affirmative. Ratio est,
quia uterque est panis verus, ac simpliciter etiam in Scriptura sic
dictus; et uterque ex farina triticea et aqua naturali efficitur. Constat
etiam ex definitione Ecclesiae. Sic enim Flor. Decr. unionis: « Defi­
nimus in azymo, sive in fermentato pane triticeo, Corpus Christi con­
fici ». — Quoad liccitatem, Latini tenentur sub gravi consecrare in
azymo, et Graeci in fermentato, singuli iuxta Ecclesiae suae ritum.
Constat ex praxi utriusque Ecclesiae; et ex Flor, in Decr. cit., ubi
additur: «Sacerdotesque in alterutro ipsum Domini Corpus conficere
debere, unumquemque scilicet iuxta suae Ecclesiae, sive Occidentalis,
sive Orientalis, consuetudinem ». — S. Pius V. C. Providentia Ro­
mani Pontificis a. 1565.: Bened. XIV, C. super ritibus Graecorum
§ 6. ; S. Th. 3. p. q. 74. a. 4. ; E. M.

505. An Latinus in locis Graecorum possit celebrare in fermen­
tato, et Graecus in locis Latinorum in azymo? — Conveniunt dd.
quod si inter Graecos inveniatur Ecclesia Latinorum, in qua latinus
ritus servatur, sacerdos latinus debeat consecrare in azymo, et sic e
converso. — Si latinus per Graeciam transeat, vel contra, et nulla
eo in loco extet sui ritus Ecclesia, communiter et probabilissime dd.

296

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

docent posse utrumque celebrare sive in fermentato, sive in azymo.
Ratio est, quia unusquisque sequi quidem potest morem regionis, ubi
reperitur, ad id tamen non tenetur. — Simplices etiam fideles quoad
communionem proprium ritum servare debent. Permittitur autem in
alio ritu communicare, cum non possint in proprio ritu, sine gravi
incommodo, propter longinquitatem suae ecclesiae. — L. 203.; Be­
ned. XIV. C Etsi pastoralis n. 10. seqq., Enc. Allatae sunt § 23.,
C. Eo quamvis tempore § Neque etiam: Leo XIII. B. Orientalium
dignitas Pr. Kai. Dec. 1894.; Collectai!. S. C. de P. F. n. 2000.
2004. 2005. 2007. 2017.; E. M.
« Fideles rutheni, in Canadensi regione, iis in locis, in quibus
nulla ecclesia nec sacerdos proprii ritus habeatur, ritui latino se con­
formare valebunt, eisque eadem conceditur facultas etiam ubi propter
longinquitatem ecclesiae suae non eam possint, nisi cum gravi incom­
modo adire. — Omnibus fidelibus cuiuscumque ritus, sive latini sive
rutheni, in regione Canadensi, datur facultas, ut, pietatis causa, sacra­
mentum eucharisticum quolibet ritu confectum suscipiant; ac insuper,
ubi necessitas urgeat, nec sacerdos diversi ritus adsit, licebit sacer­
doti rutheno ministrare Eucharistiam in azymo, et vicissim sacerdoti
latino ministrare in fermentato; at suum quisque ritum in ministrando
servabit. — Quisque fidelium praecepto Communionis paschalis ita
satisfaciet, si eam suo ritu, et quidem a parocho suo accipiat. — San­
ctum viaticum moribundis ritu proprio e manibus proprii parochi ac­
cipiendum est; sed, urgente necessitate, fas esto a sacerdote quolibet
illud accipere; qui tamen ritu suo ministrabit». S. C. de P. F. S.
Aug. 1913. art. 24. 29. 30. 31.
Primus praedicti Decreti articulus habetur etiam in C. Pii X.
Ea semper XVIII. Kal. Iui. 1907. pro ruthenis in Statibus Foede­
ratis Americae Septentrionalis, art. 21., alii vero non reperiuntur. Sed
in Decr. S. C. de Prop. Fide 17. Aug. 1914. pro Graeco-ruthenis in
Civitatibus Foederatis Americae .Septentrionalis primus eiusdem prae­
dicti Decreti articulus non invenitur; verum sequentes articuli eius­
dem praefati Decreti inveniuntur in art. 23. 24. 25.
Generalis autem habetur Constitutio Apostolica Pii X. Tradita
ab antiquis 14. Sept. 1912. de SSma Eucharistia promiscuo ritu su­
menda, in qua sequentia statuuntur.
I De Missae celebratione, — «Sacris promiscuo ritu operari sa­
cerdotibus ne liceat ; propterea suae quisque Ecclesiae ritu Sacramen­
tum Corporis Domini conficiat et ministret ».

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

297

II. De Eucharistia ministranda. — « Ubi necessitas urgeat, nec
sacerdos diversi ritus adsit, licebit sacerdoti orientali, qui fermentato
utitur, ministrare Eucharistiam consecratam in azymo, vicissim latino
aut orientali qui utitur azymo, ministrare in fermentato: at suum
quisque ritum ministrandi servabit ».
HI. De Eucharistia sumenda. — «Omnibus fidelibus cuiusvis
ritus datur facultas, ut, pietatis causa, Sacramentum Eucharisticum
quolibet ritu confectum suscipiant ».
IV. De Communione paschali. — « Quisque fidelium praecepto
Communionis paschalis ita satisfaciet, si eam suo ritu accipiat et qui­
dem a parocho suo: cui sane in ceteris obeundis religionis officiis ad­
dictus manebit ».
V. De Viatico. — «Sanctum Viaticum moribundis ritu proprio
de manibus proprii parochi accipiendum est: sed, urgente necessitate,
fas esto a sacerdote quolibet illud accipere; qui tamen ritu suo mi­
nistrabit ».
VI. De nativo ritu non mutando. — « Unusquisque in nativo ritu
permanebit, etiamsi consuetudinem diu tenuerit communicandi ritu
alieno; neque ulli detur facultas mutandi ritus, nisi cui iustae et le­
gitimae suffragentur causae, de quibus Sacrum Consilium Fidei Pro­
pagandae pro negotiis Orientalium indicabit. In his vero causis nu­
meranda non erit consuetudo quamvis diuturna ritu alieno commu­
nicandi ».
506. An in casu necessitatis ad praebendum viaticum infirmo,
possit sacerdos la tinus consecrare in fermentato? — Quidam affirmant,
sed negat communis et probabilior sententia. Ratio, quia Ecclesia gra­
vissime urget observationem praescripti ritus, quae consequenter in
hoc casu praeferenda est privatae utilitati proximi, cui tale sacramen­
tum non est simpliciter necessarium, propter commune bonum, ne ri­
tuum fiat confusio, eorumque distinctio servetur. L. 203. — Attamen
licitum et obligatorium esset consecrare in pane fermentato ad sacri­
ficium perficiendum, si aliter perfici non posset, v. g. si sacerdos ani­
madverteret se materiam corruptam consecrasse, nec aliam hostiam
licitam habere posset.

507. An peccet graviter sacerdos, consecrans in vino acescente?
— R. Affirmative, licet illud vinum sit adhuc materia valida sacra­
menti. Immo admittitur peccatum mortale, non tantum si vinum sit
aceto proximum, sed etiam si certo incipiat acescere et corrumpi, quia
videtur tunc gravis irreverentia sacramento irrogari. Constat ex Rubr.

298

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

tit. 4. η. 2.: «Si vinum coeperit acescere vel corrumpi, vel fuerit
aliquantulum acre, vel mustum de uvis tunc expressum, vel non fuerit
admixta aqua, vel fuerit admixta aqua rosacea, seu alterius distillationis, conficitur sacramentum, sed conficiens graviter peccat». «Pro­
babiliter tamen, deficiente alio vino, licet sine scrupulo, prout solent
viri probi, adhibere vinum paululum acescens, seu non notabiliter aci­
dum ». L. 207. Unde rubrica non videtur accipienda cum tanto ri­
gore, ut comprehendat omnes etiam primos gradus acrimoniae, sed
tantum illos, qui proxime incipiunt constituere vinum acescens. « Ur­
gente vero gravi necessitate, licitum esset uti vino adhuc notabiliter
acescente, modo sit certum vinum » L. 207. Idem dicendum conse­
quenter est de pane mucescente. Rubr. de Defect, tit. 3. η. 1.3,—
L. 206. 207., H. A. App. 3... Exam ordinand. 98.; Benedict. XIV.
Notif. 77.; S. Th. 3. p. q. 74. a. 3. 5.
508. An vinum congelatum, sit materia valida? — R. Affirma­
tive probabilius. Ratio est, l.° quia remanet substantialiter vinum,
cum retineat eumdem colorem, saporem, odorem ; 2.° quia ex Rubr.
Missal, species vini congelatae post consecrationem debent liquefieri,
admotis pannis calefactis, et deinde sumi, quippe quod est verum sa­
cramentum, Rubr. de Defect, tit. 10. η. 11. Ergo supponit speciem
vini congelati retinere Sanguinem Christi. Ergo sacrae species non
mutantur substantialiter per congelationem post consecrationem. Ergo
nec ante. Ita S Lig. 207., ubi dicit esse sententiam veriorem ob ra­
tionem ex cit. Ruhr, deductam. De sententia vero negante ait ibid.:
« puto nulla pollere solida probabilitate ». — S. Th. 3. p. q. 74. a.
; Lugo d. 4. n. 14.
4.

509. Quaenam quantitas aquae sit in calice immiscenda? —Suf­
ficit aquae modicissima quantitas, ut dicit Flor. Probabiliter potest
infundi aqua usque ad octavam partem vini, immo usque ad quintam
partem iuxta Lugo d. 4. n, 38. Addit Busemb. sufficere, ut aqua ter­
tiam partem non excedat. Sed in praxi haec ultima sententia non est
admittenda, quamvis tertia pars non corrumpat vinum, si sit gene­
rosum. Generatim consulendum est, ne sacerdos excedat octo vel de­
cem guttulas. Quod si casu nimiam aquae quantitatem infuderit, ite­
rum aliqua quantitas vini adiici poterit. Sufficit autem una aquae
guttula, quae sit sensibilis. — L. 210.; S. Th. 3. p. q. 74. a. 8.,
<j. 77. a. 8.; E. M.
510. Quid de materia proxima, seu de usu materiae requisitae
•i ipsa consecratione ' — Ad validam consecrationem praeter mate-

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

299

riain aptam requiritur: l.° Ut materia consecranda sit physice prae­
sens; quia id necessario exigunt pronomina demonstrativa formae hoc,
hic; aliter enim forma foret falsa, quia demonstraretur praesens id,
quod non esset praesens. 2.° Ut per intentionem ministri in individuo
sit determinata: quia sicut non consecrat minister, nisi intendat con­
secrare; ita nec hanc materiam consecrat, nisi illam determinate in­
tendat consecrare. Non requiritur tamen determinatio actualis, sed
virtualis sufficit. L. 211.-214. — Ad licitam consecrationem requiritur,
ut sacerdos nullatenus recedat ab usu Ecclesiae, praesertim Rubricis
Missal, rom. determinato. Hinc necesse est: l.° Ut materia conse­
cranda sit decens et munda ob reverentiam tanto sacramento debi­
tam. 2.° Ut sit reposita in altari et in corporali, immo et in petra
sacra, iuxta Bened. XIV. de Sacr. miss. sect. 2. η. 139. 3.° Ut ci­
borium vel calix consecrandus sit discoopertus. 4.° Ut fiat tempore
Canonis Rubrica praescripto. Trid. s. 22. C. 4. 5. 8.; L. 218. 219.;
S. Th 3. p. q. 78. a. I. ad 4., q. 83. a. 3. 4. 5. 5.° Certum est,
necessarium esse de necessitate praecepti consecrare eucharistiam sub
utraque specie. Certum item est ac commune apud omnes, neque
etiam in articulo mortis licitum esse consecrare unam speciem ad
viaticum infirmo porrigendum. Eucharistiae enim consecratio rationem
habet sacrificii, et sacrificium Christus sub utraque specie instituit
offerendum. L. 195. 196. 6.° Ex praecepto in Ecclesia latina panis
consecrandus debet esse figura orbiculari et integra. Licet etiam in
hostia minore, qualis datur laicis, quando alia haberi non potest, et
scandalum abest, celebrare privatim ; immo, si causa urgeat, etiam
publice die festo, eo quod nullum sit praeceptum neque constet de
consuetudine obligante sub praecepto, et etiam causa devotionis, si
absit scandalum. Non licet autem parvam sumere, et maiorem relin­
quere, nisi sacerdos eadem missa etiam istam consecraverit, quia de­
bet communicare de suo sacrificio. Quare male facit parochus, qui
renovaturus eucharistiam, hostiam ab alio consecratam ipse sumit, et
a se consecratam reponit in sacrario, vel hierotheca. L. 205.; Diana
tr. 1. de Celebrat, missar. r. 234.
511. Resolves : Valide consecrantur hostiae super corporali initio
missae repositae, licet actu ad eas celebrans amplius non attendat,
hostiae sub aliis latentes, aut aliter tectae. Omnes enim consecrantur
per modum unius. Item valide consecratur vinum in calice velo, palla,
aut quovis modo cooperto; quia sufficit ad veram materiae praesen­
tiam, ut per pronomina hoc vel hic demonstrari possit. — Valida est

300

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

consecratio si sacerdos putet unam tantum vel duas hostias conse­
crandas adesse, cum sint plures sive a se, sive ab alio positae; ratio
est, quia sacerdos intendit profecto consecrare quidquid est praesens,
decenter consecrabile. Unde si celebrans advertat post consecrationem
duas hostias esse simul iunctas, utramque ut consecratam sumat. Si
vero ante consecrationem postquam obtulit, id advertat, alteram re­
ponat, et post missam ipse vel alius sumat tamquam panem bene­
dictum — Idem dicendum, si quis ad altare plures hostias conse­
crandas attulerit, vel ante sacrificium monitus fuerit de consecrandis
hostiis iam super altare positis, vel rationabili modo animadverterit
ab alio afferri ut consecrentur, etsi dum consecrat, earum non ita
expresse meminerit, aut etiam ad oblationem non detexerit, modo sint
praesentes in corporali; quia intentio praecedens virtualiter perseverat.
— Non consecrarentur hostiae, inscio sacerdote, etiam in corporali
positae, quia sacerdos penitus inscius intentionem generalem illas con­
secrandi non habuit, adeoque neque virtualiter perseverare potest in­
tentio, quae non fuit. Si parvae hostiae pro communicando populo
afferantur sacerdoti paulo post factam oblationem, licite eas conse­
crare poterit, suppleta oblatione mentaliter. — Rubr. de Defect, t. 7.
n. 1. 2. 4.; L. 212. 215. 216. 217.; Elbel 35. 36. 48.
512. An afferri possint hostiae consecrandae, incoepto Canone /
— Negant communiter theologi et rubricistae periti. Attamen plures
doctores magni ponderis id permittunt, gravissima de causa. Sic
Bened. XIV. de Sacrif. missae 1. 3. c. 18. n. 5.: « Communis sen­
tentia est, et plerorumque firmata consensu, non posse particulas con­
secrari, cum canon recitari inceperit, etiamsi ageretur de consecranda
particula, quae afferenda esset pro viatico ad infirmum. Eo enim casu,
parva quaedam particula detrahi posset ex hostia missae, et reser­
vari pro infirmo... Facile quivis intelligit, ordinem missae perverti, si
particulae accipiantur consecrandae, prefatione incepta. Id porro, si
faciendum est, heri non debet sine legitima causa, cuiusmodi ea esset,
si magna multitudo parata ad recipiendam eucharistiam sacramento
careret». Videtur huic doctrinae subscribere S. I.ig. : «Si parvae
hostiae pro communicando populo afferantur sacerdoti paulo post fa­
ctam oblationem, addit Aversa ante coeptam praefationem, licite eas
consecrari, suppleta oblatione mentalitér, docent Dian, etc. Et hoc
etiamsi canon sit inceptus, ut Tamb., etc. Saltem (piando plures sine
communione remanerent » Busemb. et S. Alph. 1. c. Certum vero est,
illas nunquam admitti posse post consecrationem panis.

II.

DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

301

513. Quale sil peccatum consecrare hostiam fractam vel macula­
tam? — Secluso scandalo et rationabili causa, est tantum veniale,
nisi macula vel fractura sit enormis. Si tamen deprehendatur aliqua
fractura vel macula in hostia post oblationem, licite talis hostia con­
secrabitur, nisi scandalum populi timeatur, quia iam per oblationem
fuit aliquatenus Deo dicata et sanctificata. Idem proportionate dicen­
dum de vino turbido. — L. 204. ; La-Croix 422.

514. An aliquando consecrari possit materia dubia ? — Nunquam
prorsus, nec ad mortem vitandam, licet consecrare materiam dubiam:
nempe propter periculum idololatriae materialis; et praeterea, si una
tantum sit dubia, propter integritatem sacrificii. Verum, cum haec
fuerit consecrata, eam despicere vel adorati »ni exponere, utrumque
est grave; sed post consummationem, ante purificationem sumenda
erit. Idemque dicendum est, si dubites, an materiam, ceteroquin aptam,
consecraveris: verum haec, si iterum sub conditione rite consecrari
potest, iterum est consecranda. — S. Th. q. 74. a. 3. ad 3.; Ruhr.
de Defect, t. 3.
515. Quid agendum, si particulae non. consecratae misceantur con­
secratis? — « Si non consecratae misceantur consecratis, totus cu­
mulus ad altare est deferendus, ut sacerdos intendat consecrare non
consecratas; vel potius totum cumulum consecret sub conditione, si
non sint consecratae. Et hoc potius faciendum est, quia in consecrando
hostias non consecratas, deficit vera determinatio materiae, nec potest
verificari verbum hoc, unde debent consecrari omnes hostiae sub con­
ditione, ut valide consecrentur», L. 216. — Lugo d. 4. n. 136.;
S. Th. 3. p. q. 77. a. 8.
516. An censendum si! consecratum ciborium ex oblivione extra
corporale relictum? - Controvertitur. Prima sententia probabilis af­
firmat. Ratio est, quia iam adfuit voluntas positiva consecrandi illud
ciborium in principio missae, nec illa voluntas fuit retractata. Ergo
perseveravit virtualiter tempore consecrationis. Secunda sententia ne­
gat. Ratio est, quia intentio illa consecrandi extra corporale fuisset
peccatum grave, et proinde sacerdos illam habuisse non praesumitur.
— Secunda sententia a S. Alph. 217. communis et probabilior dicitur ;
nempe (quia consecrari sine peccato letali non potuisset) ex praesumpta
intentione celebrantis. Ita porro, si huic aliquando certum fuit, nolle
se quidquam facere in missa celebranda, quod sine peccato mortali
fieri non posset. Alias dicendum foret, nec eum consecrare, qui igno-

302

n. -

DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

rans celebrat cum calice non consecrato vel corporali non benedicto.
Et sane, seclusa praevia hac generali voluntate non consecrandi in
tali casu, praesumpta illa voluntas nulla est, cum reapse non adsit ob
rei ignorantiam, sed voluntas e contra vere adsit praesentem materiam
consecrandi. Cum res dubio non careat, praesertim propter extrinsecam doctorum auctoritatem, « in praxi illas particulas esse sumendas
post Sanguinem ». L. ib. Rubr. de Defect, t. 3. n. 4. 5. loquens de
sacerdote, qui consecravit hostiam aut corruptam, aut non triticeam,
praescribit, quod, « si illam non sumpsit, sumat post sumptionem Cor­
poris et Sanguinis ». « Particulae autem inventae extra corporale, in
dubio, an sint consecratae, sumendae sunt etiam post ablutionem ».
L. 251. — Verum nullum dubium de consecratione esse potest, si
quis non attendens ad ciborium extra corporale, actualem intentionem
haberet illud simul cum hostia maiori consecrandi. Ac idem conse­
quenter dicendum est de virluali intentione, si videns ciborium posi­
tivam habuit voluntatem illud consecrandi.
517. An censeatur consecratum ciborium positum quidem in cor­
porali, sed quod ex oblivione remansit clausum tempore consecrationis?
— R. Affirmative.' Ratio est l.°, quia certe possunt valide consecrari
hostiae in ciborio clauso. Cf. 511. 2.°, quia sacerdos habet intentio­
nem absolutam consecrandi quidquid, ipso sciente, est supra corporale,
et est honeste consecrabile, et habetur per modum continui.

518. An censeantur consecratae guttae vini exterius inhaerentes
calici? — Guttae exterius inhaerentes nunquam censentur consecratae.
Ratio est, quia intentio sacerdotis est consecrandi illud unum, quod
est intra ipsum calicem consecrabile. — L. 215.
519. An consecrantur guttae vini, quae sunt in calice separatae,
quando sacerdos nihil circa eas intenderit? — Alii negant, alii affir­
mant, alii denique affirmant de guttis propinquis, negant de remotis.
Probabilius consecratae minime censentur guttae omnino a maiori
quantitate separatae. Ratio est, quia non videtur esse intentio Ec­
clesiae, adeoque nec sacerdotis, consecrare nisi vinum, quod per mo­
dum unius potabile est, et in calice reperitur congregatum. — « Ait
La-Croix, expedire, ut sacerdos intendat eas consecrare, ne in calice
sit vinum quod non sit consecratum. Sed melius, ait S. Alph., mihi
videtur id intendere de guttis proximis fundo, non vero de remotis ».
L. H. A. Ex. ordin. 99. — « Gavant, iubet eas abstergi, quod con<”“tudo probat. Qui tamen id omittit, eum non peccare, docet Tarnb.,

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

30

immo nec expedire, si eas advertas, quando, discooperto calice, iamiam es consecraturus, et elevationem populus expectat. Post conse­
crationem autem nullo modo sunt abstergendae ». L. 219. Si guttae
separatae, toti massae vicinae sint, facile huic uniri possunt, calicem
parum inclinando. — L. 215.
520. An consecratio unius speciei sine altera sit valida? — Nemo
dubitat, quin valida sit, si id casu accidat, et praeter intentionem.
Utrum vero valide consecret sacerdos, qui positivam habeat intentio­
nem consecrandi unam tantum speciem sine altera, communiter affir­
mant dd. Ratio, quia in omni sacramento semper ac minister formam
profert super materiam, cum intentione faciendi quod facit Ecclesia,
sacramentum perficitur. — L. 196.; S. Th. 3. p. q. 78. a. 6.; Lugo
d. 19. n. 102. 104.; Suarez d. 43. s. 2.; Flor. Decr. pro Graec.
et Arm.
521. Quaenam sil eucharistiae forma; quaenam eius virtus? —
Forma est in consecratione Corporis: Hoc est enim Corpus meum;
Sanguinis vero : Hic est enim calix Sanguinis mei novi et aeterni
Testamenti, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur
in remissionem peccatorum. Sacerdos enim in persona Christi loquens
hoc conficit sacramentum. — Ipsorum autem verborum virtute tota
substantia panis in Corpus Christi et tota substantia vini in Sangui­
nem convertuntur: ita tamen quod totus Christus continetur sub specie
panis, et totus sub specie vini. « Sub qualibet quoque parte hostiae
consecratae, et vini consecrati, separatione facta, totus est Christus ».
Flor. Decr. pro Arm. — Quare verba significare debent transsubstantialionem rei praesentis in instanti, /n instanti h. e. non in fieri
successivo, sed in facto esse ; scilicet forma non quod fit significat,
sed quod factum est : Hoc est, Hic est. — Flor. Decr. pro Graec. et
Arm.; Trid. s. 13. C. 1. 3. 4.; S. Th. 3. p. q. 78., q. 75. a. 7.; E. M.

522. Resolves : Valida, sed illicita est consecratio, si consecrans
dicat: Hic cibus est Corpus meum; Hic calix, Hic potus est Sanguis
meus ; Hic est Sanguis meus ; nam eadem res est; siquidem ea verba
Hic est calix, etc., sunt per metonymiam dicta; vel si dicat: Hic ca­
lix est Novum Testamentum in sanguine meo, Lue. 22., 20.; 1. Cor.
11., 25. ; vel si particula enim omittatur. Item si proferat Coipus pro
Corpus; meus pro meum, es pro est, calls pro calix ; Sanguis pro
Sanguinis, etc. — Excusari vero non potest a peccato, qui debitam
diligentiam non adhibet ad verba consecrationis rite pronuntianda. —

304

II. - DE MATERIA ET FORMA EUCHARISTIAE

Invalida erit consecratio, si dicas: Hic (adverbialiter) est Corpus meum:
Hoc Corpus est meum; Hic Sanguis est meus, ubi Corpus et Sanguis
se tenent ex parte subiecti non praedicati ; Illud est Corpus meum :
Ecce Corpus meum ; Hoc Corpus meum ; Hic panis est Corpus meum,
Hoc fiat, Hoc fit, Hoc sit Corpus meum. — Dubia est consecratio,
si dicas : Istud est Coipus meum ; Haec est Caro mea ; licet enim
caro Sacris Litteris corpus etiam significet, vulgo tamen et ex sua
propria significatione nonnisi corporis partem importat. — Verba for­
mae proferri debent in persona Christi formaliter et assertive, seu
recitative simul et significative, non vero historice tantum : scilicet
proferenda sunt verba Christi applicando eorum significationem ad
materiam praesentem, ut haec transubstantietur in Corpus et Sangui­
nem Christi. Hinc invalida forma est, si quis dicat: Hoc est Corpus
Christi. Attamen scrupulus non est habendus, an verba sensu debito
proferantur; nam quivis sacerdos praesumitur habere intentionem id
faciendi, quod Christus fecit et instituit, et sic intendit sufficienter
verba consecratoria proferre in utroque praefato sensu. — S. Th. 3.
p. q. 78. a. I. 2.; L. 220. 221.
523. An omissio vocis enim in forma consecrationis sit gravis?
— Prima sententia probabiliter negat, quia vox illa non reperitur in
verbis a Christo prolatis, et aliunde quoad Ecclesiae praeceptum non
videtur constituere materiam gravem. — Secunda sententia affirmat.
Ratio est, quia in re tam gravi non videtur dari levis materia in
quacumque mutatione deliberata. — L. 220.; S. Th. 3. p. q. 78.
a. 2. ad 5.

524. An in consecratione requirantur ut essentialia illa verba an­
tecedentia: Qui pridie quam pateretur, etc..., Simili modo, etc.?...—
R. Negative cum sententia communi, (piam tenet S. Lig. 222.; Lugo
d, 11. s. 3., etc. Ratio est, quia haec verba historice tantum profe­
runtur, nec ullam efficaciam sacramentalem habere videntur, neque
necessaria sunt, ut sacerdos verba consecrationis proferat in persona
Christi, quod nonnisi ab intentione sacerdotis pendet. Neque vero re­
censentur in FI. Decr. pro Graec. et Arm. ubi explicite eucharistiae
forma traditur. — S. Th. 3. p. q. 78. a. 2. 3.
525. An in consecratione calicis sola haec verba: Hic est calix
Sanguinis mei, sint de essentia formae? — Prima sententia affirmat.
Ratio est 1° quia verba consecrationis panis sunt haec: Hoc est Cor­
pus meum. Neque vero
itialia sunt alia verba : quod pro vobis ti a-

305

HI. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

detur. Ergo a pari verba consecrationis vini sunt tantum haec alia :
Hic est Sanguis nievs, vel alia aequivalentia; 2.° quia sola illa verba
per se exprimunt praesentiam Sanguinis Christi sub speciebus vini.
Ita communius et probabilius. Secunda sententia negat, quia poste­
riora verba, qui pro vobis, etc. designant virtutem sanguinis effusi in
Passione, quae operatur in hoc Sacramento. Insuper hisce verbis ex­
plicite significatur sacrificium eucharisticum esse repraesentativum sa­
crificii Crucis. Confirmatur ex Flor. Decr. pro Graec. et Arm., ubi
in forma verborum in consecratione eucharistiae ea verba recensen­
tur. S. Th. 3. p. q. 78. a. 3.; Rubr. Missal, de Defect, tit. 5. η. 1.
— S. Alph. 223. inquit, sententiam Angelici esse valde dubiam,
Cf. Luc. 22., 20.; 1. Cor. 11., 25., et addit: «Ceterum utraque sen­
tentia est speculative probabilis; sed in praxi certum est, quod sa­
cerdos graviter peccaret, si non proferret omnia verba, quae in con­
secratione calicis habentur, et, si forte tantum prima dixisset, deberet
utique sub conditione integre repetere formam ». Ita sane in Rubr.
de Defect, t. 10. n. 3. praescribitur, ubi dicitur: « Si obierit (sacer­
dos), semiprolata forma Sanguinis, tunc alter prosequatur missam, et
super eumdem calicem repet.it integram formam (intellige sub condi­
tione, si forte iam dixerit verba: Hic est Calix Sanguinis mei) ab
eo loco : Simili modo, etc.; vel posset super alium calicem preparatuin integram formam proferre, et Hostiam primi sacerdotis, et San­
guinem a se consecratum sumere, et deinde calicem relictum semiconsecralum ».

III. — DE MINISTRO EUCHARISTIAE

526. Quisnam sit minister consecrationis et dispensationis? —
Omnis et solus sacerdos, licet malus sit, est minister eucharistiae con­
ficiendae. Constat l.° ex Scriptura; Christus enim sacramentum in­
stituens, omnibus et solis Apostolis cum ipso recumbentibus et pro­
inde omnibus et solis, qui in sacerdotio illis successuri essent, dixit:
Hoc facite in meam commemorationem, Luc. 22., 19. Ergo omnes et
soli sacerdotes hanc potestatem a Christo acceperunt. 2.° Ex Trid.
s. 22. C. 2. 3., Flor. Decr. pro Arm. 3.° Tandem ex universali et
perpetua traditione. S. Th. 3. p. q. 82. a. 1. 5. — Soli sacerdotes
seu presbyteri sunt ministri ordinarii dispensationis eucharistiae. Con­
stat l.° ex Trid. s. 13. C. 8., ubi dicitur: « Semper in Ecclesia Dei
Buccekoni, bist. thtol. moralis 111.

20

306

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

mos fuit, ut laici a sacerdotibus communionem acciperent, sacerdotes
autem celebrantes seipsos communicarent ». 2.° Ex praxi universali
Ecclesiae. S. Th. 3. p. q. 82. a. 3. — Diaconi, vi suae ordinationis,
sunt ministri eucharistiae extraordinarii, ita ut possit eis committi
huius dispensatio. Constat l.° ex praxi priorum saeculorum, in quibus
diaconi passim, ex commissione Episcoporum vel presbyterorum, sive
generali sive particulari, eucharistiam ministrabant. 2.° Ex variis Con­
ciliis, v. g. Nicaeno I. generali, Carthaginensi IV., etc., L. 237.; S.
Th. 3. p. q. 82. a. 3. ad 1. ad 3. — Trid. s. 14. c. 10.
Iure ordinario solus parochus, aut illius superior, potest eucharistiam
dispensare. Ad hoc enim requiritur iurisdictio, ordinaria, vel delegata,
vel saltem rationabiliter praesumpta, vel privilegium, vel consuetudo,
non quidem pro valore actus, ut in absolutione, sed pro debito mi­
nistrandi ordine. Proprium pastorum est pascere, quod praecipue fit
per sacramenta. Id praeterea constat ex Conciliis, praesertim ex Carthag.
I. can. 7., et ex Milevitano can. 18., Clem. 1. de Privil. etc., et ex
universali Ecclesiae praxi. Mine, qui sine licentia saltem praesumpta
parochi eucharistiam ministrat, ius eius in re gravi violat, ideoque
graviter peccat. — Quando parochus concedit aliis licentiam cele­
brandi in sua ecclesia, semper censetur concedere licentiam quoque
ministrandi eucharistiam, nisi contrarium exprimat; quod praxi com­
muni confirmatur. Immo consuetudo habet, ut in quacumque ecclesia
sacerdos missam celebret, eucharistiam fidelibus distribuere possit, quod
Trid. desiderio respondet s. 22. C. 6. — Non tamen ita facile prae­
sumenda est licentia, si agatur de susceptione eucharistiae ex obliga­
tione. Quare quoad communionem paschalem, ex Iure et universali
Ecclesiae praxi, haec in propria cuiusque paroecia sumenda est; item
viaticum, extra casum necessitatis, sine licentia parochi ministrare il­
licitum est. Sufficit tamen in utroque casu licentia rationabiliter prae­
sumpta. Cf. vol. 1. n. 1562.
« Probabile est etiam extra mortis articulum, ex gravi causa, li­
cere sacerdoti, praeciso scandalo, sacram hostiam sumere ex sacrario,
vel a diacono allatam sibi ipsi dare, v. g. si in longo morbo diu non
communicasset. Immo Croix 471., etc. dicunt, sola devotionis causa,
sacerdotem semper posse seipsum communicare, quia, praeciso scandalo,
nulla est irreverentia, nec ullibi est vetitum, nisi adsit alius sacerdos ».
L. 238. — Lugo d. 18. n. 19. 36.; L. 230. 231. 234. 235. 236.
;
239.
E. M.
527 .tn ul diaconus ministret, necessitas debeat esse extrema?
tn
extrema necessitate etiam laico liceat eucharistiam ministrare *

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

307

— R. Ad l.um Negative cum sententia communi; sed sufficit necessitas
gravis, nempe cum nullus adest sacerdos, qui commode eucharistiam
ministrare possit. Sed ad id commissio Episcopi vel parochi requi­
ritur. S. R. C. 25. Febr. 1777. n. 2504.; L. 236. — « In necessi­
tate vero extrema, nempe si absit alius sacerdos, potest diaconus et
tenetur viaticum ministrare, etiam sine commissione pastoris; ita pa­
riter commun, dd. Et idem currit in administratione baptismi ».
L. 805. — Diaconus autem solemniter ministrans eucharistiam sine
requisita commissione cx S. Alph. 234. incurrit irregularitatem, quam
tamen alii negant. Cf. 419. 423.; Lugo d. 18. n. 7. 72.; Suarez d. 72.
s. 1. n. 8.; La-Croix 472., L. 1. 7. n. 346.
Diaconus viaticum deferens infirmo, deficiente presbytero, et ex
licentia Vicarii Apostolici, potest facere aspersionem aquae benedictae,
dicere Misereatur, Indulgentiam, signare infirmum, dicere Dominus
vobiscum cum Oratione et benedicere cum Sacramento infirmum et
assistentes. S. R. C. 14. Aug. 1858. E. M.
Potest diaconus, etiam praesentibus sacerdotibus Eucharistiam de­
ferre de uno altari ad alterum. S. R. C. 23. Nov. 1906.
R. Ad 2.um In extrema necessitate non tantum diacono sed et
laico licet, secluso scandalo, et alios et seipsos communicare. L. 237.
— Tali occurrente necessitate, e. g., tempore pestis, bene potest iu­
dicio Episcopi etiam laicis permitti eucharistiam ministrare. S. C. de
P. F. 11. Iui. 1841. n. 728.; L. 237. — S. Th. 3. p. q. 82. a. 3.,
4. d. q. 1. a. 3.; E. M.

528. An, et in quibusnam circumstantiis religiosi ss.mam eucha­
ristiam ministrare possint ? — Semper eucharistiam ministrare pos­
sunt in suis ecclesiis sive per se, sive per alios sacerdotes, excepto
antea die Paschalis. Id constat ex privilegiis SS. Pontificum. Romae
excipiebatur etiam fer. V. In Coena Domini. — Servanda enim am­
plius non est lex, qua prohibetur, quominus dic Paschalis in ecclesiis
non parochialibus, praesertim regularibus, devotionis etiam causa,
SS. Eucharistiae sacramentum fidelibus administretur. S. C. C. 27.
Nov. 1912. Cf. Bened. XIV. de Syn. 1. 9. c. 16. n. 3., C. Magno
cum § 22.; Lugo d. 16. n. 62., d. 18. n. 50.; L. 249. — In aliis
ecclesiis eucharistiam ministrare non possunt, nisi de licentia saltem
praesumpta parochorum, aut superiorum; neque viaticum saeculari­
bus, nisi de expressa licentia parochorum, excepto necessitatis casu.
Cf. 526. 1197. — « Regulares licite dant eucharistiam... si aegrotus
satisfecit praecepto de viatico, cum intentione illud implendi : quia

308

III.

DE MINISTRO EUCHARISTIAE

administratio eucharistiae tantum est vetita regularibus, quando prae­
ceptum communionis obligat. Numquam tamen, sine licentia Episcopi,
vel parochi, licet religiosis publice eucharistiam deferre per plateas,
cum id iuri parochorum consuetudine obtento deroget: proinde eo
casu in aegroti oratorio, above honesto domus loco (si legitima ha­
beatur facultas), privatim facto sacro, eucharistia est danda ». L. 239.
;
240.
Elbel 57.; La-Croix 624. 626.; Bened. XIV. de Syn. 1. 9.
c. 15. 16. Cf. hic 536.
529. Quid de obligatione eucharistiam dispensandi? — Parochus,
seu quivis sacerdos habens curam animarum, tenetur ex iustitia eu­
charistiam subditis ministrare, non solum in Paschate et in mortis
periculo, sed etiam quoties rationabiliter petunt, exclusa tamen legi­
timi impedimenti causa. Ratio est, quia ad parochum spectat ex quasi-contractu providere, non solum ut fideles adimpleant praecepta, sed
etiam ut non careant praesidiis, quae profectui spirituali valde pro­
sunt. Rit. Rom. de SS. Euch. sacr., de Commun, infirm.; L. H. A.
S. — Sacerdos quilibet, sive saecularis sive regularis, tenetur, defi­
ciente parocho, eucharistiam morituro ministrare; secus in aliis casi­
bus Ratio l.ml est, quia quilibet ex caritate tenetur proximo suo in
tanta extremitate constituto succurrere per hoc salutare et efficacissimum remedium. Ratio 2.dl est, quia nulla intervenit obligatio, sive
ex iustitia, cum nullus sit contractus, sive ex caritate, cum non sup­
ponatur adesse casus necessitatis.

530. An parochus teneatur etiam investigare infirmos, euchari­
stiam non petentes, ut eam ipsis ministret? — R. Affirmative, saltem
si sint in gravi mortis periculo. Ratio est, quia officium est boni pa­
storis curare, ut media tam utilia et efficacia ovibus in tanto periculo
constitutis suppeditentur. Colligitur etiam ex Rit. Rom. de Comm.
pasch., de Comm, infirm, et ex C. Presbyter 1. de Celebr. miss. Ac
peculiari etiam ratione tenetur pueros ad eucharistiam sumendam
praeparare, eamque illis ministrare.
531. An parochus teneatur per se ipsum eucharistiam subditis mi­
nistrare J — R. Negative. Sufficit enim, ut provideat, ne opportune
illud sacramentum petens, vel illo graviter indigens, eodem careat.
Potest igitur ordinarie suam obligationem etiam per alios adimplere.
Ex Rit. Rom., de Comm, pasch., die Paschae ipse per se, nisi legi­
time impediatur, hoc sacramentum ministrabit.

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

309

532. An graviter peccet parochus, quoties eucharistiam denegat
rationabiliter petenti? — R. Negative; si enim raro id faciat, v. g.,
erga unum aut alterum, secluso scandalo, et sine gravi petentium con­
tristatione, non peccabit nisi venialiter. Ratio est, quia in his raris et
particularibus casibus non resultat gravis iniuria, nec grave damnum
fidelibus petentibus, vel si adsit damnum, illud est facile reparabile.
533. An parochus teneatur eucharistiam, etiam cum vitae peri­
culo, ministrare, v. g. tempore pestis vel morbi contagiosi?—R. Ne­
gat cum aliis valde probabiliter S. Lig. 233. Affirmant tamen plures
innixi doctrina Benedicti XIV. de Syn. I. 13. c. 19. — Idem dicen­
dum de extrema unctione. Neque enim eucharistia, neque extrema
unctio sacramenta sunt absolutae necessitatis. L. 728. — Cf. 362.

534. Quandonam parochus censeatur excusari ab eucharistia sub­
ditis, ex mera devotione petentibus, ministranda? — Legitime excu­
satur. l.° Quando subditi ob varias circumstantias non rationabiliter
petunt, v. g., si petant ante missam cum aliorum incommodo. 2.° Si
ipse parochus ob infirmitatem, aliasve occupationes necessarias impe­
ditus sit. — Attamen in hoc caute agendum est, quia ex huiusmodi
denegatione fideles facile possunt scandalum accipere, et quidem, amissa
fiducia debita in pastorem, a sacramentis saepius recipiendis arceri.
535. Quid requiratur ad licitam eucharistiae dispensationem? —
Praeter debitam facultatem, requiritur, ut minister sit liber ab omni
excommunicatione, interdicto et suspensione a sacris; secus enim gra­
viter peccaiet, et irregularitatem contraheret. — Requiritur, ut mi­
nister sit in statu gratiae, quia augustissimum et sanctissimum Chri­
sti Corpus impuris manibus tractari non debet. L. 30. seq. Cf. 353.
— Requiritur, ut minister eucharistiam distribuat ritu Ecclesiae con­
sueto. Hinc gencratim loquendo, omittenda est huius sacramenti ad­
ministratio, quando more a Rit. Rom. vel loci consuetudine praescri­
pto fieri nequit. — Adhibenda semper est bursa cum corporali, su­
per quo reponenda sit sacra pixis toties quoties administratur Com­
munio extra missam, ut innuitur in Ritualis Romani Rubrica, quae
praeceptiva est. S. R. C. 27. Febr. 1847. n. 2932. — Si extra mis­
sam, vel immediate ante aut post missam solis monialibus Commu­
nio sit ministranda, et chorus vel retro post altare situs sit vel ab
altari distet, sacerdos ciborium ad fenestellam chori deponit, et ibi
ad moniales conversus dicit Misereatur, et Ecce Agnus Dei, etc. S
R. C. 13. Iui, 1893. n. 3800. — L. 241. seq.; E. M.

310

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

536. Resolves : Secluso casu necessitatis, extra missam, grave est
eucharistiam ministrare sine ulla veste sacra, sine superpelliceo vel
alba, et sine stola. Est enim gravis indecentia et irreverentia, et
contra grave praeceptum Ecclesiae. At sine lumine, sine confessione,
imino sine stola vel sine superpelliceo leve est peccatum. Levis enim
apparet irreverentia. Si minister vero desit, ipse sacerdos omnia per­
agere potest. Ad altare reversus dicere poterit: O sacrum convivium,
etc. Rit. Rom. Ord. adm. sacr. comm. Sed versiculi, Domine, exaudi,
etc., Dominus vobiscum, etc. cum Oratione propria sunt de praecepto.
S. R. C. 30. Aug. 1892. ad 10.ura n. 3792. Et recitari debent infra
ablutionem et extersionem digitorum. S. R. C. 14. lan. 1898. n. 3975.
d. 3. q. 1. Similiter veniale tantum habetur eucharistiam transferre,
sine vestibus sacris, de loco ad locum, v. g. de altari ad altare. Reuter
n. 168.; L. 241. — Non licet sine causa plures particulas, vel gran­
diores tradere, ut satisfiat devotioni accipientis, quod tamen leve est.
S. C. C. 12. Eebr. 1679.; L. 245. Si particulae deficiant, et neces­
sitas adsit, v. g., si desit alia missa, et fideles expectare non possint,
dividi possunt particulae consecratae in duas vel ad summum in tres
partes, quia secus vix posset Communio cum debita reverentia dari.
S. R C. 16. Mart. 1833. ad 1. n. 2740.; La-Croix 508. Quin immo,
deficientibus hostiis minoribus, sacerdos detrahere potest partem ma­
ioris a se sumendae, sive in casu viatici moribundo deferendi, sive si
esset communicaturus unus vel alter fidelis, qui secus non absque in­
commodo Communionem expectare deberet, L. 217. 245. Licet in
defectu minorum hostiarum plures maiores consecrare, easque deinde
in minores partes divisas distribuere. L. 245.
Infirmis deferenda est regulariter, manifeste et honorifice, semper
lumine praecedente. Rit. Rom. de Comm, infirm. Regulariter, siqui­
dem excipiuntur quaedam circumstantiae, v. g., loca haereticorum,
ubi manifeste deferri nequit. Item aliquando etiam in locis catholico­
rum, si aliter aegroto sanctum viaticum deferri absque incommodo
quopiam non possit. Id tamen absque licentia episcopi, ubi consuli
possit, fieri non debet. S. R. C. 12. lan. 1878. ad 7. n. 3438. —
Ex Bened. XIV. C Inter omnigenas habetur, quomodo tunc SS. Sa­
cramentum sit deferendum. « Sacerdos, ait, stolam semper habeat,
coopertam vestibus, sacculo seu bursa pyxidem recondat, quam per
funiculos collo appensam in sinu reponat, et numquam solus procedat,
sed uno saltem fideli, in defectu clerici, a
tur ». S. R. C. 23.
Nov. 1880. ad 3. n. 3525. « Putant quidam, si habitus haberi non
I ossit, aut sit tempestas, aut iter laciendum, non fore irreverentiam,

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

311

si sacerdos eucharistiam in pyxide, vel corporali involutam in sinu
suo clam deferat. Quod verius videtur licere in locis haereticis, ubi
etiam necessitate, et clam, praeciso scandalo, poterit porrigere sine
stola, et superpelliceo ». L. 241. — Infirmis eucharistia deferenda non
est noctu, nisi necessitas urgeat morientis et, in tali casu, licet eam
deferre etiam in fer. VI. Parascev., sed privatim, etiam sine lumini­
bus, etiam sine sacris vestibus, etiam currendo, dummodo absit scan­
dalum. Sed numquam licet etiam monentibus ministrare sub specie
vini, quod grave est. — S. R. C. indulget, ut, de consensu Episcopi,
viaticum ob locorum distantiam, difficultatem itinerum, viarum aspe­
ritatem a parocho deferri possit equitando, ac, quando palam defertur,
propter aëris inclementiam, capite coperto, comitante saltem uno ho­
mine, si fieri possit, accensam laternam deferente. S. R. C. 23. Maii
1S46. n. 2908., 12 Sept. 1857. ad 19. n. 3059., 22. Apr. 1871. n.
3246., 31. Aug. 1872. n. 3276. — Eucharistia non est deferenda ad
aegrum venerationis tantum causa, ut adoret, vel osculetur, si sumere
non possit. Id enim prohibuit S. Pius V., cuius prohibitionis meminit
De Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 11.; L. 243., et habetur in Rit. Rom.
de Commun, infirm. — Trid. s. 13. C. 6., c. 7.; L. 241. 242. 243.;
H. A. tr. 15. n. 12.
Potest sacerdos, intra missam, in aliquo valetudinario, eam de­
ferre infirmis ab altari distantibus, comitatus a duobus candelam de­
ferentibus, cum pyxide, sine velo humerali, sed sub umbella. Si tamen
accedens ad lectum aegroti altare e conspectu non amittat, potest
tunc intra missam ad eum Communionem deferre.
Advertendum est, « quod si sacerdos deferat Communionem in­
firmo in valetudinario, et remaneant reliquiae in patena vel calice,
poterit sacerdos eas sumere, si adhuc sit sacris indutus vestibus. Bene
vero poterit etiam eas dare infirmo statim post particulam ipsi tra­
ditam, quia tunc censetur moraliter una Communio, prout recte di­
cunt idem Tainb., etc., qui testatur sic usum ferre, ut post Commu­
nionem aegri, abluatur pyxis, et ablutio ipsi tradatur ». L. 251. Ex
Rit. Rom. de Comm. infimi. ablutiones debent infirmo dari. Itemque
ex eodem Rit. Rom. Ord. administr. sacr. commun. « ablutionem
sumat (sacerdos), si celebraverit, aut iis, qui tunc communicarunt su­
mendam tradat, aut saltem in sacrarium iniiciat ». Quod si infirmus
nequeat aut nolit sumere ablutiones, prout statuitur in Rit. Rom.,
potest tunc sacerdos eas proiicere in ignem apud ipsam infirmi du­
mum, vel secum ad ecclesiam deferre, ut eas in sacrarium proiiciat.

312

III.

DE MINISTRO EUCHARISTIAE

Posset etiam rei difficultatem praevidens, digitos abluere cum purificatorio, prius madefacto.
« Ordinarii permittere possunt, ut mala affectis valetudine, qui
domo egredi nequeant et sacram Communionem ob devotionem pe­
tant, cum praesertim in aliqua paroecia plures petant, vel aliquis
petat frequenter, S. Eucharistia privatim, seu non observatis Ritualis
praescriptionibus, ab ecclesia domum deferatur, ex iusta et rationabili
causa, servato saltem ritu proposito a Benedicto XIV. in Decreto Inter
omnigenas, 2. Febr. 1744. §23. scilicet: Sacerdos stolam semper ha­
beat propriis coopertam vestibus ; in sacculo seu bursa pyxidem recondat,
quam per funiculos collo appensam in sinu reponal ; et numquam solus
procedat, sed uno saltem fideli, in defectu clerici, associetur ». S. C.
de Sacram. 23. Dec. 1912. ad. 3.
Quod moniales clausurae papalis infirmas, « in defectu confessarii
vel cappellani tertius sacerdos, etiam regularis, licet sine socio, legi­
time vocatus de licentia Episcopi, qui pro hac licentia nomine ipsius
Episcopi concedenda etiam abbatissam seu superiorissam habitualiter
designare poterii, sacram Communionem infirmis valeat deferre Reli­
giosis, quae ad ecclesiae crates descendere nequeunt. Oportet autem
ut quatuor religiosae maturae aetatis, si fieri possit, ab ingressu in
clausuram usque ad egressum, sacerdotem comitentur, qui sacram
pyxidem aliquas consecratas Particulas continentem deferre, sacram
Communionem administrare, reverti ac eamdemque sacram pyxidem
reponere debet, servatis rubricis a Rituali Romano pro Communione
infirmorum statutis». S. C. de Relig. 1. Sept. 1912. A. A. S. v. 4.
p. 625. seq.
« SS. D. N. Pius P. X. statuere et declarare dignatus est: Ut
in induito Oratorii privati intelligatur inclusa facultas sacram Com­
munionem distribuendi iis omnibus Christifidelibus, qui sacrificio Missae
adsistunt salvis iuribus parochialibus. Contrariis non obstantibus qui­
buscumque ». S. R. C. 8. Maii 1907.
537. Quandonam ministrari possit eucharistia? — Ministrari po­
test, tum extra missam, tum in missa, tum ante tum post missam
ex rationabili causa. Rit. Rom. Ord. adm. saer. comm. Ante, post
missam privatam, non solemnem aut cantatam, aut etiam convenlualein S. R. C. 19. lan. 1906. ad 3. In missa autem ministrari potest,
qualiscumque ea sit; etiam defunctorum, et in paramentis nigris, sive
intra missam, nempe post communionem sacerdotis, pyxidem etiam
extralv ndo, sive immediate ante, ex iusta et rationabili causa, sive

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

313

immediate post, omissa in utroque casu benedictione, et tempore pa­
schali omisso Alleluia, licet Oratio et Versiculi de tempore dici de­
beant. Rit. Rom.; S. R. C. 27. lun. 1868. Decr. Gener, n. 3177.,
26. Nov. 1878. n. 3465.; Bened. XIV. de Sacrii*, miss. 1. 3. c. 18. —
Quavis die ministrari potest, excepta fer. VI. maioris hebdomadae,
uti eruitur ex Rubr. Missal, fer. V. in Coena Domini, et ex univer­
sali consuetudine, idque sub gravi prohibetur. Dari potest in missa
solemni Sabbati Sancti, et post missam, S. R. C. 22. Mart. 1806.
n. 2561., 28. Apr. 1914. Neque item dari potest in missa Nativitatis
D. N. quae media nocte celebratur, extra casum privilegii vel legi­
timae consuetudinis. Bened. XIV. De Sacrif. miss. 1. 3. c. 18. —
Ministrari item potest quavis hora, qua missa celebretur, imo, si spe­
cialis adsit causa, qualibet hora diei. Verum sub vesperas ministranda
non est, nisi gravis adsit causa: noctu autem non nisi in casu neces­
sitatis; tum propter hodiernam consuetudinem, tum propter scandalum
vel potius admirationem vitandam ; quod, ut patet, non verificatur in
Communitatibus, quae ss. eucharistiam in domestico sacello asservant,
ubi de infirmorum Communione agatur. — L. 252. 349. ; Suarez d.
66. s. 5.; Bened. XiV. de Sacr. miss. c. 18. n. 14.; E. M.
37 specialis adsit causa ; nisi gravis adsit causa ; nam ex generali
regula standum Decreto S. R. C.
« An tantummodo a tempore ad tempus, quo missa celebrari
permittitur, Communio christifidelibus ministranda sit iuxta Decretum
2572. ad 23. ; aut etiam ultra praedictum tempus nempe usque ad
occasum solis ministrari liceat? — R. Affirmative ad primam partem;
Negative ad secundam ». S. R. C. 11. lun. 1904., 7. Sept. 1816.
n. 2572. ad 23.
Ex induito, quod habent sacerdotes adscript! Foederi Sacerdotali
Eucharistico, distribui potest a prima ante auroram hora, ad occasum
solis. Intra missam distribui tantum non potest nocte Nativitatis, nisi
item indultum habeatur, quod concessum est omnibus Communitatibus
religiosis, clericorum seminariis et piis domibus, oratorium habentibus,
cum facultate asservandi SS. Sacramentum. Possunt ibi celebrari in
nocte Nativitatis D. N. I. C. tres missae, et potest S. Communio
omnibus adstantibus distribui, ianuis clausis. S. O. 1. Aug. 1907. —
Non licet Communionem distribuere in altari, in quo est expositum
SS. Sacramentum, si alia altaria in ecclesia non desunt. Quin imo
neque missam licet in eo altari celebrare sine gravi causa vel induito.
Cf. Caeremon. Episcop. 1. 1. c. 12. n. 8. 9., S. R. C. 8. Febr. 1913

314

HI. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

Violaceo aut albo colore utendum est in Communione extra
Missam administranda in die Commemorationis omnium Fidelium
Defunctorum. S. R. C. 19. Apr. 1912. ad 10.
« Sacerdos sacris vestibus Sacrificii indutus non potest admini­
strare Sacram Communionem ante vel post Missam solemnem aut
cantatam aut etiam conventualem, sicut permittitur ante vel post
Missam privatam ». S. R. C. 19. lan. 1906. ad 3.
Laico Missae inservienti ministrari potest s. Communio, intra
presbyterium, et in ora suppedanei altaris, etiamsi non sit indutus
habitu clericali. S. R. C. 8. lun. 1911.
538. An immediate post consecrationem possit Communio ex iusta
quadam causa populo distribui ab alio sacerdote ex particulis in missa
consecratis antequam celebrans communicet ? — Alii affirmant, quia uti
huiusinodi particulae possunt non consumi a sacerdote vel ab aliis
communicantibus, etiamsi sint per modum unius victimae, dummodo
sacerdos aliam partem materiae tunc consecratae sumat, ita poterunt
per alium sacerdotem deferri in alium locum pro usu fidelium etiam
ante Communionem sacerdotis, dummodo remaneat quantum sufficit
ad integritatem sacrificii. Alii negant, quia omnes orationes et bene­
dictiones sequentes aeque spectant ad illas, neque decet, ut alius par­
ticipet prius de sacrificio quam ipse sacerdos, qui est principaliter
offerens. Ita etiam ex S. R. C. 11. Maii 1878. ad 7. n. 3443. —
S. Th. 3. p. q. 82. a. 4.; Diana tr. 1. de Celebr. miss. r. 232.233.
539. In sacerdos laborans in firn itate in pollice ct indice, cucharistiani aliis digitis ministrare possit? — Negandum videtur, saltem
probabilius, secluso casu gravissimae necessitatis. Ratio est, quia licet
tota manus sit consecrata, attamen index et pollex ex ritu Ecclesiae ad
hoc munus exercendum specialiter sunt destinati. L. 244. — La-Croix
de hac re ita scribit, 1. 6. p. 1. n. 480.: « Probabile est, sacerdotem
cte distribuere Communionem posterioribus digitis, si nequeat primis
ob chiragram vel aliud impedimentum, uti habent Toletus, Arriaga,
Leander, aliique cum Gobat... Quia licet soli primi digiti inungantur,
tamen tota manus videtur consecrata; hinc infert Gobat, sacerdotem
peccaturum tantum venialiter, qui sine causa digitis ultimis tangeret
hostiam >·. - Viaticum autem morituris medio instrumento, v. g. co­
chleari, dari posse non improbabile putat S. Alph. 490., tempore e.
g. pestis.
340 Quid faciendum, si hostia in terram decidat? — Locus, in
qui sancta hostia decidit, statim tegendus est aliqua re munda, et

HI. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

*315

postea abluendus. Si cadat in mappam, seu linteolum, quo manus
communicantis obteguntur, locus spinula statim signandus est, et po­
stea pari modo abluendus. Ita Ruhr. de Defect, t. 10. n. 15., quae
tamen non obligat sub gravi iuxta communem sententiam ; graviter
tamen obligaret ad abluendum locum, in quem decidissent sacrae spe­
cies vini, quippe ipso imbibitur; non est tamen opus, ut id in quod
inciderunt comburatur. Rubr. n. 12.: «Si per negligentiam aliquid
de Sanguine Christi ceciderit, si quidem super terram, seu super
tabulam, lingua lambatur, et locus ipse radatur quantum satis est, et
abrasio comburatur; cinis vero in sacrarium recondatur. Si vero super
lapidem altaris ceciderit, sorbeat sacerdos stillam, et locus bene
abluatur, et ablutio in sacrarium proficiatur. Si super linteum altaris
vt ad aliud linteum stilla pervenerit; si usque ad tertium, linteamina
ter abluantur; calice supposito; et aqua ablutionis in sacrarium proii­
ciatur ». Et idem ibi dicitur, si Sanguis cadat super corporale, vestes,
aut tapetum. Et n. 13.: «At si contingat totum Sanguinem post
Consecrationem effundi, si quidem aliquid vel parum remansit, illud
sumatur, et de effuso reliquo Sanguine fiat ut dictum est. Si vero
nihil omnino remanserit, ponat iterum vinum et aquam, et consecret
ab eo loco, Simili modo postquam coenatum est, facta primo tamen
calicis oblatione, ut supra ». — S. Th. 3. p. q. 83. a. 6. ad 7.; L. 250.;
La-Croix 484.
541. Quid faciendum, si hostia decidat in vultum, barbam, aut
vestes communicandi?— In praefatis casibus omittenda est purificatio
quia melius est vitare admirationem, turbationem, aut offensionem
populi, quam servare Rubricam, sub levi tantum obligantem. — L. 250.
542. Quid faciendum, si hostia vel eius fragmentum decidat in
sinum vel intra vestes mulieris? — « Decet ut non sacerdos, sed
ipsa femina particulam vel fragmentum quaerat; et suis ipsa manibus
sibi in os iniiciat ». Bened. XIV. de Sacr. miss. 1. 3. c. 20. 7. Di­
giti vero mulieris abluendi, et ablutio in piscinam deficienda. Si muiier nequeat facile hostiam ibidem extrahere, seorsim recedat, v. g.,
in aliquod sacellum, vel in sacristiam.

543. Quid agendum, si supersint particulae consecratae, nec sit
tabernaculum, in quo reponantur? — Sumendae sunt a celebrante
ante purificationem et ablutionem, si facile fieri possit, seu si non sint
in nimia quantitate. Secus vel sumendae essent ab alio sacerdote
proxime celebraturo, vel si non sit, ad tabernaculum proximum cum

316

m. -

DE MINISTRO EUCHARISTIAE

ritu consueto deferendae forent ; neque committendum, ut plures ho­
stiae fidelibus ministrentur. Caveat autem sacerdos, in quantum adiuncta
permittunt, ne nimiam particularum quantitatem consecret. Si huius­
modi integra hostia remaneat post purificationem et ablutionem iam
sumptam a sacerdote, et non sit alius sacerdos qui celebret, neque
sit tabernaculum, neque habeatur quomodo honeste conservetur, potest
tunc sacerdos licet non ieiunus eam sumere, Rubr. tit. 7. n. 3.
544. Quid faciendum de fragmentis hostiarum, quae reperianiurf
— Si sacerdos inveniat fragmenta sui praesentis sacrificii, ea sumere
debet, etiam post ablutionem, sive sint parva, sive magna, quia ad
idem sacrificium spectant. Ruhr, de Defect, t. 7. n. 2. Hoc autem
servandum est non solum immediate post missam, sed etiam si sa­
cerdos sit in sacristia, adhuc tamen indutus vestibus sacris. Si vero
sacerdos iam sit exutus vestibus sacris, fragmenta reponere debet in
tabernaculo, si adsit, vel reservare alteri sacerdoti eodem mane cele­
braturo. Si neutrum fieri possit, ipse ea sumat. — Si autem reliquiae
fuerint in alia missa consecratae, non sunt sumendae post purificatio­
nem, sed in loco decenti reponi debent. Ratio est. quia Rubr.
sacerdoti non ieiuno permittit tantum sumere illas reliquias, quae ad
idem sacrificium spectant. Si tamen hoc fieri non possit, et adsit
grave periculum irreverentiae, tunc eas sacerdos, absumat etiam
postquam sacras vestes exuerit. — Si laicus fragmenta inveniat, mo­
neat quamprimum sacerdotem, si (piis prope sit, vel eum accersat,
si inveniri queat. Sacerdos autem, fragmentum reverenter colligens,
reponet in ciborio, vel in loco decenti et tuto, si tabernaculum desit,
ut in proxima missa sumi queat. Si autem sacerdos non possit ha­
beri, colligatur reverenter fragmentum ab ipso laico in charta, vel
linteolo mundo, mediante spinula, et reponatur intra corporale, aut in
vase decenti, donec sacerdos advenerit.— L. 251.; Bened. XIV. de
Sacr. miss. 1. 3. c. 17. n. 5. 6.
Ex Decr. S. C. R. 19. Febr. 1909. in hospitiis leprosorum po­
test sacerdos abstinere a sumenda purificatione, ad contagionis peri­
culum avertendum, si forte derelictae particulae leprosorum labia et
salivam tetigerint. Quapropter paretur super altari vasculum cum aqua
et stuppa seu gossypio, in quod vasculum purificatio pyxidis modo
solito peragenda immittatur, eaque, quamprimum fieri possit, in sa­
crarium inficiatur.
545 Quid agendum, si inveniatur in altari, vel alibi, hostia,
certo vel dubie consecrata ? — Si hostia credatur certo consecrata, et

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

317

aliunde videatur inunda et recenter consecrata, reponenda est cum
aliis in ciborio. Potest etiam sumi a celebrante ante purificationem et
ablutionem. Cf. n. 543. Si autem non sit munda, vel si extracta fuerit
a loco non mundo, aut non sit recenter consecrata, non est immiscenda
cum aliis, sed celebrans eam sumere poterit ante purificationem et
ablutionem; quod si nimiam repugnantiam experiatur, hostiam seorsim in tabernaculo reponet in vase mundo, donec corrumpatur, et cor­
rupta in sacrarium deiiciatur. Rubr. de Defeci, t. 7. n. 3., t. 1. n. 14.
— Si dubie sii consecrata, sumenda est a sacerdote in missa ante pu­
rificationem et ablutionem. Non potest consumi antea; quia, si non
sit consecrata, iciunium naturale violaretur : neque postea; quia, si sit
consecrata, a sacerdote non ieiuno sumeretur. Potest etiam in taber­
naculo seorsim asservari, ut in alia missa sub conditione consecretur.
Quod si nimiam nauseam provocet, reponenda est in tabernaculo, seorsim, donec corrupta fuerit, ut modo dictum est. Rubr. de Defeci, t. 3.
n. 4. 5., t. 7. n. 3., t. 10. n. 3.

546. Quid faciendum, si sacerdos vel infirmus sacras species reiecerit ? — Si species integrae appareant, reverenter sumantur, nisi nausea
fiat. Tunc enim debent sedulo separari, et in vase mundo colligi, in
ecclesiam deferri, et in loco tuto et bene clauso servari, donec sint
omnino corruptae, ita ut in piscinam sine irreverentia proiici possint.
— Si non possint discerni, utpote sordibus omnino permixtae, os qui­
dem infirmi detergendum est; quidquid vero fuerit reiectum, stuppis
colligatur; deinde combustis stuppis, cineres in piscinam sunt proiiciendi. — Rubr. de Defeci, t. 10. n. 14.
547. An sacerdos ministrans viaticum possit omittere verba illa
in Rituali praescripta: Accipe Viaticum, etc.? — R. Probabiliter af­
firmative, si infirmus magna animi tristitia Communionem per modum
viatici sit suscepturus. Ratio, quia ad satisfaciendum praecepto non
requiritur intentio satisfaciendi. Quamvis vero omnia in Rituali cade­
rent sub praecepto, hoc nullo pacto grave est; ad excusandum vero
a praecepto levi sufficiens est illa moeroris ratio. L. 285.
■ >4S. Quid agendum sacerdoti, si ad infirmum cum SS. Sacra­
mento adveniens, eiusque Confessionem excipiens, eum indispositum in­
venerit? — Imprimis satagere debet confessarius, prouti melius po­
terit, poenitentem ad meliorem frugem adducere. Si res non succedat,
et v. g., infirmus aut occasionem proximam peccati abrumpere, aut
restitutionem gravem et certo debitam non promittat, absolvi sane non

318

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

potest, et inducendus enixe est, ut, peracta confessione, declaret pu­
blice, se nolle adhuc eucharistiam suscipere. Quod si hanc declara­
tionem praestet, iam evanescit difficultas : patet enim eucharistiam ei
ministrandam non esse. Si vero, id declarare deneget, atque commu­
nicare velit, eucharistia eidem, licet indisposito, ministranda est, ad
servandum nempe intactum Confessionis sigillum. Gousset 237.

549. Ubinam et quomodo asservanda sit eucharistia? — R. Ad
l.om In qualibet ecclesia parochiali vel filiali parochiae, et in cathedrali, extra tamen maius altare, servanda est eucharistia, ut oppor­
tune petentibus semper dari possit. Rit. Rom. de SS, Euch. sacr.
Potest etiam asservari de iure communi in ecclesiis regularium vota
solemnia emittentium, sed non infra chorum. S. R. C. 26. Apr. 1901.
Asservari etiam permittitur « in ecclesiis monialium viventium in clau­
sura... Non permittitur autem in collegiis solius Ordinarii auctoritate
constitutis, ut sunt conservatoria... Idem decrevit S. C., respectu gran·
ciarum regularium ». L. 424. 428. In aliis autem ecclesiis asservari
nequit absque speciali Papae licentia. Bened. XIV. C. Quamvis iusto
30. Apr. 1749. § 14. Sic etiam statuerunt SS. CC. Cone, ac EE. et
RR. Eerraris v. Eucharistia a. 1. n. 45. seqq.; L. 424. Indultum ad
asservandam Eucharistiam conceditur a S. C. de Sacram. « Si Ora­
toriis, in quibus asservatur eucharistia ex speciali Induito, missa quo­
tidie celebrari nequit, ab Apostolica Sede Indultum petendum est,
quae semel saltem in quavis hebdomada illam praecipere solet ». S.
R. C. 14. Maii 1889. ad 2. n. 3706. Ac quoad publicas ecclesias, in
quibus eucharistia asservetur, per aliquot saltem dici horas aditus pa­
tere debet fidelibus ss. Eucharistiam visitare cupientibus. S. R. C.
15. Nov. 1890. ad 1. n. 3739.
In ecclesiis cathedralibus tabernaculum non debet esse in altari
maiori, ob pontificales caeremonias, quae in eo fiunt ; secus vero in
aliis ecclesiis. S. C. EE. et RR. 10. Febr. 1579., 29. Nov. 1594.;
Rit. Rom.
R. Ad 2,um Asservanda est eucharistia in uno tantum altari, et
m tabernaculo mundo, benedicto, S. R. C. 20. lun. 1899. ad 4.
n 4035., in medio altari posito, bene clauso, et in pyxide decenti
super corporali aut palla benedictis reposita, bene clausa, et albo velo
cooperta. Tabernaculum, in quo reconditur SS. Sacramentum, coo­
periri debet conopaco ex tela serica, vel ex cannabe, lana aut gossipio. Color albus sit, aut secundum tempora et festa mutetur. Nun­
quam sit niger, sed si id tempus requireret, sit violaceus. Rit. Rom.

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

319

de SS. sacr.; S. C. R. 21. Iui. 1855. ad 10. n. 3035., 1. Dec. 1882.
n. 3562. Tabernaculum autem intus debet esse serico panno ornatum ;
at si intus deauratum sit, id sufficit. S. R. C. 7. Aug. 1811. ad 7.
n. 3254., 5. lun. 1889. n. 3709. — Nullibi conservanda est eucha­
ristia sine lumine, quod semper ardere debet. Rit. Rom. 1. c. ; Fer­
raris v. Eucharistia a. 1. n. 45. — Bened. XIV. C. Accepimus 16.
Iui. 1746.; S. R. C. 8. Mart. 1879. n. 3484.; E. M.
Tabernaculi elavem sacerdos, ecclesiae rector, accurate apud se
retinere, vel eam in alio tuto loco debet asservare. S. C. EE. et RR.
9. Febr. 1751.; S. R. C. 1. Dec. 1631. n. 579.
549.b,i An SS.mi Sacramenti expositio permittatur et quid in ea .
spcciatim servandum d — Publica expositio SS.mi Sacramenti in Ostensorio fieri non potest, sine Episcopi licentia, etiam a Regularibus. Pri­
vata vero expositio, quin e tabernaculo extrahatur, neque ipsa sacra
hostia, in pyxide, videatur, fieri non prohibetur; et dari potest etiam
benedictio cum pyxide. — Regulariter neque licet celebrare missam
neque licet Communionem distribuere coram SS.mo Sacramento pu­
blice exposito. — Toleratur tamen consuetudo exponendi SS.mum
Sacramentum, et coram eo missam celebrandi, occasione novendialis,
in qua fit post evangelium praedicatio verbi Dei, apposito tamen ve­
lamine ante SS. Eucharistiam, dum habetur concio. S. R. C. 10 Maii
1890. ad 2. n. 3228.
In solemni expositione SS. Sacramenti et in missa, intra altaris
ambitum, adhiberi non possunt candelae ex stearina, ne praeter qui­
dem cereos praescriptos, S. R. C. 30. Iui. 1910.
Potest Episcopus, iuxta necessitatem, reducere ad duodecim tan­
tum candelas, quae ardere continuo debent ante SS. Sacramentum
publice expositum pro perpetua adoratione ad tramitem Institutionis
30. n. 24, s. m. Benedicti XIV. S. R. C. 8. Febr. 1879. n. 3480.
Non licet tempore expositionis privatae vel publicae interiorem
partem Ciborii cum lampadibus electricis in ea collocatis illuminare,
ut sacra Pixis cum SS.mo Sacramento melius a fidelibus conspici
possit. S. R. C. 28. lui. 1911.
Immediate ante benedictionem SS. Sacramenti non licet preces
in vulgari idiomate recitari. S. R. C. n. 3530. Licet tamen adhibere
publicam quarumdam precum recitationem, vulgari sermone, coram
SS. Sacramento exposito (e. g. le Ammende onorevoli), assentiente
Ordinario. S. C. n. 3157., et 27. Maii 1911.
Edicto Clementis XI. prohibetur fidelibus dare eleemosynam pau-

320

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

peribus; qui spatio decem cannarum a porta ecclesiae esse debent,
extra ecclesiam, tempore Expositionis quadraginta horarum. Instr.
Clem. § 28., Collect. S. R. C. vol. 4. pag. 100. seq.
550. An aliae res sacrae in tabernaculo reponi possint1
? — R.
Negative. Constat ex Rit. Rom. de 078'. Euch. sacr. Hinc nec Reli­
quiae, nec Chrisma, nec Oleum infirmorum, nec sacra vasa vacua iam
purificata in eo reponi possunt. — Sanctorum reliquiae, ac reliquiae
SS. Crucis vel alterius instrumenti Dominicae Passionis reponi non
possunt super tabernaculo, in quo ss. eucharistiae sacramentum asser­
vatur, adeo ut pro basi ipsum inserviat tabernaculum, S. R. C. 12.
Mart. 1836. ad l.um n. 3740. — Neque reliquias, neque imagines,
neque vas florum vel quid simile apponere licet et retinere ante ostio­
lum tabernaculi. S. R. C. 6. Sept. 1845. n. 2k>06.
Dormitorium supra oratorium, in quo asservatur SS. Sacramen­
tum, aut missa celebratur non permittitur. Attamen, ex speciali gratia,
permittitur, si ampla umbella, vulgo baldacchino, altari imponatur, S.
R. C. 23. Nov. 1880. ad 2. n. 3525., 11. Maii 1641. n. 756., 24.
lan. 1908. ad 3.

551. An ciborium debeat esse consecratum, et argenteum? — R.
Ad l.um Non debet necessario esse consecratum, sed sufficit, ut sit
benedictum. Constat ex Rit. Rom., in quo benedictio pyxidis adnotatur inter ea, quae unctione chrismatis non indigent. Item ex Pont.
Rom., ubi tantum pyxidis benedictio habetur. — Hinc omnino decens
est, ut etiam pyxis, sive ciborium, et luna, seu sphaerula hicrothecac,
et quodeumque vas continens, et immediate tangens eucharistiam, et
etiam vasculum chrisma continens benedicatur. An autem id sit ne­
cessarium, plures et graves dd. non improbabiliter ex S. Alph. ne­
gant, nec necessarium est, addunt, imponere pyxidi vas lineum bene­
dictum benedictione corporalis. Ratio, quia de hoc nullibi habetur ex­
pressum praeceptum: nec Pontificale certos nos reddit cum ibi assi­
gnentur benedictiones etiam pro campanis, et thecis reliquiarum, quae
tamen non de praecepto, sed tantum de congi nentia benedicuntur. Sed
alii probabilius ex S. Alph. affirmant pyxidem deberi benedici de
praecepto; quia conformius est Rubricae et rationi et ideo in praxi
est consulendum. L. 248. 383.-385. ; S. Th. 3. p. q. 82. a. 3.; Rubr.
Missal, t. 2. n. 3.
R. Ad
Nihil iure communi statuitur. Et videretur quidem
aequiparandum calici et patenae, quae debent esse ex auro, vel ar­
gento, vel saltem ex stanno, si Ecclesia sit valde pauper. Sed non

321

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

potest esse ex aere, nec ex ligno, aut vitro, etc. De Consecr. Dist. 1.
c. 45. Ceterum si vasa sacra non sint ex auro, intus deaurari debent.
S. R. C. 31. Aug. 1867. n. 3162. respondit, permitti posse ciborium,
seu sacram pyxidem, cx cupro deaurato, item monstrandam (ostensorium) et lunulam, quae sacram hostiam ostendendam amplectitur. Cf.
645.; S. Th. 3. p. q. 83. a. 3. ad. 6.; E. M.

552. An graviter peccet, qui negligit asservare lumen coram SS.
Sacramento? — R. Affirmative, per se, si tempus sit notabile. Est
enim gravis debiti cultus defectus. Notabile, i. e., si integra die vel
aliquot integris noctibus id fiat. L. 248.

553. Utrum requiratur oleum olivarum ad lampadem ecclesiae
nutriendam, an aliud oleum ex vegetalibus, v. g. ex nucibus, vel ex
mineralibus, ut petroleum, sujjiciat? — Generatim oleo olivarum uten­
dum est; ubi vero haberi nequeat, aliud oleum cx vegetalibus, quan­
tum adiuncta ferunt, ab Episcopo permitti potest. S. R. C. 9. lui.
1864. n. 3121. Quare etiam petroleum, urgente necessitate, potest ab
Episcopo permitti. Imo etiam lampas nutriri potest ex cera apum,
saltem in maxima parte, quae adhibetur in candelis praescriptis ad
missae celebrationem. S. R. C. 27. Nov. 1908., 3. Nov. 1907.
Et nihil obstat, quominus adhibeatur compositio ex oleo olivarum
et cera apum. S. R. C. 8. Nov. 1907.
Lumina ex gaz super altaribus, una cum candelis ex cera con­
fectis, ad maiorem splendorem obtinendum, prohibentur. S. R. C. 29.
Nov. 1901., 16. Maii 1902.
Lux electrica adhiberi non potest ad cultum, sed tantum ad ec­
clesiam decenter illuminanda — E. M.
Collocari nequit lux electrica in altari cum candelis ex cera, S.
R. C. 16. Mai. 1902.. vel loco candelarum. S. R. C. 22. Nov. 1907.,
aut in vasis florigeris, quae inter candelabra locantur in altari, aut
circa tabernaculum, S. R. C. 17. lan. 1908., aut loco lampadum:
quae coram SS. Eucharistiae Sacramento vel Sacris Reliquiis aut ima­
ginibus Sanctorum sunt praescriptae, S. R. C. 22. Nov. 1907.
« Abusus invaluit, ut circa aediculas Sanctorum in pariete super
altare positas, et vel in ipsis altaris gradibus ubi candelabra collocan­
tur, parvae lampades electricae variis distinctae coloribus disponantur
— quod profecto minus convenit gravitati et dignitati sacrae Liturgiae propriae et decori Domus Dei ». S. R. C. 25. lunii 1914. A
A. S. v. 6. p. 353.
Buccekoni. lust. ihtol. moralis III.

ar

322

III. - DE MINISTRO EUCHARISTIAE

« Proposito dubio: Utrum lux electrica sub specie candelae, aut
alia quavis specie adhiberi queat in Altaris mensa apud Missale ad
illud illuminandum? Respondendum est: Si iuxta decreta lux electrica
vetita est in altari, a fortiori in eiusdem altaris mensa prouti in casu
proponitur, die 15. Februarii 1911. Philippus di Fava, Substitutus ».
Licet imagines SS. Cordis lesu vel B. M. electricis circumcin­
gere luminibus, ad instar coronae circa caput, lunae sub pedibus, vel
solarium radiorum ad latera ; et in capitibus Apostolorum linguas
igneas effingere rubeis lampadibus, S. R. C. 17. lan. 1908.
Item, in lampadibus quae ex ecclesiae fornicibus pendent, can­
delae ex cera fictis candelis electricis substitui possunt, S. R. C. 17.
lan. 1908.
554. z/w, vel quando renovandum sit ciborium ? — Ciborium
certo, veteribus particulis consecratis non omnino consumptis, reno­
vandum est, ne species consecratae corrumpantur. Immo renovandum
est frequenter, Rit. Rom. de SS. Euch. sacr., singulis octo aut saltem
quindecim diebus. Et haec est praxis communior, et indicata in Be­
ned. XIV. C. Etsi pastoralis 26. Maii 1842., de Sacr. euch. § 4.,
licet Caeremoniale Episcoporum 1. 1. c. 6. renovationem particularum
octavo quoque die faciendam praescribat, et servandum declaraverit
S. R. C. 12. Sept. 1884. ad 2. n. 3621. — Trid. s. 14. C. 6., c. 7.;
Cone. Plen. Amer. Lat. 347.; E. M.

545. Quomodo renovandum sit ciborium ? — Renovatio ciborii
facienda est in ipso missae sacrificio. Celebrans, sumpto pretiosissimo
Sanguine, antiquas hostias sumet, licet multae sint. Particulas autem
minutiores in ciborio repertas coniiciet sacerdos in calicem, easque,
superinfuso vino, sumet. Potest etiam vinum in ciborium infundere
ad minimas particulas colligendas. Vinum tamen non erit e ciborio
bibendum, sed in calicem refundendum. — Si sacerdos ex inadvertentia sumpsisset prius ablutionem, adhuc posset purificare ciborium,
et sumere reliquias, eo quod pro sumptione moraliter una reputatur.
Ita La Croix 486. 4S7. ; Elbel 77.; Tambur. de Communione c. 2.
n. 54. « Verum post ablutionem, ait S. Lig. non licet sumere parti
culas alterius sacrificii, quae sunt in ciborio, ad illud expurgandum,
ut docet Suarez, Lugo cum communi, licet contrarium probabile dicat
Tamb . nisi adsit periculum irreverentiae». L. 288. 251.; La-Croix
501. 502. Cf. hic 544.
556 Nota: Particulae consecrandae debent esse recentes. Optan­
dum foret, ut non excederent quindecim dies, vel, ad summum, men-

IV.

DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

323

sem a tempore quo confectae sunt. Incuria hac in re grave peccatum
constituere potest. Consuetudo consecrandi hostias a tribus mensibus,
hieme, vel a sex mensibus, aestate, confectas, est ingens abusus om­
nino tollendus; sacerdotes istis hostiis uti nequeunt. S. R. C. 16.
Dec. 1826. n. 2650.

IV. — DE SUBIECTO EUCHARISTIAE
557. Quisnam sit eucharistiae subtectum? — Solus homo bapti­
zatus eucharistiam sacramentaliter recipere potest : quia solus bapti­
zatus est capax sacramentorum. Hinc infidelis eucharistiam recipiens,
vere quidem, sed materialiter tantum, non vero sacramentaliter eam
reciperet. Homo autem baptizatus, sed indispositus, sumit quidem sa­
cramentaliter, sed non spiritualiter, seu sine fructu recipit. Baptizatus
vero dispositus, tum sacramentaliter tum spiritualiter, seu cum fructu
sumit. Trid. s. 13. C. 8. c. 8.

558. Quaenam sit obligatio suscipiendi eucharistiam— Certum
est eucharistiam non esse necessariam, necessitate medii, ad primani
justificationem obtinendam, secundum realcm susceptionem. Utrum au­
tem necessaria si saltem in volo necessitate medii, disputatur. Ad
praxim vero quod attinet, res difficultatem non habet. Ex omnium
enim sententia sufficit votum saltem virtuale et implicitum. « Adulti
autem tale votum habent dum sacramenta baptismi aut poenitentiae
suscipiunt, parvuli vero votum habent non ex voluntate prop ia, sed
ex voluntate implicita Ecclesiae ». L. 192. Itemque disputatur, utrum
in re, an in volo, sit medium necessarium adultis ad vitam spiritua­
lem conservandam. Negat Suarez, aliique, quia non desunt alia media.
Affirmant Salm., aliique, quia vita animae sine cibo spirituali conser­
vari nequit; adeoque necessaria est saltem in voto, et quidem expli­
cite in eo, qui necessitatem huius sacramenti advertit. Unde tenent
non excusari a peccato, etiam qui semel in anno eucharistiam sumunt,
si norint Communionem tam raram eis non sufficere ad perseveran­
dum, habita ratione propriae infirmitatis. L. 192.
Sumptio eucharistiae fidelibus adultis est necessaria necessitate
praecepti divini obligantis, tum in articulo mortis per modum viatici,
tum etiam saepius in vita. Prob. tum ex SS., tum ex Cone. Nicaeno

324

IV.

DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

can. 13., et Trid. s. 13. C. 6. c. 9., tum ex praxi Ecclesiae, tum quia
eucharistia est instituta per modum cibi, cuius usus saepius est ne­
cessarius. L. 285. 290.; Suarez d. 69. s. 3.; Lugo d. 16. n. 27. —
— « Aliquando per accidens tenetur homo ex hoc divino praecepto
ad communicandum forte etiam saepius in anno, si hoc censeret ne­
cessarium ad superandam aliquam gravem tentationem. Hoc tamen di­
cit Suarez rarissime evenire posse, cum ad hoc sufficere possint alia
remedia, orationes, poenitentiae, etc. Eo casu autem, quo Communio
esset necessaria, homo illam omittendo non peccaret contra illius prae­
ceptum, sed contra virtutem, adversus quam tentationem patitur. Ce­
terum certum est apud omnes, quod huic praecepto, per se loquendo,
quisque satisfaciat communicando semel in anno ». L. 295. — Sum­
ptio eucharistiae necessaria est etiam ex gravi praecepto Ecclesiae se­
mel in anno, saltem in Paschale, nisi forte de proprii sacerdotis con­
silio ob aliquam rationabilem causam ab huiusmodi susceptione duxe­
rit abstinendum. Cone. Later. IV. C. Omnis de Poenit. et remiss.;
Trid. s. 13. c. 9.
Sumptio eucharistiae sub utraque specie non solum non est ne­
cessaria pro laicis, verum etiam prohibita ; idque in necessitate etiam
viatici sumendi. Nam tum reverentia huic sacramento debita, maxime
enim in casu mortis est effusionis periculum ; tum ut radicitus extirpetur haereticorum error, dicentium non contineri totum Christum sub
singulis speciebus, vel usum calicis esse necessarium, et Ecclesiam
errasse ministrando unam speciem sine alia, sufficiens motivum est,
ut Ecclesia cum tanto rigore id prohibeat. Unde neque dari potest
gutta calicis consecrati moribundo, qui non possit accipere species
panis pro viatico, et posset accipere stillam Sanguinis, quia in re tanti
momenti non est aperiendum ostium ad alias licentias; etiamsi homo
ille moriatur sine viatico. Trid. s. 21. C. 1. 2. 3., c. 1. 2. 3., s. 22.
Decr. sup. pet. cone. Calc. ; Cat. Rom., p. 2. n. 65. 66. — Lug. Resp.
Mor. 1. 1. d. 10.; Suarez d. 71. s. 3.; S. Th. 3. p. q. 73. a. 3.; q. 74.
a. 1. ad 3., q. 80. a. 11. 12.; E. M.

559. Resolves: Quisquis fidelis in periculo vitae, quod praevi­
det, tenetur sub mortali communicare. L. 291. — Qui post viaticum
sumptum peccavit mortaliter non tenetur denuo communicare. L. 293.
— Qui non communicavit in periculo mortis non tenetur postea sup­
plere. L. 293.

560. Ouandonam pueri communicari possint, aut debeant? —
« Ob maiorem reverentiam huius sacramenti Ecclesia latina merito

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

325

illud parvulis dare prohibuit ». L. 301. Idque valet etiam in periculo
mortis talium parvulorum, qui adhuc rationis impotes sunt, tum quia
idem adest periculum irreverentiae, tum quia talis est usus Ecclesiae
Romanae. Et qui aliter ageret, peccaret graviter. L. 301.; Trid. s. 21.
C. 4. c. 4.
An autem pueri statim ac habent usum rationis possint ac de­
beant communicare? Disputata res est apud anteriores theologos.
« Prima sententia affirmat... Secunda sententia vero communissima et
probabilior negat teneri... Eorum autem, qui hanc sententiam tuentur
alii dicunt tales infantes nec teneri, nec posse communicare, alii vero
non teneri, sed posse semper ac sciant discernere coelestem hunc ci­
bum a profano. Communiter dicunt dd. regulariter loquendo, pueros
non obligari ad Communionem ante nonum, vel decimum annum ;
nec differendam eis esse Communionem ultra duodecim. » L. 301.
Sane recepta consuetudo ita est interpretata praeceptum hoc, ut eo
pueri statim non adstringantur, antequam perfectiorem habeant usum
rationis, ut maiori cum reverentia et fructu eucharistiam suscipiant.
« Sed quando iam pueri incipiunt aliqualem usum rationis habere, ut
possint devotionem concipere huius sacramenti, tunc potest eis hoc
sacramentum conferri ». S. Th. 3. p. q. 80. a. 9. ad 3., 4. Dist. 9.
q. 1. a. 5. q. 4.
« Qua vero aetate, ait Cat. Rom. de Euch. Sacr. n. 63., pueris
sacra mysteria danda sint, nemo melius constituere poterit quam pater
et sacerdos, cui illi confitentur peccata. Ad illos enim pertinet explo­
rare et a pueris percontari, an huius admirabilis sacramenti cogni­
tionem aliquam acceperint et gustum habeant ». Atque id spectat
etiam ad parochos, quoad pueros, qui ipsis a parentibus praesen­
tantur. Quare ius cxclusivum parochi non est pueros admittere ad
primam Communionem. Nunquam hoc fuit recensitum inter iura exclusiva parochi. — Bened. XIV. C. Etsi minime 7. Febr. 1844. § 4.,
E. M.
Res haec in praesenti iam extra omnem controversiam est ex De­
creto S. C. de Sacram. Quum singulari 8. Aug. 1910. Istius Decreti
praescriptiones relatae iam sunt in prima parte vol. 2. n. 1270. bl*.
561. An teneatur quis suscipere sacrum viaticum instante mortis
periculo, si paucis ante diebus ex devotione communicaverit ? — Affir
mandum videtur, saltem probabilius. Ratio est, quia hoc praeceptum,
ex interpretatione Ecclesiae, urget in periculo mortis, ut contra hostes
spirituales hoc divino praesidio muniamur. Ergo non impletur per

326

IV.

DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

Communionem ante morbum factam ; quia licet quis opus praescriptum
impleverit, non tamen implevit tempore quo tenebatur. L. 285. Ne­
gant tamen plures cum Lugo d. 15. n. 39. Ratio horum est, quia
praeceptum Communionis in substantia iam adimpletum est. S. Alph.
1. c. de negante hac sententia ait: « Sententia communior negat,
etiamsi Communio praecesserit octo circiter diebus; hanc tenent Laymann, Lugo cum communi, ut asserit Rone, cum Cone., Ang., Fili..
Tab., Henr., Molf., Suar., qui cum Soto et Palud. eam tenet, si Com
munio triduo antea sit suscepta; et probabilem putant Palaus et
Salm.... Haec sententia est satis probabilis, saltem si periculum mortis
naturaliter accidat, quia per breve illud tempus antecedens iam moraliter coepit imminere, quamvis fuerit ignoratum ». Immo aliqui apud
Busemb. putant non esse saltem mortale Communionem omittere, dum­
modo in paschate sumpseris. Huic vero sententiae minime acquiescit,
et iure, S. Lig. 291. 297. in fine par. Dicit.
562. An qui mane communicavit ex devotione teneatur aut possit,
urgente periculo mortis, viaticum sumere ? — Prima sententia affirmat
teneri, quia tunc suscipiendum est viaticum ad adimplendum prae­
ceptum divinum, quod cum nondum urgeret, quo tempore sumpta
est Communio, impleri idcirco per eam sumptionem non potuit. —
Secunda sententia dicit non teneri, sed posse communicare: l.° qui­
dem non teneri ; quia tempus, quo communicavit, est moraliter idem,
cum sit eadem dies; 2.° posse; quia licet rigorose non videatur te­
neri, non ideo tamen prohibetur, quippe favores sunt ampliandi. —
Tertia sententia contendit nec teneri, nec posse communicare. Ratio
est, quia cum praeceptum obliget ex intentione Ecclesiae, praxis Ec­
clesiae est, ut nemo bis in die communicet ; nec adest ratio, cur casus
iste sit excipiendus. Omnes has tres sententias probabiles putat Be­
ned. XIV. sic dicens: « In tanta opinionum dd. discrepantia, integrum
erit parocho eam sententiam amplecti, quae sibi magis arriserit ». De
Svn 1. 7. c. 11. — S. Alph. 285., et qq. reform. 66. probabilius,
ait, distinguendum inter morbum naturalem et violentum, quia in po­
steriori hoc casu « non accepit quis viaticum in mortis articulo con­
stitutus; secus vero, si quis iam in aegritudine positus mane ex de­
votione communicavit ».

563. In possit dari eucharistia aegro, qui tussi laborat ? — R. Af­
firmative, quia periculum, ne sacrae species simul cum phlegmatibus
reiiciantur plerumque abest. Et ratio est. quia via, per quam sputa
tussiendo expelluntur, non est oesophagus, idest via, per quam cibus

w■

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

327

ac potus in stomachum traiicitur, sed est trachaea, per quam respi­
ratio ad pulmones usque se protendit. Si tamen tussis adeo sit as­
sidua, ut impediat, quominus hostia sacra possit in stomachum trans­
mitti, tunc a Communione erit abstinendum. Rit. Rom. Quando vero
aeger iugi vomitu laborat, regulariter communicare nequit, nisi forte
per sex saltem horas liber a vomitu fuerit. In dubio autem, an in­
firmus sit sacram particulam revomiturus, ei dari non debet. — L.
291. 292.

564. An in periculo mortis Coni munio tribuenda sit pueris, qui
nondum ad sacram synaxim admissi sunt? — R. Negative, si usum
rationis nondum adepti fuerint. Ratio est, quia hoc est contra prae­
sentem Ecclesiae disciplinam. — Affirmative quoad pueros, qui sunt
rationis compotes, et qui aliquam habent huius sacramenti notionem.
Immo non solum Communio dari ei potest, sed etiam debet. Ratio
est, quia hinc quidem pueri in tali periculo constituti tenentur ex prae­
cepto divino communicare; inde vero utilitas eucharistiae tunc maio­
rem dispositionem non exposcit. — Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 12.;
L. 301. ; S. Th. 3. p. q. 80. a. 9.
565. An Communio in periculo mortis danda sit amentibus, semifatuis, delirantibus et sensibus destitutis? — Quoad amentes, si
fuerint perpetuo amentes, seu phraenetici, nunquam Communio eis
danda est. Rit. Rom. de SS. Euch. sacr. Si lucida intervalla habeant,
et desiderium communicandi manifestaverint, Communio eis dari po­
terit; imo et debebit, secluso irreverentiae periculo. Rit. Rom. ib. ;
S. Th. 3. p. q. 80. a. 9.; Cat. Rom. 64.; L. 302. — Quoad seniifaluos, ipsis danda est Communio, quando sufficientem habent discre­
tionem, ut coelestem hunc cibum ab aliis distinguant; sed raro, sci­
licet tantum in articulo mortis, et ubi urget strictum communicandi
praeceptum. L. 303. Attamen, si semifatuus ostendat Communionis
desiderium, ad eamque debita accedat exteriori devotione, ita ut nulla
sit irreverentia, Communio frequentius ipsi permitti poterit. Cf. Ri­
tuale Rom. ibid.; Ioann. Sanchez Disp. Select. 26. n. 5.; S. Th.
1. c. — Quoad delirantes, ipsis Communio dari potest, si Commu­
nionis manifestaverint desiderium, et si communicare valeant, se­
cluso periculo irreverentiae erga eucharistiam. L. 292. — Quoad de­
stitutos sensibus, ipsi sane a praecepto dispensantur, cum nullius legis
observandae sint capaces. Sed non ideo dispensatur pastor ab obli­
gatione eucharistiam ipsis ministrandi, si ante rationis amissionem
praeparati fuerint. Sacramenta enim ex opere operato in eis operantur,

328

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

qui cupierunt ea recipere, antequam usum rationis amitterent. Excipe
tamen, si adsit periculum irreverentiae, aut si timeatur, ne hostiam
deglutire non valeant. Gousset 232.
566. A?i Communio danda sit surdis-muiis, obsessis, et epilepticis?
— R. Quoad surdos mulos, affirmative, si ex signis constet eos aliqualem discretionem habere, et esse sufficienter instructos. Si non
qualicumque, sed sufficienti aliqua discretione et instructione gaudeant,
saepius communicare poterunt. L. 303.; S. Th. 3. p. q. 80. a. 9.;
Cf. 385. Quoad obsessos, distinguendum est: neganda est ipsis Com­
munio, quando non sunt sui compotes; secus concedenda est. Immo
expedit, ut tales saepius iuxta prudentiam confessarii communicent,
cum eucharistia sit speciale remedium ad daemones arcendos. —
Quoad epilepticos: Communio eis dari non potest, quando versantur
in paroxismo actuali ob proximum irreverentiae periculum ; ceteris
autem temporibus non est deneganda. L. 303.

567. An dari possit Communio capite damnatis? — R. Affirma­
tive. Docet quidem Bened. XIV., « eam consuetudinem sequendam
esse, quae unoquoque loco respective esse dignoscitur », de Syn. 1. 7.
c. 11. Sed magis conformem pietatis Christianae vocat usum eucha­
ristiam illis ministrandi, eumque ubi non est invehendum, et S. Pii V.
testimonium hac de re profert. Gousset 230. Communio tunc mini­
stratur per modum viatici. S. C. de P. F. 21. Iui. 1841. — E. M.

568. Quaenam requirantur animae dispositiones? — Ad reci­
piendam eucharistiam requiritur status gratiae, saltem prudenter exi­
stimatus. Secus gravissimum committitur sacrilegium. Ratio patet ex
rei natura, necnon ex verbis Apostoli 1. Cor. 11., 28.: Probet autem
seipsum homo, et sic de Pane illo edat, et de Calice bibat. Qui enim
manducat et bibit indigne, indicium sibi manducat et bibit, non diiudicans Corpus Domini. — Non sufficit, ut status gratiae acquiratur
per contritionem perfectam, sed requiritur, ut praemittatur Confessio
peccatorum mortalium el absolutio sacramenlalis recipiatur, excepto
casu necessitatis celebrandi vel communicandi, el desit copia confessarii.
Irid. s. 13. C. 7., c. 11. — In sacerdote autem celebrante status
gratiae requiritur, et quatenus est subiectum, eucharistiam sumens;
et quatenus est minister, eam conficiens. S. Th. 3. p. q. 80. a. 4. 5.,
q. 82. a. 5. 7. — Praeter statum gratiae requiritur, ut quis saltem
discernat cibum spiritualem a corporali; et aliquam habeat devotio­
nem. — L. 256. 257. ; E. M.

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

329

569. Quandonam quoad Confessionem peragendam praedicta ne­
cessitas habeatur? — Necessitas ex qua, si confessarius desit, prae­
missa tantum contritione, posset quis celebrare et eucharistiam susci­
pere in sequentibus casibus esse censetur: l.° Periculo mortis, i. e.
ut consecretur hostia pro morituro. 2.° Si sacrificium vel Communio
non possit omitti absque gravi infamia vel scandalo. 3.° Si parochus
debet celebrare ex officio, et per alium non possit, ut populus sacrum
audiat ; neque celebrationem omittere possit sine infamia vel scandalo,
L. 261., et ex Suaresio aliisque etiam si abstinere possit citra infa­
miam. Cf. Lugo d. 14. p. 114.; Suarez d. 66. s. 4. 4.° Si urgeat
praeceptum de annua Communione, vel si sacerdos non possit audire
missam praeceptam, nisi celebret. Ita plures ; sed longe communius
et verius alii negant. Quoad missam audiendam S. Alph. 261. ait,
quod alii melius contradicunt ; quoad Communionem vero inquit, utra­
que est probabilis. 5.° Si sacerdos post consecrationem committat
mortale, vel ante commissi recordetur. S. Th. 3. p. q. S3, a. 6. ad 2.
Si vero id fiat ante consecrationem, et praesertim ante canonem, debet
confiteri, si absque nota infamiae potest, adeoque et potest missam
interrumpere. Quin immo plures probabilius addunt, quod teneatur
etiam missam deserere, si confiteri nequit ; idque in Ruhr, de Defect.
t. 8. n. 5. praescribitur, si non timetur scandalum. S. Th. 1. c. Ve­
rum, ordinarie loquendo, periculum adest scandali, et vix eo in casu
nota infamiae vitari poterit. 6.° Si in scamno communicantium recor­
deris, quod oblitus es confiteri, nec sine nota aut scandalo gravi possis
recedere, L. 260. 263.

570. Quandonam confessarii copia deesse censeatur? — Censetur
deesse : l.° Si nullus confessarius sit praesens, et spectatis circum­
stantiis debilitatis, aetatis, negotiorum, distantiae, aëris, brevitatis tem­
poris, etc., sine gravi difficultate adiri absens non possit. 2.° Si alius
confessarius non adsit, nisi ignarus idiomatis, vel carens jurisdictione,
vel qui nolit aut non possit Confessiones audire, vel cui non possis
confiteri sine gravi damno tuo vel alieno. — Attamen in his casibus
contritio perfecta requiritur. — Non censetur autem deesse copia con­
fessarii, si absit is, cui soles confiteri, sed debet deesse quilibet ap­
probatus. — L. 264.
571. Quaenam requiratur distantia, ut sacerdos deesse censeatur?
— Non potest rigorose determinari, sed pendet a circumstantiis. —
Alii requirunt distantiam duarum leucarum ; alii leucam unam cum di­
midio vel quadrante ; alii leucam unam tantum. Sed praeter rationem

330

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

itineris saepe urgent aliae rationes, v. g. infirmitas, vel temporis bre­
vitas. Sic sacerdos iam iam celebraturus potest excusari a Confessione,
etiamsi confessarius distet 50. passibus. — L. 264.
572. An qui recordatur peccati mortalis, quod ex inculpabili obli­
vione in Confessione non declaravit, teneatur illud ante Communionem
confiteri? — R. Negative certo, si poenitens iam sacrae mensae as­
sideat, vel adsit causa gravis communicandi, ut difficulter iterum con­
fiteri possit. Ratio est, quia etiamsi adesset praeceptum Confessionis,
non urgeret cum tanto incommodo. — Si poenitens possit sine in­
commodo confiteri vel Communionem omittere, controvertitur : pro­
babilius neque confiteri tenetur, neque a Communione abstinere ; quia
peccatum involuntarie omissum certe est remissum, etsi indirecte tan­
tum ; ac proinde Communioni sumendae nullatenus obstat. Nec dicas,
urgere Trid. praeceptum confitendi ante Communionem ; poenitens
enim cum iam fuerit rite confessus et iustificatus per sacramentum
poenitentiae, est sufficienter probatus etiam iuxta mentem Trid. Ita
Gousset 249. et alii contra Lugon. et alios, qui communius et non
improbabiliter oppositum tenuerunt. S. Lig. priori sententiae magis
accedit, secundam tamen in praxi suadendam censet, modo causa
aliqua aliud non suadeat. II. A. 23. — L. 257.
573. .In sacerdos, qui celebravit, vel laicus, qui communicavit
const ius peccati mortalis, absque Confessione, ob urgentem necessitatem,
quamprimum confiteri teneatur? — R. Quoad sacerdotem, affirmative.
Sic enim expresse Trid. s. 13. c. 7., <.t pr. 38? d. ab Alex. VII. —
Quod laicum, negative probabilius. Ratio est, quia Trid. loquitur
tantum de sacerdotibus, necessitate urgente celebrantibus. — Quare
nec sacerdotes mere communicantes attingit. — Dubium autem est,
utrum attingat eum, qui celebret fer. VI. mai. hebd., vel eum qui
perficit missam alterius, post consecrationem deficientis ; quia casus
extraordinarius est, et Trid. debet in rigore intelligi de illo, qui vere
ipsemet celebrat, i. c. consecrat et communicat. La Croix 539. —
Communissime vero asseritur non attingere sacerdotem sacrilege ce­
lebrantem, non urgente necessitate, neque deficiente copia confessarii,
quibus lex magis esset oblutura, et occasio certa novi peccati, absque
spe fructus. — « Recte vero advertit Lugo, quod si sacerdos ex ne­
cessitate, omissa contritione, celebraret, utique teneretur ad confiten­
dum quamprimum, quia praeceptum Tridentini minime distinguit inter
sacerdotem habentem, vel non habentem contritionem, sed loquitur

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

331

de quocumque sacerdote ex necessitate celebrante ». L. 266. 268. —
Lugo d. 14. n. 138. 139. 150.; Suarez d. 66. s. 7.; E. M.

574. Quomodo intelligendum sit praeceptum illud sacerdotibus im­
positum confitendi quamprimum ? — Probabilius sufficit, ut sacerdos
intra triduum confiteatur ; quia cum hoc praeceptum sit tantum ec­
clesiasticum, vox quamprimum intelligi moraliter potest, prout intelligitur in aliis legibus humanis, ubi illud verbum, aut aliud simile,
ex communi interpretatione ad spatium trium dierum protenditur. At­
tamen talis sacerdos non potest iterum celebrare, antequam fuerit
confessus: quia non fuit excusatus a Confessione nisi propter instan­
tem necessitatem. Hinc, si urgeat eadem necessitas celebrandi die se­
quenti, et possit confiteri, Confessionem ad alium diem remittere
nequit. — L. 266.

575. Nota : Illam particulam quamprimum dicebant quidam in­
telligi cum primum talis sacerdos celebraverit. « Sed haec opinio est
omnino improbabilis, quia tunc ipse ratione ipsius celebrationis tene­
retur ad Confessionem, sed Trid., praecisa celebratione, praeceptum
confitendi quamprimum imponit ». L. 266. ; E. M.
576. An teneatur confiteri quamprimum sacerdos celebrans post
Confessionem, in qua inculpabiliter alicuius peccati mortalis oblitus est?
— R. Negative, si meminerit peccati post celebrationem ; quia non
celebravit conscius illius peccati, ut loquitur Trid. — Negative etiam,
probabilius, si meminerit peccati ante celebrationem ; quia cum Con­
fessionem praemiserit, licet alicuius peccati gravis fuerit oblitus, revera
non potest dici celebrasse conscius peccati mortalis sine praevia Con­
fessione. Hanc sententiam probabilem dicit S. Lig. 266. Negative item
si meminerit peccati vel peccatum commiserit post missam incoeptam.
Cone, enim loquitur de sacerdote celebrante, urgente necessitate, absque
praevia confessione. Ruhr. Miss, de Def. t. 8. η. 4.; Lugo d. 14.
η. 145. 146.; L. 267.
577. An confiteri teneatur, qui ab angustiam temporis nequit om­
nia confiteri ; vel qui habeat etiam reservata ad quae omnia absolvenda
confessarius facultatem non habeat ? — R. Affirmative, siquidem cum
fieri non possit Confessio materialiter integra, sufficit formaliter in­
tegra, adeoque cum adhuc sit possibilis Confessio, ea quis tenetur.
Multi tamen et graves dd. negant adesse obligationem Confessionis,
si quis peccata habeat reservata et non reservata, et eorum opinionem
probabilem censet S. Alph. 265. Omnes vero conveniunt non adesse

332

IV.

DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

talem Confessionis obligationem, si quis non nisi peccata reservata
habeat, ad quae absolvenda confessarius facultatem non habeat. —
Cf. 802.
578. Quid, si poenitens habeat excommunicationem reservatam ?
— « Suarez, Lug. Conin. recte censent, eum bene posse eucharistiam
recipere, urgente scandalo, vel nota infamiae. Ratio, quia praeceptum
Ecclesiae prohibens excommunicatis suscipere sacramenta, non obligat,
concurrente praecepto naturali vitandi scandalum, vel non obligat cum
tanto incommodo perferendi infamiam ». L. 265. — An autem possit
is confiteri non habenti facultatem super excommunicationem ? Ex
S. Alph. prima sententia probabilis negat ; quare potest is commu­
nicare, praemissa contritione, licet habeat alia peccata non reservata.
Confiteri enim non potest, « cum sil innodatus excommunicatione, quae
ipsum interdicit a susceptione sacramenti poenitentiae ». L. ib. Secunda
'vero sententia probabilior affirmat. Ratio, quia in eo necessitatis casu
« excommunicatio sicut non privat susceptione eucharistiae, ita nec
poenitentiae, quae debet suscipi cum possit, ut servetur divinum prae­
ceptum praemittendae Confessionis ad Communionem ». L. ib., Ithur.
Cas. 52. n. 24. 25. — Cf. 802.
579. An totum Communionis fructum impediant affectus actualis
vel virtualis ad peccata venialia, vel actualia peccala venialia conco­
mitantia v. g. voluntariae distractiones ? Et quid de Communionis fre­
quentia? — R. Ad l.ura Negative. Ita communius. Ratio est, quia
omnia sacramenta gratiam ex opere operato conferunt obicem non
ponentibus. Obex autem sacramenti eucharistiae non nisi conscientia
gravis peccati est. Verum, licet actualia peccata venialia, vel actualis
affectus ad ipsa, non tollant totum Communionis fructum ; eum tamen
ex parte impediunt. Etenim « effectus huius sacramenti non solum est
adeptio habitualis gratiae vel caritatis, sed etiam quaedam actualis
refectio spiritualis dulcedinis, quae quidem impeditur, si aliquis ac­
cedat ad hoc sacramentum per peccata venialia mente distractus; non
autem tollitur augmentum habitualis gratiae vel caritatis ». S. Th. 3.
p. q. 79. a. 8. 4. 5. Actualia peccata venialia, vel actualis affectus
ad ea ; « potest enim contingere, quod aliquis post multa peccata ve­
nialia commissa devote accedat ad hoc sacramentum, et plenarie huius
sacramenti consequatur effectum ». S. Th. ib. — Decr. Innoc. XI,
1679.; L. Prax. 148. seqq.; Trid. s. 7. c. 6., S. 13. c. 7.; Suarez
d. 63. s. 3.; Lugo d. 14. s. 3.; L. 270.

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

333

R. Ad 2.utn Frequenti Communione intelligi potest Communio
pluries in anno, menstrua, hebdomadaria, pluries in hebdomada, quo­
tidiana. Porro haec habet Angelicus Doctor : « circa usum huius sa­
cramenti duo possunt considerari : unum quidem ex parte ipsius sacra­
menti, cuius virtus est hominibus salutaris, et ideo utile est quotidie
ipsum sumere, ut homo quotidie et fructum percipiat... Alio modo
potest considerari ex parte sumentis, in quo requiritur ut cum magna
devotione et reverentia ad hoc sacramentum accedat. Et ideo, si ali­
quis se quotidie ad hoc paratum inveniat, laudabile est quod quotidie
sumat... Sed quia multoties in pluribus hominum multa impedimenta
huius devotionis occurrunt, propter corporis indispositionem vel ani­
mae ; non est utile omnibus hominibus quotidie ad hoc sacramentum
accedere; sed quotiescumque se ad illum homo invenerit praeparatum...
Hoc sacramentum est cibus spiritualis; unde sicut cibus corporalis
quotidie sumitur, ita et hoc sacramentum quotidie sumere laudabile
est,.. Et ideo utrumque pertinet ad reverentiam huius sacramenti, et
quod quotidie sumatur, et quod aliquando abstineatur... Amor tamen
et spes, ad quae semper Scriptura nos provocat, praeferuntur timori ».
S. Th. 3. p. q. SO. a. 10. Et 4. Sent. d. 12. q. 3. a. 1. q. 2.: «Si
aliquis experimentaliter cognosceret ex quotidiana sumptione fervorem
amoris augeri, et reverentiam non minui, talis deberet quotidie com­
municare ; si autem sentiret per quotidianam frequentationem reve­
rentiam minui, et fervorem non multum augeri, talis deberet interdum
abstinere, ut cum maiori reverentia, et devotione postmodum acce­
deret ». Nulla ergo hac in re determinata regula statui potest, sed
« ea unice desumi potest a cuiuslibet peculiari statu, devotione, cari­
tate ». Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 12. n. 7. Secundum Decretum
Innoc. XI. pro frequenti comunione critérium desumendum est ex tri­
plici capite, ex animi puritate, ex devotione, qua quis ad eam acce­
dit, ex fructu, quem ex ea percipit. — Trid. s. 13. C. 8., s. 21.
C. 2., s. 22. C. 6. ; Lugo d. 17.; Suarez d. 69. S. 4.; La-Croix 655.
seqq.; L. Prax. 148. seqq.; E. M.
Frequentem Communionem consulere ad confessarium pertinet
etiam quoad religiosos et moniales, attentis uniuscuiusque poenitentis
dispositionibus, et nulla habita ratione prohibitionis, quae forte in monialium et religiosorum regulis inveniatur frequentioris Communionis.
Trid. s. 23. C. 18. de R. ; Innoc. XI. Decr. S. C. C. 12. Febr. 1679.;
S. C. EE. et RR. 17. Dec. 1890., 17 Aug. 1891.
lamvero S. C. C. 16. Dec. 1905. Decr. Sacra Tridentina Sy­
nodus statuit ac declaravit :

334

IV.

DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

« I.° Communio frequens et quotidiana, utpote a Christo Domino
et a Catholica Ecclesia optatissima, omnibus Christifidelibus cuiusvis
ordinis aut conditionis pateat ; ita ut nemo, qui in statu gratiae sit
et cum recta piaque mente ad S. Mensam accedat, prohiberi ab ea
possit ».
« 2.° Recta autem mens in eo est, ut qui ad sacram mensam
accedit non usui, aut vanitati, aut lyjmanis rationibus indulgeat, sed
Dei placito satisfacere velit, ei arctius caritate coniungi, ac divino illo
pharmaco suis infirmitatibus ac defectibus occurrere ».
« 3.° Etsi quam maxime expediat ut frequenti et quotidiana Com­
munione utentes venialibus peccatis, saltem plene deliberatis, eoruinque affectu sint expertes, sufficit nihilominus ut culpis mortalibus vacent,
cum proposito se numquam in posterum peccaturos ; quo sincero animi
proposito, fieri non potest, quin quotidie communicantes a peccatis
etiam venialibus, ab eorumque affectu sensim se expediant ».
Quare, « si poenitens, non obstante frequenti aut quotidiana Com­
munione, nihil proficit, sed voluntatem tenet peccatis venialibus inhae­
rentem minuenda erit Communionis frequentia ; signum est enim poenitentem recta mente carere ». Aertnys ed. 8. n. 95. Idque multo magis
dicendum est, si ille continuet graviter semper ut antea peccare, quin
ulla eius appareat emendatio.
<< 4.° Cum vero Sacramenta Novae legis, etsi effectum suum ex
opere operato sortiantur, maiorem tamen producant effectum quo ma­
iores dispositiones in iis suscipiendis adhibeantur, idcirco curandum
est ut sedula ad sacram Communionem preparatio antecedat, et con­
grua gratiarum actio inde sequatur, iuxta uniuscuiusque vires, condi­
tionem ac officia ».
In Cone. Trid. s. 13. C. 8. haec habentur de usu admirabili
huius sacramenti : — « Quoad usum autem recte et sapienter Patres
nostri tres rationes hoc sanctum sacramentum accipiendi distinxerunt.
Quosdam enim docuerunt sacramentaliter dumtaxat id sumere ut pec­
catores ; alios tantum spiritualiter, illos nimirum, qui voto propositum
illum coelestem panem edentes, fide viva, quae per dilectionem ope­
ratur, fructum eius et utilitatem sentiunt ; tertios porro sacramentaliter
simul et spiritualiter ; hi autem sunt, qui ita se probant et instruunt,
ut vestem nuptialem induti ad divinam hanc mensam accedant.,.. Pa­
terno affectu admonet sancta synodus, hortatur, rogat et obsecrat per
viscera misericordiae Dei nostri, ut... memores tantae maiestatis et
'am e vimii amoris /esu Christi Domini nostri, qui dilectam animam
suam in nostrae salutis pretium, et carnem suam nobis dedit ad man-

IV.

DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

335

ducandum, haec sacra mysteria Corporis cl Sanguinis cius, ea fidei
constantia ct firmitate, ca animi devotione, ea pietate et cultu credant,
et venerentur, et panem illum supersubstantialem, frequenter suscipere
possint, et is vere eis sit animae vita ct perpetua sanitas mentis ». —
Cat. Rom. p. 2. c. 4. qu. 47.
« 5.° Ut frequens et quotidiana Communio maiori prudentia fiat
uberiorique merito augeatur, oportet ut Confessarii consilium intercedat.
Caveant tamen Confessarii ne a frequenti seu quotidiana Communione
quemquam avertant, qui in statu gratiae reperiatur et recta mente
accedat ».
« 6.° Cum autem perspicuum sit ex frequenti seu quotidiana
S. Eucharistiae sumptione unionem cum Christo augeri, spiritualem
vitam uberius ali, animam virtutibus effusius instrui, et aeternae feli­
citatis pignus vel firmius sumenti donari, idcirco Parochi, Confessarii
ct concionatores, iuxta probatam Catechismi Romani doctrinam
{Part. II. c, 60), Christianum populum ad hunc tam pium ac tam
salutarem usum crebris admonitionibus multoque studio cohortentur ».
Cat. Rom. 1. c. haec praemittit: « Utrum autem singulis mensi­
bus, vel hebdomadis, vel diebus, id magis expediat, certa omnibus
regula praescribi non potest. Veruntamen illa S. Augustini norma
certissima: Sic vive, ut quotidie possis sumere ».
« 7.° Communio frequens et quotidiana praesertim in religiosis
Institutis cuiusvis generis promoveatur; pro quibus tamen firmum sit
Decretum Quemadmodum diei 17. mensis Decembris 1890. a Congr.
Episcoporum et Regularium latum. Quam maxime quoque promo­
veatur in clericorum Seminariis, quorum alumni altaris inhiant ser­
vitio ; item in aliis christianis omne genus ephebeis ».
Laud. Decr. Quemadmodum haec habentur:
« V. Quod vero attinet ad permissionem vel prohibitionem ad
Sacram Synaxim accedendi, eadem Sanctitas Sua decernit, huiusmodi
permissiones vel prohibitiones dumtaxat ad Confessorium ordinarium
vel extraordinarium spectare, quin superiores ullam habeant auctori­
tatem hac in re sese ingerendi, excepto casu, quo aliquis ex eorum
subditis post ultimam sacramentalem confessionem communitati scan­
dalo fuerit, aut gravem externam culpam patraverit, donec ad poe­
nitentiae sacramentum denuo accesserit.
VI. Monentur hinc omnes, ut ad Sacram Synaxim curent dili­
genter se praeparare ct accedere, diebus, in propriis regulis, statutis ;
et quoties ob fervorem et spiritualem alicuius profectum confessorius
expedire indicaverit, ut frequentius accedat, id ei ab ipso confessario

336

IV.

DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

permitti poterit. Verum, qui licentiani a confessario obtinueritfrequentioris ac diam quotidianae communionis, de hoc certiorem reddere
superiorem teneatur; quod si is iustas gravesque causas se habere
reputet contra frequentiores huiusmodi communiones, eas confessario
manifestare teneatur, cuius iudicio acquiescendum omnino erit ».
« 8.° Si quae sint Instituta, sive votorum solemnium sive sim­
plicium, quorum in regulis aut constitutionibus, vel etiam calendariis,
Communiones aliquibus diebus affixae et in iis iussae reperiantur, hae
normae tamquam mere direclivae non tamquam praeceptivae putandae
sunt. Praescriptus vero Communionum numerus haberi debet ut quid
minimum pro Religiosorum pietate. Idcirco frequentior vel quotidia­
nus accessus ad eucharisticam mensam libere eisdem patere semper
debebit, iuxta normas superius in hoc Decreto traditas. Ut autem
omnes utriusque sexus religiosi huius Decreti dispositiones rite co­
gnoscere queant, singularum domorum moderatores curabunt, ut illud
quotannis vernacula lingua in communi legatur intra Octavam festi­
vitatis Corporis Christi ».
« 9.° Denique post promulgatum hoc Decretum omnes ecclesia­
stici scriptores a quavis contentiosa disputatione circa dispositiones
ad frequentem et quotidianam Communionem abstineant ».
Mandavit insuper S. S. ut locorum Ordinarii et Praelati Regu­
lares « de exeeutione eorum, quae in praecedenti Decreto statuta
sunt S. Sedem edoceant in suis relationibus de Dioecesis seu Insti­
tuti statu ».
Praecedens Decretum frequentis Communionis obligatorium est
quoad novem praescriptiones, quae in eo habentur. — Ad quotidia­
nam Communionem, et devotionem excitandam erga SS. Eucharistiam
valde commendatur Episcopis institutio supplicationum triduanarum,
quae in ecclesiis cathedralibus ct etiam parochialibus infra octavam
solemnitatis Corporis Christi vel alio tempore celebrentur. Et semper
foria VI. Sabbato et die dominica peragentur. S. C. Indulg. 10.
Apr. 1907.
« Pueri, qui ad sacram mensam, iuxta normas in Catechismo
Romano cap. 4. n. 63. semel admissi sunt, ab eius frequenti parti­
cipatione prohiberi non debent, sed potius eos ad id hortari, repro­
bata praxi contraria, alicubi vigente ». S. C. C. 15. Sept. 1906.

580. Quaenam corporis dispositio requiratur ad eucharistiam re­
cipit ridam / — Ex praecepto Ecclesiae ad Communionem requiritur
ieiunium naturale, seu abstinentia totalis post mediam noctem a re

IV.

337

DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

qualibet, quantumvis minima, quae sumitur per modum cibi et potus,
certis tamen exceptis casibus. Constat: l.° ex universali Ecclesiae
consuetudine et unanimi traditione. 2.° Ex omnibus Catechismis et
Ritualibus ab Ecclesia approbatis. 3.° Ex variis Conciliis, et praeser­
tim ex Cone. Const, s. 13. — Ad ieiunium illud frangendum tres
requiruntur conditiones iuxta communem sententiam: l.° Ut quod
sumitur, ab extrinseco sumatur, et in stomachum traiiciatur: quia
quod non provenit ab extrinseco, etsi voluntarie deglutiatur non di­
citur manducatio : res enim quae manducantur, ab extra proveniunt.
Hinc sanguis effluens ex ore, lingua, gingivis, etc., non frangit ieiu­
nium. 2.° Ut quid sumatur per modum comestionis aut potationis.
Ratio est, quia iuxta sensum communem hominum eo tantum modo
frangitur ieiunium naturale. Unde quidquid per modum respirationis
aut salivae hauritur, ieiunium nullatenus frangit. Sic ieiunus remanes
licet per respirationem pulverem vel muscam deglutieris. 3.° Ut res
sumpta habeat rationem cibi, aut potus, id est, ut sit quid alterabile
in stomacho. Ratio, quia secus iuxta communem concipiendi modum
non est comestio, neque potatio. Nemo enim dicitur manducare fer­
rum, vitrum, lignum, etc. — L. 279.-281.; S. Th. 3. p. q. 80. a. 8.,
4. dist. 8. q. 1. a. 4. q. 2. ad 3.; E. M.

581. z/w traiectio reliquiarum cibi, quae inhaerent inter dentes,
frangat ieiunium ? — R. Negative, si sit involuntaria, quia non ha­
bet rationem cibi. Constat etiam ex Rubr. Missalis de Defeci, t. 9.
n. 3. — 57 sit voluntaria, controvertitur. Prima sententia probabilis
negat; quia tales reliquiae non sumuntur per modum cibi, licet ex
proposito, sed per modum salivae. S. Th. 4. d. 8. q. 1. a. 4. q. 2.
ad 3. « comestio autem, ait, principaliter dicitur a sumptione exte­
rioris cibi, quamvis terminetur ad traiectionem cibi in ventrem, et ul­
terius ad nutritionem : et ideo quae interius geruntur sine exterioris
cibi sumptione, non videntur solvere ieiunium naturae, nec impedire
eucharistiae perceptionem, sicut deglutio salivae: et similiter videtur
de his, quae intra dentes remanent, et etiam de eructationibus ».
Cf. etiam Rubr. t. 9. n. 3. Secunda sententia affirmat, quia huiusmodi
traiectio, cum ex industria fiat, nova comestio videtur. Hanc senten­
tiam dicit probabiliorem S. Lig. 279. — Lugo d. 15. n. 36.

582. An guttulae aquae aut iusculi degustati, cum saliva mixtae,
frangant iciuuium, si deglutiantur? — R. Negative, si casu praeter
intentionem traiiciantur, modo non sint in magna quantitate. Idem
dicendum de guttulis, quae involuntarie trajiciuntur os lavando. Ratio,
Bucceroni,

theol. moralis III.

□2

338

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

quia non sumuntur per modum nutritionis. Constat etiam ex Rubr.
Missalis de Defect, t. 9. n. 3.; S. Th. 3. p. q. 80. a. 8 ad 4. —
S. Alph. 279. ait: « Dubium est si ex proposito deglutiantur. Sen­
tiunt non frangere ieiunium Conin. et Henr. ap. Croix 566., modo
sint immixtae salivae: et idem sentire videntur Lugo et Tamb., dum
dicunt, quod cum non sit potatio deglutire salivam, ideo nec violat
ieiunium has guttulas per modum salivae traiiciens; sed omnino affir­
mandum cum sententia communi... Et hanc docet idem D. Th. 1. c.,
ubi postquam dixit reliquias cibi non frangere ieiunium, si casualiter
transglutiantur, dixit eandem rationem esse de reliquiis aquae vel vini,
quibus os abluitur... Conf, ex Rubr. 1. c. ubi sic habetur: idem di­
cendum (scilicet non frangi ieiunium), si lavando os, deglutiantur stil­
lae aquae praeter intentionem. Ergo, si ex intentione, frangitur. Idem
dicendum, si quis ante mediam noctem immisit saccharum in ore, et
post mediam noctem aliquid traiiciit. Ratio, quia non est illa reliquia
comestionis praecedentis diei, sed est continuata comestio... ita etiam
(frangeret ieiunium), si quis sugeret sanguinem ex digito, vel lacrymas ex oculis manantes. Secus vero dicendum, si quis déglutit san­
guinem defluentem e capite vel gingivis, aut saniem ex pustula oris
emanantem, etiam ex industria. Ratio, quia quidquid ab intrinseco
provenit, non vere comeditur, nec solvit ieiunium ».

583. An solvat ieiunium pulvis tabaci sumpti per nares? — R.
Negative, etiamsi aliquid in stomachum transmittatur. Ratio, quia licet
talis materia sit nutritiva, tamen non sumitur per modum comestionis.
- L. 280.; S. Th. 1. c.

584. An solvat ieiunium fumus tabaci aut similis? — R. Ne­
gative, quia fumus tabaci nec est cibus, nec potus ; neque sumitur
per comestionem aut potationem: secus dicere deberemus, frangere
ieiunium etiam eos, qui in culina ciborum fumum tum ore tum na­
ribus attrahunt. Et hoc valet, etiamsi fumus, voluntarie immittatur in
stomachum. Idem videtur dicendum de succo seu odore camphorae,
qui per modum fumi tabaci hauritur. — L. 1. c. ; S. Th. 1. c.
585. An solvat ieiunium, qui sumit folium tabaci, vel aroma, ut
dentibus conterat, et phlegmata expuat? — R. Negative probabiliter,
etiamsi deglutiatur praeter intentionem aliquid modicum succi salivae
inseparabiliter mixti ; quia si casu id deglutiatur, non per modum
cibi, sed per modum salivae traiicitur. Omnes autem conveniunt, huius­
modi masticationem ante Communionem esse indecentem ; unde non
videtur excusanda a culpa veniali, nisi rationabilis aliqua causa inter­

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

339

cedat. — « Idem dicendum de illo, qui pulverem, aut pluviam, flocum nivis, culicem, sive muscam deglutiret; nam si hoc accideret
casu per respirationem, utique non solveret ieiunium, quia talis actio
non est comestio, sed respiratio ». L. 280.; S. Th. 1. c. ; Lugo Resp.
Mor. 1. 1. d. 9.
586. An comestio capillorum, unguium, ligni, papyri, lapillorum,
et similium impediat Communionem? — Prima sententia universe
negat, quia omnia haec non habent rationem cibi, vel saltem usu non
habentur ut comestibilia; et probabile putat Busemb. Secunda sen­
tentia universe affirmat, quia non refert quod aliquid nutriat vel non
nutriat, dummodo sumatur per modum cibi. Tertia sententia commu­
nis affirmat, si edantur res digestibiles, ut charta vel cera; negat vero,
si res sint omnino indigestibiles, ut fila lanea vel serica. Res enim
indigestibiles rationem cibi non habent; et Ecclesia vetat ne eucha­
ristia post cibum aut potum sumatur. Cone. Toi. VII. can. 2. ; S. Th.
3. p. q. 30. a. 8. ad 4.; L. 281.

587. An possit communicare, qui dubitat, utrum post mediam
noctem cibum aut potum sumpserit, aut in ipso die aliquid deglutieril?
— R. Affirmative probabilius. Ratio est, quia in casu non constat de
violato ieiunio, et proinde non constat Communionem esse interdictam;
factum enim violati ieiunii esset probandum, prius quam invocetur lex
prohibens eucharistiam non ieiuno. — L. 282., 1. 1. n. 38. 39.
Media nox secundum tempus verum, vel medium, vel legale com­
putari potest.
588. An inter plura horologia dissonantia liceat alicui ultimum
sequi ad Communionem excipiendam ? — Communissime affirmant,
dummodo de eius errore non constet; et non sit de illis, quae ut
plurimum errant, quia haec praesumuntur semper errare. — L. 282.
589. An possit communicare, qui cibum déglutit post primum
ictum horologii, sed ante ultimum? — Affirmant Salm., etc., quia,
ut dicunt, ultimus ictus moraliter eandem complet horam, ita ut om­
nes ictus pro unico computentur. Sed melius et communius id negant
Lugo, etc. Ratio, quia ad primum horae ictum media nox iam expleta
est. Primus horologii ictus sequentem denunciat horam, adeoque prae­
cedens iam praeteriisse intelligitur. — L. 282.

590. An liceat edere et bibere statim post Communionem? —
Olim quidem post Communionem praecipiebatur ieiunium usque ad

340

IV. - DE SUBIECTO EUCHzVRISTIAE

Sextam. De Consecrat. Dist. 2. cap. 23. Sed hoc praeceptum iamdudum abrogatum est. Attamen ex decentia mora aliqua servari de­
bet inter sumptionem huius sacramenti et alios cibos, saltem quamdiu species consecratae in stomacho nondum plane corruptae perse­
verant, nisi tamen adsit aliqua rationabilis causa aliquid statim sumendi:
secus talis comestio ob irreverentiam a veniali culpa non excusatur.
Cum gratiarum actio post Communionem fieri soleat per quadrantem,
vel per viginti minuta, post tale temporis spatium iam transactum
licite cibus et potus sumi potest. Species tunc regulariter iam sunt
corruptae. — L. 225. 283.; S Th. 3. p. q. 80. a. 8. ad 5. 6.

591. An sit illicitum exfruere post Communionem? — R. Nega­
tive per se, modo nullum hostiae fragmentum in ore remanserit. Nul­
lum enim est periculum irreverentiae erga species sacras; quandoqui­
dem via, per quam sputa in os confluunt, non est oesophagus, seu
via cibi et potus, sed est via respirationis. Omnes tamen conveniunt
congruum esse, ut communicantes per aliquod temporis intervallum
ab expuendo abstineant. — L. 283.
592. Quandonam liceat aliquem non ieiunum communicare? —
Non ieiunus licite communicat l.° in periculo mortis, ex quacumque
causa proveniat; 2.° in periculo, ne eucharistia pereat, vel male tra­
ctetur, v. g., ab haereticis, impiis; 3.° in periculo proximo gravis
scandali ex omissione Sacrificii vel Communionis; 4.° in necessitate
perficiendi sacrificium vel Communionem, v. g., si pro speciebus vini
sacerdos sumpserit aquam, etc.: « quia necessitas legem non habet».
S. Th. 3. p. q. 80. a. 8.; L. 284. 285.; Rit. Rom. de Comm, infirm.
593. Nota : « Si sacerdos recordatur post consecrationem, se non
esse ieiunum, certum est non teneri, nec posse missam deserere; cum
praeceptum divinum perficiendi sacrificium praeponderet ecclesiastico
communicandi ieiunus... Si autem recordetur soluti ieiunii ante conse­
crationem, et praesertim ante canonem, debet utique desistere a missa,
si possit sine infamiae nota, aut scandalo, ut etiam communiter di­
cunt... ex D. Th. 3. p. q. 83. a. 6. ad 2... Censet S. Bonav., et pro­
babile id putant Sotus, etc., propter hanc rationem scandali nunquam
desistendum esse a missa inchoata, quia fere nunquam sine scandalo
illa omitti posset. E converso dicit Cone, raro in hoc posse scanda­
lum accidere. Melius sentio dicendum semper scandalum posse timeri,
nisi celebrans sit notae, aut saltem praesumptae probitatis ». L. 287.
- ♦ Si pro speciebus vini (sacerdos) sumpsit aquam, si advertat dum

IV. - DE SUBJECT'D EUCHARISTIAE

341

habet in ore non est expuenda ob periculum eiiciendi fragmentum
hostiae, et irreverentiam, sed deglutienda... Si pars hostiae post ablu­
tionem sumptam calici aut palato adhaereat decentius nova ablutione
(i. e. purificatione), quam digito propellitur, quamvis Missale etiam
permittat, ut digito attrahatur ad labium calicis, et sumatur ante ablu­
tionem: quo modo etiam ii excusantur, qui ex devotione hostiam in
ore diu retinentes, casu praemittunt aliquid ablutionis: sponte tamen
id non licet, nisi bona fides, et sancta simplicitas excuset ». L. 288.
— « Licitum est dare aegro minimam particulam simul cum ablu­
tione, si ob siccitatem nequeat illam deglutire... Licite datur etiam
sano ablutio aquae, aut vini, ut possit deglutire particulae fragmenta,
quae ori haeserint... quia non censetur moraliter Communionem prae­
cessisse... tunc totum illud ex ablutione, et particulis sumitur unica
sumptione... Et ideo in die Parasceves instituit Ecclesia, ut simul cum
vino sumatur particula consecrata in die praecedenti ; atque in Rubr.
Missal, t. 10. n. 8. dicitur: si particula haeret calici, posse vinum
infundi, et eam sumi ; adduntque Lugo et Salm. posse iterum vinum
infundi, usque dum particula sumatur ». L. ib.
« Quod ob metum
mortis liceat post cibum celebrare, secluso contemptu, plures dd. ad­
mittunt ». L. 289. Tanta enim necessitate, nulla est irreverentia, et
legitima excusatio praeceptum non servandi ieiunium.

594. An sacerdos ad viaticum ministrandum possit celebrare non
ieiunus? — R. Prima sententia affirmat. Ratio, quia praeferendum
est praeceptum divinum viatici, praecepto ecclesiastico ieiunii. Secunda
sententia negat. Ratio, quia cum hoc sacramentum non sit tantae ne­
cessitatis, praeferenda est reverentia sacramento debita, propter quam
ieiunium praecipitur. « Primam sententiam, ait S. Alph. 286., pro­
babilem puto, sed haec secunda probabilior mihi videtur, nisi mori­
bundus non posset sacramento poenitentiae, vel extremae unctionis
muniri ; nam eo casu eucharistia poterit esse sacramentum necessitatis,
ut ille ex attrito fiat contritus. Secus vero dicendum, si sacerdos, cum
esset morti proximus, deberet celebrare ad dandum sibi viaticum ;
quia tunc bene poterit celebrare non ieiunus, ut praecepto viatici sa­
tisfaciat' tunc enim in eadem persona concurrunt praeceptum eccle­
siasticum, et divinum, quod praeferendum est: ita communiter». —
Si notum sit sacerdotem non esse ieiunum, difficile sane erit practice
propter scandalum primam sequi sententiam.
595. An sacerdos non ieiunus celebrare possit, ut populus missam
audiat, et praecepto satisfaciat ? — Sola ratio curandi, ut populus

342

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

missam audiat, non sufficit, iuxta communem sententiam, ad celebran­
dum, ieiunio violato, quia praestat, ut populus missa privetur, quam
ut sacerdos celebret non ieiunus. Si accedit alia ratio gravis, scilicet
publici scandali, quod facile impediri non posset, v. g., monendo po­
pulum, quod ex aliquo casu sacerdos non sit amplius ieiunus, licita
esset missae celebratio. Attamen attendendum practice est, ne maius
inde scandalum forte habeatur, puta si non lateat sacerdotem non
esse ieiunum, vel si deinde id cognoscatur. — La-Croix 582. seq.;
D’Annib. ed. 3.· p. 3.* n. 411. — E. M.
596. An requiratur certitudo moralis periculi morlis, ut viaticum
non ieiuno ministrari possit? — Negative, sed sufficit dubium fun­
datum, seu probabilitas periculi, praesertim quando timendum est, ne
aeger repentina morte corripiatur. Immo graviter arguendi sunt pa­
rochi et parentes aut cognati infirmorum, qui incuria aut vano timore
administrationem sacri viatici protrahunt cum periculo, ne isti absque
eucharistia decedant. L. H. A. 46. Et scite S. Alph. 285. monet, in
hoc non esse scrupulose procedendum, cum in Cone. Const, s. 13.
simpliciter infirmi excipiantur a lege ieiunii. «Infirmi, ait S. Th. 3. p.
q. 8. a. 8., statim communicandi sunt, etiam post cibum, si de eorum
periculum dubitatur, ne sine Communione decedant ». — Rit. Rom.
de Comm. infirm.
Ex S. C. de P. F. 20. Febr. 1801. n. 361. potest missionarius
viaticum ministrare infirmo hectica febri laboranti, qui plures adhuc
vivet menses, sed tunc quando iste infirmus proximus erit morti mis­
sionarius praesens non erit.

597. An liceat aliquando dare Communionem infirmo non ieiuno,
nec periculose decumbenti, si morbus sit diuturnus ? — Negandum est
attenta praxi actuali Ecclesiae, nisi morbus talis sit, ut per se peri­
culum mortis inducere possit. Attamen non desunt plures et graves
theologi, qui id aliquando permittunt, si morbus sit diuturnus, nec
unquam aeger omnino ieiunus communicare valeat, modo raro fiat,
v. g., aliquoties in anno. Sed contradicit sententia communior docto­
rum, qui asserunt, solum Papam hac in lege dispensare posse. Reipsa
S. Pontifex aliquando dispensat. Dispensatio haec a S. Officio solet
peti. Eaque concedi solet cum clausula sumendo aliquid per modum
potus, et bis in mense pro laicis, bis in hebdomada pro religiosis. Vi­
de ur tamen tunc adesse ratio sufficiens, ut eucharistia post mediam
noctem infirmo interdum administrari possit. — Nullum vero dubium
est quoad casum Communionis annuae, seu paschalis, quae non mero

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

343

iure ecclesiastico, sed etiam divino praecipitur, quia divinum manda­
tum humano praestantius est. Idque tacite concedere videtur Rit.
Rom. de Comm. infirm., cum dari vetet tantum infirmis non ieiunis,
qui ob devotionem communicant. — Gur. Baller. 334.; Elbel 90.
In praesenti S. Pontifex Pius X. « benigne concessit, ut infirmi, qui
iam a mense decumberent absque certa spe, ut cito convalescant, de
confessarii consilio ssmam eucharistiam sumere possint semel aut bis
in hebdomada, si agatur de infirmis, qui degunt in piis domibus, ubi
SSmum Sacramentum adservatur, aut privilegio fruuntur celebrationis
missae in oratorio domestico ; semel vero aut bis in mense pro reli­
quis, etsi aliquid fer modum fotus antea sumpserint, servatis de ce­
tero Regulis a Rituali Romano et a S. R. C. ad rem praescriptis ».
S, C. C. 7. Dec. 1906.
Id possunt etiam illi infirmi, qui quamvis gravi morbo correpti,
et ex medici iudicio naturale ieiunium servare non valentes, nihilo­
minus in lecto decumbere non possunt, aut ex eo aliquibus horis diei
surgere queunt. S. C. C. 6. Mart. 1907.
Verba, aliquid per modum potus sumpserint Indulti 7. Dec. 1906.,
pro Communione infirmorum, ita sunt intelligenda ut liceat sumere
e. g. iusculum, cafaeum, aliasque liquidas potiones, etsi aliqua admixta
sit substantiae alicuius farina, dummodo tamen mixtio naturam liquidi
cibi non amittat 597.
598. An liceat Communionem iterum ministrare infirmo non ie­
iuno, qui iam viatico munitus est? — R. Affirmative. Ratio est, quia
hoc sacramentum aegrotis non datur praecise ad satisfaciendum prae­
cepto, sed in praesidium contra tentationes, quae tempore mortis ma­
gis urgent. Quamobrem id licet non solum, si novum recurrat peri­
culum, sed etiam si idem perduret. — Rit. Rom. de Comm. infirm.;
L. 285.; Bened. XIV. de Syn. 1. 7. c. 12.
599. Quanto tempore debeat distare una Communio ab alia, si
aegrotus non ieiunus communicet? — Ex regula generali octo circiter
diebus, et etiam minus, si infirmus desideret, et etiam quotidie si in­
firmus assuetus erat saepe communicare, neque ex exteriori apparatu
ullum sit inconveniens, uti pro infirmis religiosis, vel aliis personis
piis in monasterio degentibus, cum sacra eucharistia non sit publice
per plateas deferenda. Bened. XIV. de Syn. I. 7. c. 12. monet Epi­
scopos, ut hac in re, abstrahentes a variis opinionibus, parochis insi­
nuent, « posse et debere ss. viaticum in eadem infirmitate iterum et
tertio administrari, praesertim, si aegrotus exposcit, et si velit ». Quare

344

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

attendenda sunt particularia locorum statuta. — L. 285., H. A. tr. 5.
n. 47. Cf. hic 579. 597.
600. Quid de exteriori corporis decentia? — De iure naturali is
requiritur exterior habitus et ea corporis compositio, quae internam
animi reverentiam et devotionem exhibeat. Ratio patet: debetur enim
huic augustissimo sacramento non solum interna, sed etiam externa
veneratio, cum ipse Christus, mediis speciebus, sensibili quodam modo
in eo existât et tractetur. — Nulla prorsus corporis macula per se
impedit a Communione, cum eucharistia sit tantum cibus animae, ne­
que puritas minuatur corporis maculis, quae ad bonitatem vel mali­
tiam moralem nihil conferunt. Decentia tamen et reverentia tanto sa­
cramento debita exigit, ut si sordes exterius apparentes possint auferri,
diligenter auferantur. — Nulla est obligatio abstinendi a Communione
propter maculas corporis occultas, vel etiam apparentes exterius, sed
indelebiles. Si tamen maculae externae, hic et nunc indelebiles, sint
valde notabiles, et brevi cessare debeant, decebit, ubi commode fieri
potest, Communionem differre. Quando vero diutius durant, non est
ratio cur aliquis alimonia coelesti privetur. — L. 271. 275.; S. Th. 4.
dist. 9. q. 1. a. 4. q. 2.

601. Resolves: Mulieres accedere debent ad sacram Communio­
nem in ornatu sancto, modestiam redolente; si quae valde indecentes
se sacrae mensae sisterent, Communio eis neganda esset, cum debitis
tamen cautionibus ad scandala, quantum fieri potest, praecavenda. —
Lepra, /luxus sanguinis, et similia, quae sine patientis culpa eveniunt,
per se non prohibent a Communione, quia labes illae non obstant
devotioni quae est dispositio requisita ad Communionem. — Sacerdos,
infectus lepra, aut alia infirmitate horrorem excitante, celebrare potest,
sed non in publico, C. Tua nos 4. de Cler. aegrot. — Convenit ex
decentia et humilitate Christiana, ut milites communicaturi ad sacram
mensam, depositis armis, accedant. Nulla tamen lege ad id obligantur.
Idem dicatur de laids, chirothecas deferentibus. — Sacerdos quando
eucharistiam suscipit, more laicorum, debet esse stola indutus. Idque
alii excusant a mortali, sed non a veniali, alii etiam a veniali. Dia­
conus etiam stola indutus ad S. Communionem accedere debet. Cle­
ricos decet esse superpelliceo indutos. S. R. C. 18. Dec. 1896.
n. 3940. Missionaries a SSmo Corde lesu respondit: posse fratres
laicos accedere ad S. Communionem pallio, mantello, indutos, non
item clericos. — L. '275. 276.; S. Th. 3. p. q. 80. a. 7.

IV. - DE SUBIECTO EUCHARISTIAE

345

602. Ati ob pollutionem teneatur quis Communionem omittere? —
R. Negative, si fuerit involuntaria, et hoc etiamsi provenerit ex causa
venialiter culpabili, modo non perduret notabilis mentis perturbatio,
orta ex illa corporis commotione, vel aliqua adsit iusta necessitatis
vel devotionis causa ; secus, per se loquendo, veniale erit. Ratio, quia
externa macula, cum iam sit praeterita, praesentem corporis decentiam
non impedit — Negative, si fuerit culpabilis, et iam per debitam
poenitentiam retractata, modo iusta adsit causa necessitatis vel etiam
utilitatis ad Communionem accedendi ; secus veniale erit ob reverentiam tanto sacramento debitam ; cui vero satis consulitur per rationem
illam proportiotiatam, quae adsit Communionem suscipiendi — Rubr.
Missal, de Defect, t. 9. n. 5. ; L. 272. ; S. Th. 3. p. q. 80. a. 7., 4.,
q. 2.; Suarez d. 68. s. 2; Lugo d. 15. n. 4. seqq. Cf. hic n. 579.
par. 1.* Communio frequens.

603. An copula coniugalis impediat ab eucharistia? — «Veniale
est accedere ad eucharistiam die copulae habitae ob voluptatem, nisi
excuset aliqua rationabilis causa. Si vero copula est habita causa pro­
creandae prolis, vel etiam incontinentiae vitandae, tunc est solum con­
silii s. Communione abstinere, C. Si vir 7. caus. 33. q. 7. Et sic pa­
riter est consilii abstinere ea die, qua coniux reddidit debitum... Post
vero Communionem sumptam, nullum est peccatum reddere. An au­
tem petere? alii dicunt esse veniale; alii nullum ». L. 922. 273. 274.;
Sporer de Matr. n. 494. ; S. Th. 3. p. q. 80. a. 6. ad 2., 4. Dist.
32. q. 1. a. 1. ad. 1. Cf. S. Hieronym. Ep. 48. n. 15., Migne vol. 22.
col. 506., et hic η. 579. par. l.ft Communio frequens.
« Presbyter Graecus coniugatus antequam ad sacrum sacrificium,
seu sanctam missam celebrandam accedat vel per hebdomadam vel per
triduum ab uxore curet abstinere ». Bened. XIV. C. Etsi pastoralis
26. Maii. 1742. de Sacr. Ord. § XXVIII.
604. Quid sit spiritualis Communio, et quatenus commendanda?
— Communio spiritualis dicitur pium desiderium eucharistiae sacra­
mentum suscipiendi, cum realiter suscipi non potest. Hinc ad eam re­
quiritur: l.° Actus fidei, quo spiritualiter communicaturus Christum
vere in eucharistia praesentem sibi exhibeat. 2.° Actus desiderii, quo
exoptet Christum in sacramento suscipere, et cum ipso toto corde
uniri. 3.° Humilis atque fervens oratio, qua petat a lesu Christo Duo
N., ut illas sibi benigne gratias largiatur, quas sua sacramentali prae­
sentia clementer nobis impertiri consuescit. — Haec Communio San­
ctis valde in deliciis fuit, et commendatur a Trid. s. 13. C. 8., s. 22.

346

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

C. 6. Haec piis fidelibus valde utilis est. Etenim, si Deus praemio
afficit pium cuiuscumque virtutis desiderium, quanto magis desiderium
ipsummet possidendi ! A confessariis igitur fidelibus, suis poenitentibus,
sedulo insinuanda, et vehementissime commendanda est. — Communio
spiritualis omni tempore et in omni loco fieri potest, tam mane quam
sero. Tempus tamen opportunius est ipsius missae tempus, quo sci­
licet sacerdos communicat; tunc enim, cum augustissimum sacramen­
tum oculis exhibeatur et vividius menti repraesentetur, ardentius cor
divino amore inflammabit. — S. Th. 3. p. q. 80. a. 11.

V. — DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

605. Quid sit sacrificium ? — Sacrificium est : Oblatio rei sen­
sibilis facta Deo, sacerdotis ministerio, qua rem illam destruendo vel
immutando profitemur Deum esse Dominum vitae et mortis. Trid.
s. 22. C. 3.; S. Th. 2. 2. q. 86. a. 1.
606. An eucharistia sil sacrificium, et quale? — R. Constat ex
Trid. s. 22. C. 1., c. 1. eucharistiam esse verum sacrificium. — At­
que ex eodem Trid. ib. C. 2. constat idem essentialiter esse hoc sa­
crificium ac sacrificium Crucis; et accidentaliter tantum ab illo dif­
ferre. Nam utriusque Hostia eadem est; idem Sacerdos Christus in
eucharistia offerens sacerdotum ministerio: utrumque sanguinis effu­
sione conficitur; sola offerendi ratio diversa est. In illo enim sanguinis
effusio realis fuit, et cruente Christus immolatus; in hoc sanguinis ef­
fusio mystica est, et incruente Christus immolatur. Suarez, d. 75.
s. 5. — Sacrificium autem latreuticum est, quia est absolutissimus latriae actus. Deo enim offertur in agnitionem supremi eius dominii.
Est eucharislicum, quia ad gratias agendas Deo pro collatis beneficiis
cum primis pertinet. Est propitiatorium, quia Deo offertur ad obti­
nendam veniam peccatorum. Est expiatorium seu satisfactorium, si­
quidem Deo offertur ad remissionem etiam obtinendam poenae pec­
catis debitae, poenae nempe temporalis; poenae enim aeternae re­
missio, effectus non est huius sacrificii, siquidem non nisi peccato mor­
tali deleto remittitur. Est impetratorium, nam pro aliis etiam neces­
sitatibus et beneficiis obtinendis Deo offertur. Trid. ib. C. 2. 3. c. 3.
5.; S. l'h. 3. p. q. 83. a. 1. — Eucharistia, ut sacrificium, Missa

V.

DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

347

solet appellari a verbo mittere, vel quia in fine celebrationis huius
sacrificii populus dimittitur verbis illis, Ite, Missa est ; vel quia Christus
in eo est Hostia a Deo missa. — E. M.
607. Nota : Missa non habet virtutem remittendi peccata per se
immediate, neque immediate gratiae sanctificantis augmentum efficiendi,
sed solum impetrandi auxilia ad poenitentiam, qua remittantur, auxilia
etiam impetrandi ad actus perficiendos, quibus augeatur gratia iam
acquisita; aliaque etiam tum spiritualia tum temporalia bona impe­
trandi. Vim vero habet per se immediate remittendi poenas peccatorum
hominibus iustis, pro quibus offertur, necnon animabus in Purgatorio
degentibus. Trid. s. 22. C. 2., c. 3., S. 25. Decr. dePurgat. initio;
Lugo d. 19. n. 153.; L. 311.
Sacrificium ut est satisfaclorium est infallibiliter efficax, si non
sit obex in subiecto, eo tamen modo et ea mensura, qua fructus ei
competit ex divina institutione, et plus minusve pro dispositionibus
subiecti. Ut est impetratorium infallibiliter etiam efficax est, sed cum
limitationibus et conditionibus, quas impetratio habet. Hinc fructus
propitiationis, quae per modum impetrationis est, impediri potest ex
obice malae dispositionis illius, pro quo sacrificium offertur, et ex li­
bertate ipsius hominis. Trid. s. 22. C. 2. Et ex maiori vel minori cul­
pae reatu bene fieri potest, ut non omnino placetur Deus, nisi pluries
Deo sacrificium offeratur. Impetratio autem, quoad alia dona ordinis
naturalis et supernaturalis ad aeternam salutem conducentia, non est
infallibilis, nisi ordinariae conditiones adsint tum in eo pro quo per
sacrificium postulatur, tum in re quae postulatur, tum in modo po­
stulandi. Impetratio per sacrificium, hac ratione, infallibilis consequen­
ter non est. — Lugo d. 19. s. 9.; S. Th. 3. p. q. 79. a. 5. a. 7. ad 2.
« Non debemus confundere virtutem quam missae sacrificium ha­
bet ad expiandum ct purgandum a peccatis, cum virtute ad mere im­
petrandum.,. Virtus illa ad impetrandum habet terminum formaliter
diversum ab eo, quem habet virtus ad satisfaciendum vel expiandum.
Nam illa prior tendit ad movendam liberalitatem Dei, a qua impetrat
bona; haec vero posterior tendit ad clementiam, seu ad placandum
Deum, ne irascatur, indignetur et inferat malum... Placatur enim Deus
sacrificio non ut impetratorio, sed ut propitiatorio ; prout sic enim tendit
ad placandum. Fatemur ergo Deum concedentem auxilium ad contri­
tionem moveri etiam a sacrificio, ut impetratorium est: dicimus ta­
men aliquem effectum intervenire ibi, qui correspondeat eidem sacri­
ficio, ut propitiatorium est: propter peccata enim Deus, iustam indi-

348

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

gnationem et aversionem retinens, merito negabat auxilia illa saltem
uberiora ad contritionem ; oblato tamen sacrificio placatur, et depo­
sita per clementiam indignatione, concedit ex liberalitate auxilia, quae
implacatus negaret. Unde sacrificium ut propitiatorium indirecte confert
ad obtinenda auxilia, quatenus directe aufert indignationis obicem, qui
obstabat ne concederentur. Non ergo confert ad delenda peccata im­
petrando solum, sed propitiando et placando, qui est proprius effectus
sacrificii, ut propitiatorium est » Lugo d. 19. n. 141.

608. Quaenam sunt praecipuae missae partes? — Sunt tres:
Oblatio, qua sacrificium quasi praeparatur ; Consecratio, in qua essentia
sacrificii habetur; in ea enim habetur mystica victimae mactatio, Sua­
rez d. 75. s. 5. ; Consummatio, qua sacrificium absolvitur et perficitur.
S. Th. 3. p. q. 82. a. 4. Hinc nulla ex his sine immani sacrilegio
omitti potest. S. Th. 3. p. q. 83. a. 6. ad 1.2. — Quare si sacerdos
oblationem omiserit, eam ante consecrationem mentaliter supplere debet.
Bened. XIV. de Sacr. miss. 1. 3. c. 18. n. 5. Si alterutra species non
fuerit consecrata, ante consummationem alterius ea consecranda om­
nino est, post alterius consummationem utraque est consecranda, si
id sine ullo scandalo, et infra breve tempus, i. e. infra horam circiter
fieri possit ; secus enim non videretur idem sacrificium. Ruhr. Miss.
de Defect.; S. Th. 3. p. q. S3, a. 6. ad 4.; L. 335. Cf. 323. 329.
seqq. Si tandem celebrans moriatur vel afficiatur aliqua infirmitate
ante consummationem vini, vel post consecrationem panis, neque infra
breve tempus sacrificium prosequi possit, missa per alium sacerdotem,
etiam non ieiunum aut vitandum, perficienda est, ab eo loco, quo
alter cessavit, si infra breve tempus, infra horam, et citra gravissi­
mum incommodum fieri possit. At si ipse, qui consecravit convale­
scat, etiam post plures horas sacrificium continuare potest et perficere.
S. Th. s. q. 29. a. 2. ad 3. ait: « Si post consecrationem panis mo­
riatur sacerdos, alius sacerdos potest procedere ad consecrationem
vini, incipiens, ubi ille dimisit, vel etiam incipere a capite supra aliam
materiam ». Una tamen integra hora elapsa obligatio cessat alium
quaerendi sacerdotem, cum non censeatur amplius idem sacrificium.
Quod si sacerdos defecerit ante consecrationem, vel post consumma­
tionem, nihil necesse est supplere vel prosequi, quia in primo casu
sacrificium nondum est inceptum, in altero iam expletum est. Ruhr.
Miss. ib. t. 10. n. 3. — La-Croix 548.; L. 305. 354. 355.; S. Th.
3. p. q. 82. a. 4., q. 83. a. 4. 6. ad 1. ad 3.; Suarez d. 71. s. 3.;
Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 10.

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

349

609. Nota : Haec in Rubr. Miss. t. 4. n. 8.: « Si materia, quae
esset apponenda, ratione defectus vel panis, vel vini, non posset ullo
modo haberi, si id sit ante consecrationem Corporis, ulterius procedi
non debet; si post consecrationem Corporis, aut etiam vini, deprehen­
ditur defectus alterius speciei altera iam consecrata, tunc si nullo modo
haberi possit, procedendum erit, et missa absolvenda, ita tamen ut
praetermittantur verba et signa, quae pertinent ad speciem deficien­
tem. Quod si expectando aliquandiu haberi possit, expectandum erit,
ne sacrificium remaneat imperfectum ». Hinc notant Gavantus hic, et
Azor, quod, si difficillime haberi possit species deficiens, et notabilis
inde oriretur offensio populi, missa absolvi debet, quia ius naturale
vitandi scandalum praevalet iuri divino positivo integrandi sacrificium.
L. 306. Quid autem efficiendum sit, si musca vel aranea, vel aliquid
aliud venenosum vel quod provocet vomitum, in calicem ceciderit,
habes in Ruhr, de Defect, t. 10. n. 5.-7.
610. Pro quibusnam possit offerri sacrificium missae? — Offerri
potest pro omnibus illis, pro quibus oblatum est sacrificium Crucis;
nisi pro aliquo vetet Ecclesia. Nam « oblationis cruentae fructus per
hanc incruentam uberrime percipiuntur ». Trid. s. 22. C. 2. Quare
offerri potest: l.° Pro viatoribus baptizatis; etiam infantibus, vel ener­
gumenis, vel peccatoribus, non excommunicatis, etiam pro infidelibus,
non tantum generatim pro omnibus, sed etiam pro singulis infidelibus,
etiam pro regibus; quatenus est propitiatorium, expiatorium, impetratorium. Trid. ib. — 2.° Pro animabus Purgatorii, quibus prodest ex
infallibili promissione Christi; quatenus est expiatorium. Trid. ib. et
s. 25. Decr. De Purg. Attamen non infallibiliter satisfactorius fructus
applicatur illi animae, pro qua sacerdos missam celebravit. S. C. Indulg.
28. Ini. 1840. n. 283. Ac quousque singulos iuvet inter divina arcana
est. Ci. n. 619. — 3.° Pro Beatis; quatenus est eucharisticum. Trid.
s. 22. C. 3. — Vetitum autem est illud pro excommunicatis offerre.
Bened. XIV. C. Ex quo 1. Mart. 1756. § 27. Pro excommunicato
tolerato tamen licite sacerdos missam offerre potest tum nomine pro­
prio, tanquam privata persona, tum probabilius nomine Ecclesiae tan­
quam Ecclesiae minister. Ratio, quia conceditur fidelibus communicare
cum illis, etiam in divinis. Pro excommunicato autem vitando licite
adhuc potest sacerdos missam offerre nomine proprio seu ex opere
operantis ; minime vero nomine Ecclesiae, seu ex opere operantis ipsius
Ecclesiae, cuius fructus applicatio illicita et invalida esset, et ex opere
operato ipsius sacrificii Ecclesiae, cuius fructus applicatio illicita esset,

350

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

sed non invalida, si ille capax sit, cum hanc sacerdos vi ordinis ha­
beat potestatem. — Vetitum est missam pro haereticis applicare sive
defunctis iam, sive vivis, nisi pro istis applicetur ad impetrandam eo­
rum ad veram fidem conversionem. S. O. 18. Nov. 1767., 19. Apr.
1837., 7. Apr. 1875. Quare minime sacrificium missae publice est
offerendum pro iis, qui ab Ecclesiae communione alieni sunt, haeresis professione. — C. 28. 38. de Sent, excomm., La-Croix 33.; L. 308.
309.; S. Th. 4. d. 12., q. 2. a. 2. q. 2. ad 4.; E. M.

611. Quotufrlex sit fructus sacrificii missae? — Fructus sacri­
ficii missae tripliciter considerari potest. l.° ex parte causae, 2.° ex
parte ipsius boni, quod est obtinendum per missam, 3.° ex parte per­
sonae, cui tale bonum obtinetur, seu cui applicatur missa.
Ex parte causae, alius est ex opere operantis, qui nempe con­
fertur intuitu orationis, devotionis et meriti celebrantis et aliorum cooperantium ; alius ex opere operato, qui confertur intuitu meritorum
Christi, et vi eius promissionis. Ex hoc fit ut sacrificium oblatum a
sancto sacerdote, quatenus consideratur ex opere operato, non prosit
magis, quam si ab indigno ministro offerretur; quia sacrificium, sic
spectatum, est opus Christi, et solum a meritis Christi fructus dima­
nat, et sacerdos quoad hoc non gerit personam suam, sed Christi.
Quare hoc sensu recte dici potest, missam mali sacerdotis tanti valere,
quanti valet missa boni sacerdotis. Secus vero dicendum, si attenda­
tur meritum ex opere operantis ; quo enim dignior est sacerdos et
maiori devotione praeditus, dum ritus et orationes Ecclesiae peragit,
tanto maior missae fructus evadit. Verum sacerdos sacrificium offert,
gerens personam totius Ecclesiae ; siquidem « consecrat eucharistiam,
quae est sacramentum totius Ecclesiae ». S. Th. s. q. 37. a. 4. ad 2.
Et sic sub nomine ministri celebrantis etiam venit Ecclesia, quatenus
per ministrum ipsa offert. « Unde infero, ait Suarez d. 79. s. 2.
Dico III., hunc valorem (ab Ecclesia procedentem) melius dici ex
opere operantis, ut loquuntur Cordoba, etc. quam ex opere operato,
ut loquuntur Scotus, etc.... Atque hinc infertur hunc valorem posse
crescere et minui, quo in Ecclesia fuerint Sanctiores ». — Sacerdos
ergo Sacrificium offert in nomine lesu Christi, principalis offerentis;
in nomine Ecclesiae cui Christus reliquit hoc sacrificium ; et in nomine
suo, tanquam privata persona. Trid. s. 2. C. 1. 2.
« Post sacerdotes omnes fideles offerunt sacrificium mediate per
sacerdotum manus, tribus utique modis: l.° modo generali, nempe
per sacerdotes, qui, offerendo sacrificium, ut publici ministri, pro quo­

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

351

cumque fideli dicuntur offerre; 2.° modo magis speciali, procurando
ut sacerdotes celebrent pro seipsis ; 3.° assistendo sacrificio ». S. Alph.
1. 6. n. 307.
Ex parte rei, alius est meritorius, meritum nempe quod inde
habetur a sacerdote celebrante et ab assistentibus, alius est propitiatortus, et est remissio peccatorum, haud quidem per se et immediate,
sed per impetrationem auxilii ad poenitentiam, qua peccata remittun­
tur, Trid. s. 22. C. 2., alius est satisfactorius vel expiatorius, qua­
tenus per se immediate remittit poenas peccatorum hominibus iustis,
pro quibus offertur, tum in hac vita, tum in Purgatorio, Trid. s. 25.
C. 1., non totam simul, sed secundum mensuram a Deo statutam et
hominis dispositionibus congruentem, alius tandem est impeiratorius
et est primo impetratio auxiliorum ad perficiendos actus, quibus au­
getur in nobis gratia sanctificans; est praeterea impetratio aliorum
bonorum spiritualium, et etiam temporalium, Trid. s. 22. C. 2. Atque
haec impetratio, quantum ex Christo est, ex opere operato est, quan­
tum ex sacerdote sacrificante et Ecclesia offerente, ex opere operantis
est. — Suarez d. 79.; Lugo d. 19. s. 9.
Ex parte subtecti, seu eorum quibus applicatur, alius est gene­
ralis, alius specialis, alius specialissimus. — Fructus generalis ille est,
qui respondet sacrificio, quatenus est opus positum a sacerdote, prouti
operatur nomine Christi et nomine totius Ecclesiae. Trid. s. 22. C. 6.
Et omnes quidem fideles, quamvis sacerdos de eis non cogitet, hunc
fructum cx opere operato percipiunt; sed ipsis tribuitur per modum
impetrationis tantum, prout propitiationem etiam impetratio comple­
ctitur; non vero, ut communius et probabilius videtur, per modum
satisfactionis, quia cx millenis sacrificiis, quae quotidie offeruntur,
quivis iustus, etiam inscius, immensae poenae remissionem conseque­
retur, quod incredibile apparet. Verum non desunt, qui censent om­
nibus fidelibus respondere aliquam partem fructus ex opere operato,
etiam satisfactorii, et iustos omnes consequi ex opere operato aliquam
remissionem poenae per omnia et singula sacrificia, hoc solo quod
dicuntur offerre, quatenus sunt membra Ecclesiae offerentis per sacer­
dotes, etsi neque ipsi ullum actum habeant circa sacrificium, nec sa­
cerdos speciali intentione illis applicet sacrificii fructum. Sola tamen
denominatio offerentium per quamdam remotam et extrinsecam habi­
tudinem non videtur esse sufficiens ad percipiendum fructum satisfa­
ctionis ex opere operato. « Fructus enim Passionis Christi non appli­
catur ex opere operato nisi vel propriam aliquam actionem, vel rece­
ptionem sensibilem, vel per specialem applicationem alterius. Sed in

352

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

praesenti non datur hic fructus per specialem applicationem alterius,
ut supponitur, neque etiam hic sic offerentes aliquid recipiunt, per
quod eis talis fructus applicetur, neque etiam aliquid agunt, quia
tantum habitu vel extrinsece denominantur offerentes ; unde illa de­
nominatio non fundatur in aliquo actu hominis, qui per se pertinet
ad cultum Dei, ut valere possit ad meritum vel satisfactionem sic
offerentis ». Suarez d. 79. s. 8. par. Secundo.
« Licet omnes fideles aliquo modo sint offerentes in singulis missis,
quatenus sacerdos offert ex commissione Ecclesiae, et offert eius no­
mine, quae constat ex omnibus et singulis fidelibus; hoc tamen non
sufficit, ut ex singulis missis iusti habeant fructum remissionis poenae
ex opere operato. Affert tamen effectum impetrationis ex opere operato,
quia omnes per sacerdotem orant, et ipse etiam orat, et offert ad im­
petrandum pro omnibus ». Lugo d. 19. n. 237. « Et in hoc sensu
dicimus vere offerre pro omnibus fidelibus vivis atque defunctis, quibus
etiam impetrare volumus condonationem poenae debitae per modum
impetrationis ». Lugo 1. c. n. 222.
De fructu hoc generali, abundantiori seu specialiori modo parti­
cipant adstantes sacrificio, et a fortiori ad illud coopérantes, v. g.,
sacerdoti inservientes, eleemosynam dantes, et eo uberior est, quo
maior est devotio et sanctitas assistentium et cooperantium. Quare
offerentes vario modo esse possunt, prout actu se sacerdoti offerenti
coniunguntur, vel sola intentione Ecclesiae. Sacerdos in Canone pro
circumstantibus orat, et ait: « pro quibus tibi offerimus, vel qui tibi
offerunt ». Unde distinguendi sunt et offerentes, qui offerunt, et illi,
pro quibus offertur. Ratio, « quia oblatio huius sacrificii est fructuosa
ex op-re operato. Ergo rationi consentaneum est, ut omnes qui ad
illam vere concurrunt per proprium actum, seu concursum moralem,
participent huiusmodi fructum talis oblationis. Secundo, quia ex huiusmodi concursu plurium offerentium cum ministro resultat quasi unum
morale offerens cum maiore devotione, reverentia et dignitate. Ergo
respondet illi maior fructus ex opere operato, caeteris paribus... Ergo
hac ratione respondet singulis offerentibus, ut tales sunt, aliqua pars
illius fructus, iuxta uniuscuiusque devotionem. Tertio, sicut usus sa­
cramenti consistit in receptione, ita ratio sacrificii in oblatione. Sed
omnes, qui recipiunt sacramentum participant fructum eius. Ergo si­
militer omnes offerentes per proprium aliquem concursum vel actio­
nem participant fructum sacrificii ». Suarez d. 79. s. S. par. Quarto.
Hinc infert Suaresius sacerdoti ipsi duplicem fructum respondere
ex opere operato, alterum ipsi ut est privata persona, alterum ut of-

353

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

fert nomine Christi, et in eius persona. Prior crescit ex meliore di­
spositione offerentis; posterior semper est aequalis, quia semper re­
spondet Christo offerenti. Sed videtur revera sola sacerdotis oblatio
afferre fructum ex opere operato, prout nempe nomine Christi agit.
Etenim Tridentinum s. 22. C. 2. efficaciam huius sacrificii fundat in
eo quod eadem est nunc hostia et idem offerens sacerdotum mini­
sterio, qui seipsum in cruce obtulit. « Quia ergo solus sacerdos offert
in persona Christi, consequens est, ut oblatio, non prout a persona
sacerdotis, sed pfout a Christo habeat eiusmodi virtutem et efficaciam ».
Lugo d. 19. n. 233.; Trid. s. 22. C. 1. 6. Ac, licet plures missam
audiant, vel ei ministrent, quisque totum fructum suae oblationi et
devotioni proportionatum percipiet, haud secus ac si solus esset au­
diens vel ministrans. Et sic fructus iste generalis est extensive infi­
mius seu indefinitus. Ac pro huiusmodi ministrantibus et assistentibus
sacrificio missae provenit non tantum amplior impetrationis fructus ex
opere operato, verum etiam fructus satisfactorius. Cum autem, uti ex
Offertorio constat, pro animabus quoque offeratur in Purgatorio ex­
sistentibus, fructus hic satisfactorius applicatur ex oblatione Ecclesiae
sacrificii missae etiam pro ipsis, pauciores vel plures sint.
Fructus specialis est ille, qui advenit ei vel illis, quibus sacerdos
specialiter sacrificium applicat. Hi ex opere operato participant de sa­
crificio, ut est impetratorium, et propitiatorium ; immo etiam, modo
nihil obstet, ut est satisfactorium. Fructus iste specialis solet etiam
appellari ministerialis et medius.
Fructus specialissimus seu personalis, ille est, qui obvenit sacer­
doti offerenti, quatenus est persona privata offerens. Si enim coope­
ratores quilibet e sacrificio suum percipiunt fructum omnino specialem,
inulto magis hunc percipere debet sacerdos, qui sacrificat. Insuper
«oblatio sacerdotis, ut fit ab eo repraesentante personam Christi, est
proprie actuale sacrificium, seu sacrificatio ipsa. Ergo illi maxime
respondet fructus ex opere operato, quia ut sic oblatio est proprie
sacrificalis, in suo genere infinita semperque munda et grata Deo ».
Suarez d. 79. s. 8. p. Tertio. An vero hunc fructum applicare aliis
sacerdos possit, incertum est. Illud tamen certum est, non posse sa­
cerdotem fructum hunc specialissimum ita alteri applicare, ut aliud
hinc stipendium recipiat; quod tamen intellige, nisi hoc ipsum, cum
consensu dantis aliud stipendium, fiat. — Lugo d. 19.; Suarez d. 79.;
L. 311. 312.; S. Th. 3. p. q. 82. a. 6.; E. M.
612. An missa de Requiem magis prosit defundis, quam missa
de Sanctis? — R. Negative quoad substantiam seu ex parte sacrificii;
Buccekoni. hist, thtol. moralis III.

»3

354

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

quoad accidentalia utique, seu ex parte orationum, quarum defectum
devotio eius qui dicit missam vel iubet dici, vel intercessio Sancti,
cuius suffragium imploratur in missa, supplere potest. — L. 309.;
S. Th. s. q. 71. a. 9.; E. M.

613. An valor et fructus sacrificii missae sit infinitus? — «No­
tandum, alium esse valorem, alium frudum missae. Valor est efficacia
illa, quam habet missa ex dignitate offerentis, et rei oblatae, ad con­
ferenda bona offerenti et iis pro quibus offertur. Fructus autem sunt
bona ipsa, quae intuitu sacrificii Deus confert. Unde valor a fructu
differt, velut causa ab effectu». L. 312. Quare fructus hic sumitur
pro fructu, qui actu percipiatur. — Porro valor sacrificii missae ex
parte Ecclesiae offerentis, et ex parte sacerdotis celebrantis certe fini­
tus est, finita enim est eorum dignitas, in qua fundatur. Ex parte
Christi principalis sacerdotis offerentis et victimae, nullum dubium est,
quod valor missae, uti valor sacrificii Crucis, sit vere infinitus, cum
ipse Christus sit hostia et offerens nunc sacerdotum ministerio. Trid.
s. 22. c. 2. Unde missa causare potest et intensive fructum semper
maiorem, secundum quod quis plus egeat, et melius sit dispositus, et
extensive quatenus infinitis hominibus prodesse possit, quin quidquam
singulis detrahatur, sive pro uno tantum, sive pro pluribus et omnibus
applicetur.
Disputatur de hoc fructu actu percepto, quantum reapse quis ca­
piat. — Quaestio autem non est de fructu impetrationis ex parte Ec­
clesiae et offerentium. Quoad hunc fructum, patet eum omnibus sem­
per provenire, licet plures offerentes sint. Neque item quaestio est de
fructu ex opere operato, vi ipsius sacrificii missae, sed generali, pro­
veniente in omnes fideles, nam cum Missa sacrificium sit Ecclesiae,
fructus huius sacrificii omnibus provenit fidelibus; adeoque sic gene­
ralis iste fructus extensive indefinitus est ; itemque intensive etiam in­
definitus est, quatenus maior fructus provenit illis, qui magis coniunguntur cum sacerdote celebrante. Sed de fructu agitur speciali, ex
opere operato proveniente illis quibus missa applicatur, seu offertur
missae sacrificium. Agitur de fructu impetratorio, propitiatorio et satisfactorio, qui hominibus proveniat. Nam fructus latreuticus, eucharisticus, propitiatorius et satisfactorius respectu Dei, ratione Christi
sacerdotis et victimae, actu infinitus est, et plene satisfacit adorationi,
gratiarum actioni, et propitiationi ac satisfactioni Deo debitae
Pruna sententia, S. Alphonso probabilior, tenet, hunc fructum esse
infinitum, seu potius indefinitum, seu indefinite percipiendum, tum inten-

V. — DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

1

'»

i

355

sive quatenus minor vel maior reapse percipiatur, secundum mensuram
dispositionis hominis; tum extensive, quatenus ita uni reapse prosit ac
pluribus. Quare, si hic fructus, actu deinde perceptus, semper finitus
est, id sane non est, quia ex divina institutione non nisi tantus fructus
et non maior sit percipiendus, sed id est tantum ex finita capacitate
hominum pro quibus offertur, quorum unusquisque uberiorem percipit
fructum iuxta suam et offerentis dispositionem ; semper vero missa
aeque prodest singulis, pluribus applicata, ac si uni applicetur. Huius
sententiae ratio est, quia sacrificium eucharisticum a sacrificio Crucis
non differt, nisi tantum diversa offerendi ratione. Ergo, ut sacrificium
Crucis operatur ad modum causae universalis supernaturalis iuxta su­
blectorum capacitatem, ita etiam sacrificium eucharisticum. Copiosa
Christi redemptio sic applicatur, nullo limite apposito praeter eum,
qui ex hominum capacitate finita exoritur. Et pro hac sententia affir­
mat S. Alph. clare esse S. Th. 3. p. q. 79. a. 5.
Atera sententia, quam idem S. Alph. probabilem appellat, tenet,
quod fructus actu percipiendus sit finitus, ex ipsa institutione huius
sacrificii, quia nempe fuit a Christo determinatus in singulis sacrifi­
ciis certus et individuus gradus, et ideo quanto in plures ille distri­
buitur, tanto minor singulis obvenit. Ratio huius sententiae desumitur
ex usu et sensu Ecclesiae, dum missae pro una eademque persona
et re repetuntur et multiplicantur, quod signum est non habere inde­
finitum effectum, sed certum et limitatum ex Christi voluntate. Et
Christus ita constituit, ut homines adigeret ad sacrificium continue
offerendum. Si secus esset, inutilis esset ipsa applicatio specialis fructus
missae, et ipsa Ecclesiae utilitas exigeret, ut missae omnes celebra­
rentur semper pro omnibus fidelibus vivis atque defunctis. Alia autem
est ratio sacrificii Crucis quo totum Redemptionis pretium est solu­
tum, alia sacrificii eucharistici, quo applicatio illius pretii habetur. Et
huic sententiae favere videtur S. Th 4. d. 45. q. 2. a. 4. q. 2. ad 2.
Hoc autem non impedit, quominus fructus, qui fidelibus obvenit, qua­
tenus offerentes sunt, extensive sit indefinitus, quia unicuique oblationi
proprius fructus correspondons. Idemque dicendum est de fructu, qui
omnibus obvenit fidelibus, quatenus ab Ecclesia pro omnibus offertur
missae sacrificium, quia sive plures sint, sive pauciores, semper pro
tota Ecclesia, Ecclesiae sacrificium offertur pro omnibus fidelibus Chri­
stianis, vivis atque defunctis, quin imo pro totius mundi salute. Ita
Offert. Miss. — Suarez d. 79. s. 11. 12.; Bened. XIV. de Syn. 1. 5.
c. 8. n. 6., c. 9. n. 4.

356

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

613. b“ Nota: Fructus expiationis seu remissionis poenae relate
ad defunctos est infallibilis, quia nullum ei opponunt obicem, relate
vero ad vivos non semper actu et effectu est infallibilis, quia non
semper in eis est status gratiae et peccatorum remissio, quae necessario praesupponitur remissioni poenae. Fructus autem propitiationis
seu remissionis peccatorum non semper item actu et effectu est infallibilis, nam confertur utique actuale auxilium, ad iustificationem, et
sic utique infallibiliter fructus habetur sacrificii; sed homo non semper
ei cooperatur ; et attenta eius indignitate, opus esset pluribus et maio­
ribus auxiliis, pro quibus obtinendis sacrificium missae pluries esset
iterandum. Fructus item impetrationis aliarum gratiarum, non semper
est infallibilis, quia non semper illae expediunt Dei gloriae et aeternae
saluti ad quas sacrificium Deo oblatum ordinatur.

614. An ad sacrificii fructum percipiendum necessaria sit missae
applicatio? — Applicatio missae est intentio, qua sacerdos vult, ut
sacrificii fructus in utilitatem cedat certae personae. — Porro non re­
quiritur sacerdotis applicatio, ut pars fructus generalis percipiatur;
sed sufficit, ut ipse velit celebrare iuxta mentem Ecclesiae: semper
enim implicite talis applicatio in intentione generali celebrantis inclu­
ditur. Eaque in pluribus totius missae locis expresse continetur. Item
ut ipsi sacerdoti fructus specialissimus proveniat, necesse non est, ut
eum sibi specialiter applicare velit; hic enim ipsi per se semper applicatur. Imo sunt, qui fructum hunc ita putant illius e»se proprium,
ut alteri applicari non possit. L. 318. — Requiritur autem applicatio
sacerdotis, ut fructus specialis seu ministerialis alicui obveniat. Sa­
cerdos enim et quidem solus personam Christi gerit ; ergo sicut ipse
solus in persona Christi sacrificium pro aliis offert, ita etiam solus
fructum eiusdem applicat. — Sacerdos, licet nemini missam celebrare
promiserit, aliquam applicationem fructus specialis sacrificii facere de­
bet. Ratio est, l.° quia in sua ordinatione accepit ex Christi institu­
tione potestatem sacrificium conficiendi, et consequenter eius fructum
applicandi; ut constat ex ipsis ordinationis verbis: «Accipe potesta­
tem offerendi sacrificium tam pro vivis quam pro defunctis ». Rema­
neret autem inutilis illa potestas, si sacerdos ea non uteretur. 2.° Si
nulla fiat applicatio, non est ratio, cur uni prosit magis, quam alteri:
idcirco fructus non applicatus remanet in thesauro generali Ecclesiae,
et proinde minus utilis evadit. « Si nulli applicetur, vel incapaci, fru­
ctus manet in thesauro Ecclesiae, ut docet Suarez, vel cedit ipsi sa­
cerdoti, vel illis, pro quibus tenetur specialiter offerre, quod ita im­

I
i

<

V.

DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

357

plicite censeatur intendisse», Busemb. ap. S. Alph. 336., vel illis pro
quibus nomine Ecclesiae generaliter sacrificium offert in offertorio. —
Suarez d. 78. s. 5.; Lugo d. 9. s. 10.; E. M.
Secunda intentio: In applicatione missae est, intentio quaedam
conditionata, ut si forte missa applicari non possit illi, pro quo ce­
lebratur, intentione primaria, ad satisfaciendum propriae obligationi,
huic applicationi, altera substituatur. Insuper ea habet etiam hanc vim,
ut, si forte vera sit sententia fructus missae intensive infiniti missa
applicetur etiam iuxta hanc secundam intentionem. Tandem secunda
intentio vim habet specialis cuiusdem Memento 613.

615. Quandonani facienda est applicatio fructus missae? — Fa­
cienda est saltem ante consecrationem. Etenim non valet applicatio
missae post utramque consecrationem facta. Ratio est, quin iam per­
fectum est sacrificium : et offerri amplius non potest ad aliquem de­
terminatum finem actio praeterita iam facta ad unum finem, vel ad
nullum finem. Intelligi enim non potest actio praeterita facta ad ali­
quem finem in genere, et ad finem postea determinatum. Valet autem
applicatio facta ante consecrationem, licet melius sit eam facere ante
missam, vel in principio missae. Ratio est, quia cum sacrificium in
consecratione, in eaque sola situm sit, bene ante consecrationem of­
ferri potest. Immo, iuxta plures, valet etiam probabiliter applicatio
inter utramque consecrationem. Ratio, quia sacrificium consecratione
calicis perficitur, et consequenter sacerdos dicitur tunc sacrificare,
adeoque ante calicis consecrationem adhuc sacrificium applicare po­
test. — Tambur. Meth, celebr. miss. c. 2. § 10.; L. 336.
616. An applicatio fructus missae debeat esse actualis? — R. Ne­
gative; sed sufficit, ut sit habitualis, scilicet ut semel facta non re­
tractetur. Ratio est, quia applicatio ista fit per modum donationis,
adeoque per intentionem semel habitam sacerdos iam donavit fructum
sacrificii sui, et proinde ei, cui donavit, debetur, et cum missa cele­
bratur, eidem obvenit nisi donatio revocetur. — Cf. V. 1. n. 21.;
L. 335.
617. Si sacerdos acceperit stipendia a 10. personis, an satisfa­
ciat celebrando cum intentione confusa et indeterminata? — R. Ne­
gative omnino; quia requiritur intentio determinata saltem ad certam
personam; alioquin nulla est ratio, cur uni potius quam alteri missa
applicetur, et sic nulli applicaretur. Attamen, si quamlibet missam in­
tenderet applicare decem illis personis, singulis decimam partem cuius-

358

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

pbet missae applicando, obbligationi satisfaceret; quia fructus sacrificii
est divisibilis, et unicuique tribuitur, quod ei debetur; unusquisque
enim in singulis decem missis decimam fructus partem percipiens, fa­
cto decimo sacro, iam totum sibi debitum fructum est adeptus, vel
etiam integrum fructum a singulis decem missis percipiet. Id tamen
si fiat, missae non sunt ultra debitum tempus retardandae. Sacra Poenit.
7. Dec. 1852. — L. 335.
618. Quomodo determinanda sit applicatio, quando stipendia a
multis ignotis dantur, ut in piis peregrinationibus evenire solet? —
Intentio facienda est pro iis, qui priora dederunt stipendia. Hoc fa­
cile succedit, quando idem sacerdos omnibus obligationibus est satis­
facturus; nec obest, quod ipse partem celebrandarum missarum aliis
sacerdotibus forte distribuat: quia illas eodem ordine, quo accepit,
distribuere potest; et sic sufficienter applicatio determinata videtur.
Sic etiam sacrista vel alius qui multa stipendia a diversis collegit, et
pecuniam confusam pluribus sacerdotibus distribuit, eodem ordine suc­
cessive distribuere potest ; neque saepe aliud moraliter fieri potest,
quam ut distributio et applicatio fiat secundum ordinem temporis, ad
intentionem dantis, iuxta axioma: Qui prior tempore, potior iure;
nempe nisi gravior adsit causa hunc ordinem interrumpendi, e. g.,
si ideo maius detur stipendium, ne sacrum differatur, etc. Immo nec
necessarium est, ut sacerdos ad hoc explicite et reflexe attendat; si­
quidem sic velle agere censetur, cum stipendium praedicta ratione
acceptat. Id enim expostulat naturalis aequitas.

619. An valeat applicatio facta vivo, quem credis mortuum, si
tantum pro eo iam mortuo celebrare debuisses? — R. Negative. Ratio
est, quia obligatio cadit in applicationem defuncto faciendam, ad eius
animam a poenis Purgatorii sublevandam ; finis autem ille non obti­
netur, dum pro vivo sacrificium offertur. Neque valet quod satisfactorius sacrificii fructus etiam vivo prodesse possit, et a Purgatorii
poenis eximere ; nec quod vivus capax sit et particeps etiam fiat eo­
rum quoque fructuum, quorum capaces mortui non sunt. Obstat enim
voluntas dantis eleemosynam, qui non sibi vivo, sed sibi mortuo vult
missam applicari. Insuper fructus etiam impetratorius et propitiatorius
defuncti animae prodesse potest, ad obtinendum, ut Deus suam iustam
iram remittat, et alios excitet fideles, ut pro ea preces et alia satisfactoria opera offerant.

620 An valida sit applicatio missae pro priore stipendium ero­
gaturo J — Oblatio facta pro priore stipendium erogaturo, est per se

V. - DE NATURA ET VIRTUTE SACRIFICII MISSAE

359

valida, sed illicita, utpote prohibita a Clem. VIII. 15. Nov. 1605.
Sed saepe etiam invalida est talis missae applicatio, quia incerta in­
tentio, et quia saepe accidit, ut missa dicatur pro causa non adhuc
exsistente, v. g., si stipendium offerens postulaturus sit missam pro
liberatione ab infirmitate, quae nondum contracta est; effectus enim
missae deberet remanere suspensus, quod admitti nequit. « Secundum
enim ordinariam legem, quam nobis Ecclesiae traditio testatur, non
solet Deus vel homines punire aut praemio afficere, aut gratiam sa­
cramentorum vel fructum sacrificii eisdem conferre secundum prae­
scientiam futurorum contingentium ac liberorum effectuum, sed se­
cundum praesentem dumtaxat hominum statum ac conditionem ». Laymann 1. 5. tr. 5. c. 2. n. 14. Attamen, «si sacerdos praevideat, quod
postulabuntur missae pro aliquo defuncto, bene potest eas nunc of­
ferre, et deinde stipendium percipere, quia hoc casu iam offerrentur
pro persona determinata ». L. 337.
621. An in applicatione missarum liceat dividere fructus sacri­
ficii, cosque pro variis finibus et personis applicare? — R. Negative,
si quis, obligatione ex iustitia, debeat alteri missam applicare. Ille
enim semper censetur petere pro se totum fructum sacrificii. Neque
vero certo constat sacrum, pro pluribus oblatum, tantum singulis pro­
desse, quantum pro uno solo applicatum. Quare non potest quis du­
plicatum vel triplicatum stipendium accipere pro una eademque missa.
Idque constat etiam ex pr. 8.a 1O.A dd. ab Alex. VII. — Quoad mis­
sas vero omnino liberas, quas nempe celebrans pro nemine tenetur
applicare; vel quas ex sola fidelitate et liberali promissione; vel ex
sola obedienlia, seu mandato superioris, aut statuto ordinis, licet per
se dividere fructus, latreuticum nempe, eucharisticum, propitiatorium,
impetratorium, satisfactorium. Ratio in l.° casu est, quia missa hos
omnes habet fructus, celebrans autem potestatem habet applicandi
fructus sacrificii, qui cum ad diversos fines tendant, pro variis istis
finibus applicari possunt. Ratio in 2.° casu est, quia omnis liberalis
promissio intelligitur semper promittenti quam minime onerosa. Hinc
potest etiam qui unum idemque sacrificium pro pluribus applicare,
iuxta sententiam de indefinita applicatione fructus sacrificii missae, si
gratuita tantum promissione, ac nullo iustitiae titulo adstringatur.
Ratio in 3.° casu est, quia omnis obligatio legis vel praecepti non
est extendenda ultra finem legis. Hinc, si, e. g., superior missam prae­
cipiat pro aliis, quam pro defunctis, applicatio ad liberandam animam
libera sacerdoti manet, ut S. Franciscus Borgia Praepos. Gener. Soc.

360

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

lesu pro suis subditis declaravit a. 1654. Quare, si missa in gratia­
rum actionem esset celebranda, libera manet applicatio fructus impetratorii, propitiatorii, satisfactorii. — E. M.

VI. — DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM
622. An habeatur obligatio missam pro alio applicandi T — R. Af­
firmative; ea enim habetur l.° ex ipso Iure, pro Episcopis, parochis,
capitulis ecclesiarum cathedralium, vel collegiatarum ; 2.° ex testato­
rum voluntate, pro beneficiatis, cappellanis, haeredibus, legatariis, etc.;
° ex pacto, accepto stipendio, vel ex gratuita promissione. Et hae
3.
missae manuales solent appellari, ut ab aliis fundatis, ex fundatione
debitis, distinguantur. L. 314.-317. Simoniacum autem non est sti­
pendium pro missa accipere ; nam « sacerdos non accipit pecuniam,
quasi pretium consecrationis eucharistiae... (hoc enim esset simonia­
cum), sed quasi stipendium suae sustentationis ». S. Th. 2. 2. q. 100.
a. 2. ad 2. Nihilominus etiam sacerdotes divites stipendium accipere
possunt, « tum quia hodie permittitur a consuetudine universalis Ec­
clesiae, tum quia quisque operarius, sive dives, sive pauper, dignus
est mercede sua». L. 317. Et favet S. Th. Quodl. 6. a. 10. — E. M.
622. bl' Nota: In festis nuperrimo M. P., qui immediate viget,
suppressis, nempe SS. Corporis Christi, Purificationis, Annuntiationis
et Nativitatis B. Μ. V., S. loseph Sp. eiusd. B. Μ. V., S. loannis
Apostoli et Evang., et Patroni cuiusque loci vel dioecesis obligatio
remanet sacrum faciendi pro populo. S. C. C. 8. Aug. 1911. — Du­
rante praesenti rerum conditione, in Gallia, Parochi omnino tenentur,
in ecclesia sua, cultum prosequi, et in aedibus parochialibus perstare,
usque dum violenter eiiciantur. — Ad supplenda pia legata abolita
in Gallia perpetuum in modum statutum est, ut singulis annis, uno
e Nov. mensis dominicis diebus in universis Galliae ecclesiis ad prae­
dictum finem Missa de Requie celebretur.

623. An simoniae reus sit sacerdos, qui praecipue ratione accepti
stipendii celebret 9 — R. Negative per se, nempe si stipendium non
ut sacrificii missae pretium habeat; et illud ut stipendium tantum su­
stentationis acceperit. — Verum a peccato excusari non potest, cum
odiosum maxime ac probrosum sit, quod sacro ministerio pecuniae

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

'

.

361

lucrandae causa quis abutatur. Attamen non peccat sacerdos, qui ac­
cessorie celebret intuitu retributionis accipiendae, praesertim si ipsi ne­
cessaria sit. Nec per se ulla labe maculatur, qui accepto stipendio ad
celebrandum determinatur, licet alias sacrum fuisset omissurus; tunc
enim non ratione stipendii, sed obligationis adimplendae movetur. Cf.
Vol. 1. n. 511. 512. E. M.

624. An obligatio applicandi missam sit gravis T — R. Affirma­
tive, si ea ex iure, vel decedentium voluntate, vel ex pacto, accepto
stipendio, procedat. Materia enim est gravis, siquidem magno fructu
alter privatur. Ac tenetur quis ad restitutionem. L. 315. — Si sti­
pendium acceptum non sit materia gravis, alii negant esse grave, alii
probabilius affirmant, quia, stante pacto ex iustitia, alteri semper
grave damnum iniuste infertur. Accedit grave Ecclesiae praeceptum
hac in re, ut satis superque constat ex tot editis Constitutionibus et
Decretis. Idque confirmatur ex communi hac in re aestimatione; nam
stipendium pro missis taxatum unius vel duarum libellarum, materia
in se gravis non est, et tamen omnes, qui debitas ex ordinario sti­
pendio missas non celebrant, credunt graviter peccare, et ad restitu­
tionem teneri. L. 317. Idque valet, licet quis exigua acceptaverit sti­
pendia sciens volens, nisi tam exigua sint, ut gratis promisisse vi­
deatur. Innoc. XII. C. Nuper, L. 320. — Si missa debeatur ex sim­
plici promissione, grave non est illam omittere, quia simplex pro­
missio non obligat sub gravi. L. 317. — « Omnes autem conveniunt
peccare graviter, qui omittit missam debitam ex voto, aut praecepto
Praelati, quia nemo dubitare potest hanc esse materiam gravem in
voto vel praecepto ». L. 317. Attamen, si religiosus scienter sacrum
applicet contra voluntatem superioris, valida erit applicatio. Ratio est,
quia applicatio missae est actus potestatis ordinis. Atqui actus pote­
statis ordinis a superioris facultate minime pendet. Ergo, ut intentio
conficiendi sacramenta, ita applicatio sacri invalida fieri nequit per
superioris voluntatem. L. 334. — Cf. A. A. S. v. 6. p. 231.
Seclusa aliunde personali obligatione celebrandi et applicandi mis­
sam, illud communiter loquendo non interest, utrum per se an per
alium quis celebret, dummodo missa loco et tempore debitis celebretur, et alteri collato integro, et non minori stipendio, accepto ex
solo titulo celebrationis, pr. 9.* d. ab Alex. XII.; quod locum habet
tantum in missis manualibus, quae non dantur intuitu personae, sed
intuitu missae celebrandae. Idque ut omne turpe lucrum removeatur.
Innoc. XII. C. Nuper, Bened. XIV. Enc. Quanta cura, L. 321. Quare

362

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

sacrilegii et iniustitiae reus est quisquis detrahit partem stipendii, et
ad restitutionem erga celebrantem tenetur, licet illa pars modica sit,
et in usum pium impendatur, nisi alter omnino sponte, adeoque non
rogatus, excessum remiserit. Bened. XIV. Enc. Quanta cura; prop. 9.*
d. ab. Alex. VII.; L. 321. 322. — Quin immo graviter quis peccat,
regulariter loquendo, non tantum si missam omittat, verum etiam si
eam non celebret intra definitum tempus; vel, si nullum sit determi­
natum, infra modicum tempus: i. e. infra unum mensem, nisi dans
eleemosynam dilationi consentiat. Innoc. C. Nuper ad 1.; L. 317.
Tempore designato elapso, adhuc poterit tunc celebrare, licet iam
peccaverit, nisi causa celebrationis cessaverit: tunc enim ad restitu­
tionem tenetur, etiamsi postea celebret. L. 317. — Grave item est,
si quis loco praescripto non celebret, et locus, ex gravi causa, per se
intendatur. Idemque dicendum de die et hora, si ob gravem causam
fuerint determinatae. Restituere tamen stipendium non debet, qui, ac­
cepto stipendio ad missam in altari privilégiât© celebrandam, eam in
alio altari bona fide celebravit, facta proportionata compensatione, lu­
crando deinde indulgentiam plenariam, defunctis applicabilem. L. 328.
329. — Cf. n. 1238. 1375. 1377., E. M.

625. Resolves: Integrum stipendium alteri celebranti tradendum
non est, si alio titulo, et intuitu personae, quis pinguius receperit sti­
pendium, e. g..: l.° Si ratione beneficii missa sit celebranda. Innoc. XII.
1. c. — 2.° Ratione cappellaniac. S. C. C. 15. Mart. 1/45.; A. S. S.
v. 8. p. 79. — 3.° Ratione legati alicui ad vitam relicti. L. 321. —
4. ° Ratione muneris parochialis. S. C. C. 25. Iui. 1874.; A. S. S.
v. S. p. 84. — 5.° Ratione specialis obligationis et oneris suscepti.
5. C. C. 24. Mart. 1906., A. S. S. v. 4. p. 40.— 6.° Ratione pau­
pertatis sacerdotis, amicitiae, consanguinitatis, etc. L. 321.; dummodo
haec dantis intentio certo moraliter constet. S. C. C. 25. Iui. 1874,;
A. S. S. v. 8. p. 94. — 7.° Ac idem valet, si pinguius loco pio et
in eius commodum stipendium assignetur. — E. M.
Non licet plura stipendia accipere pro pluribus missis, et omni­
bus satisfacere unica missa. Pr. 10. d. ab Alex. VII. Si omissae mis­
sarum celebrationi satisfieri amplius non possit, recurrendum est ad
S. Sedem, uti Sumnïus Pontifex supplere dignetur de thesauro Ec­
clesiae. lesu Christi et Sanctorum satisfactiones applicando et preces
etiam Ecclesiae dirigendo, ad fructum supplendum satisfactionis et
impetrationis. Si missae item celebrandae non possint celebrari, re­
currendum pro earum reductione ad S. Sedem. Decr. Urb. VIII. S.
C. C. 21. lun. 1625.; Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. 25. n. 15.

VI.

I
1

I

DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

363

Deficientibus reditibus fundatarum missarum sine ulla culpa il­
lius, cui onus incumbit celebrandi, omnis cessat eas celebrandi obli­
gatio, S. C. C. 18. Aug. 1705. Imminutis reditibus, licet missarum
celebrandarum numerum imminuere, quando fundator certam eleemosynam pro singulis missis tribuendam determinavit. Si vero missarum
numerus est a fundatore determinatus, et reditus non sufficiunt pro
ordinaria taxa cuiusque missae, adeunda est Apostolica Sedes, quae
sibi hanc reductionem reservavit, Innoc. XII. C. Nuper 23. Nov. 1697.,
nisi « is qui legatum reliquit expressam facultatem dedisset Episcopo
missarum designatarum numerum minuendi; tunc enim liceret Epi­
scopo, inconsulta Sede Apostolica, ea facultate uti ». Bened. XIV. de
Syn. 1. 5. c. 10. n. 2.
Administratores ecclesiarum possunt expensas pro celebratione
missarum detrahere ex stipendio illorum, qui in ipsis celebrant ratione
■ cappellaniae, vel fundationis. Ab aliis autem sacerdotibus praedictarum
expensarum solutionem exigere possunt, tanquam conditionem, ut ipsis
permittatur missam in ecclesia celebrare. S. C. C. 6. Iui. 1726.;
Bened. XIV. Inst. 56. n. 13.
625. bl’ Nota : Episcopis a S. C C. Indultum conceditur ad trien­
nium, ut in sua dioecesi vere pauperes, super praeteritis omissionibus
missarum perpetuarum et legatorum, absolvere possit, et reducere
possit perpetua missarum onera, quae variis de causis ac signanter
propter diminutionem legatorum redituum, aut inopiam eorum, qui
ad onera implenda tenentur, praeteritis annis fuerint neglecta, et in
posterum adimpleri facile non poterunt.

!
I

626. Quantum pro stipendio missarum liceat accipere? — Acci­
pere licet stipendium lege dioecesana, vel consuetudine determinatum.
Trid. s. 22. Decr. de obsero., etc. — Non licet exigere maius stipen­
dium, nisi ex iusta causa, e. g., extraordinarii alicuius laboris: neque
licet minus accipere, si id ab Ordinario prohibitum sit. S. C. C.
16. Iui. 1689.; A. S. S. v. 3. p. 558. Hoc tamen non impedit, quo­
minus quis ex alio titulo, ex caritate vel amicitia, stipendium minus
admittere possit, uti etiam stipendium maius ex mera dantis liberalitate. — Taxa dioecesana tenentur etiam regulares, S. C. C. 15. lan.
1639., 16. Iui. 1689., 8. Maii 1905., eamque servare debent haeredes
illorum, qui missas reliquerint, nulla determinata eleemosyna. Innoc. XII.
C. Nuper par. V. Posito. — « Si ultra eleemosynam ab Episcopo
taxatam plus sacerdos celebraturus exigat, non solum delinquit contra
legem Ecclesiae, verum etiam iustitiam commutalivani laedit ». Be-

364

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

ned. XIV. de Sacrif. miss. 1. 3. c. 21. n. 13. — Trid. s. 25. C. 4.
5. de R.; L. 319. 320.; Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 18.; A. S. S.
v. 38. p. 14.; E. M.
627. An liceat missarum stipendia colligere, ut aliis deinde missae
celebrandae tradantur? — R. Si fiat lucri causa, id vetitum est, prae­
sertim mercatoribus et bibliopolis, ut a sanctitate tanti sacrificii omnis
turpis lucri occasio, species, suspicio, removeatur, quamvis collectores
eas deinde celebrari curent per sacerdotes pauperes, datis, loco sti­
pendii, libris, diariis religiosis et piis, etc., vel impendant in pios usus
lucrum quod capitur ex permutatione librorum aut mercium cum elee­
mosynis. Si id causa lucri non fiat, res per se est saepe periculosa;
quia saepe huiusmodi missae statuto tempore, loco, etc. debent cele­
brari. Hinc graviter collectores peccant, et illi quoque, qui eis sti­
pendia conferunt, vel ab eis accipiunt, utpote complices. Insuper col­
lectores furti rei sunt, si quidpiam sibi detrahant, praeter iustum pre­
tium officii et laboris. Ea autem collectio explicite et simpliciter prohi­
betur sequentibus Decretis S. C. C. non tantum ob quaestum et lucrum
faciendum, verum etiam ob alium quemlibet, quamvis optimum finem,
nisi sit ut missas quis celebret, sive per se, sive per suos subditos.
Bened. XIV. C. Quanta cura; S. C. C. 9. Sept. 1874., 24. Apr. 1875.;
L. 332. — E. M.
Decr. S. C. C. 11. Maii 1904. — « Ut debita sollicitudine mis­
sarum manualium celebratio impleatur, eleemosynarum dispersiones
et assumptarum obligationum obliviones vitentur, plura etiam novis­
simo tempore S. Concilii Congregatio constituit. Sed in tanta nostrae
aetatis rerum ac fortunarum mobilitate et crescente hominum ma­
litia, experientia docuit cautelas vel maiores esse adhibendas, ut piae
fidelium voluntates non fraudentur, resque inter omnes gravissima stu­
diose ac sancte custodiatur. Qua de causa Emi S. C. Patres semel et
iterum collatis consiliis, nonnulla statuenda censuerunt, quae SSmus
D. N. Pius PP. X. accurate perpendit, probavit, vulgarique iussit,
prout sequitur.
« Declarat in primis Sacra Congregatio manuales missas prae­
senti Decreto intelligi et haberi eas omnes quas fideles, oblata ma­
nuali stipe, celebrari postulant, cuilibet vel quomodocumque, sive brevi
manu, sive in testamentis, hanc stipem tradant, dummodo perpetuam
fundationem non constituant, vel talem ac tam diuturnam, ut tam­
quam perpetua haberi debeat.
♦ Pariter inter manuales missas accenseri illas, quae privatae ali­
cuius iamiliae patrimonium gravant quidem in perpetuum, sed in nulla

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

365

ecclesia sunt constitutae, quibus missis ubivis a quibuslibet sacerdo­
tibus, patrisfamilias arbitrio, satisfieri potest.
« Ad instar manualium vero esse quae in aliqua ecclesia consti­
tutae, vel beneficiis adnexae, a proprio beneficiario vel in propria
ecclesia hac illave de causa applicari non possunt; et ideo aut de
iure, aut cum S. Sedis induito, aliis sacerdotibus tradi debent ut iis­
dem satisfiat.
« Iam vero de his omnibus S. C. decernit:
« l.° Neminem posse plus missarum quaerere et accipere quam
celebrare probabiliter valeat intra temporis terminos inferius statutos,
et per se ipsum, vel per sacerdotes sibi subditos, si agatur de Ordi­
nario dioecesano, aut Praelato regulari.
« 2.° Utile tempus ad manualium missarum obligationes implendas
esse mensem pro missa una, semestre pro centum missis, et aliud
longius vel brevius temporis spatium plus minusve, iuxta maiorem
vel minorem numerum missarum.
« 3.° Nemini licere tot missas assumere quibus intra annum a
die susceptae obligationis satisfacere probabiliter ipse nequeat, salva
tamen semper contraria offerentium voluntate, qui aut brevius tempus
pro missarum celebratione sive explicite sive implicite ob urgentem
aliquam causam deposcant, aut longius tempus concedant, aut maio­
rem missarum numerum sponte sua tribuant.
« 4.° Cum in Decreto Vigilanti diei 25. mensis Maii 1893. sta­
tutum fuerit « ut in posterum omnes et singuli ubique locorum be« neficiati et administratores piarum causarum, aut utcumque ad mis« sarum onera, implenda obligati, sive ecclesiastici sive laici, in fine
« cuiuslibet anni missarum onera, quae reliqua sunt, et quibus non« dum satisfecerint, propriis Ordinariis tradant iuxta modum ab iis
« definiendum » ; ad tollendas ambiguitates Emi Patres declarant ac
statuunt, tempus his verbis praefinitum ita esse accipiendum, ut pro
missis fundatis aut alicui beneficio adnexis obligatio eas deponendi
decurrat a fine illius anni intra quem onera impleri debuissent; pro
missis vero manualibus obligatio eas deponendi incipiat post annum
a die suscepti oneris, si agatur de magno missarum numero; aut di­
versa voluntate offerentium.
« Super integra autem et perfecta observantia praescriptionum,
quae tum in hoc articulo, tum in praecedentibus statutae sunt, omnium
ad quos spectat conscientia graviter oneratur.
« 5.° Qui exuberantem missarum numerum habent, de quibus
sibi liceat libere disponere, (quin fundatorum vel oblatorum voluntati

366

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

quoad tempus et locum celebrationis missarum detrahatur), posse eas
tribuere praeterquam proprio Ordinario aut S. Sedi, sacerdotibus
quoque sibi benevisis, dummodo certe ac personaliter sibi notis et
omni exceptione maioribus.
« 6.° Qui missas cum sua eleemosyna proprio Ordinario aut
S. Sedi tradiderint ab omni obligatione coram Deo et Ecclesia re­
levari.
« Qui vero missas a fidelibus susceptas, aut utcumque suae fidei
commissas, aliis celebrandas tradiderint, obligatione teneri usque dum
peractae celebrationis fidem non sint assequuti ; adeo ut si ex elee­
mosynae dispersione, ex morte sacerdotis, aut ex alia qualibet etiam
fortuita causa, in irritum res cesserit, committens de suo supplere
debeat, et missis satisfacere teneatur.
« 7.° Ordinarii dioecesani missas, quas ex praecedentium articu­
lorum dispositione coacervabunt, statim ex ordine in librum cum respectiva eleemosyna referent, et curabunt pro viribus ut quamprimum
celebrentur, ita tamen ut prius manualibus satisfiat, deinde iis quae
ad instar manualium sunt. In distributione autem servabunt regulam
Decreti Vigilanti, scilicet « missarum intentiones primum distribuent
« inter sacerdotes sibi subiectos, qui eis indigere
noverint;
alias
deinde
«
« aut S. Sedi aut aliis Ordinariis committent, aut etiam, si velint,
« sacerdotibus extra-dioecesanis, dummodo sibi noti sint omnique ex« ceptione maiores », firma semper regula art. 6.1 de obligatione, do­
nec a sacerdotibus actae celebrationis fidem exegerint.
« 8.° Vetitum cuique omnino esse missarum obligationes et ipsa­
rum eleemosynas a fidelibus vel locis piis acceptas tradere bibliopolis
ct mercatoribus, diariorum ct ephemeridum administratoribus, etiamsi
religiosi viri sint, nec non venditoribus sacrorum utensilium et indu­
mentorum, quamvis pia et religiosa instituta, et generatim quibuslibet,
etiam ecclesiasticis viris, qui missas requirant, non taxative ut eas
celebrent sive per se sive per sacerdotes sibi subditos, sed ob alium
quemlibet, quamvis optimum, finem. Constitit enim id effici non posse
nisi aliquod commercii genus cum eleemosynis missarum agendo, aut
eleemosynas ipsas imminuendo: quod utrumque omnino praecaveri
debere S. Congregatio censuit. Quapropter in posterum quilibet hanc
legem violare praesumpserit aut scienter tradendo missas ut supra, aut
eas acceptando, praeter grave peccatum quod patrabit, in poenas infra
statutas incurret.
« u ° luxta ea quae in superiore articulo constituta sunt decer­
nitur, pro missis manualibus stipem a fidelibus assignatam, et pro

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

367

missis fundatis aut alicui beneficio adnexis (quae ad instar manualium
celebrantur) eleemosynam iuxta sequentes articulos propriam, numquain separari posse a missae celebratione, neque in alias res com­
mutari aut imminui, sed celebranti ex integro et in specie sua esse
tradendam, sublatis declarationibus, induitis, privilegiis, rescriptis sive
perpetuis sive ad tempus, ubivis, quovis titulo, forma vel a qualibet
auctoritate concessis et huic legi contrariis.
« 10.° Ideoque libros, sacra utensilia vel quaslibet alias res ven­
dere aut emere, et associationes (uti vocant) cum diariis et ephemeri­
dibus inire ope missarum, nefas esse atque omnino prohiberi. Hoc
autem valere non modo si agatur de missis celebrandis, sed etiam si
de celebratis, quoties id in usum et habitudinem cedat et in subsi­
dium alicuius commercii vergat.
« 11.° Item sine nova et speciali S. Sedis venia (quae non da­
bitur nisi ante constiterit de vera necessitate, et cum debitis et op­
portunis cautelis), ex eleemosynis missarum quas fideles celebrioribus
Sanctuariis tradere solent, non licere quidquam detrahere ut ipsorum
decori et ornamento consulatur.
« 12.° Qui autem statuta in praecedentibus articulis 8. 9. 10.
et 11. quomodolibet aut quovis praetextu perfringere ausus fuerit, si
ex ordine sacerdotali sit, suspensioni a divinis S. Sedi reservatae et
ipso facto incurrendae obnoxius erit; si clericus sacerdotio nondum
initiatus, suspensioni a susceptis ordinibus pariter subiacebit, et insu­
per inhabilis fiet ad superiores ordines assequendos; si vero laicus,
excommunicatione latae sententiae Episcopo reservata obstringetur.
« 13.° Et cum in Const. Apostolicae Sedis statutum sit excom­
municationem latae sententiae Summo Pontifici reservatam subiacere
« colligentes eleemosynas maioris pretii, et ex iis lucrum captantes,
« faciendo eas celebrare in locis ubi missarum stipendia minoris pretii
« esse solent », S. C. declarat, huic legi et sanctioni per praesens
Decretum nihil esse detractum.
« 14.° Attamen ne subita innovatio piis aliquibus causis et reli­
giosis publicationibus noxia sit, indulgetur ut associationes ope mis­
sarum iam initae usque ad exitum anni a quo institutae sunt pro­
trahantur. Itemque conceditur ut indulta reductionis eleemosynae mis­
sarum, quae in beneficium Sanctuariorum aliarumve piarum causarum
aliquibus concessa reperiuntur, usque ad currentis anni exitum vigeant.
« 15.° Denique quod spectat missas beneficiis adnexas, quoties
aliis sacerdotibus celebrandae traduntur, E.mi Patres declarant ac

368

vi.

DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

statuunt, eleemosynam non aliam esse debere quam synodalem loci,
in quo beneficia erecta sunt.
« Pro missis vero in paroeciis aliisque ecclesiis fundatis eleemo­
synam, quae tribuitur, non aliam esse debere quam quae in fundatione
vel in successivo reductionis induito reperitur in perpetuum taxata,
salvis tamen semper iuribus, si quae sint, legitime recognitis, sive pro
fabricis ecclesiarum, sive pro eorum rectoribus, iuxta Declarationes a
S. C. exhibitas in Monacen. 25. Iulii 1874. et Hildesien. 21. Ja­
nuarii 1898.
« In Monacen. enim « attento quod eleemosynae missarum quo« rumdam legatorum pro parte locum tenent congruae parochialis,
« Emi Patres censuerunt licitum esse parocho, si per se satisfacere
< non possit, eas missas alteri sacerdoti committere, attributa elemo« syna ordinaria loci sive pro missis lectis sive cantatis ». Et in Hildesicn. declaratum est, « in legatis missarum aliqua in ecclesia fun« datis retinere posse favore ministrorum et ecclesiarum inservientium
« eam redituum portionem quae in limine fundationis, vel alio legi« timo modo, ipsis assignata fuit independenter ab opere speciali prae« stando pro legati adimplemento ».
« Denique officii singulorum Ordinariorum erit curare ut in sin­
gulis ecclesiis, praeter tabellam onerum perpetuorum, et librurTi in
quo manuales missae, quae a fidelibus traduntur ex ordine cum sua
eleemosyna recenseatur, insuper habeantur libri in quibus dictorum
onerum et missarum satisfactio signetur.
« Ipsorum pariter erit vigilare super plena et omnimoda exsecu­
tione praesentis Decreti : quod Sanctitas Sua ab omnibus inviolabiliter
servari iubet, contrariis quibuslibet, minime obstantibus ».
Licita est permutatio eleemosynae missae cum victu et servitio,
ita ut non plus retineatur, quam honesta compensatio postulet. S. C.
C. 25. Febr. 1905., A. S. S. v. 38. p. 20.
627.bl’ An licita sit missarum extra dioecesim transmissio? —
Sequentia de hac re habentur Decreta.
De satisfactione Afissarum. — « Recenti Decreto Ut debita
diei 11. mensis Maii 1904. haec S. Congregatio, varias complexa leges
ante iam latas de Missarum oneribus religiose adimplendis, adiectis
opportunis declarationibus interpositâque severa sanctione, providere
studuit ut res omnium sanctissima summo apud omnes in honore
esset, periculumque amoveretur, ne quis ullo modo piis fidelium vo­
luntatibus quidquam detraheret. Hae tamen quum essent Sedis Apo-

369

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

stolicae curae et Episcoporum sollicitudines, non defuerunt abusus ac
legis violationes, super quae Sacra eadem Congregatio excitandam
denuo censuit Antistitum vigilantiam.
Constat enimvero, haud paucos, non obstantibus notissimis cano­
nicis praescriptionibus, minime dubitasse de Missarum accepta stipe
suo marte demere aliquid, retentâque sibi parte pecuniae, ipsas Missas
aliis celebrandas committere, ea forte opinione ductos, id sibi licere
vel ob assensum sacerdotis, animo plus minus aequo recipientis, vel
ob finem alicuius pii operis iuvandi, exercendaeve caritatis.
Fuerunt etiam qui contra toties inculcatas leges, praesertim contra
num. 3.ut“ eiusdem Decreti, hoc genus industriae sibi adsciverunt, ut
Missarum numerum, quem possent maximum, undique conquisitum col­
ligerent. Quo haud semel factum est, ut ingens earum copia manibus
privatorum hominum fuerit coacervata; ideoque manserit obnoxia pe­
riculo, quod quidem, remota etiam humana malitia, semper imminet
rebus privatae fidei commissis.
Denique sunt reperti qui, a lege discedentes expressa num. 5.°
Decreti, Missas celebrandas commiserint, non modo copiosius quam
liceret largiri privatis, sed etiam inconsideratius; quum ignotis sibi
presbyteris easdem crediderint, nominis titulive alicuius specie decepti,
vel aliorum commendationibus permoti, qui, nec eos plane nossent,
nec assumpti oneris gravitatem satis perspectam haberent.
Talibus ut occurratur disciplinae perturbationibus utque damna
gravissima, quae violationem Decreti Ut debita consequi solent, pro
viribus propulsentur, haec S. Congregatio, iussa faciens SSmi D. N.
Pii Papae X. Episcopos omnes aliosque Ordinarios admonet, ut curam
omnem et vigilantiam adhibeant in re tanti momenti, edoceantque
clerum et administratores piorum legatorum, quanta ex inobservantia
et contemptu legis pericula proveniant; quo onere ipsorum conscientia
gravetur; quam temere arbitrium suum legibus anteponant, quas diu­
turna rerum experientia ad rei augustissimae tutelam collocavit; qua
denique sese culpa obstringant ; quibus poenis obnoxii fiant.
At malo radicitus extirpando Emi Patres necessarium insuper censuerunt huc usque praescriptis nova quaedam addere. Itaque re di­
scussa primum in Congregatione diei 23. mensis Martii 1907., ac
denuo in sequenti die 27. Aprilis, sub gravi conscientiae vinculo ab
omnibus servanda haec statuerunt :
I. Ut in posterum quicumque Missas celebrandas committere
velit sacerdotibus, sive saecularibus sive regularibus extra dioecesim
Bucceroni. Inst. theol. moralis III.

24

370

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

commorantibus, hoc facere debeat per eorum Ordinarium, aut ipso
saltem audito atque annuente.
II. Ut unusquisque Ordinarius, ubi primum licuerit, suorum ca­
talogum conficiat, describatque Missarum numerum, quibus quisque
satisfacere tenetur, quo tutius deinceps in assignandis Missis procedat.
III. Denique si qui vel Episcopi vel sacerdotes velint in poste­
rum Missas, quarum exuberet copia, ad Antistites aut presbyteros ec­
clesiarum quae in Oriente sitae sunt, mittere, semper et in singulis
casibus id praestare debebunt per S. Congregationem Propagandae
Fidei.
His autem omnibus ab infrascripto Secretario relatis eidem SSmo
D. N. in audientia diei 28. mensis Aprilis, Sanctitas Sua delibera­
tiones Emorum Patrum ratas habuit et confirmavit, easque vulgari
iussit, contrariis quibuslibet minime obstantibus.
Datum Romae die 22. mensis Maii 1907. ». Litterae S. C. C.
Dc Missarum transmissione ad Ecclesias orientales. — « ... III. De­
nique si qui vel Episcopi vel sacerdotes velint in posterum Missas,
quarum exuberet copia, ad Antistites aut presbyteros ecclesiarum, quae
in Oriente sitae sunt, mittere, semper et in singulis casibus id prae­
stare debebunt per S. Congregationem Propagandae Fidei ». S. C. C.
Decr. Recenti 22. mensis Maii 1907.
« Delegati Apostolici non comprehenduntur in praec. art. 3.° Decr.
Recenti 22. Maii 1907., ita ut mitti possint ad praefatos Rmos De­
legatos missarum intentiones cum rcspectiva eleemosyna, ut eas di­
stribuant dumtaxat Praelatis et sacerdotibus Delegationis suae. Supe­
riores Ordinum et Institutorum Religiosorum possunt directe et laxa­
tive ad religiosos subditos suos, non vero ad caeteros mittere inten­
tiones missarum cum respecti va eleemosyna ». S. C. C. 22. Maii 1907.
Eleemosynae Missarum a missionariis in orientalibus regionibus
(et ubicumque) celebrandarum mitti debent, ut ante, ad S. C. de Pro­
paganda Fide, vel etiam ad Delegatos apostolicos, qui suis tantum
praelatis et sacerdotibus tradere possunt; itemque ad religiosorum
Moderatores institutorum, qui remittere poterunt subditis suis, non
vero ceteris. S. C. C. 9. Sept. 1907.
« l.° Si qui velint missas, quarum exuberet copia, ad Ecclesias
rituum orientalium mittere, hoc praestare possunt non modo per hanc
S. C., ut praecipitur in Decr. Recenti S. C. C. 22. Maii 1907., sed
etiam per Rmos Delegatos Apostolicos in regionibus orientalibus con­
stitutos. Quo in casu necesse est significare eisdem quot Missae, et

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

371

quae stipendiorum summa tradi debeant Praelatis Orientalibus, intra
cuiusque Delegationis ambitum existentibus.
2. ° Nullatenus licet eleemosynas mittere ad viros laicos, qui po­
stea eas distribuunt sacerdotibus Missas celebraturis.
3. ° Neque licet celebrationem Missarum directe committere pre­
sbyteris orientalibus.
4. ° Vetitum etiam est eleemosynas directe mittere ad Superiores
Congregationum Religiosarum orientalium.
5. ° Immo neque licet Missas directe committere Praelatis orien­
talibus, qui vel Episcopi sint titulares, vel simplices Vicarii Patriar­
chales.
6. ° Si vero agatur de Antistitibus habentibus iurisdictionem ordi­
nariam episcopalem in Oriente, Missarum intentiones cum relativa elee­
mosyna ab Episcopis et Sacerdotibus ad ipsos Antistites directe mitti
possunt pro necessitatibus sacerdotum dumtaxat iis subiectorum, ut
declaravit S. C. C. 18. Mart. 1908. Ne autem ex pluribus locis simul
inultae eleemosynae confluant in unam et eandem Dioecesim, quod
nimiam dilationem in Missis celebrandis secum ferret; ideo qui com­
mittit eleemosynas alicui Praelato orientali certiorem faciat de numero
Missarum etiam Delegatum Apostolicum regionis, ad quem spectat
vigilare, ut Missae ea qua par est sollicitudine celebrentur ». Instr.
Cum plures S. C. de P. F. 15. Iui. 1908. Monit. Eccles, v. 20. p. 439.

628. An sacerdos, cui offertur pingue stipendium pro hodierna
missa, possit, hoc retento, rogare alium sacerdotem, ut celebret pro
ipso, promittens celebrare die sequenti pro eodem, qui pro ordinaria
eleemosyna est celebraturus ? — R. Negative, si id fiat saepe, vel ex
industria, studiosa nempe captatione pinguioris stipendii. Id enim prae
se fert speciem quamdam negotiationis, et turpis lucri occasione mis­
sarum. Confirmatur ex S. C. C. 6. Maii 1865.; A. S. S. v. 2. p. 203.,
v. 3. p. 98. — Si agatur de occurrente quodam casu, controvert! tur. « Recte, ait S. Alph. 322., negat Cone., quia hoc non posset
excusari a specie turpis mercimonii, merito tamen id non audet da­
mnare de peccato gravi... Affirmant La-Croix et Mazzot., quia hoc non
esset retinere partem pretii, quod Pontifex damnavit, sed tantum per­
mutare missas et dies ». Posterior haec sententia rationis soliditate et
pondere auctoritatis probabilis omnino est, et communissima piorum
sacerdotum praxi comprobatur. Neque vero ulla de hoc casu habetur
prohibitio Decr. Ut debita. Excipe tamen, si dans eleemosynam sit
rationabiliter graviter invitus, quod missa per alium celebretur. L. 321.

372

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

629. An obligatus cx stipendio ad celebrandum in altari privilegiato pro defundo debeat legere missam de Requiem, quando ritus id
permittit? — R. Ita pluries declaratum est. S. R. C. 27. Aug. 1836.
Rhedon. ad 5. Sed nunc, post Decr. S. O. 19. Febr. 1913., non
amplius requiritur missa de requie, aut de feria vel vigilia cum ora­
tione defuncti propria. Id tamen laudabiliter fit, cum liceat ac deceat
pietatis gratia erga defunctum. — L. 339.; E. M.

630. An obligatus ex stipendio ad legendam missam de Requiem,
vel votivam, satisfaciat, si aliam missam dicat? — R. Affirmative.
Ratio est, quia missa eadem est quoad substantiam ; et, si adsit iusta
ratio, nullum erit peccatum. Excipe, nisi qualitas missae stricte fuerit
praescripta, propter peculiarem aliquam rationem. Hinc, si Rubricae
non permittant ea die legi missam vel de Requiem vel votivam, debet
legi missa diei, et sic vere satisfit obligationi, missam celebrando,
officio conformem. — S. R. C. 5. Aug. 1662., 3. Mart. 1761. ad 7.,
23. Apr. 1875. de Venezuela, 13. lun. 1899. Plur. Dioeces. ad 4.
n. 4031.; L. 328. 422.; S. Th. 4. d. 45. q. 2. a. 3. q. 1. ad 5.;
E. M.
Non prohibetur missam de Requiem pro vivis applicare. Non
potest tamen pro vivis applicari, ut pro ipsis, non vivis, valeat, sed
post eorum mortem.
631. An stipendium percipi possit pro missa, in die Commemo­
rationis omnium fidelium defunctorum celebranda ? et pro tribus missis
Nativitatis D. N. /. Ch. — R. ad l.um Affirmative. Ratio est, quia
non omnes sacerdotes tenentur hac die missam applicare pro omnibus
defunctis, immo nec celebrare obligantur. Possunt igitur missam ap­
plicare ad libitum vel pro omnibus defunctis in Purgatorio degen­
tibus, vel pro aliquibus tantummodo. S. R. C. 4. Aug. 1663. n. 1275.
Hoc autem posito, nihil prorsus obest, quominus stipendium pro missa
accipi possit. — L. 338.
R. Ad 2.u“ Affirmative. Nam nulla speciali lege id prohibetur.

632. An sacerdotes Soc. I. stipendium missarum accipere possint?
— Sacerdos Societatis neque pro se neque pro alio stipendium mis­
sarum, quas legit, acceptare potest. Idem quoque asserendum est, si
de aliis quibuslibet sacris ministeriis agatur. Constat ex Instituto So­
cietatis, Epitome Inst. Soc. lesu p. 2. c. 1. s. 6. n. 27., p. 4. c. 2.
s. 1. n. 30. — Si pecunia pro missis offeratur sacerdoti Soc. vel
Communitati, potest per superiorem admitti, non quidem cum rigo-

VI. - DE OBLIGATIONE APPLICANDI MISSAM

373

rosa obligatione, sed cum promissione lata dicendi aliquas missas,
vel etiam unam aut alteram singulis annis ex gratitudine. — Item
potest pecunia accipi liberaliter, et vicissim liberaliter possunt pro­
mitti missae, ita tamen ut posterior promissio non sit velut compen­
satio, seu solutio reciproca quasi pro stipendiis, sed mero eleemosynae
titulo pecunia admittatur ; adeo ut offerens plane intelligat accipi non
posse alio nomine, et hoc eodem ipse largiatur. — La-Croix 1. 4.
n. 136. seqq., 1. 6. p. 2. n. 146.; Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 30.
633. Resolves: l.° Sacerdos Soc. L, cui pecunia offertur pro
missis legendis potest dicere offerenti, se missas gratis lecturum ad
ipsius intentionem, et vicissim rogare ipsum ut liberaliter applicare
velit pecuniam oblatam ad hanc vel istam piam causam ; sic offerens
habebit duplicatum fructum : ordinarium scilicet missae, deinde coope­
rationis ad illam piam causam. — 2.° Titius sacerdos Soc. legere
potest missas ad intentionem Sempronii sacerdotis saecularis, qui sti­
pendia pro missis legendis acceperit, quando hic nec ea restituere
possit, nec satisfacere pro omnibus missis; quia in istis circumstantiis
Titius censetur gratis et ex pura caritate legere. — 3.° Si Titius sa­
cerdos Soc. non recipiat quidem stipendium, attamen circa illud
disponat, v. g., dicat Caio : da stipendium huic pauperi, et ego ad
intentionem tuam legam sacrum ; vel si dicat Sempronio : tu accepta
stipendium, ego loco tuo sacrum legam ; illicite agit, quia sic dispo­
nendo de stipendio per quemdam quasi-contractum tacitum, facio ut
des, virtualiter accipit stipendium, illudque redonat alteri ; quorum
utrumque est contra votum paupertatis. — 4.° Si Paulus vir Soc. pro
cappellano ex fundatione obligato in canenda missa suppleat, minime
peccat, quamvis cappellanus suum proventum recipiat, quia ille de nulla
re disponit. Idem dicendum est, si concionetur, aut aliud munus exer­
ceat pro aliquo, qui inde consueta iura percipiat. — 5.° Si Sempro­
nius parochus, accepto iam stipendio, roget Titium sacerdotem Soc.
ut pro eo suppleat in missa legenda, Titius licite supplebit, modo
nihil de stipendio disponat. Ratio est, quia stipendium a Titio, ne
virtualiter quidem recipitur, cum nihil disponat circa illud, estque
omnino indifferens illi, qui stipendium erogavit, a quolibet missa le­
gatur. Confirmatur : Si Titius iturus Parisios in favorem Sempronii
gratis ferret litteras, ad quas ferendas Sempronius esset mercede con­
ductus, utique Titius non ageret contra paupertatem, nec censeretur
sibi acquirere, et Sempronio donare illam mercedem. Ergo similiter
in casu nostro. — La-Croix 1. 4. n. 138. 139., 1. 6. p. 2. n. 146.

374

VII.

VARIA MISSAE ADIUNCTA

634. Quaenam sit obligatio in Soc. 1. quoad missas et preces
iniungi consuetas ? — Religiosi Socii, qui preces et missas praeceptas
non persolvunt, per se loquendo, non peccant, quia non datur rigorosum praeceptum ; non enim alia est obligatio, nisi ex regula, quae
per se sub peccato non obligat. Verum peccabunt superiores, si ex
negligentia non curent, ut designentur qui missas celebrent, vel orent,
praesertim pro benefactoribus et fundatoribus. Non satisfaciunt autem
regulae, qui missas legendas per alios legunt, quia est onus personale.
Attamen satisfacit rogans alium, ut vice sua hodie vel hac hebdomada
celebret, alio ipse die vel alia hebdomada compensaturus. Item satis­
faciunt, qui praevidentes difficultates pro hebdomada sequenti, sacra
in hebdomada, quae praecedit, anticipant. — Missae pro defunctis
Soc. iniunctae sive determinentur per generales Ordinis Constitutiones,
sive ex particularibus regulis, sive ex superiorum praescripto, non
aliam inducunt obligationem quam simplicis regulae, aut simplicis
ordinationis, adeoque neque sub gravi, neque sub levi per se obli­
gant, excluso semper speciali praecepto. — Missae affixae tempori,
v. g., quae legi debent qualibet hebdomada vel quolibet mense, si
hoc tempore ob impedimentum vel morbum non potuerint celebrari,
non necessario postea supplendae sunt, sed omitti possunt. E contrario
si ex negligentia omissae sint, postea suppleri debent. La-Croix ib.
n. 171. — Si Missae vel preces indicentur ad tempus indefinitum,
satis est eas dicere ad duos vel tres menses. — La-Croix 1. 6. p. 2.
n. 168. seqq.; Pelliz. tom. 1. tr. 5. c. 9. n. 12.; Suarez de Relig.
tr. 10. 1. 8. c. 2. n. 5.

VII. — VARIA MISSAE ADIUNCTA
635. Quibusnam diebus et quanam hora celebrare liceat? — Fo­
ria K maior, hebd. et Sabb. Sancto solemnis tantum Missa, in eccle­
siis in quibus asservatur SS. Sacramentum, celebrari permittitur. Ea
Sabb. Sancto celebranda est in parochialibus propter benedictionem
fontis, ubi extat. Decr. Clem. XI. 15. Martii 1712.; S. R. C. 19. Dec.
1654. n. 980., 12. Febr. 1690. n. 1822., 14. lun. 1659. n. 1120.,
4. Sept. 1875. n. 3366.; Bened. XIV. Not. 38.; L. 350. Nihilomi­
nus ubi viget consuetudo, ut parochus his diebus celebret, toleranda
est. Et sic ex Ritu Ambrosiano permittitur missa lecta ab uno tantum

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

375

sacerdote. S. R. C. 18. Iui. 1902. — Insuper in parochiis ruralibus,
in quibus tres vel quatuor saltem clerici haberi nequeunt ad sanctas
functiones feria VI. et Sabbato Sancto peragendas, cum minore solemnitate, secundum parvum Rituale Benedicti XIII., S. R. C. 28.
Iui. 1821. n. 2616., parochi de licentia Episcopi, quae pluribus in
locis non quaeritur, quotannis impetranda, celebrare possunt missam
lectam feria V. in Coena D.ni, priusquam in Cathedrali vel Matrice
Convcntualis incipiat. Licet item feria V. in Coena Domini Cardinalibus,
Cf. v. 1. n. 260bl*. 3., necnon Regularium, proprie dictorum, Superiori
celebrare in privato oratorio, et, si oratorium desit, in ecclesia, ianuis
clausis, ad ministrandam religiosis Communionem. S. R. C. 31. Aug.
1839. n. 2799., 9. Dec. 1899. n. 4049. Et, si eo die inciderit festum
de praecepto S. loseph aut Virginis ab Angelo salutatae, vel princi­
palis Patroni, licet tot missas celebrare quot erunt necessariae iussu
et arbitrio Episcopi ; antiquus vero mos Communionis cleri in missa
solemni non omittendus. S. R. C. 12. Sept. 1716. n. 2240., 23. Sept.
1897. ad 1. n. 2769., 26. Sept. 1868. n. 3179. — Feria vero VI. maior,
hebd. omnino prohibitum est sub gravi celebrare. In omnibus autem
ecclesiis in quibus fer. V. in Coena Dni consueta habita est functio
celebrari debet Missa praesanctificatorum, quae non est vera Missa,
est solum sacerdotis communio. S. R. C. 9. Dec. 1899. n. 4049. —
Hisce exceptis diebus quotidie celebrare permittitur. — Decr. Clem. XI.
15. Mart. 1712.; S. R. C. 13. Sept. 1692. n. 1883., 10. lan. 1693.
ad 6. n. 1890., 9. Mart. 1877. n. 3414.; L. 349. 350.
Decreto S. R. C. 10. Dec. 1703. statutum est functiones omnes
hebdomadae sanctae non esse de iuribus mere parochialibus. S. C.
de P. F. 10. Aug. 1841., Collect, vol. 1. η. 936.
Memoriale Rituum Benedicti XIII. adhibendum est in functio­
nibus solemnioribus per annum a Parochis in Paroeciis minoribus, in
quibus non adest clerus. Iuxta hoc Memoriale functiones hebdomadae
Sanctae, aliaeque similes persolvi nequeunt in minoribus ecclesiis non
parochialibus et oratoriis Regularium ac Monialium, sine facultate
S. Sedis. Ex speciali Induito adhiberi potest in ecclesiis non paro­
chialibus, in quibus verificentur conditiones parvarum ecclesiarum,
Americae Latinae ot Insularum Philippinarum.
Hebdomada Sancta: Sacrae functiones huius hebdomadae pro­
priae, non sunt exclusive parochiales, adeoque possunt ab Episcopis
permitti in ecclesiis, in quibus SS. Sacramentum asservatur, S. R.
C. 12. lan. 1704. ad 7. n. 2123., 9. Maii 1884. ad 1. n. 3608.

376

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

In Coena Domini obligatio adest Missam celebrandi in Ecclesiis
Cathedralibus, et Canonici omnes Communionem de manu Episcopi
recipere tenentur; ac omnes de clero inservientes missae pontificali
sacram Communionem sumere tenentur de manu celebrantis.
Sabbatum Sanctum: Prohibentur hac die missae privatae. Distri­
bui hac die potest fidelibus sacra Communio inter missarum solemnia,
et post ea.
Missa privata quacumque hora ab aurora usque ad meridiem dici
potest. Rubr. Miss, de Def. t. 10. n. 1. Aurora computanda est ex
temporum varietate. « Omnes autem conveniunt, quod nulla sit culpa
missas terminare in aurora, et eas incipere parum ante meridiem;
ratio, quia tempus tam aurorae, quam meridiei non mathematice, sed
moraliter accipiendum ». L. 341. Pari modo privilegium celebrandi
una hora ante auroram vel post meridiem, intelligi debet de una
hora ante vel post tempus pro aliis non privilegiatis assignatum;
alioquin enim privilegium parum prodesset. L. 346. — Ubi aurora
valde tarda est, vel valde mane apparet, legitima servari potest con­
suetudo; et ubi non apparet, ab exordio vitae civilis et usualis licet
missam celebrare. S. R. C. 18. Sept. 1634. n. 614. — S. Th. 3 p.
q. 83. a. 2.; E. M. ; Cone. Trid. s. 22. Decr. de observ. et evit. ;
Bened. XIV. Inst. 13. 63.
Missa conventualis ct solemnis qua hora sit celebranda vide in
Rubr. gener. Miss. tit. 15. Cf. hic n. 225.

636. An peccet graviter, qui celebrat ante auroram aut post me­
ridiem? — R. Affirmative, si multum praeveniat, aut protrahat tem­
pus ab Ecclesia statutum; secus vero, si mutatio sit levis; immo si
iusta adsit causa, omni culpa vacabit. Qualis autem censeatur immu­
tatio notabilis, controvertitur. Iuxta communiorem et probabiliorem
sententiam gravis non'habetur, nisi celebratio hora integra ante vel
post tempus statutum incipiatur. L. 343. 346.
In nocte Nativitatis Domini N. I. C. licet tantum solemnem mis­
sam celebrare, ac absque induito S. Sedis non licet deinde alias duas
missas immediate celebrare. S. R. C. 20. Apr. 1641. n. 752., 18. Sept.
1781. n. 2520. Cf. Rubr. Miss. Rom. — E. M.
Indultum tres missas celebrandi nocte Nativitatis concessum est
religiosis et piis domibus et clericorum seminariis, publicum aut pri­
vatum oratorium habentibus, cum facultate asservandi SS. Sacramentum.
Distribui potest Sacra Communio, et auditio missae valet omnibus adstantibus ad satisfaciendum praecepto. Id vero non licet, nisi ianuis

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

377

clausis, neque in ecclesiis vel oratoriis publicis, quae inserviant publico
fidelis populi usui. Idem Indultum Cardinalibus concessum est.

637. Quandonam liceat tempus celebrationis antevertere vel pro­
trahere? — Licet antevertere: l.° In necessitate, v. g., ut morituro
ministretur viaticum, quo casu liceret etiam media nocte celebrare.
2.° Ubi est mos rationabilis, v. g. ut opifices et famuli summo mane
possint sacrum audire. 3.° Vi privilegii, Papae vel Episcopi venia.
L. 343. — Licet protrahere: « l.° Post missam solemnem in festi­
vitate, si solemnis protrahatur ad horam et amplius post meridiem,
immo probabiliter etiam post duas horas... ne magna pars populi
missa careat. 2.° Ex causa itineris per horam post meridiem vel ante
auroram. 3.° Sic etiam causa funeris alicuius magnatis, vel concionis,
vel publicae supplicationis. 4.° Si Episcopus dispenset in aliquo casu
particulari ex rationabili causa. Et recte dicit La-Croix, eamdem fa­
cultatem habere omnes superiores, secluso privilegio, erga suos reli­
giosos, cum sint eorum Ordinarii ». L. 344.
Missam infra horae quadrantem absolvere regulariter grave est,
quia tam brevi temporis spatio nequeunt preces integrae recitari, et
integre ritus perfici et cum debita reverentia, nec sine populi scan­
dalo. Missa neque tertia horae parte brevior, neque dimidia hora
longior esse debet; ut rite omnia fiant et taedio populum non afficiat.
L. n. 400.
638. An et quibusnam conditionibus liceat missam saepius in dic
celebrare? — Extra verae necessitatis casum missam iterare non licet.
Excipe diem Nativitatis D.ni, et, ubi privilegium concessum est,
nempe in Hispania, Lusitania, America Latina, in Insulis Philippinis,
in Antillis, et in caeteris insulis maris caraibici, diem Comm. omn.
fidei, defunct. Et possunt regulares tria accipere stipendia, saeculares
duo tantum, in Aragonia, Cathalaunia, Valentia, et Maiorica; unum
tantum in reliquis locis. C. Consuluisti 3. de Celebrat, missar. Nemo
autem nocte Nativitatis, ne parochus quidem tenetur celebrare tres
missas, sed potest aliquam pro arbitrio omittere. L. 351.—Necessitas
est, si pastor ante ablutionem moneatur de communicando infirmo, et
suam iam hostiam sumpserit, nec alius sacerdos ieiunus reperiatur,
quod tamen vix practicum est, L. 351. Necessitas magis practice est,
ne plures amittant sacrum die festo v. g., si unus parochus duas re­
gat dissitas paroecias, si pars populi ob locorum distantiam ad ean­
dem ecclesiam, vel ob angustiam ecclesiae ad eandem missam con­
venire non possit. — Necessitas haec duas missas celebrandi agnoscenda

378

VIL - VARIA MISSAE ADIUNCTA

est ab Episcopo, iuxta ea quae habet Bened. XIV. C. Declarasti no­
bis 16. Mart. 1746., de Sacrif. miss. 1. 3. c. 5. 6., et ab Episcopo
licentia danda est. Qua vero distantia opus sit, quove fidelium nu­
mero, ut missa possit iterari, Ordinarii arbitrio relinquitur. Etsi uno
lapide distent, aut viginti sint, qui alias Ecclesiae praecepto non sa­
tisfacerent, permittere poterit, immo debet. S. C. C. 31. Iui. 1851.,
12. lan. 1847. — Parochus tenetur secundam missam pro populo,
sicut primam, nullo accepto stipendio, diebus festis applicare in paro­
chiis unitis, excepto casu, in quo parochiarum unio talis sit, ex qua
unica prorsus parochia exsurgat. Quare parochus regens duas paro­
chias, et ideo bis celebrans utrique parochiae suam missam applicare
tenetur. E contra parochus, bis celebrans in una eademque parochia,
non nisi unam missam pro populo applicare tenetur. — Nunquam re­
cipi potest eleemosyna pro secunda missa celebranda, etiam ad pias
causas, et quicumque sit, qui eam celebret, neque ad hanc eleemo­
synam recipiendam allegari potest titulus egestatis seu defectus redi­
tuum. Verum, si quid incommodi sentiat, mercedem ob id exigere
non prohibetur. S. C. C. 23. Mart. 1861., 22. Febr. 1862. — Cele­
brans, cum iterum celebrat ieiunus esse debet ; adeoque purificationem
non sumit, sed eam in paratum vas demittit. S. R. C. 11. Mart. 1828.
n. 3068. Sacerdos in duabus diversis ecclesiis missam eodem die faciens
potest deferre secum purificationem primae missae in aliquo vase
mundo caute custodiendam, ut eam cum purificatione secundae missae
sumat. S. R. C. 9. Maii 1893. ad 5. n. 3798. Cf. E. M. — S. Th. 3.
p. q. 83. a. 2. ad 5.; Suarez d. 83. s. 3.; Lugo Resp. Mor. 1. 1.
d. 10. 12.
Conceditur aliquando, sed longe rarius et difficilius, facultas ter­
tiam quoque missam celebrandi propter specialiores necessitatis ra­
tiones. S. C. C. 20. Dec. 1879.; Monit. Ecclesiast. v. 12. p. 145. seq.
639. Ouonam in loco liceat celebrare? — Non licet communiter
celebrare, nisi in ecclesia, eaque consecrata vel saltem benedicta, quae
non sit polluta, exsecrata aut interdicta; vel ad divinum tantum cul­
tum in dedicato oratorio ; et super altari, non exsecrato. Sub gravi
sacrilegio requiritur altare consecratum, stabile vel portable. Trid. s.
22. Decr. de Obsero., etc.; L. 373. «In Ecclesia interius violata,
nisi prius reconcilietur, non licebit sub gravi peccato, nisi in neces­
sitate. cum venia Episcopi, si is adiri possit, alioquin sine ea, cele­
brare, aut mortuos sepelire. Necessitas autem sufficiens censetur, si
populus, non habet aliam ecclesiam, ubi missam audiat. Si vero ec­

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

379

clesia polluatur incepto Canone, sacerdos utique missam prosequi
debet ». L. 361.
Sub dio missam celebrare grave est, nisi ex graviori necessitate,
et de licentia Ordinarii, si possit peti, v. g., si ecclesia collapsa fue­
rit, vel si in solemni festo non capiat eos qui convenerunt. C. 11.
de Consecr.; Rubr. Miss.; Lugo d. 20. n. 48.; L. 356.
Sine Apostolico induito vel privilegio missam non licet in mari
celebrare. S. R. C. 4. Mart. 1901. Vicen. Quando vero hoc habeatur
Indultum opus est, ut locus ubi missa celebratur nihil indecens aut
indecorum praeseferat. Huiusmodi Indultum concessum est Cardina­
libus, servatis debitis cautelis. Idem Indultum concessum est Episcopis
Americae, Oceaniae et Australiae Romam venientibus vel e Roma
redeuntibus. S. R. C. 30. lun. 1908. Opus autem tunc est, ut mare
sit tranquillum et non adsit periculum effusionis sacrarum specierum
e calice; et, si alius adsit sacerdos, superpelliceo indutus Praesuli
celebranti adsistat, et decens locus sit. Itemque presbyteris cappellanis Societatis Hispanae Navigationis transatlanticae facultas concessa
est « celebrandi per mare missam, cum adsistentia tamen, si fieri
possit alterius sacerdotis superpelliceo induti, dummodo mare sit tran­
quillum et nullum adsit periculum irreverentiae; facta etiam potestate
iis qui missae adstiterint accedendi ad sacram synaxim.... celebrandi
item et admittendi fideles ad sacram communionem, etiam in adimplementum praecepti paschalis, feria V. in Coena Domini ».
Episcopus non potest amplius, ut olim, concedere facultatem ce­
lebrandi in domibus privatorum, neque in oratorio privato. Trid. s.
22. Decr. de Observ. Constat etiam ex S. C. C. 27. Maii 1617., 23.
lan. 1847., in qua dicitur: non licere ulli Episcopo huiusmodi licen­
tias concedere, ne pro actu quidem transeunte; hanc facultatem esse
soli Rom. Pontifici reservatam. Excipitur tamen, si graves adsint cau­
sae et urgentes, et per modum actus transeuntis tantum. S. C. C.
27. Maii 1617., 27. Aug. 1836. Veroncn. ad 7., 7. Iui. 1850., 20.
Dec. 1855.; L. 359. Sed in praesenti haec facultas ampliata est se­
quenti Responso S. C.
« I. An et quibus de causis Ordinarii permittere possint per
modum actus, ut sacrosancta Missa extra locum sacrum, privatis in
domibus, celebretur. — R. Ad I. Affirmative ex iustis et rationa­
bilibus causis, per modum actus, non tamen in cubiculo, sed in loco
decenti, servatisque aliis de iure servandis et gratis omnino quocum­
que titulo ». S. C. de Sacram. 22. Dec. 1912. A. A. S. v. 4.
p. 725.

380

vil. -

VARIA MISSAE ADIUNCTA

Potest quidem Episcopus facultatem concedere sacrum faciendi
in oratoriis publicis, Trid. 1. c., et ibi peragendi ceteras functiones
sacras, quae non sunt stricte parochiales. — S. Th. 3. p. q. 93. a. 3.;
Cf. V. 1. n. 262.; E. M.
Consecratio ecclesiae et altaris ab Episcopo loci est facienda.
Cardinales tamen altaria in ecclesiis sui tituli possunt consecrare. Ec­
clesiae consecratio est in liniendis sacro chrismate duodecim crucibus
insculptis, vel depictis in Ecclesiae parietibus cum verborum forma.
Quare consecratio ipsis Ecclesiae muris adhaeret, unde non exeeratur
ecclesia, cuius incrustatio, intonaco, in qua cruces depictae erant, a
tota ecclesia removeatur, vel si tectum corruat. Consecrari potest ec­
clesia in coemento armato, dummodo duodecim crucium loca et partes
ianuae principalis sint ex lapide. S. R. C. 12. Nov. 1909. In con­
secratione ecclesiae consecrari debet altare maius ; vel, si hoc deficit,
altare minus seu laterale consecrari valet. S. R. C. 24. Maii 1901.
n. 4073. Valida est, sed non licita ecclesiae consecratio, in qua omissa
fuerit consecratio altaris. S. R. C. 19. Maii 1896. Potest autem altare
consecrari, quin prius ecclesia consecretur. Ieiunium praescriptum in
Pontif. Rom., quoad consecrationes ecclesiarum est strictae obligatio­
nis pro Episcopo consecrante et pro iis tantun qui petunt sibi eccle­
siam consecrari. S. R. C. 29. Iui. 1780., 3. Iui. 1909. Non possunt
latini missam celebrare, sine altari portatili ex petra, in ecclesiis, et
altaribus graecorum unitorum, ex tela consecrata ab Episcopo Graeco
cum unctionibus et reliquiis.
Consecrare non licet ecclesiam, in cuius parte subterranea spe­
ctacula, theatri more, ad iuventutem exercendam peragenda essent;
ecclesia enim cum sua parte subterranea consecratur per modum unius.
S. R. C. 4. Maii 1882. n. 3546. ad 1. Neque vero licet in ea sub­
terranea ecclesiae parte retinere vina et alias res mere profanas.
S. R. C. 31. Aug. 1867. ad 5. n. 3157. 639.
640. In quibusnam oratoriis Episcopi possint dare licentiam cele­
brandi I — Permittere possunt, ut id fiat in omni loco religioso et
pio. Locus autem religiosus ille dicitur, in quo religionis, pietatis et
misericordiae opera exercentur, et Episcopi aut alterius Praesulis ec­
clesiastici auctoritate erectus est. Talia sunt monasteria, quaelibet re­
ligiosae communitates, seminaria, etc. Locus vero pius ille vocatur,
qui ad pietatis et misericordiae opera constituitur, et deputatur, etiam
sine Episcopi aut Ecclesiastici praesulis auctoritate. Unde hospitalia
et orphanotrophia quaelibet haberi debent ut loca pia, in quibus

VII. - VARIA MISSAE AD1UNCTA

'

381

proinde Episcopus permittere potest erectionem oratorii, etiamsi eiusmodi loca a potestate civili erecta et constituta fuerint. Adde et ora­
toria in carceribus erigenda. — Quin imo potest Episcopus permit­
tere, ut missa celebretur in hisce atque aliis similibus Oratoriis, ad
quae ex instituto Christifideles accedant pro audienda missa, etiam in
adimplementum praecepti festivi, assentiente domino loci, et Ordinarii
auctoritate interveniente. — Oratoria haec, semipublica nunc dicuntur,
ut distinguantur a publicis, in quibus aditus omnibus patet, et a pri­
vatis, quae in privatis domibus pro commoditate alicuius personae vel
familiae tantum constituuntur. — Potest in hisce oratoriis celebrari
ianuis clausis ; neque opus est, ut quatuor muris oratorium ab aliis
locis separetur, sed potest pro quarto muro aptari tela, quae ape­
riatur in commoditatem audientium missam. — Trid. s. 22. Decr.
de Observ. etc.; S. R. C. S. Mart. 1879. n. 3484., 23. lan. 1899.
n. 4007., 18. Oct. 1901.; L. 357.; E. M.
Privata oratoria neque consecrantur neque solemniter benedicun­
tur, sed tantum simplici benedictione loci benedicuntur. S. R. C. 5.
lun. 1899. ad 6. n. 4025. Oratoria semipublica possunt solemniter
vel privatim tantum benedici. S. R. C. 1. c. ad 5. Simplici benedi­
ctione non deputantur perpetuo ad divinum cultum, uti fit benedictione
solemni, sed ad tempus tantum, quo in eisdem celebrentur divina
mysteria. Quare possunt deinde ad profanos usus ea loca converti.
Facultas obtinenda est a S. Sede erigendi in piis Communitati­
bus aliud oratorium, praeter unum principale. S. R. C. 8. Mart. 1879.
ad 2. Nivern. n. 3484.

641. Quomodo ecclesia polluatur, et quomodo reconciliari debeat?
— R. ad l.um Polluitur seu violatur ecclesia, quando in ea exer­
centur actiones quaedam turpes vel indecentes et loco sacro iniuriosae, ob quas indecens reputatur, ut ibi offeratur Hostia immaculata,
et divina officia celebrentur donec reconcilietur. Polluitur itaque Ec­
clesia: l.° Per homicidium, voluntarium, mortaliter malum, seu iniuriosum saltem immunitati ecclesiasticae. 2.° Per effusionem sanguinis
humani ex percussione, aut vulnere graviter iniurioso. 3.° Per illici­
tam effusionem humani seminis voluntariam. 4.° Per sepulturam non
baptizati, seu infidelis. Excipe probabilius, si sit cathecuinenus ; quia
non censetur infidelis. Item, si sit infans, cuius parentes sint christiani,
quia tunc parentes pro ipso baptismum desiderant. Ita Pichler, Gous­
set 310. contra alios. 5.° Per sepulturam cxcommunicati vitandi. —
Sed, ut ecclesia censeatur polluta, haec crimina debent esse notoria,

382

VIL - VARIA MISSAE ADIUNCTA

ita ut nullo modo celari possint. Debent etiam patrari in ipsa eccle­
sia, non vero tantum in turri, tecto, sacristia, aliisve locis ecclesiae
adhaerentibus. — C. 19. 20. 27. de Consecr. d. 1.; C. 4. 7. 10. de
Consecr. etc.; C. un. h. t. in 6.°; C. 5. de Adulter.; S. R. C. 23.
Apr. 1875. n. 3344.; L. 362. 364.
« Nota τό sanguinis effusionem, quae copiam significat... Unde
non violat, si ex percussione vel vulnere levi, v. g. narium in rixa
puerorum, etiamsi copiosus sanguis effluat, quia in hoc communiter
non adest peccatum mortale ». L. 365. — Non polluitur ecclesia
« per desolationem, exercitium haereticum, spurcitias hominum, vel
animalium isthic stabulatorum, etc., etsi deceat et praxis habeat, ut
per Episcopum, vel saltem sacerdotem, cum aliqua caeremonia re­
concilietur et abluatur, quod in simili casu intellige de altari ».
L. 367.
R. Ad 2.um 1.° Si ecclesia fuit tantum benedicta, reconciliari po­
test a sacerdote, delegato ab Episcopo, cum orationibus consuetis, et
cum aqua benedicta. Aqua autem potest benedici ab ipso sacerdote.
Immo Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. 15. n. 2. ait: « Si ecclesia
simpliciter benedicta fuerit, tunc idem Gregor. IX. in C. 37 ecclesia
de Consecr. eccl., statuit, nulla praeobtenta delegatione, per simplicem
sacerdotem, adhibita aqua benedicta, quam sanctam sive lustralem
vocant, posse ecclesiam pollutam reconciliari ». Verum S. R. C. 8. Iui.
1904. in Nolana respondit opus esse Ordinarii delegatione, uti ha­
betur in Rit. Rom. tit. 8. cap. 18. — 2.° Si vero ecclesia illa fuerit
consecrata, reconciliari debet ab ipso Episcopo, vel a sacerdote dele­
gato a Papa iuxta ritum Pontificalis Romani. Attamen, si non possint
omitti divina officia sine gravi incommodo, Episcopus aliquo impedi­
mento detentus delegare potest sacerdotem ad ecclesiam benedicen­
dam simplici benedictione, donec ipse eam reconciliare et consecrare
possit. — 3.° Oratoria autem privata, licet benedicta et ad cultum
deputata, non censentur pollui : et ideo reconciliatione non indigent.
Suarez d. 8. s, 4. n. 6.; Lugo d. 20. n. 58. 59. — Giraldi p. 1.
s. 598.; L. 362. 363.; S. Th. 3. p. q. 83. a. 3. ad 3.; E. M.
642. Quomodo ecclesia, altare, vasa sacra exsccrentur, et ad cul­
tum iterum idonea reddantur ? — « Exsecratio dicitur, cum res sacra
perdit suam consecrationem, ita ut de novo, consecrari debeat, quod
fit, quando ita destruitur, ut formam et usum suum perdat». L. 368.
— Iam vero censetur ecclesia exsecrari, quando totaliter vel ex ma­
xima parte corruit, vel destruitur, ita ut de novo, saltem ex maiori

VII.

VARIA MISSAE ADIUNCTA

383

parte, aedificari debeat. S. R. C. 31. Aug. 1872. n. 3269. « Ecclesia
(non exsecratur) si una (pars) post alteram (destruatur). Et hoc etiamsi
per intervalla hebdomadarum vel dierum ecclesia tota nova fiat, quia
quaecumque pars accedens manet consecrata, cum maius dignum tra­
hat ad se minus dignum. Idque procedit, etiamsi adsit animus totam
ecclesiam destruendi, quia intentio illa non officit, quin consecratio
perduret. Neque si tectum corruat, quia consecratio est in parietibus ».
L. 368. Ecclesia item non exsecratur, si tota parietum crusta, vulgo
intonaco, etiam simul auferatur. Consecratio enim toti ecclesiae ad­
haeret. S. R. C. 4. Maii 1882. n. 3545., 19. Maii 1896. n. 3907. —
Ecclesia exsecrata, iterum benedicenda vel consecranda est, iuxta ri­
tum et formam praescriptam pro benedictione vel consecratione ec­
clesiarum.
Altare fixum, cuius mensa ex unico el integro lapide constare
debet, consecrationem amittit, cum mensa seu lapis superior a stipite
suo amovetur. S. R. C. 15. Maii 1819. n. 2599., 19. Maii 1896.
n. 3907., 12. Febr. 1897. n. 3947., 10. Nov. 1906. Altaria sive portatilia sive fixa suam consecrationem amittunt per enormem fractu­
ram vel per violationem tumuli, in quo reconduntur sacrae Reliquiae
vel per earundem amissionem. S. R. C. 14. Mart. 1861. n. 3106. Nec
sufficit in illis tumulari alias Reliquias authenticas; sed altaria denuo
sunt consecranda. S. R. C. 7. Dec. 1844. n. 2880.
Vasa sacra, et aliae res consecratae exsecrantur, quando formam
suam amittunt, nec amplius ad usum inservire possunt. Insuper « ca­
lix et patena suam amittunt consecrationem per novam deaurationem,
et sic indigent nova consecratione ». S. R. C. 14. lun. 1845. n. 2889.
Vestis sacra, cuius notabilis pars scissa fuerit, ita ut ad debitum usum
inservire non possit, manet exsecrata, quamvis statim sarciatur, quia
iam suam formam amisit. « Uti vestibus sacris, etiam attritis, ad usus
profanos est mortale. Vestes tamen sacrae in usibus profanis adhibi­
tae non amittunt benedictionem ». L. 370. 371. 376.
Polluta ecclesiae parte, integra ecclesia pollui censetur, etiam cum
coemeterio adiacenti. E contrario, coemeterio polluto, non polluitur
ecclesia. — Exsecrata autem ecclesia, non ideo exsecratur coemete­
rium, nec altaria fixa et integra consecrationem amittunt. — S. Th.
3. p. q. 83. a. 3. ad 2. ad 3. ad 4. ad 5.; L. 367. seqq. ; Suarez
d. 81. s. 2.; E. M.

642?*· Nota: Altare lapideum esse debet, consecratum et tribus
ornatum mappis benedictis; sub gravi requiritur pro missae celebra-

384

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

tione. — Aliud est consecratum fixum, aliud consecratum portatile,
aliud tandem simpliciter fixum ratione structurae fixae totius altaris,
non ratione mensae, super qua celebratur missa, quae potest esse petra
sacra portatilis. — Pro altaris fixi consecratione opus est, ut superior
mensa suppositis lapideis columnis immediate sustentetur, S. R. C.
24. Maii 1901., 5. Iui. 1901., seu, caemento, mensa lapidea, in qua
est reliquiarum loculus, basi inferiori sit coniuncta. — Pro valida con­
secratione altaris fixi vel portatilis sufficit, ut in sepulchro includantur
Reliquiae unius Martyris et Confessorum aut Virginum, aut unius so­
lummodo Martyris. S. R. C. 16. Febr. 1906., 13. Apr. 1867. —
Fixum altare, secus ac portatile, cum titulo consecratur, qui absque
induito pontificio mutari nequit, quique minime sufficit, ut retro in
tabula vitrea vel in fenestra sit expressus. S. R. C. 10. Nov. 1906.
— Cadavera ab altari tribus cubitis distare debere; et tres cubitos
esse fere unum metrum longitudinis ; atque hanc distantiam sepulcro­
rum ab altari sufficere. S. R. C. 12. lan. 1867. — Permitti non po­
test missae celebratio in sacellis, in quibus praescripta distantia alta­
rium a loculis non habetur. S. R. C. 12. lan. 1899., 19 lun. 1908.
— Potest altare consecrari in ecclesia tantum benedicta. Super altare
autem nihil est ponendum quod ad ipsum ornandum et ad missae
sacrificium non pertineat. — Altaris portatilis privilegia omnia ante
Cone. Trid. concessa et postea non confirmata sunt sublata. — Epi­
scopi omnes, sive dioecesani, sive titulares, eodem privilegio conde­
corantur, quo fruuntur Patres cardinales, scilicet ut non solum ipsi
in propriae habitationis oratorio, aut super ara portatili, ubicumque
degant, missam facere aliamque in sui commodum permittere valeant,
sed etiam fideles omnes alterutram ex eisdem missis audientes, quo­
ties opus fuerit, praeceptum Ecclesiae adimpleant.
Ad altaria papalia, seu ad maiora Basilicarum Urbis altaria missa
ab aliis quam ab ipso Summo Pontifice celebrari non potest, nisi de
speciali eiusdem S. Pontificis facultate. A. A. S. v. 5. p. 151.
Altare pallio quoque ornandum est coloris, quoad fieri potest, diei
festo vel officio convenientis. Ita Rubr. praescribitur. Unde S. Alph.
n. 305. sub veniali censet illud requiri. Verum si altare sit ex mar­
more, fere ubique id non servatur, ac pluribus in locis nunquam ad­
hibetur.

643. Quaenam ad missam celebrandam requirantur? — Haec
requiruntur: 1° altare lapideum, fixum vel portatile, ab Episcopo con­
secratum ;
mappa triplex ex lino vel cannabe confecta ; 3.° vestes

385

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

sacrae seu ab Ordinario benedictae; 4.° calix et patena consecrata;
5.° corporale lineum vel ex cannabe, ab Ordinario benedictum ; 6.° palla
pariter linea vel ex cannabe; 7.° purificatorium lineum vel ex can­
nabe; 8.° missale cum pulvillo; 9.° crucifixus, non vero sola crux;
10.° candela duplex accensa ex cera; 11.° bursa, velum, manutergium,
ampullae vitreae; 12.° minister masculus. — Ut grave vel leve est
celebrare sine aliqua re ex istis, ita pariter grave vel leve est cele­
brare cum illa non benedicta, si tamen necessario sit benedicenda;
licet revera minor sit indecentia. Neque vero sufficit quod quis cum
iis nondum benedictis iam celebraverit. S. R. C. 31. Aug. 1867.
n. 3162. — Quod candelas autem attinet, sub gravi ex cera esse debent.
In missis privatis non licet plures, quam duos cereos accendere, nisi
celebret Episcopus, vel nisi solemnitas quaedam extraordinaria, vel
missa sit loco solemnis, aut cantatae, aut SS. Sacramenti expositio
maiorem numerum exigat. Candelas plures quam duas in Missa privata
Praelati Episcopo inferiores super altare adhibere nequeunt, nec Canoni­
cus nec Vicarius Generalis. Collect. S. C. R. Ind. v. Candela. — Rubr.
Rit. Serv. etc. t. 1., de Defect, t. 10. n. 1.; S. Th. 3. p. q. 83. a. 3.;
L. 378.-389. 394.; Bened. XIV. C. Imposito nobis 29. Mart. 1751.
§ 4.; Pius VII. C. Decet Romanos IV. Non. Iui. 1823.; S. R. C. 7.
Aug. 1627. n. 441., 15. Mart. 1664. n. 1287., 14. Dec. 1904.; E. M.
Benedicuntur ab Episcopo, vel etiam a Praelatis Regularibus, ex
privilegio, sed pro suis ecclesiis tantum, sacerdotalia indumenta, ca­
sulae, stolae, manipuli, albae, amicti, cinguli.
Toleratur consuetudo adhibendi ampullas aureas vel argenteas.
Nec prohibetur parvum cochlear pro aqua in calicem infundenda.
S. R. C. 28. Apr. 1866. n. 3149., 6. Febr. 1858. n. 3064.
643.1’1' Cera: Apum conficitur labore. Candelae, quae ex cera esse
debent, sufficit quod maxima ex parte sint ex cera quoad celebratio­
nem missae, secundum Decretum sequens S. R. C. 14. Dec. 1904.
n. 4147. « Episcopi pro viribus curent ut cereus paschalis, cereus in
aqua baptismali immergendus et duae candelae in Missis accenden­
dae, sint ex cera apum saltem in maxima parte; aliarum vero can­
delarum, quae supra Altaribus ponendae sunt, materia in maiori vel
notabili quantitate ex eadem cera sit oportet. Qua in re parochi aliique
rectores ecclesiarum et oratoriorum tuto stare poterunt normis a respectivis Ordinariis traditis, nec privati sacerdotes Missam celebraturi
de qualitate candelarum anxie inquirere tenentur ». — Candelae ex
stearina pro usu sacro prohibentur S. R. C. n. 2865. 3376. ad 3.
Bucceronj. IhsL thcol. moralis III.

25

386

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

Campana : Consecratur oleo infirmorum pro externa unctione, et
pro interna chrismate, solemni benedictione ab Episcopo facta. — Tri­
plex tamen est campanae benedictio. Benedictio solemnis, quae ha­
betur in Pontificali Romano, ab Episcopo facienda; benedictio alia,
quae habetur per novam formulam, et pro campana ad usum eccle­
siae sive sacelli, ab Episcopo vel ab eius delegato facienda, S. R. C.
22. lan. 1908. n. 4211., tertia autem benedictio est pro campana in­
serviente ad profanum usum, S. R. C. 4. Mart. 1892. n. 3770., Ap­
pend. Rit. Rom. — Campanarum pulsatio in Sabbato Sancto non est
de iuribus parochialibus, sed fieri debet ab ecclesia digniore. S. R. C. 12.
lan. 1704. n. 2123. — Non potest Episcopus impedire, quominus Regu­
lares Missam celebrent et campanam pulsent, ante missam parochialem.
Tempore divinorum officiorum laici intra presbyterium permanere
non possunt, neque extra simul cum clericis. Collect. S. R. C. Ind.
v. Presbyterium.

644. Quale peccatum sit celebrare sine calice, patena, corporali,
palla, purificatorio? — Celebrare sine calice et patena, nisi ex gra­
vissima causa, grave est ; sine corporali, nisi ex gravi causa, grave
est; sine palla aut purificatorio leve est. — Purificatorium benedici
necessario non debet, S. R. C. 7. Sept. 1816. ad 12. 13. n. 2572.
Si Purificatorium facile haberi non possit, probabiliter licitum est ce­
lebrare sine eo, eiusque loco adhiberi posse strophiolum mundum,
quod postea ad profanos usus non adhibeatur. — In necessitate, palla
deficiente, aliud corporale, vel purificatorium aut bursa adhiberi po­
test. Palla benedicenda probabilius est cum corporali eadem benedi­
ctione, et pro corporali adhiberi poterit. Permittitur palla panno se­
rico cooperta, et auro contexta, dummodo palla linea subnexa calicem
cooperiat, et pannus superior non sit niger, vel referat signa mortis.
— Ut grave est celebrare sine corporali, vel sine corporali benedicto,
cum immediate Christi Corpus contingat, nisi urgeat gravis necessitas,
ita grave est celebrare corporali valde immundo : veniale vero si valde
immundum non sit. Immo in necessitate, si ipse sacerdos vel alii de­
berent alias omittere sacrum de praecepto, nullum est peccatum. Cor­
porale in extremitatibus potest esse sericum vel auro elaboratum; nec
iterum benedicendum post lotionem. — Rubr. Rit. serv. etc. t. 1. n. 1.,
de Defect, t. 10. n. 1.; S. R. C. 4. Sept. 1880. ad 3. n. 2524.; L. 376.
386.-389.; S. Th. 3. p. q. 82. a. 3., q. 83. a. 3. ad 7. ad 8.; E. M.
645. An calix et patena sub gravi vel sub levi tantum consecrari
debeant; et ex quanam materia sint conflanda? __ R. Ad l.ua Con­

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

387

secrari debent sub mortali ; praeceptum enim circa rem gravem ver­
satur. Gousset 323.; L. 379.
R. Ad 2.um Calicis saltem cuppa debet esse aurea, vel argentea,
vel stannea, in casu necessitatis, intus inaurata; non aerea vel vitrea.
Calix permissus est ex alluminio, servatis praescriptis conditionibus.
Sed Deer. 1. Sept, et 6. Decr. 1866. expuncta sunt a nova Collect.
Fieri vero nequit ex aurichalcho vel cupro. Indultum aliquando con­
cessum est missionariis calices adhibendi ex metallo vulgo dicto cuivre
blanc, aut aere albo elaboratos. — Patena item esse debet ex auro,
vel argento, vel ex alio solido metallo, sed semper inaurata. — Rubr.
Rit. serv. etc. t. 1., de Praepar. etc. n. 1., de Defect, t. 10. n. 1.;
S. Th. 3. p. q. 83. a. 2. ad 6., s. q. 37. a. 5.; L. 370.; Bened. XIV.
C. Etsi pastoralis 20. Maii 1742.; C. Imposito nobis 29. Mart. 1751.;
Cf. 551.; E. M.

646. An exsecretur calix si pereat inauratio? — « Affirmant
Azor, etc., quia tollitur subiectum immediatum consecrationis, cum
tota unctio in superficie calicis fiat. Negat vero probabilius cum sen­
tentia communi Lugo d. 20. n. 94., etc. Ratio, quia licet unctio non
fiat, nisi in superficie, tamen tota moles calicis (seu totus calix, et
non tantum eius superficies) consecratur ». L. 370. Cf. 642.

647. An liceat celebrare sine velo, manutergio, pulvillo, bursa,
et an haec benedicenda? An etiam sine cruce, et an ea benedicenda?
— R. Ad l.um « Recte dicit Busemb. ista non benedici... Dicit LaCroix, celebrare sine velo, quando nullum habetur, non est peccatum,
nam velum, manutergium, pulvillum, ait requiri tantum ad decentiam,
et idem censet de bursa cum Sporer ». L. 395. « Si quid ex his
desit, ex profanis congruenter mundis mutuo accipi, et deinde priori
usui reddi potest ». L. 395.
R. Ad 2.um Leve item est sine cruce celebrare; neque est de
praecepto benedicenda. Et idem docet Pign. de omnibus imaginibus
in altari collocandis. Ea inter candelabra eminere debet, ut a cele­
brante et ab aliis facile conspici possit. In altari, in quo expositum
est Sanctissimum Sacramentum, crux exponi vel non exponi potest
secundum cuiusque dioeceseos consuetudinem. Bened. XIV. C. Acce­
pimus 16. Iui. 1746.; S. C. C. 17. Sept. 1822.; S. R. C. 2. Sept. 1741.
n. 2365.; L. 393. — Non licet tamen missam celebrare coram SSmo Sa­
cramento publice exposito sine necessitate, vel gravi causa, vel ex
speciali induito. Non licet item coram SSmo Sacramento publice expo­
sito Communionem distribuere in eodem altari sive intra sive extra

388

VII.

VARIA MISSAE ADIUNCTA

missam. S. R. C. 11. Maii 1878. ad 1. n. 3448., 18. Maii 1878.
ad 3. n. 3449., 5. Febr. 1879. n. 3482. — S. R. C. 4. Sept. 1880.
ad 4. n. 3524. — E. M.

648. An liceat celebrare aliquando sine missali? Quale requi­
ratur missale? — « Sub gravi peccato (requiritur) missale, canonem
saltem continens... sententia vero communissima... probabiliter dicit
posse quandoque sacerdotem celebrare sine missali, si hoc facile non
posset habere, et ob praeteritam experientiam abesset morale pericu­
lum errandi. Hinc probabiliter inferunt Lugo, etc., licite celebrare sa­
cerdotem, qui ob visus debilitatem memoriter missam recitat », etc.
L. 390. — Missali autem proprio quis uti debet. Si quis tamen in
aliena ecclesia missam celebret, uti potest tum missali romano, tum
missali regularium, quo ecclesia utitur, exclusis tamen ritibus Ordi­
num propriis. S. R. C. 9. Iui. 1895. n. 3862.

649. An sufficiant duae mappae, vel una duplicata? — « Affir­
mant Suarez, Laym., Holzm., Pal. cum Sa., Azor; item Bon., Henr.
et Gob. ap. La-Croix 322. Attamen puto a Rubr. non recedendum
(quae tres mappas praescribit)... Probabiliter tamen aiunt Escob. et
Ron. cum Pasq. id culpam venialem non excedere. Celebrare autem
sine ulla mappa non excusatur a mortali... ; e converso nulla commit­
titur culpa si adsit gravis necessitas sic celebrandi ». L. 375. Quod
superior mappa « usque ad terram pertingat » iuxta rubricam, « hodie
non est in usu ». L. 375. Sed haec consuetudo ex S. R. C. 9. lun. 1899.
non sustinetur. — Rub. de Defect, t. 10. n. 1.
650. An mappae necessario debeant esse benedictae? — R. Af­
firmative ex clara Rubr. de Defect, t. 10. n. 1. Negant tamen Suarez,
aliique dicentes benedictionem requiri tantum ex decentia. Ac S. Alph.
ait: « Haec sententia non videtur improbabilis propter auctoritatem
horum AA., praesertim Suarii, qui testatur consuetudinem esse in
contrarium ». L. 375. Ceterum « talis defectus, ut probabiliter dicunt,
non excedit culpam venialem », a quo excusat « quaevis causa ratio­
nabilis ». L. 373.
651. Quale peccatum sit celebrare sine vestibus sacris? — Cele­
brare sine ullis vestibus sacris, h. e. benedictis, nempe casula, stola,
manipulo, alba, amictu et cingulo, saltem regulariter loquendo, nun­
quam est licitum, etiam in necessitate viatici sumendi. Nam reve­
rentia huic sacramento et sacrificio debita est iusta causa, ut Ecclesia
non permittat sine sacris vestibus, celebrari et ministrari hoc sacra­

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

i
I
i

;
i

‘

I

:
I
I

.
I

389

mentum propter gravia inconvenientia, quae ex hac permissione oriri
possunt. Sallent regulariter loquendo : nam si mors intentetur, nisi sa­
cerdos celebret sine vestibus sacris, altari, aut calice, alii dicunt li­
cere, alii non licere. Leo XII. concessit Vic. Apostolicis Sinensibus,
facultatem indulgendi, ut possent sacerdotes sine sacris vestibus celebrare, tempore persecutionis, et urgente praesertim necessitate mini­
strandi populo aut infirmis ss. eucharistiam. Collect. S. C. de P. F.
n. 853. — Celebrare sine amictu, vel cingulo, leve peccatum est, a
quo iusta causa excusat; sine stola et manipulo, et probabiliter sine
stola vel manipulo, nisi in gravi necessitate, grave est; sine alba vel
casula, nisi in gravissima necessitate et remoto scandalo, grave item
est. — Cingulus probabiliter benedicendus ab Episcopo est. Lineo
congruentius est uti quam serico. Potest laneus adhiberi, et coloris
paramentorum. — Quando autem grave est aliqua sacra veste non uti,
ea uti non benedicta grave pariter est, nisi gravis excuset et proportionata necessitas. Perinde enim est ac si nulla vestis adhibeatur, cum
non nisi per benedictionem sacra fiat. Nihilominus minor quaedam
excusat necessitas, nam externo decori sat cautum est. — Huiusmodi
sacras vestes conficere ex profanis, v. g. planetam ex veste serica mu­
liebri, non est prohibitum. — In Rit. Rom. benedictio habetur sa­
cerdotalium indumentorum in genere; in Pont, vero benedictio ha­
betur in genere et specialis cuiuslibet indumenti. Quando autem sa­
cerdos inferior, facultatem habens, aliquod indumentum sacerdotale
benedicit, uti debet benedictione Rit. Rom. S. R. C. 16. Mart. 1876.
n. 3392. — La-Croix 327. 328. 339. 392.; L. 289. 367. 377.; S. Th.
s. q. 37. a. 5., q. 40. a. 2. ad 2., a. 7.; Bened. XIV. Notif. 21. n. 10.;
Pius. VII. Br. Quo luctu.
Amictus, albae, tobaleae, seu mappulae, confici nequeunt ex alia
materia quam ex lino vel cannabe, S. R. C. 15. Maii 1819. n. 2600.
— Cingulus confici potest ex lino, vel ex lana, vel serico, S. R. C.
22. lan. 1701. n. 2067., 23. Dec. 1862. n. 3118., coloris paramentorum, n. 2194. ad 3. — Planetae, stolae et manipula confici non
possunt ex tela linea vel gossypio, vulgo percallo, coloribus praescri­
ptis tincta, aut depicta. S. R. C. 23. Sept. 1837. n. 2769.
652. An color vestium sit de praecepto? — « Negant Tambur.,
Quarti, Diana, cum Homobono, item Suar, et Aversa ap. La-Croix
340..., sed contradicunt Spor. et Quarti. Et hoc puto probabilius...
Bene tamen censent Spor. et Quarti hanc Rubricam non obligare sub
gravi nisi scandalum adsit, puta si in die Paschatis, vel in quacum-

390

VII.

VARIA MISSAE ADIUNCTA

que missa festiva celebraretur vestibus nigris. Addit Spor. satius esse,
quocumque die facere sacrum in quolibet colore, quam illud omittere;
hinc recte dicit a fortiori excusare omnem rationabilem causam, ut si
concursui sacerdotum non sufficerent vestes debiti coloris ». L. 378.
Ex S. R. C. color vestium servari mandatur.
Prohibetur tum flavus tum caeruleus color. Vestes ex auro con­
textae adhiberi possunt pro colore albo, rubro, vel viridi. S. R. C.
23. Feb. 1839. n. 2788., 5. Dec. 1868. n. 3191. — E. M.

653. Quale peccatum sit celebrare sine ministro? —Est mortale
iuxta omnes. Attamen communiter dicunt dd., licitum esse celebrare
sine ministro, urgente necessitate ministrandi viaticum. Idem conce­
dunt alii, ut populus audiat missam de praecepto. Minister tunc ad­
hiberi posset, licet nesciat sacerdoti respondere. Maior ita saltem ex­
ternus decor servatur. — Licet celebranti missam coeptam prosequi
sine ministro, si hic forte absit, et post breve tempus non revertatur,
praesertim facta iam oblatione. — Si necessitas urgeat, praesertim
apud moniales, permittitur, ut mulier respondeat a longe, dummodo
non immediate ministret ad altare porrigendo urceolos. Id enim sub
gravi prohibetur. C. Inhibendum 1. de Cohabit, cler.; S. R. C. 27.
Aug. 1836. ad 8. n. 27-15. Et ideo, urgente necessitate, satius esset
celebrare sine ministro quam cum femina ministrante. — L. 391. 392.;
S. Th. 3. p. q. 83. a. 5. ad 12.
Tolerantur duo ministri ratione celebritatis et solemnitatis. —
E. M.
« I. An clerici prima tantum tonsura initiati, ad mentem decreti
14. Martii 1906., tangere possint vasa sacra et lintea sacra ac calicem
praeparare in sacristia absque speciali induito ? — Resp. Affirmative.
II. An omnes qui vestem talarem induunt, sint vel non tonsurati, debeant iuxta Rubricas Missalis (Ritus servandus in celebratione
Missae, tit. IL, I.) superpelliceum induere dum Missae inserviunt?
Resp. Affirmative, nisi pro laicis alicuius Familiae religiosae ob­
stent specialia statuta approbata ». S. R. C. 23. Nov. 1906.
654. Quale peccatum sit celebrare sine lumine ? — « Certum est
apud omnes esse mortale celebrare sine ullo lumine ex C. Litteras
ult. de Celebr. miss.... Et hoc etiamsi urgeat necessitas ministrandi
viaticum... Si ante consecrationem deficiat lumen, omnino desistendum
est a celebrando, secus si post consecrationem... Nulla est obligatio
accendendi tertiani candelam post' Sanctus; sic enim hodie communis
usus habet... Communiter et probabiliter dicunt licitum esse celebrare

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

391

cum oleo, vel sebo in necessitate... Non approbo autem id quod di­
cunt Pasq., Gob. et alii, quibus consentit Suar., loquendo de lumine
ex oleo, nempe non esse illicitum celebrare cum candelis ex oleo vel
sebo, etiam ex sola devotione, si aliae haberi non possint: nam haec
non videtur causa gravis sufficiens ad excusandum a mortali... Cele­
brare cum unico lumine cereo probabilius et communius puto... id esse
tantum veniale, a quo puto proinde, quamcumque causam rationabi­
lem, adhuc solius devotionis, secluso scandalo, excusare ». L. 294.;
La-Croix 392. seqq.; E. M.
Verum ex Resp. S. R. C. 7. Sept. 1850. n. 2985. non adeo in­
decens apparet sine lumine celebrare, ut neque liceat in necessitate
viatici ministrandi : neque ita minus decorum est celebrare alio lu­
mine quam cereo, ut non liceat ex sola devotione celebrare. Utrum­
que enim S. C. missionariis aliquando permisit.
Tolerari nequit, ut super altari praeter candelas ex cera habeatur
illuminatio ex gaz aut ex luce electrica. S. R. C. 8. Mart. 1879., 16.
Maii 1902. Non possunt item candelae esse ex stearina, vel ex adipe
ceti, vulgo spermaceti. At in casu verae necessitatis permissae sunt a
S. C. R. 7. Sept. 1850. candelae efformatae ex oleo seu ex adipe
ceti, quae communiter spermaceti appellantur. E. M.

655. An liceat celebrare capite cooperto, sine veste talari, sine
calceis? An liceat canonicis annuium deferre? — R. Ad l.um Non
licet sacrum facere capite cooperto pileolo, absque venia Apost. Sed.
C. Nullus de Cons. d. 1. Utrum hoc sit grave an leve, controvertitur.
Verum, secluso scandalo, non obligat cum gravi incommodo, adeoque
licet infirmo vel seni, Canone excluso. — Celebrare non licet coma
adseititia. Sed hoc multis in locis iam obsolevit. Cf. Ferraris v. Coma
adseititia. — Ruhr. Nit. serv. tit. 1. η. 2. praescribit talarem vestem
celebranti : gravis tamen obligatio non videtur, adeoque rationabilis
causa ab ea excusare potest. — Neque item ex eadem Rubr. ib. licet
celebrare nudis pedibus sine causa, quod non nisi leve esset. « Cle­
rici in sacris praesertim functionibus adhibere debent caligas seu cal­
ceamenta, quibus publice uti solent probati clerici loci seu dioeceseos ».
S. R. C. 31. Aug, 1872. n. 3268. — L. 396. 397. 398.; Bened. XIV.
Inst. 34. n. 14., de Syn. 1. 11. c. 9.
R. Ad 2.um Negative, non obstante quacumque consuetudine. S.
R. C. 11. Apr. 1840. n. 2805., 9. Mart. 1894. n. 3821. — E. M.
656. An liceat submissa voce vel alta omnia pronuntiare? — Sub­
misse omnia pronuntiare, quae secreto dicenda sunt, ut neque a cir­

-•J

392

VU. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

cumstantibus quis audiatur, neque ipsemet se audiat, contra id quod
praescribit Rubr., probabiliter non est mortale. Sed hoc non excusatur
a culpa veniali, cum in Rubr. expresse praecipiatur, ut celebrans ita
pronunciet, ut ipsemet se audiat. Ac non excusatur a mortali qui sic
proferret verba consecrationis. Periculum enim esse potest, ne desit
sufficiens ille sensibilis modus verba pronuntiandi, ut sacramenti forma
esse possint. — Recitare submisse quae alta voce recitanda praeci­
piuntur non est mortale; sed minime potest excusari a veniali, cum
oppositum expresse in Rubr. praecipiatur. Attamen non oportet, ut
omnis populus audiat, sed sufficit ut adstantes attenti, nempe qui prope
sunt ad altare, percipere valeant, quae leguntur. Minus autem elata
voce legi possunt, quae clara voce ex Rubr. sunt legenda ne sacer­
dotes alii celebrantes, in eodem e. g. sacello, aliique missis in eo forte
assistentes perturbentur. Non potest etiam excusari a veniali qui alte
in missa profert quae submisse dicenda sunt, cum sit contra Rubr.,
quae praescribit, ut sacerdos se audiat, et a circumstantibus non au­
diatur. — « Facile assentirem posse peccare mortaliter, qui verba
consecrationis vel Canonis in magna parte tam alte proferret uti au­
diri possent ad 40. passus... Extra hunc casum agnoscere non valeo
in hoc grave peccatum ». L. 414.-416. — Rubr. Rit. serv. etc.; LaCroix 1. 6. p. 2. n. 439.

657. Ati liceat aliquid in missa immutare? — Nihil demere, ad­
dere, variare licet. — Demere aliquid eorum, quae in missa sunt
extraordinaria, neque semper dicuntur, ludica me, Gloria, Comme­
morationes, Collectas additas, Passionem, Credo, Sequentiam, Tractum,
et Praefationem, Communicantes, Flanc igitur, specialia, grave per
se non est, nisi plura omittantur, quae notabilem materiam efficiant.
Ea omittere, quae constanter dicuntur, et ordinaria sunt in missa, grave
per se est, nisi excuset levitas materiae. Gravitas materiae desumitur
hic tum ex quantitate, tum ex qualitate. Et sic quoad ea, quae in
Canone continentur, qui proxime sacrificium attingit, parva quantitas
ad gravem culpam sufficit. — Hinc communiter asseritur, grave esse
omittere Confessionem cum aliis in principio missae, Orationes pro­
prias missae. Epistolam, Evangelium, Praefationem, Offertorium, de­
cem vel octo nomina SS. in Canone, quamlibet orationem in Canone,
Pater noster, Libera nos, fractionem hostiae, vel illius mixtionem cum
Sanguine, multa signa super oblata, purificationem patenae et calicis
post sumptionem, etc. — Grave non videtur Evangelium et Lectio­
nem privatim non legere in missa solemni ; nam a diacono et subdia-

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

393

cono cantantur. Sed certe veniale peccatum est, cum a Rubrica prae­
scribantur. — Veniale est omittere unam tantum ex tribus orationibus
principalibus, Kyrie eleison, Evangelium S. loannis in fine, unum vel
aliud signum super oblata, tunsionem pectoris, ablutionem digitorum
in missa, vinum in purificatione calicis, lotionem manuum ante mis­
sam propter sacrificii reverentiam; post missam nullum est peccatum,
uti etiam omittere orationes pro opportunitate sacerdotis dicendas ante
vel post missam ; eas omittere vestes induendo, communi sententia,
veniale est. Istae enim orationes, uti illa quando sacerdos ante mis­
sam manus lavat, ex Rubrica orationes dicendae sunt, cum orationes
ante missam pro opportunitate sacerdotis tantum recitari possunt, quod
idem dicendum de orationibus post missam, quae gratiarum actio sunt
pro sacerdotis devotione. Mutilare verba aut syncope intermédiare,
salvo sensu et secluso scandalo, veniale est. Veniale etiam est, si sa­
cerdos omittat submisse dicere in missa solemni, quae cantantur a
choro, cum sacerdos et ministri in huiusmodi missa faciant unum.
L. 403.-410.
Monet S. Pius V. ut vinum ad purificationem tantum adhibeatur,
quantum in consecratione, et per eandem partem calicis infundatur,
qua haustus est Sanguis.
Addere gravius prohibetur propter periculum novitatis, et quia
expresse prohibetur ex B. S. Pii V. Missali praefixa. Quare, si quid
addatur, quod sit notabile et quod in Missali non contineatur, grave
est, quamvis ex devotione fiat. « Si vero ex importuna devotione ad­
dantur plures collectae ex eodem Missali, vel Credo, aut Gloria, Pa­
ter, Ave, vel quid simile, id non excedit culpam venialem....: esset
mortale addere Gloria et Credo in missa de Requiem ; quia haec vi­
detur satis gravis inordinatio». L. 411. Ex speciali devotione et ex
iusta causa commemorationem alicuius Sancti, vel collectam pro tri­
bulatis, ad petendam pluviam, etc. addere, nec leve peccatum est, satius
tamen semper est Rubricam servare, L. 412.; « quae pluries orationes
permittit ad libitum celebrantis in missa tantum de festo simplici, aut
de feria, vel votiva privata ». S. R. C. 17. Iui. 1895. ad. 8. n. 3832.
Variare grave vel leve est prout gravis vel levis deformitas inde
in ritu exoriatur. Quare grave est Evangelium legere ante Epistolam,
La-Croix 437. Leve autem per se est, legere unam missam, oratio­
nem, epistolam, evangelium, praefationem, etc., pro alia. La-Croix
371.; L. 409. — Missa convenire debet cum officio, ne discors sit
cultus Sancti vel Mysterii, exceptis diebus, quibus missae votivae vel
Defunctorum permittuntur, et salvo iure missarum de foria vel vigilia,

m

394

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

secundum novissimas Rubricas, tit. 10. n. 2., vel nisi in aliena eccle­
sia, vel oratorio sive publico, sive semipublico, celebretur. S. R. C.
9. Dec. 1895., 14. Mart. 1896., 23. Maii 1896. — Secluso scandalo
et contemptu non est mortale celebrare missam votivam vel de Re­
quiem in diebus vetitis. L. 420. — Notandum hic est, quod dici ne­
queunt missae Defunctorum in Expositione SS. Sacram. 40. Horar.
L. 418. Cum autem expositum est SS. Sacramentum, adhuc in missa
duplici, potest de eo fieri commemoratio. L. 411. — S. Th. 3. p.
q. 83. a. 4. 5.; L. 418. 419. 421. 423. 424.
Nota : Octavae privilegiatae sunt quinque, sc. Nativ. Dfii, Epiph.,
Pasch., Pentec., Corp. Christi. Vigiliae privilegiatae sunt tres, sc. Na­
tiv. Dfii, Epiph., Pentec. Feriae privilegiatae sunt septem sc. IV. Ci­
nerum et omnes fer. Hebd. Mai. S. R. C. 28. sept. 1675. n. 1549.
Missa in aliena ecclesia. — Celebrans in ecclesia propria et in
privatis oratoriis proprio uti debet Kalendario, salvo iure missarum
de feria vel vigilia iuxta novissimas Rubricas, etc. ut iam dictum est.
« Omnes et singuli sacerdotes, tam saeculares quam regulares,
ad Ecclesiam confluentes vel ad Oratorium publicum, Missas quum
Sanctorum tum Beatorum, etsi Regularium proprias, omnino celebrent
Officio eiusdem Ecclesiae vel Oratorii conformes, sive illae in Romano,
sive in Regularium Missali contineantur; exclusis tamen peculiaribus
ritibus Ordinum propriis », e. g. PP. PP., O. S. B.
« Si vero in dicta Ecclesia, vel Oratorio, Officium ritus duplici
inferioris agatur, unicuique ex celebrantibus liberum sit Missam de
Requiem peragere, vel votivam, vel etiam de occurrenti feria; i. e.
de feria maiori, Nova Rubr. Missalis, iis tamen exceptis diebus, in
quibus praefatas Missas Rubricae Missalis Romani vel S. R. C. De­
creta prohibent » 9. Dec. 1895.
Missa autem conformis Officio celebrantis, etsi sit votiva respectu
Kalendarii Ecclesiae, ubi celebratur, « non est votiva nec more vo­
tivo dicenda», 14. Mart. 1896.; celebratur, sc., cum Gloria in ex­
celsis etc. iuxta Kal. celebrantis.
In oratione A cunctis ad litteram N. nominandus est Patronus
seu Titularis illius ecclesiae ubi celebratur, S. R. C. 23. Sept. 1837.;
n. 2769.; et in oratorio privato Patronus civitatis vel loci, S. R. C.
12. Sept. 1840.; n. 2814.: ac regulares possunt praeterea nominare
proprium S. Fundatorem. S. R. C. 2. Dec. 1891. n. 3578.
De R’alendarw adhibendo a sacerdotibus in oratoriis monialium.
— Cappellani aliique sacerdotes celebrantes in internis Oratoriis Mo­
nialium Missam celebrare tenentur conformem officio eiusdem Oratorii,

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

395

quia talia Oratoria non sunt habenda tamquam mere privata. — S.
R. C. 16. Maii 1901. n. 4072.
De sacerdotibus romani ritus quoad ritum ambrosianum. — I. Sa­
cerdotes ritus romani celebrantes in ecclesiis ritus ambrosiani, servent
Kalendarium ritus romani suae dioeceseos, dummodo diebus solemnioribus localibus, e. g. Tituli vel Dedicationis Ecclesiae, Patroni prae­
cipui loci, etc. se conforment quoad colorem et Missam, Kalendario
ecclesiae, in qua Sacrum faciunt.
II. Ipsi sacerdotes celebrantes aliqua vice Missam parochialem
in iisdem ecclesiis, sequi debent Kalendarium et ritum· ambrosianum.
III. Quod valet etiam pro Regularibus, qui ex praecepto gravi
Constitutionum tenentur ad ritum romanum. — S. R. C. 10. lan.
1902. n. 4088.
657.bl’ Missa Conventualis. — Eius obligatio ad unam tantum
reducta est, praeter illas Nativitatis D. N. I. C. et paucas alias. C.
Pii X. Divino afflatu, Rubr. serv. tit. 12., quae ita se habet:
« In Ecclesiis, in quibus adest obligatio Chori, una tantum Missa
cum assistentia Choralium semper celebretur; et quidem de Officio
diei, nisi aliter Rubricae disponant ; aliae Missae, quae hucusque cum
praedicta assistentia celebrabantur, in posterum extra Chorum legan­
tur, post propriam Horam Canonicam ; excipiuntur tamen ab hac re­
gula Missae in Litaniis maioribus et minoribus, et Missae in Festo
Nativitatis Domini. Excipiuntur pariter Missae in anniversariis Crea­
tionis et Coronationis Summi Pontificis, Electionis et Consecrationis
seu Translationis Episcopi, nec non in anniversario ultimi Episcopi
defuncti, et omnium Episcoporum aut Canonicorum ; omnesque Missae
ex fundatione ».
« Licet iuxta novas rubricas tit. VIII. n. 2., cessata sit obli­
gatio recitandi in choro officium defunctorum, nihilominus adhuc ser­
vari debet rubrica missalis tit. V., n. 1. et 2., circa Missam pro de­
functis celebrandam, sive in cantu cum praesentia choralium, si agatur
de Missa conventuali, sive lectam extra chorum iuxta novas rubricas
tit. XII. ». S. R. C. 12. lun. 1912. ad 7.
Porro in praedicta missalis rubrica haec habentur:
« V. De Missis Defunctorum. — 1. Prima die cuiuscumque men­
sis (extra Adventum, Quadrag. et Temp. Pasch.) non impedita of­
ficio duplici vel semiduplici, dicitur missa principalis generaliter pro
defunctis Sacerdotibus, benefactoribus, et aliis. Si vero in ea fuerit
festum simplex vel feria, quae propriam habeat missam, aut resu­

396

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

menda sit missa dominicae praecedentis, quae fuit impedita, et infra
hebdomadam non occurrat alius dies, in quo resumi possit: in ec­
clesiis cathedralibus et collegiatis dicuntur duae missae una pro De­
functis, alia de festo simplici, vel feria praedicta. Sed in ecclesiis non
cathedralibus, nec collegiatis dicatur missa, cum commemoratione ge­
neraliter pro Defunctis.
2. Praeterea fer. II. cuiusque hebdomadae, in qua officium fit
de feria, missa principalis dici potest pro Defunctis. Si autem fuerit
propria missa de feria vel de festo simplici vel resumenda sit missa
dominicae praecedentis, ut supra, in missa de die fiat commemoratio
ut dictum est, pro Defunctis. Excipitur tamen Quadragesima, et to­
tum tempus paschale, et quando per annum officium est duplex, vel
semiduplex, quibus temporibus non dicitur missa Conventualis pro
Defunctis, nisi in die depositionis Defuncti et in anniversario pro De­
functis, neque pro eis fit commemoratio... ».
« Missa conventualis, sine cantu considerari potest veluti solemnis, sive quoad collectas, sive quoad preces in fine Missae, sive
quoad numerum cereorum in altari accensorum... Omittenda tamen
non est in duplicibus secundae classis commemoratio simplicis, quando
ratione solcmni tatis altera Missa cantatur ». S. R. C. 7. Dec. 1888.
n. 3697., 12. Mart. 1836. ad 7. n. 2740., 19. lan. 1906.
Missae privatae de feria aut vigilia. — Permittuntur in feriis
Quadragesimalibus, Quatuor Temporum, 2? Rogationum et in vigiliis
per annum, etiam in festis semiduplicibus et duplicibus, nisi haec sint 1.
et 2. classis, cum eorum commemoratione. Rubr. serv. tit. 10. n. 2.
In hac autem missa de feria aut vigilia adiungenda erit tertia
oratio, si officium ritus semiduplicis recitatum fuerit ; secus vero, si
ritus duplicis. S. R. C. 22. Mart. 1912. ad 5.
« Ad praecavendas dubitationes, quae super recta interpretatione
tit. X. n. 2. et 5. novarum rubricarum.... S. C. sequentes declara­
tiones evulgare censuit;
« 1. Quandocumque in feriis maioribus Missam propriam haben­
tibus ceterisque diebus, de quibus tit. X. n. 2. et 5. novarum rubri­
carum, Missa de feria celebretur, dummodo reapse pro defunctis appli­
cetur, addi potest oratio pro defunctis in quorum suffragium celebra­
tur, etiamsi in ea agenda sit commemoratio de occurrente festo du­
plici minori vel maiori.
2. Huiusmodi oratio pro defunctis non excludit in casu orationes
de tempore, nisi occurrat commemoratio duplicis.

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

397

3. Quando additur ista oratio pro defunctis, non est attendendus
numerus orationum, utrum sit dispar an non.
4. Haec eadem oratio pro defunctis, semper recitari debet pen·
ultimo loco inter orationes ea die a rubricis praescriptas vel permis­
sas, non computatis collectis ab Ordinario imperatis.
5. Oratio pro defunctis in quorum suffragium Missa de feria ap­
plicatur, addi potest, etiamsi ea die a rubricis praecipiatur oratio Om­
nipotens sempiterne Deus, pro vivis et defunctis, vel Fidelütm pro
omnibus defunctis.
6. Ut rite legitimeque applicari possit pro defunctis indulgentia
altaris privilégiât!, oportet ut, diebus in quibus a novis rubricis per­
mittitur, missa de feria omnino celebretur, addita ut supra oratione
pro defunctis pro quibus Missa ipsa celebratur λ. S. R. C. 12. lun. 1912.
Cf. seq. Decr. S. O. infra.

Missa in Dominica. — In missa de Dominica, color de Domi­
nica semper est. Praefatio de Trinitate, vel de Tempore, vel de octava
festi Domini. Ruhr. serv. tit. 10. n. 4.
Quando officium Dominicae 2.ac post Epiphaniam, ad normam
Decreti 2. Mart. 1912., anticipatur die 16. lan., occurrente etiam die
infra aliquam octavam, huius octavae commemoratio fieri debet in of­
ficio eiusdem missae anticipatae. Adiungi vero suffragium non debet
ad Laudes nec Preces ad Primam. S. R. C. 22. Mart. 1912. ad 7. 8.
Tertia oratio de tempore, die Dominica, in Missa, omittitur,
quando occurrat duplex, vel octava, vel infra octavam, et tempore
Passionis. Rubr. serv. tit. 7. n. 4., tit. 10. η. 1.
In duplicibus 2. cl. Praefationem propriam non habentibus, quando
occurrunt in Dominica minori et simul in die octava alicuius festi Do­
mini aut B. Mariae V., aut Apostolorum, adhibenda Praefatio est, quae
dicenda foret in Missa de Dominica. S. R. C. 22. Mart. 1912. ad 6.
Evangelium proprium semper in fine legendum est; quando
commemoratio facta fuerit Dominicae, feriae, vigiliae, Rubr. serv.
tit. 10. n. 3.
Missa votiva. — In Missis votivis, Praefationem propriam non
habentibus, legenda est Praefatio de Officio S. Mariae in Sabbato,
quod in iisdem Missis commemorationem habet. S. R. C. 19. Apr.
1912. ad 11.
In missis votivis numquam legitur in fine aliud Evangelium, nisi
S. loannis, In principio, iuxta Rubr. tit. 12. — Cf. Decr. Gener, de
missis votivis 30. lun. 1896. n. 3922.

398

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

Missa votiva privata dici potest de SSma Trinitate, de Spiritu
Sancto, de Nomine lesu, de SS. Sacramento, de S. Corde lesu, de
Cruce, de Passione, de Pretiosissimo Sanguine, et non de aliis My­
steriis nec de Tempore.
Dici praeterea potest de B. Maria V., legendo unam ex quinque
quae in Missali habentur, secundum temporis qualitatem. Itemque dici
potest missa de septem Doloribus B. Mariae V., et de eius Immacu­
lata Conceptione ac de Apparitione B. Μ. V. Imm. S. R. C. 25. lun.
1909. ad 11.
Missa etiam privata votiva dici potest de quolibet Sancto, in
Martyr. Rom. relato, non etiam de Beato, nisi officium de eo fuerit
concessum et cum officio speciale indultum pro missa votiva. S. R. C.
30. lun. 1896. n. 1922.
Ad sacerdotis arbitrium legi potest semper ac officium non sit
duplex nec sit dominica; Prohibetur vero infra octavas Nativitatis,
Epiphaniae, Paschatis, Pentecostes, Corporis Christi ; toto quadragesimali tempore: feriis Quatuor temporum; feria secunda Rogatio­
num ; diebus Rogationum, si fiat processio, in ecclesiis parochialibus,
habentibus unam missam ; vigiliis; Commemoratione omnium fidelium
defunctorum ; in feria, in qua anticipanda vel reponenda est missa
Dominicae. — S. R. C. 21. lun. 1620. n. 1403., 28. Sept. 1675.
n. 1549., 31. Aug. 1680. n. 1649., Pius X. C. Divino afflatu, Rubr.
serv. tit. 10. n. 2. 5.
Missa votiva solemnis pro re gravi, vel publica Ecclesiae, ex Or­
dinarii indictione, e. g. propter pluviam petendam etc., prohibetur in
festis duplicibus 1. classis, in dominicis 1. classis, fer. IV. Cinerum,
Maiori Hebdomada, Vigiliis Nativitatis et Pentecostes. Quibus diebus,
nisi obstet mysterii identitas, additur oratio missae votivae sub unica
conclusione cum prima oratione, etsi alia fiat comm. S. R. C. 30. lun.
1896. n. 2922.
In his missis dicitur Gl. et Cr., nisi celebrentur in colore vio­
laceo; et die dominica etiam in colore violaceo dicitur Cr. Praefatio
propria, aut propria octavae, aut de Tempore, alias Praefatio com­
munis. Dicitur una tantum oratio et Ev. ultimum S. loannis.

Missa votiva de S. Corde lesu, quae celebrari potest prima
feria sexta cuiusvis mensis in ecclesiis et oratoriis, ubi mane, Ordi­
nario approbante, peraguntur specialia pietatis exercitia in honorem
SS. Cordis, unicam habet Orationem, et habet Gloria et Credo, omisso
Alleluia, extra tempus paschale, ad Introitum, Offertorium et Com-

VII.

VARIA MISSAE ADIUNCTA

399

munionein. Uti solemnis habetur; proinde post eam omittuntur preces
a Leone XIII. praescriptae pro privatis missis. S. R. C. 28. lun.
1889. n. 2712., 20. Maii 1890. ad 1. n. 3731., 19. Febr. 1892. ad 3.
n. 3769., 20. Maii 1892. n. 3773., 30. Aug. 1892. ad 1. n. 3792.,
8. lun. 1911.
Haec vero missa prohibetur in festis Domini ; in vigilia Epipha­
niae, in feria sexta in Parasceve; infra octavas Epiphaniae, Paschatis,
Pentecostes, Corporis Christi ; in festo Purificationis B. Μ. V. ; in du­
plicibus 1. cl. ; in diebus festis, etiam suppressis, in ecclesiis parochialibus, quae unam etiam habent missam ; in Commemoratione omnium
Fidelium Defunctorum. S. R. C. 28. lun. 1888. n. 3712.
In expositione SSmi Sacramenti pro pio exercitio quadraginta,
horarum, missa dicitur votiva SSmi Sacramenti. Dicitur Gloria et
Credo, Praef. Nativ., et omittitur omnis commemoratio et collecta.
Canitur haec missa regulariter in altari, in quo exponendum vel ex­
positum est SS. Sacramentum. Infra octavam SS. Corporis Christi
missa est de eadem octava cum sequentia et unica oratione, sine Commemor. et collectis. — S. R. C. n. 1332. ad 7. 8.
Missa tamen dicitur diei currentis cum commemoratione SSmi
Sacramenti sub unica conclusione, omissis omnibus commemorationibus
et collectis, in dominicis 1. et 2. classis, in festis 1. et 2. classis,
feria IV. Cinerum, triduo Maioris Hebdomadae, omnibus diebus octa­
vae Paschae, Pentecostes, Epiphaniae, Vigiliis Nativitatis et Penteco­
stes, et octava propria privilegiata. — Commemoratio vero SSmi Sa­
cramenti omittenda erit, si festum 1. et 2. classis, aut octava propria
privilegiata sit de Passione, de Cruce, de SS. Redemptore, de Pre­
tiosissimo Sanguine, de SS. Corde lesu. — Si festum aliquod 1. vel
2. cl. occurrat in Dominica, tunc secundo loco fit commemoratio Do­
minicae et dicitur eius Evangelium in fine.
Missa votiva de pace pro secunda die, tempore Orationis qua­
draginta horarum, cantanda, celebrari debet, in quantum fieri potest,
iuxta Instructionem Clementinam, in Altari, in quo SS. Sacramentum
non asservatur. Suppleri tamen potest, extra Romam, per aliam vo­
tivam ex iis quae in Missali continentur, arbitrio Episcopi. S. R. C.
9. Maii 1857. ad 4. n. 3049.
Missa praedicta pro pace est sine Gl. et sine Cr. cum orat. SSmi
Sacramenti, sub unica conclusione. Praef. est comm., seu de tempore,
et ad elevat, non pulsatur campanula. Diebus Dominicis additur com­
mem. Dominicae sub unica conclusione et Cr., et dicitur Praef. de

400

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

Trinitate, nisi sit alia dicenda de tempore. In diebus exceptis, modo
commemoratis paragr. Missa tamen, missa est, ut supra, cum orat,
pro Pace sub unica conclusione, omissa orat. SS. Sacramenti. Infra
octavam SS. Corporis Christi dicitur Missa, ut supr. paragr. In ex­
positione, addita orat, pro pace, sub unica conclusione.
Missae privatae tempore expositionis SSmi Sacramenti dicuntur
de festo vel de alio currenti officio cum oratione SSmi Sacramenti
post alias a Rubrica praescriptas; quae tamen omittitur in duplicibus
1. et 2. classis. S. R. C. 2. Dec. 1684. ad 4. n. 1744. In his missis
non pulsatur campanula ad elevationem. Sacerdos autem, transiens
ante SS. Sacramentum publice expositum, genuflectit primum et deinde
detegit caput, adorat, cooperit caput et surgit.

Missa votiva pro sponsis. — Omittitur in ea Gloria et Credo,
dicitur in fine Benedicamus Domino, et Evangelium S. loannis, et
tres dicuntur orationes. Si in festo duplici celebretur, fiunt tantum
commemorationes, et omittitur tertia oratio de tempore. S. R. C.
Maii 1012.
Diebus impeditis legitur missa de die cum commemoratione pro
sponsis post orationes praescriptas ; ac post Pater noster et ante Be­
nedictionem orationes propriae recitantur praedictae missae.
Cum nuptiae celebratae fuerint tempore prohibito, et sponsi
postea benedictionem nuptialem petierint, non est expectandus dies
in quo missa votiva pro sponsis dici possit, sed benedictio nuptialis
impertiri potest infra missam, puta de festo duplici 2. cl., cum com­
memoratione pro sponsis. S. R. C. 27. Maii 1911.
Prohibetur praedicta missa diebus dominicis et festis duplicibus
1. et 2. cl., diebus festis de praecepto, vigilia Pentecostes, tota octava
Pentecostes, tota octava Epiphaniae, tota octava Corporis Christi,
aliisque diebus duplicia 2. classis excludentibus, Commemoratione
omnium Fidelium Defunctorum, ac diebus Rogationum, si fiat Pro­
cessio, in Ecclesiis parochialibus, quae unam tantum habent missam.
S. R. C. 28. Iui. 1911.
Missa pro sponso et sponsa omitti debet, itemque benedictio
nuptiarum, si mulier sit vidua, et alias hanc acceperit benedictionem,
S. R. C. 30. lun. 1S96. n. 3922., vel si vir ad secundas transiens
nuptias alias benedictionem acceperit, nisi consuetudo vigeat benedi­
ctionem impertiendi, si vir tantum eam acceperit. S. O. 28. Febr. 1912.
Missa pro Defunctis. — Missa solemnis vel cum cantu de Requit
die vel pro die obitus aut depositionis, praesente, insepulto, vel etiam

401

VARIA MISSAE ADIUNCTA

sepulto, non ultra biduum, cadavere, prohibetur, in festis dupl. 1. classis
Nativitatis, Epiphaniae, Paschatis, Ascensionis, Pentecostes, sed non
etiam feriis II. et III. infra octavas Paschae et Pentecostes,
nitatis, Commemorationis solemnis Corporis Christi, et in Dominica,
in quam transfertur solemnitas externa Commemorationis SS. Sacra­
menti ; — in festis Immaculatae Conceptionis, Annuntiationis, Assum­
ptionis B. Mariae V.; — in Nativitate S. loannis Bapt., in Comme­
moratione et solemnitate S. loseph, in festo SS. Apost. Petri et Pauli,
Omnium Sanctorum, Patroni loci, Dedicationis ac Titularis ecclesiae,
ultimo triduo maioris hebdomadae, ac tempore expositionis SSmi Sa­
cramenti. — Prohibetur praeterea in feria IV. Cinerum, diebus domi­
nicis ac festis de praecepto, etiam suppressis, vigilia Pentecostes, si
fieri debeat benedictio fontis, et diebus S. Marci ac Rogationum, si
fiat processio, in ecclesiis parochialibus, unam tantum habentibus mis­
sam. — S. R. C. 3. Mart. 1761. ad 6. n. 2461., 7. Dec. 1844. ad 7.
n. 2872.,
Ian. 18S3. n. 3570., 2. Dec. 1891. n. 3755., 13 Febr.
1892. ad 26. n. 3767., 19. Maii 1896. n. 3903., 12. lan. 1897. ad 5.
n. 3944.,
lan. 1897. n. 3946., 16. Nov. 1898. q. 1. ad 1.2.3.
n. 4003., 5. Iui. 1901. n. 4076., 8. lan. 1904. n. 4130., 28. Iui. 1911.
ad 6. 7. n. 4274.
Corpus censetur praesens, cuius praesentiae defectum excusat
causa gravis, non solum si adhuc remaneat insepultum, sed etiam si
iam sit humatum, sed non ultra biduum a depositione.
Missa solemnis seu cum cantu de Reqziie die vel pro die obitus,
aut depositionis, cantari potest, pro prima tantum vice, post obitum
vel post acceptum nuntium, prima die libera a festis duplicibus 1. aut
2. cl., et a dominicis vel festis de praecepto etiam suppressis, et ex­
clusis vigiliis Nativitatis, Epiphaniae et Pentecostes, diebus infra octa­
vas Nativitatis, Epiphaniae, Paschatis, Pentecostes, Commemorationis
solemnis SS. Corporis Christi ; feria quarta Cinerum ; tota maiori
hebdomada. C. Divino afflatu, Rubr. serv. tit. 10. n.
28 Iui. 1911. ad 5.
Eodem autem modo, i. e. sub iisdem clausulis et conditionibus,
permittitur missa exequialis lecta pro paupere defuncto ac missa cum
cantu. S. R. C. 9. Maii 1889. n. 4024.
Per diem obitus vel depositionis intelligitur totum spatium tem­
poris ab obitu usque ad depositionem, quamvis sit plurium dierum.

Missa solemnis vel cum cantu die 3" 7.a 3O.a et anniversaria ab
obitu aut depositione, vel alia die stabiliter determinata, si hisce dieBucceronî. Inst, theoL moralis 111.

I

26

402

VII. - VARIA MISSAE ADIÜNCTA

bus impediatur, anticipari vel transferri potest ad primam diem li­
beram.
Prohibetur praedicta missa in dominicis et festis de praecepto,
etiam suppressis, in duplicibus 1. et 2. cl.; in vigiliis Nativitatis et
Pentecostes; infra octavas Nativitatis, Epiphaniae, Paschatis, Pente­
costes, Corporis Christi ; feria IV. Cinerum; tota Maiori Hebdomada;
durante solemni expositione SS. Sacramenti ; diebus Rogationum, si
fiat processio, in ecclesiis parochialibus, unam missam habentibus.
In duplicibus minoribus, exceptis hisce memoratis diebus, cele­
brari possunt anniversaria late sumpta, id est non a die obitus, aut
depositionis, quae a Capitulis, Communitatibus, Confraternitatibus,
aliisque piis Sodalitiis pro confratribus defunctis semel in anno solent
celebrari. Similiter infra octavam Omnium Fidelium Defunctorum an­
niversaria late sumpta pro fidelium pietate possunt celebrari. Etiam
in hisce missis dicitur unica oratio cum sequentia. — S. R. C. 23. Aug.
1766. ad 1. 2. n. 2482., 2. Dec. 1891. n. 3753., C. Divino afflatu,
Rubr. serv. tit. 10. n. 5.

Missae privatae Defunctorum die vel pro die obitus, aut deposi­
tionis, praesente, insepulto, vel etiam sepullo, non ultra biduum, ca­
davere, celebrari non possunt sine applicatione pro defuncto, cuius
cadaver sit physice vel moraliter praesens. Neque vero celebrari pos­
sunt in ecclesiis et in oratoriis publicis, nisi eadem die fiat illi funus
cum missa exequiali. S. C. R. 12. Ian. 1S97. n. 3944. ad 3.
In ecclesiis et oratoriis publicis et semipublicis Seminariorum,
Collegiorum, Religiosarum Communitatum, missae privatae seinel
tantum legi possunt in una ex tribus diebus ab obitu, usque ad se­
pulturam. In oratoriis vero privatis legi possunt omnibus et singulis
diebus ab obitu usque ad sepulturam, dummodo cadaver sit adhuc
physice praesens in domo, nec sit dies prohibita. S. R. C. 16. Maii
1902. n. 4096., 10. Nov. 1906. n. 4192.
Prohibentur enim in duplicibus 1. et 2. classis; in dominicis et
festis de praecepto, etiam suppressis; in vigiliis Nativitatis, Epipha­
niae, et Pentecostes; die octava Epiphaniae et Corporis Christi ; infra
octavas Paschatis et Pentecostes ; feria quarta Cinerum ; tota Maiori
Hebdomada: durante solemni expositione SS. Sacramenti. — S. R.
C 12. lan. 1897. ad 3. ad 4. ad 5. n. 3944., 28. Maii 1897. n. 3957.,
28. lui. 1911. ad 5.
_ i ' missae pro Defunctis, sive solemnes sivi privatae prohiben­
tur in dominicis; in testis duplicibus, etiam non de praecepto, infra

VII. - VARI/X MISSAE ADIÜNCTA

403

octavas Nativitatis, Epiphaniae, Paschatis, Pentecostes, Corporis Christi ;
in Vigiliis Nativitatis, Epiphaniae, Pentecostes, durante expositione so
leinni SS. Sacramenti; diebus Rogationum, si fiat processio, τη ec­
clesiis parochialibus, unam tantum habentibus missam. — Privatae
etiam in feriis Quadragesimae, excepta, in unaquaque hebdomada,
prima die libera ab officio ritus duplicis, Quatuor Temporum, II. Ro­
gationum et in aliis etiam Vigiliis, ac in diebus, quibus anticipatur
vel reponitur missa Dominicae. Collect. S. R. C. Index Gener. V.
Missa privata de Requie, C. Divino afflatu, Ruhr. serv. tit. 10. n. 2.
Licebit tamen in Missis privatis de enumeratis feriis et vigiliis
(praecedenti paragraphe) orationem addi pro Defunctis, pro quibus sa­
crificium applicatur, penultimo loco, prout permittit Rubrica Missalis;
et ita acquiri poterit indulgentia altaris privilegiati. Pius X. C. Divino
afflatu, Rubr. serv. tit. 10. n. 5. — Cf. seq. Decr. S. O. infra.

In ecclesiis autem vel sacellis sepulchreli missae de Requie quo­
cumque die possunt dici, exceptis tamen festis duplicibus 1. aut 2.
classis; dominicis ac festis de praecepto etiam suppressis, vigiliis Na­
tivitatis, Epiphaniae, Pentecostes, feria IV. Cinerum, tota maiori Hebdo­
mada, et octavis privilegiatis. — S. R. C. 19. Maii 1896. n. 3903.
In his missis quotidianis saltem tres dicendae sunt orationes,
L* pro quo fit applicatio, 2.* ad libitum, tertia est Fidelium. Si vero
pro defunctis in genere missa celebretur, vel nesciatur an pro defun­
cto vel pro defuncta, an pro uno vel pluribus defunctis, an pro vivis,
vel delimetis, orationes dicendae sunt, quae pro missis quotidianis in
Missali prostant. S. R. C. 30. lun. 1896. n. 3920.
In iisdem quotidianis missis plures addi possunt orationes, impari
cum aliis praescriptis servato numero, ct orationi pro omnibus De­
functis postremo loco assignato. S. R. C. 30. lun. 1896. Decr. Geneven. 3920.

Decretum de qualitate missae ad indulgentiam altaris privilegiati
lucrandam. — « Ad altaris privilegiati, quod vocant, Indulgentiam
lucrandam, non amplius in posterum sub poena nullitatis requiri,
Missam de requie aut de feria vel vigilia cum Oratione defuncti pro­
pria celebrari ; id tamen laudabiliter fieri, cum licet ac decet, pieta­
tis gratia erga defunctum ». S. O. 19. Eebr. 1913. A. A. S. v. 5.
p. 122.

Collectae, Orationes. — Collectae ab Episcopo imperatae, nisi fue­
rint ab Ordinario pro re gravi praescriptae, omittuntur in duplicibus

404

VII.

VARIA MISSAE ADIUNCTA

1. et 2. classis, in Dominicis 1. et 2. classis, in Vigiliis Nativitatis
et Pentecostes, infra octavas Nativitatis, Epiphaniae, Paschatis, Pen­
tecostes, Corporis Christi, et semper ac plus quam tres orationes a Ru­
brica praescribuntur. Rubr. serv. tit. 11.
Suppressa censenda non est facultas adiiciendi in Missa orationes
usque ad septem in simplicibus et ferialibus, per novas Rubricas, quae
collectas excludunt, quando habetur quarta oratio. Collectae autem,
si fuerint duae, ambae adiiciendae sunt post tertiam praescriptam
orationem. S. R. C. 22. Mart. 1912. ad 10. 11.
« Collectae ab Ordinario imperatae, ex novis rubricis, tit. XI.,
omittendae sunt, quandocumque in Missa dicendae sint plusquam tres
Orationes a rubrica eo die praescriptae. Quaeritur ergo : An Collectae
omittendae sint, quando in Missis privatis, post tres Orationes eo die
praescriptas, addita est oratio sanctissimi Sacramenti publice expositi,
vel pro Papa aut FLpiscopo in respecti vis anniversariis electionis, seu
consecrationis aut coronationis? — R. Affirmative ». S. R. C. 21.
lun. 1912. ad 5.
In anniversario electionis et consecrationis Summi Pontificis in
toto orbe, et Episcopi in ipsius dioecesi dicenda est collecta. Anni­
versarium electionis seu translationis Episcopi ad effectum Missae seu
Collectae iuxta Caeremoniale Episcoporum 1. 2. c. 35. est, ex Decr.
S. R. C. Urbis et Orbis, 8. lan. 1910. est: l.° Pro Episcopi residentialibus, electis vel translatis in Consistorio, dies Consistorii. — 2.° Pro
Episcopis residentialibus, electis vel translatis per Breve ante Consi­
storium dies datae Litterar. Apostolicar. — 3.° Pro Episcopis Coadiutoribus cum futura successione post mortem Coadiuti dies datae Litterar.
Collecta ab Episcopo loci imperata, etiam a Regularibus dicenda
est, etiam ab extraneis Sacerdotibus. Omittenda in missa conventual!
seu solemni.
« Collectae ab Episcopo seu Ordinario loci imperatae, quae si­
mul cum Orationibus a Rubrica praescriptis septenarium numerum
excedunt omitti debent ». S. R. C. 19. lan. 1906.

Capitis inclinatio ad nomen Sancti in eius vigilia. — <« In vi­
gilia Festi alicuius Sancti, cuius nomen continetur in Canone Missae,
celebrans caput inclinare debet, quum idem nomen pronuntiat, iuxta
Rubricas Missalis de Ritu celebrandi Missam tit. V. n. 2. ». S. R. C.
24. Nov. 1911.
m fim Missae. — Praescriptae Preces in fine Missae
omittend u sunt, si Missa cum aliqua solemnitate celebretur, vel Mis-

VII

VARIA MISSAE A DI UNCTA

405

sam, quin celebrans ab altari recedat, immediate ac rite subsequatur
aliqua sacra functio vel pium exercitium. S. R. C. 20. lun. 1913.,
A. A. S. v. 5. p. 311.
Gratiarum actio. — Sacerdotes, post missae sacrificium recitantes
Orationem : Obsecro te, dulcissime Domine, etc., ac nisi impediantur
genuflexi, remissionem obtinent, rite dispositi, defectuum et culparum
in eo litando contractarum, ac Indulgentiam trium annorum. S. O.
29. Aug. 1912., A. A. S. v. 4. p. 642.
Passio in Missa. — Pars ordinaria missae non est. Illam omit­
tere in celebratione Missae posset sacerdos infirmus, qui secus non
posset missam celebrare, ultimam legendo tantum partem, et privatim
celebrando ad scandalum vitandum.

Evangelium. — Pars ordinaria missae est, quam omittere grave
est. — Sacerdos celebrans coram Cardinali, Archiepiscopo Provinciae
vel Ordinario loci, lecto Evangelio librum non osculatur, nec dicit:
Per evangclica dicta, sed statim incipit Credo vel expectat donec Cappellanus Episcopi, cotta indutus, vel, si desit, minister, Episcopo Missale deosculandum attulerit, Caerem. Episc. 1. 1. 'c. 30. n. 1.

Benedictio danda a Sacerdote in fine missae, ex Rubr. tit. XII.
n. 399., si celebret coram Summo Pontifice, Cardinali, Patriarcha,
Archiepiscopo, Episcopo, in Provincia, Civitate vel Dioecesi sua exsi­
stente, sacerdos, dicto Placeat, etc., dicit: Benedicat vos, omnipotens
Deus, et conversus se ad summum Pontificem genuflexus, ad Cardi­
nalem vero et alios ex supradictis, capite inclinato, prosequitur: Pater
et Filius et Spiritus Sanctus, benedicens adstantes a parte, ubi non
adest Pontifex, Cardinalis, etc. Benedictio vero ab ipso Episcopo danda
est, in missa solemni, quando ei assistit in sua dioecesi cappa magna
vel pluviali indutus.

Aqua lustralis. — Ultimo triduo maioris hebdomadae a sacris
vasis removetur. Sacerdos ea se signat si commode possit, e sacristia
egrediens, ad missam celebrandam. Eius aspersio facienda est in ec­
clesiis Collegialibus ante Missam conventualem, dominicis diebus ; qui­
bus diebus fieri etiam potest in aliis ecclesiis, sed non debet. In do­
minicis aspersio populi cum aqua benedicta facienda est ad cancellos
presbyterii. — Inter sacramentalia recensetur.
Presbyter assistens, in missa solemni, per se, nonnisi Episcopis
aliisque Praelatis inferioribus debetur, dum actu pontificalia exercent.
Permittitur pro Neo-sacerdotc presbyter assistens, cum pluviali sine

406

VII.

VARIA MISSAE ADIUNCTA

stola, et etiam cum stola si sit consuetudo. Presbyter, qui assistentiam praebet Episcopo privatim celebranti stolam deferre non potest,
nisi item sit consuetudo.

657.Ur Cantus, Musica, Organum, Lingua vernacula. — « Can­
tiones quascumque vernaculas esse omnino prohibitas in omnibus mis­
sis, quae vel solemniter, vel solum in cantu celebrantur; ita ut mo­
dulationibus, quas liturgico idiomate Rubricae praescribunt, nulli liceat
alias addere vel immiscere... Dum SS. Sacramentum, sive sub una
sive sub altera specie elevatur, cantoribus esse omnino silendum,
iuxta Rubricas, iisdemque cum caeteris Sacramentum adorandum ».
S. R. C. 22. Maii 1894. Decr. Gener, n. 3827. Cf. S. R. C. 31. lan.
1896. n. 3880. — E. M.
Prohibentur etiam mulieres et puellae intra vel extra ambitum
chori canere in missis solemnibus S. R. C. 17. Sept. 1897. n. 3964.
Ac Cantus Gregorianus in ecclesiis praecipitur. S. R. C. 8. lan. 1904.
Musica autem ad tramitem Motus Proprii Pii X. 22. Nov. 1903. bene
admittitur.
Sustineri potest hodiernus usus cantum Gregorianum organis
adiuvandi, exceptis tantummodo iis Officiorum ac Missarum partibus,
quae iuxta nunc vigentes leges sine comitantibus organis debeant pe­
nitus decantari. Et in casu necessitatis, etiam in officiis et Missis, in
quibus sonus organi prohibetur, licet organum adhibere solummodo
ad associandum et sustinendum cantum, silente organo cum silet can­
tus, sive adhibeatur cantus Gregorianus, sive polyphonicus. S. C. R.
11. Maii 1911., 22. Mart. 1912.
« Cum in Motu proprio SS. D. N. Pii P. X. Inter pastoralis of­
ficii de musica sacra 22. Nov. 1903. praecipiatur, ut « cantus grego­
rianus in populi usus restituendus curetur, quoad divinas Laudes
mysteriaque celebranda magis agentium partem, antiquorum more,
fideles conferant » quaeritur: Licebitne permittere, ut puellae ac mu­
lieres in scamnis sedentes, ipsis in ecclesia assignatis separatim a viris,
partem invariabiles missae cantent (cantu gregoriano) ; vel saltem extra
functiones liturgicas, hymnos aut cantilenas vernaculas cantent?
R Affirmative ad utrumque, et ad mentem. Mens est: l.° ut
intra christifideles viri et pueri, quantum fieri potest, suam partem
divinis Laudibus concelebrandis conferant, haud exclusis tamen, ma­
xime ipsorum defectu, mulieribus et puellis ; et 2.° ut ubi officiatura
choralis habetur, cantus exclusivus mulierum, praesertim in cathedralibus ecclesiis non admittatur, nisi ex gravi causa ab Ordinario agno­

VII.

VARIA MISSAE ADIUNCTA

407

scenda; et cauto semper ut quaevis inordinatio vitetur». S. R. C.
17. Ian. 1908. ad 2. — « Viri a mulieribus omnino sint separati,
vitato quolibet inconvenienti, et onerata, super his, Ordinariorum con­
scientia ». S. R. C. 18. Dec. 1908.
« An in Missa solem ni et aliis functionibus, in Ecclesiis, quibus
est carentia magistri organi vel cantorum, etiam laicorum, liceat uti
machina vulgo dicta Grammofono pro cantu, stricte liturgico grego­
riano, partium variabilium Missae solemnis, hymnorum et aliorum can­
ticorum? — R. Negative».
Vernaculo idiomate cantica in sacris functionibus prohibentur,
ideoque etiam in Missis cum cantu celebratis. Extra functiones vero
et in ipsis Missis privatis, quas vocant, toleratur consuetudo contraria.
S. R. C. 8. lan. 1904.
« Preces et hymni liturgici v. g. Introitus, Communio, hymnus
Lauda Sion a choro musicorum in lingua vernacula cantari non pos­
sunt infra missam privatam ». S. R. C. 31. Mart. 1909.
In expositione SS. Eucharistiae Sacramenti lingua vernacula adhi­
beri potest in canticis et precibus, nisi agatur de textibus liturgicis
(v. g. Tantum ergo, Litamae Laurctanae, etc.). S. R. C. 31. Mart. 1909.
Quoad usum slavonicae linguae in sacra Liturgia, standum est
Decreto S R. C. 18. Dec. 1906., quo privilegium declaratur esse
locale, quibusdam adhaerens ecclesiis, minime vero personale, quod
ad nonnullos sacerdotes pertineat.
« Nulli prorsus licebit \in aliis ecclesiis, quacumque causa aut
praetextu, linguam palaeoslavicam in sacram liturgiam inducere. Si
quis vero saecularis aut regularis sacerdos secus fecerit, aut id atten­
taverit, ipso facto a celebratione missae, caelerorumque sacrorum su­
spensus maneat, donec ab Apostolica Sede veniam impetrabit ».
658. . In aliquando liceat missam interrumpere? — Numquam
licet missam interrumpere essentialiter, seu ita ut sacrificium inceptum
remaneat truncatum, nisi gravissima seu extrema urgeat necessitas, ut
in casu imminentis incendii, aut hostis ad necandum irruentis; tunc
enim sacerdos, omissa calicis consecratione, posset sumere hostiam
iam consecratam, vel eam secum effugiendo auferre. Quod si utram­
que consecrationem perfecerit, utramque speciem statim sumat, si pos­
sit ; vel si non possit, secum auferat in loco vicino citissime sumen­
dam. — Neque accidentaliter licet missam interrumpere, nisi insta de
causa ante oblationem, e. g., ob concionem post Evangelium, ob proclamationes bannorum faciendas. S. R. C. 23. Mart. 1881. n. 3529.

408

VII. - VARIA MISSAE ADIUNCTA

Neque licet interrumpere missam, nisi gravi de causa ante canonem,
e. g. : l.° Ob processionem excipiendam, in gratiam supervenientis
Principis, vel turbae peregrinorum die festo, si alias missam audire
nequeant. Ac si oblatio facta non fuerit, sacerdos de novo incipere
potest, ut totum sacrum audiant. 2.° Si sacerdos recordetur alicuius
impedimenti, v. g., se non esse ieiunum, vel in statu gratiae, vel
esse irregularem, modo missa sine scandalo aut nota relinqui possit.
° Si Ecclesia polluatur aut vitandus superveniat. — Neque vero
3.
licet missam, incepto canone, interrumpere, nisi graviori de causa ; et
peracta consecratione, nisi gravissima de causa, v. g., si moribundus
baptizari vel absolvi debeat. Alia autem sacramenta ministrare inter
consecrationem et communionem non licet, quia non sunt tantae ne­
cessitatis. Attamen S. Viaticum ministrari posset moribundo, qui esset
in propinquo, ita ut sacerdos vestes sacras exuere non deberet. Sed
ad hoc etiam requiritur, ut celebrans altare e conspectu suo non amit­
tat. S. R. C. 19. Dec. 1829. ad 1. n. 2672. Cf. S. R. C. 7. Dec.
1844. n. 2885., 7. Febr. 1874. n. 3322., 11. Maii 1878. ad 8. n. 3446.
« Plerique theologi... permittunt sacerdoti missam interrumpere, ut
extremam unctionem administret infirmo morti propinquo cui nullum
aliud sacramentum potuit conferri ». Bened. XIV. de Syn. 1. 8. c. 6.
n. 5.; L. 728. — Missa interrupta, si celebrans brevi redeat, resu­
menda est ab eo loco, ubi interrupta est; sin post horam, et nondum
facta erat consecratio, ab initio iterum incipienda est. Ac si alius sit
sacerdos, qui missam compleat ab alio incoeptam post unam saltem
peractam consecrationem, is aliam missam celebrare deinde non potest.
S. R. C. 16. Dec. 1823. n. 2630. — L. 352. 353. 355.; S. Th.
3. p. q. 83. a. 6. ad 1.; Rubr. Miss. De defect.
659. An sacerdos infirmus celebrare possit, licet non omnes Pu­
blicas servare queat? — R. Affirmative, si paucas et leviores tantum
omittat, praesertim si privatim celebret. Imo plures gravis notae au­
ctores permittunt infirmo celebranti, ut etiam baculo utatur, si indi­
geat. Haec refert et appobat S. Lig. 492. : « Dicit La-Croix 1. 6.
p. 2. n. 402. etc. eum, qui non posset celebrare sine baculo, licite
posse illo uti. Additque Gobat, quod si quis nequiret celebrare nisi
utroque brachio super altari innixo, licite sic celebraret privatim, non
autem publice, nisi hoc faceret ex necessitate. Hoc tamen puto non
excedere veniale, a quo videtur excusari posse, qui ob infirmitatem
nequiret rectus stare, et ex sua devotione vellet celebrare, modo vi­
tetur populi admiratio. Dicunt etiam La-Croix n. 427. etc., quod si

VII.

quis non
privatim
sed puto
lebret ».

VARIA MISSAE ADIUNCTA

409

possit elevare hostiam, sed potest reliqua, potest celebrare
et etiam publice, si adsit necessitas, et populus moneatur;
satis esse populum tantum monere, si quis ex devotione ce­
— E. M.

660. An Rubricae Missalis romani sint praeceptivae ? — Quae­
dam praeceptivae sunt, quaedam directivae. Quaenam illae, quaenam
hae, non satis constat. Communior sententia tenet, directivas esse
quae tradunt ea quae ante vel post missam agenda dicendave sunt,
ceteras esse praeceptivas ; ac proinde has tantum obligare pro gravi­
tate materiae. L. 385. Nihilominus non desunt qui putant ea, quae
ex his continentur sub tit. de Defectibus, esse instructiones doctrinales ;
quae non magis obligant, quam doctrina, in qua /undantur. Cf. Sua­
rez d. 83. s. 3. Ac, si alicui, dum hoc mysterium peragit, aliquod
dubium occurrat, id faciat quod habet minus de periculo, S. Th. 3. p.
q. 83. a. 6. ad 2.; seu quod magis expedire censuerit. Illud semper
prae oculis habendum est, ut scandalum caveatur. Ex sententia S. Alph.
Exam, ordin. 112., non omnes Rubricae servandae extra missam sunt
mere directivae, sed aliquae tantum. — Trid. s. 22. C. 4. 5. 8.,
c. 6. 7. 9., Decr. de Observ. etc. s. 23. c. 5.; S. R. C. 27. Febr.
1847. n. 2928. 2932. ; S. Th. 3. p. q. 83. a. 3. 4.; Suarez d. 84.
s. 1., d. 85. s. 2.; Diana tr. 1. de Celebrat, missar. r. 235. n. 3.;
L, 401.; E. M.
S. Pius V. in B. Missali praefixa, districte in virtute s. o. prae­
cipit, ut missam iuxta normam in Missali praescriptam legant, quod
praeceptum pro aliis extra missam servandis non habetur. Praeceptivae
ergo sunt Rubricae quae servanda praescribunt in ipsa celebratione
missae sub gravi vel sub levi ratione materiae. Reliquae directivae
sunt, quas tamen impune sine causa negligere nefas est; sed si ra­
tionabilis adsit causa excusans, peccatum non habetur.

410

I-- DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

DE POENITENTIA
I. — DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

661. Quid sii poenitentia? — Poenitentia est virtus, et est sa­
cramentum. Sub primo respectu, est virtus moralis, inclinans ad peccati
odium, abominationem seu detestationem et ad dolorem seu tristitiam,
quatenus peccatum est offensa et iniuria Dei, nempe quatenus Deum
nobis aversum et indignatum efficit, propter laesum Dei honorem de­
bitum, ratione supremi dominii ipsius, et inclinans consequenter ad
propositum efficax illud in posterum vitandi, et divinae iustitiae sa­
tisfaciendi, ut Deus nobis reconcilietur. Unde poenitentia virtus est
ad iustitiam pertinens, ut eius pars potentials. Suarez d. 2. s. 3.
n. 4. seq.; Lugo d. 2. n. 50. 52.; S. Th. 3. p. q. 85. — Odium,
quia malum, dolorem, quia praesens vel quia ut praesens apprehenditur.
Sub altero respectu est sacramentum N. L. per modum iudicii a Christo
Domino institutum, ad peccata post baptismum commissa, homini
contrito et confesso per absolutionem sacerdotalem remittenda. Per mo­
dum iudicii, adest enim poenitens simul reus, testis et accusator, et
sacerdos, index ferens sententiam, qui strictissima secreti obligatione
tenetur. Hoc autem indicium, ad reum absolvendum, eumque cum
Deo reconciliandum tendit. Hinc discrimen patet inter hoc iudicium
sacramentale et forense. — Flor. Decr. pro Arm.; Trid. s. 14. C. 1.
2. 3. 4. c. 1. 2. 3.; Decr. S. O. Lamentabili, 3. Iui. 1907. pr. 46.
47.; S. Th. 3. p. q. 84. a. 1.; L. 246.; E. M.

662. An in sacramento poenitentiae liceat sequi opiniones proba­
biles? — R. Affirmative, in his, quae pertinent ad iudicium, dum­
modo salva sit forma iudicii : forma enim dat esse rei, et iudicium
ad valorem pertinet sacramenti. Et sic in his, quae pertinent ad inhgritatem Confessionis, ad iurisdictionem confessarii, etc. licet sequi
opiniones probabiles. L. 468., H. A. tr. 16. n. 29. Ad iurisdictionem,
nam, stante eius probabilitate, eam Ecclesia supplet. — Negative in
his, quae pertinent ad valorem sacramenti, quia sacramentum periculo
nullitatis exponeretur; excepto tamen necessitatis casu; sacramenta
enim propter homines. Quare non licet sequi opiniones probabiles
circa ipsam substantiam Confessionis, et contritionis. Peccata enim

I. - DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

411

pertinent ad poenitentiam, qua sacramentum, sub generica peccati
ratione, qua iudicium, uti singula in se sunt ; idemque consequenter
de Confessione peccatorum dicendum est. Unde Confessio ad poeni­
tentiam pertinet potissimum qua iudicium est. Contritio e contra ad
poenitentiam pertinet potissimum qua sacramentum est. Satisfactio
vero potius ad integritatem spectat, cum extrinsecus accedat. Verbis
tandem absolutionis forma continetur sacramenti, et sententia iudicii.
- Cf. 348.

663. An sacramentum poenitentiae sit necessarium ? — R. Affir­
mative, pro lapsis post baptismum. Necessarium autem est ad iustificationem tum necessitate praecepti, tum necessitate medii, saltem in
voto. Trid. s. 6. C. 14.; s. 14. C. 2. 4. 5.; S. Th. 3. p. q. 84. a. 5.,
q. 87. a. 6., s. q. 6. a. 1. — Hinc sacramentum poenitentiae appel­
lari solet secunda post naufragium tabula. Trid. s. 6. C. 14. ; S. Th.
3. p. q. 84. a. 6. — Cum autem nullum actuale peccatum sine poe­
nitentiae virtute possit in hac vita remitti, patet etiam hanc esse
omnino necessariam ad iustificationem adultorum, qui post baptismum
lapsi sunt. Trid. s. 14. C. 4.; S. Th. 3. p. q. 86. a. 2., q. 87. a. 1.
— S. Th. Quodl. 4. a. 10.; E. M.
664. Quinam sit effectus sacramenti poenitentiae? — Effectus
huius sacramenti est absolutio a peccatis et reconciliatio cum Deo,
ac, quod consequens est, remissio poenae aeternae. Flor. Decr. pro
Ann.; Trid. s. 14. C. 3. c. 12. 15., s. 6. C. 7.; S. Th. 3. p. q. 86.
a. 3. 4. 6. — « Illi, qui per contritionem consecutus est remissionem
peccatorum quantum ad culpam et per consequens quantum ad rea­
tum poenae aeternae, quae simul cum culpa dimittitur ex vi clavium...
augetur gratia et poena remittitur temporalis, cuius reatus adhuc re­
manserat post culpae remissionem, non tamen totus, sicut in baptismo,
sed pars eius... Ex vi clavium, quae operatur in sacramento poeni­
tentiae, non tota poena remittitur, sed aliquid de poena temporali,
cuius reatus post absolutionem a poena aeterna remanere potuit, nec
solum a poena illa, quam habet, vel suscipit ab absolutione poenitens
in confitendo... sed etiam de illa poena, quae in Purgatorio debetur,
aliquid remittitur, ut minus in Purgatorio puniatur absolutus ante
satisfactionem decedens, quam si ante absolutionem decederet ». S. Th.
4. d. 18. q. 1. a. 3. q. 2. — E. M.

665. Quacnam sint partes sacramenti poenitentiae ; quaenam ea­
rum efficacia ? — Partes sacramenti poenitentiae sunt, ut in aliis sa-

412

I. - DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

cramentis, materia et forma. Forma sunt verba absolutionis, quae
sacerdos profert. Materia vel quasi materia sunt actus poenitentis, qui
in tres distinguuntur partes. Quarum prima est cordis contritio. Se­
cunda est oris confessio. Tertia satisfactio. Flor. Decr. pro Arm. ;
Trid. s. 14. C. 2. 3. c. 4. — « Omne autem sacramentum producit
effectum suum non solum virtute formae, sed etiam virtute materiae ;
ex utroque enim est unum sacramentum... Unde remissio culpae est
effectus poenitentiae principalius quidem ex virtute clavium, quas ha­
bent ministri, ex quorum parte accipitur id quod est formale in hoc
sacramento, secundario autem ex vi actuum poenitentis pertinentium
ad virtutem poenitentiae: tamen prout hi actus aliqualiter ordinantur
ad claves Ecclesiae. Et sic patet, quod remissio culpae est effectus
poenitentiae secundum quod est virtus, principalius tamen secundum
quod est sacramentum ». S. Th. 3. p. q. 86. a. 6., q. 90. a. 1. 2.
— E. M.

666. Quaenam sit materia remota sacramenti poenitentiae? —
Materia remota sunt omnia peccata post baptismum commissa. Dicun­
tur autem materia circa quam, quia circa illa destruenda absolutio
versatur. — Materia remota necessaria sunt omnia peccata mortalia,
commissa post baptismum nondum directe remissa per claves Ecclesiae,
licet contritione perfecta iam deleta, vel inculpabiliter in praecedenti
Confessione omissa ; unde in immediate sequenti Confessione sunt ma­
nifestanda, cum materia libera non sint, sed necessaria; adeoque ne­
cessario poenitens ab his debet absolvi, et nova imponenda est poe­
nitentia, licet statim post absolutionem ea quis confiteatur. L. 513.
Attamen quoad peccata ex oblivione vel alia iusta causa omissa nulla
est obligatio ea quamprimum confitendi, cum iam sint deleta, nec
proinde animae periculum adest in mora. Quare differri potest eorum
Confessio usquedum, vi alterius obligationis, vel sponte denuo quis
confiteatur. — Materia remota sufficiens, sed libera, sunt omnia pec­
cata venialia, post baptismum commissa, et omnia peccata sive mor­
talia sive venialia, iam alias rite clavibus Ecclesiae subiecta. Eorum
remissio confirmatur, et gratia augetur. C. 12. de Pocnit. ; Extrav. 1.
de Privileg., '1. de Haeret.: Trid. s. 14. C. 5. C. 7.; pr. ll.*d. ab
Alex, λ II.; L. 425. 427. — Ad maiorem quamdam securitatem prae­
ter peccata levia ordinaria, expedit addere vel peccatum aliquod cer­
tum. de quo vehementius quis doleat, vel saltem genericam accusa­
tionem omnium peccatorum vitae anteactae. Reuter 202.; Elbel 19.
— S. Th. 3. p. q. 84. a. 2. ; E. M.

I.

DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

413

667. Resolves: — « Omitti possunt venialia, vel omnia vel
aliqua; item mortalia semel rite confessa, v. g., in Confessione gene­
rali. In qua etiam non est necessarium addere peccato mortali, quod
post ultimam Confessionem sit commissum..., nisi circumstantia aliqua,
v. g., speciem mutans, vel reservatio casus, vel proxima peccandi oc­
casio aliud requirat, et poenitentia sufficiens imponatur ». L. 425. ;
S. Th. 4. d. 17. q. 3. a. 3. q. 5. ad 4., d. 18. q. 1. a. 3. q. 2. ad
4. — Insufficiens materia sunt imperfectiones, quae peccata non sunt :
quod quis non fecerit bonum quod potuit, non responderit divinis
inspirationibus in iis, quae meri consilii sunt. La-Croix 1. 5. n. 211.;
L. 425. — Omnium letalium peccatorum Confessio certo invalida ne­
cessario repetenda est. Omnia enim peccata mortalia sunt per se cla­
vibus subiicienda. Attamen Confessio non est necessario repetenda,
nisi de eius invaliditate moraliter certo constet. Ratio est: l.° Ouia
cum actus est certo positus, si suboritur dubitatio, an fuerit recte
positus obtinet illa regula luris; standum est pro valore actus. 2.° Quia
obligationi legis divinae dc facienda Confessione iam probabiliter fa­
ctum est satis. L. 505,; La-Croix 1221.; Elbel 263. — « Etsi ex
errore culpabili mortaliter, peccatum tale, v. g„ mollitiei ; vel nume­
rum, aliamve circumstantiam necessariam omiseris, non ideo teneris
repetere Confessiones intermedias bona fide et legitime factas (in qui­
bus ex naturali oblivione defectum illum non fueris confessus), cum
validae fuerint et maneant validae ». L. 503. — Lugo d. 16. s. 2.
§ 1. 2.
668. Quaenam sit materia proxima sacramenti poenitentiae? —
Materia proxima, ex qua, intrinseca et essentialis, sunt actus poenitentis, nempe contritio, Confessio, acceptanda satisfactio, quae vero
quoad sui exsecutionem ad integritatem pertinet sacramenti. Lugo
d. 12. n. 40. Appellantur autem illi actus a Flor. Decr. pro Arm.,
a Trid. s. 14. C. 3. et a S. Th. 4. d. 18. q. L a. 3. q. L, quasi
materia, non quia « verae materiae rationem non habent, sed quia
eius generis materia non sint, quae extrinsecus adhibeatur, ut aqua
in baptismo et chrisma in confirmatione ». Cat. Rom. n. 13. Plures,
qui cum Scoto existimant totam substantiam sacramenti in sola abso­
lutione consistere, dubium movent de mente S. Thomae, quem pro
se stare affirmant. Sed, ut alia nunc missa faciamus, haec S. D. ha­
bet 3. p. q. 84. a. 1. ad L: « In illis sacramentis, quae habent ef­
fectum correspondentem humanis actibus, ipsi actus humani sensibiles
sunt loco materiae, ut accidit in poenitentia et matrimonio ». Cf. ib.

414

I. - DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

ad 2. ad 3. Et a. 2. ead. q. : « Materia proxima huius sacramenti
sunt actus poenitentis, cuius materia sunt peccata, de quibus dolet,
et quae confitetur, et pro quibus satisfacit ». Cf. ib. q. 90. a. 1.2.
Ex Cone, autem Trid. actus poenitentis sunt partes huius sacramenti.
Insuper cap. 2. ait hoc sacramentum perfici materia et forma, et
cap. 3. formam assignat, nempe verba absolutionis. Ergo materia
sunt actus poenitentis, quos statim ibid, appellat quasi materiam.
669. Nota : Peccatum dicitur directe remitti, quando remittitur
vi clavium Ecclesiae. Ad hoc opus est ut poenitens peccatum confi­
teatur, et confessarius habeat super eo iurisdictionem. Dicitur indi­
recte remitti, quando remittitur vi gratiae sanctificantis, quae in sa­
cramento poenitentiae infunditur, propterea quod incompossibilis sit
cum quolibet peccato gravi, et non potest unum grave peccatum sine
alio remitti. Id locum habet, quando peccatum est inculpabiliter omis­
sum vel reservatum. La-Croix 597. ; L. 478. 504.

670. An mortalia commissa in ipsa susceptione baptismi sint ma­
teria huius sacramenti? — « Affirmant communissime... Ratio, quia
haec peccata, licet sint tempore simul cum baptismo, natura tamen
sunt ipso posteriora. — Sed ratio, quam adducunt... non videtur
convincere... pro peccato fictionis, nempe si ille susciperet baptismum
exsistens in mortali sine dolore » L. 427. Negat D’ Annib. ed. 3.*
p. 3. n. 301. generatim pro peccatis omnibus admissis in ipsa susce­
ptione baptismi, et hanc veram sententiam dicit. Ratio, quia obiectum
materiale poenitentiae ex Trid. s. 14. c. 2. sunt peccata, quae quis
admisit postquam Ecclesiae subditus per baptismum esse coepit ac
consummatur fictione peccatum ipso fingentis in Ecclesiam ingressu.
— Verum, si peccatum aliquo temporis spatio post baptismum continuetur poenitentiae iam materia est. — S. Th. 3. p. q. 69. a. 10.,
4. d. 4. q. 3. a. 2. q. 3.; Lugo d. 16. s. 1.
671. An adultus, baptizandus sub conditione, in dubio baptismi
praecedentis, peccata iam accusata confiteri debeat? — R. Negative.
Ratio est quia illa peccata vel sunt iam deleta si prior baptismus
fuit validus; vel si fuit invalidus posteriori baptismo valido delentur,
et materia non sunt Confessionis. Reuter 118.; E. M.
672. An praefatus adultus confiteri debeat peccata ab ultima Con­
fessione commissa, et nondum accusata — Controvertitur. Prima sen­
tentia affirmat; quia urget obligatio confitendi peccata quoties non
constat ea ante baptismum fuisse commissa. Quare, collato posteriori

I

DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

415

baptismo, sunt deinde illa peccata accusanda. Confirmatur ex Resp.
S. O. 17. Dec. 1868. Secunda sententia negat; quia, posita probabili
invaliditate prioris baptismi, peccata ista non sunt probabiliter materia
Confessionis ; adeoque non constat de certa obligatione. Materia Confes­
sionis sunt peccata post baptismum commissa. Quoties igitur non con­
stat ea peccata fuisse post baptismum commissa, de Confessionis obli­
gatione non constat. Ut Confessionis obligatio urgeri possit debent
probari peccata post baptismum commissa. Trid. s. 14. C. 2. 4. —
Si autem prior baptismus reapse validus fuit; peccata ista remitti po­
terunt sive per contritionem perfectam, sive indirecte per absolutionem
cum attritione. Neque vero laud. S. O. responsum controversiam ge­
neratim dirimit, quia datum est pro Neoconversis in Anglia, ob spe­
ciales illius regionis rationes. Responsum illud generale Decretum non
esse publice declaravit ad S. Apollinaris Emmus Card. S. O. Secretarius a. 1897., cum ex professo de hac quaestione in consueta Ca­
suum conscientiae collatione disputaretur. Quod etiam D’Annibale S. O.
assessor et deinde Card, explicite affirmat ed. 3? p. 3. n. 301. nota 3.
Ac Cone. Plen. Americae Latinae eandem agendi regulam adoptans,
cum probe nosset illud responsum non esse generale Decretum, scite
in nota addidit: prae oculis habita norma Dccr. S. O. 17. Iui. 1715.
et 2. Dec. 1874., Collect. S. C. de P. F. n. 644. 957., quae eandem
fere continent praescriptionem ac laud. Resp. S. O. 17. Dec. 1868.,
cuius Decreti mentio revera omittitur, et citatur loco ipsius aliud
adhuc magis particulare Decretum 17. lun. 1715., ad quod se remittit
Responsum 17. Dec. 1868. Ac illa verba prae oculis etc. me ipso pro­
ponente Emo Cardinali Vives, illius Concilii Praesidi, addita deinde
fuere in nota, sine ulla difficultate, hac precise ratione, cum in priore
schemate desiderarentur, ne locus esset falsae interpretationi mentis
Concilii, circa universalitatem Decreti citati. — Hinc, stante dubio
sacerdotalis ordinationis cuiusdam bénéficiât! coadiutoris cum anima­
rum cura, S. O. 17. lan. 1900. ordinationem decrevit sub conditione
iterandam, missas celebratas de thesauro Ecclesiae supplendas, et nihil
edixit de auditis Confessionibus a poenitentibus repetendis. — Cf. 674.;
La-Croix 1. 6. p. 1. n. 324.; L. 473. 474. 505.; Monit. Eccles, v. 11.
p. 523.; v. 12. p. 540. seqq.; E. M.
Neque vero demonstrativum argumentum, ut per se patet, desumi
potest ex Instructione S. O. 20. Iui. 1859., Cf. Ferraris Supplementum
v. Baptismus n. 15., in qua ordo constituitur, si baptismus sit sub condi­
tione iterandus, ut fiat l.° abiuratio, seu fidei professio, 2.° baptismus
conditionatus, 3.° Confessio sacramentalis cum absolutione condilionata.

416

I. - DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

Formalis sectae abiuratio facienda est ab haereticis, qui conver­
tuntur ad fidem catholicam, et sub conditione baptizantur. Verum ab
iis, qui nondum decimum quartum aetatis annum compleverunt sola
exigitur fidei professio. Collect. S. C. de P. F. n. 1680.
S
672. bl‘ Excipiunt adversarii contra praecedentem opinionem ex­
positam, Decretum S. O. 17. Dec. 1868. esse universale, ratione ma­
teriae. Adversariorum argumentum revera intentum non evincit, et
sibi contradicit. Etenim, si revera in casu baptismi dubii standum est
pro eius valore, quousque non constet de sua nullitate, et consequenter
certo tenetur dubie baptizatus Ecclesiae legibus, inter quas est lex con­
fitendi peccata post baptismum commissa, inde sequeretur etiam non
posse iterum baptizari neque sub conditione, et posse ac debere laicum
dubie baptizatum, qui post illum baptismum non commiserit grave
peccatum, accedere tempore paschali ad Sacram communionem. Quin
imo Parochus et Episcopus dubie baptizati possent et deberent cele­
brare missam pro populo, etc.
Insuper quod aiunt dubium tenuissimum sufficere ad iterandum
baptismum, sed non sufficere ab eximendo a lege certa confessionis
nihil revera est. Etenim primo dubium in casu non semper tenuissi­
mum est. Insuper ut sufficiat ad iterandum baptismum debet esse vera
quaedam saltem, in infimo gradu, probabilitas. Et consequenter inte­
grum manet inconcussum principium legis dubiae non obligantis.
Tandem Responsum, quod ut ignotum affertur, S. C. de P. F.
12. Iui. 1869. revera non ignorabatur, sed privata scientia iam co­
gnoscebatur. Illud vero Responsum rem etiam non evincit, quia non
est Decretum S. C. de Prop. Fide. Et ideo relatum non fuit in prima
editione Collectaneae huius Congregationis. In altera vero editione
appositum fuit non in serie Decretorum, sed in quadam nota. Et prae­
terea in eo etiam Responso 12. Iui. 1869., Collectam n. 1338., non
dicitur absolute Decretum d. 17. Dec. 1868. de lege confessionis post
iteratum baptismum, ratione praecedentis dubii, esse absolute univer­
sale, sed universale ad summum pro neo-convcrsis, de quibus tantum
sermo est in eo Decreto, et in laudato Responso. Et Decreta reapse
semper referuntur ad protestantes conversos ad catholicam fidem. Cf. Fer­
rari.'' Supplementum v. Baptismus n. 15., et, si bene legantur, appa­
rebit profecto ea omnino cohaerere cum illis, quae hic tradita sunt, et
gratuito asseri non videri cohaerentia.

673. An peccatum in genere tantum accusatum sit aliquando ma­
teria su fficiens Confessionis, quoad eius validitatem et liceitatem, v. g.,
quis dicat: accuso me de omnibus
alis vitae meae? — R. Affir-

1. - DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

417

niative quoad validitatem. Nam omnes consentiunt, ut valide absol­
vantur infirmi in articulo mortis, milites instante praelio, nautae im­
minente naufragio, etc., sufficere externum aliquod signum Confessionis,
v. g., manus apprehensionem, tunsionem pectoris, etc. Cum autem
essentia sacramenti non immutetur extra casum necessitatis; sed ea­
dem semper est pro variis casibus, et in casu necessitatis et extra
casum necessitatis, sufficiens erit praedicta Confessio quoad sacramenti
valorem. — La-Croix 620.; Reuter 303.; Lugo d. 17. n. 8.; L. 480.
4SI. 482. 486. 504. — Affirmandum probabiliter etiam videtur quoad
liccilatem, nam, stante certa sacramenti validitate, illiceitas aliunde
exoriri non potest, quam ex positivo praecepto divino. Atqui hoc
praeceptum non habetur, ut patet ex Trid. s. 14. C. 5., secundum
quod divinum praeceptum explicandi peccata et quoad numerum et
quoad speciem non habetur nisi pro peccatis gravibus, nondum per
claves Ecclesiae directe remissis. Ubi igitur desint peccata gravia ne­
cessario accusanda in Confessione, nulla est obligatio reliqua peccata
accusandi et determinato numero et definita specie. Dicastillo de Sacr.
poenit. d. 9. n. 760. seqq.; Apicella Ai Confessori Studio sull’assoluzione, etc.; A. S. S. v. 4. p. 320.

674. An adsit obligatio confitendi peccata dubia? — Nulla est
obligatio confitendi peccatum mortale positive dubium, nempe cum
« utrinque adsint rationes probabiles, quod peccatum mortale fuerit
vel non luerit commissum ». Ita « sententia communissima... Ratio,
quisque potest licite se conformare opinioni vere probabili ». L. 473.
Nulla pariter est obligatio confitendi peccatum mortale dubie com­
missum, nempe cum nulla adsit prudens ratio affirmandi dictum pec­
catum fuisse commissum. Ratio est, « quia Trid. s. 14. C. 5. non
obligat poenitentes nisi ad confitenda omnia peccata mortalia, quorum,
conscientiam habent... quod importat habere notitiam certam peccati ;
conscientia enim nihil aliud est, nisi cordis scientia, et indicium practicum de peccato commisso. Conscientia autem dubia neque est scientia,
neque indicium, sed suspensio indicii, unde minime dici potest habere
conscientiam peccati, qui nullam rationem habet quod illud commi­
serit ». L. 474. Et sane, si ex communissima sententia nulla est obli­
gatio confitendi peccatum positive dubium, quando nempe probabiliter
affirmari potest fuisse commissum, licet probabiliter affirmari etiam
possit non fuisse commissum, quomodo adesse poterit obligatio, quando
neque probabiliter dici posset peccatum fuisse commissum ? Cum tale
dubium solido fundamento non innitatur, oriri nequit nisi ex inani
Buccekoni. btst. theoL moralis III.

27

I

418

I. - DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

suspicione et timore peccati commissi, ut scrupulosis et timoratis con­
scientiis frequenter contingit. Ithur. Cas. 44. n. 15. 18. 20. seqq.
Si agatur de peccato certe commisso, et certe in se seu objective
gravi, sed dubitetur de praestito consensu et de sufficienti advertentia ;
sequens regula traditur a S. Alph. 476.: « Eximi debent ab obliga­
tione confitendi peccata mortalia dubia ii, qui sunt timoratae con­
scientiae. Hi enim in dubio rationabiliter, immo moraliter certo, cre­
dere possunt non consensisse, quia praesumptio sumitur ex communiter
contingentibus... E converso oppositum est censendum de eo, qui est
assuetus, de facili in peccata mortalia prolabi, quia in dubio praesu­
mitur iste consensisse ; si enim obstitisset, utique recordaretur conatus
illius, quem sibi intulisset ad tentationem repellendam. Unde recte
concludit La-Croix 612., quod vix unquam in huiusmodi hominibus,
tam 1. quam 2. generis datur dubium mere negativum; praesumptio
enim probabilitatem fundat consensus praestiti vel dissensus ». —
Ithur. Cas. 44. n. 15. seqq.
Si agatur de peccato dubie gravi, in se nempe et obiective per
se loquendo, non datur obligatio confitendi talia peccata. Etenim po­
test quis post adhibitam diligentiam efformare sibi indicium practicum
ex notissima regula, « quod non datur certa obligatio, ubi delictum
est dubium ». L. 474. Per se loquendo; nam ille « qui certus est de
sua actione mala, et nescit discernere, an fuerit vel ne mortalis, hic
utique tenetur stare iudicio confessarii, cuius est discernere inter le­
pram et lepram ». L. 474. S. Th. 4. d. 21. q. 1. a. 3. ad 3. Ex­
ceptis autem scrupulosis, prodest, generatim loquendo, confiteri dubia
peccata, et ad maiorem conscientiae pacem, et ut confessarius pericula
noscens, in quibus poenitens versatur, possit eum monere, et oppor­
tuna suggerere remedia ad illa avertenda. L. 476.
Si dubium sit, an quis peccatum mortale, certe commissum, fuerit
necne confessus, et dubium sit negativum, tenetur profecto illud con­
fiteri. Nam lex Confessionis certa est, et nulla prudens ratio suadet
illi esse satisfactum. Si dubium vero sit positivum tenet S. Alph. 427.
debere poenitentem illud confiteri, « cum obligatio Confessionis sit
certa, et satisfactio dubia ». Sed Lugo d. 16. n. 58. 59. inquit:
« Communiter docent omnes non teneri (quempiam) ad confitendum
illud peccatum, quod probabiliter iudicat, se confessum iam fuisse...:
nihil frequentius apud theologos, quam excusare a reiteranda Con­
fessione eum qui confessus est..., iuxta probabilem aliquam sententiam
de eius valore >>. Atque id tradidit ipse S. Alph., in rom. edit. a. 1757.,
Benedicto XIV. dicata, 1. 6. n. 477., tanquam communem doctrinam.

I

I. - DE NATURA ET MATERIA REMOTA POENITENTIAE

419

Ratio patet, quia licet certa sit generalis lex ; stante tamen probabili
eius satisfactione, dubia iam evadit eius obligatio in concreto, in par­
ticulari casu. Ceterum idem S. D. addit 1. c., « quod ille, qui diligens
fuit, in suis peccatis confitendis, si postea dubitat, an aliquod pecca­
tum omiserit, postquam multum elapsum sil tempus, a quo illud pa­
travit, non tenetur ad confitendum, cum possit credere eo casu mo­
raliter certe iam de illo confessum fuisse... : si quis prius ex prava
consuetudine in plura peccata lapsus fuerit, et postea sit vere con­
versus per constantem vitae integritatem, si tunc dubitet, an omiserit
in Confessione generali vel particulari, facta cum debita diligentia,
aliquod peccatum vel circumstantiam, confessarius, prohibeat illi, ne
recogitet quidem de praeterita vita ». Scrupulosi autem, ut com­
munissime dicunt dd., nunquam tenentur peccata praeterita confiteri,
nisi certi sint fuisse mortalia, et certe se ea nunquam confessos esse.
L. ib.

674.' '* An qui confessus est peccatum ut dubium, illud iterum debeat
confiteri, si ut certum agnoscat, controvertitur. — Affirmat S. Alph.
47S. 504., quia non fuit illud peccatum accusatum quoad sui individuam
substantiam ; nam accusatio certi peccati non includitur in accusatione
dubii peccati. Ita plures alii et graves theologi. Reuter 332., Tamb.
Meth. conf. I. 2. c. 1. § 4. n. 24., aliique etiam plures et graves
theologi negant : siquidem peccatum illud fuit directe remissum per
claves Ecclesiae, clavibus ergo iterum subiiciendum non est. — « Pro­
babilissime dicunt Sanch. etc. communissime, quod si quis confitetur
peccatum, quod nec ipse, nec confessarius sciebat esse mortale, et
postea novit esse mortale ex genere suo, non tenetur iterum illud
confiteri. Ratio, quia hoc casu iam poenitens exposuit confessario
suum peccatum, uti in sua conscientia erat tunc, et nunc est, et in
praesenti nihil novi occurrit, nisi quod cognoscat nunc materiam il­
lius peccati esse gravem, quod prius nesciebat ». L. 478. 500.
Potest quis rigorose loquendo, non praemissa Confessione, acce­
dere ad sacram synaxim, cum peccato mortali, dubio seu probabili.
Ratio est, quia Trid. requirit Confessionem ante Communionem pro
iis tantummodo, qui sunt conscii peccati mortalis. Hinc sacerdos du­
bitans, an adhaeserit pravae cogitationi, seu iudicans probabiliter, se
ei non adhaesisse, celebrare potest, praemissa tamen contritione
sine Confessione, quamvis copiam confessarii habeat. Praemissa tamen
contritione, ne temere periculo frustrati effectus sacramentum exponanatur, et fructu forte is reapse careat eucharistiae; et ne lesus Chri-

420

II. - DE CONTRITIONE

stus materiali saltem irreverentiae et dehonorationi exponatur, si forte
in nos real i ter veniens anima mortali peccato sit foedata. Saltem ;
nam formalis quaedam irreverentia videtur quod quis sciens prudens
Christum ipsum in se dubie probatum recipiat. L. 475. In praxi vero
Confessio consulentia est. — Lugo d. 16. s. 2. § 3. 4.
675. z/w, poenitente materiam sufficientem dubiam tantum prae­
bente, eonfessarius teneatur exquirere certam de vita praeterita, ut
absolvere possit/ — R. Affirmative, si velit absolvere, quia secus sa­
cramentum periculo nullilatis exponeretur. Excipe, nisi casus occurrat,
in quo poenitens conditionate absolvi possit, qua de re inferius. —
Negative, si nolit absolvere, sed dimittere poenitentem cum sola bene­
dictione ; quia poenitens, qui materiam certe sufficientem non affert,
ius ad absolutionem non habet. — Item, si poenitens videatur habere
dolorem dubium de solis venialibus, non tenetur ordinarie confessarius magnam diligentiam adhibere, ut illum ad dolorem commoveat,
licet multo melius id faciat. Secus autem dicendum esset, si ile mor­
talibus dubiis ageretur, ob poenitentis periculum. — L. 432.
676. An sit necessario absolvendus, qui non afferat materiam ne­
cessariam. sed liberam et certam ' — R. Affirmative, per se loquendo,
Ratio est, quia ex una parte poenitens rite dispositus, postquam con­
fessionem peregerit, ius habet acquisitum ad absolutionem; ex altera
vero parte eonfessarius nullum ius habet pro suo arbitratu absolutio­
nem largiendi vel denegandi, et sic poenitentem defraudandi spiritua­
libus illis gratiae donis, quae absolutionem consequuntur. L. 604.

11

- DE CONTRITIONE

677. Quid et quotuph i sit contritio ?— Contritio est animi dolor
ac detestatio de peccato commisso, cum proposito non peccandi de
cetero. Dolor displicentia et animi amaritudo est ; detestatio reprobatio
et peccati est damnatio. Trid. s. 14. C. 4. ; S. Th. 3. p. q. 85. a. I.
ad 3., S. q. 1. a. 1.
Alia autem est perfecta ex speciali caritatis
motive, et contritio simpliciter solet appellari ; alia est imperfecta ex
alio motive, v. g. ex consideratione turpitudinis peccati, ex gehennae
cl poenarum metu, etc., et attritio dici solet. Trid. ib. — L. 435.
436.; S Th. 3. p. q. 87. a. 1.; E. M.

f

i

11. - DE CONTRITIONE

421

678. Quaenam sit contritionis necessitas ? — Contritio vel per­
fecta cum voto sacramenti, vel imperfecta cum ipso sacramento est
omnino peccatori necessaria, necessitate medii, ad justificationem et
salutem consequendam. Illud autem votum implicitum est ipsi con­
tritioni, ex ipsa sacramenti poenitentiae institutione et obligatione
peccata confitendi, neque necessario explicitum esse debet. Trid.
s. 14. C. 1. 4., s. 6. C. 6. 14.; S. Th. 3. p. q. 87. a. 1.; L. 434.
Necessaria praeterea est necessitate divini praecepti aliquando in vita,
Luc. 13.. 3. 5., et in articulo mortis, ob praeceptum finem ultimum
consequendi. L. 437.
« Per se loquendo, peccator differens poenitentiam extra periculum
mortis probabiliter non committit speciale peccatum. Ratio quia prae­
cepta affirmativa, ut docet 1). Th. in 4. d. 17. q. 3. a. 1. q. 4., de­
bent habere tempus determinatum in quo debeant impleri ; nullibi
autem constat, quale tempus sit determinatum ad huic praecepto con­
tritionis satisfaciendum. Unde idem S. I). 2. 2. q. 14. a. 2. dixit, impoe­
nitentiam finalem non esse peccatum speciale, his verbis: impoenitentia,
non quidem eo modo quo dicit permanentiam in peccato usque ad
mortem..., sic non esset speciate peccatum, sed quaedam circumstantia
peccati, etc. Id tamen sane intclligendum, praeciso praecepto positivo:
nam < v praecepto annuae Confessionis, at> Ecclesia praescriptae, quisque
procul dubio tenetur ad poenitentiam, saltem semel in anno ». L. 437.
Quare praeceptum poenitentiae non obligat statim post patratum pec­
catum mortale.
Per accidens vero obligat praedictum praeceptum, quando aliud
urget praeceptum, quod sine contritione impleri non potest, c. g.,
quando quis reuS gravis peccati sacramentum sit suscepturus vel mi­
nistraturus ; quoties sacramentum poenitentiae recipitur etiam devo­
tionis causa.
Itemque quando quis, exsistens in mortali, per notabile
tempus differret poenitentiam. Ratio patet ex eo quod docet S. Th.
1. 2. q. 109. a. 8., ubi ait: «Sine gratia iustificantc, quod diu maneat
absque peccato mortali, esse non potest ». « Quale autem sit hoc no­
tabile tempus, valde dd. discrepant ». L. 437. Concilia aliique putant
esse hebdomadam, S. Alph. 1. c. aliique esse mensem, alii trimestre,
alii semestre, alii annum. Communior, ut ait Palatis de Pocnil. d. un.
p. 3. n. 9., sententia saltem dilationem eam admittit, quam et Ec­
clesiae praeceptum de annua Confessione ; quam doctrinam S. Alph.
ib. etiam S. Th. 4. d. 17. q. 3. a. 1. q. 4. attribuit, quamvis ipse
« non omnino acquiescat ». Cf. Laymann c. 2. n. 6.; L. 1. 6. n. 473.;
S. Th. Quodl. 1. a. 11. — Ceterum, ut habet idem S. Alph. 1. c.,

422

II.

DE CONTRITIONE

« peccatores, praesertim rudes, ab hoc peccato dilatae poenitentiae
ob inadvertentiam, ut plurimum, immo fere semper excusari pos­
sunt ». Cf. Lugo d. 15. n. 55. 56. ; Suarez d. 15. s. 6. n. 7. 8., d. 35.
s. 3. n. 10.

679. Quales sint contritionis dotes? — Contritio 1.° esse debet
omnino vera et realis, non existimata ; omnino formalis, sed virtualis
sufficit, etiam pro venialibus. Trid. s. 14. C. 4.; L. 443. 449.
2. ° Debet esse sufernaturalis, etiam pro venialibus, quia est pars
sacramenti et positiva dispositio ad supernaturalem gratiam. Supernaturalis autem esse debet, non tantum quia elicita auxilio gratiae,
verum etiam, aliquo saltem modo, ex parte motivi. Ratio est, quia,
ut ait Lugo d. 5. n. 141., « requiritur ad omnem iustificationem, etiam
in sacramento, conversio hominis ad Deum, saltem imperfecta ». Cum
autem ista conversio sit ad Deum finem supernaturalem, hinc motivum
illud, saltem inadaequate inspectum, supernaturale sit oportet, non
lumine rationis naturalis, sed lumine fidei propositum. Busemb. 433.;
L. 440.; Suarez d. 20. s. 2. Quod aperte constat ex Trid. s. 14. C. 4.,
ubi postquam inter alia motiva recensuerit metum gehennae et poena­
rum, qui maxime naturali rationis lumine cognosci videbatur, exem­
plum statim adducit metus Ninivarum cuius certe obiectum, non
naturali ratione, sed fidei lumine manifestabatur.
3. ° Esse debet appretiative summa, etiam pro peccatis venia­
libus, h. e. ut peccatum detestetur plus quam omne aliud malum,
unde peccator animo paratus sit omnia potius perdere et pati, quam
peccatum patrare. — Summa contritio et dolor esse debet non in
sensitiva parte, sed in voluntate ; quatenus animi indicio et aestima­
tione peccatum malo quovis alio gravius habeatur, quod voluntas
proinde prae caeteris malis aversatur et reiicit. — Non requiritur, ut
formalis comparatio instituatur in appretiatione inter varia mala et
peccatum, quam quidem stulte quis faceret. S. Th. Quodl. 1. a. 9.;
L. 433. — Neque vere contritio etiam intensive summa esse debet :
siquidem intensitas est quid mere accidentale. Lugo d. 5. n. 84.-87. ;
L. 441. 442; S. Th. Suppi, q. 5. a. 3., 2. 2. q. 24. a. 12., q. 45.
a. 4. — Neque item ulla temporis diuturnitas requiritur, quia et ipsa
quid mere accidentale est. L. 433.
4. ° Debet esse universalis, si agatur de peccatis gravibus, minime
vero si de venialibus. Ratio 1.’ est, quia remissio peccatorum morta­
lium fit per infusionem gratiae sanctificantis, quae incompossibilis est
cum quolibet peccato mortali. Sufficit autem quod contritio sit uni-

II.

DE CONTRITIONE

423

versalis ex motivo universali, neque requiruntur quoad singula peccata
singuli doloris actus. Tunc enim virtualiter peccata sua singula quis
detestatur. Secus vero non posset quis per dolorem universalem ab
occultis mandari. Trid. s. 14. C. 5.; L. 438.; S. Th. de Verit. q. 29.
a. 5. ad 4., 4. d. 17. q. 2. a. 3. q. 5. ad 2. Ratio 2.1 est, quia cum
gratia sanctificans non sit incompossibilis cum peccato veniali, potest
unum sine alio remitti. « Hinc sufficit de uno tantum veniali poeni­
tere et proponere, cum venialia non sint materia necessaria, sed tantum
sufficiens. Dicunt autem Lugo d. 14. ex n. 138. etc. sufficere etiam,
si quis doleat de singulis in particulari... Recte etiam dicit La-Croix
913. etc., quod bene quisque potest dolere de venialibus deliberatis,
et proponere omnia illa vitare, de semideliberatis autem sufficit do­
lere, quod ea commiserit, et in posterum velit attendere ad ipsa
vitanda, quantum humanae fragilitati permittitur. Et haec sunt iuxta
doctrinam D. Th. 3. p. q. 87. a. 1. ad 1.». L. 449.; Lugo Resp.
Mor. 1. 1. D. 29.; E. M.
Quare contritio vel attritio necessaria etiam est quoad remissio­
nem peccatorum venialium. S. Th. 3. p. q. 87. a. 1. 2. 3. Ac ne
omnino detrahatur efficaciae sacramenti poenitentiae quoad remis­
sionem peccatorum venialium dicendum videtur, extra sacramentum
pro remissione graviorum venialium requiri perfectiorem attritionem,
pro levioribus minus perfectam ; in sacramento baptismi, extremae
unctionis, poenitentiae minorem requiri attritionem. — Suarez d. 11.
s. 3. ; Lugo s. 9. n. 28.

680. An contritio ad sacramentum poenitentiae requisita vocalis
diam esse debeat? — Sensibilis quidem esse debet, minime verone
cessario vocalis. Ratio l.1 est, quia est pars sacramenti. Ratio 2.1, quia
secus moribundi impotentes loqui, quamvis alia dent contritionis signa,
absolvi non possent, quod est contra communem praxim et doctrinam
et contra Rit. Rom. — Sensibilis autem sufficienter evadit ipsa do­
lorosa peccatorum Confessione, petitione seu expectatione absolutionis,
aliisque signis. — L. 445.; H. A. tr. 16. n. 20.
681. An contritio debeat praecedere Confessionem? — Debet certo
praecedere absolutionem, vel saltem ipsi coexsistere ; sequi eam sane
non sufficit, cum solvi peccatorum vinculo nec mereatur, nec possit,
qui nondum ea detestatus est. Trid. s. 14. C. 4. — Ad sacramenti
valorem non debet dolor necessario praecedere accusationem. Ratio,
quia adsunt omnia requisita ad sacramentum modo dolor absolutionem
praecedat ; nec praeceptum praemittendi dolorem peccatorum Confes·

424

IL - DE CONTRITIONE

sioni probari potest. Lugo, Suarez, et alii communius contra alios.
Ceterum quando alii theologi dolorosam Confessionem requirunt, et
ideo dolorem debere praecedere ; nihil aliud videntur exigere, nisi ut
Confessio non sit mera peccatorum narratio, sed ut sit accusatio sui
in ordine ad absolutionem obtinendam. Favet Rit. Rom. de Sacram,
frocnit., ubi dicitur : « audita Confessione (confessarius), ad dolorem
efficacibus verbis adducere conabitur», etc. Ex hoc videtur Rit. sup­
ponere, quod bene sufficit dolor post Confessionem elicitus. Ita S. Alph.
445. — Attamen idem S. Alph. H. A. tr. 16. n. 20. alteram inquit
opinionem esse probabilem, proptereaque in praxi sequendam ; et
addit : « Conveniunt autem communiter... sufficere, si poenitens post
actus doloris dicat iterum, me accuso de omnibus peccatis confessis ».
Verum ipsemet S. D. primam opinionem antea tradiderat in prioribus
editionibus Operis Moralis et Hom. Apost. ital. edit. ; deinde vero in
posterioribus editionibus Operis Moralis immutavit. — Ithur. Cas. 11.
n. 4. ait : « dolor sufficiens esse ad sacramentum poenitentiae mihi
certe videtur, tametsi Confessionem non antecedat, modo Confessionem
sequatur et una cum Confessione ad absolutionem ordinetur, id quod
sensus ipse fidelium, et confessariorum praxis, satis docet, et fundatur
in eo quod licet tota prior peccatorum narratio tempore antecedens
dolorem, nondum habuerit completam accusationis rationem, at infor­
mata postea per subsequentem contritionem, et sic subiecta clavibus
a poenitente et postulante ct exspectante absolutionem, satis com­
pletur in ratione accusationis sacramentalis ». — E. M.
682. Per quantum temporis spatium actus doloris moraliter per­
duret ad valide suscipiendum sacramentum ? — Suarez d. 20. s. 4.
n. 29., aliique censent sufficere dolorem, qui longo tempore Confes­
sionem praecesserit, modo non sit retractatus. Etenim cum talis do­
lor virtualiter perseveret in fuga peccati, et ipsa Confessione, quae
fit ad statum gratiae conservandum, nulla videtur adesse ratio, cur
talis dolor insufficiens habeatur. Et huic sententiae adhaerere videtur
Ballerinius, Gur. Baller. 44S. Cf. Lugo d. 14. n. 35. 50. — Alii
autem, ut Carden, in pr. 2. Innoc. XI. p. 65. n. 88. etc. dicunt suf­
ficere dolorem praecedentem per unum diem ; cum enim Confessio sit
effectus illius doloris, dolor virtualiter perseverat. Consentit Roncag.
c. 3. q. 2. r. 2., etiamsi dolor praecesserit per aliquot dies dummodo
virtualiter perseveret in aliquibus mediis, puta si poenitens vi concepti
doloris perstiterit in frequenti oratione, fuga occasionum, poenitentiis,
etc L. 446. Consentit etiam Gury 447, etiamsi dolor praecesserit per

II.

DE CONTRITIONE

425

unum vel plures dies, modo sit elicitus ex intentione Confessionis,
et non fuerit per aliud peccatum retractatum. — D’/Xnnib. ed. 3.‘
p. 3.* n. 315.
683. An ut dolor sil materia apia debeat esse elicitus ex vel cum
intentione Confessionis? — Plures affirmant, et hanc sententiam pro­
babilem dicit S. Alph. et tutius sequendam. Negant vero Lugo d. 14.
n. 37.-40., aliique, ac probabile putat Tamb., probabilius idem S. Alph.
447., ac tanquam certum Ballerinius, Gur. Baller. 447. Ratio, tum
quia ex Trid. s. 14. C. 4. illa attritio dicitur disponere ad impe­
trandam gratiam in sacramento, quae voluntatem peccandi excludit,
cum spe veniae, quae omnia vcrificantur in casu nostro ; tum quia tunc
dolor, licet non fuerit ordinatus ad Confessionem relatione antecedenti,
ordinatur tamen relatione concomitanti ex eo quod tunc adhuc verificatur dolorem patefieri per Confessionem.
684. An requiratur novus actus doloris ad novam absolutionem
recipiendam, quando poenitens statim post absolutionem peccatum mor­
tale ex oblivione omissum confitetur? — Prima sententia negat, quia
certo perseverat prior contritio, quae utpote universalis extendebatur
ad omnia peccata, etiam omissa ex oblivione; et bene pro alia forma
absolutionis inservire potest; nec alioquin requiritur ut contritio ex­
plicite ordinetur ad sacramentum. Ceterum, nova facta accusatione,
sufficienter iam ordinatur. Quin immo videtur haberi dolor, aliquo
modo, explicitas in actu illud peccatum accusandi. Repetita enim Con­
fessione vocali, repetitur saltem virtualiter dolor praecedentis Confes­
sionis, perseverantis adhuc moraliter ac virtualiter. — Secunda sen­
tentia affirmat, quia per absolutionem completum est iudicium : ergo
si impertienda sit nova absolutio, nova requiritur materia proxima,
et quamvis dolor in se perseveret, non tamen perseverat in ordine ad
absolutionem. — S. Alph. 448., loquens de hac 2.* sententia ait:
« Cum sit probabilis, immo probabilior in praxi omnino sequendam
esse dicunt Croix et Cone., saltem tutius censeo tenendam ». De 1?
vero ait: « Communior, et hanc tenent Lugo, Anacl., Viva, cum Pe­
rez, Henr. et communi, Roncaglia qui vocat moraliter certam, Sporer,
Elbel putat probabilissimam cum Gob., Dic., Henr., Bose, etc., item
ap. Croix, Led., Salas., Escob. et Moya, qui dicit esse indubitatam
apud omnes ». Pro ea vero, ait Lugo d. 14. n. 27., « stat et com­
munis praxis », quam testatur etiam Dicastillus de Sacr. tr. 8. disp.
6. dub. 22. n. 160., eique absolute adhaerent Diana t. 1. tr. 3. r. 95.
n. 3., aliique plures et graves theologi. P. Gury 448. secundam sen-

426

II.

DE CONTRITIONE

tentiam levi dicit innixam fundamento. Ballerinius vero ib. ait, « ne­
que auctoritatem, neque solidam rationem ullam suffragari eidem se­
cundae sententiae », primam vero « in praxi tutissimam haberi posse ».
D’Annib. ed. 3.* p. 3.a n. 315., < mihi, ait, si oblitum aliquod con­
fiteri velis, prima sententia verior videtur, quippe hoc, ut in eadem
Confessione, ita et in eodem dolore continetur, si denuo eadem con­
fitearis, altera, quia nova Confessio est, quae ad priorem nullatenus
pertinet ». Sed licet nova Confessio sit, eidem tamen bene sufficere
potest dolor virtualiter perseverans. Ut enim sufficit novae Confes­
sioni peccati obliti, ita bene sufficere potest novae Confessioni pecca­
torum iam accusatorum. — Elbel 75.
685. An peccet, qui confitetur veniale aliquod sine dolore? —
Si confessario aperiat hunc ipsum doloris et propositi defectum, tunc
nec sacerdos a tali peccato debet absolvere, nec in hunc finem poenitens debet illud dicere, quasi scilicet materiam sacramenti, cum re­
vera esse talis non possit. Potest tamen licite dici vel ob humilitatem,
vel ob consilium, vel ob excitationem ad veram poenitentiam. — Si
veniale, de quo non dolet, aperiat, sicut cetera, ceu materiam abso­
lutionis; « tunc, inquit Suarez d. 39. s. 6. n. 7., multi putant esse
peccatum mortale.... Sed licet negari non possit, quin illud sit aliqua
culpa, nihilominus non censeo mortalem, quia materia talis culpa levis
est ; quia defectus illius doloris vel propositi per se et natura sua non
est contrarius gratiae et Justificationi, qui est primarius effectus huius
sacramenti per formam significatus..., neque etiam impedit remissionem
aliorum peccatorum venialium, de quibus vera fit accusatio capax verae
absolutionis, non obstante obice alicuius peccati venialis ». Cf. Lugo
d. 14. n. 48. Ceterum et ea levis culpa, de qua Suarez, saepius abe­
rit, vel quia pocnitens ad hunc doloris defectum aut ad defectus eius­
dem inordinationem non advertit, vel quia raro abest omnis displi­
centia, licet haec efficax satis non sit ; qua in re difficile saepe est
deceptionem vitare. — Accedere ad sacramentum cum materia levi,
sine ullo dolore, grave est, propter gravem irreverentiam, quae sa­
cramento irrogatur, illud suo effectu frustrando, sive ex gravi sive
ex levi materia. Lugo d. 14. n. 108. seqq.; L. 449.

6S6. An attritio formidolosa, seu ex metu gehennae concepta,
sufficiat ad iustifcalionem in sacramento poenitentiae? — R. Affirma­
tive, modo sit vere supcrnaturalis, absolute efficax, et tantum mate­
rialiter, non vero formaliter, seu serviliter servilis. Ratio est, l.° quia
huiusmodi attritio est vera conversio ad Deum, et vera aversio a pec-

II.

■

DE CONTRITIONE

427

cato; 2.° quia hoc clare eruitur ex Trid. s. 14. C. 4., ubi dicit, at­
tritionem conceptam ex metu gehennae et poenarum esse honestam,
et disponere peccatorem ad iustificationem in sacramento poenitentiae
obtinendam. Idque certum et commune est apud dd. — Attritio porro
vocatur serviliter servilis, ubi quis de peccato quidem dolet, illudque
vult vitare ob poenas, quas a Deo infligendas novit; adhuc tamen
paratus esset peccare, si poenae istae non subsisterent. Dicitur vero
simpliciter servilis, ubi quis ob poenarum quidem timorem a peccato
abstinet, non tamen ita dispositus est ut vellet peccare, si poenae illae
non essent. Prior malus est, non quia timor est poenarum, sed ob
pravam animi dispositionem. — L. 440. 442.; S. Th. 2. 2. q. 19.,
q. 225., Quodl. 4. a. 10., 4. d. 22. q. 2. a. 1. q. 3.; E. M.
6S7. Utrum attritio sufficiat ad sacramentum poenitentiae, con­
cepta cx metu poenarum huius vitae, quatenus irrogantur a Deo pec­
catorum vindice? — Prima sententia negat. Ratio, quia Trid. s. 14.
C. 4. coniunctim loquitur de metu poenarum et gehennae, cum docet
sufficere « dolorem conceptum ex gehennae et poenarum metu », su­
mens utrumque pro eodem. Nam poena peccati mortalis est aeterna,
et hanc peccator timere debet. Secunda sententia affirmat. Ratio, quia
particula et disjunctive in sensu obvio sumenda est, intelligendo ge­
hennam pro inferno. Matth. 10., 28., poenas pro poenis temporalibus,
sive Purgatorii, sive huius vitae. Confirmatur exemplo Ninivitarum,
quod ipsum Trid. adducit s. 14. C. 4. S. Alph. 443. secundam hanc
sententiam probabiliorem dicit, primam vero non carere sua probabi­
litate, saltem extrinseca; unde concludit: « puto tutius in praxi eam
servandam esse ». Verum secundam sententiam alii vocant probabilis­
simam, La-Croix 884., alii moraliter certam, Elbel 59., alii omnino
certam, et his adhaerere videtur Ballerinius, Gur. Baller. 452.
Quatenus irrogantur a Deo peccatorum vindice. Nam praedictae
poenae semper sunt considerandae cum relatione ad Deum punitorem
peccatorum. Contritio ad sacramentum sufficiens esse non potest sine
relatione ad Deum.

688. An sufficiat attritio cx metu poenarum Purgatorii pro pec­
catis venialibus ? — R. Affirmative cum sententia communissima et
moraliter certa ; quia rationes omnes superius adductae pro sufficientia
attritionis ex metu gehennae, hic quoque valent. Gur. 452.
689. An sufficiat attritio ad sacramentum poenitentiae, si ex tur­
pitudine peccati concipiatur? — R. Affirmative. Trid. s. 14. C. 4.

428

Π. - DE CONTRITIONE

Verum turpitudo ista, motivum sacramentalis attritionis, ea est, quae
Dei oculos offendit; quae animam foedat, Dei imaginem et similitu­
dinem in ea deturpans; quae fide noscitur; minime vero illa, quae
in infamia apud homines continetur, et quae naturaliter inest vitio,
quippe quod rectae rationis ordinem offendit, et naturali ratione mere
proponitur. Ratio, quia attritio non debet esse dolor de peccato ut­
cumque, sed cum aliquo respectu ad Deum finem supernaturalem ho­
minis; quaedam enim esse debet conversio ad Deum saltem imper­
fecta.
Lugo d. 5. n. 140. et seqq.; Suarez d. 20. s. 2. n. 10.; E. M.

690. An dari possit sacramentum poenitentiae validum et informe, ob
defectum sufficientis doloris ?
Duplex esse potest casus : 1.° Quando
quispiam duplicis peccati reus, ex invincibili oblivione, de altero tan­
tum propter suam specialem foeditatem doleat, et hoc solum confiteatur.
2.° Quando quis, ex ignorantia invincibili, crederet, non esse peccatum
mortale accedere ad sacramentum sine dolore de omnibus, dum tamen
dolor adesset de aliquo propter suam specialem turpitudinem, e. g.
quia contra iustitiam, contra castitatem, etc. sed non quia simpliciter
offensa et iniuria Dei est. — Porro prima sententia tenet tale sacra­
mentum esse validum et formatum, quia poenitens nullum gratiae
obicem ponit. Secunda sententia tenet, esse non solum informe, sed
invalidum, quia dolor est insufficiens. Tertia sententia tenet esse va­
lidum sed informe: validum, quia nulla deest essentialis pars sacra­
menti, informe, quia unum mortale sine alio remitti non potest; et
aliud non potest remitti, quia deest dolor. Prima sententia vera vi­
detur D’Annib. ed. 3.* p. 3.a n. 312. tertia probabilior S. Alphonso
est, 444. — Si contritio ad sacramentum sufficiens esse non potest
sine relatione ad Deum offensum, et cum proposito non peccandi de
caetero, non apparet sane quomodo esse possit ita particularis, ut
virtualiter saltem non sit universalis. Neque vero apparet quomodo
posset quis sincero animo detestari specificam peccati turpitudinem,
quin etiam genericam detestetur. —■ Neque vero apparet, quomodo,
secundum ea quae habet Cone. Trid. de partibus huius sacramenti,
s 14. C. 2. 3. possit adhuc esse essentialis pars sacramenti cum con­
fessione sine contritione, uti explicite habet S. Th. s. g. 9. a 1., vel
cum attritione, sed non sufficiente ad gratiam, ut habent alii. —
Porro quaestio haec ideo movetur; ut sciatur, an poenitens teneatur
iterum confiteri peccata, quae iam confessus est, quod quidem in hac
sententiarum varietate dubium est. — Lugo d. 14. n. 65. seqq., Resp.
Mor. 1 1. d ‘_’4' S Th. s. q 9. a. 1., 4. d. 17., q. 3. a. 4. q. 1.

II.

DE CONTRITIONE

429

691. An qui in articulo mortis susceperit sacramentum poeniten­
tiae cum attritione, teneatur insuper elicere actum contritionis? —
Prima sententia affirmat, et hanc tenent Suarez d. 14. s, 6. n. 18.,
Sanch. in Dee. t. 1. 1. 1. c. 1. n. 34., etc. Ratio, quia tempore tantae
necessitatis tutiora media ad salutem sunt eligenda. Secunda sententia
negat, et hanc tenent Lugo d. 7. n. 263., Laym. c. 11. n. 7., etc.
Ratio, quia obligatio tantum habetur, sive tempore vitae, sive tem­
pore mortis, eligendi media tuta, non autem tutiora. Atqui ex Trid.
s. 14. C. 4. certum est, attritionem sufficere in sacramento ad gra­
tiam consequendam. L. 440. — Utraque sententia, ait S. Alph. 437.,
est probabilis, sed prima omnino consulenda, quod per se patet cum
agatur de summo salutis negotio. Addit insuper S. D. primam esse
omnino sequendam, propter aliam rationem, nimirum propter obliga­
tionem eliciendi tunc actum caritatis. Verum cum de hac etiam obli­
gatione res sit controversa, pro homine nempe iam iustificato per sa­
cramentum, qui iam habet sanctificantem gratiam et caritatem habi·
tualcm, non videtur certa obligatio imponenda. — Gur. Baller. 445.
692. An ad consequendam gratiam in sacramento poenitentiae
praeter dolorem requirantur etiam explicite actus fidei et spei ? — R.
Negative. Ratio est, quia nullo probabili argumento probari potest
hos actus explicite requiri. Ceterum poenitens eliciens actum doloris,
etiam explicite aliquo modo et exercite hos actus elicit, etsi non re­
flexe; quia tunc sine dubio credit exercite, et sperat sibi per sacra­
mentum poenitentiae, in virtute meritorum Christi, peccata remittenda
esse. — L. 439. ; E. M.

693. An ad justificationem in sacramento poenitentiae obtinendam
cum attritione etiam initium amoris requiratur ? — R. Negative, si
per initium amoris intelligatur aliquis gradus caritatis perfectae, qua
Deus super omnia diligitur. Ratio est, quia ad rite suscipiendum sa­
cramentum non praerequiritur necessario actus, qui extra sacramen­
tum essentialiter justified. Atqui actus caritatis, atque adeo « dolor,
qui ad rationem contritionis sufficiat, quantumcumque parvus sit, om­
nem culpam delet », ut ait S. Th. q. 5. a. 3. Ergo. S. Alph. 440.
hoc dicit esse moraliter certum. — Concedi autem potest et debet,
initium aliquod amoris requiri, quatenus attritio, ut ad sacramentum
disponat, excludere debet, ut Trid. loquitur, peccandi voluntatem; ac
ut ait S. Th. 2. 2. q. 17. a. 8., « aliquis introducitur ad amandum
Deum per hoc, quod timens ab ipso puniri cessat a peccato». —
Atque hic notandum est, contritionem non solum remittere culpam

430

III. - DE PROPOSITO

et poenam aeternam, verum etiam posse, valde intensam et perfectam,
omnem abolere poenam ; quam tamen efficaciam ex natura sua ne­
cessario non habet. — Trid. s. 6. C. 6. 14. c. 30., s. 14. C. 8.
c. 12.; E. M.

III. — DE PROPOSITO
694. Quid et quotuplex sit propositum ; quaenam eius dotes et
necessitasf — R. Ad l.am Propositum est voluntas non peccandi de
cetero. — Duplex est: l.° explicitum, seu formale, quo quis de fu­
turo cogitans statuit non amplius peccare ; 2.° implicitum, seu vir·
luale, quod in ipsa contritione includitur, quin futurum tempus prae
oculis habeatur.
R. Ad 2.um Propositum triplici conditione gaudere debet; sci­
licet requiritur, ut sit firmum, efficax et universale. — l.° Firmum,
nimirum, poenitens habere debet sinceram voluntatem non relabendi
in peccatum, non obstante quocumque incommodo aut timore humano:
secus enim non vellet totaliter et sincere ad Deum converti. Non de­
bet tamen confessarius animum pocnitentis tentare, adhibitis compa­
rationibus ad perturbandam eius phantasiam idoneis. Firmum autem
esse debet etiam, quando nonnisi de venialibus agatur. L. 451.
2.° Efficax, i. e. poenitens non tantum firmiter statuere debet,
se amplius peccare nolle, sed etiam adhibere media necessaria ad pec­
catum vitandum, fugiendasque proximas occasiones, etc. Efficax pro­
positum esse debet etiam quoad venialia, quae sint materia Confes­
sionis. — Verum, si poenitens slatim, et sine ulla fere resistentia re­
labatur, indicium aliquod, vel saltem suspicionem aliquando praebere
potest, quod proposito vere firmo carucrit; qui enim firmiter pro­
ponit, fere non adeo facile sui propositi obliviscitur, sed constans saltwn per aliquod tempus perseverare solet, et conatus adhibere ad
resistendum tentationibus vel peccati occasionibus, et proinde ordi­
narie difficilius rariusque cadit. L. 459.: Lugo d. 14. n. 160. Prae·
visio tamen et timor relapsus ex praeterita fragilitate, et humanae
voluntatis inconstantia, nullo modo impedit sincerum propositum, fir­
mum et efficax. La-Croix 1733. 1822.; Sporer 310.; L. 451. — Dif­
ficultas practice occurrit, quando poenitens bonae alioquin voluntatis,
sed rei arduitate perterritus dicat: se non posse hoc vel illud pro­

III. - DE PROPOSITO

431

mittere, ne dein datam fidem infringat. Eum erigat confessarius re­
ponens sufficere, ut nunc serio velit, ut nitatur, ut oret ; facienti enim
quod in se est, Deus non denegat gratiam. Sufficit ergo, ut propo­
situm sit efficax affective, id est, sufficit ut peccator sit animo pa­
ratus ad media necessaria adhibenda ; futura de facto emendatio non
est de essentia propositi.
3.° Universale, seu extendi debet ad omnia peccata mortalia non
patrata modo, sed etiam quae patrari possent. Ratio est, quia plena
et vera ad Deum conversio dari nequit absque letalis cuiuslibet pec­
cati aversione. Satis vero est, « ut proposita in genere foeditate pec­
cati, Dei bonitate, et periculo damnationis, etc. poenitens concipiat
generale propositum nunquam iterum peccandi mortaliter ». Suarez
d. 33. s. 2. n. 2.; Caietan. Summ. v. Confessio ad 12. qualit. ; Lugo
d. 7. n. 199. 238.; Laymann c. 4. n. 8. — Quare neque requiritur
neque vero semper expedit speciale propositum de singulis peccatis
gravibus vitandis. — Ad venialia vero quod spectat, ut non est ne­
cessarius dolor universalis ita neque universale propositum. — L. 451. ;
S. Th. 3. p. q. 87. a. 1.; Cf. hic. 679.
R. Ad. 3.um Propositum, saltem implicitum, est omnino neces­
sarium ad peccati remissionem ; quia propositum est necessarium con­
tritionis consectarium, ac saltem virtualiter in ipsa inclusum, et ex
huius natura et definitione constat. — An vero requiratur propositum
etiam explicitum, controvertitur. Iuxta S. Lig. 450. triplex est sen­
tentia. Prima, quam pauci quidam tenent, absolute affirmat: quia,
licet dolor includat necessario propositum, attamen explicitum requiri
videtur a Trid. aiente: «Cum proposito non peccandi de cetero».
— 'Secunda sententia, quam Cardenas vocat moraliter certam, abso­
lute negat. Ratio est, quia dolor, si ex motivo generali eliciatur, in­
cludit propositum plane efficax. Alioquin vero ex Trid. quando attritio
voluntatem peccandi excludit, sufficienter disponit hominem ad impe­
trandam gratiam in sacramento. Elbel 87.; Laymann c. 4. n. 6.; Salmant. c. 5. n. 55; Lugo d. 14. n. 51., qui hanc sententiam dicit
esse communem inter recentiores. — Tertia sententh, quam commu­
nem dici testatur S. Lig., docet quod, si poenitens cogitet de vita
futura, debet formaliter proponere emendationem; secus, si poenitens
nihil de futuro cogitet. Verum, si cogitet de futuro, consentiunt om­
nes, vix fieri posse, ut sincere poenitens simul propositum explicitum
et formale non eliciat. — Suum autem de hisce indicium sic S. Lig.
ib. interponit : « Hae duae ultimae sententiae sunt quidem probabi­

432

in. - DE PROPOSITO

liores: sed quia prima non caret sua probabilitate, in praxi ante fa­
ctum tutius sequenda est ».
Cum autem, S. Alphonso teste 1. c., plerique etiam eorum, qui
pro prima sententia allegantur, consentiant, « quod si bona fide cum
vero dolore confessus fueris sine proposito formali, non teneris Con­
fessionem repetere » ; patet, in hanc conclusionem, quae unica ad
praxim deservit, sententias demum omnes atque doctorum omnium
suffragium convenire. Quamvis vero S. D. dicat, se « non valere huic
sententiae acquiescere » ; hoc tamen apertissime repugnat doctrinae,
quam alibi ipsemet tradit, 505 : « Sedulo advertendum, non esse co­
gendos poenitentes ad repetendas Confessiones, nisi moraliter certo
constet eas fuisse invalidas, ut recte dicunt La-Croix, Gobat, etc. cum
communi». — Accedit auctoritas Concilii Romani sub Benedicto XIII.,
in Basilica Lateranensi celebrato anno universalis lubilaei 1725.
Tit, XXXII. c. 3. legitur: « Instructiones ad Sacramenti Poenitentiae
et Eucharistiae, a pueris primo suscipiendorum, usum et cultum per­
tinentes, breves simul et claras, dabimus in nostri huius Concilii fine».
Porro in Instructione pro pueris ad Sacramentum Poenitentiae acces­
suris, quae ad calcem eiusdem Concilii subiecta cernitur, haec part. III.
p. 303. habentur : « Penitente. Chi si confessa senza dolore dei pec­
cati, e senza proposito di non peccar più, riceve il perdono?— Con­
fessore. Se non ha almeno il dolore imperfetto, cioè l’attrizione, coi
fermo proposito, almeno implicito, di non peccare mai più, certamente, se si confessa, la Confessione non vale, e non riceve il per­
dono de’ peccati ». In quibus manifeste ut sufficientia simul aequiparantur tum dolor imperfectus, seu attritio, tum propositum implici­
tum. Hinc D’Annib. ed. 3.a p. 3.* n. 313. hanc sententiam hodie
certam dici posse asserit. Ac S. Th., teste ipso Bellarmino, qui stat
pro tertia sententia, non distinguit inter implicitum et explicitum : et
iure prorsus, nam taciti et expressi eadem est efficacia.
Necessitas autem illius explicit! propositi, vel est ex praecepto
aliquo positivo independenter a natura iustificationis extra sacramen­
tum, et in sacramento: vel ab ipsa dependenter. Primum dici nequit,
nam l.° poenitentia, si praecepta est, non est praecepta nisi propter
iustificationem 2.° Ipse S. Alph. fatetur, rem esse controversam et du­
biam, et probabilius non requiri explicitum propositum : legem autem
dubiam non obligare. Neque vero alterum dici potest ; nam vel exi­
gitur explicitum illud propositum a iustificatione extra sacramentum,
vel a iustificatione in sacramento. Primum esse nequit; nam formalis
cantatis actus statim iustificat, sine illo explicito proposito: ergo et

IV.

433

DE CONFESSIONE

contritio caritate perfecta. Alterum item esse non potest; nam non
requiritur maior dispositio ad iustificationem in sacramento, quam
extra sacramentum. — Aliud autem est quod Trid. declarans natu­
ram contritionis explicite commemoret propositum in ea inclusum,
aliud est quod commemoret propositum cxplicihim ; illud, non hoc
facit. Neque hoc ex illo sequitur; secus requirerentur etiam actus alii
explicit!, quos explicite Trid. commemorat, spei, fiduciae, voti Con­
fessionis, voti satisfactionis, etc. Neque vero inutiliter commemorat
Trid. explicite propositum non peccandi de cetero. Hoc enim fecit ad
explicandam vim et effectum connaturalem contritionis, cum ceteroquin dari possit dolor et contritio non continens universale propo­
situm. Deinde Trid. statim addit, hanc contritionem fuisse quovis
tempore necessariam ad iustificationem. Contritio, quovis tempore iustificans, non comprehendit necessario explicitum propositum, ut pa­
tet etiam exemplo Davidis, filii prodigi, etc. Cf. etiam Trid. s. 6.
C. 14. Ac cum ex Trid. ad iustificationem in sacramento sufficiat etiam
attritio, si excludat voluntatem peccandi, sufficit certe contritio, si
excludat eandem voluntatem, quin aliud requiratur. — E. M.

IV. — DE CONFESSIONE

695. Quid sil Confessio? — Confessio est accusatio peccatorum,
post baptismum patratorum, facta sacerdoti approbato, in ordine ad
absolutionem. Trid. s. 14. C. 1. 5.; L. 445.
696. An Confessio sit necessaria? et quandonam obliget? — Con­
fessio est de iure divino omnibus, post baptismum lapsis in peccatum
mortale, necessaria. Trid. s. 14. C. 5. c. 6. 7. — Praeceptum hoc
obligat certo fer se in periculo, coque magis in articulo mortis, et
aliquando in vita. Ratio l.1 est, quia omnia praecepta positiva obli­
gant saltem tempore necessitatis; secus enim nunquam obligarent,
frustraque imponerentur. Ratio 2.* est, quia praecepta affirmativa non
obligant tantum in extrema necessitate, sed etiam quando eorum impletio rationabiliter necessaria indicatur. — Obligat saepe per accidens,
scilicet: l.° Cum eucharistia suscipienda est. 2.° Quando urget prae­
ceptum se reconciliandi cum Deo, vel requiritur status gratiae, v. g.,
ad sacramenta administranda, vel ad ea recipienda, quae dicuntur
Bucceronj. htst. theol. »to>alis III.

28

434

JV.

DE CONFESSIONE

vivorum, nec elici potest actus contritionis perfectae. 3.° Quando ur­
get gravis tentatio, quae secus superari nequeat. Sed « vix potest
cogitari occasio, in qua non possit superari tentatio, aut vitari pec­
catum, nisi per medium Confessionis ». Suarez d. 35. s. 3. n. 10.
Ideo de hac obligatione scrupulus fidelibus iniiciendus non est. 4.° Si
probabile sit, se nunquam postea habiturum copiam confessarii. L. 665.
— E. M.
697. /Zzz praeceptum divinum Confessionis statim obliget ac patra­
tum est peccatum; vel quonam tempore urgeat ? — Non obligat sta­
tim post peccatum. Ratio est, quia talis obligatio nullo certo funda­
mento nititur. — Facile determinari nequit, quoties in vita et quo
praeciso tempore urgeat praeceptum divinum. Quidquid sit, nihil du­
bitandum, quin ille satisfaciat, qui vel semel lanium in anno confite­
tur ; quia non constat praeceptum divinum frequentius urgere. Iuxta
mullos Christus reliquit obligationis tempus Ecclesiae determinandum.
Porro Ecclesia Confessionem semel in anno peragendam praescripsit.
Cone. Later, sub Innoc. III. C. Omnes utriusque sexus ; Trid. s. 14.
c. 8.; S. Th. Quodl. 1. a. 11.
698. An Confessio vocalis esse debeat, seu ipsa voce fieri debeat f
— R. Affirmative. Flor. Decr. pro Armen. « Rationem adducunt
Holzm. et Spor., quia licet Confessio nullo iure praecepta sit fieri
vocaliter, tamen cum communi Ecclesiae usu sit receptus modus sic
confitendi, hinc nunc obtinet vim praecepti, et proinde sine gravi
causa foret illicita Confessio aliter facta ». L. 429. — Gravis autem
causa esset, « si quis ob angorem gutturis, impedimentum linguae,
aut si puella supra modum verecunda, in explicando voce sua pec­
cata, valde gravem difficultatem sentiat ». L. ib De ultimo hoc casu
loquens Busemb. 493. ait, « Scripto a confessario lecto, addat voce:
de his me accuso ». Et sic nulla erit difficultas. Inquit praeterea
S. Alph. 493 : « Idem sentit Tamb. de scrupuloso, qui putat scripto
melius sc explicare ». — Ceterum Confessio per scripturam confes­
sario praesenti valida est. Invalida est Confessio per litteras facta
absenti confessario, licet deinde absolutio detur a confessario praesente.
Decr. Clem. VIII. 20. lun. 1602.; Paul. V. 14. Iui. 1605.; L. 428.
- Qui vero voce confiteri non potest, quia est, e. g., mutus tenetur
utique saltem per nutum confiteri, secundum communem sententiam,
L 493., sed non tenetur confiteri p< r scripturam, tum ob periculum
revelationis, tum quia scriptura est medium extraordinarium, quod
nunquam de facto in Ecclesiam habitum est uti praescriptum, tum

IV.

DE CONFESSIONE

435

quia scriptura est <ie se publica, et Confessio de se secreta est, Diana
t. 1. t. 3. r. 72. n. 2.; Ithur. Cas. 38. n. 6.-10. Oppositum tamen
probabilius videtur S. Alphonso 479. Haec vero habet S. Th. 4. d.
17. q. 3. a. 4. q. 3. ad 2.: « Dicendum, quod in eo, (pii usum lin­
guae non habet, sicut mutus, vel qui est alterius linguae, sufficit,
quod per scriptum, aut nutum, aut interpretem confiteatur: quia non
exigitur ab homine plus quam possit... et ideo, quando non possumus
uno modo, debemus secundum quod possumus confiteri ». Cf. etiam
Quodl, 1. a. 10. — E. M.

699. Resolves: Muti et surdi tenentur aliquo modo confiteri, saltem
per signa; nisi sint adeo ignari et hebetes, ut nihil extundi ab ipsis
possit. Ratio est, quia praeceptum Confessionis respicit omnes fideles,
qui sua peccata ratione aliqua manifestare possunt. Hinc muti suffi­
cienter instructi tenentur integre confiteri, saltem signis, si haec a
confessario intelligantur; si autem sint minus instructi, aut difficulter
a confessario intelligi possint, sufficiet ipsis unum tantum vel alterum
peccatum manifestare, aut in genere tantum confiteri, et signa dolo­
ris dare. Surdi autem, usum linguae habentes, tenentur ex parte sua
confiteri peccata, quae memoriae occurrunt ; sed confcssarius non te­
netur eos interrogare ad procurandam Confessionis integritatem ob
nimiam interrogandi difficultatem et revelationis periculum. — Muti,
scribere scientes, scripto confiteri non tenentur ad procurandam Con­
fessionis integritatem. Res enim saltem controversa est inter dd.,
adeoque lex dubia est.
Ignari idiomatis loci in quo versantur, et carentes confessario, a
quo intelligi possint, tenentur, urgente praecepto annuae Confessionis,
et in articulo mortis, confiteri aliquo modo, saltem signis generalibus.
Ratio est, quia urget praeceptum divinum et ecclesiasticum. Nam etsi
integre confiteri nequeunt, tenentur tamen ad id quod possunt. Neque
vero confiteri tenentur per interpretem ; est enim onus gravissimum,
et multis periculis obnoxium, v. g., revelationis, irrisionis, etc. Et
Cone. Later. C. Omnis utriusque sexus de Poenit. ait: «Sua solus
peccata confiteatur». Itemque Trid. s. 14. C. 5.: «Quoad modum
confitendi secreto apud solum sacerdotem » etc. Ithur. Cas. 38. n. 11.
seqq.; L. 179. — E. M.

436

v.

DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

V. — DE INTEGRITATE CONFESSIONIS
700. An Confessio integra esse debeat ; qualis sit huiusmodi inte­
gritas ; quaenam eius vis? — R. Confessio integra esse debet. Ratio
est, quia nullum indicium, causa incognita, exerceri potest; quia con­
fessarius salutares poenitentias imponere, et efficacia remedia praescri­
bere debet; quia tota infirmitas ut sanetur cognoscenda est. Trid.
s. 14. C. 5. c. 7.; S. Th. s. q. 9. a. 2. — Integritas alia est materialis,
alia formalis. Materialis sita est in accusatione omnium peccatorum
mortalium, quae simpliciter commissa sunt, vel quae post diligentem
sui discussionem menti occurrunt. Formalis consistit in accusatione
omnium peccatorum, quae post diligentem sui discussionem menti
occurrunt, ct quae quis hic et nunc, spectatis circumstantiis, moraliter
confiteri potest vel tenetur. Integritas materialis non est semper ne­
cessaria; interdum enim est moraliter impossibilis ex inculpabili obli­
vione: ct licet menti occurrant peccata, ex aliis iustis causis Confessio
evadit moraliter impossibilis. Quare necessaria tantum est integritas
formalis. Trid. s. 14. C. 5. — Ratione integritatis sub gravi accu­
sandae sunt species infimae peccatorum, eorumque numerus exactus;
ita ut neque liceat augere neque imminuere peccata. Si quis speciem
infimam peccatorum confiteri non potest, debet ea confiteri quoad
speciem superiorem vel genus, quod potest. Itemque, si quis numerum
praecise determinatum confiteri non potest, confiteri debet numerum
qui magis accedit ad veritatem, adhibendo, e. g., particulam circiter,
vel, si neque hoc potest, dicere debet, quoties circiter in anno, in
mense, in hebdomada, in die, an frequenter, an raro, etc. « Bene ad­
vertit Sporer, confessarium non debere esse nimis anxium circa exqui­
rendum numerum peccatorum in poenitente consuetudinario, quia saepe
est impossibile talem numerum certum habere». L. 466.; Ithur.
Cas. 38. n. 3. — Particula autem circiter sic fere a theologis intelligitur: circiter ter est 2.-4., circiter decies 8.-12., circiter trigesies
27. 33., circiter centies 95.-105., circiter millies 950.-1050. L. 466.,
Lugo d. 16. n. 78. 81. 94. seqq. 644. — E. M.
701 Resolves : Si quis in Confessione circumstantiam explicatu
necessariam omiserit, eam deinde confiteri debet. Quare iterum sub­
stantiam peccati confiteri debet, si illam secus explicare non possit,
e g. si cum uxorata peccaverit; minime vero, si sine ea possit ex­

V.

DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

437

plicare, e. g., si cum persona Deo sacra peccaverit. — « Odium diu­
turnum, sicut etiam concupiscentia carnalis in mulierem necessario
sunt exprimenda in Confessione... propter numerum peccatorum, quae
in illa diuturna mora replicantur ». L. 467. Qui peccatorum numerum
circum circiter quantum potest declaravit, reperiens deinde notabilem
excessum, illum declarare debet, quia maior numerus in minori non
continetur; si e contrario reperiat deinde numerum notabiliter mino­
rem, ad nihil tenetur: verus enim numerus in maiori fuit compre­
hensus. — Qui in confuso confessus est numerum peccatorum, uti
plerumque rudes, pueri, consuetudinarii faciunt, si deinde distincte
peccata memoriae subeant, vel aliqua tantum in particulari, ea iterum
confiteri non debet; nam omnia iam satis explicavit confuso eo modo,
quo tunc potuit ; adeoque multo minus tenetur deinde vel iterum con­
fiteri adhibita maiori diligentia vel ope doctioris confessarii, ad ea
peccata magis distincte explicanda: quod etiam innumeris scrupulis
et anxietatibus esset obnoxium. — Ad integritatem Confessionis praerequiritur diligens examen, Trid. s. 14. C. 5., pro capacitate poeni­
tentis, temporis mora, et ceteris circumstantiis. Ad id autem sufficit
diligentia mediocris, qualem vir prudens in arduis negotiis adhibet,
qualem moraliter loquendo docti et timorati adhibere solent, etiamsi
quis putet maiori diligentia plura se reperturum. Bonae, t. 1. d. 5.
q. 5. ; Laym. 1. 5. tr. 6. c. 8. Ratione autem inadvertentiae raro con­
tingit, Confessionem esse sacrilegam ob defectum praevii examinis.
Examen hoc prudenter a confessario potest suppleri discretis interro­
gationibus, neque maiori diligentia, quam teneatur ipse poenitens, pro
sua conditione, praesertim quoad rudes, aliosque, de quibus verendum
sit, ne semel dimissi amplius non redeant. Necessarium vero non est
peccata scribere, ne memoria excidant; neque id consulendum est, ob
periculum cvulgationis. — L. 471. 504.; Lugo d. 16. n. 573. seqq.; E. M.

k

702. An necessario accusandus sit actus externus peccati? —
R. Affirmative, quia est quid unum et idem cum actu interno in ge­
nere moris, et duo haec unum totale constituunt. Aliunde actus externus
est directe prohibitus lege divina, v. g. Homicidium non facies. In­
super absque declaratione actus externi plerumque confessarius munere
suo fungi non posset, ut par est, circa monita praebenda, etc. Constat
etiam ex consuetudine universali fidelium, quae legem in hoc sensu
explicat, et ex pr. 25/ d. ab Alex. VII. — E. M.
703. An effectus peccati necessario in Confessione sit exprimendus?
— Alii affirmant, quia est malus seu peccatum saltem in causa; alii

438

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

negant, quia est malus seu peccatum tantum denominative. — Affir­
mat S. Alph. I. 5. n. 10. « Omissio, ait S. D., voluntaria in causa
etiam imputatur ad peccatum, etsi voluntas postea non possit operari,
puta si quis se inebriet, praevidens causa ebrietatis se omissurum
missam, tunc tenetur confiteri causam et effectum illius, ebrietatem
scilicet et omissionem sacri, ut melius dicunt Salm., etc. cum aliis
communiter contra Vazq. etc., modo ante effectum secutum non re­
tractetur voluntas, ut probabiliter docent Sanch, etc., tunc enim est
probabile non teneri confiteri effectum secutum. Ex hoc etiam dedu­
citur, quod si effectus accidat post retractationem, non incurritur cen­
sura contra peccantes imposita, quia ista requirit contumaciam in actu
peccati ». Cf. etiam 1. 4. n. 149. et 1. 7. n. 40.
Negat vero Lugo, qui haec habet: « Supponendum est in pec­
cato, v. g., quo alium veneno occidisti, intervenire actum in primis
voluntatis internum, quo voluisti dare illi venenum : deinde actionem
externam, qua venenum praeparasti et dedisti ; deinde effectum secu­
tum, scilicet mortem illius... Prima et satis communis (sententia) af­
firmat esse explicandum effectum externum... Contrariam sententiam
defendit late P. Vazquez, etc. Quae sententia verior semper mihi visa
est... Ratio magis communis... est, quod actus externus, qui denomi­
natur liber a libertate actuali actus interni est vere et proprie pecca­
tum : effectus vero postea consecutus, in somno v. g., non est proprie
peccatum..,, sed effectus peccati : in Confessione autem explicari de­
bent omnia et sola peccata; ideo debet explicari actus externus, quando
est actus liber: non vero effectus postea secutus..., quia non potest
esse peccatum actuale in eo, qui actu non peccat, nec potest actu
peccare, qui actu non agit : ille autem qui dormit, dum eius inimicus
veneno moritur, nihil tunc agit; ergo tunc non peccat». De Poen.
d. 16. n. 437, 439. 440. 449. — Verum haec sententia limitanda est,
nisi poenitens incurrerit censuram vel casum reservatum propter effe­
ctum secutum. Hanc limitationem ipsemet Lugo habet, immo addit:
« Contingere etiam potest, quod incurratur censura ab eo, qui iam
per contritionem, vel per attritionem cum sacramento est iustificatus
a peccato praeterito », n. 453. Cf. etiam n. 460. et Laymann 1. 1.
t. 2. c. 2. n. 5. Sed. ut optime observat Ithur. Cas. 40. n. 31. seqq.,
Cas. 50. n. 26. seq., reservatio non est, ubi non est subiectum reservationis, seu peccatum, quum iam fuerit absolutum. Nam nullius entis
nullae sunt proprietates. Quod non est, neque tale est. Ubi autem
praecesserit tantum voluntatis retractatio, causa per voluntatem retra­
ctata, non est in seipso amplius culpabilis effectus. Reservatio autem

V.

DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

439

aut censura incurri non potest, quando per actum non peccatur. —
Limitanda praeterea eadem sententia est, nisi confessarius non solum
iudicis sed et doctoris, et medici officio defungens poenitentem de se­
cuto effectu interroget. Instr, pro parv. etc. p. 4. in fine Cone. Rom.
edita iussu Bened. XIV.
704. An officiat integritati Confessionis, si quis accuset venialia
confessario ordinario, mortalia vero alteri? — R. Negative, per se
loquendo, dummodo absolutionem nunquam recipiat, quin omnia mor­
talia prius et uni manifestaverit, et ab eodem absolvatur. Ratio est,
quia peccata gravia sunt materia Confessionis necessaria, et integra
est illa Confessio, quae omnia mortalia complectitur, cum venialia non
sint necessario accusanda. — In praxi autem attendendum est ad poenitentium circumstantias, et ad motiva quibus ducuntur. Non enim
sunt damnandi, qui aliquando graviora peccata ignoto confessario con­
fitentur, leviora vero ordinario subiiciunt, si ex pudore, quo suffunde­
rentur cum confessario familiariter cognito, periculo se committerent
sacrilege confitendi. Quare confessarius, non nisi imprudenti curiosi­
tate de ea re inquireret; « nisi tamen ea occasione maneat poenitens
in morali occasione peccandi; aut ideo circumeat, ut liberius peccet;
tunc enim graviter peccabit, et ob defectum attritionis Confessio
erit nulla ». — Hinc, licet neque occasio neque consuetudo sint per
sc necessario accusandae: confessarius tamen ius habet inquirendi et
de occasione proxima, et de consuetudine, tum si prudens suspicio
sit quod a poenitente circa eius dispositiones decipiatur, tum si
inde speciale peccatum habeatur, tum ut salutarem et convenientem
satisfactionem imponat. — Pr. 58. d. ab Innoc. XI.; Lugo d. 14.
n. 172. 173., d. 16. n. 57., Suarez d. 22. s. 3. n. 10.; L. 471.: Cf.
hic 707.
705. An officiat integritati, si quis simulet aliam vocem, ne
a confessario agnoscatur? — R. Negative, per se. Dummodo om­
nia mortalia aperiat, Confessionem integram peragit. Nec necesse
est, ut a confessario nominatim cognoscatur; sufficit enim, ut confes­
sarius praesentem peccatorem absolvere intendat: intentio autem confessarii per se semper ad poenitentem est determinata. La-Croix 1. 6.
p. 1. n. 68.

706. An circumstantiae peccatorum mortalium, notabiliter aggra­
vantes, sint necessario confitendae? — « Adsunt tres sententiae, omnes
valde probabiles.— Prima sententia affirmat. Prob. l.° ex Rit. Rom.

440

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

dc Sacram, poenit., ex Catech. Rom. p. 2. c. 5. n. 47. Prob. 2.° ra­
tione, quia eadem ratio, quae suadet circumstantias speciem mutantes
esse confitendas, urget etiam pro circumstantiis notabiliter aggravan­
tibus, cum utraque indicium confessarii notabiliter mutent. — Secunda
sententia dicit necessario esse confitendam circumstantiam quid, quae
scilicet attingit integritatem substantialem peccati in individuo, prout
est quantitas furti. Ratio, quia alias confessarius non poterit efformare
debitum indicium de substantia peccati. — Tertia sententia, mihi pro­
babilior, negat esse obligationem confitendi circumstantias aggravan­
tes. Prob. l.° ex D, Th. 4. d. 16. q. 3. a. 2. q. 5., qui sua aucto­
ritate magnum quidem pondus huic sententiae praestitit. Prob. 2.° ra­
tionibus. Ratio 1.· quia ex verbis Trid. s. 14. C. 5. videtur non
obscure Cone, excludere obligationem confitendi alias circumstantias,
quam mutantes speciem : quia has sufficere satis innuit, ad hoc, ut
confessarius rectum efformet iudicium de gravitate criminum, et de
poena imponenda. Ratio 2.a, quia alias poenitentes semper inter
angustias fluctuarent, cum semper dubitare possent de integritate sua­
rum Confessionum, in determinando, quae circumstantiae sint vel ne
notabiliter aggravantes. D. Th. 1. c. q. 5. ad 2. Unde huius senten­
tiae Lugo assignat rationem a priori, dicens quod Christus nihil aliud
praecepit, quam Confessionem peccatorum ; qui autem explicat cir­
cumstantias mutantes speciem peccati iam vere confitetur, et explicat
essentiam peccati, cum peccati quidditas sive essentia sumatur ex
ipsius ratione specifica. Ratio 3.*, quia si teneremur manifestare cir­
cumstantias notabiliter aggravantes, teneremur etiam confiteri nota­
biliter minuentes, nempe si quis peccavit ex ira, metu, intensiori pas­
sione, ex inductione aliorum, et similibus, quam obligationem etiam
adversarii negant. Ratio ultima et potior, quia nemo tenetur servare
legem dubiam, unde cum lex confitendi circumstantias aggravantes sit
valde dubia, ad illam non tenemur, et ideo, bene ait Lugo, Trid. non
explicavit hanc obligationem illas confitendi, quia non satis Cone, id
colligere potuit ex Christi verbis et sacramenti institutione ». L. 468.
— Excipe: « si circumstantia invehat censuram, vel reserva tionem,
vel ad necessariam poenitentis directionem a confessario prudenter in­
terrogetur ». L. 467. — Instr, pro parvul. etc. p. 4. in fine Cone.
Rom. edita iussu Bened. XIII.; Lugo d. 16. s. 3.

707. An circumstantia consuetudinis peccati mutet speciem ; et sit
in Confessione manifestanda? — R. Ad l.um « Dicendum, quod diu­
turnitas non est circumstantia, trahens in aliam speciem ; similiter nec

V.

DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

441

frequentia vel assiduitas, nisi forte per accidens cx aliquo supervenienti.
Non enim aliquid acquirit novam speciem ex hoc quod multiplicatur
vel protelatur; nisi forte in actu protelato vel multiplicato superve­
niat aliquid, quod variet speciem, puta inobedientia, vel contemptus,
vel aliquid huiusmodi ». S. Th. 1. 2. q. 88. a. 5. ad 1.
R. Ad 2.um «Duplicem distinguere oportet consuetudinem: al­
teram, quae inducit ad similia peccata cum sua libertate et adverten­
tia perpetranda: alteram, quae inducit ad peccata perpetranda sine
libertate et advertentia, atque adeo ita, ut ea non sint novum pecca­
tum, sed peccatum (in causa) consistat in eo, quod ea consuetudo sit
libere acquisita, aut in eo, quod non adhibeatur conatus debitus ad
eam obliterandam ; ut accidit, quando quis ex consuetudine blasphe­
mat, aut peierat, quin advertat hic et nunc ad malitiam blasphemiae
aut periurii. Haec posterior consuetudo libere inducta, aut non evulsa,
tanquam speciale peccatum, fatenda est; graviter enim obligamur ad
carendum illa. Quamvis enim non peccet hic et nunc, qui peierat aut
blasphemat sine advertentia ; peccat tamen, si non conatur evellere
consuetudinem sic peierandi aut blasphemandi. Illa vero prior con­
suetudo tunc est etiam subiicienda clavibus, quando quis advertit, quod
per illam ponatur in periculo proximo patrandi novas culpas: cum
enim exponere se periculo proximo peccandi sit peccatum, qui ad­
vertit, quod per consuetudinem peccandi in eo periculo sit, speciale
hoc peccatum committit, quod huic periculo se subiiciat, aut quod ab
illo non conetur se avertere: quia tamen raro ad id homines adver­
tunt, idcirco raro se accusant de hac consuetudine, atque adeo raro
datur obligatio eam manifestandi, antequam confessarius de illa inter­
roget. Verum quidem est, quod qui se exponit periculo peccandi, et
statim peccat, sufficienter explicat utrumque peccatum, confitendo pec­
catum commissum, cum quo facit unum moraliter illud aliud, quo se
exposuit periculo peccandi : at quando inter unum et aliud peccatum
intercedit mora notabilis sufficiens ad moralem interruptionem, vel
quando solum quis se exponit periculo proximo committendi aliquod
peccatum, quin tamen illud committat, tunc seorsum explicandum est
illud, quo quis periculo peccandi proximo se exposuit ; in eo enim
ipso peccatum est, iuxta illud Eccles. 3.: « Qui a))iatpericulum, pe­
ribit in illo ». Viva in pr. 60.am damn, ab Innoc. XI. par. ult. — Lugo
de Poenit. d. 16. n. 200. seqq.; Cf. hic 704.; E. M.

708. An poenitens declarare debeat diversas personas, cum qui­
bus peccavit? — R. Negative per se. Ratio est, quia sufficit ut de­

442

V. — DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

claretur numerus peccatorum et eorum species ; peccata autem non
ideo mutant speciem, quod cum pluribus patrata fuerint. — Hinc, qui
fornicatus est cum tribus diversis, vel ter cum eadem, satisfacit di­
cendo, se ter fornicatum esse; nec tenetur sponte dicere, num com­
plex unica fuerit, an plures, num fuerint meretrices, an aliae. Atta­
men, si eonfessarius de hoc interroget, poenitens respondere tenetur,
quia expedit, ut eonfessarius sciat, utrum forte adsit proxima peccandi
occasio, ut pronum est, si cum eadem persona pluries peccatum fue­
rit. Diversa autem et satisfactio et remedia confessario praescribenda
erunt, pro multiplicitate et diversitate personarum, quibuscum quis pec­
caverit. — La-Croix 1040.; Bonacina de Integr. diss. 3. n. 14.; Tambur. in decal. 1. 7. c. 7.; Elbel de Act. hum. 103.
709. An ligatus voto castitatis peccans cum alio similiter ligato
debeat utramque circumstantiam declarare? — R. Affirmative. Ratio
est, quia ibi sunt duo peccata plane distincta, nempe peccatum contra
proprium votum, et peccatum cooperationis cum alio ad votum illius
violandum. — Idem prorsus dicendum de coniugato cum uxore alte­
rius rem habente. « Diversa obligatio in specie est, qua ipse debet
non violare suum matrimonium, et qua debet non procurare, quod
alter violet suum ». Lugo d. 16. n. 258. — La-Croix 1063.; Salmant. c. 6. n. 63.; L. 1. 1. n. 46.

710. An sacerdos vel religiosus peccans contra castitatem, condi­
tionem suam aperire debeat, vel solam voti castitatis circumstantiam1?
— Sufficit probabiliter, ut uterque circumstantiam voti manifestet,
quia species obligationis non videtur mutari per specialem conditio­
nem sive sacerdotis, sive religiosi. Utriusque enim votum solemne est.
Utriusque ergo peccatum ad eandem sacrilegii personalis speciem per­
tinet. Controversia tantum de voto simplici esse potest, de qua Cf.
V. 1. n. 500. — Lugo d. 16. s. 4. § 2.
711. An qui commisit incestum explicare debeat qualitatem, nempe:
° cum consanguinea, vel cum affini ; 2.° gradum consanguinitatis
l.
vel affinitatis; 3.° lineam in cognatione spirituali; 4.° lineam et gra­
dum in cognatione legali? — R. Ad l.um Affirmant Lessius 1. 4. c. 3.
n. 79., aliique. Negant Lugo d. 16. n. 313.-316. aliique. Haec sen­
tentia probabilior existimatur a S. Alph. 469. et auctoritate ac ra­
tione probatur S. Th. 2. 2. q. 154. a. 9. ad 2. « Persona affinis, ait,
coniungitur alicui propter personam consanguinitate coniunctam, et
ideo quia unum est propter alterum, eiusdem rationis inconvenientiam
facit consanguinitas et affinitas ».

V.

DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

443

R. Ad 2.um Suarez d. 22. s. 3. n. 12., Diana t. 1. tr. 7. r. 107.,
aliique ex S. Th. 2. 2. q. 154. a. 9., et Caietan. ib. existimant incestus omnes eiusdem esse rationis, et ad gradum quod attinet, non
haberi inde nisi circumstantiam aggravantem propter eamdem virtu­
tem pietatis, et reverentiam debitam coniunctis, quae laeditur; maior
vero vel minor coniunctio non mutat speciem. Sententiam hanc ap­
probare videtur Ballerinius ap. Gur. 486. — Navarrus Man. c. 7.
n. 4., aliique tenent incestus speciem immutari ex vario coniunctionis
gradu, quia inter gradum et gradum specialis est reverentia. Hanc
sententiam minus probabilem dicit S. Alph. 470. — Salmant. de
6.° Dec. praec. c. 5. n. 28. 36., aliique, innixi etiam auctoritate A. D.
tenent specie tantum differre incestum in primo gradu tam lineae re­
ctae quam lineae transversalis, quia reverentia debita coniunctis in
primo illo gradu diversae est rationis. Hanc sententiam S. Alph. 1. c.
aeque probabilem dicit videri ac sequentem. — Tambur. Meth. Con­
fess. 1. 2. c. 5. § 2. n. 6., aliique censent omnes incestus inter con­
sanguineos, excepto tantum primo gradu in linea recta, esse eiusdem
speciei. Ratio, quia non nisi in dicto primo gradu adest specialis ratio
coniunctionis et reverentiae debitae. « Et pro hac sententia, ait S. Alph·
1. c., videtur indubitanter esse D. Th. 2. 2. q. 154. a. 9. », eamque
dicit videri omnino tenendam, et addit: « imo recte Lugo d. 16. n.
314., etc. docent explicandum, an pater peccavit cum filia, vel cum
matre filius, cuius culpa habet diversam malitiam ratione specialis re­
verentiae matri debitae ». Sane primus gradus lineae rectae matrimo­
nium dirimit naturali iure. — Verum Tambur. ib. c. 7. n. 48. statuit
quemlibet incestum sive ob consanguinitatem sive ob affinitatem, quis­
quis sit gradus, specie non differre. Ac -ratione paritatis affirmat,
idem non improbabiliter dicendum etiam de aliis iniuriis illatis quoad
parentes, fratres, uxorem, de quibus proprie egerat C. 5. § 2. n. 6.
A. D. 1. c. ad 3. ait: « In commixtione personarum coniunctarum aliquid est, quod est secundum se indecens et repugnans natu­
rali rationi, sicut quod commixtio fiat inter parentes et filios, quorum
est per se et immediata cognatio... Aliae vero personae, quae non
coniunguntur secundum seipsas, sed per ordinem ad parentes, non ha­
bent ita ex seipsis indecentiam, sed variatur circa hoc decentia vel
indecentia secundum consuetudinem, et legem humanam vel divinam,
quia usus Venereorum, qui ordinatur ad bonum commune, subiacet
legi ». Notandum vero quod ratione superiorilatis, et obligationis
inde ortae, aliud revera est peccatum si pater seducat filiam vel pri­

444

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

vignam vel nurum, atque illud quod committit filius seducens matrem
vel novercam vel socrum.
R. Ad 3.om Linea in cognatione spirituali non mutat speciem ;
sive quis peccet cum ea, quam tenuit in baptismo, sive cum eius
matre. L. 1. 3. n. 450.
R. Ad 4.um Ut pro consanguinitate et affinitate, ita consequenter
et multo magis pro legali cognatione controversa res est. — Cf. V.
1. n. 798.

712. An declaranda sit propinquitas personarum in peccatis odii
vel iniuriae? — R. Ad l.um Quoad odium, affirmative, si agatur de
propinquitate propiori ob strictum virtutis pietatis vinculum. Hinc
declarandum est odium grave in parentes, filios, avos, nepotes, con­
jugem, in fratres, sorores, affines in primo gradu. — Negative vero
probabilius, si agatur de propinquitate magis remota, inter ceteros
nempe consanguineos aut affines. Stante enim magis remota coniunclione, circumstantia tantum aggravans habetur, et non etiam mutans
speciem, in Confessione necessario exprimenda. — Lugo d. 16. n. 303.
seqq.
R. Ad 2.un‘ Haec Lugo de Poenit. d. 16. n. 299. seqq.: « Ego
puto, non posse in hoc puncto dari unam regulam universalem ; ali­
quando enim circumstantia personae coniunctae, contra quam pecca­
tur explicanda erit ; aliquando non erit ; quod quidem pendet ex qua­
litate offensae et ex gradu coniunctionis. Unde si parentes a filio
percutiantur, si occidantur, si afficiantur contumeliis, si infamentur,
peccata illa habent procul dubio circumstantiam specialem contra pie­
tatem, amorem, reverentiam parentibus debitam, quae graviter lae­
duntur per eiusmodi peccata. Ex hoc tamen non fit, quod omnis
iniuria gravis, quae sit contra patrem, habeat illam aliam malitiam
specificam contra pietatem, et debeat in Confessione explicari. Nam,
si filius furatur patri id quod sufficit ad peccatum mortale furti contra
iustitiam, non semper peccat graviter contra pietatem, aut tenetur
eam circumstantiam explicare... quia... non... opponitur graviter contra
id quod pietas et reverentia erga patrem exigit ».
713. An necessario accusanda sit circumstantia dignitatis et officii
personae, v. g. si peccans sit superior, magistratus, sacerdos, etc.; si
sit confessarius - R. Ad l.am Negative probabilius per se, i. e.,
seclusa ratione scandali aut officii, vel obligationis particularis. Ratio
est, quia circumstantia dignitatis personae peccantis non mutat spe­
ciem peccati per se, sed peccatum ad summum aggravat. — Parri­

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

445

cidio vero aequi paratur crimen laesae viaiestatis, v. g., si quispiam occi­
dat Papam, Imperatorem, Regem, Principem, propter eamdcm virtutem
observantiae ct pietatis cui opponitur. — Lugo d. 16. n. 309.-311.
R. Ad 2,um R. Negative probabilius, modo nullam relationem
habeat ad Confessionem. Ratio est, quia confessarius ex officio suo
tenetur tantum ad rectam directionem in tribunali poenitentiae: ex
qua directione nulla oritur cognatio spiritualis. Nulla insuper per hoc
peccatum fit iniuria sacramento, cum ad Confessionem nullum respe­
ctum habeat. Facile tamen patet, omnino esse absterrendum tum eiusmodi poenitentem ne apud illum sacerdotem ulterius confiteatur, tum
eiusmodi confcssarium, ne illum poenitentem ulterius ad Confessionem
admittat. — Lugo d. 16. n. 351. seqq.; L. 1. 3. n. 451.
Distinctio igitur facienda est inter excellentiam et dignitatem
personae ac eius officium. Circumstantia excellentiae et dignitatis per­
sonae per se est tantum aggravans, quia nulla inde specialis virtus
graviter laeditur. Circumstantia vero officii est mutans speciem, si of­
ficium sit peculiarem obligationem inducens procurandi bonum spiri­
tuale alterius. « Nam Episcopus, v. g. vel parochus ex proprio mu­
nere sunt pastores et medici suorum subditorum, atque adeo specialiter
tenentur ad impedienda eorum peccata et ad procurandam eorum
salutem : peccant ergo contra debitum sui officii, si positive maculare
conentur animas illas, pro quibus specialiter debebant invigilare; quod
peccatum non solum pertinet ad speciem scandali, sed etiam est spe­
cialiter contra debitum satisfaciendi proprio officio Episcopi, vel pa­
storis, etc.... E contra vero non reperitur illa malitia in quolibet confessario : nam licet in ipso actu Confessionis sit pastor et medicus, et
habeat peculiarem obligationem gubernandi et curandi poenitentem;
postea tamen, qui ex officio non habet illud munus, non retinet pe­
culiarem aliquam obligationem, eo solum, quod semel audierit Con­
fessionem illius... Facilius id posset concedi in eo, qui licet non sit
parochus vel praelatus, est tamen specialiter ab ipso poenitente ele­
ctus et assumptus in patrem spiritualem, a quo gubernetur, quod
munus habitualiter acceptavit, et retinet, atque adeo ex ipso habituali
munere obligari videtur ad mediocrem saltem diligentiam circa salu­
tem sui clientis, et multo magis ad non afferendum illi positive pe­
riculum adeo grave damnationis aeternae ». Lugo de Poenit. d. 16.
n. 356.-358. 179.-181.; L. 1. n. 451.; Elbel de Act. hum. η. 97.

714. An necessario accusanda sit circumstantia, temporis sacri ?
— R. Negative. Patet cx praxi universali tum confessariorum, tum

446

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

poenitentium ; quippe constat, nec illos sollicitos esse de tali circum­
stantia interrogandi, nec hos illam declarare solitos. Circumstantia
igitur temporis sacri non videtur explicanda, nisi quaedam specialiter
prohibeantur ob reverentiam temporis, v. g., ne quis die Parasceves
ludos publicos, comoedias, aut ludrica spectacula exhibeat. — Lugo
d. 16. n. 520.; L. 1. 3. n. 273.

715. An satisfaciat integritati Confessionis, qui peccatum reçois
accusat tanquam olim commissum? — « R. l.° Affirmative, per se,
quia temporis circumstantia minime ad Confessionem pertinet. Hinc
obligationi Confessionis satisfacit poenitens, qui nova peccata cum
antiquis immiscet, vel qui Confessionem generalem instituens, non
discernit ab aliis peccata mortalia ab ultima Confessione patrata, licet
id de industria faciat ad tegendum tempus, quo peccata commisit. —
° Si vero poenitens mentiatur circa tempus, v. g., si neget se pec­
2.
casse hodie, et declaret peccatum velut alio tempore determinato et
remoto commissum, communius putant doctores illum obligationi suae
non satisfacere. Ratio est, quia actus quem posuit poenitens hodie,
non est actus positus anno praeterito. Hinc dupliciter mentitur, sci­
licet celando peccatum hodie patratum, et accusando peccatum, alio
tempore commissum. Sic Tamb. 1. c. Non desunt tamen theologi, qui
hoc mendacium leve putant ». Ita P. Gury 488. — Ratio, quae pro
2.° casu adducitur, meram probabilitatem non excedit. Et sane nimis
probare videtur, tunc enim mendacium circa quamcumque circum­
stantiam accidentalem irritam redderet Confessionem. Insuper ipsemet
Gury in l.° casu ait: « Temporis circumstantia minime ad Confes­
sionem pertinet ». Et recte quidem : nam aliud est intrinseca substantia
peccati, quae ad Confessionem pertinet, aliud accidens extrinsecum
peccati, quod ad Confessionem per se impertinens est. Hinc praedicta
ratio quatenus urgeatur ad negandam sufficientiam illius Confessionis,
ipse Lugo d. 16. n. 53. mere probabilem appellat. — Baller, ibid.;
d’Annib. ed. 3? p. 3.a n. 309.; Lugo d. 16. s. 2. § 1.
Affirmat uti probabile etiam Busembaum apud S. Alph. 425.,
« nisi circumstantia aliqua v. g. speciem mutans, vel reservatio ca­
sus, vel proxima peccandi occasio aliud requirat, et poenitentia suffi­
ciens imponatur ». Et implicite idem affirmat ipse S. Alph. H. A.
tr. 16. n. 4.
716. An sit semper peccatum mortale mentiri in Confessione ? —
Per se tunc solum peccatur mortaliter, quando mendacium versatur
circa materiam necessariam Confessionis sine iusta causa celatam, aut

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

447

circa materiam gravem falso suppositam scilicet accusando peccatum
grave non commissum. — Mendacium igitur circa res ad Confessio­
nem seu conscientiam poenitentis non pertinentes, non est per se mor­
tale; quia nec est graviter poenitenti damnosum, ut supponitur, nec
graviter sacramento iniuriosum, cum ad ipsum non referatur. —
« Unde negatio venialis commissi, vel mortalis iam confessi, non ex­
cedit malitiam simplicis mendacii » ; L. 496., adeoque per se neque
mortale est, neque irritat sacramentum. Per se : nam « sacrilegium est
et absolutio nulla..., si neges, vel mentiaris circa peccata alias rite
absoluta, quando confessarius, ut iudex vel medicus de iis aliquid, ut
necessarium ad praesentem Confessionem, interrogat, Lugo d. 14. s. 10.;
Tamb. 1. 2. c. 10. § 2.; secus, si ad praesentem Confessionem non
faciat ». — « Si quis affirmat peccatum mortale, quod non fecit, vel
negat fecisse quod fecit, duplex mortale committit, unum sacrilegii
contra virtutem religionis ob reverentiam sacramento debitam, alterum
mendacii sibi graviter perniciosi contra virtutem veracitatis ». L. 495.497.; H. A. 28.; Lugo d. 16. s. 2. § 6.
717. An teneatur poenitens totam retexere Confessionem, si ani­
madvertat, confessarium ob somnum vel distractionem peccata aliqua
non percepisse, et nesciat qualia; vel non recte de iis iudicassef —
R. Ad l.om Affirmative, si Confessio fuerit brevis, quia prudenter du­
bitare potest de singulis, an a confessario intellecta fuerint, necne :
secus autem si prolixa fuerit Confessio, et pauca tantum non percepta
videantur; quia tunc praesumere potest, quod unumquodque fuerit
intellectum ; nec verisimile apparet, Christum integritatis praeceptum
cum tanto onere imposuisse; si tamen dubium circa unum vel alte­
rum peccatum solummodo versaretur, repetendum illud foret. Invalida
vero erit Confessio si confessarius nullum intellexerit peccatum, sive
ob somnum, sive ob surditatem, vel distractionem.
R. Ad 2.Bm « Docent Salm., etc. non esse iterandam Confessio­
nem facta bona fide confessario nescienti discernere species, et nume­
rum, neque inter mortale et veniale, etiam in casibus obviis. Ratio
quia... absolutio valida est, dum ex utraque parte concurrunt iam re­
quisita ad valorem sacramenti. Sic enim censendum est, Christum Do­
minum hoc sacramentum instituisse, cum tales defectus passim con­
tingant. Hoc tamen dico intelligendum, nisi constet numerum vel spe­
cies explicatas non fuisse; alias integritas Confessionis certo supplenda
est ». L. 500. Bona fide, quia si mala fide, quando poenitens cogno­
scit confessarium insufficientis esse scientiae, vel quando clare videt

448

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

confessarium non percipere gravitatem sui peccati, Confessio est ite­
randa. Peccatum enim quod confessarius non audivit, vel non intel­
lexit, et consequenter de eo sacramentale non protulit iudicium vi
clavium remitti non potest. — L. 198.-499.

718 An dentur causae aliquando ab integritate Confessionis ex­
cusantes? — R. Affirmative, quia quandoque ea integritas est physice
vel moraliter impossibilis.
Ut aliquis ratione impotentiae moralis censeatur ab integritate Con­
fessionis excusatus, licet peccata menti occurrant, hae conditiones ser­
vandae sunt: l.° Ut ea tantum peccata omittantur, quae declarari ne­
queunt, seu ex quorum manifestatione sequeretur gravissimum incom­
modum extrinsecum sive spirituale sive temporale vel poenitenti, vel
confessario, vel cuipiam tertio. 2.° Ut non possit inveniri alius confes­
sarius, cui Confessio integra fiat absque tali incommodo. 3.° Ut Con­
fessio sit hic et nunc necessaria. Ex communi dd. sententia adesse
haec necessitas censetur, si impleri praeceptum debeat annuae Con­
fessionis vel Communionis; si sumptio eucharistiae aut missae cele­
bratio omitti sine nota aut scandalo non possit ; si secus carere quis
diu debeat sacramentorum beneficio; immo, ut addit Suarez de Poenit.
d. 23. s. 2. n. 7., si quis secus magna utilitate, quam per se sacra­
mentum affert, privandus foret. Q^iare sufficit poenitentis timor, ne in
statu peccati mortalis uno vel altero die permaneat.
Nunquam vero excusat difficultas ipsi Confessioni intrinseca, quan­
tumvis gravis ea sit. Ratio est, quia Confessio ex natura sua est es­
sentialiter laboriosa, ac proinde si difficultas gravis, v. g., magna re­
pugnantia aut verecundia aut amissio propriae famae coram confes­
sario ab integritate excusaret, plerumque ab accusandis mortalibus
fideles excusarentur, et proinde rueret maxima ex parte institutio sa­
cramenti poenitentiae. Praeterea Ecclesia non posset reservare crimina
atrocia; quia incommodum non leve poenitentibus creat.
Cessante causa excusante ab integritate materiali, praeceptum di­
vinum confitendi omnia peccata mortalia omissa iterum urget; occur­
rente enim impedimento, non cessat simpliciter Confessionis obligatio,
sid tantum suspenditur ; cessante igitur causa excusante, obligatio legis
integre reviviscit; cumque praeceptum confessionis non sit affixum ad
tempus aut ad circumstantiam, sed vitam integram afficiat; idcirco
peccata nondum accusata, postea, si fieri possit, necessario accusanda
sunt. Constat aliunde ex pr. 11? d. ab Alexandro VII. — L. 487.
490.; Lugo d. 16. s. 13.

449

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

719. Resolves: A Confessionis integritate praecipue excusant
sequentia; l.° Infirmitas extrema, i. e. quando moribundus unum tan­
tum, vel alterum peccatum exprimere potest, vel usu linguae iam desti­
tutus aliquo tantum signo poenitentiam ostendit, absolutionemque petit.
— 2.° Defectus loquelae, et auditus ; sic ab integritate eximuntur muti
et surdi, qui signis integre confiteri non possunt: item peregrini pe­
nitus aut fere penitus ignari idiomatis regionis, in qua confitentur. —
° Defectus temporis, v. g., si milites statim ad pugnam pergere de­
3.
beant. Non autem excusat sola multitudo poenitentium. — 4.° Pe­
riculum vitae poenitentis, confessarii, aut tertii, v. g. si adveniant ho­
stes, si multi in periculo naufragii vel contagii versentur. — 5.° Pe­
riculum famae, v. g., si sacerdos mox celebraturus, et Confessione
generali indigens, non posset integre confiteri, quin adstantes rem su­
spicarentur. — 6.° Periculum revelationis seu violationis sigilli, v. g.,
si confessarius nequeat integre confiteri, quin peccata in Confessione
audita manifestet, vel si poenitens ex gravi causa timeat, ne confes­
sarius legem sigilli infringat. — 7.° Periculum scandali vel lapsus,
tum ex parte poenitentis, tum ex parte confessarii, v. g., si mulier
certo cognosceret maximam confessarii fragilitatem. — 8.° Grave aliud
damnum extrinsecum, sive proprium, sive alienum, sive spirituale,
sive temporale, merito timendum, v. g., in scrupuloso, qui perpetuo
angitur de oblitis. — L. 479.-4S8.-494.
720. An sil obligatio confitendi peccatum mortale, quod, explicari
nequit sine complicis manifestatione? — « Ob peccatum veniale expli­
candum, aut mortale alias confessum, non licet grave crimen alterius
manifestare. Tenetur vero poenitens, quando commode potest, alium
petere confessarium, cui incognita sit persona complicis, ut eius fama
servetur; nec satis probabilis videtur opinio... quod hoc sit tantum
de consilio; nam communiter hoc esse de praecepto dicunt ». L. 489.
— Proposita igitur quaestio casum respicit dumtaxat, quo de materia
necessaria agatur, et non possit quis commode adire alium confessa­
rium, cui complex sit ignotus, et pro isto casu duplex adest opinio;
altera affirmans teneri ad confitendum peccatum; altera affirmans te­
neri ad illud reticendum donec alius confessarius reperiatur. Ratio 2.“’
sententiae, quam tenet Baller, ap. Gur. 499., est quia naturale prae­
ceptum servandi famam proximi praeferendum est praecepto servandi
integritatem Confessionis. Ratio l.ao sententiae, quam sequitur S. Alph.
1. c , est, « quia praeceptum integre confitendi servari debet semper
ac licite servari potest; satis autem licite in casu nostro servari potest,
Bucceronl /hs/. thcol. moralis III.

2o

450

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

cum manifestatio alieni criminis non sit illicita, quando fit ex ratio­
nabili causa, ut docet D. Th. 2. 2. q. 73. a. 2. Ergo servari debet.
Et sic respondetur rationi oppositae contrariae sententiae ». L. 1. c.;
Suarez d. 34. s. 1. 2.; Lugo d. 16. s. 7.
721. Quaenam sint causae excusantes a quaerendo alio confesso­
rio, cui complex sit ignotus? — l.° Si urgeat periculum mortis, aut
praeceptum annuae Confessionis ; 2.° si grave sit poenitenti omittere
Confessionem aut Communionem ; 3.° si quis difficulter alteri confessario conscientiam aperiret ; 4° si quis secus in peccato etiam per
unam diem remanere deberet ; 5.° si quis alias privaretur beneficio
alicuius indulgentiae extraordinariae; 6.° si adeundo confessarium, cui
complex cognitus est, haberetur melior directio, consolatio notabiliter
maior. — Hinc ratione petendi consilii, doloris leniendi, etc., saepe
excusantur matres et uxores confessario manifestantes filiorum aut vi­
rorum peccata, quamvis iste illos cognoscat. Nimis enim durum esset,
quod alium confessarium illae quaerere tenerentur. Generarim autem
non habetur ut gravis obligatio confessarium alium adeundi, compli­
cis occultandi causa, nisi forte de crimine valde gravi agatur. —
L. 490.

722. Quaenam sit necessitas et utilitas Confessionis generalis? —
Censenda est necessaria confessio generalis, quoties praecedentes con­
fessiones moraliter certo invalidae aut sacrilegae fuerunt, vel ex parte
poenitentis ob defectum contritionis aut integritatis, vel ex parte confessarii iurisdictione carentis; in ceteris autem casibus nunquam prae­
cipi potest. Ratio utriusque patet. — Suaderi potest, quando licet de
invaliditate confessionum praecedentium non constet grave tamen de
hoc dubium haberi potest. Utilis enim tunc est ad removendas animi
anxietates, quae et paci conscientiae et virtutum exercitio nocent. —
Permittenda est, aut etiam prudenter suadenda confessio generalis, etsi
non necessaria, quando spectatis circumstantiis poenitens notabilem
fructum spiritualem ex ea percepturus est, v. g., ratione humilitatis,
devotionis, fervoris, cognitionis sui ipsius, manifestationis conscientiae
ad perfectiorem directionem, aut maiorem animae puritatem, ad au­
xilia divina efficacius obtinenda, etc.; quia confessarius ex caritate ma­
ius bonum spirituale poenitentis, quando facile potest, promovere de­
bet. — Prohibenda est in ceteris casibus ut inutilis, et etiam nociva,
quando prudenter pertimescenda sunt alia, praeter iacturam temporis,
incommoda, scilicet scrupuli, anxietates, conscientiae perturbatio, etc.
Si enim tantum onus pro confessario et poenitente non est suscipien-

V. - DE INTEGRITATE CONFESSIONIS

451

dum sine spe notabilis fructus; a fortiori cum timore notabilis damni.
— Bened. XIV. C. Apostolica Constitutio 26. lun. 1749. § 16. 17.;
Lugo d. 16. s. 15.

723. Resolves : Facile permittenda, immo suadenda est Confessio
generalis in praecipuis vitae Christianae epochis, nempe ante primam
communionem, ante electionem aut susceptionem status vitae particu­
laris, v. g., ante sacerdotium, professionem religiosam, aut etiam ante
matrimonium; item quando quis statuit vitam perfectiorem ducere. —
Praeter Confessionem tempore primae Communionis peractam facile,
generatim loquendo, permittenda est alia generalis Confessio totius
vitae; sed difficile altera concedenda esset, quando prior sat accurate,
bona fide et bona voluntate facta est, nisi forte ante longum iam tem­
pus peracta fuerit. — Facile permittenda est personis devotis Con­
fessio generalis partialis, nempe unius anni, seu a tempore ultimae
Confessionis generalis, iuxta morem servatum apud plerasque familias
religiosas. — Non est permittenda Confessio generalis etiam in dubio
de validitate praecedentium Confessionum, ubi ex illa metuenda sunt
incommoda notabilia perturbationis conscientiae, quia ob dubiam obli­
gationem subeunda non sunt gravia ac certa incommoda. — Regula­
riter permittenda non est Confessio generalis scrupulosis aut meticu­
losis; quia si una permittatur, hac finita, statim aliam facere volent,
et post secundam, etiam tertiam suscipere importunis precibus petent,
cum summo animae detrimento. Constat enim experientia, saepe in
hisce personis Confessionem generalem multo plures scrupulos gene­
rare, quam destruere.
724. Quomodo sit generalis Confessio peragenda? — Posito, quod
confessarius prudenter indicet, quod locus sit generali Confessioni pe­
ragendae, si poenitens sit satis instructus et desideret ipsemet decla­
rare sua peccata, melius omnino est eum audire, quin interroget, quan­
tum fieri potest ; si quas interrogationes necessarias vel opportunas
iudicabit, eas faciat, quoties et tunc cum opus fuerit, ne deinde e
mente excidant. Attamen, hic notandum est, quod si confessarius pa­
tienter et attente audiat poenitentem, ab onere plurium interrogantium
liberabitur tum ipse confessarius, tum poenitens: siquidem solent saepe
poenitentes alia postea explicantes peccata circumstantias addere ne­
cessarias quoad peccata antea dicta, et quas confessarius interrogare
debuisset. — Si poenitens vel non sit satis instructus, vel desideret
iuvari opera confessarii has praecipue interrogationes facere poterit:
l.° De Confessionibus et Communionibus praeteritis, an et quoties

452

vi.

DE SATISFACTIONE

sacrilegae, ut innotescat, utrum praesens generalis Confessio sit neces­
saria vel tantum utilis. Si tantum utilis sit, tum confessarius tum poe­
nitens minus solliciti esse possunt circa Confessionis integritatem, cum
liberum omnino sit poenitenti declarare peccata quae velit. Si vero
sit necessaria, tunc multo maiori diligentia poenitens audiendus, in­
terrogandus, adiuvandus erit. 2.° De eius aetate, de conditione ma­
trimonii et officii, propter numerum et speciem peccatorum dijudican­
dam. 3.° De generalibus praeceptis Decalogi et Ecclesiae et de spe­
cialibus obligationibus proprii status, seligendo interrogationes circa
peccata, in quae prudenter judicatur poenitentem incidere potuisse,
attenta eius conditione et spectatis personae circumstantiis. 4.° Adda­
tur ultimo loco: an aliquid aliud poenitens habeat dicendum, de quo
conscientiae remorsum experiatur.

VI. — DE SATISFACTIONE
735. An confessarius teneatur poenitentiam imponere, et qualem?
— R. Ad l.nm Affirmative. Ratio, quia satisfactio est pars integralis
sacramenti poenitentiae: confessarius autem, ut minister sacramenti,
eius integritatem, etiam accidentalem, quantum in se est, procurare
tenetur; secus non esset fidelis dispensator. Quare, si poenitens statim
post absolutionem peccatum oblitum confiteatur et absolvatur nova ei
imponenda est poenitentia. Trid. s. 14. C. 8., c. 12.-15.; L. 506. 513.
515.; S. Th. 3. p. q. 90.
R. Ad 2.um Confessarius tenetur poenitentias iniungere convenien­
tes et salutares, tum vindicativas, tum medicinales, idest aliquo modo
proportionatas numero et gravitati peccatorum, necnon poenitentis fa­
cultatibus ac dispositionibus. Ratio ex natura rei patet, cum sacramentalis satisfactio ordinata sit in vindictam peccatorum, quae maiora vel
minora, plura vel pauciora sunt, necnon ad novas culpas praecavendas.
Trid. s. 14. C. 8., L. 508.-509.; S. Th. s. q. 12. a. 13. — E. M.
726. Resolves: Quantitas poenitentiae determinari non potest;
sed relinquitur iudicio et prudentiae confessarii. Rit. Rom. Gravis
tamen regulariter et per se pro mortalibus imponenda est. Gravis
autem censenda est illa poenitentia, quae respondet operi, quod sub
gravi ab Ecclesia praecipitur, vel sub gravi obligaret si praeciperetur,
e. g., missam audire, ieiunare, recitare parvum Officium B. Μ. V.,

VI.

DE SATISFACTIONE

453

Rosarium etc. ; levis e contrario est unum Miserere, etc. — Impo­
nendae non sunt poenitentiae perpetuae, tum quia cum tales forte poe­
nitentiae a variis confessariis eidem poenitenti imponerentur, hinc
innumeris vinculis simul et pro tota vita obstringeretur. Immo nec
ordinarie sunt imponendae poenitentiae ad diuturnum tempus, v. g.,
ad annum, aut ad quinque menses. — Nunquam eae sunt imponendae
satisfactiones, quae poenitentem ludibrio aliorum exponere possunt,
v. g. ut recitet in media Ecclesia quinque Pater, brachiis extensis, etc.
A fortiori autem imponendae non sunt poenitentiae, quae adimpleri
nequeunt, quin Confessionis revelatio facile subsequatur. — Nec sunt
imponendae poenitentiae nimium graves, ut ieiunia pueris, et opifi­
cibus continuo labore defatigatis. Nec sunt iniungendae peregrinatio­
nes aut prolixae preces, aut generatim eleemosynae mulieribus sub
potestate viri constitutis, sicut nec pauperibus iugi labore victum sibi
comparantibus. — Non sunt imponendae poenitentiae multis operibus
diversis implicatae, quia memoriter teneri non possent ; nec, ordinarie
saltem, poenitentiae nimis naturae repugnantes, v. g. signare crucem
cum lingua in terra, invisere inimicos, etc. Imprudenter etiam gene­
ratim imponitur pueris, ut veniam petant a parentibus, vel ab aliis
ob inobedientiam, irreverentiam aut furtula ; quia saepe odiosam red­
dunt Confessionem, et plerumque omittuntur. — L. 508. 515., H.
A. 52.; E. M.
727. Quanta sit obligatio imponendi poenitentiam? — Haec obli­
gatio est ex genere suo gravis. Ratio est, quia obligatio rem gravem
respicit, sacramenti nempe integritatem ; licet ex parvitate materiae
peccari tantum venialiter contra ipsam possit, puta, plus aequo levio­
rem imponendo. Lugo d. 25. n. 49., L. 506. — Quoad venialia, tajnen
controvertitur. Alii gravem esse affirmant, quia iniunctio satisfactionis
pertinet ad ritum huius sacramenti; qui ritus, cum a Christo institu­
tus fuerit, pro re gravi habendus est. Alii vero dicunt esse levem,
quia non potest probari obligatio gravis poenitentiam iniungendi pro
culpis levibus tantum, siquidem in hoc nulla deordinatio gravis ap­
paret. Enimvero non videtur quod possit plus peccare confessarius
poenitentiam non imponens, quam poenitens
levem
non
exsequens
*
poenitentiam. Insuper indicium potest esse completum, etsi nulla im­
ponatur satisfactio, cum nempe reus indicetur nulla dignus poena·
Utraque sententia est probabilis, ut dicit S. Lig. H. A. 47.

728. Nota : « E qua obligatione, inquit Lugo d. 25. n. 47.t
constat, excipi aliquos casus. Primus est, quando poenitens est impo-

454

vi.

DE SATISFACTIONE

tens, ut si sit morti proximus, maxime si caret iam sensibus, et non
potest poenitentiam impositam percipere... Secundus casus est, quando
confessarius ex Confessione et aliis circumstantiis intelligit, poenitentem integre satisfecisse pro poena debita : et licet raro, vel nunquam
possit hoc constare, addit tamen Petrus de Soto... sufficere, quod
probabiliter videatur satisfecisse. — Tertius casus huic similis est,
quem alii addunt, quando absque satisfactione instat perfectae remis­
sionis remedium, v. g., si instet martyrium subeundum ; quod alii
extendunt ad Indulgentiam plenam lucrandam, saltem quae sit moraliter certa. — Quartus casus est, quando poenitens ob suam fragili­
tatem, nullam credatur acceptaturus poenitentiam : aliquando enim
oportebit condescendere eius imbecillitati ad vitanda graviora mala:
nunquam tamen continget, quod aliquam, levem saltem, poenitentiam
non sit acceptaturus ». Cf. S. Th. s. q. 25. a. 1. Verum haec habet
Benedict. XIV. de casu Indulgentiae plenariae et lubilaei C. Inter
praeteritos § 65. : « Unum tantummodo reliquum erat, ut super im­
positione poenitentiae a confessario non omittenda diceremus, quoniam
poenitens, qui indulgentiam consecutus erat, non teneri dicebatur ad
eam implendam. Cum autem nobis huiusmodi ratio laxior visa esset,
in Instructione, de qua η. XXVI., mentem nostram declaravimus, sta­
tuentes, salutarem poenitentiam a confessario iniungendam esse poenitenti, etiamsi hic ad recipiendum iubilaeum praeparatus sit, ex quo
sane poenitentis obligatio exoritur eamdem adimplendi ». Cf. etiam
B. lubil. Leonis XII. Caritate Christi ; L. 519.
729. Quandonam imponenda sit poenitentia? — Generatim lo­
quendo, imponenda est ante absolutionem. Ratio, quia sic servatur
iudicii ordo, qui exigit, ut reus satisfactionem prius spondeat, quam
absolvatur Si autem confessarius cx oblivione poenitentiam ante ab­
solutionem non iniunxerit, eam post absolutionem imponere debet.
Non est tamen grave poenitentiam post absolutionem imponere; immo
probabiliter omni culpa vacat, si praesumatur, poenitentem opus ipsi
iniunctum acceptaturum esse. — L. 514.

730 Qua de causa Poenitentia levior imponi possit? — l.° Si
poenitens sit valde debilis et infirmus corpore. Rit. Rom. Quod si
infirmus sit constitutus in periculo mortis, tunc potest absolvi sine
nila poenitentia, licet expediat semper aliquam ei imponere. — 2.° Si
prudens timor sit, ne maiorem poenitentiam non adimpleat, aut ne
.·’> graviorem poenitentiam a Confessione avertatur. — 3.° Si proba­
biliter maior poenitentia magis ei obfutura sil, quam profutura. —

λΓΙ.

DE SATISFACTIONE

455

4.° Si poenitens valde contritus appareat. — 5.° Si adsit tempus In­
dulgentiae plenariae lucrandae, praesertim lubilaei. — L. 508. 510.,
H. A. 49.; S. Th. s. q. 35. a. 1.
Ad rem S. Th. s. q. 18. a. 4.: « Sicut medicinae in arte deter­
minatae non omnibus competunt, sed variandae sunt secundum arbi­
trium medici, non propriam voluntatem sequentis, sed scientiam me­
dicinae : ita poenae satisfactoriae... competunt omnibus, sed variandae
sunt secundum arbitrium sacerdotis divino instinctu regulati. Sicut ergo
medicus aliquando prudenter non dat medicinam efficacem, quae ad
morbi curationem sufficiat, ne propter debilitatem naturae maius pe­
riculum oriatur; ita sacerdos divino instinctu motus non semper to­
tam poenam, quae peccato debetur, iniungit, ne infirmus aliquis ex
magnitudine desperet, et a poenitentia totaliter recedat ». Et Quodlib. 3. a. 28. : « Videtur autem satis conveniens, quod sacerdos non
oneret poenitentem gravi pondere satisfactionis; quia sicut parvus ignis
a multis lignis suppositis de facili extinguitur ; ita posset contingere,
quod parvus affectus contritionis in poenitente nuper excitatus, propter
grave onus satisfactionis extingueretur, peccatore totaliter desperante ».
— Card. Caietanus Sum. v. Satisfactio : « Debiliter autem dispositis
(poenitentibus), detur satisfactio parvula iuxta debilitatem animi sui,
et parvulus ignis foveatur apposita palea, et non suffocetur appositis
magnis lignis desuper». — Ac S. Antonin. 3. p. tit. 16. c. 20.:
« Debet confessor dare tamen poenitentiam, quam credat verisimiliter
illam implere, ne ipsam violando deterius contingat... Confessor nullo
modo debet permittere peccatorem desperatum recedere a se, sed po­
tius imponat ei unum Pater noster, vel aliud leve, et quod alia bona
quae fecerit, et mala quae toleraverit, sint ei in poenitentia ». —

731. An possit imponi poenitentia sub conditione relapsus? — R.
Affirmative, modo imponatur proporlionata poenitentia pro peccatis
confessis. Confessis, nam peccatorum forte committendorum confessa­
rius nec index nec medicus est. Negative, si alia non imponatur poe­
nitentia. Haec enim esse non potest conatus non peccandi. Conatus
adhibendus ad peccata praecavenda non videtur posse habere rationem
satisfactionis, cum sit naturale consectarium contritionis et propositi.
L. 524.
732. An possit imponi poenitentia publica? — R. Negative, si
agatur de peccatis occultis. Ita Rit. Rom. Secus autem pro publicis.
Attamen, si publica poenitentia non sit necessaria, confessarius non
debet illam renuenti imponere, cum aliter eius salus obtineri, et scan-

456

vi.

DE SATISFACTIONE

dalum reparari possit. Non sii necessaria, necessaria quidem erit « in
solo casu, quo aliter non posset, nisi per illam publicam poeniten­
tiam, scandalum reparari, puta publice restituendo honorem alicui pu­
blice dehonorato ». Verum in hoc casu, independenter a sacramentali
poenitentia, poenitens tenetur ad eam reparationem iure naturae. Ce­
terum huiusmodi scandala publica reparari aliter possunt citra publi­
cam poenitentiam, « nempe per publicam frequentationem sacramen­
torum, visitationes ecclesiarum, auditionem missarum, ingressum in
aliquam Congregationem, ubi pietatis opera exercentur et similia ».
L. 512. — C. Manifesta 1. de Poenit. et rem.; Trid. s. 24. C. 8.
de R. ; S. Th. 4. d. 14. q. 1. a. 5. q. 1.; Francolini Vet. Eccl. se­
ver. 1. 1. Calumn. 7.*.

733. An possit imponi pro poenitentia opus alias debitum ? —
R. Affirmative. Ratio est, quia cum opus illud sit satisfactorium, bene
potest per claves ad meritum satisfactionis sacramentalis elevari. « Hoc
tamen non faciendum, nisi spectata fragilitate poenitentis. Communiter
autem dicunt dd., quod, nisi expresse confessarius imponat opus alias
praeceptum, intelligitur impositum opus supererogatorium. Si vero
confessarius imponat auditionem missae per mensem, non est obligatio
audire duas missas in festo ». L. 513.
734. Quaenam sint opera, quae pro satisfactione possunt imponi P
— « Tam oratio, quam eleemosyna, et quodeumque aliud bonum opus
iniunctum in sacramento poenitentiae valet pro opere poenali et affli­
ctive..., etiam opus internum..., etiam opus applicandum pro defun­
ctis..., etiam cessatio ab aliquo bono opere, nempe a Communione,
ieiunio, etc..., quia huiusmodi cessatio bene potest aliquando esse actus
virtutis, saltem ad servandam obedientiam confessarii. Recte vero ad­
vertit Lugo regulariter non expedire huiusmodi poenitentiam impo­
nere ». L. 514. — Commune vero est apud dd. non posse imponi
in poenitentiam ingressum in Religionem et matrimonium. Nam utrum­
que omnimodam requirit libertatem. L. 511. — « Poenitens precem
aut pium opus indulgentiis ditatum explens, potest simul et poeni­
tentiae satisfacere et indulgentias lucrari » S. Indulg. C. 11. lun. 1901.
— S. Th. s. q. 15. a. 3.; E. M.

735. An poenitens teneatur acceptare ac implere, et quandonam,
impositam satisfactionem ? — R. Ad l.um Poenitens tenetur acceptare
atque implere rationabilem poenitentiam sacramentaliter iniunctam ;
quia ex dictis confessarius tenetur poenitentiam, et quidem peccatis

VI.

DE SATISFACTIONE

457

aliquo modo proportionatam, imponere. Si autem poenitentiam imponi
et acceptari debet, eo ipso ratione obedientiae confessario debitae etiam
adimplenda est. Trid. s. 14. C. 8.; L. 515.-516.; H. A. 55.
R. Ad 2.um Poenitens tenetur sub gravi implere poenitentiam
gravem pro gravibus peccatis impositam, quia materia gravis per se
obligat sub gravi. Probabilius autem tantum sub levi obligatur ad
poenitentiam levem pro levibus culpis impositam ; quia materia levis
non est capax gravis obligationis. L. 517.
R. Ad 3.u“ Poenitens implere debet poenitentiam tempore desi­
gnato a confessario, vel quamprimum commode potest: et si poeni­
tentia sub gravi obliget, graviter peccabit, si ex gravi negligentia diu
eam differat; ratio est, quia per se grave est debitum notabile diu pro­
trahere. Quoties autem poenitentia statuto tempore adimpleta noji fuit,
semper remanet onus eam peragendi, quia tempus tantum accessorie
intenditur. — Cf. n. 742. ; E. M.

736. Nota ; « Probabile tamen est, quod si poenitenti videatur
poenitentia illa iusto gravior, aut nimis onerosa respectu ad suam im­
becillitatem, tunc si confessarius nollet eam moderari, posset saltem
sine culpa gravi discedere absque absolutione, et alium adire confessarium, ut dicunt cum Busemb., etc. Hoc tamen intelligendum, si poe­
nitentia illa vere sit irrationabilis, etc. ». L. 516. — « Ex communi
doctrina theologorum potest confessarius aliquando obligare poenitentem ad implendam poenitentiam ante absolutionem, etc. ». Lugo d. 14.
n. 170. 171. — Non tenetur poenitens poenitentiam adimplere, quando
invalida fuit Confessio; quia indicis sententia sacramentalis nulla fuit,
ac proinde nullum adest sacramentum integrandum; alias vero bis pro
iisdem peccatis esset satisfaciendum. Idem dicendum est ob eamdem
rationem de poenitentia imposita sine absolutione. Excipe, si poeni­
tens ad eamdem Confessionem perficiendam pluries accedat, et interim
confessarius, ut saepius fieri solet, poenitentiam aliquam singulis vi­
cibus imponat, quo minor in fine imponenda supersit. — E. M.
737. An obliget sub gravi poenitentia in se quidem gravis, sed
pro solis venialibus, aut mortalibus, iam antea confessis, imposita ? —
R. Negative probabilius. Ratio est, quia tunc non est necessaria sa­
tisfactio, in quantum est gravis. Unde sicut confessarius non tene­
batur, immo nec poterat illam praecipere sub gravi, ita nec poeni­
tens sub gravi implere tenetur. Poenitentiam enim confessarius nonnisi
pro qualitate criminum imponere debet ex Trid. s. 14. C. 8. — L. 517. ;
Suarez d. 38. s. 7. n. 7.

458

DE SATISFACTIONE

738. An confessarius pro gravibus culpis poenitentiam possit im­
ponere gravem quidem, sed leviter obligantem ? — R. Affirmative, quia
legislator quilibet gravem materiam sub levi praecipere potest; hoc
tamen generating non expedit. S. Alph. mallet, ut saltem aliquid sub
gravi iniungeretur, quocum aliud deinde etiam gravius posset imponi
sub levi. At ipse non diffitetur, oppositam sententiam communiorem
esse: et ex hoc ipso arguitur, minus firmum esse argumentum, quod
ipse a Trid. conatur pro sua opinione elicere. Sane spirituale poeni­
tentis bonum attendendum est, quod propter eius infirmitatem aliud
omnino exigere potest. — L. 518.; Suarez d. 38. s. 3. n. 3.
739. An poenitens teneatur sub gravi implere circumstantias poe­
nitentiae adiectas, v. g., ut oret genibus flexis, etc.? — Solutio pen­
det a maiori vel minori carnis afflictione, quam affert circumstantia,
sive per se, sive respectu poenitentis. Hoc pendere potest etiam ab
intentione confessarii, quam vel ipse expresse manifestaverit, vel poe­
nitens possit praesumere. — L. 517.
740. An satisfaciat, qui poenitentiam impleat in mortali? — R. Af­
firmative. Ratio est, quia ad satisfaciendum praecepto sufficit opus
satisfactionis iniunctum ponere, licet finis praecepti non obtineatur.
— L. 552. Hinc satisfacit etiam, si implendo poenitentiam venialiter
peccat, c. g. quia distrahitur; neque vero impeditur tunc fructus, ex
opere operato talis poenitentiae, propter alia peccata iam remissa.
— L. 552.

741. An pcccet, qui implet poenitentiam in mortali? — Certum
est illum non peccare graviter. — Iuxta quosdam venialiter peccat.
Ratio est, quia qui voluntarie obicem effectui etiam partiali sacra­
menti ponit, non videtur ab aliqua culpa excusari posse. Plures tamen
graves theologi probabiliter tenent, illum ab omni culpa eximi, quia
nulla est culpa soli poenarum remissioni obicem ponere. Quando au­
tem obex removetur, tunc satisfactionis effectus obtinetur. — L. 523.
742. Quaenam poenitentiae dilatio sit culpa gravis? — Si poe­
nitentia fuerit levis, dilatio, quantacumque sit, numquam erit gravis,
eum ipsa poenitentiae omissio probabilius culpam levem non excedat.
— Si poenitentia sit gravis, et pro gravibus peccatis imposita, proiHhus gravis reputanda est dilatio duorum vel trium mensium. Alii
vero extendunt ad sex menses, sed hoc S. Alph., videtur, ait, nimis
b< nignum alii usque ad annum, et hoc, S. D. ait, communiter reiicitur, alii tandem dicunt nullam dilationem fore gravem, nisi poeni-

VI.

DE SATISFACTIONE

459

tens in periculum se coniiciat poenitentiam non amplius exsequendi.
Opus tamen non est, ut quis sacramentalem satisfactionem impleat
antequam rursus confiteatur. Eam potest adhuc implere post aliam
Confessionem, eamque continuare, si diuturna sit, e. g., ut quotidie
per annum missam audiat. — Diana tom. I. tr. 6. r. 44. 45. ; Lugo
d. 25. n. 90. seqq.; L. 517. 521.
743. An si poenitens iniunctae poenitentiae oblitus fuerit, teneatur
Confessionem repetere, ut aliam poenitentiam recipiat? — R. Negative.
Ratio est, quia impletio poenitentiae iam semel iniunctae, per obli­
vionem etiam culpabilem, impossibilis effecta est. Ad impossibile au­
tem nemo tenetur. Si tamen poenitens prudenter praesumat, confessarium adhuc esse iniunctae poenitentiae memorem, deberet ipsum, si
commode possit, adire, ut ab eo, qualis sit illa, resciat. — L. 520.
744. Quis et quanam causa poenitentiam commutare possit? —
R. Ad l.u‘" Nunquam ab ipso poenitente commutari potest, ne in me­
lius quidem, quamvis votum ab ipso vovente possit in opus evidenter
melius mutari ; ratio, quia poenitentia nequit ad sacramentalis satis­
factionis meritum elevari, nisi a ministro ipso sacramenti poenitentiae
imposita fuerit. — Commutari potest l.° a confessario, qui eam im­
posuit, quia legislator potest propriam legem mutare; 2.° a quolibet
alio confessario, quia quilibet alius confessarius potest esse eiusdem
causae iudex, si poenitens ipsius tribunali se submittat; successor enim
in eadem auctoritate potest quidquid potuit antecessor. Excipiendum
tamen videtur, iuxta communiorem sententiam, si poenitentia ab ipso
superiore fro casibus reservatis imposita est, quia inferior sententiam
superioris mutare nequit; nisi tamen causa gravis adsit, aut consen­
sus superioris facile praesumi possit. Id tamen alii negant, quia ablata
peccatorum reservatione per superioris absolutionem, eadem est po­
testas superioris et inferioris confessarii.
R. Ad 2.um Ad commutationem licite faciendam requiritur causa
insta, qualis est, l.° si poenitentia videatur difficilis; 2.° si praevi­
deatur poenitens non esse ei satisfacturus ob repugnantiam, fragilita­
tem, oblivionem, etc. — L. 528. 529.

745. An poenitens teneatur Confessionem repetere ad poenitentiae
commutationem obtinendam ? — Si adeat eumdem confessorium, non
erit necessarium Confessionem repetere, quando confessarius recordetur
utcumque confuse status conscientiae poenitentis. — Si alium adeat
confessorium, vel etiam eumdem, non amplius peccatorum memorem,

460

VI. - DE SATISFACTIONE

suffuit, ut summation confiteatur; ita ut confessarius confusam statu-s
illius notitiam acquirat. — An etiam requiratur haec summaria Con­
fessio, si confessarius, saltem in confuso, statum poenitentis non co­
gnoscat? Prima sententia affirmat. Ratio est, quia nequit confessarius
poenitentiam commutare, nisi sacramentali iudicio; hoc autem iudicium non potest exercere, nisi poenitens conscientiae suae statum illi
aperiat. Secunda sententia probabiliter id negat: quia non agitur de
iudicio ferendo circa culpas deletas in praecedente Confessione, ubi
iudicium circa illas iam fuit formatum, sed tantum de poenitentia com­
mutanda; ad hoc autem sufficit prioris poenitentiae cognitio, et notio
fragilitatis aut difficultatis ad eam implendam; ut nempe nova aliquo
modo aequivalens imponatur. Hinc confessarius audiens poenitentem
poenitentiam non implevisse, nec impleturum, credens ei etiam non
petenti poterit poenitentiam commutare. — L. 529.
746. An confessarius possit poenitentiam commutare extra Con­
fessionem ? — R. Negative, si confessarius sit diversus. Ratio est,
quia confessarius nullam habet potestatem, nisi in iudicio sacramentali.
Poenitentia enim coniungi debet cum recepta absolutione. — Si con­
fessarius ille sit, qui poenitentiam imposuit, potest illam mutare im­
mediate post absolutionem, antequam poenitens discedat; non vero
postea, saltem probabilius. Ratio est, quia ad id requiritur et sufficit,
ut praecedens confessarii iudicium moraliter perseveret, quod non vi­
detur locum habere, si poenitens confessarium extra poenitentiae tri­
bunal adierit. S. Alph. 529. dicit, hanc esse sententiam veriorem et
communiorem. Alii tamen dicunt, commutationem poenitentiae fieri
posse ab eodem confessario extra Confessionem intra unius dici spa­
tium, infra biduum, hebdomadam, et longius adhuc tempus, quia tunc
adhuc videtur moraliter uniri cum praecedenti iudicio sacramentali.
Nam quemadmodum longius spatium non impedit, quominus moraliter uniantur aut dolor, aut Confessio, aut etiam impletio satisfactionis
cum absolutione, ita et de mutatione poenitentiae indicari potest. —
Lugo d. 25. n. 111. 112.
747. Nota: Si poenitens, accepta poenitentia ab uno confessario
Confessionem iteret apud alium ut mitiorem poenitentiam sortiatur,
vel etiam alia de causa, a priori poenitentia minime liberatur, nisi
mentionem de praecedenti Confessione et accepta poenitentia faciat ;
ratio, quia ad commutandam poenitentiam ex parte confessarii requi­
ritur positivus voluntatis actus, quo prior obligatio revocetur.

VII.

DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

461

VII. — DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

748. Quaenam sit forma sacramenti poenitentiae ; quaenam cius
vis ct obligatio? — Forma absolutionis sic habetur in Rit. Rom.:
« Misereatur tui omnipotens Deus, et dimissis peccatis tuis, perducat
te ad vitam aeternam. Arnen. — Indulgentiam, absolutionem et re­
missionem peccatorum tuorum tribuat tibi omnipotens et misericors
Dominus. Arnen. — Dominus noster I. C. te absolvat, et ego aucto­
ritate ipsius te absolvo ab omni vinculo excommunicationis, (suspen­
sionis), et interdicti, in quantum possum et tu indiges; deinde: Ego
te absolvo a peccatis tuis in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti.
Anien, — Passio Domini nostri I. C., merita B. M. Virginis et om­
nium Sanctorum, et quidquid boni feceris, et mali sustinueris, sint
tibi in remissionem peccatorum, augmentum gratiae, et praemium
vitae aeternae. Arnen ». — Elevatur manus a verbo Indulgentiam,
usque ad verbum Passio Domini, et fit signum crucis in poenitentem
dicendo : In nomine Patris... Vox suspensionis omittitur pro laicis. Est
pia consuetudo, ut confessarius ante Confessionem, dum poenitentem
benedicit, dicat: « Dominus sit in corde tuo et in labiis tuis, ut rite
confitearis omnia peccata tua », vel similem orationem recitet. Sed
hoc sub obligationem non cadit.
Verba Misereatur, Indulgentiam, Dominus noster, Passio, etc.
« communiter dd. dicunt, posse omitti sine ullo peccato... Hocque
videtur verius, dum Trid. s. 14. C. 3. dicit, quod hae preces tantum
laudabiliter adiunguntur, verbum enim laudabiliter nullum utique vi­
detur importare praeceptum. Nemo tamen dubitat, quin convenientius
sit... huiusmodi preces adiicere, maxime illas, quae sequuntur, Passio
Domini, etc., cum probabile sil, quod per verba illa elevantur omnia
bona opera poenitentis ad satisfactionem sacramcntalem ». L. 430. 507.;
S. Th. Quodl. 3. a. 28. Cum probabile sit. Aliis id videtur incredibile.
Et illa verba nonnisi Ecclesiae deprecationem aiunt continere, et non
aliam habere vim, quam cetera sacramentalia. Lugo d. 25. n. 56. Sed
incredibile non est, quod bona poenitentis opera eleventur ad sacramentalem satisfactionem pro peccatis confessis et remissis. — Rubr.
ait: «In Confessionibus frequentioribus satis erit dicere: Dominus
noster, etc. usque ad Passio Domini », exclusive. — Vox deinde vi­
detur non pertinere ad ipsam absolutionis formulam, sed ad ordinem
rerum dicendarum. S. R. C. 27. Aug. 1836. Vcronen. Sane in Rit.

462

VII. - DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

habetur, primo dicit, secundo dicit, deinde iterum. Sed quia ante scri­
bebatur rubro caractère et nunc nigro, dicunt illud deinde ad formam
pertinere. — Elevatio manus et formatio signi crucis ad validitatem
formae essentialis certo non requiritur. Flor. Decr. pro Arm.; Trid. 1. c.
Communiter asseritur omitti posse sine gravi peccato, et plures doctique
auctores asserunt omitti posse sine ullo peccato. Idemque dicunt de
aperitione capitis. L. 425.
Absolutionem a peccatis praecedit absolutio a censuris, Dominus
noster, etc. Absolutio haec valet, si dicatur ab omni vinculo censu­
rarum, vel a censuris. Absolutio a censuris valide dari potest eadem
forma, qua absolvitur a peccatis : te absolvo a peccatis tuis, quia haec
verba involvunt absolutionem a quocumque vinculo, orto ex peccatis,
et nihil obstat, quominus confessarius dirigere possit intentionem ad
utramque absolutionem, a censuris et a peccatis. Id tamen non excu­
satur a culpa veniali, cum sit contra usum Ecclesiae. Probabiliter vero
id omnino excusatur, si nulla adsit probabilis suspicio, quod poenitens
aliquam censuram incurrerit. Ceterum peccaret mortaliter sacerdos,
qui contra prohibitionem Ecclesiae vellet poenitentem absolvere prius
a peccatis et deinde a censuris. A censuris, nempe excommunicationis.
Suspensio enim et Interdictum per se non privant receptione sacra­
menti poenitentiae. Valide vero poenitens absolveretur a peccatis, si
esset in bona fide, non praemissa absolutione a censuris. Ratio, quia
prohibitio Ecclesiae nequit invalidare sacramentum, cuius valor pendet
«i iure divino, cum omnia ad illud requisita essentialia concurrant. —
L. 430.; La-Croix 1567.
Absolutio a peccatis essentialiter et certo in verbis consistit. Nutu
data vel scriptura, aliisque signis invalida est. Flor. Decr. pro Arm.;
Trid. s. 14. C. 3.; pr. d. a Clem. VIII. 20. lun. 1602.; Paul. V.
14. Iui. 1605.; L. 428.; S. Th. 3. p. q. 84. a. 3. ad 3. — Quare
essentialiter requiritur, ut poenitens absolvendus sit moraliter praesens,
pr. cit. d. a Clem. VIII. et a Paulo V. Confessarius dum formam
profert cum poenitente ipso loqui videtur. Praedicta igitur moralis
praesentia reputatur illa, intra quam homines communi voce, quamvis
altiori, loqui possunt et solent. Talis praesentia extenditur ad 20. cir­
citer passus, praesertim ubi poenitens nondum est egressus ab aspectu
confessarii. Sed revocandus est poenitens, quando omnimode revocari
potest. Ceterum sine scrupulo absolvi potest poenitens, qui recessit a
confessionali, si certo scitur esse adhuc intra paucos passus. Satis
vero non est ad praesentiam moralem, si sacerdos videat poenitentem,
aut alio sensu percipiat praesentia enim pro absolutione maiorem

VII. - DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

463

propinquitatem requirit, quam pro audienda concione, vel missa. Unde,
si quis aliquando non posset, nisi a longe absolvi, puta si rueret e
tecto, tunc absolutio sub conditione danda esset. — L. 429.
Absolutio igitur neque per telegraphum sine filo, neque per telegraphum cum filo, neque per telephonum, neque per grammophonum, ullo modo dari valide potest.
In foro sacramentali res agitur inter praesentes, et valet quod
in eo gestum est, licet poenitens inabsolutus discesserit, vel sacrile­
gam perfecerit Confessionem. In foro conscientiae vero res agitur et­
iam inter absentes. Bene enim etiam inter absentes tractari possunt
ea quae pertinent ad salutem cuiusque spiritualem. Forum poeniten­
tiae alii volunt esse forum sacramcntale ; alii forum conscientiae. Sanch.
de Matr. 1. 8. d. 34. n. 29.; Suarez de Leg. 1. 8. c. 1. n. 15. 16.
Absolutio a peccatis continetur verbis : Ego te absolvo a peccatis
luis, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Arnen. Certum om­
nino est debitam formam non esse deprecatoriam, sed indicativam :
ego te absolvo, etc. Trid. s. 14. C. 3. Certum item est verba, te ab­
solvo, ad essentiam formae pertinere. — Si dicatur: absolvo a peccatis
luis, probabilius valet, quia pronomen te satis exprimitur pronomine
luis. Sed communissime negant, et quia sententia haec probabilis etiam
est, in praxi haec omnino sequenda est, ex pr. 2.® d. ab Innoc. XI— Si vero dicatur: ego te absolvo, omittendo, a peccatis tuis, com­
munissime dicunt valere ex Catech. Rom. n. 14., et ex S. Th. 3. p.
q. 84.. a. 3.; esse tamen grave peccatum, cum sit contra consuetudi­
nem Ecclesiae. Alii vero tenent ipsa pertinere ad essentiam ex verbis
Christi: « Quorum remiseritis peccata ». Et haec opinio etiam pro­
babilis est, et ideo in praxi ab ea non est recedendum. Si tandem
absolvo tantum dicatur, invalida erit forma, quia nullum habet deter­
minatum sensum et in nullum cadit determinatum subiectum. — Verba
autem, in nomine, etc. communis et vera sententia negat pertinere ad
essentiam formae. In institutione enim huius sacramenti nullam Chri­
stus mentionem fecit Trinitatis, ut in baptismo. Eorum omissionem
alii putant esse mortale, alii nullum esse peccatum, alii melius, fere
communiter, dicunt esse veniale, cum sit praedicta invocatio iuxta
consuetudinem Ecclesiae. — L. 430.
Opus non est, ut poenitens verba absolutionis audiat, et tanto
minus ut eadem intelligat. Sufficit ut sacerdos vere illa proferat, et
consultum est, ut in praesentia aliorum, ad secretum servandum, sub­
misse dicantur. — Quamvis quatenus est sententia diutius differri pos­
sit, etiam post hebdomadam, e. g., possit dari ; quatenus vero est

464

VII. - DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

forma diutius differri non potest. Valide quidem post horam a Con­
fessione absolutio datur ; quin et die alia dari potest, si poenitens ac­
cusationem renovet : iterum me accuso de his quae heri, quae nudius
tertius, etc., confessus sum. — L. 9. 429.; E. M.
Confessiones in ecclesia, non autem in privatis domibus, nisi ex
rationabili causa, audiendae sunt. Hinc audiri non posssunt in privatis
oratoriis, neque iu oratoriis semipublicis, nisi ex venia Episcopi. Rit.
Rom. Ordo ministr. sacr. poenit. par. 2.; Bened. XIV. Enc. Magno
cum 2. lun. 1751.
Confessarius esse debet indutus superpelliceo et stola violacei co­
loris, prout tempus vel locorum fert consuetudo. Rit. Rom. 1. c. par.
4. Verum regulares ex privilegio sola stola utuntur; et ex S. R. C.
31. Aug. 1867. ad 2. n. 3158. conveniens est, ut in ecclesia adhi­
beatur stola.
749. An quando confessarius absolvit, necesse sit quod peccatorum
accusatorum recordetur? — Absolutio sententia est. Quare necesse est,
ut, quando confessarius eam dat, notitiam saltem confusam habeat
eorum, quae poenitens confessus est, et quorum iam ipse habuit di­
stinctam notitiam. Secus vix non incognita causa sententiam ferre vi­
detur. — Quare si confessarius singula peccata memoriter non reti­
neat, quia fuit prolixa et implicata Confessio, quia distulit absolutio­
nem, quia hactenus poenitens invalide confessus est, et antea reticito
peccato nunc accusato, vel dolore concepto, quo caruerat, absolutio­
nem petit ; sufficit, quod « recordetur in confuso status pocnitentis,
vel resumat (si non recordetur) notitiam eius in confuso, et poenitens
in communi se accuset de omnibus prius confessis ». L. 502. — Sed
si alias poenitens extra Confessionem peccata narraverat confessario,
quasi amico, utrum et in isto casu sufficiat eorum notitiam in con­
fuso resumere, disputatur. Affirmant Lugo d. 16. n. 63S., aliique;
nam si sufficit confusa illa notitia in praecedentibus casibus, etiam in
hoc sufficere debet. Sed S. Alph. aliique longe plures negant; quia
in praecedentibus casibus non defuit sacramentalis omnium et singu­
lorum peccatorum confessio, quam requirit Trid., in hac vero pror­
sus desideratur. L. 502.
750 An valida et licita sit absolutio conditionata ? — Certum
est, validant esse in omni casu absolutionem sub conditione de prae­
senti, vel praeterito, impertitam; modo adsint alia requisita ad sacranuiit·. validitatem: conditio enim nullo modo mutat sensum formae
- .crament.dis quam nullatenus afficit; sed afficit tantum voluntatem

VIL - DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

465

confessarii, qui non intendit absolvere, nisi impleatur apposita condi­
tio: hac autem impleta, forma evadit absoluta; et proinde nihil reperitur, quod eius validitati officere possit. — Certum pariter est, ab­
solutionem conditionatam esse quandoque licitam ; si enim valida sit,
etiam licita esse debet, urgente necessitate. Urgente necessitate ; hinc
reiicienda est, ut plane laxa, doctrina nonnullorum, qui tenent, conditionatam absolutionem impertiri posse levi qualibet ex causa, etiamsi
de sufficienti dispositione poenitentis, mortalibus quoque peccatis gra­
vati, quomodocumque dubitetur. Confessarius siquidem iam non esset
prudens dispensator sacramentorum, sed proiiceret margaritas ante
porcos; et hac absolvendi facilitate efficeret, ut poenitentes in pecca­
tis tabescerent. — Verum non magis admittenda est doctrina eorum,
qui tenent, non esse impertiendam absolutionem sub conditione, nisi
in extrema necessitate, seu in extremo vitae periculo; huiusmodi enim
doctrina summe noxia est poenitentibus, qui difficile ad confessarium
reverti possunt, et dimissi absque absolutione periculum aeternae dam­
nationis incurrunt. — L. 431. 432.
751. In quanam. necessitate impertiri possit aut debeat absolutio
sub conditione? — Absolutio dari potest et debet sub conditione, quo­
ties absolute concessa exponeret sacramentum periculo nullitatis, et
absolute negata exponeret poenitentem periculo gravis damni spiritua­
lis. — Etiamsi eiusmodi necessitas non urgeat, dari tamen absolutio
potest sub conditione, quoties absolute concessa exponeret sacramen­
tum periculo nullitatis, et absolute negata privaret poenitentem aliquo
bono spirituali notabili, licet non necessario. — Sacramenta enim pro­
pter homines quidem sunt; sed sancta res sunt. Quare utrique est con­
sulendum et hominum utilitati et sacramenti sanctitati. — Quapro­
pter audiendi non sunt, qui contra communem doctorum sententiam
tenent absolutionem, uti etiam alia sacramenta, nunquam esse danda
conditionate, sed semper absolute.

752. Resolves: Absolvendus est sub conditione poenitens in mor­
tali constitutus, quoties prudenter dubitatur de impertita, aut rite data
absolutione; nec potest de hoc facile certitudo haberi. — Item poenitens
dubie dispositus, qui versatur in gravi mortis periculo, v. g„ mulier
in partu difficili, nauta aut alius quivis longam navigationem susce­
pturus, miles ante praelium, infirmus ante operationem chirurgicam
valde laboriosam, et a fortiori reus capite plectendus. — Absolvi pos­
sunt sub conditione pueri et semifatui in dubio de usu rationis, aut
sufficientis dispositionis, praemissa seria diligentia ad eos, quantum
Buccerom. hist· thcol. moralis III.

1

30

466

VIL - DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

fieri potest, disponendos, in sequentibus praecipue casibus: si ver­
sentur in periculo mortis; si urgeat praeceptum annuae Confessionis;
si confessi sint aliquod peccatum mortale. Ratio est, quia exponuntur
periculo proximae damnationis, si mors urgeat, vel periculo remanendi
diu in peccato mortali. Aliunde non est via et spes, quod dilata ab­
solutione brevi dispositi redeant, et securius absolvantur, sicut de aliis
forte sperari potest. Immo absolvi poterunt conditionate pluries in
anno, etiamsi afferant tantum levia, ne tamdiu gratia sacramentali
priventur, aut remaneant in peccato mortali, si forte in illo versentur.
— Probabiliter etiam absolvi possunt sub conditione sponsi dubie di­
spositi, proxime matrimonium contracturi: quia secus illud sacramen­
tum sunt certo profanaturi, et animo deiecti ob denegatam absolutio­
nem, ad confitendum non redibunt, et in peccatis contabescent. —
Absolvi etiam conditionate probabiliter possunt aliquando poenitentes
pii, in dubio, an materiam sufficientem clavibus subiiciant. Verum multo
magis praestat, ut materiam certam ex vita anteacta praebeant, et sic
gratia sacramenti non priventur. — Absolvi potest sub conditione pec­
cator recidivus, de cuius sufficientibus dispositionibus dubitetur, « si
prudenter timeatur, quod peccator ille non amplius ad Confessionem
redibit, et in peccatis suis tabescet». — L. 432. 442.; La-Croix 1797.
753. Quid speciatim quoad moribundosP — Absolvi potest et de­
bet, et quidem absolute, quilibet moribundus qui aliquo modo, voce
vel signo confitetur, vel absolutionem petit. Ratio est, quia adsunt
omnia requisita ad sacramentum, et ad Confessionem formaliter in­
tegram. — Absolvi potest et debet, saltem conditionate, quilibet mo­
ribundus, in quo attritio et confessio praesumi possunt aliquo modo,
quantumvis infime probabili ; quia in casu extremae necessitatis etiam
in sacramentorum administratione licet uti opinione etiam parum fun­
data. — Absolvi nullo modo potest moribundus, qui omnino recusat
sacramentum poenitentiae, vel qui nullo modo praesumi potest attri­
tus. Ratio luculentissime patet. — L. 480. 482. ; E. M.

754. Resolves : Absolvendi sunt omnes moribundi nondum sen­
sibus destituti et in absolutionem consentientes, mandatisque confessarii obtemperantes: absolute quidem, si Confessionem ultro requirant,
aut si libenti animo confiteri proponant: conditionate vero, si aegre
vix ad aliqualem Confessionem inducantur, aut si de ipsorum suffi­
cienti dispositione prudenter dubitetur. — Absolvendi sunt, saltem
conditionate, omnes moribundi sensibus destituti, qui ante sensuum
privationem expresse Confessionis desiderium ostenderunt, v. g., iu-

VII.

DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

467

bendo advocari sacerdotem, etc. Ratio est, quia censentur vere confi­
teri per testimonium adstàntium. Constat ex Conciliis et ex Rit. Rom.
— Absolvendi sunt sub conditione moribundi omnes sensibus omnino
destituti, qui christiane vixerunt, etsi tunc nec doloris, nec desiderii
Confessionis signum ullum dederint. Ratio est, quia cum in istis prae­
sumi possit dolor et desiderium absolutionis, praesumi etiam potest
aliquo modo Confessio. — Absolvendi sunt conditionate etiam alii
moribundi sensibus destituti, qui parum christiane vixerunt; quia ad­
huc in ipsis praesumi aliquo modo potest poenitentia et Confessio.
— Potest probabiliter sub conditione absolvi moribundus destitutus
sensibus in actu ipso peccati, v. g., in duello, adulterio, furto, etc.
Ratio est, quia etiam ille sufficienter dispositus esse potest. Id prae­
sertim locum habet pro illo, qui ad peccatum fortasse fuit adductus
timore, respectu humano, etc. Non pauci male vivunt, sed nullo modo
volunt male mori ; et voluntatem concipiunt poenitentiae pro mortis
articulo. — L. 481. 485. ; La-Croix 1162.; Elbel 308. 211. Bened. XIV.
de Syn. 1, 7. c. 15. n. 9. seqq.; Cf. Comment, de Moribundorum absolutione et assistentia.
754.'”’ De peccatore moribundo obstinato. — Ulterius progrediuntur
moderni quidam Auctores, et dicunt posse absolutionem impertiri etiam
moribundo sensibus destituto, qui antea noluit sacramenta Ecclesiae
recipere, quin immo ea abhorrens, ea omnino, blasphemando, respuit.
Sacramentalis enim absolutio potest in tanto rerum discrimine imper­
tiri, etiam cum tenui probabilitate, et possibile est, quod ille poeni­
tentiam in corde suo concipiat. — Sed revera haec ratio assertum
non probat. Transitus fit a tenui probabilitate, id est ab infimo pro­
babilitatis gradu ad possibilitatem, et quidem ad absolutam possibi­
litatem. Possibile sane metaphysice est, quod peccator ille obstinatus,
sensibus destitutus poenitentiam concipiat. Sed quis unquam dicere
poterit hoc esse moraliter possibile, hoc esse, saltem in infimo gradu
probabile? Quodnam sane motivum morale illius possibilitatis, quodnam
rationale fundamentum huius possibilitatis ? Porro, num licet indispo­
sitis absolutionem etiam sub conditione tantum impertiri, quos constat,
humano modo, esse indispositos?
754.ttr De morte apparente. — Notandum, ex pluribus recentioribus
Auctoribus, signum certum mortis non esse nisi putrefactionem, quae
post integros dies contingere potest, alia signa infallibilia non sunt. Etiam
rigor cadavericus non semper mortis certum signum est. A momento
quod communiter dicitur mortis usque ad putrefactionem homo po-

468

VII. - DE FORMA SACRAMENTI POENITENTIAE

test vivere vita latente, et eius mors tunc non est nisi apparens. In
pluribus casibus haberi potest mors apparens, ita ut status hic mortis
apparentis frcquentior et longior est in iis, qui subita morte aut re­
pentino accidente corripiuntur. At valde probabile est similem statum
locum habere longiori vel breviori tempore in omnibus hominibus,
etsi moriantur communibus morbis tum acutis tum chronicis. Difficile
est hoc tempus mortis apparentis determinare, tum in morbis mortis
repentinae tum in illis mortis ordinariae. Regulariter praedictum tempus
perdurat usque ad rigiditatem cadavericam, quae non uno eodemque
tempore in omnibus cadaveribus contingit. In morbis repentinis po­
test perdurare per unam Ijoram, duas horas, et amplius. In morbis
ordinariis perdurare potest per aliquot tantum minuta, quinque, sex,
per quadrantem, per dimidiam horam, diutius, quare concludunt prae­
dicti Auctores: poterunt tunc administrari sub conditione sacramentalis absolutio et praecipue extrema unctio, quae certiorem habere
potest in casu effectum. Fidelium scandalo quod forte adesse poterit
facile erit praecavere.
Notant praeterea praedicti Auctores, quoad moribundos, quod
sensus auditus valde diu perseverat in moribundis, et, etsi aegrotus
videatur immobilis, incapax membra movendi et loquendi, ac fere
mortuus, vel profundo somno datus, facile potest circumstantium voces
et verba omnia audire. Quare optimum consilium est, quod assistentes
nihil imprudenter alta voce loquantur, et quod sacerdos pios affectus,
brevissimas preces, et praesertim actus fidei, spei, caritatis, contritionis
brevissima formula moribundo suggerat.
Sed horum Auctorum ratio, quoad mortem ex generali regula
semper apparentem, minime convincens est. Ratio est, quia cellulae
organismi post mortem apparentem adhuc integrae remanent, et reti­
nent etiam sine sanguinis circulatione et respiratione elementa neces­
saria ad vitam alendam uti e. g. oxigenium etc,, et consequenter,
quamvis nova non adveniant ad vitam elementa, usque dum ea prae­
existentia dementa non exhauriantur, vita non cessat. Et ideo in repen­
tini" mortibus cum vitalia elementa adhuc integra perseverent, mors
nalis diutius protrahitur. In ordinariis autem mortis casibus, cum
illa elementa fere omnino sint consumpta, mors realis non multo post
m· ru. ni -equitur apparentem. Sed inde utique probatur quod infimus
vil.u gradus adhuc persistit; sed minime probatur, quod est omnino
nei->arium, nZ humanam vitam, persiste re adhuc in materia et in
corpon omne- illas dispositiones, quae sunt necessariae ad habendum
hunivium compositum. Et communi- omnium saeculorum opinio con-

VIII.

DE CONIESSARII APPROBATIONE

469

ira hanc existentiam protractam post mortem est. Omnes hominem
mortuum dicunt et credunt.
Idem fere argumentum est pro prima animae creatione et unione
cum corpore. Quod germen ab initio vivat, quis unquam negavit vel
potuit negare? Secus, quomodo postea inciperet vivere ? Iam vero ex
eo quod vivat sequiturne logice quod igitur statim illud germen fe­
cundatum informetur anima rationali, ut moderni praesertim Auctores
quasi indubitanter asserunt? Certe non. Nam est demonstrandum illud
germen vel ab initio fecundationis statim habere omnes dispositiones
necessario requisitas ad illam perfectissimam formam. Et hoc nemo
hactenus demonstravit. Et idem profecto in praesenti casu est. De­
monstrandum enim est, hominem communiter mortuum, mortuum non
esse, nisi mere apparenter, propterea quod adhuc remanent in materia
omnes illae necessariae dispositiones ad animam in ea retinendam et
conservandam. Et nemo hactenus hoc probavit. Facta, quae verae
mortis apparentis adducuntur, nihil revera evincunt. Nam quod ali­
quando habeatur apparens quaedam mors, et quod aliquando vera
mors ab apparente difficile possit distingui et de facto non distin­
guatur, hoc, nemo negavit. Et res hactenus fuit bene omnibus nota.
Quare inde tantum recte concludi posset, posse in tali vel tali casu,
absolute loquendo, haberi casus mortis apparentis. Sed quod semper
mors, communiter talis existimata, sit apparens, non videtur certo inde
demonstratum.

VIII. — DE CONFESSARH APPROBATIONE
755. Quaenam requirantur ad potestatem adaequatam ministri
poenitentiae? — Tria, scilicet potestas ordinis ; potestas Jurisdictionis ;
approbatio. Requiritur potestas ordinis, id est quae ministro competit
vi ordinationis, et est characteri sacerdotali intrinsece annexa. Ratio
est, quia solis sacerdotibus dictum est a Christo: Accipite Spiritum
Sanctum ; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis. Ioan. 20. 22.
Constat aliunde multiplici Ecclesiae definitione. Trid. s. 14. C. 6.
c. 3. 9. 10. — Requiritur potestas iurisdictionis, idest potestas, qua
sacerdos ut index potest in aliquos, utpole subditos suos, ferre senten­
tiam. Trid. s. 14. C. 7. — Requiritur approbatio ad Confessiones tum
licite tum valide excipiendas, seu publicum indicium de idoneitate

470

VI π.

DE CONFESSARII APPROBATIONE

sacerdotis ad Confessiones excipiendas. Trid. s. 23. C. 15. de R. —
L. 539. 540.; Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 16.; E. M.
Juramentum autem Confessarii praestare tenentur, secundum
M. P. Pii X.
« I. An Ordinarius in casu concedere possit sacerdotibus extradioecesanis, latini ritus, a suis Ordinariis pro sua respectiva dioecesi
iam adprobatis, facultatem audiendi confessiones sive pro una alterave
vice sive ad aliquod plus minusve longum temporis spatium, quin
cogatur ab eis denuo excipere iusiurandum praescriptum in Motu
Proprio « Sacrorum Antistitum » contra modernistarum errores.
II. An idem possit Ordinarius, si agatur de sacerdotibus ritus
syromalabarici, qui, etiamsi in suo ritu adprobati fuerint ad confes­
siones, numquam tamen dictum iusiurandum praestiterunt.
R. Ad I. affirmative; Ad II. si agatur de facultate concedenda
per modum actus transeuntis, affirmative; aliter: negative». S. C.
Consist. 10. Apr. 1913. A. A. S. v. 5. p. 272.
756. Quid sit approbatio? — Approbatio definiri potest: iuridicum praelati iudicium de idoneitate sacerdotis ad audiendas Confes­
siones. Hinc ad concedendam approbationem non requiritur essentia­
liter examen: iudicium enim prudens de idoneitate etiam sine exa­
mine haberi potest, quando de hoc aliunde constet. Hoc autem iudi­
cium debet esse adaequatum, scilicet tum ex parte intellectus quoad
scientiam et prudentiam, tum ex parte voluntatis quoad morum san­
ctitatem, vicario Christi in hoc ministerio congruam. Haec tamen ad
essentiam non pertinent. Quocirca Ordinarius illicite quidem, valide
tamen eum approbaret, qui hisce dotibus forte destituatur. « Et quam­
vis Episcopus interne reprobet, valet externa approbatio ad iurisdictionem conferendam ». L. 545. — L. 542.
757. Utrum approbatio requiratur tantum ad liceitatem, an etiam
ad validitatem ? — Requiritur approbatio ad Confessiones tum licite,
tum valide excipiendas. Constat ex Trid. s. 23. C. 15. de R., ubi sic
statuitur: «. Nullum (sacerdotem) etiam regularem, posse Confessiones
saecularium, etiam sacerdotum, audire, nec ad id idoneum reputari,
nisi aut farocliiale beneficium, aut ab Episcopis, per examen, si illis
\ debitur esse necessarium, aut alias idoneus indicetur, approbationem,
quae gratis detur, obtineat ». — Nullum (sacerdotem) etiam regularem,
intelligc etiam praelatum regularem, « licet non deceat, ut doctores et
hcentiati, vel lectores in theologia examinentur, modo legerint Mo­
ralem ». L. 342 Λ7.Ο aut parochiale beneficium, actu nempe habeat ;

VIII. - DE CONFESSARII APPROBATIONE

471

adeoque canonici, qui habitu tantum habent curam animarum absque
approbatione Episcopi licite et valide Confessiones audire non possunt.
S. C. C. 1. Apr. 1876. — Nisi approbationem obtineat. «An Con­
fessio venialium facta simplici sacerdoti sit illicita et invalida? Quod
sit illicita hodie certum est ex Decr. Innoc. XI. de Comm. quotid.
12. Febr. 1679... Utrum autem... sit invalida ? Prima sententia com­
munissima negat..., secunda vero sententia affirmat, et hanc satis pro­
babilem puto ». L. 543. Illiceitas communi et costanti consuetudine
confirmatur, etiam et maxime apud regulares. — L. 541. 546. 549. ;
Lugo Resp. Mor. Mor. 1. 5 d. 15. 24. ; E. M.
758. Quisnam possit approbare? — Approbare potest solus Epi­
scopus. Ratio est, quia ad solos Ecclesiae praelatos pertinet iudicare
de idoneitate ministrorum ad audiendas Confessiones deputandorum.
Constat etiam ex Trid. cit. Potest autem Episcopus approbare sive
per se sive per alium a se delegatum ; quia approbatio est actus iurisdictionis ; jurisdictio autem ordinaria potest delegari. Quare approbare
possunt etiam Vicarii Generales, et Capitulares, Vicarii et Praefecti
Apostolici. — « Porro nomine Episcopi etiam intelliguntur praelati
habentes iurisdictionem episcopalem, ut quidam abbates, et Capitulum,
sede vacante, non autem Provinciales aut Generales Ordinum. Episco­
pus confirmatus, etsi nondum consecratus, recte potest approbare, quia
iam habet iurisdictionem. Secus, si sit tantum electus, et non confir­
matus; vel qui episcopatum renunciavit, quia tunc iurisdictione caret».
L. 547. — Advertendum, quod iuxta praesentem Ecclesiae discipli­
nam. una cum approbatione etiam iurisdictio a praelato sacerdotibus
conferri solet, ac proinde usu communi approbationis nomine etiam
iurisdictio comprehenditur. Olim, vero, ante Tridentinum scilicet, cum
approbatio Episcopi necessaria non esset iurisdictio communiter a
parochis concedebatur; quae quidem facultas modo in parochis vix
exercitium habet, cum vix reperiri nunc possit sacerdos, qui simul
cum approbatione non etiam iurisdictionem ab Episcopo iam acceperit.
— Bertagna de Casuum reservatione p. 1. c. 1. nota; Ferraris v.
Approbatio a. 1. n. 15.; L. 550. 558.; E. M,
Quare de facto approbatio, quae nunc datur, est facultas Confes­
siones audiendi. Et sic valide quis revera Confessiones audit, licet
idoneus non sit, et idoneus interiori iudicio non indicator ab Epi­
scopo, qui tamen approbationem concedat. Et sane haec approbatio
ex Cone. Trid. veniam et facultatem implicite continet confessiones
audiendi.

-’J

472

VIII. - DE CONFESSARII APPROBATIONE

759. A quonam Episcopo habenda sit approbatio ? — Approbatio
tribui debet ab Episcopo dioecesis, in qua Confessiones excipiendae
sunt; unde non sufficit approbatio sive Episcopi poenitentium, sive
Episcopi sacerdotum. Constat ex B. Innoc. XII. Cum sicut 19. Apr.
1700., ubi sancitum est: « Confessarios, tam saeculares quam regula­
res, quicumque illi sint, in vim Bullae Cruciatae nullatenus posse
audire poenitentes sine approbatione Episcopi loci, in quo ipsi poenitentes degunt; neque ad hoc suffragari approbationem semel vel plu­
ries ab aliis Ordinariis aliarum dioecesium obtentam, etiamsi poeniten­
tes illorum Ordinariorum, qui tales confessarios approbassent, subditi
sint ». Deinde declarat Pontifex nullas « Confessiones, quae fiunt sine
approbatione Episcopi loci, in quo ipsipoenitentes degunt. Quid clarius?
Si autem adhuc cum privilegio Bullae Cruciatae requiritur approbatio
ab Episcopo loci, quanto magis sine privilegio. Verum Salm... dicunt
oppositam sententiam non esse hac Bulla damnatam, si quis privile­
gium haberet generis diversi, quam Cruciatae, puta lubilaei, vel simile.
Sed huic obstat Bulla Bened. XIV., quae incipit Benedictus Deus, ubi
dicitur, quod datur facultas in lubilaeo tam saecularibus, quam regu­
laribus eligendi sibi confessarium, modo sit ex approbatis ab Ordi­
nario loci, moniales vero ex eadem possunt sibi eligere confessarium,
sed non nisi ex approbatis ad Confessiones monialium illo loco, quam­
vis pro aliis monasteriis ». L. 548. Obstat praeterea Const. Apostolica
Indulta 5. Aug. 1744. eiusdem Bened. XIV., qui statuit ac declaravit
ea, quae Praedecessores Rom. Pontifices Innoc. XII., Innoc. XIII., et
Bened. XIII. decreverant « circa intelligentiam et usum indulti Bullae
Cruciatae, etiam in reliquis eiusdem generis induitis pariformiter va­
lere atque obtinere debere». L. 548. 549.; E. M.
Religiosi a S. loanne de Deo possunt in propriis Hospitalibus
confessiones infirmorum audire, sine approbatione Ordinarii loci, ex
speciali privilegio.

7b0. An sufficiat approbatio praesumpta de futuro, seu interpretativa? — R. Negative. Ratio est, quia ex Trid. requiritur approbatio
actu et absolute exsistens, et iam obtenta. Ad eiusmodi autem appro­
bationem requiritur consensus actualis, signo aliquo declaratus. —
Immo nec licet incipere Confessiones antequam consensus ille, per lit­
teras petitus, receptus fuerit, etsi certus obtentus videatur. — Neque
vero valet ratihabitio approbationis, etiam prudenter praesumpta : quia
ratihabitio actum invalidum, qui amplius non est, absolutionis nempe
formam, quae in verbis consistit, validum efficere non potest. — Idem-

VIII.

DE CONFESSARII APPROBATIONE

473

que valet ad assistendum matrimoniis. — Gousset 478.; L. 570., 1.3.
n. 700.; Lugo d. 19. s. 2.; Sanch. de Matr. 1. 3. d. 35. n. 18. seqq.,
d. 36. n. 6. seqq.; Barbosa de Offic. paroch. p 2. c. 21. n. 75.

761. An Episcopus possit valide ct licite limitare approbationem
quoad certum tempus, locum et personas? — R. Affirmative quoad
validitatem, etiam sine causa. Ratio est, quia est actus omnino depen­
dens a voluntate Episcopi ut superioris. Hinc sicut valide approba­
tionem, licet iniusle, recusare potest, sic eam potest solum cum re­
strictione concedere. Id constat etiam ex pr. 13.® ab Alex. VII. d.
Constat etiam ex Trid. s. 23. C. 15., ubi dicitur: Nisi approbationem
obtineat. At vero qui eam obtinet cum restrictione, simpliciter non
obtinet pro casibus exclusis. — Quoad liceitatem, potest quidem
Episcopus restringere aut etiam omnino negare approbationem, iusta
de causa, ut patet; quia in hunc finem inducta est necessitas appro­
bationis, ut idonei a non idoneis secernantur. Secus vero, si id absque
iusta causa agat. Ad officium enim sacerdotum pertinet Confessiones
audire. — Bened. XIV. C. Apostolica indulta 5. Aug. 1744. § 3.;
L. 542. 550. 552.; Lugo d. 21. n. 51.
762. Quaenam sint iustae causae approbationem limitandi ad
tempus? — Sunt ut plurimum sequentes: l.° Si nunc sit necessitas ha­
bendi plures confessarios, quae postea cesset. 2.° Si approbandus ha­
beat quidem sufficieniem scientiam, sed merito maior desideretur ad
approbationem perpetuam. 3.° Si prudenter timeatur, ne post habitam
semel approbationem perpetuam, studium negligat. 4.° Ad experien­
dum, quomodo se gerat in excipiendis Confessionibus. — Lugo d. 21.
n. 58.

763. An possit Episcopus valide et licite revocare approbationem
concessam ? — R. Affirmative ratione validitatis, etiam sine iusta causa.
Ratio est, primo quia talis revocatio fit in re Episcopo ita subiecta,
ut ab illo tantum provenire queat. Insuper quia approbatio, etiam
iniuste revocata, iam non exsistit, seu non potest dici simpliciter ha­
bita seu obtenta. — Ratione liceitatis, potest quidem Episcopus iustis
de causis revocare approbationem etiam illimitate concessam ; hoc
enim sequitur ex necessitate approbationis, quae postulat, ut quisquis
cessat esse idoneus, ab officio removeatur Non potest vero approba­
tionem revocare sine iusta causa. Etenim ex dictis non potest Episco­
pus approbationem denegare sine causa; ergo a fortiori non potest
sine causa concessam revocare; siquidem ex effato, turpius eiicitur,
quam non admittitur hospes.

!

474

IX. - DE CONFESSARII JURISDICTIONE

Verum non desunt, qui existimant non posse Episcopum, nec licite
nec valide, approbationem concessam revocare sine iusta causa. Ratio
est, quia approbatio semel concessa, praevio examine, non est actus
gratiosus et favor dependens ex liberalitate et beneplacito Episcopi;
sed est actus iustitiae et ius acquisitum ex iuridica sententia, adeoque
ex iustitia debitum, posita aptitudine. Ergo, ex mero beneplacito,
neque licite neque valide cessare potest. Ita tenent Suarez d. 28. s. 8.
n. 4.; Lugo d. 21. n. 64.; Resp. Mor. 1. 1. d. 18. n. 3.; Castro Palao
tr. 23. p. 18. n. 6,; Salm. c. 11. p. 6. n. 107., etc. Hanc opinionem
valde probabilem dicit Casajoana in Annotationibus ad P. Gury n. 543.
ed. 2.* hispana; sed vix in praxi probabilem censet S. Alph. 551.,
qui vero eamdem implicite censet probabilem, ubi evidens esset iniustitia, et quodcumque abesset hallucinationis periculum. Sed et illud
addendum est, quoad praxim, quod nullum adsit scandalum. Unde
praestat appellare ad Metropolitanum, vel ad S. Congr. — L. 551.;
Billuart diss. 6. a. 5. ; E. M.
At vero integrum Ordinario est pro libito et pro sola quiete
conscientiae suae ad examen revocare simplices confessarios, immo et
parochos quando adest vehemens suspicio de illorum imperitia. Be­
ned. XIV. de Syn. 1. 13. c. 9. n. 21., Not. 9. n. 16., Not. 86.
n. 10.

764. An Episcopus sacerdotem extraneum approbare possit? —
Episcopus approbare potest quemlibet idoneum in sua dioecesi actu
exsistentem, etsi transeuntem tantum. Constat ex praxi universali et
sententia communi theologorum. Ratio est, quia delegatio sive man­
datum committi potest cuivis, dummodo capax sit.

IX. — DE CONFESSARII JURISDICTIONE
765. An ad licite et valide Confessiones audiendas iurisdictio re­
quiratur? — Iurisdictio generatim sumpta est quaedam potestas mo­
ralis regendi subditos. Iurisdictio ecclesiastica duplex est: alia in foro
externo, et est potestas ferendi leges, infligendi poenas, etc. ; alia in
foro interno, et potestas est absolvendi, vel ligandi in tribunali Poenilentiae. Haec autem est vel ordinaria, quae alicui competit ratione
officii habentis annexam curam animarum ; vel delegata, quae alteri

r'
IX. -

DE CONFESSARII IURISDICTIONE

475

datur ab habente ordinariam. — Potestas iurisdictionis ad Confessio­
nes excipiendas necessaria est, nec sufficit potestas ordinis. Ratio, quia
absolutio est sententia iudiciaria, quae ferri nequit nisi in subditos.
Confessario igitur assignari subditi debent ; hoc autem ad eum per­
tinet qui auctoritate in eos subditos pollet. Id ad rectum Ecclesiae
regimen omnino requiritur. Idque constat ex Trid. s. 14. C. 7., de­
clarante, « nullius momenti absolutionem eam esse debere, quam sa­
cerdos in eum profert, in quem ordinariam aut subdelegatam non
habet iurisdictionem ». — L. 557.

766. Quibusnam competat iurisdictio? — Iurisdictio ordinaria
competit: Papae pro tota Ecclesia in utroque foro; siquidem Prima­
tum habet iurisdictionis. Cone. Vatic. C. Pastor aeternus. Eius vices
in pluribus gerit maior Poenitentiarius. — Legatis pro sua provincia,
et Cardinalibus pro sua ecclesia. — Episcopo pro sua dioecesi, in
utroque etiam foro, cum haec ideo sit ipsi commissa, ut eam regat
ac dirigat; itemque Archiepiscopo erga subditos suorum Episcoporum,
tunc tantum quando actu visitat; et, secundum communiorem et ve­
riorem sententiam, Vicario Generali ; cum unum tribunal faciat cum
Episcopo. C. Non putamus 2. de Consuctud. in 6.° ; C. Romana 3.
dc Appellat, in 6.°. Mortuo autem Episcopo, cessat Vicarii iurisdictio,
non quia eius iurisdictio non sit ordinaria; sed quia, deficiente Epi­
scopo, desinit ipse esse Vicarius. — Vicario Capitulari, Sede Vacante.
— Parochis pro subditis in foro interno, Trid. s. 23. C. 15. de R.,
et canonico poenitentiario in propria dioecesi, iisque omnibus, qui be­
neficium vel officium habent, cui adnexa est obligatio audiendi Con­
fessiones. — Abbatibus et praelatis regularium pro suis subditis; ex
pluribus privilegiis, a Summis Pontificibus ipsis concessis.
Poenitentiarii in Basilicis Urbis constituti omnium christifidelium
etiam regularium, etiam sine ulla superiorum suorum venia, confes­
siones audiunt. Benedict. XIV. C. Inter praeteritos 3. Dec. 1749.,
C. Convocatio tlz>. Nov. 1749.
Iurisdictio delegata conceditur ab Ecclesia cuilibet sacerdoti in
casu extremae necessitatis, seu in articulo mortis. Trid. s. 14. C. 7.
In articulo mortis, h. e. sive in articulo, sive in periculo mortis, quia
eadem fere est poenitentis necessitas in periculo atque in articulo mor­
tis; et quia in hac materia pro uno eodemque accipitur articulus et
periculum, C. 37 quis suadente 29. can. 17. q. 4. Et sane periculum
et articulus mortis vel pro uno eodemque sumuntur apud dd., vel si
distinguantur, ea distinctio ita se habet, ut articulus mortem designet,

476

IX. - DE CONFESSARII IURISDICTIONE

proxime instantem, moraliter certam, et fere inevitabilem ; periculum
autem quando est probabile dubium, et frequenter solet in tali casu
mors accidere. Suarez in 3. p. t. 4. d. 26. s. 4. n. 2. ; Lugo de Poen.
d. 18. n. 20.; Ithur. Cas. 49. n. 1.-3. 10.-16.; Giraldi Expos. lur.
Pont. p. 2. s. 39. par. Verum; L. 561. — Tale autem periculum
censetur adesse in praelio, in longa et periculosa navigatione, in dif­
ficili partu, in morbo periculoso, in periculo probabili incidendi in
amentiam, in exigua spe libertatis pro captivis apud infideles, si cre­
dantur nullos alios sacerdotes habituri, etc., sive nempe ab intrinseco,
sive ab extrinseco mors immineat. — L. 557. 558. 559. 561.
« Sacerdotes quicumque, maritimum iter arripientes, dummodo
vel a proprio Ordinario, ex cuius dioecesi discedunt, vel ab Ordi­
nario portus, in quo in navim conscendunt, vel etiam ab Ordinario
portus cuiuslibet intermedii, per quem in itinere transeunt, sacramentales Confessiones excipiendi facultatem habeant vel obtineant, possunt
in navi, toto itinere maritimo durante, fidelium secum navigantium
Confessiones excipere, quamvis forte inter ipsum iter transeundum,
vel etiam aliquandiu consistendum sit diversis in locis, diversorum
Ordinariorum jurisdictioni subiectis ». S. O. 23. Aug. 1905. Itemque
« quoties, durante itinere, navis consistat, Confessiones excipere pos­
sunt tum fidelium, qui quavis ex causa ad navem accedant, tum eo­
rum qui, ipsis forte in terram obiter descendentibus, confiteri petant,
eosque valide ac licite absolvere possunt, etiam a casibus Ordinario
loci forte reservatis, dummodo tamen — quod ad secundum casum
spectat — nullus in loco vel unicus tantum sit sacerdos adprobatus,
et facile loci Ordinarius adiri nequeat ». S. Ο. 12. Dec. 1906.
« Fideles rutheni ritus, in Canadensi regione, etiam in locis, in
quibus adest presbyter rutheni ritus, apud sacerdotem latinum ab
Ordinario loci approbatum peccata sua confiteri et beneficium abso­
lutionis sacramentalis valide et licite obtinere possunt. Fideles ritus
latini peccata sua confiteri possunt apud sacerdotem ruthenum ab Epi­
scopo suo adprobatum, in locis in quibus adest missio aut ecclesia
rutheni ritus. Presbyteri vero rutheni absolvere non possunt fideles
latini ritus a censuris et a casibus reservatis in dioecesi latina, in qua
sacrum ministerium exercent absque venia Ordinarii latini. Vicissim
idem dicatur de presbyteris latinis quoad censuras et reservationes
statutas ab Episcopo rutheno. S. C. de P. F. 18. Aug. 1913. art. 28.
n Fideles rutheni, in Statibus Foederatis Americae Septentr., etiam
m locis, quibus adest presbyter rutheni ritus, apud sacerdotem latinum,
ab Ordinario loci approbatum, peccata sua confiteri, et beneficium sa-

IX. - DE CONFESSARI1 IURISDICTIONE

477

cramentalis absolutionis valide et licite obtinere possunt. — Sciant
autem sacerdotes rutheni ritus, censuras et reservationes casuum in
dioecesi in qua ministerium exercent, sive vigentes sive ferendas, cle­
rum etiam et populum eiusdem rutheni ritus afficere ». Pius X. C. Ea
semper XVIII. Kal. Iui. 1907. quoad Ruthenos in Statibus Foederatis
Americae Septentr. art. 25.
« Fideles latini, in Statibus Foederatis Americae Septentr., etiamsi
adsit presbyter latini ritus, apud sacerdotem Graeco-Ruthenum, ab Or­
dinario suo adprobatum, peccata sua confiteri et beneficium sacramentalis absolutionis valide et licite obtinere possunt. Item fideles GraecoRutheni peccata sua confiteri possunt apud sacerdotem latinum ab
Episcopo suo adprobatum. Presbyteri vero latini absolvere non pote­
runt, fideles Graeco-Rutheni ritus a censuris et casibus reservatis ab
Ordinario Graeco-Rutheno statutis, absque venia eiusdem. Vicissim
idem dicatur de presbyteris Graeco-Ruthenis quoad censuras et re­
servationes statutas ab Ordinariis latini ritus ». S. C. de Prop. Fid.
17. Aug. 1914. pro Graeco-Ruthenis in Statibus Foederatis Americae
Septentr.

767. ziw iurisdictio delegata subdelegari possit? — R. Negative,
generatim loquendo, videlicet nisi accedat specialis concessio dele­
gantis; et tunc nomine ipsius delegantis subdelegari censetur. Ratio,
quia delegatus eam solam potestatem habet, quae ei conceditur; at
conceditur ei sola potestas exercendi iurisdictionem, non vero eam
alteri committendi, nisi aliud exprimatur. Excipe: l.° Si iurisdictio
alicui delegetur, velut privilegium perpetuo annexum suo officio, aut
dignitati ; tunc enim talis iurisdictio reputatur tanquam ordinaria, prout
est facultas impertita Episcopis a Trid. C. Liceat 6. s. 24. 2.° Si
committatur alicui officium, cui annexa est iurisdictio; idque currit
etiamsi officium non sit proprium, sed vicarii, v. g., viceparochi, seu
vicerectoris pro parocho absente, aut nondum sacerdote. Huiusmodi
vicarius bene potest iurisdictionem suam subdelegare, non quidem
totam, sed partem, pro una nempe vel altera causa. Ratio, quia tunc
non tantum huic est commissum exercitium parochi, sed etiam pa­
rochi officium, cui competit non solus usus, sed adhuc delegatio iurisdictionis. — L. 566.; S. Th. Quodl. 12 a. 31.; Cf. V. 1. n. 250. 254.

76S. An iurisdiciio delegata audiendi Confessiones expiret morte,
aut amotione ab officio concedentis? — Duplex est sententia: Prima,
quam Thomas Sanchez dicit esse satis probabilem, affirmat. Secunda
vero, quam ut probabiliorem tenet idem Sanchez, negat, sive ea li-

478

IX.

DE CONFESSARII IURISDICTIONE

centia concessa sit ab Episcopo, sive a quovis alio Ordinario, qui po­
test eam concedere. Ratio est l.° «quia omnia iura decidentia pote­
statem jurisdictionis delegatae perire morte delegantis, re integra,
agunt de potestate contentiosa, qualis non est haec... 2.° Quia, etsi
licentia audiendi Confessiones sit in poenitendum favorem, computantur
merito inter gratias factas ; quia, cum non concedatur respectu per­
sonae determinatae in peculiarem illius favorem ad ipsiusve petitionem,
reputatur potius gratia facta ipsismet sacerdotibus, utpote quae in
maximum eorum favorem redundat, et statim ac ipsis conceditur, est
perfecte concessa, a nulliusque exsecutione dependens. Quae gratiae
factae definitio est. At gratia facta non expirât concedentis morte,
etsi res integra sit. 3.° Quia ita ipsa praxis testatur. Quippe, mortuo
Episcopo, solent confessarii quicumque ab ipso expositi audire Con­
fessiones, donec licentia a capitulo aut ab Episcopo successore revo­
cetur ». Sanchez de Matr, 1. 8. d. 28. n. 71. 72., qui haec prae­
terea addit, quae ad pleniorem rei praesentis cognitionem faciunt:
l.° « Quando tamen licentia esset concessa sacerdoti audiendi Con­
fessiones poenitentis determinati, in illius poenitentis favorem, expiraret facultas morte concedentis, re integra, i. e. quoad Confessionem
nondum antea coeptam. Quia, cum illa gratia sit in illius poenitentis
favorem, et nondum sit perfecta, sed per confessarium exsequenda,
non habet gratiae factae rationem, sed faciendae, quam morte conce­
dentis re integra, expirare diximus... 2.° Licentia concessa ab Epi­
scopo vel alio praelato eligendi confessarii... verius... non expirât
morte concedentis etiam re integra, vel amotione ab officio..., quia
haec facultas non tanquam delegatio, sed tanquam gratia facta est
censenda », 1. c. n. 73. 74. — Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 20.
« Certum est, ait Bouix, de lur. Reg. v. 2. p. 247., per mortem
concedentis non expirare licentiam illimitatam ; et de hoc nullum
est dubium. Item certum est licentiam ad tempus determinatum, non
expirare per obitum concedentis, sed perseverare usque ad expirationem praefixi termini ; quod pariter extra controversiam est. De licen­
tiis ad beneplacitum, asserit quidem Clericatus, post Dianam, eas morte
concedentis expirare. Sed in contrarium est communis doctorum sen­
tentia, quam sic exponit Ferraris, v. approbatio a. 1. n. 10., etc. ».
Cf. S. Alph. 551. 552. 55S. 559., ubi S. D. affirmat, expirare morte
concedentis facultatem datam hoc modo : « usque ad beneplacitum no­
strum, vel ad arbitrium nostrae voluntatis, et simili ». Sed 1. 1. App. 2.
n. 13. contrariam sententiam probabilem putat. Cessationi favet C. Si

IX. - DE CONFESSARII IURISDICTIONE

479

gratiose 5. de Reser, in 6.° Duration! vero S. C. EE. et RR. 17. lun.
1866., et C. 16. de R. I. in 6·°.
Ex Decr. S. O. 3. Maii 1889., facultates habitualiter Ordinariis
concessae, licet ad praefinitum tempus, vel pro determinato casuum
numero, omnes ad successores Ordinarios transeunt. Ferr. Supple­
mentum v. Episcopus n. 20. Quod alio S. O. Decr. 3. Maii 1899.
extensum fuit ad Superiores Generales Ordinum Religiosorum. — E. M.

769. An Ecclesia suppleat iurisdictionem, quando poenitentes ipsius
defectum invincibiliter ignorant? — Advertendum prius est, defectum
jurisdictionis in diversis rerum adiunctis evenire posse. Etenim error
esse potest vel communis inter fideles, vel privatus tantum alicuius
personae. Rursum sacerdos iurisdictione carens potest habere titulum
coloratum, vel solum existimatum. Titulus causam significat, adeoque
titulus est, quo ius aliquod nobis acquiritur. Titulus autem coloratus
est titulus in se quidem falsus, sed tamen vere collatus a superiore,
et ideo prae se ferens speciem veri tituli, licet ex aliqua causa vitio
occulto nullitatis laboret. Sic sacerdos, qui simoniace renuntiatur pa­
rochus, invalidum sortitur titulum ex Iure canonico ; et, si a legitimo
Episcopo fuerit in paroecia constitutus, titulum habet coloratum. Cf. C.
Statuimus 107. caus. 1. q. 1. Titulus vero mere existimatus ille est,
qui a fidelibus adesse reputatur, licet non exsistat.
Ecclesia certo supplet, si error sit communis inter fideles, et si­
mul cum titulo colorato coniunctus. Ratio eruitur ex communi theo­
logorum interpretatione diversis locis Iuris innixa. Ut enim aiunt,
Ecclesia velut pia mater ob bonum animarum iurisdictionem supplere
merito censetur, cum id possit. Hoc aeque valet sive ordinariam, sive
delegatam quis habeat iurisdictionem. Valet insuper, etiamsi confessa­
rius cognoscat, se iurisdictionem non habere, v. g., qui sciat elapsum
sibi esse tempus approbationis, aut se, vi sententiae secreto sibi inti­
matae, ab audiendis Confessionibus suspensum. L. 572.
Probabilius etiam supplet Ecclesia, si adsit error communis, seu
de se publicus, sine titulo colorato, sed cum titulo tantum existimato
seu ficto. Eadem enim urget ratio ac in casu praecedenti, cum etiam
in hac hypothesi innumerae animae perire possint; praesertim, cum
titulus, hic, nec peti nec exhiberi soleat, cum quis accipit potestatem a
superiore excipiendi Confessiones vel absolvendi a reservatis. Ita plures
et graves dd.; et hoc putat probabile S. Lig. 1. c. — Idque valet
sive agatur de simplici peccatorum absolutione, sive de absolutione a
reservatis, cum in utroque casu eadem sit ratio, nempe animarum
bonum et necessitas.

480

IX. - DE CONFESSARII IURISDICTIONE

Non censetur Ecclesia supplere iurisdictionem, si error sit pri­
vatus, v. g., si sit unius aut paucorum. Ratio est, quia Ecclesia non
censetur supplere, nisi ratione boni communis, ad instar scilicet pro­
visoris seu gubernatoris generalis, qui ad solum bonum generale so­
cietatis attendit, et bonum privatorum curae provisorum particularium
relinquit. — Ithur. Cas. 33. Cas. 47. η. 9. 13.; E. Μ.
770. An liceat absolvere cum iurisdictione dubia, dubio facti, an
adsit? — Dubia; agitur de dubio negativo, quo nempe mens anceps
et suspensa manet, quin determinetur ad iudicium, ad positivum nempe
iudicium, licet tantum probabile. An adsit ; e. g., an definitum appro­
bationis tempus perduret; an sit intra territorium delegantis et appro­
bantis; an tale peccatum non contineatur in catalogo reservatorum, etc.
Quare agitur de dubio facti, particularis nempe seu privati facti. —
R. Negative, nisi aliqua urgeat necessitas. Nam sacramentum obiicitur
periculo nullitatis; et sic poenitens gravi exponitur damno. In neces­
sitate vero proximo subveniendum est meliori quo fieri potest modo.
Necessitas adest, l.° si urgeat praeceptum annuae Confessionis ; 2.° si
poenitens debeat missam celebrare, vel communicare et alias notam
infamiae incurreret; 3.° si sacerdos ex obligatione celebrare teneatur;
° si poenitens iam sua peccata confessus sit; ei enim tunc ius quae­
4.
situm est ad absolutionem obtinendam. Verum ob sacramenti reveren­
tiam absolutio sub conditione danda est, et de dubio validae absolu­
tionis, poenitens monendus, ut eius saluti cautum sit, qui consequenter
et a confessario ad contritionem est excitandus, et alteri deinde iuris­
dictionem habenti confiteri debet sua peccata, quia certe clavibus subiici debent. Verum, secluso casu saluti propriae consulendi, non de­
sunt qui censent non esse opus tali monitione, quia obligationi ea
confitendi iam probabiliter satisfactum est. Cf. n. seq. Sed hic agitur
de dubio negativo. Quomodo ergo probabiliter potest satisfactum esse
affirmari? — Castro Palatis tr. 23. p. 14. n. 25.; L. 571. 432.
771 An liceat absolvere cum iurisdictione speculative probabili;
<cu positivo dubio iuris? — Dubium proprie dictum dubium negati­
vum est. Dubium positivum, improprie dictum dubium est, ratione
nempe tantum formidinis, qua iudicium feratur, quamvis determi­
nate iudicium feratur, incertum tamen, iudicium nempe probabile, in
quo latitudo et varietas est ; quia iudicari potest utraque pars aeque
babüis; altera probabilis, altera probabilior; vel una tantum pro' qua neque evidens neque certum cius motivum est, quamvis
< pposita fundamentum non habeat probabilitatis, furisdictio sfccula-

481

DE CONFESSARII IURISDICTIONE

,

live probabilis, seu dubium positivum iuris est, e. g., quod error
communis sine titulo colorato tribuat iurisdictionem, quod non ap­
probatus absolvat moribundum praesente approbato, quod valide etiam
non approbatus a venialibus absolvat, etc. Quare dubium iuris reincidit in dubium facti, haud sane particularis, sed universalis ; seu du­
bium est circa communem quaestionem iuris, non privati facti.
Porro S. Alph. 573., « sententia communis, inquit, docet, licitum
esse absolvere cum probabili iurisdictione, modo opinio sit vere pro­
babilis, gravi fulcita ratione et auctoritate. Ita Sanchez, Lugo, qui
putat tutissimam, etc...., et eam vocant moraliter certam Sanchez,
Tamb., Carden., ac Dicast., Illsung, Gormaz, Stoz, etc. apud Croix
6. p. 1. n. 117. ». Aliam vero, quam sequi se dicit, sententiam sic
1.
proponit idem S. D. : « Licitum quidem esse ministrare hoc sacra­
mentum poenitentiae cum iurisdictione probabili, sed non nisi quando
adest causa gravis necessitatis, aut magnae utilitatis... vel causa ra­
tionabilis... Ratio huius limitationis est, quia licet Ecclesia eo casu ob
bonum animarum bene censeri possit iurisdictionem supplere, tamen
non praesumitur, nulla iusta causa accedente, velle connivere merae
libertati sacerdotum ». — Verum huius sententiae infirmitas osten­
ditur et ipsa prioris sententiae ratione, quam sic exponit et probat
ipse S. Alph.: « In Ecclesia adest universalis consuetudo fere omnium
confessariorum absolvendi cum iurisdictione probabili, ut testantur
communiter Suarez, Lugo, etc. et omnes alii auctores citati pro hac
sententia. Communis autem sententia doctorum fundat moralem cer­
titudinem de praefata consuetudine. Et licet contrarii illicitum putent
absolvere cum iurisdictione probabili, praescindunt tamen, nec possunt
negare, hanc consuetudinem adesse saltem apud partem longe maio­
rem confessariorum. Posita igitur ut certa hac consuetudine, certum
est, licitum esse sacramentum ministrare cum iurisdictione probabili,
cum ipsa consuetudo iurisdictionem praebeat, prout docent Suarez,
Navarrus, etc.; idque probant ex C. Cum contingat 13. de Foro com­
pel.... Jurisdictio bene ab Ecclesia suppleri potest, et moraliter certo
praesumitur suppleri in hoc casu ob bonum animarum. Unde confes­
sarius absolvendo, non absolveret cum sola opinione probabili, sed mo­
raliter certa, non directa, sed reflexa». — Haec de dubio positivo seu
probabilitate iuris. Quid vero de dubio positivo seu probabilitate facti,
facti nempe privati ? Idem affirmant plures, inter quos D’Annib. ed. 3?
p. 1. n. 80. nota 78.; sed alii communiter negant. — Et illi forte
affirmant, quia privatum factum coniungi aliquando potest cum errore
Bucceroni. IhsI. theol. moralis III.

l

31

1
482

IX. - DE CONFESSARII IURISDICTIONE

communi. Cf. 769. — La-Croix 1. 6. p. 1. n. 118. 120.; Lugo d. 19.
n. 20. 23. seqq.; L. 571. 573.; D’Annib. p. 3. n. 321.

772. An haeretici, schismatici, excommunicati vitandi, etc. valide
absolvant in periculo mortis, alio sacerdote deficiente? — R. Affirma­
tive. Ratio, quia omnes sacerdotes in periculo mortis absolvere possunt.
Trid. s. 14. C. 7.; L. 560.
773. An possit simplex sacerdos valide absolvere moribundum,
etiam praesente confessario approbato? — Negat S. Alph. 562, ob
auctoritatem Rit. Rom. de Sacr. poenit. sub init., ubi sic dicitur:
« Sed si periculum mortis immineat, approbatusque desit confessarius,
quilibet sacerdos potest a quibuscumque censuris et peccatis absol­
vere ». Hanc sententiam plures et graves tenent theologi. Sed alii
etiam plures et graves theologi affirmant. Validissimum sane argu­
mentum praesto est ex Trid. s. 14. C. 7., ubi ea facultas absolute et
universaliter omnibus sacerdotibus, pro quibuslibet poenitentibus, el qui­
buscumque peccatis et censuris, datur; et ratio adsignatur universalis­
sima, ne aliquis pereat. Quare ubi ius non distinguit neque no? di­
stinguere debemus, nisi ab ipso iure exceptio fiat, ut pro casu sacer­
dotis complicis in peccato turpi, ut suo in loco explicatur, et qua
etiam exceptione, ubi de mera validitate agatur, praesens doctrina
confirmatur. Cf. 1282. Insuper ratio a Cone, adducta, ne aliquis pe­
reat, omnimodam amplitudinem hac in re demonstrat, ea enim se­
clusa, aliquis profecto perire aliquando posset ob defectum libertatis;
et illud praeterea additur quod, in eadem Ecclesia Dei, custoditum
semper fuit, ut nulla sit reservatio in articulo mortis, ubi autem nulla
reservatio, frustra quaeritur, qui in reservata potestatem habeat. De­
mum ante Trid. nulla opus erat approbatione Episcopi ad Confes­
siones audiendas, vetus ergo ius, quoad mortis articulum, non solum
non est derogatum, sed confirmatum, cum Cone, ad ipsum vetus ius
appellet, cum ait, quod in eadem, etc. Confirmatur ex Resp. S. O.
29. lui. 1891. — Ithur. Cas. 12. 42.; Lugo d. 18. n. 23.; L. 560.; E. M.
774. An absolvere quis fossit frofrium subditum in aliena dioe­
cesi sine approbatione Ordinarii loci? — R. Affirmative, si confessa­
rius sit frofrius illius poenitentis parochus. Ratio, quia parochi exi­
muntur a Cone. Trid. ab ea approbationis lege. Quare extra propriam
paroeciam vel etiam dioecesim a nullo approbari debent, ut Confes­
sionem audiant proprii parochiani. — Negative, si non sit proprius
parochus. Ratio, quia ex Trid. parochi tantum eximuntur. Quare alii

IX. -

DE CONFESSARII IURISDICTIONE

483

omnes delegatam habentes iurisdictionem approbatione indigent Epi­
scopi loci. — Non desunt tamen graves theologi, idem hac in re
existimantes esse ius habentis ordinariam et delegatam potestatem.
Delegatus enim delegantis utitur iurisdictione. Verum difficultas non
est in praesenti quaestione de iurisdictione, sed de approbatione. Quare,
si tantum de absolutione a censuris ageretur, pro qua approbatio non
est requisita, utique absolute posset; absolute, nisi nempe iurisdictio­
nem ad proprium territorium delegatione restrictam accepisset. Idemque, ex antiquo nunc iure, esset de matrimonio, cui extra dioecesim
valide assisteret tum proprius parochus, tum ab eodem parocho sa­
cerdos deputatus. Ex antiquo nunc iure; nam in praesenti ex Decr.
Ne temere parochus et loci Ordinarius licentiam concedere non possunt
nisi alii sacerdoti determinato ac certo, ut matrimoniis intra limites
sui territorii adsistat ». — L. 548.; Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 17.;
D’Annib. p. 1. n. 330., p. 3. n. 322. ed. 3.*; Cf. hic 783.
775. An parochus possit advocare parochum eiusdem vel diversae
dioecesis ad Confessiones in sua parochia audiendas? — Quoad paro­
chum eiusdem dioecesis, licet hic vi officii sui iurisdictionem specialem
habeat tantum pro paroecia sua, tamen ex consuetudine fere universali
Confessiones etiam in universa dioecesi audire potest, nisi Episcopus
aliter decernat. Consulendae tamen sunt consuetudines locorum pro­
priae. — Quoad parochum diversae dioecesis, variae feruntur opiniones,
ut inquit Bened. XIV. Instit. 86. n. 7. Qui affirmant, arguunt ex Trid.
quod parochiale beneficium inserviat pro approbatione universali. Alii
negant, quibus adhaeret S. Lig. 544. Huic sententiae favent Decla­
rationes S. C. C. apud eumd. S. D. Prima sententia admitti potest
in iis locis, ubi adest talis consuetudo.

I

t

776. An sacerdos approbatus ab Episcopo possit audire Confes­
siones fidelium sine venia parochi? — R. Negative quoad liceitatem,
si Confessiones excipiantur in ecclesia parocho subiecta. Ratio est,
quia debitus ordo omnino requirit, ut cum parochus superior imme­
diatus sit in sua ecclesia, ab ipso venia inibi exercendi sacra ministeria petatur. Non tamen requiritur venia parochi ad audiendas Con­
fessiones in sacello regularium vel monialium, sed venia superioris vel
superiorissae loci sufficit. — Quoad validitatem vero certum est, iuxta
omnes, non requiri licentiam parochi extra casum annuae Confessionis.
Immo nec requiritur pro annua Confessione, saltem per se, seu de
iure communi. Constat ex communi doctrina theologorum contra quos-

484

IX. -

DF CONFESSARII JURISDICTIONE

dam, necnon ex praesenti consuetudine et praxi universali Ecclesiae,
ut testatur Bened. XIV. Inst. 18. — L. 574.
777. An sacerdos in aliquo loco approbatus excipere valeat Con­
fessiones Peregrinorum eo advenientium? — R. Affirmative absolute
quoad confessorios regulares, qui speciale hoc privilegium a S. Sede
Apostolica habent. C. Inter cunctas Pauli III.; C. Superna Clement. X.
— Affirmative etiam quoad sacerdotes saeculares ; ratio, quia talis est
consuetudo universalis, quae initio originem habens ex tacito Ordina­
riorum consensu, nunc longo usu firmata praescripta est, atque vim
legis universalis obtinet. — L. 569.

778. An Episcopus possit sub poena invaliditatis prohibere, ne
dioecesani pergant ad confitendum extra dioecesim ? — R. Negative,
si pergant ad confitendum extra dioecesim apud confessarios regula­
res, qui habent privilegium audiendi Confessiones omnium fidelium
undequaque venientium. Suarez de Relig. tr. 10. 1. 9. n. 19. 20.;
Reiff, tr. 14. dist. 8. q. 1. n. 11.; Laym. 1. 5. tr. 1. c. 10. Confir­
matur Declaratione S. C. et annotatione glossae apud Fagnan., 1. 5.
cap. 12., in cap. Omnis utriusque sexus n. 79., ubi haec habet:
« S. Congregatio declaravit regulares intra dioecesim Episcopi appro­
bantis posse etiam absolvere poenitentes alterius dioecesis, cum ha­
beant iurisdictionem a Papa ex Clem. Dudum de Sepult., cuius iurisdictio non restringitur ad limites alicuius territorii, sed universus orbis
est sua dioecesis ». — Negative etiam quoad confessarios saeculares.
Plura extant SS. CC. decreta, quibus reprobantur huiusmodi prohibi­
tiones. Cf. Collectam S. C. de P. F. n. 928. seqq. Ratio est, quia
non potest Episcopus universim, ct seclusis casibus particularibus,
prohibere id quod consuetudine universali legitime praescripta, seu
lege universali Ecclesiae permittitur. Neque obstat quod obiicitur,
nempe repugnare iuri divino, ut quis eligat sibi confessarium sine li­
centia proprii Pastoris. Id enim ultro conceditur: verum, qui, Summo
Pontifice per consuetudinem universalem permittente, confessarium sibi
eligit, non eum eligit sine licentia proprii Pastoris. « Consuetudo, ait
S. Th s. q. 20. a. 2., dat, vel aufert in talibus potestatem ». Quodl. 1.
a. 12.; L. 564.; E. M.

779 . In delegatus valide et licite absolvat elapso termino delega
tionis quotannis renovandae, v. g., si turba poenitentium ajffluat ad
ahq ·α>>: magnam solemnitatem 3 — Invalide absolvit, per se, seu ratione iurisdictionis, quia de facto nullam habet. Attamen valide absolvit probabilius, saltem plerumque, ratione erroris communis, ob

IX. - DE CONFESSARII IURISDICTIONE

485

quem Ecclesia supplere censetur pro bono animarum. — Peccat vero
graviter, per se, sacerdos si hoc scienter agat; ratio, quia exercet
munus confessarii sine legitima auctoritate; et licet tunc suppleat Ec­
clesia, reus est tamen, quod ipse indebite eam ad supplendum cogit.
780. An cappellani militum eos ubique sine approbatione Episcopi
loci absolvere possint? — R. Affirmative, si specialiter sint delegati
a Summo Pontifice ad curam spiritualem militum, aut a cappellano
maiori a Papa approbato. — Si vero hac speciali delegatione careant,
possunt quidem audire Confessiones in dioecesi Episcopi approbantis,
et etiam extra illam in itinere et in castris, ex tacito consensu Epi­
scoporum, ut patet ex consuetudine universali; non possunt tamen
valide absolvere in stationibus nec in praesidiis sine licentia Episcopi
loci, quia nullam habent iurisdictionem. Constat ex variis Declaratio­
nibus S. C. C. 6. Mart. 1694., 29. lun. 1707.; A. S. S. v. 1. p. 681.;
A. A. S. v. 2. p. 501.; Zacharia apud La-Croix 1518.; L. 577.; E. M.
Cappellanus Maior seu Vicarius generalis exercituum est in Hi­
spania, omnem habens castrensem iurisdictionem. Cappellani ab ipso
approbati independenter ab Ordinariis locorum milites absolvunt. Non
constat hos cappellanos in Hispania teneri ad missam pro populo. —
Vicarius castrensis, seu Cappellanus maior constitutus est in Reipublicae
Cilenae exercitu. Motu proprio Pii X. 3. Maii 1910. — Cappellani ca­
strenses in Anglia facultates recipiunt ab Archiepiscopo Westm. S. C.
de Prop. Fid. 15. Maii 1806.
« Episcopus Virdunensis, sub cuius iurisdictione complurimi conti­
nentur milites, ad religiosam illorum tempore belli curam simulque ad
praecavendas difficultates, Sanctitatem Vestram humiliter rogat ut op­
portunam sequentium dubiorum declarationem mandet petitasque fa­
cultates concedat :
I. Utrum miles quicumque, in statu bellicae convocationis, seu, ut
aiunt, mobilizationis constitutus, ipso facto versetur in periculo mortis,
ita ut a quovis obvio sacerdote possit absolvi?
Quatenus negative, dignetur Sanctitas Vestra cuivis sacerdoti, qui
indicti belli tempore missam celebrare de iure valebat, impertire fa­
cultatem a cunctis casibus absolvendi quemcumque militem e propria
vel hostili natione, aut etiam ex amica.
II. Utrum irregularitas ab omni clerico incurratur, quem gallica
lex ad exercendum active bellum aut pugnam coegit?
Quatenus affirmative, placeat Sanctissimo irregularitatem praedi­
ctam ita quidem tollere ut exercentes bellum clerici possint accedere

486

IX. - DE CONFESSARII IURISDICTIONE

ad Sacramenta, valeantque sacerdotes operi bellico active inservientes
Sacramenta et accipere et ministrare.
III. Utrum ab Officii divini lege liber existât clericus in sacris
constitutus quem bellica convocatio, seu, ut aiunt, mobilizatio ad fun­
ctionem adiudicavit militis vel activi vel ministrantis commilitonibus
vulneratis ?
Quatenus negative, dignetur Sanctitas Vestra clericos praedictos
a Breviarii lege, durante bello, eximere.
R. Ad I.um Reformato dubio : « Utrum miles quicumque, in statu
bellicae convocationis, seu, ut aiunt, mobilizationis constitutus, ipso
facto aequiparari possit iis qui versantur in periculo mortis, ita ut a
quovis obvio sacerdote possit absolvi » : Affirmative, iuxta regulas a
probatis auctoribus traditas.
Ad II.om dubium: Ad primam partem: Consulat Orator probatos
auctores; Ad secundam partem: Sacra Poenitentiaria benigne indulgel
ut sacerdotes militantes, ceteris paribus, inter bellicas operationes, Sa­
crum facere et Sacramenta ministrare valeant, non obstante irregula­
ritate quam, pugnantes, forte incurrerint ; bello vero composito, recur­
rant ad competentem auctoritatem. Nihil autem obstat quominus ipsi
sacerdotes aliique clerici militantes, licet forte in irregularitatem inci­
derint, admittantur ad Sacramenta.
Ad III.UB1 dubium: Ad primam partem: durante bello eiusque
proxima praeparatione, affirmative. — Ad secundam partem : provi­
sum in prima ». S. Poenit. 18. Mart. 1912.
781. An parochi. Episcopi, Cardinales confessarium sibi eligere
possintd R. Ad l.um Negative ex pr. 16? d. ab Alex. VII. — Ad
2.u“ Affirmative ex C. Ne pro dilatione fin. de Poenit. et rem. Sed
declaravit S. C. apud Fagn. in d. c. n. 62. id tantum intelligi, quod
Episcopi extra dioecesim possint eligere sacerdotem sibi subditum. —
Ad 3.um Affirmative, Privilegium enim a Pio X. ipsis concessum est,
v sibi suisque familiaribus eligendi sacerdotem confessionibus exci­
piendis. qui si jurisdictione careat, eam ipso iure obtineat, etiam quod
spectat ad peccata et censuras, a quibus iidem Cardinales absolvere
possunt ». Cf. vol. 1. n. 260 bl*. — L. 565.; de Priv. 65.; Lugo d. 20.
n. 64.; E. M.

X.

DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

487

X. — DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

782. A quonam regulares iurisdictionem et approbationem obti­
neant? — Regulares ad audiendas suorum Confessiones approbationem
accipiunt a superioribus sui monasterii, provinciae vel ordinis ; juris­
dictionem vero ipsis delegatur a suis superioribus; idque intelligitur
non tantum de professis, sed etiam de novitiis, nec non de famulis
saecularibus, qui sunt vere de familia et continui commensales ; quales
non sunt qui tantum ipsis deserviunt; sed qui diu noctuque in domo
religiosorum remanent, ibique nutriuntur, et sub eorum vivunt obedientia, licet non ratione voti. — Quoad saccularium Confessiones re­
ligiosi omnes mendicantes, et qui eorum privilegia participant, iurisdictionem habent immediate a Papa. Cf. 778. 784. Approbationem
vero accipere debent ab Episcofo loci, ubi Confessiones excipiendae
sunt; quae approbatio non tantum ad liceitatem, sed etiam ad abso­
lutionis validitatem requiritur; idque intelligendum etiam de monialibus, quamvis sint eiusdem ordinis, et ipsis subiectae, pro quibus
specialis adhuc approbatio Episcopi loci requiritur. — Constat ex Pri­
vilegiis Regularibus concessis a Summis Pontificibus, Clem. Dudum
de Sepulturis etc., ex Trid. s. 23. C. 15., ex C. Superna Clementis X.,
ex communi dd. sententia. — L. 549. 552.; Ferraris v. Approbatio
a. 1. n. 64. seq.; E. M.
783. Nota : « Religiosos ab Episcopo ad Confessiones saecula­
rium in sua dioecesi audiendas approbatos, non posse in alia dioecesi
eas absque Episcopi dioecesani approbatione audire, quamvis poenitentes subditi sint eius Episcopi, a quo ipsi religiosi iam fuerant ap­
probati ». C. cit. Superna.
784. An valide absolvat saeculares religiosus, inscio vel invito
superiore, ex sola facultate Episcopi loci? — R. Affirmative. Ratio,
quia Episcopus bene potest iurisdictionem religioso, non secus ac sa­
cerdoti saeculari extraneo in proprias oves conferre. Quisquis enim
jurisdictione ordinaria gaudet, eam cuilibet sacerdoti delegare potest.
Religiosus insuper, ut constat ex Pontificiis Bullis, Cf. Br. Pauli III.
Cum inter 3. lun. 1545. etc., iurisdictionem directe accipit a Summo
Pontifice, sed cum subordinatione ad approbationem Episcopi, cum
Summi Pontifices ipsis religiosis sua suprema potestate iurisdictionem
conferant, et, omnibus abrogatis privilegiis, Episcopi approbatio re-

488

X. - DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

quiratur ex Cone. Trid. Idque totidem verbis habetur in Br. Leo­
nis XII. Plura inter. 11. Iui. 1826. Unde superioris ignorantia vel
prohibitio actum illicitum graviter vel leviter reddit; minime vero
invalidum. A. S. S. v. 1. p. 680. 683. Confirmatur ex Declaratione
S. C. EE. et RR. 2. Mart. 1866.; E. M.
785. An regularium convictores in eorum collegiis aut seminariis
ab eisdem regularibus absolvi possint, absque Episcopi approbatione,
utpote de familia ? — Prima sententia negat, quia huiusmodi convi­
ctores non sunt de familia, ut famuli. Hi enim per famulatum domo
et familiae quasi incorporantur; unde domestici et familiares dicuntur.
Convictores personae sunt extraneae familiae, quae pecuniam solvunt,
ut victum, doctrinam, et educationem a magistris accipiant. — Se­
cunda sententia affirmat. Ratio est, l.° quia nihil in ipsis desideratur,
quominus sint vere de familia et continui commensales. 2.° Quia si
vere de familia, et continui commensales sunt famuli, quia a regula­
ribus dependent ob materialem famulatum ; quanto magis habendi
sunt de familia convictores, qui sub perfecta dependentia et obedientia
degunt regularium. 3.° Quia pluribus ordinibus, et congregationibus
privilegium competit familiaritatis pro ipsorum convictoribus; quod
ob privilegiorum communicationem aliis etiam competit. In eorum
collegiis aut seminariis, id est in regularium domibus, in quibus ex
Clem. X. C. Superna § 4. iuxta regularia instituta vivitur ; non in
alienis collegiis aut seminariis eorum curam commissis, quae non re­
gularium domus, sed saecularium domus sunt, in quibus regulares
etiam vivunt. 4.° Ex praxi et consuetudine eadem doctrina confir­
matur. Ita Pichler, Pellizarius, Schmalz. aliique quam plures. —
Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 33.; Bouix p. 204. seqq., p. 626.; A. S.
S. v. 3. p. 47. seqq.; Lucidi ed. 3.4 p. 370. seqq.; Bizzarri Collect,
ed. 1885. p. 563. seqq.; E. M.

786. An Episcopus approbationem regularibus denegari possit?
— Potest Episcopus l.° praevium examen omittere vel exigere ad
approbationem, etiamsi quis ab eius antecessore, vel etiam ab eius
Vicario Generali fuerit approbatus. 2.° Ad examen revocare post ap­
probationem, etiam simpliciter concessam, sed sine praevio examine.
° Approbationem dare cum limitatione temporis, personarum, loco­
3.
rum, casuum, vel etiam denegare, si non censeantur universaliter
idonei. 4° Eos, qui cum limitatione approbati fuerint, novo subiicere examini, et eam facultatem limitatam restringere, vel omnino
adimere, etiam absque nova causa Confessiones concernente. — Prob.

DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

489

ex C. Superna et variis Declarationibus S. C. Bouix p. 221. seq.;
L. 552. 792.
Non potest Episcopus l.° sine causa approbationem generatim
denegare regularibus, quae prohibitio Episcopos Indiarum non afficit.
Innoc. X. C. Cum sicut accepimus 28. Nov. 1732. 2.° Approbationem
revocare omnibus regularibus eiusdem communitatis, aut saltem confessarios regulares restringere ad duos pro qualibet ecclesia. 3.° Exa­
men denegare regulari, absolutam pro Confessionibus approbationem
postulanti, et vel nullam vel limitatam dumtaxat approbationem con­
cedere; nisi tamen certo constet Ordinario regularem non esse gene­
raliter idoneum. 4.° Cum limitatione approbare, qui ad Confessiones
audiendas praevio examine, idonei generaliter reperti fuerint. 5.° Con­
cessas licentias revocare, aut limitare, aut denuo examinare, si quis
praevio examine absque limitatione fuerit ab ipso Episcopo approbatus,
propterea quod universaliter idoneus fuerit repertus, nisi ex scandalo,
aut aliquo delicto, aut alia nova superveniente causa, quae Confessiones
concernat. 6.° Regulares approbando, etiam cum limitatione, eos prohi­
bere, quominus Confessiones tempore paschali excipiant; aut infirmo­
rum et moribundorum Confessionem excipiant, de qua tamen infor­
mari debet parochus sive viva voce, sive scripto apud aegrotum re­
tento, ut ultima sacramenta tuto ministrare possit. Ubi notandum est
ad infirmorum Confessiones audiendas nullo pacto parochi licentiam
requiri. Prob. item ex C. Superna, et variis Declarationibus S. C. —
Bened. XIV. C. Apostolicum 30. Maii 1753. § 9., C. Apostolica Indulta 5. Aug. 1744. § 3., de Syn. 1. 9. c. 16. n. 7.; Lugo d. 21.
n. 54., Resp. Mor. 1. 1. d. 18.; L. 550. 552. 792.; Pignatelli Cons,
can. t. 4. c. 163.; Bouix p. 252., de Episc. v. 2. p. 249. seqq.; Bizzarri p. 326. seqq. ed. 1885.; E. M.

<

787. An, sede vacante, possit vicarius capitularis regulares, a
defuncto Episcopo, praevio examine, approbatos, examinare, ac si mi­
nus idoneos repererit, facultatem pro Confessionibus eis adimere ? —
Si regulares obtinuerant licentiam illimitatam, certum est neutrum
posse. Idem probabiliter dicendum, si licentiam obtinuerant ad tempus
determinatum, quamdiu nempe tempus illud non expiravit. Idem ex
communi sententia dicendum, si licentiam obtinuerant ad beneplacitum.
Triplex haec assertio constat ex C. Exigentibus Clementis IV., S. C.
Pii V. Romani Pontificis, C. Clem. X. Superna, Decis. S. C. EE. et
RR. 19. lun. 1806. Praevio examine, si enim, nullo praevio examine,
fuerint approbati, ac imperiti deprehendantur, et gignantur scandala,

190

x.

DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

tunc vicarius capitularis potest eos ad examen vocare, et approbare
quos idoneos repererit, quos indignos reprobare. S. C. C. 5. Febr. 1688.
— L. 552.; Bouix p. 246. seqq.; E. M.

788. An regularis semel approbatus in aliqua dioecesi, nova ap­
probatione indigeat, si mutata habitatione, eodem redeat? — R. Ne­
gative. Ratio est, quia approbatus indefinite et illimitate remanet ap­
probatus saltem usque ad implicitam approbationis revocationem;
porro in casu praesenti nulla intervenit revocatio, ne implicita quidem.
La-Croix 1541.; Lugo d. 21. n. 44. 91.
789. An regularis approbatus in aliqua dioecesi, nova approba­
tione indigeat ad valide absolvendum, si, mutato loco, per canidcm
dioecesim transeat?
R. Negative, quia approbatio indefinite et illi­
mitate concessa, perdurat usque ad revocationem. La-Croix 1541.

790. An regulares confessarium libere sibi eligere possint ? —
Regulares in conventu degentes confiteri debent ca regulari disciplina
et ex obtentis Apostolicis privilegiis, sacerdotibus ordinis a superiore
designatis, nec ab aliis quibuslibet sive intra, sive extra domum licite
et valide absolvi absque superioris licentia possunt.
« Non licet superioribus regularium Confessionem subditorum
audire, nisi (piando peccatum aliquod reservatum admiserint, aut
ipsimet subditi sponte ac proprio motu id ab cis petierint ». — « Tam
superiores pro tempore existentes, quam confessarii, qui ad superioratus gradum fuerint promoti, caveant diligentissime, ne ea notitia,
(piam de aliorum peccatis in confessione habuerunt, ad exteriorem
gubernationem utantur ». Decr. Clem. VIII. 26. Maii 1593. — «Su­
periores in singulis domibus deputent duos, tres, aut plures confessarios pro subditorum numero maiori vel minori, iique sint docti,
prudentes, ac caritate praediti, qui a non reservatis cos absolvant,
et quibus etiam r< servatorum absolutio committatur, (piando casus
occurrerit, in quo eam deben committi ipse in primis confessarius
indicaverit ». Decr. cit. Clem. VIII
« Ipsi autem Magistro soli
confessiones Novitiorum audiendi cura committatur. Liceat tamen Su­
periori etiam locali, si ita expedire indicaverit, vel per scipsum vel
per alium ab eo deputandum semel aut bis in anno corumdem Novi­
tiorum confessiones audire >. Clemens VIII. 19. Mart. 1603. — In
itinere si socium eiusdem Ordinis idoneum habeant, illi confiteri
debent Si vero <1· sit socius idoneus, confiteri possunt cuilibet sacer­
doti s;vc regulari, siv< saccu! iri, sive approbato, sive non, nisi obstent

X.

DE REGULARIBUS El

MONIALIBUS

491

particulares ordinis Constitutiones. Haec autem facultas locum non
habet respectu casuum reservatorum, idoneus est socius, si nec excom­
municatus, suspensus, irregularis sit, nec sufficienti careat scientia.
Innoc. IV. Cum supernae 26. Apr. 1247.
Nomine autem regularium hic non comprehenduntur religiosi
reccntiorum Congregationum, neque antiquiores Congregationes, quae
non habent nisi vota simplicia, et non sunt Religiones stricte dictae,
nisi speciale hac in re privilegium habeant. — L. 574. 575., App.
de priv. 111.; La-Croix 1. 6. p. 2. n. 1524.; Lugo d. 20. n. 66.
67.; E. M.
Decr. S. O. 5. Iui. 1899. prohibitum est, «ne ullus cuiusquam
religiosae communitatis aut seminarii aut collegii superior, sive maior
sive minor, in Alma Urbe, excepto aliquo raro necessitatis casu, de
quo eius conscientia oneratur, suorum alumnorum in eadem domo
manentium sacramentales Confessiones audire ullo pacto audeat ». —
Decr. S. O. 5. Iui. 1899. declaratum est per praecedens Decretum
«nihil derogatum fuisse Constitutionibus Apostolicis quoad Ordines
Religiosos».
Decr. S. O. 20. Dee. 1899. edictum fuit praecedentem
declarationem non valere pro Congregationibus Religiosis votorum
simplicium, quae perpetua habent vota, et vitam communem, et quae
approbatae sunt ab Ecclesia.
Ex Normis S. C. EE. et RR. pro Italia sub formali et gravi
praecepto praescribitur, ne ullum seminarium careat Directore spiri­
tuali. Superiores autem et Professores non possunt eodem tempore
exercere officium Directoris spiritualis, nec illud confessarii ordinarii.
Praeter directorem spiritualem alii quoque designandi sunt pii et docti
sacerdotes, ad audiendas confessiones alumnorum, et idonea consilia
iis suggerenda. S. C. EE. et RR. 18. lan. 1908.
/:r regulari disciplina etc. ; attendendum enim est sequens De­
cretum de absolutione sacramenlali religiosis sodalibus impertienda.
In audientia habita ab infrascripto Cardinali Pro-Praefecto
S. Congregationis de Religiosis, die 5. Augusti 1913. sanctissimus
Dominus noster Pius Papa decimus, ob peculiares conscientiae ra­
tiones, facultatem, quam mense Februarii huius anni omnibus Confes­
sants ab Ordinario Urbis approbatis concesserat quoad absolutionem
Religiosis impertiendam,-extendere dignatus est ad omnes totius Orbis
Confessarios a locorum Ordinariis approbatos. Ili proinde Confessarii,
auctoritate SSmi Domini nostri Pii Papae decimi, omnium Sodalium
cuiuscumque Ordinis, Congregationis aut Instituti sacramentales con­
fessiones excipere (juin de licentia a Superiore obtenta inquirere vel

492

X. - DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

petere teneantur, atque valide et licite absolutionem a peccatis in Ordine
vel Instituto etiam sub censura reservatis, impertire queant.
Omnibus igitur cuiusque Ordinis Congregationis aut Instituti su­
perioribus et praesidibus, huius decreti praescripta fideliter Sanctitas
Sua in virtute sanctae obedientiae observare mandavit, constitutionibus,
ordinationibus apostolicis, privilegiis qualibet efficaciori forma concessis,
aliisque contrariis quibuscumque, etiam speciali atque individua men­
tione dignis, minime obstantibus». S. C. de Relig. 5. Aug. 1912.
Praedictum Decretum 5. Aug. 1913. comprehendit etiam Con­
fessiones, quas Religiosi ritus latini faciunt apud Confessarios ritus
Orientalis et vicissim ; necnon novitios cuiuscumque Ordinis vel Con­
gregationis. S. C. de Relig. 3. Maii 1914., A. A. S. v. 6. p. 232.
Facultas antea Romae concessa sequentis erat tenoris:
« Vicariato di Roma — Ufficio II. — Per disposizione dei
S. Padre comunicata a questo Vicariato con lettera della S. Congregazione dei Religiosi in data 8. Febbraio 1913., tutti i sacerdoti ap­
proval! per le confessioni in Roma, d’ora innanzi, hanno la facoltà
di ascoltare la confessione e di assolvere i Religiosi appartenenti a
qualunque Ordine che facciano loro ricorso, senza bisogno di alcun
permesso da parte dei rispettivi Superiori Regolari ».
791. An monialium confessarii indigeant sfeciali approbatione, et
confessarium sibi moniales libere eligetc possint? — Ad moniales non
pertinet sibi confessarium eligere, nisi hoc ius habeant ex fundatione
vel consuetudine, quo casu electus ab ipsis confessarius debet ab Or­
dinario approbari. — Si moniales non sint exemptae, vel si sint
exemptae et Sedi Apostolicae immediate subiectae, confessarii deputatio
ad Episcopum spectat. Si moniales sint exemptae et praelatis regu­
laribus subiectae, confessarii, eiusdem tamen ordinis, deputatio pertinet
ad praelatum regularem. Sed necesse est ut Episcopus eum approbet,
ct quidem specialiter pro monialium Confessionibus ; immo et pro tali
conventu ; ita ut non sufficiat eum approbatum iam fuisse ab Episcopo
pro alio conventu. Et approbari debet toties quoties ad id muneris
deputatur. — Lugo Resp. Mor. 1. 5. d. 24. n. 5.
S. C. EE. et RR. 2. Maii 1617., 7. lun. 1620., 2. Sept. 1642. etc.
statuit confessarios monialium debere esse in aetate supra quadraginta
annos ; et ordinarios confessarios singulis trienniis mutari debere. De­
creto autem Cum sacramentalibus idem constitutum est. Idque tamen,
non ubique servatur ; ct, nisi fiat, absolutionis invaliditatem non im­
portat. S. C. EE. et RR- 20. Iui. 1875.; Collectan. S. C. de P. F.

X. - DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

u

I

A

493

n. 436. — Porro confessarius tenetur accedere ad audiendas monia­
lium Confessiones, toties quoties vocatus fuerit. Ceterum caveat, ne
se tanquam superiorem monasterii gerat, cum ipsi talis auctoritas nullo
modo competat ; et ne triennali iam functus officio colloquia misceat
cum monialibus, vel litteras ad ipsas mittat, etiam circa ea quae con­
scientiae directionem respiciunt, quod Romae praeceptum est tum
quoad confessarios ordinarios, tum quoad extraordinarios, eorum finito
officio. Ferraris, v. Confessarius a. 4. n. 37.
Extraordinarii confessarii deputatio ad eum pertinet, ad quem
pertinet deputatio ordinarii, et saltem bis aut ter in anno offerendi
sunt unus vel plures. Trid. s. 25. C. 10. de Reg. — Etiam ex sola
ratione spiritualis consolationis et profectus, extraordinarie concedi
debet moniali peculiaris confessarius, quem expostulat, dummodo et
ex parte monialis, et ex parte confessarii, quem sibi deposcit, nihil
appareat, ex quo dictus profectus spiritualis sperandus non sit. — Si
praelatus regularis negligat dare confessarium extraordinarium, supplet
eius negligentiam Episcopus. Si Episcopus ipse negligit dare confes­
sarium extraordinarium, nihil aliud monialibus conceditur, quam ad
S. C. de Relig. vel ad maiorem Poenitentiarium recurrere. — Prae­
scribitur autem ut confessarius extraordinarius saltem semel in anno
sit vel saccularis, vel alterius ordinis, et eo tempore ordinarius nullius,
neque abbatissae, neque novitiarum audiat Confessiones. — Moniales
omnes tenentur se sistere confessario extraordinario, ut omnium liber­
tati consulatur, eidem tamen confiteri non tenentur. Et ideo, toto
tempore quo durat officium confessarii extraordinarii, confessarius or­
dinarius abstinere debet ab exercendo suo ministerio, neque ad mo­
nasterium accedere debet. S. C. EE. et RR. lan. 1749., Bizzarri
pag. 31. — Huiusmodi autem confessariis regularibus postquam suum
officium impleverint ad idem monasterium accedere, aut commercium
intra ipsum quomodocumque continuare vetitum est. Bizzarri pag. 294.
ed. a. 1885. — S. C. EE. et RR. 7. Dec. 1906. Confessarius ordi­
narius constitui nequit tanquam confessarius extraordinarius nisi anno
elapso post expletum triennium. Hac triennii lege non tenetur confes­
sarius extraordinarius. Atque hic confessarius extraordinarius, etiam
permanentor, denegandus non est moniali, quae obstinate recusaret
ordinario confiteri, Bened. XIV. C. Pastoralis curae.
Decreto S. C. EE. et RR. 17. Dec. 1790. art. VI., «Sanctitas
Sua Praesules superioresque admonet, ne extraordinarium denegent
subditis confessarium, quoties ut propriae conscientiae consulant ad
id subditi adigantur, quin iidem superiores ullo modo petitionis ra-

494

x. -

de regularibus et monialibus

tionem inquirant, aut aegre id ferre demonstrent. Ac ne evanida tam
provida dispositio fiat, Ordinarius exhortatur, ut in locis propriae
dioeccseos, in quibus mulierum communitates exsistunt, idoneos sacer­
dotes facultatibus instructos designent, ad quos pro sacramento poe­
nitentiae recurrere eae facile queant ». Id autem, ut patet, non eo
usque progreditur, ut ad extraordinarium confessarium constanter re­
currant, quin unquam adeant confessarium ordinarium. Hinc decla­
ratum est, « Dispositiones art. IV. Decreti Quemadmodum exceptionem
tantum legi communi constituere pro casibus dumtaxat verae et abso­
lutae necessitatis, quoties ad id adigantur, firmo remanente quod a
S. Cone. Trid. et a Const. Bened. XIV. Pastoralis curae praescriptum
habetur». S. C. EE. et RR. 1. Febr. 1892. Cf. Normas eiusdem S. C.
n. 144.-146.
In articulo mortis cuilibet moniali postulanti concedendus ab
Episcopo est confessarius particularis ; et si monasterium sit exem­
ptum, non concedente praelato regulari, assignari debet ab Episcopo,
Bened. XIV. C. Pastoralis curae, vel recusante etiam Episcopo, a
Poenitentiario maiori, si tempus suppetat. Si autem non suppetat,
provisum est a Cone. Trid. s. 14. C. 7.
Nomine monialium intelliguntur hic proprie solae mulieres sub
regula in claustro viventes ; non vero illae, quae rigorosam clausuram
servare non tenentur. — Sed cit. Decr. Quemadmodum S. C. EE.
et RR. 17. Dec. 1890. respicit etiam recentiores sorores simplicium
tantum votorum et sine papali clausura, ad quas extensa deinde sunt,
quae pro monialibus erant constituta; et nunc potissimum ex Decr.
Cum de Sacramentalibus idem ius est pro monialibus et sororibus. —
Gregor. XV. C. Inscrutabili; 5. Febr. 1622.; Clem. X. Superna;
Bened. XIV. C. Pastoralis curae ; Ithur. Cas. 16.; Bouix de Episc.
v. 2. p. 253., de lure Reg. v. p. 332.; L. 576. 577.; E. M.
792. An absolvi possint a quolibet confessario moniales clauslralae. dum casu extra monasterium versantur? — R. /Affirmative. Ratio,
quia Constitutiones Gregor. XV. Inscrutabili, et aliorum SS. Ponti­
ficum, quae prohibent, ne moniales confiteantur alteri sacerdoti quam
specialiter ab Episcopo pro monialibus approbato, non sunt intelligendae
nisi de monialibus in monasterio degentibus: supponunt enim quod
moniales semper intra claustrum versentur. Quilibet igitur confessarii,
licet pro monialibus non approbati, absolvere possunt moniales per
a .idois ad >e vementes Praeterea nimium incommodum plerumque
< set, si moniales peregrinae solis confessariis specialiter approbatis

DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

495

confiteri deberent; saepe enim carere deberent sacramentis poeniten­
tiae et eucharistiae. S. C. EE. et RR. 27. Aug. 1852. — La-Croix
1527.; E. M.

£

793. Quid dicendum de confessoriis Sororum recentiorum Insti­
tutorum? — Quoad specialem approbationem Episcopi in confessario,
haec ex generali iure requisita non est. Ius enim loquitur de monia­
libus, stricte talibus. Verum ea requisita est ex Normis S. C. EE.
et RR., ex particularibus Constitutionibus a S. Sede approbatis, et
ex particulari dispositione Episcoporum, qui, non nisi exceptis monia­
libus, approbationem concedere solent, comprehendendo etiam recentiores Sorores.
Atque hisce Sororibus confessarius ordinarius est constituendus,
uti pro Monialibus, ex eisdem Normis. Leo XIII. C. Conditae a
Christo § XI. primae ser. et § VIII secundae ser. — Quoad confes­
sarium extraordinarium, pluries in anno ab Episcopo constituendum,
ad id Episcopus iterum stricte non obligatur, ex generali iure, propter
eamdem rationem. Verum ad id obligatur, et sub gravi, ex naturali
lege caritatis et iustitiae, qua debet prospicere bono spirituali suorum
subditorum; ex praedictis Normis; et ex ipsis Constitutionibus a
S. Sede approbatis, siquidem S. C. praescribere solet, ut quoad con
fessarios observetur C. Bened. XIV. Pastoralis curae. Admonitio praeterea habetur cit. Decr. Quemadmodum, iam supra n. 791. relata. —
Porro, quae de monialibus constituta sunt, quoad extraordinarium con­
fessarium Bened. XV. in his quoque servari cupit, quae canonicam
clausuram non habent; immo in quibuscumque mulierum et puellarum
una viventium coetibus seu conservatoriis, quae unicum ordinarium
confessarium ab Ordinario loci designatum habent. — Quem singulis
trienniis renovandum esse censuit S. C. EE. et RR. Illi autem licet
vel extra conservatorium aut monasterium confiteri. Ead. S. C. 29. lan.
1847., Bizzarri pag. 116. ed. a. 1885. — Quoad extraordinarium
confessarium ; nam « lex de Confessario ordinario pro singulis mona­
steriis non respicit collegia puellarum ». S. C. EE. et RR. 7. Dec. 1906.
At vero, ubi Sorores aut mulieres huiusmodi in ecclesiis confiteri
solent, cuivis alias approbato confiteri possunt, quod consuetudine est
introductum, et constat ex S. C. de P. F. 20. Febr. 1877. Collectam
n. 437., quamvis ordinarium confessarium habeant ab Episcopo desi­
gnatum. Et certe a parocho possunt absolvi, si speciali ab ipso non
gaudeant exemptione. Si enim a parocho debent recipere viaticum
et extremam unctionem, et ab eodem sepeliri, quomodo ab eodem
absolvi non possent, saltem tunc cum extra domum Sorores versantur ?

496

X. - DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

Denique art. 149. Normarum statuitur: « Quoties Sorores in aliqua
publica ecclesia Confessionem suam peragunt, apud quemcumque sa­
cerdotem, ab Episcopo approbatum, confiteri poterunt ». Ita etiam
S. Poenit. 9. Febr. 1901. Ferraris v. Moniales a. 5. n. 19.; E. M.
Prohibitum est a S. C. EE. et RR. Regularibus Confessarios
ordinarios Sororum votorum simplicium esse, sicut pro Monialibus
Episcopo subiectis id eis vetitum est. S. C. EE. et RR. 1. Sept. 1905.
Sed haec prohibitio in praesenti amplius non viget ex sequenti recentissimo Decreto Cum de Sacramenlalibus S. C. de Religiosis, quo
praesens de hac re ius fere totum continetur, et ea quae praecedunt
fere omnia confirmantur.
Decretum De Monialium et Sororum confessionibus. — S. C. de
Relig. Decr. 3. Febr. 1913. « Cum de sacramentalibus Monialium et
Sororum confessionibus moderandis plures ad hunc diem, ex re et ex
tempore iussae sint leges, eas, aliqua ex parte immutatas et apte di­
spositas, visum est in unum colligere Decretum, prout sequitur:
1. Unicuique religiosae communitati tum Monialium tum Soro­
rum, regulariter, unus dumtaxat detur Confessarius ordinarius: nisi
ob magnum ipsarum numerum, vel aliam iustam causam, alterum vel
plures dari oporteat.
2. Confessarius ordinarius, regulariter, non ultra triennium in hoc
munere permaneat. Episcopus tamen seu Ordinarius eum ad secundum
immo etiam ad tertium triennium confirmare poterit:
a) si ob sacerdotum ad hoc officium idoneorum penuriam aliter
providere nequeat; vel
0) si maior Religiosarum pars, earum quoque quae in aliis ne­
gotiis ius non habent ferendi suffragium, in eiusdem Confessarii con­
firm.itionem, per secreta suffragia, convenerit ; dissentientibus tamen,
si velint, aliter providendum erit.
3. Pluries in anno, unicuique religiosae communitati detur Con­
fessarius extraordinarius, ad quem omnes Religiosae accedant oportet,
saltem ut benedictionem accipiant.
4. Unicuique domui religiosae aliquot ab Ordinario sacerdotes
deputentur, quos Religiosae in casibus particularibus, confessionis pe­
ragendae causa, facile vocare queant.
5. Si qua Religiosa, ad animi sui quietem et maiorem in via
Dei progressum aliquem specialem Confcssarium vel moderatorem
spiritualem postulet, erit facile ab Ordinario concedendus ; qui tamen
invigilabit ne ex hac concessione abusus irrepant ; quod si irrepserint,
eos caute et prudenter eliminet, salva tamen conscientiae libertate.

X. - DE REGULARIBUS ET MONIALIBUS

n-

-

497

6. Si Religiosarum domus Ordinario loci subiecta sit, hic eligit
sacerdotes a confessionibus tum ordinarios tum extraordinarios ; si vero
Superiori regulari, hic Confessarios Ordinario loci praesentet, cuius
est iisdem audiendi confessiones potestatem concedere.
7. Ad munus Confessarii sive ordinarii, sive extraordinarii, sive
specialis, deputari possunt sacerdotes, tum e Clero saeculari tum, de
Superiorum licentia, e Clero regulari, dummodo tamen nullam ha­
beant in easdem Religiosas in foro externo potestatem.
8. Hi Confessarii, qui annos quadraginta expleverint oportet,
morum integritate et prudentia emineant; at Ordinarius, iusta de
causa et onerata eius conscientia, ad hoc munus eligere poterit sacer­
dotes, qui nondum ea aetate sint, modo memoratis animi laudibus
excellant.
9. Confessarius ordinarius non potest renuntiari extraordinarius,
et, praeter casus in articulo 2. recensitos, rursus eligi ut ordinarius,
in eadem communitate, nisi post annum ab expleto munere. Extraor­
dinarius immediate ut ordinarius eligi potest.
10. Confessarii omnes sive Monialium sive Sororum, caveant ne
interno vel externo communitatis regimini sese immisceant.
11. Si qua Religiosa extraordinarium Confessarium expetat, nulli
Antistitae liceat vel per se vel per alios, neque directe neque indirecte,
petitionis rationem inquirere petitioni verbis vel factis refragari, aut
,
. .
quavis ratione ostendere se id aegre ferre; quod si ita se gesserit a
proprio Ordinario moneatur; si iterum id ipsum peccaverit, ab eodem
deponatur, audita tamen prius sacra Congregatione de Religiosis.
12. Omnes Religiosae de sociarum confessionibus nullo modo
inter se colloquantur, neve eas sorores carpere audeant, quae apud
alium, quam deputatum confessionem peragant; secus ab Antistita
vel ab Ordinario puniantur.
13. Confessarii speciales, ad monasterium, seu domum religiosam
vocati, si intelligant Religiosas nulla iusta causa vel necessitatis vel
utilitatis spiritualis ad ipsos accedere, eas prudenter dimittant. Mo­
nentur praeterea omnes Religiosae, ut facultate sibi concessa specia­
lem petendi Confessarium sic utantur, ut, rationibus humanis sepositis,
tantummodo spirituale bonum et maiorem in religiosis virtutibus pro­
gressum intendant.
14. Si quando Moniales aut Sorores extra propriam domum,
quavis de causa, versari contingent, liceat iis in qualibet ecclesia vel
oratorio, etiam semipublico, confessionem peragere apud quemvis Con­
fessarium pro utroque sexu adprobatum. Antistita neque id prohibere,
Bucceroni, hist. ihcol. moralis III.
32

498

XL

DE RESERVATIdNE

neque de ea re inquirere potest, ne indirecte quidem ; Religiosaeque
nihil Antistitae suae referre tenentur.
15. Moniales omnes aut Religiosae, cum graviter aegrotant, licet
mortis periculum absit, quemlibet Sacerdotem ad confessiones exci­
piendas adprobatum arcessere possunt, eique, perdurante gravi infir­
mitate, quoties voluerint, confiteri.
16. Hoc Decretum servandum erit ab omnibus religiosis mulie­
rum familiis, votorum cum sollemnium, tum semplicium, ab Oblatis
aliisque piis communitatibus, quae nullis votis obstringuntur, etiamsi
Instituta sint tantum dioecesana. Obligat etiam communitates, quae
in Praelati regularis iurisdictione sunt ; qui nisi fidelem observantiam
huius Decreti curet, Episcopus seu Ordinarius illius loci id agat ipse
tamquam Apostolicae Sedis Delegatus.
17. Hoc Decretum Regulis et Constitutionibus uniuscuiusque reli­
giosae familiae addendum erit, et publice legendum lingua vulgari in
Capitulo omnium Religiosarum, semel in anno.
SS. D. N. Pius Pp. X. die 31. lan. 1913. hoc Decretum in
omnibus adprobare et confirmare dignatus est, et mandare ut in lu­
cem edatur, et ab omnibus ad quos spectat in posterum apprime ser­
vetur. Contrariis non obstantibus quibuscumque, etiam speciali et in­
dividua mentione dignis ».

XI. — DE RESERVATIONE
794. Quid sit reservation — Reservalio causarum generatim est
avocatio iudicii alicuius causae ab inferiore indice ad superiorem ;
unde fit, quod, remanente in inferiore iudice ordinaria sua potestate,
adimatur ipsi potestas quoad alias graviores causas diiudicandas. Reservatio igitur casuum in re nostra, reservatio nempe peccatorum seu
censurarum, in ordine ad absolutionem dandam et recipiendam, est
restrictio seu limitatio jurisdictionis, i. e. negatio potestatis absolvendi
a certis peccatis et censuris, salva potestate absolvendi ab aliis. Quare
in reservatis nihil potest simplex confessarius ; in reservatis, non in
pocnitente reservatis obstricto. Poenitens potest ab aliis absolvi, a re­
servatis non potest. Licet haec bona fide poenitens confiteatur, et conssarius absolvat, non nisi ind te tunc r<mittuntur. — Trid. s. 14.

XI. - DE RESERVATIONE

499

C. 7. c. 11.; Lugo de Euch. d. 14. n. 87. 96.; L. 265. 578. 579.
596.; S. Th. s. q. 20. a. 2.

795. Quinam casus reservare possint ; et quosnam de facto qui
possunt reservaverint? — Summus Pontifex, pro sua in totam Ec­
clesiam jurisdictione, casus in tota Ecclesia reservare potest. Casus
vero de facto Summo Pontifici reservati, alii reservati sunt cum cen­
sura, alii sine censura. Casus papales cum censura reservati continentur
in C. Pii IX. Apostolicae Sedis de censuris, quibus plures alii deinde
additi sunt.
Casus papales sine censura reservati sunt: calumniosa sollicita­
tionis accusatio ; et acceptio munerum a Regularibus, nisi donis non
restitutis, vel nisi promissio fiat restitutionis, quando poenitens nunc
restituere non possit. Quare haec acceptio casus proprie reservatus
non est. Cf. 295. 1279. Gur.-Baller.-Palm. 382. IV.
Facultas Confessariis conceditur per pagellam S. Poenitentiariae :
« VI. Absolvendi a casu Sedi Apostolicae reservato ob accepta
munera a regularibus utriusque sexus, iniuncta poenitentia salutari, et
quando agitur de muneribus quae valorem decem scutatorum non
excedunt, imposita aliqua eleemosyna indicio tuo taxanda et caute
eroganda cum primum poterit in beneficium religionis aut conventus
cui facienda esset restitutio, dummodo tamen non constet quod illa
fuerint de bonis propriis religionis : quatenus vero accepta munera vel
fuerint ultra valorem scutatorum decem vel constet fuisse de bonis
propriis religionis, facta prius restitutione; quam si de praesenti poe­
nitens adimplere nequeat, emissa seria promissione restituendi infra
terminum tuo arbitrio praefiniendum: alias sub reincidentia ».
Nonnisi a S. Pontif. absolvi possunt, ipso Card. Poenit. excluso,
violantes ea quae sub poena excomm. statuta sunt pro electione S. Pon­
tif., C. Vacante Sede 25. Dec. 1904., necnon secretum, quod S. Officii
dicitur. Ord. serv. in R. C. Norm, pecul. c. 7. a. 2. n. 4.
Insuper nonnisi a S. C. Consist, absolvi possunt a suspensione
a divinis sacerdotes, qui, non servata lege eiusdem S. C., temere
arroganterque demigraverint. S. C. Consist. 25. Mart. 1914., Suppl.
Prim. Ench. Mor. ed. 3.a pag. 59. seqq.
Episcopi, pro sua in propriam dioecesim jurisdictione, casus in
eadem reservare possunt. Casus episcopales alii sunt reservati ab ipso
iure communi, alii ab ipsis Episcopis. Priores continentur laud. Const.
Apostolicae Sedis, quibus alii deinde additi sunt. Posteriores vero ab

500

XI. - DE RESERVATIONE

ipsis Episcopis sibi reservati varii sunt pro variis dioecesibus, et in
propriis catalogis continentur.
Casus Episcopis sine censura reservatus est circa miseram Indo­
rum conditionem sublevandam : « ... Immanis criminis damnamus declaramusque reos, quicumque praedictos Indos in servitutem redi­
gere, vendere, emere, commutare vel donare, ab uxoribus et filiis se­
parare, rebus et bonis suis spoliare, ad alia loca deducere et trans­
mittere, aut quoquo modo libertate privare, in servitute retinere; nec
non praedicta agentibus consilium, auxilium, favorem et operam quo­
cumque praetextu et quaesito colore praestare, aut id licitum praedi­
care seu docere, atque alias quomodolibet praemissis cooperari audeant
seu praesumant... Itaque potestatem absolvendi ab his criminibus poenitentes in foro sacramentali Ordinariis locorum reservatam volumus ».
Pius X. Litt. Enc. Lamentabili statu, Ί. lun. 1912., Acta Ap. Sed.,
v. 4., p. 521. seqq.
Iam vero non possunt Ordinarii sibi reservare casus, quos Summus
Pontifex sibi reservavit. S. C. EE. et RR. 26. Nov. 1602. Cf. Suarez
d. 31. s. 4. n. 25.; Lugo d. 20. n. 149. 151. — Faciles praeterea
esse non debent in reservandis sibi maxime frequentioribus peccatis,
puta contra castitatem ; sed monentur, ut faciles e contra sint in con­
cedenda, praesertim confessariis in locis ab episcopali civitate longe
positis, facultate absolvendi. Hinc monentur etiam constituere poenitentiarios aliosque sacerdotes in dioecesi, qui possint ipsi absolvere,
et aliis absolvendi facultatem dare. S. C. EE. et RR. 26. Nov. 1602.
— Reservationes tandem episcopales, extra synodum factae, cum sal­
tem de facto non habeantur ut leges perpetuae, sive consulto sive
inconsulto capitulo, cessant cessantibus ab officio, vel defunctis Ordi­
nariis.
Parochi etiam, licet praelati superiores non sint, et ex hoc ca­
pite non videretur quod ipsi casus possint reservare, absolute tamen
possunt; quia ordinariam habent iurisdictionem. De facto vero nulla
est parochorum reservatio, siquidem fere inutilis esset.
Praelati regulares reservare possunt, si velint, undecim casus de­
signatos Decr. Clem. VIII. 26. Maii 1593. Peccata alia vel censuras
reservare nullatenus possunt sine matura discussione et consensu ca­
pituli generalis in toto ordine, aut provincialis in provincia. — Mo­
niales vero subjacent reservation! Episcopi, si non sint exemptae;
secus vero, si sint exemptae. Verum moniales regularibus subiectae
subjacent etiam reservation! Episcopi in materia clare spectante ad

XI. - DE RESERVATIONE

'

I

501

iurisdictionem delegatam. L·. 580.-583. 600. 602. ; Bened. XIV. de
Syn. 1. 4. c. 5.; Lugo Resp. Mor. 1. 4. d. 28., 1. 1. d. 21.
Moderationem autem commendat Clemens VIII. in praedicta re­
servatione perpendens, quod « reservatio... nonnullos infirmiores, qui
interdum superiori suo conscientiae maculas detegere formidant, adducere posset in aeternae damnationis periculum, et spiritualis reme­
dii desperationem. Ac reapse undecim Clementini casus vere gravio­
res sunt, sunt enim sequentes :
Veneficia, Incantationes, Sortilegia.
Apostasia a Religione, sive habitu dimisso, sive retento, quando
eo pervenerit, ut extra septa Monasterii, seu Conventus, fiat egressio.
Nocturna ac furtiva e Monasterio, seu Conventu, egressio, etiam
non animo apostatandi facta.
Proprietas contra votum paupertatis, quaesit per peccatum mortale,
luramentum falsum in iudicio regulari, seu legitimo.
Procuratio, auxilium, seu consilium ad abortum faciendum post
animatum foetum, etiam effectu non sequuto.
Falsificatio manus, aut sigilli Officialium Monasterii, aut Conventus.
Furtum de rebus Monasterii, seu Conventus in ea quantitate, quae
sit peccatum mortale.
Lapsus carnis voluntarius opere consummatus.
Occisio, aut vulneratio, seu gravis percussio cuiusque personae.
Malitiosum impedimentum, aut retardatio, aut aperitio litterarum
a Superioribus ad inferiores, et ab inferioribus ad Superiores.
796. Quaenam de facto sint conditiones peccatorum reservatorum?
— Ecclesia reservare non solet nisi graviora et externa peccata. Quare
reservatio non incurritur nisi peccatum fuerit grave, actu simul interno
et externo, eoque consummalo. Neque item incurritur sive in dubio
iuris, sive in dubio facti de ipso peccato, licet post receptam absolu­
tionem certa reservatio appareat.
An aetas, metus, ignorantia excusent a reservatione ? — Excusant sane, quando reservatio rationem habet poenae, ut in censura­
rum reservatione. Hinc ignorantia a reservatione excusat in casibus
papalibus, quia, duobus exceptis, Cf. 795., ceteri omnes reservantur
propter censuram, a qua ignorantia excusat. Proinde, sublata censura,
nulla remanet reservatio. Pro casibus episcopalibus, si reservatio cen­
surae coniungitur, dissentiunt theologi; sed idem plures et graves theo­
logi tradunt pro istis ac pro papalibus; siquidem nulla in Iure di­
stinctio reperitur inter papales et episcopales censuras. Non pauci vero

502

XI. - DE RESERVATIONE

discrimen statuunt inter casus episcopales et papales, ita ut in illis,
censura cessante, e. g. quia ignoratur, maneat adhuc reservatio; si­
quidem peccatum reservatum est et ratione censurae, et ratione sui.
Sed consideranda sunt verba reservationis, consuetudo, potestas re­
servantis, ut res definiatur. Suarez d. 29. s. 2. n. 7. — Excusant
etiam in reservatione peccatorum, quando legislator positive declarat
reservationem in poenam criminis constituere; tunc enim certe poe­
nalis est.
An vero excusent etiam quando peccatum simpliciter reservatur ?
— Sunt qui affirmant, quia reservatio natura sua poena est vindicativa,
vel saltem medicinalis, vel quia talis saltem rationabiliter praesumitur
legislatoris voluntas. Sententia haec probabilis est multis, et pluribus
etiam cx illis, qui ei repugnant, qui consequenter concludunt licere
ea uti, dummodo confessarius poenitentem de reservatione certiorem
faciat, ut si postea iterum in reservata inciderit, reservatione tenea­
tur. Sed longe communius et verius doctores negant. Ratio, quia re­
servatio natura sua poena non est ; sed mere restrictio jurisdictionis
quoad maiores causas, quas superior index per seipsum diiudicandas
sibi avocat, suoque iudicio exclusive submittit. Neque vero rationa­
biliter legislatoris voluntas praesumitur, quandoquidem haec neque ex
ipsa reservationis intrinseca natura, neque ex extrinsecis legis verbis
aliisque circumstantiis desumi potest. Et certe nulla admittenda ex­
cusatio, si explicite legislator declaret, velle se in reservatione com­
prehendere, et pueros, et metum patientes, et ignorantes. — L. 580.583. 596. 600.

797, Quinam a reservatis absolvere possint et quando? — Prae­
ter Rom. Pontificem et Maiorem Poenitentiarium absolvere possunt
iure ordinario ipsi reservantes, quique eorum vices gerunt. Quare a
casibus episcopalibus absolvunt Episcopi, eorumque vicarii generales.
C Non putamus 2. de Consuet, in 6.°, in propria quisque dioecesi;
non item canonici poenitentiarii. L. 509. A casibus reservatis regula­
rium absolvunt eorum superiores, et in praesenti Confessarii omnes ab
Ordinario loci approbati. Cf. hic 790. — Nequeunt vero in praesenti
regulares absolvere a casibus papalibus, ex C. Apostolicae Sedis Pii IX.
de censuris; neque absolvere possunt a reservatis episcopalibus ex
pr 12? d. ah Alex VII. Verum absolvere possunt a reservatis ab
r, «.» iurt communi Episcopis Siquidem haec facultas nullibi reperitur
t> vocat i L. 399.; S. O. 22. Mart. ISSI. — Itemque a reservatis
■' ·'< •ratam accipiunt speci m iurisdictionem su-

XI. - DE RESERVATIONE

'l

J

503

per reservatis. — Potestas absolvendi a reservatis data simpliciter
pro casibus papalibus, vel data etiam pro papalibus, non valet quoad
casus ab Ordinariis reservatos. Bened. XIV. C. Pias Christi · L. 594.
Potestas, data ab Ordinario pro reservatis absolvendis, pro papalibus
casibus non valet. Utraque vero simpliciter data non valet pro specialiter seu speciali modo reservatis. C. 67 Episcopus 2. de Poenit. in 6.°
Cum peregrini ex communi consuetudine confiteantur et absol­
vantur, tamquam incolae loci, in quo degunt, absolvi non possunt a
reservatis, in loco Confessionis, a simplici confessario ; absolvi vero
possunt a reservatis in patria, nisi eo venerint in fraudem reserva­
tionis, et agatur de censuris ab homine reservatis. Clem. X. C. Su­
perna 21. lun. 1670.; S. C. C. 16. Sept. 1649. ap. Bened. XIV. de
Syn. 1. 5. c. 8.; S. C. C. 12. Nov. 1612.; S. Poenit. 21. Nov. 1873.
In fraudem reservationis ille venit, qui ob hunc principalem finem
venit, vitandi indicium proprii pastoris, et absolutionem a reservatis
obtinendi. Quare, si venit, ut tractet alia sua negotia, et deinde con­
fiteatur, vel etiam ut melius confiteatur, iure utitur suo. De censuris
ab homine reservatis ; pro his enim invocari non potest universalis
consuetudo, ut pro censuris, licet reservatis, a iure latis, quod alii
tamen negant. D’Annib. 346. v. 1. ed. 3.a; L. 573. 574. 587. 592.
593.; Filliucc. tr. 7. c. 10. n. 284.; Gury Dumas, Gury Baller. 582.
— Poenitentes alieni ritus confessarii etiam privilégiât! absolvere ne­
queunt, a casu reservato a suo cuiusque Ordinario. Leo XIII. C. Orien­
talium dignitas 30. Nov. 1894. Cf. hic n. 766. — In articulo mor­
tis omnes absolvere possunt a peccatis et censuris reservatis, quia
nulla tunc est reservatio ex Trid. s. 14. C. 7. Quare ad absolvendum
a casibus papalibus nulla opus est Episcopi venia, et quilibet absol­
vere potest a reservatis, praesente etiam superiore, vel alio potestatem
habente. Cf. n. 773. eL n. 799.
Cardinalium facultatem absolvendi a reservatis, Cf. v. 1. n. 266.hls 1.
Superior, qui ordinariam habet iurisdictionem, reservationem extra
Confessionem tollere potest; et poenitens tunc a quolibet confessario
absolvi potest. Qui vero delegatam habet iurisdictionem, cum ea prin­
cipaliter detur pro peccatis absolvendis, non nisi in sacramentali Con­
fessione a reservatis absolvere potest. Suarez de Censur. d. 7. s. 5.
n. 36.; Lugo d. 20. n. 74. — «An autem possit superior absolvere
poenitentem a reservatis, et pro aliis eum remittere ad inferiorem?
Alii universe affirmant... Alii dicunt id tantum licere in casu gravis
necessitatis, puta si superior non posset se expedire ab aliquo gra­
vissimo negotio, et contra necessarium indicaret personaliter audire

504

xi

DE RESERVATIONE

peccatum reservatum. Idque admittunt Lugo d. 20. n. 78., Salm., etc.
Sed in casu rarissimo, addito quod poenitens esset in necessitate com­
municandi, et nollet eadem peccata bis confiteri. Hoc ultimum non
videtur improbabile, posito casu cum omnibus his conditionibus ».
L. 595. — « Qui a superiore absolutus est a reservatis, potest ab
iisdem postea absolvi a quovis; quia non sunt amplius materia ne­
cessaria Confessionis». L. 596. — Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 27.,
1. 4. d. 28., 1. 3. d. 6.; E. M.
798. Nota : Superior non debet difficulter dare veniam absol­
vendi a reservatis, « ne alioquin cedat in destructionem, quod debe­
bat in aedificationem». L. 578.; S. Th. 4. d. 17. q. 3. a. 3. qc. 5.
ad 6.; Opusc. contr. impugn. Relig. C. 1. Quare, regulariter, gra­
viter peccat, si ex negatione grave subditi detrimentum timeatur.
L. 586. Regulariter, nisi nempe grave scandalum, et grave damnum
communitatis impendat, cui non nisi superior, re cognita, remedium
afferre posset. — L. 586. ; Suarez d. 30. s. 4. n. 8. 9. ; E. M.

799. An absolutus a reservatis in articulo mortis ab inferiori te­
neatur se sistere superiori, si convalescat ? — R. Negative, si sermo
sit de peccatis mere reservatis. Nam ex Trid. s. 14. C. 7. in articulo
mortis nulla est reservatio. — Ergo nullum etiam reservationis onus,
nisi aliunde probetur. — Si sermo sit generatim de censuris reserva­
tis, prima sententia absolute affirmat, ex C. Eos qui 22. de Seni. exc.
in 6.° ; secunda sententia distinguit quoad papales censuras ; affirmat
de censuris papalibus speciali modo reservatis, negat de aliis. Ratio,
quia in C. Apostolicae Sedis de prioribus dicitur, quod firma sit quoad
absolutos obligatio standi mandatis Ecclesiae si convaluerint, de ceteris
vero nihil dicitur. Tertia sententia absolute negat etiam de praedictis
censuris speciali modo reservatis; quia per C. Apostolicae Sedis cor­
rectum non est Tridentinum, et illa clausula neque ex Iure Decreta­
lium, neque ex auctoritate theologorum necessario significat obligatio­
nem sistendi se superiori ; dummodo tamen si convaluerit poenitens
ea praestet, quae superior exacturus ab eo fuisset, res notoria non
fuerit, neque ad forum contentiosum deducta. Cf. cit. C. Eos qui. Tri­
dentinum enim illam sustulit obligationem, sine ulla verborum ambi­
guitate declarando, quod in articulo mortis nulla sit reservatio, de­
inde statim confirmans obligationem accedendi ad superiorem extra
articulum mortis, s. 14. C. 7. Atque hoc argumentum, ex Trid. de­
sumptum, confirmatur ex ipsa C. Apostolicae Sedis, siquidem si ex­
cipiendi sunt casus speciali modo reservati, hoc ideo est, quia in ea-

XI.

DE RESERVATIONE

505

dem Const, expresse excipiuntur vi praedictae clausulae, dum de aliis
simpliciter reservatis nulla fere movetur amplius quaestio. — Porro
ex S. O. declaratum est, obligationem standi mandatis Ecclesiae im­
portare onus sive per se, sive per confessarium ad Summ. Pontificem
recurrendi, eiusque mandatis obediendi, vel novam absolutionem pe­
tendi ab habente facultatem absolvendi a censuris, Summo Pontifici
speciali modo reservatis. Atque haec obligatio sub poena reincidentiae est. Eadem vero obligatio non urget pro aliis casibus simpliciter
reservatis. S. O. 19. Aug. 1891., 13. lan. 1892., 30. Mart. 1892.
— E. M.

800. An stante impedimento adeundi superiorem, posset quis ab­
solvi per simplicem confessarium a casibus reservatis ? — Ex antiquo
Decretalium lure: Episcopi possunt in praedicto casu, perse, vel per
alios specialiter a se delegatos, absolvere in utroque foro ab omnibus
casibus et censuris, utcumque Apostolicae Sedi reservatis. Constat
l.° ex C. 2. 3. 6. 11. 13. 17. 24. 33. 37. 50. de Sent, exc., 2.° ex
communi theologorum sententia. Unde effatum: Casus papalis, super­
veniente impedimento, fit episcopalis. L. 584. 599.
Quamvis nullo expresso iure, ex communi tamen doctrina triplex
distinguitur impedimentum, ad breve tempus, ad longum tempus, per­
petuum. Si impedimentum sit ad breve tempus, h. e. non usque ad
annum vel sex menses, tunc innodatus peccato reservato vel censura
reservata non potest ab alio absolvi, nisi adsit gravis causa. Gravis
causa est nedum praeceptum paschale, vel necessitas communicandi
vel celebrandi, sed etiam si poenitens alias manere deberet in pec­
cato mortali diu, i. e. ultra biduum. L. 585., 1. 7. n. 84. 86. 88. In
tali casu communis et recepta opinio habet, quod a peccato reservato
quis non nisi indirecte absolvatur ; adeoque tenetur poenitens directe
postea absolvi ab habente potestatem. L. 585. 596. A peccato reser­
vato; nempe sive peccatum sit sine censura, sive cum censura reser­
vatum: a censura enim nonnisi directe quis absolvi potest; stante au­
tem gravi illa causa, censura a sacramentali absolutione non prohibet.
— Verum plures adsunt et graves doctores, qui tenent absolutionem
etiam in hoc casu directe dari a peccato reservato, sive sine censura
sive cum censura reservato. Ubi agatur de censuris reservatis Ius non
distinguit inter longum et breve tempus, C. Nuper 29. de Sent, excomm., C. De cetero 11. e. t., C. Quamvis 58. ib. C. Eos qui 22. e.
t. in 6.° etc. Ergo, si valet arguere a facultate positive facta a Iure,
quando casus est reservatus cum censura, idem iterum consequenter

506

xi. -

DE RESERVATIONE

dicendum, si casus est sine censura reservatus. Et huic quidem opi­
nioni favet Decretum S. O. 23. lun. 1886. et S. Poenit. 7. Nov. 1888.
Verum in hac etiam opinione poenitens procul dubio, cessante impe­
dimento, tenetur se sistere superiori, quod in ipso Iure cautum est
pro casibus cum censura reservatis ; pro casibus vero sine censura re­
servatis, quia vi réservations poenitens tenetur per se superioris in­
dicium subire quandocumque poterit, quare impedimentum praeteritum
non potuit per se absolute eximere poenitentem ab hoc onere, licet
potuerit ipse inferiori confessario confiteri ex legitima quadam inter­
pretatione. Enimvero, si Ius eam absolvendi potestatem facit, quando
casus est gravior, nempe cum censura reservatus, videtur implicite
eamdem facere potestatem, quando casus minus gravis est et sine cen­
sura est reservatus. Debet autem poenitens sic directe absolutus in
utroque casu se sistere superiori, non ut ei iterum confiteatur, et ite­
rum absolvatur ab eo, cum iam sit directe absolutus, sed « mandatum
ipsius recepturus, et satisfacturus prout iustitia suadebat ». C. Eos
qui 22. de sent. exc. in 6.°, C. Quamvis 58. e. t. etc.
37 impedimentum sit ad longum tempus, h. e. ad annum vel sex
menses, et peccatum sil cum censura reservatum, absolutio directe qui­
dem datur, ex communi sententia, cui iterum favet praedictum S. 0.
Decretum 23. lun. 1886.; sed prius onere imposito se sistendi supe­
riori, ubi impedimentum cessaverit. Omittens autem se praesentare
reincidit in eamdem excommunicationem ; quae reincidentia ostendit
eum a censura fuisse absolutum, secus reincidentiae locus non esset.
Absolutus autem a censura reservata, a peccato iam directe absolvi­
tur; siquidem, cessante censura, reservatum iam amplius non est pec­
catum. C. De cetero 11. de Sent. exc., C. Quamvis e. t., C. Eos qui
22. e. t. in 6.° — Reincidentiam hanc plures sustinent etiam post
C. Afiostolicae Sedis Pii IX., censuras limitantem, quia, aiunt, ad
ipsam naturam censurae pertinet, quam praedicta Const, non immutat,
Alii reincidentiam limitant tantum ad casus speciali modo reservatos
in praedicta Const., siquidem pro his tantum constituitur, inquiunt,
reincidentia pro articulo mortis; ergo et in casu impedimenti reinci­
dentia pariter admittenda est pro iisdem casibus ; secus reincidentia
haberetur, quando reservatio cessat per se, nempe in articulo mortis;
minime vero haberetur quando cessat per accidens, nimirum in casu
impedimenti. Alii tandem reincidentiam sublatam censent per cit. Const.,
quia renovata non legitur in ipsa, ex qua censurae in praesenti desu­
mendae sunt Ac eadem Const., si quando in peculiari casu voluit
manutenere censuram, expressit, ut in art. 4.° excommunicationum

XL -

DE RESERVATIONE

507

S. P. simpliciter reservatarum. Ed ideo sublata dicenda est reinci­
dentia in casu impedimenti, quia reincidentia intrinseca non est ipsi
naturae censurae, et sic, nisi eam addidisset Bonif. VIII., nemo, uti
antea, reincidentiam incurrisset. In praesenti censurae aestimandae sunt
ex Const. Apostolicae Sedis « non secus ac si primum ab ea editae
fuerint ». Cum ergo in ea non habeatur, affirmanda non est. Haec
quantum est ex vi ipsius Constitutionis, siquidem reincidentia affirma­
tur in cit. Decr. S. O. 23. lun. 1886. — Si vero peccatum sit sine
censura reservatum, ex communi sententia nullum imponitur onus si­
stendi se superiori. Ratio quia ut pro censuris reservatis, id praescri­
bitur, ita pro peccatis mere reservatis, id praescriptum non est. Ve­
rum onus hoc affirmandum videtur eadem ratione, ac in casu praece­
denti, et confirmatur cit. Decretis S. O. 23. lun. 1886.; S. Poenit.
7. Nov. 1888.
•Sz impedimentum sit perpetuum, h. e. ad decennium vel quin­
quennium, absolutio directe datur a peccato sive cum censura, sive
sine censura reservato, et in utroque casu non imponitur onus si­
stendi se superiori; in hoc enim casu simpliciter cessat reservatio;
et illud onus incompossibile est cum impedimento perpetuo. C. Eos
qui 22. de Sent, excomm. in 6.° Ita ex communi recepta sententia.
L. 585.
Perpetuo impediti censentur filiifamilias, regulares, senes, etiam
sexagenarii, servi, pauperes, carceribus vel triremibus perpetuo da­
mnati, infirmi, scilicet laborantes longa et gravi infirmitate licet non
mortifera, obstricti cura alendi sive administrandi familiam, vel pu­
blicum gerendi officium, quod non possit relinqui sine publico impe­
dimento, mulieres omnes, et non solum moniales, nisi exceptio ha­
beatur, ut pro monialibus clausuram violantibus, impuberes, etiamsi
post pubertatem absolutionem petant, quicumque iter arripere nequeunt
sine gravi damno spirituali vel temporali suo vel suorum. C. 2. 11.
26. 32. 37. de Sent. excomm.; L. 594., 1. 7. n. 84. seqq.
Impediti adire Romam in persona non tenentur mittere epistolam,
aut procuratorem, aut scribere ad S. Poenitentiariam, aut delegatum
adire, quamvis possint. Ius enim non obligat reum, nisi ut persona­
liter superiorem adeat. S. O. 18. Iui. i860.; C. Cum desideres 15.,
C. Quod de his de Sent, excomm. cc. ab eadem S. C.; L. 1. 7. n. 85.-93.;
Schmalz. n. 262. 246.; Sanchez in Decalog. 1. 2. c. 13. n. 30.; Roncaglia tr. 4. cap. 6. q. 4. r. 2. Et licet alii aliter opinati sint, et opi­
nentur, favet tamen huic opinioni ipsum Decretum S. O. 23. lun.
1886., quod ceteroquin obligationem nunc imponit per epistolam re­

508

XI. -

DE RESERVATIONE

currendi: siquidem praedictum Decretum in immutatis conditionibus
innititur.
Impediti adhuc Episcopum adire pro his casibus et censuris Ro­
mano Pontifici reservatis, a quocumque confessario absolvi possunt.
L. 585. Ita ex C. Nuper 29. de Sent, excomm., « ubi videtur indif­
ferenter concedi facultas absolvendi Episcopo et proprio sacerdoti,
cuilibet nempe confessario ». Roncaglia 1. c. r. 3. Hinc probabilis
etiam sententia est, quam plures et graves tenent theologi, absolutio­
nem casuum et censurarum, stante impedimento Romanum Pontificem
adeundi, non ad solum Episcopum, sed ad quemlibet confessarium
indistincte spectare. « Quoad censuras reservatas, ait Roncaglia...,
moneo, in iure bene fundatam eam sententiam, quae asserit tempora­
liter impeditum adire Papam, posse a simplici confessario absolvi,
nec necesse habere Episcopum adire pro absolutione a casu Papae
reservato». Tr. 19. cap. 3. q. 3. et 1. c. r. 3. Id sane eruitur ex C.
Eos qui 22. de Seni, excomm. in 6.°; ex C. Quamvis 58. de Sent,
excomm.; et clare habetur C. Nuper 29. e. t. Unde opposita opinio,
quae communior evasit, potius theologorum auctoritate, quam claro
aliquo luris textu innititur. Theologi autem condendi leges potesta­
tem non habent. Et hoc tam verum est, ut D'Annib., qui oppositae
adhaeret opinioni, hanc tamen fateatur, p. 1. n. 349. edit. 3.a, « verbis
canonis optime cohaerere ». Ceterum favet huic opinioni C. Apostolicae Sedis Pii IX. de censuris; siquidem facillimum fuisset Legisla­
tori ceteris casibus reservatis Episcopis, hunc etiam addere, qui e
contra praetermissus est. Quod vero in hac quaestione potissimum
nunc est, favet huic opinioni laud. Decr. S. O. 23. lun. 1S86., cui
in praesenti standum est.
Si agatur de casibus et censuris episcopalibus, negant S. Alph.
585., I. 7. n. 92. aliique plures, posse a reservatis absolvere simpli­
cem confessarium ; sed certe probabilis, immo forte probabilior est
sententia asserens, quod illi, qui impediti sunt Episcopum adire, pos­
sunt ab ipsis absolvi per quemcumque confessarium, et manifeste ha­
betur C. Nuper 29. de Sent, excomm., C. Pfo qui 22. e. t. in 6.°,
ubi de quocumque superiore agitur et non tantum de Rom. Pont.
D’Annib. p. 1. n. 349. edit. 3.a.
Post Decreta S. O. 23. lun. 1886., 17. lun. 1891., 19. Aug.
1891., 30. Mart. 1892., 16. lun. 1897.; S. Poenit. 7. Nov. 1888.
in casibus et censuris papalibus, sive simpliciter, sive speciali modo
reservatis, per litteras recurrendum est ad S. Poenitentiariam, stante
impossibilitate personaliter adeundi S. Sedem. Quivis tamen simplex

XI.

DE RESERVATIONE

509

confessarius directe absolvere ab iis potest, « in casibus vere urgentioribus, in quibus absolutio differri nequeat absque periculo gravis
scandali vel infamiae, super quo confessariorum conscientia oneratur,
iniunctis de iure iniungendis, et sub poena reincidentiae in easdem
censuras, nisi saltem infra mensem per epistolam et per medium con­
fessorii absolutus recurrat ad S. Sedem ». Idque valet etiam pro casu,
quo poenitens fuerit perpetuo impeditus Romam proficisci. Ipse autem
poenitens potest ad S. Poenit. scribere. Quare quando poenitens re­
dire ad confessarium non possit, sufficit, ut possit absolvi, exigere ab
eo scribendi ad S. Poenit. promissionem. S. Poenit. 7. Nov. 1888.
Atque haec omnino obligant, et praxis contraria toleranda non est.
— Decretum hoc praxi innititur S. Poenitentiariae, et ad episcopales
casus non spectat. Cum nullum prodierit circa eos novum Decretum,
immota permanet antiqua doctrina antiquo Decretalium Iure innixa
usquedum aliud definiatur. Quare poenitens habens casus reservatos,
si legitime impeditus sit se sistere superiori, absolvi quidem ab alio
poterit; sed, impedimento cessante, superiori debet se praesentare
eius mandata recepturus, et pro rei exigentia satisfacturus. C. Nuper,
C. Eos qui citt., etc.
Praeterea ad praedictos casus papales quod attinet, « in casu, in
quo nec infamia, nec scandalum est in absolutionis dilatione, sed du­
rum valde est pro poenitente in gravi peccato permanere per tempus
necessarium ad petitionen et concessionem facultatis absolvendi a re­
servatis, simplici confessario licet a censuris Summo Pontifici reser­
vatis directe absolvere, iniunctis de iure iniungendis, sub poena tamen
reincidentiae in easdem censuras, nisi saltem infra mensem per epi­
stolam et per medium confessarii absolutus recurrat ad S. Sedem ».
S. O. 16. lun. 1S97. — Verum « quando neque confessarius, neque
poenitens epistolam ad S. Poenitentiariam mittere possunt, et durum
sit poenitenti adire alium confessarium, in hoc casu licet confessario
poenitentem absolvere etiam a casibus S. Sedi reservatis absque onere
mittendi epistolam ». S. O. 9. Nov. 1898. Animadvertendum tamen
est Decr. 9. Nov. 1808. absolutionem complicis non comprehendi ».
S. O. 7. lun. 1899. Huiusmodi enim poenitens certe ad S. Poenit.
semper scribere poterit. — « Ut onus epistolam mittendi cesset, scri­
bendi impedimentum adstringere non debet confessarium simul et
poenitentem ; sed sufficit, quod poenitens scribendi impar eidem con­
fessario, a quo vi Decreti 1886. et 1897. absolutus fuerit, se prae­
sentare nequeat, et ipsi durum sit alium confessarium adire; licet

510

xi.

DE RESERVATIONE

confessarius absolvens pro poenitente epistolam ad S. Sedem mittere
posset ». S. Ο. 5. Sept. 1900.
Insuper loco recursus immediati ad S. Sedem « sufficit in casu
absolutionis, ut supra, concessae recursus ad Episcopum facultate ab­
solvendi instructum, vel ad vicarium generalem Episcopi, tanquam
ad Ordinarium, facultatum episcopalium absolvendi de iure partici­
pem ». S. O. 19. Dec. 1900. Monit. Eccles, v. 12. p. 481. seq.;
E. M.
Quoad regulares, recurrendum est ad Superiorem. Sed ordinario
confessario absolvendi facultas committenda est, quando eam debere
committi ipse in primis confessarius iudicaverit. Si petita a Superiore
facultate ea fuerit denegata, poterit pro ea vice, et toties quoties, or­
dinarius confessarius a reservatis absolvere. Clemens VIII. 26. Maii
1593. In parvis Communitatibus Superiores deputare tenentur habitualiter unum saltem confessarium, qui possit a reservatis in Ordine ab­
solvere. S. C. EE. et RR. 16. Aug. 1865. Et absolvere possunt ab
huiusmodi reservatis in Ordine etiam illi omnes confessarii qui habent
Pagellam S. Poenit., sed opus est ut venia adsit Superioris confes­
sionem peragendi apud talem confessarium. — Sedulo autem hac in re
attendendum est ad Sacramentale sigillum. Et si illius periculum sit,
etiam sola generali petitione absolvendi a reservatis Superiori facta,
non desunt auctores, qui autumant posse etiam in tali casu confessa­
rium absolvere poenitentem. Sed, casu hoc praeviso, confessarius sibi
procurare deberet in antecessum facultatem generalem absolvendi a
reservatis, quam nullus prudens Superior denegabit. — Tandem ab
huiusmodi casibus reservatis absolvi religiosi possunt a Cardinalibus
vi privilegii, v. 1. n. 260.bU 1., et vi Decr. S. C. de Relig. 5. Aug. 1913.
ab omnibus Confessariis approbatis ab Ordinariis locorum. Cf. n. 790.
801. Ah Episcopi absolvere possint a casibus et censuris papalibus occultis? — R. Affirmative ex facultate ipsis concessa per Trid.
s. 24. C. 6., exceptis tamen casibus et censuris speciali modo Roma­
no Pontifici reservatis, ut constat ex C. Apostolicae Sedis Pii IX. Cf.
n. 795. Possunt item a pluribus casibus et censuris papalibus absol­
vere vi quinquennalium facultatem. Cf. Formul. bar. facult. Idem
etiam possunt confessarii approbati habentes Pagellam S. Poenit.
Cf. hanc Pagcll. — L. 593. 594. 599.

802. zbi reservatione ligatus in necessitate communicandi, aut ce­
lebrandi, teneatur conft<n et integre confiteri confessario simplici. alio
d rictent: ’ — R Affirmative, sive habeat tantum peccata reservata,

XI. -

DE RESERVATIONE

511

sive habeat praeterea non reservata, secundum opinionem, quod con­
fessarius simplex in tali necessitate directe a reservatis absolvat. Ratio,
quia nulla adest ratio pro omissione Confessionis et integrae Confes­
sionis. — Secundum aliam opinionem, quod simplex confessarius in
tali casu non nisi indirecte absolvat, distinguendum est. Etenim, si
nullum aliud mortale peccatum habeat, nisi reservatum, conveniunt dd.
non teneri ad Confessionem sed sufficere ut conteratur. Ratio, quia
confessarius non habens iurisdictionem, perinde est ac si abesset. Si
vero mortalia simul habeat reservata et non reservata, communis sen­
tentia tenet hunc omnino teneri ad Confessionem. Ratio, quia urget
praeceptum Confessionis; et confessarius licet in reservatis iurisdictio­
nem non habeat, habet tamen iurisdictionem in poenitentem reserva­
tis obstrictum, eumque saltem a non reservatis absolvere potest. Plu­
res tamen sunt dd. qui negant. — An autem debeat quis in tali casu
accusare etiam peccata reservata? Longe probabilior sententia negat.
Ratio est defectus iurisdictionis in reservata. Excipiendus tamen est
casus, quo illa peccatorum reservatorum cognitio necessaria esset ad
recte indicandum de dispositione actuali poenitentis et ad opportuna
remedia illi praescribenda, ut relapsus vitetur. — Secundum Decr.
S. O. 23 lun. 1886., Cf. 800., Confessio eaque integra etiam casuum,
Summo Pontifici reservatorum, peragenda est. — L. 265. Cf. 577.

803. An qui confessus est inferiori peccatum dubie reservatum,
omnino liberetur a reservatione, etiamsi postea illud cognoscat ut cer­
tum ? — R. Affirmative. Ratio, quia, cum peccatum dubie reservatum
sit confessus, iam directe est absolutus, ac proinde manet directe ablata
reservatio. — L. 600. Cf. 674.
804. An absolvi possit a reservatis, qui peccavit in confidentiam
licentiae obtinendae? — R. Affirmative, siquidem concessa facultas
hunc casum non excludit. — L. 601.

805. An concessa facultas a reservatis absolvendi, extendatur etiam
ad reservata commissa post ipsam? — Negative, si mere pro casibus
praeteritis fuerit concessa. Affirmative, si fuerit concessa indefinite, pro
tali poenitente, hac vice, dummodo non interponatur magna distantia
inter facultatis concessionem et nova reservata commissa, puta non
ultra mensem; illa enim facultas pro praesenti Confessione datur. —
L. 601.; Lugo Rcsp. Mor. 1. 1. d. 22. 23. 24. 25.
806. An auferatur reservatio in Confessione superiori facta, inva­
lida, sacrilega, vel qua nullatenus reservata quis accusaverit? — R.

512

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

Ad l.um et ad 2.um Affirmative probabilius et ex communi sententia;
nam peccata, licet Confessione invalida et sacrilega, superiori accusata,
superiori iudicium subierunt. — Ad 3.um Affirmative saltem probabi­
liter, et ex sententia, quam S. Alph. communissimam dicit, si peccata
reservata inculpabiliter quis omiserit, nam ubi non constet de volun­
tate contraria superioris, is profecto absolvit quantum ipse potest, et
poenitens indiget. Negative, si ex malitia praetermittantur, vel inculpabiliter quidem praetermittantur in Confessione aliunde sacrilega.
Ratio, quia superior in hoc casu non vult reapse absolvere : siquidem
revera non vult sacrilegum absolvere, neque vult saltem eum a vin­
culo reservationis absolvere, cum peccatum reservatum eius iudicium
non subierit. — L. 558. 597. 598.

XII. — DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

807. Quid de officio patris? — Confessarius est pater spiritualis,
qui spiritualem vitam poenitenti tribuit, aut reficit et fovet; in tribu­
nali enim poenitentiae vices gerit optimi omnium parentis, nempe
ipsius Christi, et ideo a poenitentibus dulcis Patris nomine appella­
tur. Illud autem quod in vero patris nomine imprimis eminet, est in­
signis et inexhausta caritas. Quaenam enim dilectio patris dilectione
fortior? Quaenam verior, purior, castior, constantior, sollicitudine ple­
nior et a proprio commodo magis aliena, immo et ad omne privatio­
num et incommodorum genus paratior et promptior? Talis igitur esse
debet confessarii caritas, ita ut indutus viscera misericordiae Christi
lesu, qui non venit vocare iustos, sed peccatores, sciat studiose, pa­
tienter et mansuete cum peccatoribus agere. Leo XII. in B. pro lubilaeo magno anni 1825. Sic bonus pater pro filiis spiritualibus omnia
substinebit Caritas enim patiens..., omnia suffert..., omnia sustinet.
2. Cor. 15., 4.
Confessarius debet esse caritate plenus erga poenitentes, tum in
principio, tum in decursu, tum in fine Confessionis. — In principio,
benigne omnes excipiendo. Quare maxime improbandi sunt, qui post­
habitis viris, praesertim rudibus, et matribusfamilias, non nisi adolescentularum et devotarum feminarum Confessiones audiunt. Scilicet hi
Confessiones audiunt, non ut placeant Deo, sed ut genio indulgeant.
L. 1 rax. 1-0.
In iiaursii, poenitentcm quantum potest adiuvando,

t
'

XII.

513

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

ut bonam et salutarem Confessionem perficiat. Quare, si poenitentes
non videantur sufficienter instructi, confessarius ordinarie ipsemet eos
examinare etiam debet, quia hi sibi solis relicti non melius se exa­
minabunt, et si dimittantur, nunquam magis dispositi redibunt; immo
absterriti difficultate examinandae conscientiae facile a Confessione ab­
stinebunt. Ac si multum temporis confessario inpendendum sit, in di­
sponendo poenitente, impendat sane, nec ei curae esse debet, quod
alii poenitentes expectent. — In fine, poenitentem efficaciter excitando
ad sincerum dolorem et propositum. Ac si poenitens non videatur sat
dispositus, tenetur confessarius excitare in ipso dolorem et propositum,
quia absolvens indispositum exponit sacramentum periculo frustratio­
nis, si vero illum dimittat sine absolutione, ipsum exponit forte peri­
culo diu remanendi in statu peccati mortalis, aut etiam non amplius
redeundi. — L. 607. 608. Prax. 4. 120.
Haec autem confessarii caritas a prudentia seiuncta esse non de­
bet. Quare « summe cautus debet esse confessarius in excipiendis
Confessionibus mulierum..., ipse regulariter in confessionario cum
junioribus sit potius rigidus quam suavis». L. Prax. 119. Idem ma­
gis adhuc servandum est cum personis spiritualibus, « cum quibus est
periculum maioris adhaesionis ». L. ib. S. Augustinus apud S. Th.
Opusc. 64. de Famil. dom. etc. ait: « Sermo brevis et rigidus cum
his mulieribus habendus est; nec tamen quia sanctiores, ideo minus
cavendae, quo enim sanctiores fuerint, eo magis alliciunt ». Et S. Th.
addit: « Licet carnalis affectio sit omnibus periculosa, ipsis tamen
magis perniciosa, quando conversantur cum persona, quae spiritualis
videtur; nam quamvis principium videtur purum, tamen frequens fami­
liaritas domesticum est periculum, quae quidem familiaritas quanto
plus crescit, infirmatur principale motivum, et puritas maculatur ».
Quam autem late pateat haec confessarii caritas ab ipso Confes­
sionis fine, qui spiritualis poenitentis salus est, desumendum est. Quare
a confessario aliena sunt negotia temporalia ipsius poenitentis ; aliena
etiam sunt spiritualia et temporalia aliorum negotia. His autem se
immiscere non solum aliquando est inconsultum, et periculosum ; sed
sacramentum etiam odiosum reddere potest. — C. Leonis XII. Ca­
ritate Christi 25. Dec. 1825.; Salvatori Istruz. Prat, pei Confess, no­
velli.; L. 421. 452. 478.
808. Quid de officio medici? — Confessarius est verus animarum
medicus, cum ipsas variis peccati morbis eripere, pravis passionum
affectibus adimere, et divinae gratiae restituere debeat. Confessarius
Bucceroni. htst. thcol. moralis III.

33

514

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

igitur, ut peritus medicus, debet causam mali cognoscere, illud sana­
re ; relapsum praecavere. — Causam morbi cognoscere. « Confessario,
ut sui poenitentis infirmitatibus remediis opportunis occurrat, cogno­
scenda est origo et causa omnium eius spiritualium morborum. Non­
nulli praeter species et numerum peccatorum nihil aliud inquirunt; si
poenitentem dispositum vident, statim eum absolvunt ; sin minus, quin
unum verbum impendant illico dimittunt, oculo retorto dicentes: Di­
scede a me, quia te absolvere non possum. Aliter procedunt boni
confessarii : hi enim prius investigant morbi originem et gravitatem,
interrogando de peccati consuetudine, de occasionibus, de tempore,
de loco, de personis cum quibus, quo rerum concursu. Sic enim me­
lius poterunt poenitentes corrigere, eos ad absolutionem disponere, et
remedia salutaria adiungere ». L. Prax. 6. — Morbum sanare. « Co­
gnita morbi origine et gravitate, confessarius procedat ad debitas ani­
madversiones faciendas. Et quamvis ipse debeat tanquam pater cum
caritate poenitentes auscultare, tamen ut medicus tenetur, quantum
opus est, eos monere et corrigere, eos praesertim, qui, multis morta­
libus gravati, ad poenitentiae sacramentum raro accedunt ». L. ib. 7.
10. — Relapsum praecavere. Relapsum praecavebit confessarius, assi­
gnando poenitenti remedia morbi convenientia. Remedia autem vel
generalia sunt, vel particularia.
Remedia generalia sunt: oratio pia et amor erga Deum; invo­
catio frequens B. Mariae Virginis, sancti Angeli custodis et Sancti
protectoris; frequentia sacramentorum et Confessio statim ac mortale
aliquod commissum fuerit; consideratio veritatum aeternarum, prae­
sertim mortis et finis ultimi, iuxta illud: Memorare novissima tua, et
in aeternum non peccabis, Eccli. 7., 40.; recordatio Dei praesentis,
cum urget tentatio, dicendo : Deus me videt ; examen conscientiae ve­
spertinum cum animi dolore et proposito; oratio mentalis et piae
lectiones, praesertim pro sacerdotibus. — Remedia particularia assi­
gnabuntur pro vitiorum diversitate: v. g., illi, qui aliquo odio tenetur,
insinuetur, si id prudenter credatur profuturum, ut quotidie commendet
Deo illum, quem odit, recitando pro ipso Orationem Dominicalem, etc.
Et cum turbatur memoria iniuriae, reminiscatur contumeliarum, qui­
bus ipse Deum affecit. Illi, qui in peccata turpia lapsus est, iniungatur ut otium vitet, malos socios et pravas occasiones fugiat. Illi, qui
habitum pravum per longum tempus contraxit in hoc vitio, praescri­
batur, ut non solum vitet occasiones proximas, sed etiam quasdam
remotas, quae sibi tam debili sunt tanquam proximae. Potissimum
autem curet confessarius, ut hic frequenter communicet; quia eucha­

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

515

ristia dicitur: Vinum germinans virgines. Alia remedia assignabit aliis
confessarius pro sua prudentia, inspectis circumstantiis occasionum,
personarum, etc. Prudentia enim est praecipua qualitas, quae in me­
dico eminere debet. — L. ib. 15.; La-Croix 1. 6. p. 2. n. 1786.-1932.

809. Quid de habitualis, de occasionariis, de recidivis? Quid de
absolutione eis danda, deneganda, differenda ? — Animae morbi sunt
peccata, eorumque causae sunt contracti habitus, occasiones, relapsus,
unde habituâti seu consuetudinarii, occasionarii, recidivi. Habituali seu
consuetudinarii hi sunt, qui peccandi habitum seu consuetudinem pec­
cati contraxerunt, in quod tamen nondum post Confessionem sint re­
lapsi. Habitum autem seu consuetudinem contraxisse dicuntur, si quin­
quies regulariter per mensem, immo vel semel in eadem peccata
relabi soleant. Recidivus dicitur ille, qui post Confessionem, licet ad­
monitus, sine ulla vel fere ulla emendatione in eadem peccata relabitur. Occasionarius dicitur ille, qui reperitur in aliqua externa circum­
stantia, quae sive ex natura sua, sive ex fragilitate hominis, qui in
illa reperitur, ad peccandum allicit seu inducit. Occasio alia est neces­
saria, alia voluntaria; alia praesens seu in esse, quam quis secum
habet, v. g., si domi quis teneat concubinam, alia absens seu non in
esse, quam quis non habet, sed eam quaerens reperit, v. g., si con­
cubina sit in vicina vel dissita domo ; alia est absoluta respectu omnium,
alia relativa respectu talis personae ; alia tandem est, proxima, in qua
homines communiter ut plurimum peccant, alia remota, in qua com­
muniter homines ut plurimum non peccant. Quare proxima censenda
est certe occasio, in qua nulla habetur vera probabilitas non peccan­
di ; remota c contra illa, in qua vera non habetur probabilitas pec­
candi. Patet inter utramque varios adesse gradus.
Neque habitus, neque relapsus, neque occasiones, peccandi neces­
sitatem important, sed peccandi tantum continent periculum. Hinc
quaestio movetur, an absolvi possint et debeant, et quando et quoties,
antequam habitum ii emendaverint, relapsum praecaverint, occasio­
nem removerint. Ratio difficultatis est dubium, quod ex ipso habitu,
relapsu, occasione exoritur sinceritatis doloris et propositi. — Rigidi
volunt eos non esse absolvendos ante haliitum emendatum, relapsum
vitatum, occasionem ablatam. Laxi volunt eos posse absolvi semper
ac ipsi dicant ex corde dolere. Moderati mediam incedunt viam, quae
lata est. Horum plures quasi mathematice vices constituunt, nempe
semel, bis, ter, quater, sed non ultra, si afferant signa tantum ordi­
naria poenitentiae, secus vero si afferant signa extraordinaria. Omnes

516

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

vero conveniunt dari posse prima vice absolutionem, et facilius absol­
vendos eos, qui ex fragilitate ipsa naturae peccant, et qui in occasione
necessaria reperiuntur. Alii vero, et his adhaeremus, rem totam in­
quiunt in prudenti esse aestimatione confessarii, eamque perpenden­
dam et diiudicandam ex variis peccatorum, personarum, locorum, tem­
porum, causarum circumstantiis. Sequentes regulae constitui possunt.
— Salm. C. 5. n. 68.; L. 452. seqq., 459. seqq.
Potest confessarius absolutionem tuto dare, semper ac prudenter
iudicet, poenitentem esse sufficienter dispositum, h. e. « neque in enu­
merandis peccatis diligentiam, nec detestandis dolorem poenitenti
omnino defuisse». Cat. Rom. p. 2. n. 60. Scholarum catholicarum
doctrina certa est, quemlibet poenitentem absolvi posse, si sufficientia
verae poenitentiae indicia praebeat. Prudens indicium de sufficienti
dispositione non necessario debet esse iudicium certum, sed sufficit
tantum probabile. Ratio est, quia sacramentum poenitentiae fere certius
eiusmodi iudicium non admittit. S. Th. 1. 2. q. 91. a. 3., 2. 2. q. 47.
a. 9. ad 2., 3. p. q. 68. a. 4. ad 2. Hoc autem prudens iudicium de
sufficienti poenitentis dispositione ex ipsa poenitentis assertione, ex
eius Confessione, ex Confessionis modo, aliisque circumstantiis eiusdem
Confessionis efformandum est ; neque profecto aliunde desumi potest.
— S. Th. 4. dist. 17. q. 5. a. 3. q. 6. ad 2., Opusc. 12., Quodl. 1.
a. 12.; L. 459. 460. 461.
Confessarius absolutionem tuto differre potest, quando poenitens,
licet sit sufficienter dispositus non est tamen invitus, et dilatio potius
sit ei profutura, quam absolutio statim data. Ratio l.1 est, quia ex
una parte poenitens sufficienter dispositus habet ius ad absolutionem,
ex altera vero, si invitus sit, dilatio, fer se loquendo, vel illi nullo
pacto proderit, vel certe non magis proderit quam absolutio statim
data. Enimvero, si poenitens desiderium habet absolutionis recipiendae,
ex dilatione offenditur, et maxime verendum est, ne amplius redeat.
Si item desiderium habet absolutionis recipiendae, cum ista sit valde
bona voluntas, melius profecto sperandum erit ex tali voluntate adiuta
ex gratia sacramentali, quam si hac destituatur. Ratio 2.1 est, quia
secus nulla ratione sufficienti privabitur poenitens gratia sacramentali,
quae valet et ad remittenda et ad praecavenda peccata.
Posse autem absolute poenitenti, licet sufficienter disposito, ei etiam
absque eius consensu, absolutionem differri, constat primo ratione, quia
nempe licet poenitens, sufficienter dispositus, habeat ius ad absolu­
tionem, non tamen ius habet ad eam statim obtinendam ; praesertim
si retardatio utilis esse videatur, ad aliquam implendam obligationem,

e. g. restitutionis, ad maiorem horrorem de commissis peccatis con­
cipiendum, et ad magis magisque firmandam constantiam seriae non
amplius peccandi voluntatis. Etenim confessarii tanquam iudicis est
definire quando et quomodo absolutionis sententia sit proferenda. Con­
fessarius autem non solum est iudex, sed pater, doctor, medicus. Et
ideo potest ante absolutionem tanquam pater, praemittere monitionem
et spiritualem exhortationem, qua poenitentem adversus tentationes
instruat et armet. Potest item tanquam doctor, ante absolutionem
docere poenitentem, quem videt multa involutum ignorantia, quae de
cetero posset ipsum in plura peccata inducere. Potest pariter tanquam
medicus, absolutionem differre, quando merito timet poenitentem nunc
absolutum facile non impleturum quandam gravem obligationem, facile
relapsurum statim in eadem crimina, nisi ipsa difficultate, et dilatione
absolutionis poenitens melius cognoscat gravitatem peccati, et neces­
sitatem emendationis, et magis cautus reddatur, et in proposito non
peccandi confirmetur. Cui adstipulatur experientia multorum poeniten­
dum debilium, qui, hoc remedio prudenter adhibito, brevi tempore
solent curari ; et pro recidivis ac pro occasionariis videtur magis ne­
cessarium et utile : quia hoc modo melius concipiunt necessitatem
perseverantiae in proposito non peccandi. Accedit theologorum aucto­
ritas ; utilitatem enim differendi aliquando absolutionem docent quam
plures et graves theologi.
llliUtas requisita ad absolutionem differendam poenitenti, ceteroquin sufficienter disposito, notabilis esse debet ; et ad breve tempus
tantum debet consequenter absolutio differri. — Ratio est, quia grave
omnino est manere in statu peccati mortalis etiam per paucos dies ;
et per se loquendo magis prodest absolutio statim data, quam eius
dilatio. — Ad breve tempus, h. e. ad aliquot horas, ad diem, ad duos
vel tres dies, ad hebdomadam, ad summum ad quindecim dies. —
At hoc absolutionis differendae remedium non tantum utile, sed sim­
pliciter necessarium est, et illud non tantum potest, sed etiam debet
confessarius adhiherc, quando necessarium est ad explorandum sin­
cerum dolorem et propositum poenitentis, de quo non satis constat, et
de cuius sufficienti dispositione dubitatur. — Salm. c. 5. p. 4. n. 68.;
L. 461.-464.; S. Th. S. q. 25. a. 1. ad 4.
Semper ac poenitens est sufficienter dispositus, neque ulla adest
notabilis utilitas ex dilatione absolutionis ; hanc tenetur confessarius
absolute et statim dare. Semper ac ex denegata vel dilata absolutione
grave poenitenti damnum sequetur, absolutio conditionate eidem danda
est, si dubie sit dispositus. Ratio l.1 est, quia absolutio concedi debet

X

518

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

ex iustitia, et sub gravi omni poenitenti rite confesso et disposito.
Neque vero ulla adest dilationis ratio, quae alia esse non posset nisi
utilitatis ipsius poenitentis, quae in casu ex absolutione potius statim
data habetur. « Dicunt Suar., Sanch., etc. negare absolutionem de ma­
teria levi non excedere veniale». L. H. A. tr. 16. n. 118. Ratio 2.‘
est vulgare axioma: Sacramenta propter homines. Stante necessitate,
providetur hominis saluti, meliori quo fieri potest modo ; neque inde
ulla in sacramentum irreverentia aut aliud haberetur incommodum.
- L. 431. 432. 462., 1. 3. n. 682.; S. Th. S. q. 18. a. 4.
Quando poenitens nolit implere gravem, quam habet, obligationem,
quando peccatorum commissorum sincerum dolorem non habet, neque
propositum habet non peccandi de cetero, confessarius tenetur tunc ab­
solutionem denegare. His quidem, et his solis, deneganda absolute est
absolutio. Ratio clara est, quia hi, et hi soli, absolutione indigni sunt.
Peccatum remitti non potest ei, qui vult in peccato perseverare. —
Leo XII. Enc. Litt. Caritate Christi ; Rit. Rom. de Sacram, poenii.
Ad recidivos quod attinet, non est alia specialis doctrina, diversa
a praecedenti, quae generalis est, et omnes casus complectitur. Quare,
si confessarius ex omnibus circumstantiis Confessionis poenitentem pru­
denter indicat rite dispositum, eum absolvere potest ; neque hic et
nunc necesse est, ut indicet eum amplius non relapsurum, secus quam
plurimi absolvi non possent, de quibus profecto confessarius, dum eos
absolvit, non potest hoc iudicium effbrmare, quod de cetero, nempe
toto tempore futurae vitae, non sint amplius graviter peccaturi. Non
emendatio futura, sed praesens dolor et propositum sunt necessariae
dispositiones ad absolutionem. Si hactenus poenitens fidem fefellit,
ratio haec non est, cur in praesenti non possit absolvi, si prudenter
indicetur rite dispositus ; tantum ratio esse potest sufficiens, cur con­
fessarius vel dubitet de legitima poenitentis dispositione, vel etiam
persuadeatur eum reapse carere praedicta dispositione. Atque in hoc
recidivorum casu, quamvis dispositi appareant, maxime utilis certe esse
potest aliquando absolutionis dilatio, ut iam dictum est quibus ceteroquin etiam maxime utilis per se est frequens accessus ad sacramenta,
si rite nempe ad ea disponantur. Et sic in Rit. Rom. de Sacram,
pot ' it dicitur: «In peccata facile recidentibus utilissimum fuerit con­
sulere, ut saepe confiteantur, et. si expediat, communicent». Semper
autem ac p< «nitens > xhibeat etiam post relapsum extraordinaria signa
doloris tuto absolvi potest. Ratio est, quia tunc, ordinarie saltem loquendo. magis expedit ut absolutio non dift ,tur. Absolvi item tuto
poti st, s·. absolutio facile differri non possit, ne diu in statu peccati

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

519

mortalis permaneat. Sed confessarius antequam talem absolvat, curam
adhibebit, ut eum ad absolutionem recipiendam certius et fructuosius
disponat. Si vero dubie tantum dispositus appareat, tunc non tantum
utile, sed necessarium erit absolutionem differre ; nisi gravis urgeat
ratio, quo in casu absolutio conditionate tantum dari potest. —
Tolet. 1. 5. c. 13.; Suarez d. 32. s. 2.; L. 459.-464.; S. Th. S. q. 25.
a. 1. ad 4.
Idem de occasionariis consequenter dicendum est. Regula com­
munis et universalis est, eum qui est in occasione solum remota posse
absolvi: si nempe sit aliunde rite dispositus, non vero eum, qui est
in occasione proxima libera, quam non vult relinquere. Ratio L1 est,
quia alioquin deberemus omnes de mundo exire. Ratio 2.1 est, quia
ille qui vult manere in illo periculo morali labendi non videtur ha­
bere propositum efficax non peccandi : nisi habeat extraordinarium
dolorem et propositum, vel proponat adhibere alia remedia; quibus
occasio ex proxima fiat remota. Lugo d. 14. n 151. — Quando oc­
casio esset necessaria et relinqui non potest absque scandalo, gravi
infamia, vel detrimento magno spirituali vel temporali, tunc licite
manet in periculo quod est necessarium, dummodo interim sit pa­
ratus uti mediis praescriptis, et potest sperare divinum auxilium ad
resistendum. Ratio est, quia nemo tenetur ad impossibile, sive phy­
sice, sive moraliter, et aliunde occasio peccati non est per se pecca­
tum, nec in necessitate peccandi hominem constituit, et, in casu, vo­
luntas adhibendi praescripta media remotam eam reddit. Ita communiter
doctores, L. 455., et hanc sententiam S. D. 456. probabilissimam vocat.
Suarez d. 32. s. 2. n. 4.; Lugo d. 13. n. 160.
Si ille, qui absolutus est in occasione voluntaria, quia sincere
promiserat se eam ablaturum, vel in occasione necessaria, quia sin­
cere promisit se adhibiturum remedia a confessario praescripta, in
eadem deinde reinciderit peccata, practice loquendo, absolvendus ite­
rum non est, antequam conatum reapse exerceat et auferendi occa­
sionem in priori casu, et reapse adhibendi in altero praescripta a
confessario remedia; non quia absolute non possit etiam in praesenti
habere sincerum dolorem ct propositum, sed quia facile inde confessa­
rius prudenter devenire potest in suspicionem sinceritatis doloris et
propositi, L. 505. in fine; et quia prudentia exigit, ut, licet sincerus
sit dolor, sincerum propositum, infirma poenitentis voluntas, praeser­
tim si occasio sit in esse, etiam hoc medio adiuvetur dilationis ab­
solutionis, quod in casu valde utile esse poterit, et de facto saepe
est. Excipe, nisi poenitens extraordinaria det signa doloris, vel ur-

520

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

gens adsit causa, v. g. nota infamiae in omittenda Communione, si
ad eumdem confessarium redire non possit, vel non nisi post diutur­
num tempus. Et in hoc, si praesens dispositio moraliter certa appa­
reat, absolutio absolute danda est, si vero dubia, non nisi conditionate dari potest. — Suarez d. 32. s. 2.; L. 452.-458.; Elbel de Actib.
human. 193. seqq.; E. M.
810. Quid de officio doctoris? — Officium doctoris duo com­
plectitur, scientiam ipsius confessarii, obligationem docendi poenitentem.

811. Quid de scientia confessarii? — Confessarius tenetur sub
gravi scire ea omnia, quae ad munus suum rite obeundum requi­
runtur. Ratio est, quia secus huiusmodi confessarius se exponit evi­
denti periculo male fungendi tam gravi munere cum iniuria sacra­
menti, et magno animarum detrimento. — Confessarius tamen non
tenetur adeo perfectam scientiam habere, ut possit semper statim et
per seipsum omnes occurrentes dubitationes solvere; sed sufficit, ut
id possit in casibus communiter contingentibus, et de difficilioribus
sciat saltem dubitare. Maior enim scientia difficilius haberi potest, cum
nec ipsi doctiores statim omnes casus solvere queant. Nec etiam tenetur confessarius de singulis peccatis accusatis discernere, an sint
mortalia necne; siquidem hoc saepe impossibile est; sed sufficit, ut
singula audiat prout gesta sunt, et de illis iudicet, in sensu obvio et
naturali, tum iuxta principia communia, tum iuxta rerum adiuncta a
poenitente exposita, et remedium idoneum apponere noverit. « Recte
notant Salm., etc., quod confessarius non tenetur de singulis peccatis
certum formare iudicium, sed tantum de obviis et claris ». L. 500. —
Lugo d. 21. n. 70. 71.; L. 626. 627.
812. Resolves : Confessarius quilibet tenetur scire ea omnia quae
spectant ad valorem, substantiam, integritatem et effectum sacramenti
poenitentiae, et quae ad licitam eius administrationem, tum ex parte
sui, tum ex parte poenitentis, requiruntur. — Scire debet etiam obli­
gationes communes et proprias statuum, varias peccatorum species,
ipsorum adiuncta, speciem mutantia, principia discernendi inter mor­
talia et venialia, et quaenam sint mortalia et venialia in singulis prae­
ceptis, saltem iuxta principia generalia et communem theologorum
sententiam. Item quinam sint actus validi et liciti. Ratio patet, quia
illud cognoscat oportet, de quo indicare debet; alioquin aequum iu­
dicium ferre non poterit. — Cognoscere ergo debet etiam casus re­

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

021

servatos, et censuras vigentes, impedimenta matrimonii, conditiones
contractuum, varias causas restitutionis, radices et occasiones pecca­
torum, remedia ipsis afferenda, satisfactiones salutares et convenientes
imponendas. — Peccat igitur confessarius, qui praedictam scientiam
sibi deesse noverit, etiamsi ex sola caritate et obedientia Confessiones
excipiat. Nec eam per se excusat approbatio Episcopi ; haec enim non
dat scientiam ex natura rei debitam, nec eius defectum supplet. Ex­
cipe casum necessitatis. — Peccat etiam superior, qui ignaro confes­
sario veniam dat Confessiones excipiendi, quia eius peccato consentit
atque cooperatur. Excipe iterum necessitatis casum. — Peccat et ipse
poenitens, qui scienter eligit confessarium respectu sui ignarum ; quia
non vult sicuti oportet, dirigi in via salutis, et sic grave damnum
spirituale subit. Si tamen poenitens sit in bona fide, valida erit Con­
fessio; quia ex parte poenitentis intervenit integra peccatorum decla­
ratio et debita animi dispositio; ex parte confessarii intervenit saltem
cognitio peccatorum sub ratione confusa peccati, quod ad materiam
sacramenti sufficit. Excipe pariter, nisi talis sit poenitens, qui sua do­
ctrina supplere possit inscitiam confessarii. ludici enim necessaria non
est scientia, ut eius sententia valeat, sed iurisdictio. — Experientia
non potest supplere scientiam, sed solum eam iuvat. Confessarius
igitur quilibet sedulo theologiae moralis studio incumbere tenetur, et,
ut asserit S. Lig. H. A. 100., « nunquam studium illud intermittere
debet ». — Lugo d. 21. n. 70. seqq.; L. 627. 628., H. A. 100.
813. Quid de. obligatione docendi poenitentes? — Tenetur confes­
sarius poenitentes docere ea omnia, quae pertinent ad sacramentum
hic et nunc rite suscipiendum. Ratio, quia cum sacerdos sit minister
sacramenti, debet procurare eius validam et licitam susceptionem, at­
que adeo tradere instructionem hic et nunc necessariam. — Debet do­
cere poenitentes, ubi advertat quempiam aliquid ex iis ignorare, quae
necessaria sunt ad Christiane vivendum, cuiusmodi sunt, v. g., obliga­
tiones eius propriae. — Non tamen, per se et stricte, illos instruere
tenetur de omnibus, quae ipsi scire debent, et aliunde discere pos­
sunt. Ratio est, quia munus doctoris in confessario de se pertinet
tantum ad rectam administrationem sacramenti poenitentiae. Per acci­
dens tamen posset adesse obligatio ex caritate, quando difficillime hanc
scientiam aut per se, aut per alium, poenitens comparare sibi posset.
— Haec caritatis obligatio non est specialis confessariorum, sed com­
munis omnium, qui noscant proximi necessitatem, et sine gravi in­
commodo possint ipsi prospicere. Specialis obligatio inest parentibus
magistris, parochis, qui id ex officio debent. — L. 607.

522

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

814. An confessarius poenitentem monere debeat, si hic in igno­
rantia versetur? — R. Affirmative, si ignorantia videatur vincibilis,
i. c., si confessarius animadvertat, poenitentem ita dubitare, ut iam
desit bona fides. Ratio, quia in admonitione facienda nullum imminet
periculum ; alioquin vero poenitens, cum eo dubio operans, non im­
munis est a peccato. — Si ignorantia sit invincibilis, distinguendum
est. Facienda monitio est, si agatur de re necessaria necessitate medii ;
secus enim poenitens certe indispositus est. Si agatur de aliis rebus,
affirmative, si monitio sit profutura. Ratio, quia id exigitur ex gene­
rali praecepto caritatis, et ex officio doctoris, quod habet confessa­
rius. Si monitio non sit profutura, quamvis agatur de damno tertiae
privatae personae reparando, e. g., de restitutione debiti, vel simpli­
citer omittenda vel differenda in meliorem occasionem. Ratio, quia
esset inutilis creditori et poenitenti nociva. — Si agatur de damno
publico, per se loquendo, facienda est monitio. Ratio est, quia bonum
publicum praeferendum est bono privato poenitentis, et mali confir­
matio et propagatio impedienda est, ne alii nempe putent id licere,
quod non corrigitur, idque et ipsi faciant, « cum quis arbitretur ea
sibi licere, quae ab his qui Ecclesiae sacramenta frequentant impune
exerceri animadvertit ». Bened. XIV. Enc. Apostolica Constitutio.
26. lun. 1749. £ 20. Spes praeterea adest, quod, Dei iuvante gratia,
fact i monitio sit publico bono profutura, etiam quantum est ex parte
ipsi is poenitentis, si sinceram ipse affert voluntatem, ut poenitentiae
sacramentum recipiat, si non statim, forte post aliquod tempus, post­
quam rem serio cogitaverit. Per se loquendo, quia si forte maius
damnum timeretur ex facta monitione, et privatum et publicum; quia,
e. g., poenitens non multum fervens et pius omnino ab Ecclesia esset
ideo avertendus, et ob ipsius influxum maius in Ecclesiam damnum
illaturus esset, prudentiae erit dissimulare, minus malum permittendo,
ut maius vitetur. Illud profecto tunc valet, quod S. Alph. 610. validisshnam rationem appellat. « quod scilicet de duobus malis minus
est permittendum, ut maius evitetur ». — L. 609. 614. 615. 694.,
1. 3. n. 682.; Lugo d. 22. n. 29. 30. 37.

815. Resolves: Monendus itaque est poenitens: Quoties ipse
interrogat de malitia alicuius rei, quia cum de rei liceitate dubitet,
m ignorantia invincibili iam non \ersatur. — Quoties silentium contv>?arii cum obfirmaret m proposito rei malae peragendae; errorem
na tacite approbando — Quoties eius ignorantia versatur circa primari principia iuris naturalis, aut circa conclusiones eorum proxi­

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

523

mas; quia talis ignorantia, si possibilis est, diu invincibilis esse non
potest. — Quoties, monitione omissa, poenitens in occasione proxima
formaliter peccandi remansurus esset. — Lugo d. 22. n. 29. 37.;
Sanchez de Matr. 1. 2. 38. n. 11.; L. 609. 615. 616.; Ithur. Cas. 31.
1

816. An monitio facienda sit in dubio, utrum profutura sit, an
obfutura? — Quod praeponderat eligendum in casu, ut communiter
traditur. Quare: Affirmative, si probabilius profutura sit, secus si pro­
babilius obfutura. In dubio ex utraque parte aequali, generatim lo­
quendo, potius vitanda sunt mala formalia, quam materialia. Hinc re­
gulariter tacere oportet, quando periculosum est loqui — La-Croix
1759.; Lugo d. 23. n. 31.; L. 614. 916.
817. An coniux monendus sit de invaliditate matrimonii ob occultum impedimentum, quod detegit confessarius? — R. Negative, ge­
neratim loquendo, nisi dispensatio statim et facile obtineri possit a
Papa vel Episcopo. Ratio est, quia plerumque maxima inde seque­
rentur incommoda, v. g., periculum infamiae, scandali, rixarum, in­
continentiae etc., et proinde fornicatio materialis evaderet formalis. —
An vero possit confessarius obligare coniugem impedimenti ignarum,
et negantem debitum ad illud reddendum? R. Affirmative. Ratio est,
quia, stante persuasione coniugis quod matrimonium sit validum, tenetur ille debitum reddere, ut dictamen conscientiae sequatur. —
Elbel 471.; Sanchez de Matr. 1. 2. d. 38. n. 8.; L. 601.
818. An poenitens, contracturus matrimonium, de impedimento
ignorato monendus sit? — Generatim loquendo facienda est mo­
nitio. Ratio est, quia post matrimonium ignorantia cessare haud
aegre potest, v. g., ex eo quod detegatur adesse inter coniuges con­
sanguinitas, affinitas, etc.; et tunc facile adest periculum peccandi
formaliter, atque gravissima incommoda inde sequi possunt, nempe
scandala, rixae et forte etiam coniugum separatio etc. — Excipe ta­
men probabiliter casum, in quo nullus omnino speretur fructus ex
monitione, nec facile possit detegi impedimentum; quia melius est
permittere peccatum materiale, donec dispensatio obtineatur, quam
praebere occasionem certi peccati formalis. — La-Croix 1. 6. p. 2.
n. 540.; L. 612.

819. Quid de officio iudicis? — Cum sacramentum poenitentiae
institutum sit per modum iudicii; ut poenitens in hoc iudicio reus,
accusator et simul testis est, unde est, quod ei pro se et contra se
regulariter credendum sit; ita confessarius index est, et hoc principale

524

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

et proprium confessarii munus est. Hinc eius est sententiam ferre, et
causam ante instruere, iudicando de peccatis. — Ad sententiam fe­
rendam quod attinet, quandonam absolutio danda sit, differenda, de­
neganda iam dictum est. Cf. 809. An item et quaenam imponenda
sit poenitentia iam dictum est. Cf. 725. 726. — Ad causam instruen­
dam quod spectat, confessarius tenetur indicium ferre de peccatis, et
consequenter debet ea audire et intelligere, quin tamen reflexum de
eis faciat indicium circa eorum intrinsecam naturam, genus, speciem,
obiectum, finem, circumstantias etc. Indicium autem de eis ferre debet
secundum sensum obvium confessionis factae eiusque circumstantia­
rum. Tenetur praeterea ideo interrogare poenitentes de specie, numero
et circumstantiis speciem mutantibus, de causis peccatorum, de habitu
et occasionibus proximis, quoties rationabiliter praesumit, vel prudenter
dubitat, ista fuisse declaranda, et non sufficienter declarari. Ratio est,
quia confessarius, ut minister sacramenti, debet procurare eius inte­
gritatem, et ut iudex debet sibi comparare cognitionem necessariam
ad aequum indicium ferendum. Constat etiam ex Cone. Later. IV.
necnon ex Rit. Rom. — Confessarius tamen non tenetur interrogare
poenitentem, nisi cum quapiam diligentia ordinaria. Ratio est, quia
poenitens ipse non tenetur summa, sed tantum mediocri, id est ordi­
naria diligentia sc examinare. Nequit autem esse gravior obligatio
confessarii quam poenitentis, cum confessarius non teneatur examinare
poenitentem nisi secundario, seu in illius defectu. — Confessarius item
non tenetur interrogare poenitentes, qui licet rudes, videntur suffi­
cienter instructi pro sua conditione, diligentes in confitendo peccata
cum circumstantiis iuxta statum et capacitatem suam. A fortiori necesse non est examinare eos, qui saepe confitentur et raro peccant
graviter, ut sunt personae devotae, religiosi, ecclesiastici, nisi videatur
ab eis omitti aliquid necessario explicandum. — Cf. hic n. 717. 749.
811. 822.; L. 607. 617. 629., H. A. 103., Prax. 19. 20.

820. Nota : Confessarius, quatenus iudex, quaelibet poenitenti
praecipiendi auctoritatem non habet ; sed praecipiendi habet auctori­
tatem dumtaxat quoad satisfactionem iniungendam. Quare obedientia
debetur in aliis confessario. quatenus ea ipse poenitenti praescribit,
quae lex quaedam sive naturalis, sive positiva, aliunde exigit. Qua­
tenus inde x, confessarius dc causa dumtaxat cognoscit, ut pro causae
merito absolutionem deneget, impertiatur vel differat, et convenientem
imponat satisfactionem. Et inde est, quod debeat tunc confessarius
aliquo saltem modo auditorum peccatorum recordari. Cf. n 749 _

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

525

Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 28. n. 5., de Poenit. d. 14. n. 171.; L. 604.
par. Ratio autem.
821. Quid de praxi interrogandi? — Interrogatio debet esse
moderata, ut modo dictum est, Cf. 819.; adeoque confessarius cavere
debet, ne sit nimis anxius in interrogando. Secus enim tum sibi, tum
praesertim poenitenti gravis et onerosa erit interrogatio, et proinde
etiam ipsa Confessio. — Interrogatio debet praeterea esse discreta, id
est confessarius debet interrogare cum magna prudentia, sedulo ca­
vendo, ne interroget de peccatis, quae verisimiliter non fuerunt commissa,
spectata poenitentis conditione et capacitate, etc.; ne interroget de iis,
ex quibus poenitens discat peccare, aut scandalum pati possit ; neve
interroget curiosius aut levius etiam in iis, de quibus est interrogan­
dum. — Insuper interrogatio debet esse opportuna, id est, fieri tem­
pore et modo, quo convenit. Quaedam interrogationes, si quando
faciendae videantur, faciendae sunt ante Confessionem, videlicet, a
quo tempore non sit confessus ? an absolutus fuerit ? an poenitentiam
impleverit ? an circa vitam praeteritam sit quietus ? Quaestiones aliae
circa conditionem, statum, aetatem, etc., convenientius, data occasione,
in decursu Confessionis fient ; sic ex una parte omnis suspicio curio­
sitatis et levitatis vitabitur, et ex altera facilius respondebit poenitens,
cum ipsius fiducia in confessarium magis adaucta fuerit. — Rit. Rom.
L. 607. 629., Prax. 21.; Lugo d. 16. n. 589. seqq.
822. Resolves : Valde cautus esse debet confessarius interro­
gando de materia luxuriae, praesertim cum mulieribus, adolescentibus
ct pueris, qui multo facilius scandalum pati possunt. Hinc servanda
est sedulo regula ab omnibus admissa : In materia luxuriae multo
melius est in pluribus deficere, quam in uno superabundare, ratione
integritatis Confessionis. In dubio igitur, an in tali casu interrogare
possis vel debeas, pro parte negativa semper standum erit ; minus
enim malum est deesse integritati Confessionis, quam incurrere animae
perdendae periculum. — Errant autem confessarii, qui volunt semper
indicium certum facere de peccati qualitate, sitne grave an leve, et
contorquent poenitentes, ut sciant, quali animo aut quali conscientia
hoc fecerint; hi enim multoties respondebunt quidquid casu in buccam
venerit, ita ut paulo post interrogati de eadem re, sint negaturi, quod
antea affirmaverant. Secus tamen, si videantur sufficienter instructi,
aut si dubitetur de pleno consensu tentationi praestito. Generatim,
nisi circumstantiae aliud suadeant, praesumi potest, quod poenitens
obiectum peccati, ut secundum se malum est, apprehenderit. — Errant

526

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

item qui volunt semper iudicium certum facere de numero peccatorum.
Id saepe perdifficile est, immo aliquando impossibile est numerum
tantum verisimilem definire. Satius tunc erit statum poenitentis co­
gnoscere, consuetudines, occasiones, quam eum frustra circa numerum
torquere, maxime quoad rudes et quoad actus internos, et quoad pec­
cata oris. — Errant, qui, praetextu frequentium sacrilegarum confes­
sionum, poenitentis accusationem in inquisitionem confessarii practice
immutant, nec sine scandali periculo. Falso autem, aetate hac nostra,
moderni quidam illam sacrilegarum Confessionum frequentiam gene­
ratim affirmant, ob pudorem vel negligentiam. Expertissimi ac piissimi confessarii contrarium omnino testantur.

823. Quid agere debeat confessarius in dubio de sinceritate poenitentis ? — Est regula communis, et velut axioma receptum : Cre­
dendum est poenitenti, tam pro se, quam contra se dicenti. Ratio est,
quia poenitens in sacro tribunali reus simul et testis, sui accusator
et advocatus est, et aliunde in dubio verax semper praesumendus
est. Quapropter post opportunas interrogationes confessarius poeni­
tentem negantem absolvere debet. — L. 630. 631.

824. Quid agere debeat confessarius, si cognoscat certo, peccatum
aliquod a poenitende reticeri aut negari? — Si novit extra Confes­
sionem, per se debet poenitentem negantem absolvere, quia poenitenti
pro se ct contra se dicenti credendum est ; nec per se relatio alterius
maiorem fidem facere potest, quam declaratio ipsius poenitentis; nec
proinde magis aliis, quam ipsi, confessarius credere tenetur. Etenim,
si poenitens peccatum illud commisit, praesumere debet confessarius,
illum aut sui peccati oblitum esse, aut alteri confessum, vel iustam
habere causam illud reticendi, aut relatores potius deceptos fuisse.
Si illud novit ex Confessione alterius, debet, ne Confessionis si­
gillum violetur, tantum generatim interrogare, sicut alias fecisset aut
facere debuisset; si vero poenitens interrogatus negaverit, nihil reponat,
sed, si id possit citra suspicionem, hortetur dumtaxat generaliter ad
conscientiam cum omni fiducia aperiendam. Utrum vero debeat confessarius talem poenitentem absolvere, controvertitur S. Lig., relatis
«diorum sententiis, ita concludit : « Melius meo iudicio sentit La-Croix,
quod eo casu nullo modo absolvat, sed tantum aliquid oret ad occultandam negationem absolutionis >. Suarez de Poenit. d. 32. s. 3. n. 9.
generatim docet: « Quantumcumque confessor sciat peccatum poeni­
tentia ex aliorum relatione, tenetur in hoc iudicio magis credere ipsi
poenitenti propter rationem factam ». Et generatim etiam idem docet

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

527

S. Th., qui praeterea discrimen notat inter loquentem in Confessione
de se, et de aliis. Opusc. 7. al. 12. q. 6.: « In Confessione est cre­
dendum peccatori confitenti et pro se et contra se : sed contra alium
nullo modo est ei credendum : alioquin daretur multis occasio fictae
Confessionis, et fraudulentae infamationis ». Contra vero, cum de se
loquitur poenitens, sic S. D. in 4. d. 17. q. 3. a. 3. q. 5. ad 2. :
« Quantum ad hanc cognitionem (scilicet per Confessionis manifesta­
tionem) non potest (sacerdos) maiorem certitudinem accipere, quam
ut subdito credat, quia hoc est ad subveniendum conscientiae
ipsius ; unde in foro Confessionis creditur homini et pro se et contra
se». Et sane eadem omnino valet ratio in hoc casu, ac in praece­
denti ; nec consequenter relatio alterius potest per se maiorem vim
facere, quam declaratio ipsius poenitentis. — Per se, nam si confes­
sarius certo evidenter cognoscat peccatum poenitentis e. g., quia vidit,
« non tenetur ita stare dictis poenitentis, ut non possit uti scientia
sua ad convincendum et redarguendum ipsum poenitentem ». Suarez
1. c. Praesumptio quidem cedere debet manifestae veritati. Confessarius
autem, qua est minister sacramenti, eius reverentiae prospicere debet,
qua est index, solvere aut ligare debet, prout ipsa exigit iustitia et
aequitas. — S. Th. Quodl. 1. a. 12.

825. Quid de officio ministri post Confessionem? — Duplex est
obligatio confessarii post Confessionem. Prima per accidens, quoad de­
lectus commissos reparandos. Altera per se, quoad sigillum servan­
dum. L. 618. 634.
826. Quid de obligatione corrigendi defectus circa valorem sacra­
menti in Confessione commissos? — Huiusmodi error cum gravi culpa
commissus, et supposito gravi poenitentis damno, reparandus est, etiam
cum gravi incommodo confessarii, petita prius licentia a poenitente.
Ratio est, quia confessarius ex officio et ex quasi contractu, inito cum
poenitente, tenetur rite ei administrare sacramentum. — Ob sacramentale autem sigillum, sine poenitentis venia, confessarius poenitentem
monere non potest, si nempe gravis poenitentis offensio sequeretur.
Enimvcro in casu absolutionis aut nullo modo aut invalide impartitae,
nihil reapse contra sigillum haberetur, si confessarius dicat: errorem
intercessisse, opus esse, ut iterum absolvat, etc. — Si autem error
fuerit inculpabilis, vel leviter culpabilis, confessarius obligatur quidem
ex iustitia ad poenitentis damnum reparandum et impediendum, sed
cum minore incommodo. — Poenitentis damnum facile potest repa­
rari, v. g., si poenitens statim post Confessionem Eucharistiam reci­

528

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

piat vel iterum brevi confiteatur. Quare tunc confessarius non nisi sub
levi tenetur ad damnum reparandum. — Verum in gravissimo poe­
nitentis damno, v. g., si sit in articulo mortis, vel in gravi periculo
non amplius confitendi, neque eucharistiam suscipiendi, vel extremam
unctionem, ex iustitia item tenetur confessarius, etiam notabili suo in­
commodo, poenitentem monere et errorem reparare, ratione gravissi­
mae et extremae necessitatis, in qua poenitens versatur. — L. 619. 622.
827. Quid de corrigendis erroribus circa accidentia sacramenti?
— Talis error non est reparandus extra Confessionem, si confessarius
in hoc negative tantum, etsi culpabiliter, se habuerit: ratio, quia, si
de Confessionis integritate agatur, obligatio integritatis Confessionis
directe afficit poenitentem, non confessarium, unde licet confessarius
teneatur procurare integritatem sacramenti et utilitatem poenitentis,
in Confessione, ut minister sacramenti et spiritualis medicus, ad id
tamen non amplius tenetur, finita Confessione. Neque consequenter
confessarius est causa, quod poenitens forte non confiteatur ea pec­
cata; siquidem nihil dixit, nihil fecit, quo moveatur poenitens ad ea
omittenda, sed causa est unice poenitentis oblivio aut imperitia. Mi­
nus autem adhuc urget obligatio docendi, extra Confessionem, igno­
rantem, ne sequatur materialis violatio legis. Grave autem per se est
poenitenti, ut extra Confessionem sermo de ea instituatur. Si autem
poenitens redeat ad confessionem, intra eam confessarius poenitentem
de commisso defectu prudenter monere debet. — Reparandus vero est
etiam extra Confessionem error, si positive poenitentem in errorem
induxerit; quia, ex iure naturali, quisque debet tollere causam maii,
quam positive et voluntarie posuit. Quaerenda tamen est poenitentis
venia, quam si poenitens deneget, confessarius ad nihil tenetur. — An
autem error reparandus sit, sive in Confessione, sive extra Confessio­
nem, venia prius a poenitente petita, etiam cum gravi incommodo,
vel non nisi cum levi incommodo, vel citra quodlibet incommodum,
pendet a gravi vel levi vel nulla confessarii culpa in eo errore, a gravi
vel levi vel nullo poenitentis ex eo errore detrimento, a gravamine
ipsius poenitentis in sermone de Confessione instaurando. Quae omnia
hinc inde pensanda sunt. — L. 620.; Lugo d. 22. n. 63. 75. 76.

828. Ad quid teneatur confessarius, qui indebite poenitentem a re­
stitutione facienda solvit, vel e contrario ad eam obligavit? — Si ex
malitia vel ignorantia vincibili, aut gravi negligentia solverit indebite
poenitentem, tenetur errorem corrigere; quod si non corrigat, vel
poenitens, qui secus restituisset, interea factus sit impotens ad resti­

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

;
1

529

tuendum, confessarius ipse eius loco restituere tenetur, quia ius cre­
ditoris violavit, impediendo scilicet restitutionem ei debitam. — Item
si ex malitia aut ignorantia vel negligentia gravi obligavit poenitentem ad restitutionem indebitam, tenetur ex iustitia errorem retractare;
et si poenitens iam restituit, tenetur ipsi damnum resarcire. — Si inculpabiliter aut ex levi negligentia poenitentem indebite obligavit, vel
ab obligatione solvit, tenetur ex iustitia errorem corrigere, non tamen
cum tam gravi incommodo. Ratio est, quia ex una parte quisque te­
netur ex iustitia impedire, ne sua actione etiam inculpabili pariat al­
teri damnum, quod facile praecavere potest; et aliunde ex culpa levi,
aut tantum materiali, ordinarie non oritur obligatio cum gravi incom­
modo. Si vero negligat monere, si possit sine gravi suo incommodo,
tenetur consequenter ad restitutionem. — L. 621.
Monitio, in hoc casu ut in sequenti, fieri debet, in confessione,
si poenitens ad eam redeat. Si vero poenitens non revertatur, facienda
extra confessionem est, sed prius venia a poenitente petita. Cf. 827.

829. Ad quid teneatur confessarius, qui omisit monere poenitentcm de restitutione facienda? — Tenetur monere poenitentem intra
Confessionem de obligatione cum aliquo incommodo, si nulla aut levis
tantum culpa intervenerit, saltem ratione caritatis; maiori autem cum
incommodo, si in omissione graviter peccaverit. In utroque autem casu
incommodum hoc pensandum est gravi alterius damno. — Probabilius
non tenetur restituere, etiamsi monitionem omittendo graviter pecca­
verit; ratio, quia confessarius non tenetur ex iustitia impedire damnum
eius, cui debetur restitutio. — L. 621.; Lugo d. 22. n. 67.

830. An confessarius, sine poenitentis licentia, possit extra Con­
fessionem cum eo loqui de defectu commisso in Confessione ? — R. Ne­
gative, si poenitens iam discesserit; ratio, quia monitio illa extra Con­
fessionem onerosa est poenitenti. Aliunde post absolutionem comple­
tum est indicium : nec refert, quod monitio fiat ad reparandum eius­
dem Confessionis defectum. Attamen confessarius, etiam non petita
licentia, posset ex abrupto errorem suum aperire, dicendo, v. g., se
non absolvisse ; qua ratione sane nec sigillum frangitur, nec rationa­
bilis adesse potest poenitentis offensio. — La-Croix 1776.; L. 622.

831. Quid de obligatione sigilli Confessionis? — Sigillum Con­
fessionis est religiosa obligatio servandi secretum circa ea, quae ex
Confessione sacramentali cognita sunt, aliis nempe ca neque directe
neque indirecte manifestandi, neque, extra confessionem, ipsi poeniBuccerom. lust, theol, moralis III.

530

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

tenti. — Datur strictissima obligatio inviolabiliter servandi sigillum
Confessionis. Constat l.° Ex iure naturali, et quidem triplici titulo,
nempe ex caritate, ex iustitia, ex religione. 2.° Ex iure divino posi­
tivo, saltem implicito; nam ex institutione Christi Confessio, omnibus
ex necessitate praecepti et ex necessitate medii imposita, secreta esse
debet: ergo eo ipso a Christo imposita est confessariis obligatio si­
gilli servandi. 3.° Ex iure ecclesiastico, Cone. Lateran. IV. C. 21.
Omnis utriusque sexus, etc. — Obligatio sigilli Confessionis semper
in omni casu urget, ita ut in nullo casu possibili liceat revelare quid­
quam in Confessione auditum et acceptum. Ratio manifeste patet;
quia si aliqua posset dari exceptio, semper homines timerent, ne tale
peccatum foret illa causa frangendi licite sigillum, et proinde odio­
sum evaderet sacramentum poenitentiae. Porro nulla causa boni asse­
quendi, vel mali fugiendi, istud malum odii sacramenti compensare
potest. — Obligatio sigilli oritur ex omni et sola Confessione sacramentali, quae nempe fiat cum animo se accusandi et absolutionem
obtinendi. Ex omni, quia tunc adest tota ratio praecepti ; et hoc
valet, etiamsi non collata esset absolutio quacumque de causa, cuin
Confessio fiat in ordine ad recipiendam aliquando absolutionem. Ex
sola, quia sola Confessio sacramentalis inducit sigilli obligationem,
cum alia manifestatio quaelibet nullam relationem cum sacramento
poenitentiae habeat. — L. 634. 636.; E. M.

832. Resolves : Confessio, quae scienter fit laico vel sacerdoti
iurisdictione carenti, non inducit obligationem sigilli, sed tantum se­
creti naturalis. Secus dicendum esset, si sacerdos credatur approbatus;
quia Confessio ex parte poenitentis vere est sacramentalis. — Si quis
ad confessarium accedat animo eum decipiendi, irridendi, in peccatum
pertrahendi, aliquid ab eo extorquendi, non se accusat in ordine ad
sacramentum, et proinde nulla est obligatio sigilli sacramentalis. —
Si quis conscientiam confessario aperiat sine voluntate absolutionem
suscipiendi, sed ut consilium obtineat, vel ut mandato superioris ali­
quo modo satisfaciat, urget tantummodo obligatio secreti naturalis,
quia hoc non fit in ordine ad absolutionem. — L. 640.
833. An detur parvitas materiae in sigilli violatione?—R. Ne­
gative, saltem in revelatione directa. Ratio est, quia materia, etiam le­
vissima, includit totam rationem praecepti. Saltem in revelatione di­
recta ; quia si periculum indirectae revelationis sit valde remotum seu
parum probabile, dari potest materiae levitas. Revelatio enim, si ali­
qua forte tunc sequeretur, casu et per accidens subsequi censenda

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

531

foret. Hoc tamen periculum valde remotum, res bene est diversa a
parvitate materiae. — L. 635. 640.; Lugo d. 23. n. 71.

834. An liceat uti opinione probabili in materia sigilli? — R. Negative quoad probabilitatem facti, et quoad probabilitatem iuris. Ratio,
quia non licet uti opinione probabili in praeiudicium iuris certi, quod
alter possidet. Damnum autem sequeretur poenitentis, qui a confessione
retraheretur. Et hoc damnum omnino praecavendum [est. Confessarius
igitur ad sigillum tenetur, in dubio, an aliquid dictum sit a poenitente in ordine ad Confessionem ; et ubi speculative probabile tantum
sit non violari sigillum, hoc vel illud revelando, in Confessione a poenitente manifestatum. — S. Lig. 633. haec habet: « Ante omnia...
videndum, an in hac materia sigilli sacramentalis liceat uti opinio­
nibus probabilibus... Viva... ait, neminem posse uti scientia habita ex
Confessione, nisi certum sit moraliter (aut saltem certe probabilissi­
mum) quod ex tali usu nulla eveniat Confessionis revelatio, et nullum
poenitenti gravamen. Ratio..., quia aliter probabile gravamen poenitenti inferretur, ob quod Confessio odiosa ei redderetur... Et haec
ratio valde urget... Puto omnino dicendum, non licere uti opinionibus,
ex quarum usu certum non sit moraliter, nullum poenitenti gravamen
inferri ». Et 637.: « In dubio, an aliquid sit dictum a poenitente in
ordine ad Confessionem, confessarius tenetur ad sigillum... Ratio, quia
alias redderetur odiosa Confessio, dum alioquin plura peccata, revera
in Confessione audita, ob defectum memoriae, et hallucinationem confessarii, possent impune manifestari ». — Diana tom. 1. tr. 8. init.;
Ithur.
Cas. 37. n. 35.; La-Croix 1946.
■

i
I
•

4

835. An saltem post mortem poenitentis confessarius uti possit
scientia per Confessionem acquisita? — « Obligatio huius sigilli stri­
ctissima est, ut nullo unquam casu, ullius boni consequendi, aut mali
vitandi causa, quodvis vel minimum peccatum, aut si quid aliud sub
sigillum Confessionis cadit, directe vel indirecte, ante et post mortem
confitentis, sine mortali sacrilegio revelari possit ». Laym. 1. 5. tr. 6.
c. 14. n. 2. Et Busemb. 634.: « Sigillum hoc est obligatio ad tacen­
dum etiam post mortem poenitentis ».
■IJK

j

836. An confessarius interrogatus de peccato poenitentis possit dicere: illud nescire, etiam cum iuramento? — R. Affirmative, etiamsi
instantia fiat, ut loquatur sine restrictione mentali, vel tanquam con­
fessarius. Ratio, quia reapse nescit scientia humano commercio per­
missa. Unde semper dicere poterit, et iurare etiam, se nescire, se id

532

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

dicere absque aequivocatione, vel id affirmare etiam tanquam confes­
sarium. Attamen melior semper responsio erit importunum interro­
gantem obiurgare: Quaenam interrogatio est ista, quam facis? Nam
aliquando fieri posset, ut omnes intelligerent confessarium reapse igno­
rare rem, et sic deducerent Confessionem non fuisse integram. —
L. 645. 646., H. A. 148.; S. Th. 4. d. 21. q. 3. a. 1. ad 3.
837. Quinam ad sigillum teneantur? — Tenetur primario ad
sigillum confessarius quilibet, sive verus, sive fictus, et per errorem
legitimus existimatus, et proinde etiam laicus, qui se sacerdotem fin­
geret, et Confessionem exciperet. Ratio est, quia quoties quis confi­
tetur in ordine ad sacramentum, quisquis eum audit, contrahit eo ipso
sigilli obligationem: secus enim odium sacramenti inde sequeretur.—
Tenentur secundario, qui Confessionis fiunt participes seu ii omnes
ad quos notitia Confessionis quomodocumque pervenit, sive ex ipsa
Confessione, sive ex mediis, ad illam ordinatis. Ex ipsa Confessione ;
nam res accusata ad eorum notitiam pervenit eadem occasione seu
causa, propter quam obligatio sigilli datur, scilicet, ne odium in sa­
cramentum creetur. /i.r mediis ; nam odium mediorum in finem ipsum
redundat. — L. 645, 647.

838. Resolves: Ad sigillum tenentur: l.° Interpretes adhibiti
in Confessione peragenda. 2.° Superiores, a quibus extra sacramentum
petitur facultas absolvendi vel recipiendi absolutionem a casu reser­
vato. 3.° Qui peccatum, dum quis confitetur, sive de industria, sive
etiam inculpabiliter audiant, et pariter si qui ab istis illud forte au­
dirent. 4.° Qui scribunt Confessionem rudium, vel ignorantium lin­
guam confessarii, praesertim si alio modo Confessio peragi non possit.
5.° Doctores a confessario consulti de licentia poenitentis. 6.° Ii omnes,
quibus confessarius vel alius sacrilege vel imprudenter peccata in Con­
fessione audita manifestasset. Unde de illis ne inter se colloqui possunt.
— L. 638. 647. 648.; S. Th. 4. d. 21. q. 3. a. 1. q. 3. et a. 2. ad 4.
839 /iw poenitens quoque obligetur sigillo respectu confessarii?
— Non tenetur ad sigillum sacramentale, quia obligatio sigilli est tan­
tum in favorem poenitentis. — Tenetur autem ad secretum naturale
circa ea, quae revelare nequit sine iniusto confessarii damno, aut con­
tra rationabilem eius voluntatem, vel sine iniuria et contemptu sacra­
menti. — L. 647.
An confessarius possit loqui cum poenitente de ipsius Con­
fessione f — Potest loqui in Confessione de omnibus Confessionibus

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

533

praeteritis. Ratio, quia saepe pertinet ad munera iudicis et medici,
quae habet confessarius, recolere peccata prioris Confessionis. — Po­
test etiam loqui post absolutionem antequam poenitens discedat, vel
si postea redeat. Ratio est, quia licet completum sit sacramentum,
tamen indicium adhuc moraliter perseverat. — Extra sacrum tribunal
ne ullum quidem verbum facere poenitenti potest circa ea, quae ad
eius Confessionem pertinent, sine ipsius licentia. Excipe, nisi ipse poe­
nitens prior de sua conscientia loquatur. — L. 647. 651.-653.
841. An teneatur ad sigillum, qui legit chartam in quo poenitens
Confessionem scripsit? — R. Negative per se. Ratio est, quia hoc
non est medium de se ordinatum ad Confessionem. Usquedum ergo
ex ea Confessio fiat, nondum habetur actus, quo quis se subiicit po­
testati clavium in ordine ad absolutionem ; et proinde non infert per
se obligationem sigilli sacramental is, sed tantum secreti naturalis; sub
gravi tamen per se urget, nisi de levissimis culpis agatur. — Per
se; nam per accidens potest adesse obligatio sigilli, si charta esset
aut fuisset medium necessarium ad Confessionem, v. g., si scripta
esset a muto, vel directa ad superiorem alicuius reservationis causa;
item si charta iam tradita esset sacerdoti ; maxime vero si quis eam
legeret, dum est in manu confessarii, aut in actu Confessionis, aut
amissa esset et in confessionali relicta, quia in his casibus ad Con­
fessionem pertinet: siquidem Confessio permanens esse videtur. —
L. 650.

842. An teneatur ad sigillum Confessionis doctor consultus ab
ipso pocnitente? — R. Negative saltem probabilius, si consulatur circa
Confessionem alteri faciendam ; sed tenetur tantum ad secretum na­
turale. Ratio est, quia obligatio sigilli oritur ex sola Confessione sacramentali, in qua poenitens manifestat peccata in ordine ad absolu­
tionem. Si consulatur circa Confessionem alteri faciendam : quia si
poenitens eum consulat circa Confessionem ipsimet faciendam, sigillo
tenetur, cum haec consultatio velut inchoata Confessio habenda sit. —
Suarez d. 33. s. 4.; Billuart. diss. 8. a. 3.; L. 549.; S. Th. 4. d. 21.
q. 3. a. 1. q. 2. par. Sed contra.
843. Nota: Licentia poenitentis requisita, ut confessarius loqui
possit de rebus, quae Confessionis sigillum exigunt, esse debet for­
malis et expressa. Ubera ac spontanea, neque revocata. Dari autem
potest verbo, vel scripto, vel facto ipso, si, e. g„ poenitens ipse extra
Confessionem incipiat loqui cum confessario de rebus in Confessione

534

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

dictis. L. 651. — Circa hanc quaestionem de locutione cum facultate
poenitentis duo, inquit eximius Doctor, sunt distinguenda: « Aliud
enim est, quod poenitens res semel dictas in Confessione, iterum extra
Confessionem dicat; aliud vero, quod servato eodem sigillo et eadem
scientia, det facultatem loquendi ex illa... Differentia inter hunc mo­
dum et priorem... prima est, quia facultas semper est revocabilis:
pendet enim ex voluntate dantis, quia nec contulit novam notitiam,
neque transtulit in alium aliquod ius irrevocabile. At vero, si semel
extra Confessionem dixit, quae prius in Confessione dixerat, iam illa
notitia irrevocabilis est, nec potest facere poenitens, ut postea confes­
sor tantum in Confessione sciat. Secunda, quando confessor hoc po­
steriori modo loquitur ex facultate, potest et debet dicere, se scire in
Confessione, et loqui ex licentia poenitentis, ut alter debito modo re­
cipiat ; at vero in priori modo non potest dicere se audivisse in Con­
fessione, quia non loquitur ex illa notitia, neque ex facultate respectu
illius, sed ex nova scientia. Tertia, quia tunc is qui audit obligatur
sigillo, si confessor solum loquatur ex propria facultate..., non vero
si loquatur ex nova notitia iuxta priorem modum. Quarta, quia ille
prior modus fieri potest ex mera voluntate, sine causa, quae ad sa­
cramentum vel pietatem pertineat, quia est res mere extrinseca sa­
cramento ; at vero illa facultas danda non est, neque est illa utendum,
nisi ex gravi causa vel utilitate rationabili ». De Poenit. d. 33. s. 5.;
Laymann 1. 5. tr. 6. c. 14. n. 16.; La-Croix 1. 6. p. 2. n. 1960.

844. Quodnam est sigilli obiectum f — Obiectum sigilli sunt om­
nia peccata confessa, et omnia quae ad individuam peccatorum expli­
cationem pertinent. Ratio est, quia non tantum pro peccatis, sed etiam
pro iis omnibus, quae iuvant ad ea explicanda, urget ratio sigilli, et
aliunde haec cum peccatis quid unum constituunt. — Obiectum si­
gilli est etiam quidquid in Confessione, ratione ipsius Confessionis,
manifestatum est, cuius revelatio cederet in gravamen poenitentis et
in odium sacramenti ; quia sigillum inductum est, ne ex metu reve­
lationis fideles a sacramento poenitentiae retrahantur. — L. 640.
845. Resolves: Sub sigillo Confessionis cadunt: l.° Omnes pec­
catorum circumstantiae, etiam post absolutionem declaratae; nam unum
moraliter sunt cum peccatis iam accusatis; etiam per meram igno­
rantiam declaratae; secus valde difficilis redderetur Confessio iis praesertim, qui nesciunt discernere quae sint omnino necessaria, et quae
po.-sint et debeant omitti, in Confessione proprii peccati. Immo idem
dicendum, etiam si dubium esset, utrum circumstantiae in ordine ad

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

535

Confessionem declaratae fuerint, necne. Et sic « si aliquis confiteatur,
se petiisse debitum ab uxore, licet haberet votum castitatis, non po­
test sine violatione sigilli dici, quod ille habeat votum castitatis ».
Lugo d. 23. n. 52. Omnes circumstantiae, intellige eas, quarum ma­
nifestatione unus ex tribus praedictis incommodis exoriri posset, nempe
revelatio Confessionis, gravamen poenitentis, odium sacramenti. Multa
enim dicuntur etiam ad explicanda peccata, quae per se non videntur
cadere sub sigillo, e. g., quod quis sit coniugatus, paterfamilias, ar­
tifex, mercator, sacris initiatus, parochus, gubernator, etc. Haec enim
et alia similia ut publice nota dicuntur, et tantum ut confessarius
possit rectum peccatorum indicium efformare, qui ea forte ignoret.
Lugo 1. c. n. 57. — 2.° Peccata complicis, etsi absque necessitate
cum peccato essent revelata, quia ex intrinseca Confessionis occasione
dicta sunt. Itemque obiectum peccati, si, v. g., frater confiteatur non
corripuisse fratrem ob commissum furtum. Excipe, si nullum adsit
revelationis periculum, nullum poenitentis gravamen, nullum odium in
sacramentum, e. g., si poenitens confiteatur se gavisum de homicidio
in publica platea commisso. — 3.° Poenitentiae impositae, nisi forte
sint valde leves, seu ex iis, quae pro levissimis culpis imponi solent.
— 4.° Defectus manifestati per Confessionem ad explicandam peccati
rationem, v. g., si poenitens dicat se sacros ordines cum irregulari­
tate suscepisse, eo quod sit illegitimus, etc. — Lugo d. 23. n. 59.
68.; L. 640. 641.; Suarez d. 3. s. 3. n. 5. 10.
846. An cadant sub sigillo defectus mere civiles, e. g., pauperta­
tis ; naturales, e. g., surditatis, caecitatis; morales, e. g., ignorantiae,
scrupulositatis ? — S. Alph. existimat hos omnes defectus cadere sub
sigillo, si eos defectus poenitens manifestet ad explicanda peccata;
immo etiamsi nihil conferant ad explicanda peccata; sed ad suam
conscientiam plenius explicandam; immo etiamsi innotescant confessa­
rio ex actionibus ipsius poenitentis, sive cx modo confitendi ; immo
etiamsi ita referantur a poenitente, ut ex adiunctis colligatur eos esse
communiter notos. Ratio horum omnium est, quia in primo casu ea
explicatio ingreditur ipsam naturam peccati explicandam ; in aliis vero
casibus, quia cum tales defectus, per se loquendo, sint odiosi, semper
redderet eorum manifestatio aliquo modo odiosam Confessionem, ac
gravamen semper aliquo modo resultaret pro poenitentibus, qui ideo
a Confessione retardarentur. — Hinc non cadunt sub sigillo: l.° Si
tales defectus, incidenter sive imperiinenter omnino ad Confessionem
ultro detegantur ; sine ullo nempe ordine ad peccata explicanda, ad

536

XII.

DE VzXRIIS MINISTRI OFFICIIS

conscientiam melius patefaciendam, neque ex ipsa ratione confitendi
cognoscantur. Ratio est, quia tunc ad Confessionem nihil omnino per­
tinent. 2.° Si sint defectus omnino noti et publici, et tales, quorum
manifestatio poenitenti ex se gravamen et ruborem afferre nequit, ut
est esse mendicantem, caecum, etc., neque odium in sacramentum af­
ferat, fideles ab ea avertendo vel retardando.
« Dicit autem Ronc. quod, si aliquis poenitens communiter di­
gnoscatur esse valde prolixus, inquietus, etc., in aliquo exponendo,
tunc quia clare appareret confessarium fugere, ne ab ipsius naturali
prolixitate, inquietudine, etc., taedio afficiatur, in talibus circumstan­
tiis fugere non esset fractio sigilli. Hoc probabiliter admitti potest,
si communiter pateat aliis, poenitentem illum esse timoratae conscien­
tiae, ita ut moraliter certo reputent immunem esse a gravioribus cul­
pis ». L. 644. 641.-643. E contra, si confessarius noverit, ex praece­
dentibus Confessionibus aliquem solitum esse multa peccata, vel te­
nuem dispositionem afferre, non potest se celare vel excusari ab eo
audiendo, etiam ex aliquo praetextu apparenter iusto. Ratio, quia li­
cet tunc « fuga illa ex praetextu apparenter iusto non redderet Con­
fessionem odiosam tali poenitenti, redderet tamen odiosam generaliter
Reipublicae Christianae ». L. 659.
847. An cadant sub sigillo virtutes et revelationes ? — « Distin­
guendum credo: aliquando enim praedicta dicuntur ad habendam in­
structionem a confessario, vel ad manifestandum integre conscientiae
statum; et tunc non pertinent ad materiam Confessionis, nec pertinent
ad sigillum, sed ad secretum naturale. Aliquando vero dici possunt
ad declarandum melius aliquod peccatum, v. g., ingratitudinem erga
Deum post haec, et illa dona, et beneficia Dei, vel inconstantiam in
bono post tale propositum firmum procurandae perfectionis, et simi­
lia ; et tunc credo, quod pertineant ad sigillum, cum iam sint, saltem
in obliquo, materia Confessionis, et aliunde apparet, quod poenitens
non vult illa extra Confessionem manifestare, sed retinere illa sub si­
gillo arctissimo Confessionis». Lugo d. 23. n. 58.; L. 641.

848. An violet sigillum Confessionis confessarius inquiens de de­
terminata quadam fersona, sibi confessam esse sua peccata, vel venia­
lia tantum esse confessam ; vel se absolvisse, vel simpliciter confessam
* — Si ita in genere dicat sibi talem personam confessam esse
sua peccata, vel venialia, per se loquendo, non violat sigillum Confosionis Nam nihil dicitur quod ipse poenitens non manifestaverit
publice et alii' et ipsi confessario actu ipso accedendi ad sacramen-

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

537

talem Confessionem: Confessione enim peccata manifestantur, saltem
venialia, quibus vel iusti et sancti quotidie non carent. Quare neque
ex ea manifestatione Confessio fit odiosa, neque ullum obvenit grava­
men poenitenti. Sigillum vero Confessionis non frangitur nisi vel l.° qua­
tenus poenitentis peccatum reapse manifestetur sive directe, sive indi­
recte, vel 2.° quatenus sacramentum poenitentiae odiosum fiat, vel
° quatenus aliquod poenitenti gravamen obveniat. Dicitur vero de
3.
venialibus, per se loquendo, nam non liceret certe dicere tibi confes­
sum esse venialia, si talibus dicas circumstantiis, ex quibus colligi pos­
sit alios esse nocentes vel confessos mortalia, vel alias, aut hac eadem
vice fuisse ipsum poenitentem etiam mortalia confessum, vel intelligeretur quodnam in specie veniale peccatum declaravit; ubi notandum,
quod dicendo de aliquo, quod non nisi levia afferat exclusive, potest
etiam revelari Confessio, si, e. g., postea cognoscatur fecisse secreto
plura peccata, quae consequenter nunc agnoscitur ipsum tacuisse in
Confessione. L. 638. 640.; Lugo d. 23. n. 50.; La-Croix 1972. —
Si dicat, talem poenitentem confessum esse plura venialia, vel ape­
riat aliquod veniale in particulari, iam Confessionis sigillum violat.
Idque constat ex doctrina communi theologorum, quia in violatione
directa sigilli non admittitur parvitas materiae. L. 640. — Laymann
n. 6. aperte inquit, non violari sigillum, si confessarius dicat, bene
confessum absolvisse, modo non ita loquatur ut coniici possit esse ma­
gnum peccatorem ; adde, vel etiam alias ipsum non fuisse absolutum,
vel alios absolutionem non recepisse, vel periculum sit quod serius
appareat eius Confessionem fuisse sacrilegam. — « Non frangitur si­
gillum..., si dicas, N. (ibi esse confessum, etsi in certis circumstantiis
hoc quoque periculosum sit. Immo si poenitens verbo, vel facto, v.
g., clam accedendo significaverit, se nolle sciri quod sit confessus, con­
fessarium revelare sigillum volunt Reg., Navarr., etc., et recte con­
sentiunt Sporer, etc., quia poenitens confitendo confessario extraordi­
nario veniret in suspicionem gravioris criminis ». L. 638.
849. An cadant sub sigillo peccata commissa in ipsa Confessione,
v. g., impatientiae, contumeliae in confessarium ? — R. Negative, rigorose per se, quia culpas illas poenitens non confitetur, ut patet. —
Affirmative tamen plerumque, quamvis per accidens tantum ; quia licet
peccata illa non sint per se materia sigilli, saepe tamen per accidens
revelationis periculum aliquo modo involvunt; indicium enim proba­
bile praebent, quod confessarius vel poenitentem noluerit absolvere,
vel propter culpam graviorem eum severius reprehenderit. — Non

538

ΧΠ. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

caderet autem sub sigillo furtum a poenitente in damnum ipsius con­
fessarii tempore Confessionis commissum. Immo si constaret, furem
ad confitendum venisse, ut furandi occasionem haberet, peccata ab
ipso accusata non forent materia Confessionis ; siquidem talis Con­
fessio non vera, sed simulata tantum esset. — Lugo d. 23. n. 60.;
L. 643.
850. Quomodo sigillum violetur? — Duplici modo violari potest:
° directe, revelando expresse aliquid ex sola Confessione cognitum,
l.
v. g., si dicatur: Titius hoc fecit, ita ut vel poenitens indicetur, vel
saltem poenitens probabiliter cognosci potest, ex illis quae sigillo Con
fessionis continentur, et manifestantur; 2.° indirecte, aliquid dicendo
aut faciendo, aut non dicendo, non faciendo, vi sacramentalis Confes­
sionis, ex quo quis argumentando cognoscere aut suspicari possit pec­
catum vel defectum poenitentis vi solius Confessionis cognitum, aut
ex quo poenitenti vel aliis, v. g., complicibus, possit oriri pudor, mo­
lestia, dedecus, damnum, vel quodlibet gravamen; aut odium in sa­
cramentum, unde generatim fideles a Confessione averti aut retardari
possent.
851. Resolves: Secretum Confessionis sive indirecte sive directe
violat: l.° Qui unum prae aliis, quos audivit, laudans, dicit eum sola
venialia commisisse, quia alii inde facile in suspicionem culpae mor­
talis adducuntur. — Item qui peccata ex Confessione cognita ita nar­
rat, ut audientes possint ratione aliqua coniicere vel suspicari, quinam
ea commiserint.
° Qui loquitur cum alio confessario de peccatis alicuius poeni­
2.
tentis. etiamsi is utrique eadem peccata confessus fuerit. — Qui de
peccato poenitentis, per solam Confessionem cognito, loquitur cum
aliis, qui hoc aliunde norunt, etiamsi audientes non advertant, illud
ex Confessione acceptum esse; si nempe de eo loquatur ut de re,
cuius ipse notitiam habet, minime vero si de eo loquatur, ut commu­
niter solent homines loqui de re, quae sibi primum narratur, eamque primum addiscunt. Quin immo studiosum confessarii silentium su­
spicionem aliquando ingerere posset adversus poenitentem. — Qui
narrans alicuius personae peccata, quae extra Confessionem cognovit,
addit aliquam circumstantiam cognitam ex sola Confessione, vel qui
utitur notitia Confessionis ad rem magis determinandam aut confir­
mandam.
° Qm dicit, se non absolvisse talem, eum remisisse ad tale tem­
3.
po·', xel nondum absolvisse, vel nondum expletam esse Confessionem;

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

539

quia longa Confessio denotat ordinarie multa peccata, aut indispositionem poenitentis. — Item qui de Titio, cognito ut fure, dicit, eum
sua furta cum contritione magna sibi confessum esse. — Qui alta voce,
aut alio modo a circumstantibus intelligibili, arguit poenitentem ; hoc
enim et grave est poenitenti, et aliis suspicionem ingerit, illum gravia
peccata confessum esse; a fortiori autem, si nimis vocem extollendo
repeteret peccata poenitentis, aut de eorum circumstantiis interrogaret.
4. ° Qui, auditis paucorum Confessionibus, dicit, se tale peccatum
audivisse, licet celet personam ; singuli enim ex illa revelatione ali­
quid suspicionis contra se patiuntur. — Qui diceret, se in tali mo­
nasterio audivisse peccatum grave, etiamsi non nominaret personam ;
quia singuli religiosi illius conventus detrimentum patiuntur. — A for­
tiori violaret sigillum qui diceret, in conventu illo talia peccata com­
mitti. Secus autem si diceret, se audivisse peccatum grave alicuius
religiosi in genere, quin nominaret ipsius ordinem, quia neque est re­
velatio sigilli, neque redundat in gravamen poenitentis, nec alicuius
ordinis, cum inter varios ordines non desint aliqui minus boni religiosi.
5. ° Qui poenitentem post Confessionem oculo torvo aspicit, non
eum alloquitur, sicut prius facere solebat, et ostendit verbis duriori­
bus, gestibus, aut tota agendi ratione, se recordari de eius peccatis,
de iis actu cogitare, et eum minoris quam antea facere. — L. 654.
655. 657.

852. An violet sigillum confessarius, qui poenitenti indisposito
schedulam Confessionis denegat? — R. Affirmative, quoties denegat
schedulam poenitenti extra Confessionem eam petenti. Ratio est, quia
utitur notitia Confessionis ad exterius agendum, et quidem cum ma­
gno poenitentis gravamine. — Si poenitens indispositus schedulam
intra Confessionem petat, quando solet dari, vel a superioribus poe­
nitentis exigitur, negat Lugo cum aliis, quia confessarius nihil dicit,
sed solum non approbat positivo testimonio illam Confessionem, ad
quod non tenetur. Γ). 23. n. 87. Sed probabilius et communius affir­
mant dd., quia ex denegatione schedulae notum aliis fit, poenitentem
non esse rite confessum nec absolutum, ideoque erit indirecta sigilli
violatio. Elbel 492. ; Sporer 839.; L. 639. — Negative autem, si poe­
nitens petat schedulam in Confessione extra praefatas circumstantias,
seu quando non solet omnibus dari, vel a superioribus non exigitur.
Ratio est, quia tunc confessarius nihil dicens, se habet mere negative,
et non approbat illam Confessionem testimonio positivo, ad quod non
tenetur. Aliunde poenitens non compellitur necessitate declarandi aliis,

540

XII.

DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

se non fuisse absolutum ; unde si hoc dicat, ipse suam indispositionem
patefacit, non vero confessarius. Lugo d. 23. n. 87. — Interdum ta­
men potest confessarius etiam poenitenti indisposito dare schedulam
Confessionis ob varia incommoda, quae ex eius denegatione seque­
rentur; nec tunc cooperabitur sacrilegio poenitentis, qui forte hoc Con­
fessionis testimonio utetur ad sacramentum vivorum, v..g., euchari­
stiam vel matrimonium in statu peccati recipiendum ; ratio, quia id
suae malitiae poenitens tribuere debebit. Elbel 492. — Negative etiam,
quoties poenitens simulatam Confessionem fecit, v. g., ad poenam fu­
giendam, infamiam vitandam. Non enim frangitur sigillum, sive sche­
dula denegetur intra, sive extra Confessionem. Ratio est, quia sigil­
lum oritur ex sola Confessione sacramentali, quae hic nullo modo ha­
betur. Nec generatim potest confessarius talibus schedulam concedere,
quia sine ratione sufficienti eorum futuro sacrilegio cooperaretur. Prae­
terea falsum assereret, nempe ipsos fuisse confessos, quod verum non
est. Lugo d. 23. n. 87.; Elbel 494.

853. Quid agere debeat confessarius detegens poenitcntem esse sur­
dum ? — Si surditatem advertat in principio Confessionis, imponere
poenitenti debet, ut tempore et loco opportuno redeat. — Si in de­
cursu Confessionis id deprehendat, generatim non potest alta voce
poenitenti imponere ut redeat, ne aliis ingerat suspicionem, illum de
materia gravi confessum fuisse ; sed audiat peccata, quo meliori modo
potest, et, praetermissis interrogationibus, impertiatur poenitenti abso­
lutionem modo absoluto, si eum dispositum indicet, vel conditionatam
si de dispositione dubitet; ct poenitentiam levem ei imponat, ne alii
eum graviter peccasse existiment. — L. 644.
854. In possit confessarius monere complicem de licentia poeni­
tentis, vel alium ad complicem corrigendum? — R. Affirmative. Ratio
est, quia complex ex Confessione alterius complicis nullum ius acqui­
rit ad sigillum sacramentale ; hoc enim sigillum institutum est in fa­
vorem poenitendum tantum ; et proinde ius secreti acquiritur illi soli,
qui illud committit. — Ordinarie tamen non expedit, ut confessarius
talem licentiam petat; sed satius erit, poenitentem inducere ad id extra
Confessionem sibi aperiendum; immo melius etiam erit, ut ipse poenitens rem deferat alteri, qui malo remedium afferre queat. — L. 640.
641.; S. Th. Opusc. 12. q. 6.
855. .In fossil confessarius Communionem negare poenitenti, cui
pr;us absolut onem negavit, si hic ad sacram mensam accedat? _

541

I

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

I
I

R. Negative, etiamsi occulte petat, quia confessarius notitia Confessionis ad agendum externe contra poenitentem uti nequit. « Haec sententia hodie omnino tenenda est ex Decr. Innoc. XI. ». L. 658.

B
il
B

856. An frangat sigillum, qui dicit tale vitium regnare in civilate vel Pago, aut ibi gravia crimina committi? — R. Affirmative, si
locus sit satis angustus, v. g., si non constet tribus hominum millibus
circiter. « Ratio, quia licet tunc non reveletur persona; tamen cum
revelatio emanet in infamiam totius communitatis, redundat etiam in
gravamen poenitentis, qui illius communitatis est membrum, et ideo
ex tali revelatione redderetur ei odiosa Confessio ». L. 654. Secus,
si oppidum sit amplum, et crimina publica saepius ibi patrentur. L. 654.

B
B
■
jp
/II
r
|
B

857. An praedicatores uti possint notitia Confessionis ad loquendum
de iis, de quibus non cogitassent, nisi Confessiones audivissent? —
R. Affirmative, secluso revelationis periculo, et poenitendum gravamine. Ratio est, quia nulla tunc habetur sigilli violatio. Sed, ut patet,
generatim tantum et indeterminate id facere possunt, neque addendo
se audiisse in Confessionibus. Quare cavendum omnino est, ne loquantur publice de peccatis omnino particularibus unius vel alterius poenitentis praesertim si sermonem habeant coram aliqua parva commu·
nitate, v. g., in monasterio monialium; quia tunc facile exoriri revelatio, et gravamen induci posset. — Elbel 525. ; L. 654.

ili
III
III
||
||
Ii
ÎII
I

?
\

L

*

858. An sacerdos, qui ex Confessione novit sibi parari insidias,
possit fugere, aut alio modo damnum praecavere ? — R. Affirmative,
si ex tali cautione minime manifestetur aliis peccatum accusatum, nec
ullum gravamen poenitenti afferatur. — Si fugere nequeat quin aliquo
modo manifestet peccatum aliquod accusatum fuisse a poenitente, tunc
plures adhuc affirmant ; quia revelare confessionem peccati non est re­
velare peccatum: et quidem in hoc casu apertum est, non oriri ex
Confessione notitiam peccati ; sed e contra e certa notitia peccati cogni­
tionem procedere Confessionis peccati. Castro Pal. tr. 23. p. 19. § 3.
n. 18. Sed alii, quorum sententiam sequor, ait S. L., negant, et omnino
negandum videtur. Ratio est, quia positis talibus circumstantiis, nempe
scientiae aliorum criminis, et Confessionis poenitentis, fuga illa esset
vera revelatio, licet indirecta, non solum Confessionis factae, sed etiam
peccati confessi ; et licet confessarius fugam simularet ex aliquo prae­
textu, semper tamen rationabilem suspicionem peccati declarati prae­
beret. — Ad ea ergo pericula effugienda, vel ex licentia poenitentis,

I'
I

d

542

XII. - DE VARIIS MINISTRI OFFICIIS

vel aliis modis obviari debet absque ea indirecta sigilli fractione. —
Lugo d. 23. n. 108. seqq., L. 659.
859. An superiores uti possint notitia Confessionis ad guberna­
tionem externam, si nullo modo appareat quod ex illa notitia se di­
rigant? — R. Negative. Ratio est, quia evidenter hoc cederet in
gravamen poenitentium. Insuper, si fideles nossent talem doctrinam
passim doceri, a Confessione retraherentur. Constat etiam ex variis
Decretis SS. Pontificum, praesertim Clem. VIII. 26. Maii 1594. pro
regularibus. Quamvis autem hoc Decretum latum fuerit pro regula­
ribus, ad omnes superiores extendi debet, cum eadem ratio, quae urget
pro regularibus, etiam pro saecularibus valeat. Constat etiam ex Decr.
S. I. C. edito auctoritate Innocentii XI. anni 1682. — L. 656. 657.
670.; Lugo d. 23. n. 98.; La-Croix 1977.; E. M.

860. An saltem quandoque, vel quandonam confessarius uti possit
notitia Confessionis? — Iuxta omnes theologos id potest in sequen­
tibus casibus : 1.° ad orandum pro poenitente, vel benignius erga
ipsum agendum ; 2.° ad consulendos libros, vel sapientes, prudenter
tamen, secluso revelationis periculo ; 3.° ad se dirigendum per expe­
rientiam ex Confessionibus acquisitam, v. g., ad rigorem temperan­
dum, et ad se dirigendum ex Confessione unius ad alios prudenter
interrogandos, vel instruendos, nullam dando prioris Confessionis su­
spicionem ; 4.° ad reformandos proprios mores, ad corrigendos pro­
prios defectus, aut ad melius fungendum suo officio, v. g. ad socor­
diam exuendam, diligentius generatim in subditos invigilandum, seclusa
tamen in particulari casu revelationis suspicione, et quolibet poeni­
tentis gravamine ac odio in Confessionem, quia quisque tenetur defe­
ctus suos corrigere statim ac ad eos advertit; nec potest ullus poenitens
rationabiliter offendi, quod confessarius ob audita in Confessione vitam
suam in melius mutet ; cum nullo omnino eius incommodo et grava­
mine. 5.° Idem quidem licet in aliis similibus casibus, cum iisdem
semper restrictionibus, quod nulla habeatur Confessionis revelatio^
nullum poenitentis gravamen, nullum odium in Confessionem. —
L. 657.

DE ΝΛΤ., MAT. ET FORMA, MIN. ET SUBIECTO EXTR. UNCT.

543

DE EXTREMA UNCTIONE
DE NATURA, MATERIA ET FORMA, MINISTRO ET SUBIECTO
EXTREMAE UNCTIONIS
861. Quid, sit extrema unctio? — Extrema Unctio sic dicta est,
quia omnium sacrarum unctionum, quas Dominus Salvator noster Ec­
clesiae suae commendavit, ultima administranda sit. Cat. Rom. 3. —
Extrema unctio est sacramentum N. L. a Christo Domino institutum,
et a B. lacobo Apost. promulgatum, quo per olei unctionem et sa­
cerdotis orationem confertur adultis aegrotis, vita periclitantibus, salus
animae, et aliquando etiam sanitas corporis. lac. Ep. 14., 15.; Trid.
s. 7. c. 1., s. 14. de E. U. C. 1. c. 1. 2. ; Flor. Decr. pro Arm. ; L. 706. ;
Decr. S. O. Lamentabili 3. Iui. 1907. pr. 48.; S. Th. S. q. 29. a. 1.
3., 4. d. 23. q. 1. a. 1.; E. M.

862. Quinam sint effectus extremae unctionis ? — Conferre gra­
tiam. — Remittere peccata venialia, et etiam mortalia, si adsint, eorumque habeatur saltem attritio, si nec conteri nec confiteri quis possit.
Sacramentum hoc complementum est poenitentiae : est enim praecipue
institutum ad abstergendas peccatorum reliquias. « Sed quia, cum in
anima reperitur peccatum, non possunt tolli reliquiae, nisi prius tol­
latur peccatum : ideoque ex consequenti hoc sacramentum peccatum
aufert ». L. 731. Unde sacramentum est primario vivorum, secundario
mortuorum. Quare Confessio vel contritio praecedere, per se, debet,
si infirmus in mortali versetur. — Peccati reliquias abstergere et aegroti
animam alleviare et confirmare. — Peccati reliquiae sunt non solum
poenae peccatis debitae, sed etiam animi anxietas et timor, languor
et torpor ad bonum. Quare huius sacramenti effectus est infirmi cor­
roboratio contra daemonis tentationes, animi alleviatio et erectio spe
divinae bonitatis et misericordiae. — Sanitatem corporis interdum, ubi
saluti animae expedierit, restituere, naturales causas adiuvando. Errant
ergo, qui hoc sacramentum non recipiunt, nisi cum morbus ita inva­
luit, ut citra miraculum sanari non possint. — lac. 1. c.; Trid. s. 14.
de E. U. C. 2. c. 2.; Flor. Decr. pro Arm.; Cat. Rom. η. 5.-7. 9.
12. 14.-16.; L. 714, 716. 731.; Billuart art. 7.; S. Th. S. q. 29. a. 1.
ad 2. ad 3., a. 2., q. 30., q. 32.

544

DE NAT., MAT. ET FORMA, MIN. ET SUBIECTO EXTR. UNCT.

863. An extrema unctio gratiam conferat in singulis unctionibus,
vel non nisi omnibus absolutis? — Controvertitur, et utraque sententia
S. Alphonse» probabilis est. Ratio est, quia unaquaeque unctio sua ma­
teria et forma absolvitur: ex omnibus vero una tandem unctio coa­
lescit. L. 707., H. A. tr. 17. n. 3. Sed S. Th. S. q. 30. a. 1. ad 3.
« in ultima unctione, ait, gratia confertur ». — Verum <s certum est
hoc sacramentum unum esse; licet enim plures sint unctiones, omnes
tamen pertinent ad unam significationem interioris medelae ». L. 706.
— S. Th. S. q. 29. a. 2.; Bened. XIV. de Syn. 1. 8. c. 3.; Cat.
Rom. η. 4.
864. Quaenam sit extremae unctionis materia? — Materna remota
huius sacramenti necessario est oleum olivarum, quod non tantum ad
liceitatem, sed etiam ad validitatem ab Episcopo benedictum esse debet,
extrema etiam urgente necessitate. Trid. s. 14. C. 1.; Flor. Decr. pro
Arm.; S. I. C. 13. lan. 1665., 14. Sept. 1842., 10. Ian. 1850.,
15. Maii 1878. Ab Episcopo, nempe a dioecesano, vel, Sede vacante,
ab alio Episcopo vicino, in Coena Domini, oleum infirmorum, sicut
oleum catechumenorum et chrisma, est singulis annis renovandum,
non tamen ad validitatem sacramenti, ex Clem. VIII. praecepto, et ex
Rit. Rom. de Extr. Unet. Idque probabilius grave est. Attamen, si
novum oleum haberi non possit, antiquo uti licitum est. L. 708. Americae Latinae concessum est a Leone XIII. C. Trans oceanum, « ut
adhiberi possint sacra olea etiam antiqua, non tamen ultra quatuor
annos, dummodo corrupta ne sint, et peracta omni diligentia nova
vel recentiora sacra olea haberi nequeant ». Si forte autem intra an­
num oleum benedictum deficere videatur, neque aliud benedictum
haberi possit, modico oleo non benedicto in minori quantitate super­
infuso, reparari potest. Rit. Rom. Idque pluries, licet in fine maior
fuerit addita quantitas, quam fuerit illa ab Episcopo benedicta, quae
erat ab initio. Benedictum; an debeat esse benedictum in ordine ad
extremam unctionem, controvertitur. Alii probabiliter negant, quia
Ecclesia nihil aliud exigit nisi ut sit ab Episcopo benedictum. Alii
probabiliter affirmant, quia speciali benedictione deputandum est ad
extremae unctionis sacramentum. In praxi tamen tutius tenendum,
excepto necessitatis casu, in quo postquam aliud oleum catechume­
norum, vel chrisma fuerit adhibitum, quod in sacramento confirma­
tionis et m caeremoniis baptismi adhibetur, si postea oleum infirmo­
rum haberi possit, sacramentum est iterandum. Benedictum. Simplex
presbyter ex concessione Summi Pontificis potest huiusmodi oleum

DE NAT., MAT. ET FORMA, MIN. ET SUBIECTO EXTR. UNCT.

θ45

benedicere, ut constat ex usu Ecclesiae graecae. Bened. XIV. de Syn.
1. 8. c. 1. n. 4.
Conservandum oleum est in loco nitido et decenter ornato, in
vase argenteo seu stanneo, Rit. Rom. de Sacr. extr. unet., nempe in
ecclesia vel sacristia, vel etiam domi, si parochi domus multum ab
ecclesia distet, S. R. C. 16. Dec. 1826. n. 2650.
Materia proxima est unctio, quinque praecipue corporis partium,
videlicet oculorum, aurium, narium, oris, manuum, vel, si quis aliquo
eorum careat, partis ei proximae, licet eo a nativitate careat. An
autem omnes istae unctiones necessariae sint, necessitate sacramenti,
an una tantum, forma universali omnes sensus complectente, sufficiat
controvertitur, et utraque sententia probabilis est; et in praxi, extra
casum necessitatis, pro sententia standum est affirmante omnium ne­
cessitatem. Resolutio tamen S. Officii de unica forma, licet in casu
necessitatis, unicae videtur favere unctioni. Cf. 869. Neque vero ordo
inter varias partium unctiones; neque in sensibus geminis unctio utriusque
necessaria est ad sacramentum ; sed tantum ex praecepto servanda est
extra necessitatis casum. Praeterea, nisi aliud ferat usus loci, ungendi sunt
pedes et renes, sed renes tantum virorum, modo commode possint mo­
veri. Alicubi omittitur in viris religiosis unctio renum. Ubi tamen non est
in usu, introducatur, si fieri potest. S. R. C. 14. Aug. 1858. Ac nun­
quam praetermitti potest, nisi in casibus particularibus, adhibitis cau­
telis, decentiae satis consuli aliter nequeat. S. O. 15. Maii 1S78.
Graeci ungunt frontem, mentum, ambas genas, pectus, manus et pedes.
— Trid. s. 14. C. 1. c. 3.; Flor. Decr. pro Arm.; Rit. Rom. de Sacr.
Extr. Unct. ; Cat. Rom. n. 5. 10.; Bened. XIV. de Syn. 1. 8. c. 1.
n. 4., c. 3.; L. 707. 710. 732.; S. Th. S. q. 29. a. 4. 6., q. 32.
a. 5.-7. ; E. M.
865. Quaenam sit extremae unctionis forma ? — Forma est :
« Per istam sanctam unctionem, et suam piissimam misericordiam,
indulgeat tibi Dominus quidquid per visum, sive auditum, etc. deli­
quisti. Amen». Rit. Rom. de Sacr. Extr. Unct.; Flor. Decr. pro
Arm. Essentialia certo sunt: Per istam unctionem, quibus actio sacramentalis significatur: Indulgeat tibi Dominus, quibus generaliter ex­
primitur effectus sacramentalis ; verius etiam, quando ordinario modo
confertur, extra casum necessitatis, Cf. 869., Quidquid per visum, etc.
deliquisti, quibus specialis huius sacramenti effectus continetur: et in
casu verae necessitatis, unica adhibita unctione et forma, quidquid deli­
quisti. Essentialia e contra verius non sunt; Per suam misericordiam ;
BuccERONI.

Inst. theoL moralis III.

35

546

DE NAT., MAT. ET FORMA, MIN. ET SUBIECTO EXTR. UNCT.

nam verbo, Indulgeat tibi Deus, tacite comprehenduntur; nec certo
illa: Sanctam, Piissimam, Arnen, quae neque actionem neque effectum
sacramentalem significant. Essentialia omittere grave est, accidentalia
leve vel grave prout omissio levis vel notabilis sit. Quare grave est
omittere per suam misericordiam ; leve vero omittere sanctam, vel
piissimam vel amen. Forma E. U. deprecatoria essentialiter est. Rit.
Rom. 1. c. Quare, si indicativo vel imperativo modo proferatur, ex
communiori sententia irrita est. — Flor. Decr. pro Arm.; Trid. s. 14.
de E. U. C. 1.; Bened. XIV. de Syn. 1. 8. c. 2.; L. 710. 711.; S. Th.
S. q. 29. a. 7. 8. 9.
« Etsi aliqui nonnulla verba immutant, cum, pro Indulgeat tibi
Deus, ponunt Remittat vel Parcat ; interdum etiam, Sanet quidquid
commisisti ; tamen, quia nulla fit sententiae immutatio, constat eandem
ab omnibus formam religiose servari ». Cat. Rom. n. 6. Cf. hic 869.

866. Quinam sit minister extremae unctionis? — Minister E. U.
est sacerdos. Quivis sacerdos valide eam confert ; licite solus parochus
loci in quo quis infirmatur ; qui eam confert etiam clericis, non tamen
regularibus, et qui regularium privilegiis fruuntur. Regularibus enim
confert proprius praelatus. S. Pius V. C. Immarcescibilem a. 1567.
Episcopus eligit ipse a quo malit ungi, sive Sacristam, i. e. maiorem
Capituli sui Dignitatem, sive Curatum. Caerem. Episc. C. 38. § 4.;
S. C. C. 7. lun. 1760., 24. Mart. 1873., A. S. S. v. 8. p. 202. seqq.
— Quilibet vero sacerdos probabilius potest licite etiam hoc sacra­
mentum ministrare ex consensu parochi rationabiliter praesumpto.
Non videtur enim cum tanto rigore procedendum, ubi agatur de mera
delegatione ad liceitatem, et nullo modo ad validitatem sacramenti.
— Valide eam conferunt sive unus sacerdos sive plures ; et isti sive
simul varias perficiant unctiones, unus unam partem, alius aliam inun­
gendo et pronunciando formam illi unctioni respondentem, sive suc­
cessive, si nempe unus incipiat unctiones et alter eas prosequatur;
sed grave est extra casum necessitatis, nempe vel infirmi mox mori­
turi, vel quia, unctionibus inceptis et nondum absolutis, minister de­
ficiat. Quod si contingat, alter minister unctiones nondum peractas
perficere debet, peractas vero neque sub conditione repetere, nisi no­
tabilis intercedat mora, nempe horae quadrantis; quare post quadrantem
sub conditione repeti debent. — In Ecclesia autem Graeca septem
vel tres saltem sacerdotes ungunt infirmum. Bened. XIV. de Syn. 1. 8.
c. 4. n. 8. — lac. Ep. Cath. 5., 14.; Trid. s. 14. C. 1. 3. c. 4.; Flor.
Decr. pro Arm.; L. 722. 723. 724.; S. Th. S. q. 29. a. 2. ad 3.,
q. 31.; Cat. Rom. n. 13.; Bened. XIV, de Syn. 1. 8. c. 4.; E. M.

DE NAT., MAT. ET FORMA, MIN. ET SUBIECTO EXTR. UNCT.

547

867. Quomodo peragendae sint unctiones? — Ad validitatem quod
spectat, pars debet esse vere uncta, ungere autem est oleo linire, quare
si oleum tantum distilletur unctio nulla est; utrum vero sufficiat una
olei gutta controvertitur. Ceterum sufficit intingere in oleo, in singulis
unctionibus, extremum digiti et ungere. L. 709. — Omnes sensus inun­
gendi sunt et quidem continue. Ratio, quia probabile est ex omnibus
unam unctionem coalescere, et omnibus absolutis gratiam conferri ;
longiori vero mora interiecta inter unam et aliam unctionem, iam
moralis unio non servatur et sacramentum dubium evadit. — Ad liceitatem quod attinet, unctio fieri debet pollice, et leve est, non alio
digito ; nec virgula vel penicillo, etsi id usus habeat, nisi ex neces­
sitatis causa, si, v. g. infirmus contagioso morbo laboret ; S. R. C.
9. Maii 1857. Portus Aloysii ad 2.; Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. 19.;
L. 710. Excepta item necessitatis causa, neque in baptismo licet vir­
gulam seu penicillum adhibere, S. R. C. 31. Aug. 1872. n. 3276. —
Unctiones fieri debent in figuram crucis, et iterum leve est, L. 728.;
et praescripto ordine, quod alii grave, alii per se leve reputant, cum
agatur tantum de accidentali quodam modo, L. 710.; et in sensibus
geminis, quod grave est, et a dextero incipiendum ; neque forma ab­
solvenda est antequam huiusmodi paria membra sint peruncta, quod
leve videtur. Rit. Rom. de Sacr. extr. unet.; L. 711.; S. Th. S. q. 29.
a. 2., q. 32. a. 5.; E. M.
868. Nota : Incipit unctio ab oculis. Ut commode inungantur,
debent claudi, et unctio fieri super ambas palpebras. Si claudi non
possint, unctio fiat in superciliis, iuxta angulos oculorum, ut habet
perantiquum Rituale Catalanense. — Veniunt aures, quae unguntur
in lobulo vel ima auricula ; non in helice vel in alveo eiusdem, idque
ut facilius tergi possint. — Nares; ungantur narices foris, quae sunt
nasi alae laterales, ad evitandam sternutationem, (piae aliter faciendo
facile oriretur. — Os, compressis labiis: hic una debet esse unctio,
atque ideo sunt labia unienda ut facilius fieri possit; sed, si hoc non
posset obtineri, satis erit, ut labium inferius vel superius ungatur ;
sunt tamen qui adhuc utrumque inungunt. — Manus; fit unctio in
media palma utriusque manus, vel in alia parte viciniori, si aliter non
possit, interius tamen ; nam in exteriori manus parte soli sacerdotes
et Episcopi ungi debent. — Pedes ; fit unctio ad metatarsum (vulgo
collo del piede\ iuxta S. Carolum fit in plantis, quia nimirum iis uti­
mur ad ambulandum. Ceterum satis erit si ea pars ungatur pedum,
quae commode potest ; nec refert, si ambo ungi non possunt causa

548

DE NAT., MAT. ET FORMA, MIN. ET SUBIECTO EXTR. UNCT.

morbi, vel difficultatis, vel quia unus est obtruncatus; nam haec unctio
est tantum pars integrans. Et sane pedes cadunt sub sensu tactus. —
Renum unctio licet omittatur, salva tamen remanet sacramenti essentia.
Renes enim sub aliis omnibus quinque sensibus cadunt, qui ex S. Th.
S. q. 32. a. 6. sunt uti principia agendi, ita principia peccandi. —
Quaelibet pars bombacii vel rei similis praeparatae ad abstergendas
partes inunctas inservit pro utroque membro inuncto. Sacerdos digi­
tum pollicem, quo unxit, medulla panis bene fricat, et aqua abluit in
aliquo vase ad id parato, tum manutergio abstergit; ablutionem au­
tem aquae cum micis et floccis bombacii ad abstergendum adhibitis
refert in Sacrarium. Aliqui tamen solent haec omnia ad comburendum
tradere in ipsa domo infirmi, et solum ad Sacrarium deferre bombacium aut stuppam perunctam. — Trid. s. 14. c. 3. ; Bened. XIV.de
Syn. 1. 8. c. 3.; L. 711. 730; E. M.

869. An liceat aliquando extremam unctionem ministrare unica
forma et unica unctione ? — Si fericulum adsit imminentis mortis, licet
unctiones omnes peragere sub unica formula : « Per istam sanctam
unctionem et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi Deus quid­
quid deliquisti per visum (dum inungit oculos), auditum (dum inungit
aures) », etc., praemittendo verbum deliquisti, ne eo postposito, si
interim infirmus moriatur, irritae prorsus fuerint peractae unctiones.
Quin immo, mox imminente morte, satis erit unica unctio in fronte,
vel pectore, vel scapulis his verbis quidquid PER SENSUS deliquisti,
vel melius exprimendo sensus sic: Per istam S. U. etc., indulgeat
tibi Deus quidquid deliquisti fer sensus, visum, auditum, gustum,
odoratum et tactum. Ac « in casu verae necessitatis sufficit forma: Per
istam sanctam unctionem indulgeat tibi Dominus quidquid deliquisti.
Arnen ». S. O. 25. Apr. 1906. Et consequenter sufficit etiam unica
unctio. — L. 710.; Bened. XIV. de Syn. 1. 8. c. 3. A. S. S. v. 33.
fasc. 7.
870. Quid de variis caeremoniis et frecibus fraescriftis? — Grave
est. sine urgente necessitate, omittere orationes a Rit. Rom. praescri­
ptas, et si omissae fuerint ob periculum instantis mortis, postea, si
tempus suppetat, dicendae erunt. Orationes, quae praecedunt unctio­
nes. Psalmi et Litaniat non a ministro, sed ab adstantibus dicendae
sunt, quia ex Rituali etiam Ambrosiano de consilio tantum, et non
de praecepto dicenda sunt. S. R. C. 20. lun. 1902. — Grave item
est. citra necessitatem sacramentum hoc sine superpelliceo et stola
Leve vero est ipsum ministrare sine lumine, sine mi-

DE NAT., MAT. ET FORMA, MIN. ET SUBIECTO EXTR. UNCT.

549

nistro, vel foemina ministrante. Inxta plures tamen neque leve est
ministrare sine lumine, vel nullum adhibere ministrum. — Si clericus
aut laicus inveniri facile nequeat, sacerdos solus omnes peragat cae­
remonias, et orationibus ipsemet respondeat. — Rit. Rom. h. t. ;
L. 724.-728. ; E. M.
Non possunt parochi pro sua commoditate apud se in domibus
suis retinere sanctum oleum infirmorum, excepto tamen casu magnae
distantiae ab ecclesia, quo in casu, omnino servanda etiam domi ru­
brica quoad honestam et decentem tutamque custodiam. S. R. C.
31. Aug. 1872. ad 5. n. 3276., 15. Nov. 1890. Comp, ad 2. η. 3739.,
23. lun. 1892. ad 7. Laud. η. 3779.

871. Quisnam sit subiectum extremae unctionis ? — Subiectum
E. U. est homo baptizatus, qui ad usum pervenerit rationis, et ae­
grotus in probabili mortis periculo, ex morbo, partu difficili, vulnere
accepto, veneno, senio, licet nondum communicaverit, licet sit mutus,
surdus, caecus a nativitate; licet sit amens, si habeat lucida inter­
valla, licet sit delirans, vel sensibus destitutus, si antea sacramentum
petierit vel petiturus fuisset, si de hoc cogitasset, et omnis abest in
sacramentum irreverentia. — Quare invalide datur sanis praelium ini­
turis, capite damnatis; infantibus nondum rationis usum adeptis, vel
quasi infantibus, nempe idiotis et amentibus a nativitate; aegrotis
extra praedictum periculum. — Semel autem tantum danda est in
eadem infirmitate et periculo; si infirmitas sit diuturna, et periculum
saltem probabiliter evaserit, novo instante periculo, iterum dari potest;
et debet, si certum sit novum periculum. — Trid. s. 14. Doctr. de
Sacr. E. U. C. 3. ; Decr. pro Arm. ; Rit. Rom. de Sacr. E. U.; Be­
ned. XIV. C. Ex quo primum, de Syn. 1. 8. c. 5.-8. ; Suarez d. 4.
s. 2.; L. 713.-721. 732.; S. Th. 4. d. 23. q. 2. a. 4. q. 2., S. q. 32.,
q. 33.; Cat. Rom. n. 9. 11.; E. M.

>

872. An adsit gravis obligatio recipiendi extremam unctionem ? —
Nullum adest de hac re praeceptum. Quare remoto contemptu, scan­
dalo, periculo certaminis cum daemone, qui eam non recipit, graviter
non peccat. L. 733. ; S. Th. 3. p. q. 65. a. 4. Verum parochus pro­
prius tenetur nihilominus ex officio ministrare, et consequenter graviter
peccat, nisi gravi aliqua causa excusetur, petentibus eam non conferens, vel differens usquedum infirmus, desperata valetudine, sensibus
destituatur. Sic enim infirmus caret uberiori fructu, quem percepisset,
privatur spiritualibus viribus ad resistendum daemoni, et ad perfe­
renda morbi incommoda; si in mortali esset, attritionem concipiens

550

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

gratiam assequutus esset ; et si tempore congruo data fuisset, potuisset
etiam consequi corporalem sanitatem. — Datur ex consuetudine post
Viaticum, sed ante illud dari potest. S. R. C. 8. Mart. 1879. n. 3486.
— Rit. Rom. de Sacr, E. U.; Cat. Rom. 9.; La-Croix 2120.; L. 714,
716. 728. 729.

DE ORDINE
I. — DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

873. Quid sit ordo? — Ordo dupliciter sumi potest, pro ordi­
natione, seu illa actione, per quam sacra potestas tribuitur, et pro
ipso ordine, seu sacra potestate, ordinationis effectu. « Nomen ordinis,
ait S. Th. s. q. 34. a. 2. ad 4., dupliciter accipitur. Quandoque enim
significat ipsam relationem ; et sic est tam in inferiori quam in supe­
riori..., et sic non accipitur hic. Quandoque autem accipitur pro ipso
gradu, qui ordinem primo modo acceptum facit. Et quia ratio ordinis
invenitur, ubi primo aliquid superius altero occurrit: ideo hic gradus
eminens per potestatem spiritualem ordo nominatur ». — Ordo, sive
ordinatio, est sacramentum N. L., quo traditur spiritualis potestas, in
ordine ad eucharistiam, et confertur gratia ad munera ecclesiastica
rite obeunda. Ordo vero, effectus sacramenti, est praedicta spiritualis
potestas, quae tribuitur ordinato. Varii quidem sunt ordines, sed per
omnes in sacerdotium, adeoque in altaris ministerium tenditur. Quare
una est omnium potestas, cuius pars singulis tribuitur, et unum inde
ex omnibus habetur sacramentum. « Tota enim plenitudo sacramenti
huius est in uno ordine, scilicet sacerdotio, sed in aliis est quaedam
participatio ordinis... Et ideo omnes ordines sunt unum sacramen­
tum ». S. Th. S. q. 37. a. 1. ad 2. — Trid. s. 23. C. 2. 3. c. 2. 3,;
Decr. Lamentabili 3. lui. 1907. pr. 49. 50. 54. 55.; L. 744. 745.;
S. Th. S. q. 34. a. 1.-3., q. 35. a. 2., q. 36. a. 3., q. 37. a. 1.; E. M.
sit huius sacramenti effectus? — Gratia sanctifi­
cans. '>at. i acramenfa'is ad sacrum mysterium rite obeundum; im­
pressio characteris. I rid. s. 23. C. 3. 4. c. 4.: S. Th. S. q. 35. a. 1. 2.
autem inq nitur non tantum in sacerdotio, S. Th. S. q.
874

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

Ii

'

,

551

37. a. 5., q. 38. a. 1. ad 1.; verum etiam in diaconatu, S. Th. ib.
ad 5.; in subdiaconatu, S. Th. q. 38. a. 1. ad 2.; in acolytatu, S. Th.
S. q. 37. a. 5. ad 5., q. 38. a. 1. ad 2.; aliisque minoribus ordinibus,
minime vero in prima tonsura, S. Th. q. 40. a. 2. ad 2. Sed Cf. 880.
Secundum autem S. D. S. q. 40. a. 5. ad 2. in episcopatu novus
character non imprimitur: communius vero asseritur distinctum cha­
racterem in episcopatu etiam imprimi. Cf. 878. Pont. Rom. de Ordin.
confer. ; Cat. Rom. 34. ; L. 378.
875. Quot sint ordines ; quaenam eorum divisio ; qualis institutio?
— In Ecclesia Latina sunt septem, Ostiariatus, Lectoratus, Exorcistatus, Acolytatus, Subdiaconatus, Diaconatus, Sacerdotium, quod in
Presbyteratum et Episcopatum distinguitur. « Ordinum multitudo, ait
S. Th. S. q. 37. a. 1., inducta est in Ecclesia propter tria..., propter
Dei sapientiam commendandam..., ad subveniendum humanae infirmi­
tati..., ut via proficiendi hominibus amplior detur ». Ordinis autem
sacramentum ad sacramentum eucharistiae ordinatur, quod est sacra­
mentum sacramentorum. « Et ideo distinctio ordinum est accipienda
secundum relationem ad eucharistiam ». S. Th. S. q. 37. a. 2. Unde
convenienter non nisi septem ordines recensentur. Enimvero « potestas
ordinis aut est ad consecrationem ipsius eucharistiae, aut ad aliquod
ministerium ordinatum ad hoc sacramentum eucharistiae. Si primo
modo, sic est ordo sacerdotum... Cooperatio autem ministrorum est
vel in ordine ad ipsum sacramentum, vel in ordine ad suscipientes.
Si primo modo sic est tripliciter, l.° enim est ministerium, quo mi­
nister cooperatur sacerdoti in ipso sacramento quantum ad dispensa­
tionem, sed non quantum ad consecrationem..., et hoc pertinet ad
diaconum...; 2.° est ministerium ordinatum ad materiam sacramenti
ordinandam in sacris vasis ipsius sacramenti, et hoc pertinet ad subdiaconos... ; 3.° est ministerium ordinatum ad praesentandam mate­
riam sacramenti, et hoc competit acolyto... Ministerium ad praepara­
tionem recipientium ordinatum non potest esse nisi super immundos,
quia qui mundi sunt, iam sunt ad sacramenta percipienda idonei.
Triplex autem est genus immundorum... Quidam enim sunt omnino
infideles credere nolentes, et hi totaliter etiam a visione divinorum
et coetu fidelium arcendi sunt: et hoc pertinet ad ostiarios. Quidam
autem sunt volentes credere, sed nondum instructi, scilicet catechu­
meni ; et ad horum instructionem ordinatur ordo lectorum: et ideo
prima rudimenta doctrinae fidei, scilicet Vetus Testamentum eis le­
gendum committitur. Quidam vero sunt fideles instructi, sed impedi-

552

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

mentum habentes ex daemonis potestate, scilicet energumeni ; et ad
hoc ministerium est ordo exorcistarum ». S. Th. 1. c. — « In primi­
tiva Ecclesia propter paucitatem ministrorum omnia inferiora mini­
steria diaconis committebantur... Nihilominus erant omnes praedictae
potestates, sed implicite in una diaconi potestate. Sed postea ampliatus
est cultus divinus, et Ecclesia quod implicite habebat in uno ordine,
explicite tradidit in diversis ». S. Th. 1. c. ad 2.; Trid. s. 23. C. 2.,
ib. C. 17. de R.
In Ecclesia Graeca multis abhinc saeculis quatuor tantum sunt
ordines, nempe Presbyteratus, Diaconatus, Subdiaconatus, Lectoratus.
Munera ostiarii et acolyti partim lectori, partim subdiacono tribuuntur.
Quem vero graeci non habent verum ordinem est exorcistatus. Be­
ned. XIV. C. Etsi pastoralis 26. Maii 1742. § 7. n. 7. Utrum vero
plures olim habuerint, disputant eruditi. Cf. Theol. Wirceb. n. 54.
Septem ordines sic dividuntur in Ecclesia Latina, ut quatuor
primi ordines minores et non sacri, tres posteriores maiores et sacri
appellentur, quia remotius illi, propius isti accedunt ad eucharistiam,
finem omnium ordinum. Trid. s. 23. C. 2. c. 2. — Iam vero ordo
denominari potest sacer, communi quadam ratione, et hoc modo om­
nes ordines sunt sacri, utpote qui non profanam seu saecularem, sed
sacram seu ecclesiasticam dicunt potestatem. Denominari potest sacer
etiam proprie, secundum quod significat specialem quamdam prae­
rogativam, non omnibus ordinibus convenientem. — Si hoc modo
ordo sacer sumatur, triplicem habet acceptionem. l.° Ratione ipsius
potestatis per ordinationem collatae, et sic dicitur sacer ordo, quatenus
spiritualem tribuit potestatem in sacrificio altaris propius inserviendi.
Hoc sensu sacerdotium, diaconatus, et subdiaconatus semper videntur
fuisse ordines sacri. Trid. enim s. 23. C. 2. ait, uniuscuiusque septem
ordinum, nomina et propria ministeria ab ipso Ecclesiae initio in usu
fuisse; et ibid, C. 17. de R. sanctorum ordinum a diaconatu ad
ostiariatum functiones ab Apostolorum temporibus in Ecclesia lauda­
biliter receptas. 2.° Ratione solemnis voti castitatis ordini annexi, et
hoc sensu subdiaconatus non semper fuit ordo sacer. 3.° Ratione hierarchiae praelationis seu principatus, et hoc modo in ordine sacro
collocantur a Patribus solummodo sacerdotes et diaconi, quippe ce­
terorum ordinum clerici non praesunt plebi, sed solummodo sacerdoti­
bus et diaconis ministrant. Trid. s. 23. C. 4. c. 6.; S. Th. s. q. 37.
a. 3., 4. D. 24. q. 2. a. 1 qc. 3. ad 1. ad 5.; Virceburo;. n. 66.
68. 69.

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

;

θ53

Ut subdiaconatus non fuit semper habitus ut ordo sacer, ita etiam
non semper habitus est ut ordo maior, speciali ratione, ut constat ex
C. A mullis 9. de Aetat. etc. praefteiend., ubi Innocentius III., a.
1207., ex eo quod subdiaconatus inter sacros ordines iam computa­
retur, ratione servandae castitatis, statuit, « ut subdiaconus in Episcopum valeat libere eligi, sicut diaconus vel sacerdos ». Hinc subdia­
conatus, qui antea hac ratione, quia libere in Episcopum eligi non
poterat, minoribus ordinibus accensebatur, inter maiores recenseri
coepit. Libere ; siquidem antea, nisi utilitatis causa, et tunc etiam nisi
de permissione Metropolitani vel Romani Pontificis non poterat ele­
ctio celebrari. Porro, si inter sacros ordines iam recensebatur tem­
pore Gregorii et Urbani II. a. 1091. ut constat cit. C. A multis, et
ex C. Miramur 7. de Serv. non ordinand., inter maiores quoque or­
dines absolute computabatur ; « quia etiam ipsi ministrabant altaribus ».
Et sane Cone. Trid. d. 23. C. 3. « subdiaconatus, ait, ad maiores
ordines a Patribus et sacris Conciliis refertur ». Ex C. Non oportet
'Ib. Dist. 23.; C. Nullus 4. Dist. 60., licentiam subdiaconi non habebant
Sacrarium ingrediendi et contingendi Vasa Dominica; nempe sacra­
rium, in quo, peractis mysteriis, Eucharistia a diaconis recondebatur,
et vasa sacra in altari posita, tempore sacrificii, vel continentia Corpus
et Sanguinem Christi. Cfr. Wirceburg. n. 70.
Quod attinet ad institutionem praedictorum ordinum sacerdotio
inferiorum, fide certum est: Institutionem ministrorum ut sic, qua­
tenus hoc nomine veniunt illi qui sacerdotio subserviunt, abstrahendo
a diversis gradibus, qui in ipsis inveniri queunt, esse iuris divini :
hoc enim expresse definitum habetur in Trid. s. 23. C. 2. c. 6. In­
stitutionem vero singulorum ordinum, quos enumeravimus, esse di­
sjunctive vel iuris simpliciter seu immediate divini, vel saltem iuris
mediate divini, videlicet ex potestate divinitus concessa Ecclesiae: hoc
enim evidenter habetur ex c. 2. — Quod autem singuli immediate
a Christo Domino fuerint instituti, non convenit apud auctores quoad
subdiaconatum et. minores ordines. Sed responsio affirmativa magna
cum probabilitate dari potest ex c. 6. Trid. collate cum c. 2., et de
R. C. 17. — Bened. XIV. de Syn. 1. 8. c. 10.; E. M.
876. Quid singuli ordines ; quaenam singulorum officia? — Ostiariatus est ordo, quo confertur alicui specialis potestas aperiendi et
claudendi ianuam ecclesiae, ac admittendi dignos excludendique indi­
gnos. « Et ideo dicendum quod suscipit potestatem, ut ex officio hoc
agere possit; quamvis etiam ab aliis fieri possit, sed non ex officio.

554

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

Et ita est in omnibus actibus minorum ordinum, quod possint per
alios licite fieri, quamvis illi ad hoc non habeant aliquod officium,
sicut etiam in domo non consecrata potest dici missa, quamvis con­
secratio ecclesiae ad hoc ordinatur, ut in ea missa dicatur ». S. Th.
S. q. 37. a. 4. ad 4. Ostiarii praeterea est percutere cymbalum et
campanam ad populum convocandum ad ecclesiam ; librum aperire ei
qui praedicat ; missae sacrificio assistere, curans ne quis propius, quam
par sit, ad sacram aram accedat, et sacerdotem rem divinam facien­
tem interpellet; Templi claves, ianuam et res quae intra ecclesiam sunt
custodire. Pont. Rom. de Ordin. ostiar.; Cat. Rom. 15.
Lectoralus est ordo, quo confertur alicui specialis potestas legendi
ex pulpito in ecclesia novi et veteris Testamenti libros, praesertim
vero eos, qui inter nocturnam psalmodiam legi solent. Eius quoque
est prima christianae Religionis rudimenta fidelibus tradere, sed non
praedicare. Insuper lectoris est benedicere panem et omnes fructus
novos. Sed hodie istae benedictiones a solis presbyteris peraguntur.
Pontif, Rom. de Ordin. lect. ; Cat. Rom. 16.; S. Th. S. q. 36. a. 2.
ad 3., q. 37. a. 4. ad 8.
Kxorcistatus est ordo, quo alicui confertur specialis potestas eiiciendi daemonia ab energumenis, sive baptizatis, sive catechumenis,
S. Th. S. q. 37. a. 4. ad 8. Attamen facultas exorcizandi solis reser­
vatur presbyteris, qui ea tantum de licentia Ordinarii uti possunt.
ue sacerdotes uti possunt etiam quoad infideles obsessos. S. C. de
P. F. H. Sept. 1779. Collect, η. 1980.; S. Th. S. q. 37. a. 4. ad 8.
Exorcistae est etiam dicere populo, ut qui non communicat det lo­
cum, et aquam in ministerio fundere. Pont. Rom. de Ordin. exorc.:
Cat. Rom. 17.
Acolytalus est ordo, quo confertur alicui specialis potestas accen­
dendi luminaria ecclesiae, praeparandi et porrigendi ad eucharistiam
ampullas vini et aquae. Eius munus ergo est ipsi sacerdoti ministrare
in missa privata, et in missa solemni ministros maiores, subdiaconos
et diaconos, in altaris ministerio assectari, eisque operam dare. Prae­
terea lumina defert et asservat, cum missae sacrificium celebratur,
praecipue vero cum Evangelium legitur, ex quo Ceroferarius alio no­
mine vocatus est. « Acolythus diacono servit ante eum ad evangelium
cereum portando, et urceolum quo servit subdiacono ». S. Th. S.
q. 38. a 1 ad 2. << Principalior actus acolythi est, quo ministrat in
urceolo, quam quo ministrat in candelabro ». S. Th. S. q. 37. a. 5.
ad 6., a. 4. ad 6. 7. S. Pont. Rom. de Ord. acol. ; Cat. Rom. 18.

I.

DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

555

Subdiaconatus est ordo, quo confertur alicui specialis potestas in
missa solemni inserviendi diacono et solemniter canendi Epistolam.
S. Th. S. q. 37. a. 4. ad 3. ad 4. ad 6., a. 5. ad 5., q. 38. a 1.
ad 2. Sacra enim lintea, vasa, panem et vinum ad sacrificii usum ne­
cessaria parare debet; calicem et patenam in usum sacrificii diacono
offerre ; Episcopo et sacerdoti aquam praebere, cum manus in missae
sacrificio abluunt. Tanquam testis ad sacrum assistit; prohibetque, ne
sacerdos sacra faciens a quopiam perturbari possit. Eius etiam est
pallas, corporalia et purificatoria abluere, et deferre crucem in pro­
cessionibus. Principalis subdiaconi actus consistit « in hoc quod coo­
peratur circa materiam sacramenti». S. Th. S. q. 38. a. 1. ad 2. ;
Pont. Rom. de Ordin. subd. ; Cat. Rom. 19. — «In casu necessi­
tatis, dummodo non adsit alter, potest clericus, non subdiaconus,
subdiaconi officio fungi in missa solemni ». S. R. C. 22. Iui. 1848.
ad 4. Floren. Manipulum tamen deferre non potest. S. R. C. 17.
Iui. 1894. Dubior. ad 7.
Diaconatus est ordo, quo confertur alicui specialis potestas in
missa solemni immediate assistendi presbytero et solemniter canendi
evangelium. Principalior eius actus est super Corpus Christi in vase
contentum. « Unde eius non est tangere Corpus Christi, sed portare
Corpus in patena et dispensare Sanguinem cum calice ». Actus se­
cundarius est evangelium solemniter canere. S. Th. S. q. 37. a. 5.,
ad 5., a. 4. ad 3. ad 4. ad 6., q. 38. a. 1. ad 2. Diaconi est etiam ex
commissione praedicare, baptizare, Communionem distribuere. Utrum
vero diaconus, ut aliquando praedicet speciali licentia Episcopi indi­
geat, vel licentia parochi, vel rectoris ecclesiae sufficiat, ex statutis
particularibus vel consuetudine definiendum videtur. — « Ad eum per­
tinet Episcopum perpetuo sequi, concionantem custodire, eique et sa­
cerdoti sacra facienti, vel alia sacramenta administranti praesto esse
et in missae sacrificio Evangelium legere. Olim vero fidelium animos
saepius excitabat, ut sacra attenderent; Sanguinem etiam Domini mi­
nistrabat, in quibus Ecclesiis ea consuetudo erat, ut fideles euchari­
stiam sub utraque specie sumerent. Diacono praeterea ecclesiasticorum
bonorum dispensatio commissa erat, ut unicuique ad victum necessaria
subministraret. — Ad diaconum etiam perlinet, tanquam Episcopi
oculum pervestigare, quinam in urbe pie et religiose, quive secus vitam traducant; qui ad sacrificium et concionem statis temporibus con­
veniant, qui rursus non conveniant... Catechumenorum etiam nomina
recitare debet, et eos, qui ordinis sacramento initiandi sunt, ante Epi­
scopum statuere. — Licet ei praeterea, si absit Episcopus et sacer-

556

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

dos, Evangelium explanare, non tamen e superiori loco, ut intelligatur
hoc eius proprium munus non esse ». Cat. Rom. 20. ; Pont. Rom.
de Ordin. diac.
Presbyteratus sive sacerdotium est ordo, quo confertur alicui spe­
cialis potestas consecrandi Corpus et Sanguinem Christi, nec non pec­
cata dimittendi et retinendi. Ex illa actus eius principalis, ex ista
actus secundarius est. S. Th. S. q. 37. a. 4. ad 8., a. 5. c. ad 2. —
« Et quia in proxima dispositione ad eucharistiam nt aliquis per hoc
quod a peccatis purgatur; ideo omnium sacramentorum, quae sunt
instituta principaliter ad purgationem peccatorum est minister proprius
sacerdos, scilicet baptismi, poenitentiae et extremae unctionis ». S. Th.
S. q. 37. a. 4. ad 1. — Sacerdotis est etiam varias benedictiones
efficere, verbo et exemplo Christifidelium plebem pascere. Trid. s. 23.
C. 1. c. 1.; Pont. Rom. de Ordin. presb.; Cat. Rom. 25.
Episcopatus est ordo, quo confertur alicui specialis potestas con­
firmandi fideles et ordinandi ministros sacramentorum, nec non con­
secrandi res ad divinum cultum pertinentes. Afinistros sacramentorum,
latiori sensu, nempe non solum eos qui sacramenta conficiunt, sed
etiam eos, qui conficientibus ex officio ministrant. Ad Episcopos etiam
spectat Ecclesiam Dei regere. Trid. s. 23. C. 4. c. 6. 7. ; Pont. Rom.
de Consecr. episc. ; — L. 736. 747. 805.; S. Th. S. q. 37. a. 2.

877. Nota : « Cum consecratio, quae fit in ordinis sacramento
ordinetur ad sacramentum eucharistiae, ille est principalis actus unius­
cuiusque ordinis, secundum quem magis proxime ordinatur ad eucha­
ristiae sacramentum. Et secundum hoc etiam unus ordo est alio emi·
nentior, secundum quod unus actus magis de proximo ad praedictum
sacramentum ordinatur. Sed quia ad eucharistiae sacramentum quasi
dignissimum multa ordinantur, ideo non est inconveniens, ut praeter
principalem actum, etiam multos actus unus ordo habeat, et tanto
plures, quanto est eminentior, quia virtus, quanto est superior, tanto
ad plura se extendit ». S. Th. S. q. 37. a. 4.
878. An episcopatus sit ordo distinctus a presbyteratu? — « Ne­
gant S. Th., S. Bonav. et alii, qui dicunt esse extensionem ordinis
presbyteratus. Sed communius affirmant Bcllarm., Tourn., etc. tum
quia in ipso traditur distinctus character, et specialis potestas ad eu­
charistiam, nempe constituendi huius sacramenti ministros; tum quia
ordo episcopatus confertur per manuum impositionem, et per formam,
Accipe Spiritum Sanctum, etc. Nec valet dicere, quod si episcopatus
esset distinctus ordo, posset Episcopus valide saltem ordinari, licet

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

557

non esset sacerdos; nam respondetur, quod hoc ordinatione divina re­
quiritur, sicut requiritur, ut sit baptizatus, qui vult confirmari, aut
ordinari ». L. 378. — Secundum primam opinionem S. Th., que­
madmodum in ordinatione sacerdotis, in ultima manus impositione
et per verba, Accipe Spiritum Sanctum etc., non haberetur novus di­
stinctus ordo, novum distinctum sacramentum, novus distinctus cha­
racter; ita episcopatus et sacerdotium non sunt duo numero ordines,
sed unus numero ordo, nec duo numero sacramenta, sed unum nu­
mero sacramentum. Unde per ordinationem Episcopi extenditur po­
testas sacerdotalis, quae est principalis, et sic etiam extenditur cha­
racter sacerdotalis, qui est principalis ; adeoque non tam confertur
novus character, quam quaedam perfectio et extensio characteris sa­
cerdotalis; siquidem altera potestas alterius completiva et perfectiva
est. — Bened. XIV. C. In postremo § 10. 17.; S. Th. S. q. 40. a.
5., q. 35. a. 1. coli. q. 38. a. 1. et Lect. 3. ep. 2. ad Tim.; Syl­
vester Maurus Opus Theol. t. 3. q. 265. n. 29.

879. Quid prima tonsura et quomodo confertur? — Prima ton­
sura non est ordo, nisi late, sed tantum dispositio ad ordines, per
quam quis fit clericus, a statu nempe laicali in sortem Domini trans­
fertur, ac ad divinum cultum deputatur; et capax fit ecclesiasticae
iurisdictionis, beneficii ecclesiastici ac clericalium privilegiorum. Trid.
s. 23. C, 2., ibid. C. 6. de R. — Confertur autem tonsione capillo­
rum vel comae adscititiae S. R. C. 25. Sept. 1846., n. 2919. et
verbis, Dominus pars, etc., necnon superpellicei traditione per ido­
neum ministrum, ex institutione Ecclesiae. Quilibet cum tondetur di­
cit: Dominus pars, etc., quae verba « proferat etiam Episcopus iuxta
morem », S. R. C. 12. Nov. 1831. Marsor. ad 3. — L. 734.
735.; S. Th. S. q. 40. a. 2; Pont. Rom. de Cler. fac. ; Cat. Rom.
η 13. 14.
880. An singuli ordines sint sacramenta ? — Quod presbyteratus
sit sacramentum aperte constat ex Trid. can. 1. 2. 3. 6. simul coli.
— Quoad diaconatum et episcopatum id eruitur ex eodem Trid. ; si­
quidem ex c. 6. habetur divina institutio Episcoporum et ministro­
rum, adeoque saltem diaconorum ; ex c. 4. vero habetur episcopatus
et diaconatus collationi annexam esse gratiam. Illa enim verba, Ac­
cipe Spiritum Sanctum, quae ex Trid. sunt veraciter significativa et
collativa gratiae, pronuntiat Episcopus non solum in ordinatione pre­
sbyteri, sed etiam in ordinatione diaconi et in consecratione Episcopi.
— Tandem quod subdiaconalus valde probabiliter, et minores ordines

558

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

etiam sint singuli probabilius sacramenta deducitur ex Flor. Decr.
pro Arm., ubi aeque sub sacramento ordinis omnes ordines recensen­
tur; materia et forma sacramenti pro omnibus assignatur, et minister
indicatur eiusdem sacramenti ordinis, ordinarius et extraordinarius,
qui minister extraordinarius de solis ordinibus minoribus et subdiaconatu affirmari potest. Simile argumentum confici potest ex Trid.;
nam C. 3. et c. 3. indefinite ait, ordinem sive sacram ordinationem esse
sacramentum. Praeterea in sensu obvio et naturali praedicto C. 3. et
c. 3. agitur de ordine seu sacra ordinatione, de qua sermo fuit C. 1.
et 2., c. 1. et 2. Atqui ibi agitur de ordine prout complectitur non tan­
tum presbyteratum, sed etiam alios ordines. Cf. etiam can. 6. et
cap. 2. ac 4. simul. Confirmatur autem ex charactere, qui tum in
subdiaconatu tum in minoribus ordinibus imprimitur secundum quod
deducitur ex Pont. Rom. de Ordin. confer., et Cat. Rom. n. 34. — Be­
ned. XIV. de Syn. 1. S. c. 9. Cf. hic n. 892.
S. Alph. 736. 737. 755. tenet probabile esse omnes ordines esse
sacramenta, probabilius vero presbyteratum tantum et diaconatum esse
sacramenta, et valde probabiliter episcopatum etiam esse verum sacra­
mentum distinctum a presbyteratu. S. Thomas vero clare docet S. q. 37.
a. 2. ad 1. et a. 3. esse sacramenta. « Unde cum character sit signum
distinctivum ab aliis, oportet, quod in omnibus (ordinibus) character
imprimatur; cuius etiam signum est, quod perpetuo manent, et nun­
quam iterantur. Et haec est tertia opinio, quae communior est»;
S. q. 35. a. 2.
881. Quaenam sit ordinationis materia? — Varia est pro variis
ordinibus. — In ordinibus minoribus materia est sola instrumentorum
traditio; instrumenta nempe materia remota, eorumdem traditio ma­
teria proxima. Quare necesse est. quod ea ordinans praebeat ordinando,
eaque ordinandus accipiat aut manu tangat; prout suadent Ecclesiae
praxis, et verba formae. S. Th. 3. p. q. 34. a. 5. ad 3. Porro ostiariatus instrumenta Ecclesiae clavibus consistunt, sufficit tamen ad va­
lorem qualescumque claves aptas ad aperiendum, et etiam unam, adhi­
bere; Lcctoratus codtce Sacrarum Lectionum, h. e. Missali, Breviario,
vel Volumine Sacrae Scripturae, vel Scripturarum libro ; Exorcistatus
Exorcismorum libro, seu Rituali quod exorcismos continet, cuius loco
tradi potest Pontificale vel Missalc; Acolytatus urceolis vacuis, vel sal­
tem uno urceolo vacuo, et, probabilius, candelabro cum cereo extinclo.
Loco candelabri nequit esse Bugia seu Palmatoria. S. R. C. 2194. ad 4.,
4035. ad 5., 3315. ad 5.; Pontifie. Roman.

I.

DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

559

Ordinum maiorum materia est in subdiaconatu sola instrumen­
torum traditio, nempe calicis vacui cum patena vacua, superposita,
tum ex praecepto tum, probabiliter, ex necessitate sacramenti, conse­
cratis, et, probabilius, libri epistolarum, i. e. Missalis, sive Sacrae
Scripturae tum novi tum veteris testamenti ; in diaconatu dexterae
manus impositio, et, probabilius, liber etiam evangeliorum ; in presby­
teratu manuum impositio et calix cum vino, et patena superposita cum
hostia, adeoque simul tradenda propter unitatem sacrificii. Sed utra
sit essentialis, an sola traditio instrumentorum, ex Flor. Decr. pro
Arm., an sola manuum impositio, qua sola utitur Ecclesia Graeca, an
utraque, qua utitur Ecclesia Latina, disputatur. Hinc S. Alph. 741.
probabilius ait Latinum valide ordinari per materiam Graecis assigna­
tam, nempe per solam manuum impositionem, et e converso; proba­
biliter vero invalide. Quare in praxi tutior omnino sententia est eli­
genda. Episcopatus tandem materia est impositio manuum, et, proba­
biliter, impositio libri evangeliorum. 1. Tim. 4., 14.; 2. Tim. L, 6.;
Cone. Carth. can. 2.; Pont. Rom. de Consecr. episc. Traditio vero li­
bri evangeliorum essentialis non videtur; nam cum electo traditur
liber, is iam in Pontif. consecratus vocatur. — Trid. s. 23. C. 3. c. 4.;
Flor. Decr. pro Arm.; Pont. Rom.; L. 739. 745.-749.; S. Th. S. q. 34.
a. 5., q. 37. a. 2. 4. 5., q. 38. a. 1. ad 1. ad 2.; Theol. Wirceb. 108.;
Bened. XIV. de Syn. 1. 8. c. 10.; E. M.
882. Quaenam sit ordinis forma? — Ut de materia, in maiori­
bus ordinibus, ita de forma sacramenti dd. inter se non consentiunt.
In Episcopatu verba formae sunt : Accipe Sp. S. Sunt qui addunt
preces, quae sequuntur per modum Praefationis quasi determinantes
praedicta verba, ad episcopalem consecrationem. Cf. n. 883. 4.° Pro
varia materia, quae assignatur, in presbyteratu, alii consequenter vo­
lunt formam consistere in verbis, quae ab Episcopo in impositione
manuum recitantur, alii in verbis, quae Episcopus profert in traditione
instrumentorum, alii in utrisque verbis. In diaconatu verba sunt : Ac­
cipe Sp. S.y etc. Accipe potestatem, etc. In subdiaconatu verba sunt:
Videte, etc. Accipite, etc. — Verba autem in aliis ordinibus illa sunt,
quae instrumentorum traditionem comitantur ex Pontif. Rom. In Ostiariatu sunt verba: Sic agite, etc. In Lectoratu, in Exorcistatu, in Acolytatu verba sunt: Accipite, etc. — S. Th. S. q. 34. a. 4.; E. M.
883. Nota : « In Ordinibus sacris conferendis requiritur, ut ab
eodem Episcopo, qui formam profert, materia tradatur, quia cum ta­
lis sit usus Ecclesiae sic censetur Christus instituisse: ita D. Th. S.

560

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

q. 38. a. 1. ad 2.... Secus vero esse docet in collatione ordinum mi­
norum. — Si conferantur ordines ab Episcopo, alio tamen celebrante
missam pro ipso, valida erit ordinatio, sed illicita, prout declaravit
S. Congr. anno 1715. coram Clemente XI., et confirmavit Innocen­
tius XIII. in Congr. habita 5. Febr. 1722. ». L·. 744.; Bened. XIV.
de Syn. 1. 8. c. 11. n. 7.
In ordinatione subdiaconorum, super duos aut tres, manu dextera
tangentes calicem cum patena, potest ab Episcopo proferri forma: Vi­
dete, etc. In ordinatione vero presbyterorum cuilibet tradendus est
calix cum vino et aqua et patena cum hostia, et cuilibet forma re­
petenda in singulari. Pont. Rom. de Ordin. Presb.
Non desunt auctores, qui tenent formam diaconatus, in manus
impositione non esse illa verba: Accipe Spiritum Sanctum etc., sed
sequentem orationem: Emitte in eos, quaesumus Domine, etc., quam
dum Episcopus pronuntiat, manum dexteram extensam tenet. Hanc
tenet sententiam Pesch, de Ordine num. 630. 631. I. Jorget, in Dictionario Theologiae Catholicae, v. Diacres. Et Gasparri, de Ordine,
Parisiis 1894. n. 1044. 1049. tenet formam esse orationem eucharisticam ad instar praefationis, in cuius medio nunc fit manus imposi­
tio, quae in antiqua liturgia praecedebat orationem simplicem et ora­
tionem eucharisticam. Sed communis opinio, innixa Concilio Tridentino s. 23. de Ord. can. 4., tenet verba illa, Accipe potestatem etc.
esse formam, cum non frustra dicantur ab Episcopo, et consequenter
datur tunc Spiritus Sanctus, hoc est « tunc conficitur sacramentum,
et eius gratia confertur ». S. Alph. 1. 6. n. 749.
In ordinatione presbyteratus Episcopus ter manus imponit : 1.° quando
manus, physico tactu, imponit nihil dicens; 2.° quando una cum pre­
sbyteris extendit manum super initiandos et fundit preces: Oremus,
fratres carissimi etc., quae forma sunt; nec desunt qui tenent formam
etiam esse vel potius esse orationem Exaudi etc. cum sequenti Prae­
fatione; 3.° quando post Communionem dicit: Accipc Spiritum San­
ctum etc. Porro manus impositio necessaria non est prima, ut certum
est apud omnes, ait S. Lig. 748., sed vel secunda, quando Episcopus
extendit manus cum presbyteris, vel tertia, vel utraque.
Illi, qui contendunt solam manuum impositionem esse presbyte­
ratus materiam, argumentum desumunt ex Graecis, qui sola manuum
impositione ordinantur; et stant pro secunda manuum impositione,
nam post cam et ante tertiam manuum impositionem, ordinati iam
consecrant eucharistiam simul cum Episcopo: eaque vero aiunt simul
traditur potestas in Corpus Christi rc
et mysticum, in eucharistiam

561

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

'

nempe conficiendam et in peccata absolvenda. Illi qui stant pro tra­
ditione instrumentorum et manuum impositione, arguunt ex Flor. Decr.
pro Arm. et ex Trid. s. 23. c. 4., et antiqua ac constanti Ecclesiae
praxi quoad manuum impositionem. Iuxta hanc opinionem traditione
instrumentorum traditur potestas in Corpus Christi reale, et tertia
manuum impositione traditur potestas in Corpus Christi mysticum.
Hinc alia est opinio, eaque practice saltem consequenter tenenda,
utramque manuum impositionem secundam et tertiam simul cum in­
strumentorum traditione esse materiam necessariam huius sacramenti.
Varietas vero Ecclesiae Latinae et Grecae explicatur ex eo quod Chri­
stus instituerit materiam et formam huius sacramenti in genere, et
reliquerit Ecclesiae potestatem eam determinandi in specie, ac iustis
de causis immutandi, modo adhibeat res et verba exprimentia illam
potestatis traditionem, huius sacramenti effectum. Secunda manuum
impositione simul cum instrumentorum traditione traditur potestas in
Corpus Christi reale, tertia vero traditur potestas in Corpus Christi
mysticum, et utraque considerari potest per modum unius moralis,
tanquam una nempe moraliter loquendo, manuum impositio, in duas
partes distributa.
Quin immo prima etiam manuum impositio, et quidem physico
tactu, necessaria videtur, et unam adhuc manuum impositionem simul
cum secunda constituere. Ratio est, quia si in prima manuum impo­
sitione desideratur forma, in secunda manuum impositione corporalis
tactus desideratur. Verum, si dicatur primam manuum impositionem
constituere simul cum secunda manuum impositione, quae prioris con­
tinuatio est, unam manuum impositionem, iam omnis evanescit diffi­
cultas, et utrumque habetur, corporalis tactus, et forma. Utraque vero
manuum impositio traditionem instrumentorum praecedere debet. S. O.
3. Maii 1899., 4. Iui. 1900., 22. Aug. 1900., Monit. Ecclesiast. V.
11. p. 148., v. 12. p. 193., p. 291. Forma enim Accipe potestatem,
quae comitatur traditionem instrumentorum complet manuum praece­
dentem impositionem cum oratione, quae eam comitatur. Quare bene
dici potest quod prima et secunda manuum impositione simul cum
traditione instrumentorum conferatur potestas in Corpus Christi phy­
sicum, tertia autem manuum impositione conferatur sacerdoti potestas
in corpus Christi mysticum. « Dominus discipulis dedit potestatem
sacerdotalem, quantum ad principalem actum ante Passionem in Coena...
Sed post resurrectionem dedit eis potestatem sacerdotalem, quantum
ad actum secundarium, qui est ligare et solvere ». S. Th. S. q. 37.
Buccekonj. bisi. thcol. moralis Ill.

36

562

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

a. 5. ad 2. Sufficit autem tactus physicus quidem, sed mediatus, si
e. g. ordinandi caput pileolo tegatur. S. O. 22. lun. 1890.
Sunt, qui innixi Sacramentario Leoniano saeculi circiter VI., for­
mam tenent esse in presbyteratu orationem Exaudi et sequentem Prae­
fationem. An ergo « in ordinatione presbyteri extensio manus tam
Episcopi quam sacerdotum praescripta a Pontif. fieri debeat non tan­
tum intra haec verba: Oremus, fratres dilectissimi, usque ad Flecta­
mus genua; sed etiam post genuflexionem intra Orationem, quae in­
cipit: Exaudi nos usque ad Praefationem, ita ut genuflexio interrum­
pat tantummodo, non autem cessare faciat illam ? R. In ordinatione
presbyterorum praxim servandam esse Ecclesiae Romanae, quae ma­
nus ordinandis imponit in prima tantum oratione : OREMUS, FRATRES
carissimi ». S. R. C. 18. Febr. 1843. Anicien.
Arnen, quod Pontificale praescribit respondendum in traditione
vel materiae vel sacrorum indumentorum in ordinatione, dicendum est
ab ipso ordinando iuxta consuetudinem. S. R C. 12. Nov. 1831. Marsor. ad 6.
Episcopus non potest valide ordinari, nisi ab alio Episcopo. Ad
talem autem ordinationem plura hoc ordine concurrunt : nempe im­
positio libri Evangeliorum super cervicem et scapulas ordinati, ac im­
positio manuum trium Episcoporum cum forma, quae utrique respon­
det: Accipe Spiritum Sanctum. Et haec essentialia sunt. Praedicta
vero verba absolute prolata, nonnisi ad episcopalem consecrationem
referuntur. Quare non videntur requiri etiam sequentes preces usque
ad unctionem capitis, ut praedicta forma ad episcopalem consecratio­
nem coarctetur. Sequitur autem unctio capitis seu coronae ordinati,
unctio manuum ordinati, post quam electus in Pontif. consecratus vo­
catur. Deinde vero habetur traditio baculi, annuli et libri Evangelio­
rum. Pontifie. Roman., Wirceb. 108. — Valida Episcopi consecratio
est, si impositio libri non ante, sed post manuum impositionem fiat.
S. O. 30. Iui. 1901. Valida item est sine capitis et manuum unctione,
licet haec non sit praetermittenda. Trid. s. 13. de Sacr. ord. c. 5.,
s. 7. de Sacr. in gen. c. 13. « Utrum vero ad valorem exigatur trium
Episcoporum assistentia, extra casum necessitatis ? Certum est 1.° quod
haec requiritur ex necessitate praecepti ex Nicaen. 1. c. 4. et ex Carthag. 2. c. 7. Certum 2.° videtur, ex commissione Pontificis in casu
necessitatis valide fieri ordinationem ab uno Episcopo... Ad quaesitum
autem alii dicunt tres omnino requiri... sic enim scripsit Damasus
Papa in Epist. 4. contra Chorep. Quod enim Episcopi non sint, qui
minus quam a tribus sint ordinati Episcopis, omnibus patet. Alii ta-

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

563

men negant... Ratio, quia in Pontificali Rom. unus tantum Episco­
porum dicitur consecrator, alii vero assistentes; in aliis enim sacra­
mentis unus tantum minister requiritur... Utraque sententia est proba­
bilis, unde in praxi omnino prima sequenda est». L. 755.; Br. Pii IV.
11. Aug. 1562.; Br. Leonis XIII. Trans oceanum 18. Apr. 1897.;
S. O. 13. Mart. 1669.; A. S. S. v. 25. p. 580., v. 29. p. 661.; Collectan. S. C. de P. F. n. 1207. 1208.; Decr. Auth. S. R. C. n. 186.;
Bened. XIV. C. Qua sollicitudine 21. Febr. 1725., de Syn. 1. 13. c.
13.; Kenrick tr. 20. n. 12.
Omissa in ordinatione subdiaconi et diaconi traditione libri evan·
getiorum ct libri epistolarum, supplenda est. Omissa in ordinatione
presbyteri tertia manuum impositione, supplenda pariter est. Ratio est
quia licet ritus isti sint essentiales, sunt tamen tantum integraliter es­
sentiales, i. e. ad traditam iam potestatem integrandam quoad actum
secundarium. Quare suppleri quidem debent, sed non debet tota or­
dinatio iterari. — Omissa traditione calicis ct patenae in ordinatione
subdiaconi, impositione manus in ordinatione diaconi, prima vel se­
cunda impositione manuum vel traditione instrumentorum in ordina­
tione presbyteri, iteranda tota ordinatio sub conditione est presbyteri
et diaconi, absolute subdiaconi. Ratio est, quia, quoad ordinationem
sacerdotis, probabiliter materia essentialis est sola manuum impositio,
probabiliter sola instrumentorum traditio, probabiliter utrumque, se­
cundum varias sententias. Quoad ordinationem diaconi probabiliter
materia essentialis est manus impositio, probabiliter traditio libri evangeliorum, probabiliter utrumque, secundum etiam varias sententias.
Quoad ordinationem vero subdiaconi materia essentialis est vel sola
calicis et patenae traditio, vel ea simul cum traditione libri epistola­
rum. Cf. S. Th. S. q. 37. a. 2. 4. 5.; L. 746. seqq. Hac autem es­
sentiali materia potestas confertur in actum principalem ; et ideo ea
deficiente tota est iteranda ordinatio; eaque dubia, sub conditione or­
dinatio iteranda est. — E. M., Collect. S. C. de P. F. n. 1431.

884. An ad valorem ordinationis requiratur contactus physicus
instrumentorum ? — R. Affirmative secundum communiorem et pro­
babiliorem sententiam, omnino in praxi tenendam. « Merito autem
dicit Escob. n. 184. sufficere quoad valorem, quod materia una manu
tangatur. Et pariter merito cum communi censent idem Escob. 1. c.
*
ac Pal. p. 4. n. 20., etc. sufficere tactum mediatum nempe si contin­
gatur calix, patena, aut liber medio aliquo velo, vel chirotheca; qui
enim sic tangit, in omnium sensu vere tangere dicitur ». L. 743. ;

564

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

La-Croix 2155. « Ipsa verba formae, ait S. Th. S. q. 34. a. 5. ad 3.,
videntur ostendere, quod tactus materiae sit de essentia sacramenti,
quia dicitur: Accipe hoc vel illud
Pro contactu morali Responsum
affertur S. R. C. 3. Dec. 1661. Galliar.: « Ad scrupulum Fratris
Ephrem Chasteau... nempe se non tetigisse tactu physico calicem in
sua ordinatione ad presbyteratum ». Etenim S. C. respondit: «Posse
continuare celebrationem SS. Sacrificii absque ullo scrupulo, ac tuta
prorsus conscientia ». Verum in hac Decisione nulla fit patenae men­
tio, et praeterea agitur de scrupulo. E. M.

885. An sit valida ordinatio presbyteri, qui acceperit patenam
cum hostia, sed calicem sine vino et aqua? — Non desunt theologi,
qui saltem speculative probabilem esse existimant valorem talis ordi­
nationis. Verum probabilius videtur oppositum ; nam potestas ad sa­
crificium offerendum, quod utriusque speciei oblationem includit, una
et indivisibilis est. Nequit ergo tradi potestas ad consecrandam unam
speciem sine potestate ad consecrandam aliam. Atqui nequit in casu
tradi potestas ad consecrandam speciem vini, cum haec desit. Ergo.
Hinc talis ordinatio omnino est repetenda sub conditione, prout de
facto repetitam esse affirmat, huiusmodi casu occurrente, C. De Lugo
Resp. Mor. 1. 1. d. 30., et repetita est ex Decisione S. O. 11. lan. 1899.;
uti etiam repetita est in casu defectus hostiae ex decisione eiusdem
S. O. 6. Iui. 1898., 17. lan. 1900. Ferraris supplementum v. Ordo,
Ordinatio n. 6.; Monit. Eccles, v. 11. p. 329.; A. S. S. v. 32. p. 557.
Ac iteranda sub conditione etiam esset, si in calice cum vino aqua
fuerit admixta aequali quantitate, ut etiam resolutum est a S. C. de
Sacram. 6. Nov. 1910. — L. 750.; E. M.
886. An valide ordinetur, qui solum calicem immediate tangit,
sed non patenam? — Prima sententia affirmat, quia calix et patena
tunc moraliter faciunt unum. Secunda sententia negat, quia in Pont.
Rom. praescribitur tactus tam calicis quam patenae; itemque quia tunc
tactus paten.ie potius esset moralis quam physicus. S. Alph. 753. pri­
mam sententiam dicit probabiliorem, secundam sententiam vero non
improbabilem, «et ideo in praxi tenendam: quapropter sub condi­
tione talem clericum esse reordinandum ». —S. C. C. 28. Maii 1796.
ordinationem cx integro iterandam sub conditione decrevit presbyteri,
qui tetigit tantum patenam, calici suppositam, non tamen calicem
ipsum S. O 17. Mart. 1S9/. declaravit valere ordinationem presby­
teri. qui tetigit patenam cum hostia, sed non tetigit calicem, quamvis
uni tangere digito conaretur, et 8. Mart. 1895. presbyteri, qui du-

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

565

bitabat, an calicem tetigerit. Sed, ut patet, de mero scrupulo age­
batur. Monit. Eccles, v. 16. p. 374. — E. M.

887. An valide ordinetur, qui tangit hostiam, non autem pate­
nam ; et qui tangit calicem et patenam, non autem hostiam ? - R. Ad
l.um Affirmative cum sententia communi, quae probabilissima videtur
ex S. Alph. 751. Ratio est, quia hostia et vinum sunt materia sub­
stantialis ordinis, quibus principaliter significatur potestas in Corpus
Christi, et propter solam decentiam ex praecepto Ecclesiae usurpatur
calix et patena. Praeterea tangendo hostiam iam saltem mediate tangit
patenam, et tactus physicus mediatus certo sufficit. Quare practice bene
potest quis acquiescere, S. O. 22. Iui. 1892. — Ad 2.um etiam Af­
firmative cum sententia communi et veriori. Ratio est, l.° quia tunc
tangitur hostia mediante patena; non autem praescribitur ab Ecclesia
tactus immediatus hostiae, sed tantum patenae, ut patet ex Pontifi­
cali; 2.° quia vinum in calice nunquam tangitur immediate ; ergo nec
requiritur ut hostia immediate tangatur. Haec sententia ex eodem S.
D. 752. bene dici potest moraliter certa. Quare iterum pratice potest
quis acquiescere. S. O. 17. lan. 1900. — La-Croix 2152. 2153.; Col­
lectai S. C. de P. F. n. 2178.; E. M.
888. An valida sil ordinatio sacerdotis, qui non tetigit calicem et
patenam dum forma proferebatur, sed immediate post? — R. Affir­
mative, ratio est quia licet non habeatur unio physica, habetur tamen
unio moralis ; stante autem morali unione, tota ratio signi sacramentalis subsistit. Confirmatur ex tilth. communi auctoritate ; etenim quam­
vis opposita sententia habeat pro se nonnullos auctores; est tamen
iam adeo communiter derelicta, ut videatur omni probabilitate carere.
Valida item est ordinatio, si patenam cum hostia quis physice tangat
et deinde calicem vel viceversa, durante forma, ut facile contingere
potest, dum quis conatur utrumque tangere; ac etiam si hoc conatu
patenam a calice sublevet. Cf. 322.; S. O. 17. Mart. 1897., 17. lan. 1900.;
D’Annib. ed. 3? p. 3,a n. 253.; Busemb. 757.; De Lugo Resp. Mor.
1. 1. d. 33.; E. M.
889. An sit valide ordinatus, cui in subdiaconatu non datus fuit
calix vacuus, sed plenus vino et aqua? — Illa ordinatio est probabiter valida. Nam licet calix fuerit plenus vino et aqua, ex intentione
tamen Episcopi ordinantis ipsum in subdiaconum sufficienter limita­
batur, ut solum daretur calix secundum se, ut contradistinctus a quo-

566

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

libet contento. Calix ergo licet plenus, ut substans illi intentioni, et
ita traditus significabat adhuc diininutionein potestatis, quam subdiaconus accipit in sua ordinatione, quam calix vacuus melius significat.
Ex defectu ergo vacuitatis non potest certo argui defectus ordinationis
validae, sed tantum illicitae, si defectus ille culpabiliter contigerit. —
Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 30. n. 5.; E. M.

890. An cl quomodo supplendi sint defectus commissi in ordina­
tione? — Si defectus est circa accidentalia, e. g., si defuerit unctio
manuum presbyteri initiandi, tunc quam primum suppleri debet ab
eodem Episcopo, si fieri potest, secus ab alio, et occulte supplendus,
si fuerit occultus, ad vitandum scandalum et turbationem aliorum. Si
ita ordinatus non curaret huiusmodi defectum suppleri, vel ante sup­
pletionem in ordine suscepto ministraret, peccaret, graviter vel le­
viter, prout gravis vel levis est defectus. — Attamen, si loco olei
catechumenorum, in unctione manuum, adhibitum fuerit oleum infir­
morum, nihil est repetendum. S. O. 22. Iui. 1874. Si solus Episcopus
manus imposuerit, impositio manuum presbyterorum supplenda non
erit. S. C. de P. F. 6. Aug. 1840., C. n. 1195.
Si defectus est circa essentialia, nempe circa materiam et for­
mam, sub gravi omnino defectus supplendus est. Si sacramentum
constet duplici materia et forma, ut in ordinatione sacerdotii, iuxta
probabilem saltem plurium sententiam, tunc si defectus est in parte
antecedenti nimirum in traditione calicis et patenae, vel in secunda
manuum impositione, utique totum sacramentum est iterandum, quia
potestas supra Corpus Christi mysticum fundatur in potestate supra
Corpus Christi reale ; secus vero si defectus est in parte posteriori,
nimirum in ultima manuum impositione, quia potestas ad Corpus
Christi verum iam tradita est independenter a parte subsequenti. Et
sic etiam in ordinatione diaconi, si omissa fuerit porrectio libri Evangeliorum, supplenda ea est. Cf. 883.
Dicunt autem Salm. c. 2. n. 32. hoc quidem tenendum in or­
dinatione presbyteratus et episcopatus, non autem aliorum ordinum ;
quia in eis si adest probabilitas pro valore ordinis suscepti, non re­
quiritur supplere defectum, cum in sacerdotio postea suscipiendo
omni" illorum potestas recipiatur. Sed hoc non est admittendum sal­
tem practice. Nam C. Presbyter d< Sacram, non iferand. loquens Pon­
tifex de ordinatione diaconorum dicit, quod si impositio manuum est
omissa omnino est repetenda; etsi probabile sit solam traditionem
libri C""C de essentia. Ac dubio occurrente de validitate etiam alio-

I. - DE NATURA MATERIA ET FORMA ORDINIS

-»

M

567

rum ordinum, iterum sub conditione eos conferri praescribitur. S. C. C.
3. Aug. 1724., etc.
Haec S. Th. S. q. 35. a. 2.: « Dicendum, quod non est de ne­
cessitate superiorum ordinum, quod aliquis minores ordines prius ha­
beat, quia potestates sunt distinctae, et una, quantum est de sui ratione, non requirit aliam in eodem subiecto. Et ideo etiam in pri­
mitiva Ecclesia aliqui ordinabantur in presbyteros, qui prius inferiores
ordines non susceperant; et tamen poterant omnia quae inferiores
ordines possunt, quia inferior potestas comprehenditur in superiori
virtute, sicut sensus in intellectu et ducatus in regno. Sed postea
per constitutionem Ecclesiae determinatum est, quod ad maiores or­
dines se non ingerat, qui prius minoribus officiis se non humi­
liavit. Et inde est, quod qui ordinatur per saltum secundum cano­
nes (cap. Tuae litterae de Cler. per salt, promoto) non reordinantur,
sed id, quod omissum fuerat de praecedentibus ordinibus, eis con­
fertur ».
Ex praedicto C. Tuae Litterae in diaconum praecipitur ordinari
presbyter, qui per saltum ex subdiacono presbyter factus est. Ac,
stante dubio ordinationis cuiusdam sacerdotis in diaconum, sub con­
ditione eam ordinationem iterandam definivit in eo sacerdote S. O.
20. lan. 1875., 26. lan. 1898, Itemque, stante dubio ordinationis subdiaconatus, diaconatus, presbyteratus, eas omnes sub conditione reiterandas decrevit idem S. O. l.Aug. 1697. — Can. Solicitudo 1. D. 52.;
Benedict. XIV. C. Etsi pastoralis, 26. Maii 1742. § 7. n. 7., C.
Pastor bonus 13. Apr. 1744. § 18.; Suarez de Censur. d. 31. s. 1.
n 53.
Defectus circa valorem sacramenti supplendus est tempore ab
Ecclesia statuto ex cit. C. Presbyter. Secus vero dicendum, si esset
defectus accidentalis. Probabiliter vero dicunt Tamb. 1. 7. c. 5. § 2.
n. 13.; La-Croix 2200., aliique, quod si ob solum dubium iteretur
ordo sub conditione, vel caeremonia aliqua, poterit iterari quovis die
et a quovis Episcopo. Ac, huiusmodi dubiis occurrentibus, solet reapse
concedi, ut a quocumque catholico Episcopo, secreto, quocumque anni
tempore, et in sacello privato ordinationis iteratio sub conditione fieri
possit. — L. 757.-759.; La-Croix 2220, seqq.; Lugo Resp. Mor. 1. 1.
d. 30. n. 2.; E. M.

891. An carens ordine licite et valide exerceat actus ordinis? —
« Carens ordine sacerdotii, vel episcopatus invalide exerceret eorum
munera. Carentes autem aliis ordinibus, licite eos exercent, si ordines

l

568

II.

DE MINISTRO ET SUBI ECTO ORDINIS

sint minores: illicite si maiores. Hinc graviter peccat clericus, qui sine
ordine officium diaconi, vel subdiaconi solemniter exercet, et incurrit
ipso facto irregularitatem, et excommunicationem, sed hanc ferendae
sententiae ex C. 1. et 2. de Cleric, non ordin. min. ». L. 754.

II. — DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS
892. Quisnam sit ordinis minister? — Trid. s. 23. c. 7. defi­
nitum est solos Episcopos esse ordinarios sacramenti ordinis ministros.
Episcopus tantum electus et confirmatus, licet possit praebere licen­
tiam subditis, ut ab alio Episcopo ordinentur, nequit tamen ordinare,
nisi sit etiam consecratus. Episcopus autem consecratus, etiamsi sit
degradatus et episcopatum renuntiaverit, valide ordinare potest. L. 761.
S. Th. S. q. 38. a. 1.
Potest S. Pontifex praebere simplici sacerdoti facultatem tonsu­
ram et ordines minores conferendi. Et haec facultas reapse olim con­
cessa est Cardinalibus presbyteris erga clericos sui tituli, et ex iure
communi nunc vigenti Abbatibus regularibus vere nullius vel exem­
ptis, cum mitra et annulo, benedictis ab Episcopo, qui tamen ea uti
non possunt, nisi cum regularibus sibi subditis, et probabilius etiam
novitiis. Trid. s. 23. C. 10. de R.; S. C. C. 26. lun. 1655.; Bened. XIV.
de Syn. 1. 2. c. 11.; Suarez de Rei. t. 4. 1. 2. c. 29.; Bizzarri Col­
lect. ed. 1885. p. 138.; Honorante Prax. p. 7.
Negant tamen hoc communiter de presbyteratu, tanquam de mi­
nisterio excellentissimo, quod a solo Principe Ecclesiae, supremam
facultatem habente, prout est Episcopus, debet impertiri. S. Th. S.
q. 38. a. 1.
Quaestio igitur est de diaconatu et de subdiaconatu ; alii affir­
mant, alii negant, alii vero probabiliter negant de diaconatu, cuius
ministerium est immediate ad Corpus Christi tangendum, illud fide­
libus distribuendo, affirmant autem de subdiaconatu, quia eius munus
non habet relationem tam immediatam ad Christi Corpus. Neque huic
doctrinae obstare videtur S. Th. S. q. 38. a. 1. ad. 3. S. D. ibi ex­
cludit ordines maiores, qui semper in Ecclesia pro sacris habiti sunt,
ut infertur ex ipsius verbis; siquidem loquitur de ordinibus, qui ha­
bent immediatam relationem ad Corpus Christi. Sed notum est, quod
ordo subdi aconatus non fuit computatus inter sacros, nisi saeculo XI.

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

569

ab Urbano II., ut habetur C. A multis de aetate ct qualitate praefic,,
neque vero subdiaconatus immediatam habet relationem ad Corpus
Christi, ut loquitur S. Th.; soli enim sacerdotes possunt eucharistiam
conficere, et soli diaconi eam deferre aut ministrare. — L. 760.-766.;
Giraldi p. 1. s. 105.; Langonius de Bulla Innocentiana ; E. M.
Qui de diaconatu affirmant innituntur praecipue Const. Exposuit
9. Apr. 1489., qua Innoc. VIII. facultatem concedit Abbati Gene­
rali Ordinis Cisterciensis et Abbatibus quatuor monasteriorum eius­
dem ordinis religiosis suis subditis Ordines conferendi subdiaconatus
et diaconatus. Verum de authenticitate talis concessionis certo non
constat.

■*

893. An quilibet Episcopus licite ordines conferre possit? — Ad
licite ordines conferendos et suscipiendos requiritur, ut initiandus, etiam
prima tonsura, ordinetur a proprio Episcopo, vel ab alieno, sed de
eius licentia. Quare Episcopus non potest licite ordinare nisi subditos,
vel ratione originis, vel ratione domicilii, vel ratione beneficii, vel ra­
tione familiaritatis, et quidem ratione necessitatis dioecesium. C. Cum
nullus 3. de Temporum ordin. in 6.° ; C. Eos qui 2. e. t.; Trid. s. 23.
C. 3. 8. 9. de R.; Pius X. Litt. enc. ad Episc. Italiae 28. Iui. 1906.;
L. 760. 769. 771.
Ratione originis, si scilicet in eius dioecesi sint nati. Qui vero
fortuito nascitur alicubi debet ordinari ab Episcopo domicilii patris,
nisi pater postea ibidem, ubi natus est initiandus, contraxerit domi­
cilium ; vel ab Episcopo loci, ubi pater natus est, si pater tempore
nativitatis filii nullibi habebat domicilium. Si vero filius sit illegitimus,
neque legitimatus, domicilium attenditur matris. Expositi autem, quo­
rum ignoti sunt parentes, originarii censentur loci, in quo expositi
sunt. Neophyti tandem originarii censentur loci, in quo baptizati sunt.
Paulus III. C. Cupientes 31. Mart. 1542. Sed nulla habetur ratio ba­
ptismi sub conditione. Kenrick tr. 20. n. 15. — Honorante Praxis
Secr. Urb. Vie. c. 1. not. 9.; Schmalz. 1. 1. p. 3. tit. 11. n. 37. 38.;
Giraldi p. 2. s. 96.; L. 760. 770. 772. 773.
Ratione domicilii ille tantum quoad ordines censendus est sub­
ditus, qui aliquo venit animo perpetuo ibi manendi, et hunc animum
probet vel per habitationem decennii, vel per aedificationem domus
cum asportatione maioris partis bonorum, manendo simul ibi per ali­
quod notabile tempus, debetque iurare hunc animum tunc habere.
Innoc. XII. C. Speculatores 4. Nov. 1694.; L. 760. 770. 773. 778.:
Lucidi Visit, sacr. lim. c. 2. n. 88. 91.

570

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

Ex recentiore Decreto S. C. C. 20. lui. 1898. clericus ex propria
dioecesi, legitimo documento, in perpetuum excardinatus et in alia
dioecesi legitime incardinatus, nempe scripto documento, praestito iuramento, ab Innocentio XII. praescripto, et in perpetuum, ac obtentis
prius opportunis documentis ab Episcopo dimittente de natalibus, mo­
ribus, ac studiis, potest quidem ab Ordinario novae dioecesis ad or­
dines promoveri.
Laicus item litteras a proprio Ordinario obtinere potest, quarum
vi a propria dioecesi dimissus, extradioecesanus fieri proprius valeat
Episcopi benevoli receptoris, et hoc titulo ad clericalem tonsuram et
ad sacros ordines ab eo promoveri, dummodo tamen: l.° Dimissio ab
Episcopo proprio ex iuxta causa, in scriptis, et pro determinata dioe­
cesi concedatur; 2.° Acceptatio fiat, servatis regulis statutis pro cle­
ricis incardinandis, et servato quoque Decr. Vetuit 22. Dec. 1905.
quoad alumnos a seminariis dimissos; 3.° Iuramentum praestetur ad
tramitem Const. Speculatores ante clericalem tonsuram. S. C. C.
24. Nov. 1906.
Ratione beneficii non sufficit, quod quis statim ab aliquo Episcopo
beneficium sit accepturus, ut ab eo ordinari possit, vel primam ton­
suram accipere; sed requiritur ut beneficium actu possideatur, et de
se sufficiat ad congruam sustentationem sine supplemento patrimonii.
Qui in duabus dioecesibus beneficium habet, in utraque ordinari potest.
C. Cum nullus de Temp. ord. in 6.°; L. 760. 770. 774. 776. 777.
Ratione familiaritatis, ut possit Episcopus, at non titularis tan­
tum, aliquem ordinare, requiritur, ut per triennium eum aluerit secum
in suo actuali servitio, eidemque infra mensem conferat beneficium,
sufficiens ad congruam sustentationem, ut nempe ordinandus, cessante
familiaritate, habeat unde vivere possit. Quare parum refert in qua­
nam dioecesi beneficium positum sit ; et, si ordinandus beneficium aut
patrimonium habeat, haec obligatio conferendi ei beneficium cessat.
Nec refert, quod is in aedibus Episcopi non habitet, modo degat in
loco, ubi est Episcopus vel prope. — Trid. s. 14. C. 2. de R., s. 23.
C. 9. de R. ; Innoc. XII. C. Speculatores; L. 760. 770. 778. 780.;
Giraldi p. 1. s. 97.
Potest ordinandus inter varios hos Episcopos eligere quem vult,
et in unoquoque ordine deinde variare. Verum is qui eligitur ordi­
nare cum non potest sine litteris testimonialibus Episcopi originis,
domicilii et cius loci, in quo forte quis ea aetate, et tanto tempore
moratus sit, nempe sex circiter mensibus, moraliter continuis, ut cano­
nicum impedimentum contrahere potuerit. L·. 789. Verum, si agatur

II.

DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

571

de promovendis, militari servitio antea addictis, litterae testimoniales
sunt necessariae, quoties in aliqua dioecesi saltem per trimestre mo­
raliter continuum, immorati sint. S. C. C. 9. Sept. 1893., 26. lan. 1895.,
25. lun. 1904.; S. C. Disc. Reg. 27. Nov. 1892. Ac si praedictas
testimoniales litteras obtinere non possunt ab Ordinariis locorum, tunc,
praevia facultate S. Sedis, admittendi sunt ad iuramentum suppletorium praestandum pro tempore quo servitio militari adscript! fuere.
S. O. 12. Mart. 1896. Testimonialibus ; nempe non generatim, sed
ad ordines suscipiendos datis; adeoque testimonium perhibere debent
de requisitis ad ordines suscipiendos, de natalibus, de aetate, de mo­
ribus, de absentia cuiusvis canonici impedimenti. Ordinandi ab Episcopo
beneficii, si in suam dioecesim reversuri sunt, ab Episcopo domicilii
debent examinari ante concessionem litterarum testimonialium. Trid.
s. 23. C. 8. de R. ; Innoc. XIII. C. Apostolici ministerii § 5.; Be­
ned. XIII. C. In supremo; S. C. C. 8. Aug. 1733.
Grave est conferre ordines vel tonsuram alieno subdito, sine ex­
presso consensu, vel sine litteris dimissoriis sui Episcopi, Trid. s. 7.
C. 10. 11. de R., s. 14. C. 2. de R., s. 23. C. 10. de R., vel eius
vicarii generalis, Episcopo diu in remotis agente, C. 3. de Temp,
ordin. in 6.°, vel vicarii capitularis post annum vacationis, vel infra
annum, sed non nisi arctatis, ratione beneficii iam recepti, vel reci­
piendi ; i. e. vel iam obtenti, vel si ad illud fuerint electi. Cf. Trid.
s. 21. C. 2. de R. ; Lucidi C. 2. n. 72. Potest quoque alienum sub­
ditum vicinus Episcopus ordinare, si illius proprius Episcopus decla­
ratus sit suspensus per publicam sententiam. C. Eos qui 2. de Tempor.
ordinat, in 6.° — Episcopus tenetur per scipsum subditis suis ordines
conferre, iusta tamen intercedente causa, aegritudinis, aliaque simili,
e. g. absentiae, licet ei ipsos ad alium dimittere Episcopum. Expri­
menda autem est in dimissoriis litteris causa, ciir Episcopus proprius
non ordinet. Trid. s. 7. C. 11. de R., s. 23. C. 3. Dari autem pos­
sunt cuivis catholico Episcopo. S. C. C. 16. Mart. 1624., praeterquam
ei qui episcopatui renuntiavit, si et loco et dignitati cessit, C. 1. de
Ordin. ab Episcopo, qui renuunt. Et si uni nominatim datae fuerint in
gratiam ordinandi, huic integrum est, eo praetermisso, alium adire.
L. 788. Habentur autem instar gratiae factae, ideo non expirant, re­
soluto iure dantis, L. 787., neque suspenduntur, eo suspenso, nisi in
tempus definitum datae, vel revocatae fuerint. - Lugo Resp. Mor.
1. 1. d. 32.; E. M.
Laud. Decr. Vetuit S. C. C. 22. Dec. 1905. S. P. Pius X. sta
tuit atque decernit :

572

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

« l.° Ut in posterum nullus loci Ordinarius alterius dioecesis
subditum sive clericum sive laicum in suum Seminarium admittat,
nisi prius secretis litteris ab Episcopo Oratoris proprio expetierit et
cognoverit, utrum hic fuerit olim e suo Seminario dimissus. Quod si
constiterit, omittens iudicare de causis, aut determinare, utrum iuste
an iniuste alius Episcopus egerit, aditum in suum Seminarium postu­
lanti praecludat.
2. ° Qui vero bona fide admissi sunt, eo quod reticuerint se an­
tea in alio seminario versatos esse et ab eo deinde dimissos, statim
ut haec eorum conditio cognoscatur, admonendi sunt ut discedant.
Quodsi permanere velint, et ab Ordinario id eis permittatur, eo ipso
huic dioecesi adscript! maneant, servatis tamen canonicis regulis pro
eorum incardinatione et ordinatione ; sed aucti sacerdotio in dioece­
sim, e cuius Seminario dimissi fuerint, regredi ibique stabile domici­
lium habere prohibentur.
3. ° Pariter cum similis ferme ratio vigeat, qui dimissi ex Semi­
nariis aliquod religiosum institutum ingrediuntur, si inde exeant post­
quam sacris initiati sunt, vetantur in dioecesim redire, e cuius Semi­
nario dimissi fuerint.
4. ° Dimissi vero ex aliquo religioso Instituto in Seminarium ne
admittantur, nisi prius Episcopus secretis litteris a moderatoribus eius­
dem Instituti notitias requisierit de moribus, indole et ingenio dimis­
sorum, et constiterit nil in cis esse quod sacerdotali statui minus
conveniat. — Cf. hic n. 279.b1·
Denique meminerint Episcopi fas sibi non esse, nomine proprio
manus cuiquam imponere qui subditus sibi non sit eo modo et uno
ex iis titulis, qui in Constitutione Speculatores Innocentii XII. et in
decreto S. C. Concilii quod incipit « A primis » die XX. m. Iulii
1898. statuuntur. Ac pariter neminem ordinari posse qui non sit utilis
aut necessarius pro ecclesia aut pio loco pro quo assumitur iuxta
praescripta a S. Tridentino Concilio in cap. 16., Sess. 23., de reform. ».

894. Quid de regularibus? — Quae praecedunt, secluso speciali
induito, locum habent etiam in piis Congregationibus, in quibus vota
simplicia dumtaxat nuncupantur. S. C. EE. et RR. 6. Maii 1864.;
A. S. S. v. 1. p. 366. A suis tamen moderatoribus sunt proponendi.
Leo XIII. B. Conditae § VI.
Regulares autem solemnium votorum ex C. Cum nullus 3. § fin.
de Temp. ord. in 6.° debent suscipere ordines ab Episcopo, in cuius
dioecesi est monasterium, ubi tunc morantur. S. C. de mandato Cie-

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

573

mentis VIII. decrevit, quod si ille Episcopus non habeat ordinatio­
nem, tunc superior poterit subditis dimissorias dare ad quemcumque
alium Episcopum : praecipitur tamen ibi regularibus, ne ex industria
differant ordinationes suorum subditorum in id tempus, quo Episco­
pus dioecesanus non est habiturus ordinationem, vel abfuturus est. Ac
Benedictus XIV. statuit, quod si Episcopus dioecesanus fuerit absens
vel non sit habiturus ordinationem proximo legitimo tempore statuto,
non potest religiosus ab alio ordinari nisi ostendat attestationem vi­
carii generalis, cancellarii aut secretarii eiusdem Episcopi ; alias tam
ordinans, quam sic ordinatus incurrunt censuras et poenas quas incur­
runt, qui ab aliquo Episcopo ordinantur sine dimissoriis. Item statuit,
quod talis regularis examinari debeat ab Episcopo ordinante; et quod
privilegia alicuius Ordinis, e. g. Soc. lesu, Greg. XIII. 22. Sept. 1582.,
ut eius religiosi ordinentur a quocumque Episcopo, debeant esse nominatim non vero per communicationem. Sede vacante, « regularibus
infra annum, afferentibus dimissorias suorum superiorum, bene potest
Capitulum licentiam concedere, ut ordinentur ab aliquo Episcopo ».
L·. 788. Episcopus tamen potest sine formali examine religiosos ordi­
nare, acquiescendo testimonio suorum praelatorum, sed bene etiam
potest, si velit, eos examinare, nisi speciale habeant privilegium. Be­
ned. XIV. C. Impositi nobis 21. Febr. 1747.; Kenrick tr. 20. n. 26.
« Quicumque in Urbe sive de saeculari clero sive de regulari,
sacris ordinibus initiandi erunt, omnes, excepto nemine, (omni contra­
rio extincto privilegio) doctrinae periculum faciant in Curia Cardi­
nalis Vicarii Nostri ». Pius X. M. P. Sacros. Trid. Syn. 16. Iui. 1905.
Ex praedicto M. P. Pii X. Sacros. Trid. Syn. 16. Iui. 1905.
« quicumque ex ordinandorum numero Theologiae lauream in aliqua
Pontificia Universitate consecuti fuerint eos a subeundo periculo de re
theologica exemptos decernitur ».
« Motu proprio volumus ac iubemus, ut in Italia et Insulis Italiae
ditioni sublectis, Religiosi omnes, vel ad Instituta votorum simplicium,
vel ad votorum solemnium pertinentes, ne ante ad sacros Ordines
promoveantur,
4 quam ab Episcopo loci, diligenti doctrinae examine
probati sint idonei; sublato, ad hunc tantummodo effectum, quocum­
que contrario privilegio, etiam specialissima et individua mentione
digno, abrogataque quacumque contraria consuetudine, etiam cente­
naria et immemorial!, quam in futurum quoque induci prohibemus ».
Pius X. 19. Mart. 1906. Privilegium hoc ordines, sine praevio exa­
mine recipiendi, exclusive proprium Soc. lesu, pro Italia ergo re­
vocatum est. — C. Pium Gregor. XIII., C. Quantum Pauli V.

I

574

ii.

-

de ministro et subiecto ordinis

Regulares ordinum religiosorum, in quibus solemnia vota emit­
tuntur, durante triennio votorum simplicium, possunt ab Ordinario
loci ordinari, quo tamen triennio post tyrocinium et ante solemnem
professionem non licet eis concedere dimissorias, nisi ad primam ton­
suram et minores ordines. S. C. super Stat. Regul. 12. lun. 1858. ;
S. C. EE. et RR. 20. lan. I860.; A. S. S. v. 1. p. 358. seqq.
Utrum novitii ordinandi sint ab Episcopo loci novitiatus, an ab
Episcopo originis aut domicilii? — Suarez et Henr. tenent ordinandos
esse ab Episcopo originis vel domicilii. Sanchez et Delbene censent
bene posse ordinari ab Episcopo loci, ubi est novitiatus. « Utraque
sententia est probabilis..., modo novitius per notabile tempus iam
manserit in novitiatu ; et iuramentum praestet ibi, in quantum in se
est, perpetuo manendi ». L. 765. — Benedictus XIII. C. In suprema
23. Sept. 1724.; Bened. XIV. C. Impositi nobis a. 1747., Inst. 23.
n. 8.; L. 768. 788. 792.; A. S. S. v. 23. p. 629. seqq.; E. M.

895. An possit Episcopus extra dioecesim suis subditis conferre
ordines, vel saltem primam tonsuram? — R. Negative quoad ordi­
nes, nisi de licentia Ordinarii loci. Quoad tonsuram, prima sententia
negat, quia ex Trid. vetitum est Episcopis exercere pontificalia in
aliena dioecesi, sine licentia eius Ordinarii. Et conferre primam ton­
suram functio pontificalis est. Secunda sententia affirmat, quia cum sit
sententia communior et probabilior inter theologos, quod tonsura non
sit ordo; ideo bene potest et solet conferri privatim sine insignibus
pontificalibus, ad quod non requiritur licentia Episcopi loci. L. 256.
896. Quid requiratur ad valide ordines recipiendos ? — Ad vali­
dam ordinationem recipiendam requiritur et sufficit, ut quis sit mas
baptizatus. Quare incapax ordinum est foemina, et hermaphroditus, in
quo foemineus sexus praevaleat, itemque non baptizatus. Valide e
contra ordinantur infantes, perpetuo amentes, caeci, muti, privati ma­
nibus, etc., etsi sint iure naturali irregulares. Dicit tamen S. Th., quod
pueri ante usum rationis non possunt valide suscipere episcopatum.
— C. Tuae litterae un. de Cler. per salt, proni.; Bened. XIV. C. Eo
quamvis § 20.; L. 781. 782.; S. Th. S. q. 35. a. 3., q. 39. a. 1. 2.;
Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 31.; E. M.

897. Quid requiratur ad licitam ordinum susceptionem ? — Requiritur 1 ° divina vocatio, status gratiae, cum ordo sit sacramentum
vivorum, et probitas vitae Cf. 166. 168. « Cum in quolibet ordine, ait
S. Th S. q. 36. a. 1 , aliquis constituatur dux aliis, in rebus divinis,

II.

DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

575

quasi praesumptuosus mortaliter peccat, qui cum conscientia peccati
mortalis ad ordines accedit. Et ideo sanctitas vitae requiritur ad or­
dinem de necessitate praecepti, sed non necessitate sacramenti. Unde
si malus ordinatur, nihilominus ordinem habet, tamen cum peccato...
Debent (ordinati) bona conscientia nitere quoad Deum, et bona fama
quoad homines ». Etenim per sacrum ministerium efficiuntur medii
inter Deum et plebem. Hinc consequenter indignum promovens gra­
viter peccat, « praecipue cum hoc in detrimentum Ecclesiae vergat
et honoris divini ». S. Th. S. q. 36. a. 4.
Quare convenienter omnino ordinibus suscipiendis praemittenda
sunt Exercitia Spiritualia, quae vero clericis ad sacros ordines assu­
mendos praescripta sunt in Italia et insulis adiacentibus. Innoc. XI.
9. Oct. 1682.; Clemens XI. 1. Febr. 1710.; Ferraris Bibi. v. Exerc.
spirit.'. Bened. XIV. Not. 104. — Ac, ut constet de hac vitae pro­
bitate, publice in Ecclesia proponenda sunt nomina eorum, qui ad
singulos maiores ordines sunt assumendi ; ac qui ad minores ordines
promoventur bonum obtinere debent testimonium a parocho et a ma­
gistro scholae, in qua educantur. Insuper tenetur Episcopus ordinan­
dorum mores aliasque requisitas in eis qualitates investigare. Trid.
s. 23. C. 5. 7. de R., s. 22. C. 2. de R., s. 24. C. 1. de R. ; E. M.
Ex Normis S. C. EE. et RR. pro Italia 18. lan. 1908. imme­
diate ante ordinationem debent ordinandi peragere exercitia spiritualia
per decem dies ante ordines maiores, per quinque ante minores. —
Ex praedictis Normis episcopus informationes exquirere debet a pa­
rochis et a Superioribus Institutorum in quibus antequam Seminarium
ingressi fuerint, immorati sint, deinde a membris Commissionis Tridentinae a Rectore et a Professoribus seminarii. Si alumni sint extradioecesani eorum petitiones cum suo iudicio circa ordinationem mittet
episcopus ad eorum Ordinarium, qui vel dimissoriales litteras expe­
diet, vel alumnos appellabit pro sacra ordinatione postquam oppor­
tunas sumpserit informationes ut supra dictum est. — Cf. hic n. 893.
in fine. Decr. Vetuit.
898. Requiritur 2.°, ut ordinandus non sit neophytus, servus seu
mancipium, mutilatus aliquo membro, notabilis infamiae, vel quod
ordinis exsecutionem impediat, hermaphroditus, illegitime natus, ho­
micida, infamis, vel utcumque irregularis, suspensus, excommunicalus.
— 1. ad Tim. 3., 6.; L. 782. 784.; S. Th. S. q. 39. a. 3. 6., E. M.
899. Quandonam coniugatus possit sacris ordinibus initiari? —
Certum est, quod sine licentia uxoris non licet uxorato ordines sacros

576

π.

DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

suscipere, nec etiam primam tonsuram. C. Nullus ult. de Temp. ord.
in 6.°; Extrav. Antiquae de Voto. Licite autem potest coniugatus ad
sacros ordines promoveri, si ex iusta causa perpetuum fecerit divor­
tium ab uxore, ex iudicis sententia, C. Agathosa cau. 27. q. 2., vel
ex licentia uxoris, modo ipsa castitatem voveat, C. Coniugatus 5. de
Convers. coniugat., et modo licentia sit expressa et omnino spontanea.
C. Consuluit e. t. Verius autem non tenetur uxor Religionem profi­
teri, C. Coniugatus cit., nisi vir ad episcopatum assumatur, tunc enim
uxor omnino debet Religionem ingredi, C. Sane 6. de Convers. coniug.;
itemque nisi vir fieret religiosus, et uxor esset iuvenis, vel de incon­
tinentia suspecta, C. Cum sis 4. e. t. — An autem mulier huius viri
ad ordines sacros promoti, si emiserit simplex castitatis votum, valide
contrahat matrimonium post mortem viri? Prima sententia negat, ex
C. Quia sunt 10. D. 28., ubi dicitur de tali matrimonio: Qui male
sociati sunt disiungantur. Secunda sententia affirmat ; nam licet prae­
cipiatur separatio praefatorum coniugum in poenam admissi criminis,
non tamen declaratur matrimonium esse nullum. — L. 812. 826.
969.; S. Th. S. q. 53. a. 4.; Schmalz. 1. 3. t. 32. n. 19. seqq.;
Bened. XIV. de Syn. 1. 13. c. 12. n. 7. seqq.
900. Requiritur 3.° animus clericandi, Trid. s. 23. C. 4. de R.
Certum et commune est non peccare graviter, qui suscipiat ordines
maiores, et non intendat suscipere sacerdotium, Trid. ib., et probabile
est nullum esse peccatum, quia nullo iure praescribitur ad superiores
ordines ascendere. C. Is qui de Fil. presb. in 6.° — Peccaret vero,
qui primam tonsuram aut minores ordines susciperet animo effugiendi
forum laicale, et postea, cessante metu laicalis iudicii, redeundi ad
saeculum, Trid. ib. — L. 783. 785.; Sanch. tr. 9. c. 2. n. 88.; E. M.

901. Requiritur 4.° ut sit confirmatus. Trid. s. 23. C. 4. de R.
An autem requiratur sub gravi praecepto ? Alii affirmant, alii censent
hoc non esse de praecepto, sed de consilio, alii communiter et pro­
babilius dicunt requiri sub levi propter levem deordinationem. L. 786.
« De congruitate, ait S. Th. S. q. 34. a. 4., character ordinis chara­
cterem confirmationis praesupponit, et non de necessitate ». Attamen
S. C C. 27. Sept. 1601. declaravit, initiatum prima tonsura et mi­
noribus ordinibus ante confirmationem susceptam fuisse « male pro­
motum, minus legitime acquisivisse beneficium atque egere nova pro­
visione, neque posse ad sacros ordines ascendere, nisi praevia Sedis
Apostolicae dispensatione » Bened. XIV. C. Eo quamvis tempore § 19.

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

577

902. Requiritur 5.°, ut, praeter litteras testimoniales, Cf. 893.,
litteras dimissorias habeat proprii Episcopi, si non a proprio Episcopo,
sed ab alio quis, stante iusta causa, ordinetur, Trid. s. 14. C. 1.2.
de R. ; L. 787. 789. Regulares exempti debent habere dimissorias a
Praelatis suis, scilicet Generalibus aut Provincialibus. Hisce enim lit­
teris Episcopus vel Praelatus vi suae iurisdictionis alium deputat vel
rogat, ut suo subdito ordines conferat. L. 788. — E. M.
Poloni ordinari in Italia non possunt, sine authenticis litteris
testimonialibus proprii Ordinarii ; et commendari non possunt Episco­
pis Americae Septentrionalis sine S. C. de Prop. Fide venia. S. C.
de Pr. Fid. 2. Maii 1898.

903. Requiritur 6.° examen scientiae convenientis, secundum or­
dinem, qui suscipitur. — Episcopus tenetur per se vel per alios exami­
nare ordinandos, licet eos ad alium Episcopum ordinandos dimittat;
nisi adunde sit certus de eorum idoneitate. Reg. 31. lur. in 6.°; Trid.
s. C. 11. de R., s. 14. C. 3. de R., s. 23. C. 3. 7. 12. 14. de R. ;
L. 790. 792. Si missi fuerint ordinandi ad alienum Episcopum, si ab
alio Episcopo, ordinans potest, si a Praelato regulari, debet eos iterum
examinare. S. C. C. 16. lan. 1595.; L. 787; Lucidi n. 75. seq. ;
Boned. XIV. Not. 23. n. 8. — Cf. hic 894.
Ex Trid. s. 23. CC. 4. 5. 11. 13. 14. 15. de R. pro prima tonsura
requiritur ut sciant fidei rudimenta, item legere et scribere; pro or­
dinibus minoribus ut saltem linguam latinam intelligant; pro subdiaconatu cl diaconatu, ut sint « litteris et iis quae ad ordinem exercendum
pertinent instructi » ; pro sacerdotio, ut ad populum docendum ea, quae
scire omnibus necessarium est ad salutem, ac ad ministranda sacra­
menta, diligenti examine praecedente, idonei comprobentur ». Quare
presbyterandi scire debent ea quae pertinent ad sacrificium, ad fide­
lium Communionem et viaticum, ad baptismum, ad extremam unctio­
nem, quorum sunt ministri. Circa vero poenitentiae sacramentum non
requiritur tanta scientia ut in confessario, sed debent saltem habere
aliqualem scientiam circa materias magis obvias pro casibus necessi­
tatis, in quibus Confessiones excipere tenentur. L. 791.; S. Th. 4.
d. 23. q. 1. a. 3. q. 2. — Non prohibetur vero Episcopo, quominus
a suis subditis maiorem exigat scientiam, quam a Trid. assignetur.
L. 792. — Benignius agendum cum iis, qui Religionem professi sunt
vitae mere contemplativae. L. 791.; S. Th. 1. c. ad 1. — Maior e
contra scientia requiritur in presbyteris, qui curam animarum sunt ha­
bituri, siquidem « talis scientia requiritur in eo qui debet ad ordines
Bucceroni. lust. thcoL moralis III.

578

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

promoveri... plus vel minus, secundum quod ad plura vel pauciora
se eius officium extendit ». S. Th. S. q. 36. a. 2. Longe adhuc maior
scientia requiritur in Episcopis. Nam « ad superiores sacerdotes, sci­
licet Episcopos, pertinet, ut etiam ea, quae difficultatem|facere possunt
sciant, et tanto magis quanto
maiori gradu collocantur ». S. Th.
s. q. 36. a. 2. Quoad scientiam in Episcopo requisitam, Cf. 203.
« Professi tum votorum solemnium, tum simplicium ab Ordinariis
locorum ad sacros ordines non admittantur, nisi praeter alia a iure
.statuta, testimoniales litteras exhibeant, quod saltem per annum sacrae
theologiae operam dederint, si agatur de subdiaconatu ; ad minus per
biennium, si de diaconatu ; et quoad presbyteratum, saltem per trien­
nium, praemisso tamen regulari aliorum studiorum curriculo ». S. C,
EE. et RR. 4. Nov. 1892. Cf. hic 894. 909.
Praeterea quartus addendus est postea annus: anni esse debent
completi, vere academici, vereque scholares: et Cursus regularis alio­
rum studiorum importat studia rite peracta tum philosophica, cum
aliis disciplinis accessoriis, tum humaniorum litterarum per quinquen­
nium, cuius saltem quadriennium ante ingressum in novitiatum, prae­
ter primariam institutionem, peragi debet. — Superiores in litteris
testimonialibus, expressis verbis, sequentia declarare debent et testari :
1. quoad curriculum theologicum, candidatum a tali anno, mense et
die, ad talem usque annum, mensem et diem, et in tali schola studiis
theologicis ad sacrum Ordinem, ad quem praesentatur, necessariis,
rite incubuisse, et in finali periculo seu examine idoneum inventum
fuisse; 2. quoad inferiora studia eidem curriculo praemittenda : d) eun­
dem candidatum, rite peractis primariae institutionis studiis, huma­
niorum litterarum studia in tali schola, et per tot annos academicos
seu scholares, ex integro explevisse, bene superato finali periculo;
ό) praefatum candidatum, recte expletis humaniorum litterarum stu­
diis, philosophicum curriculum ex integro in tali schola, et per tot
annos academicos seu scholares, complevisse, et finale periculum au­
spicato superavisse. S. C. de Rclig. 7. Sept. 1902.
Ex Normis S. C. EE. et RR. pro Italia, nemo quamvis habeat
praescriptam aetatem ad subdiaconatum promoveri potest antequam
tertio anno theologiae operam dederit, ad diaconatum ante pascha
quarti anni studii theologici ct ad presbyteratum ante finem eiusdem
anni. Cf. 909. —Ad eflectum sacrae ordinationis studiorum anni com­
pleti esse debent, novem nempe mensium cursus expletus, et extremo
periculo feliciter superato. S. C. Cons. 24. Mart. 1911.

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

579

A sacris ordinibus excludendi sunt qui modernisai proclives sunt
erroribus. — lusiuranduin praestandum, secundum M. P. Sacrorum
Antistitum, et satis est, ut ante subdiaconatus ordinem emittatur. Sed
illud Ordinarius ex necessaria vel utili causa exigere potest etiam ante
singulos alios ordines. S. C. Cons. 24. Mart. 1911.
Pius X. in Ep. ad Epp. Ital. 28 Iui. 1906. ait Episcopos pro­
movere debet, prout praescribit Tridentinum, secundum necessitatem
dioecesium, seligendo tantum vere idoneos.

904. Requiritur 7.°, ut ordinetur quis per debita temporum in­
terstitia. — Licet probabilius conferre primam tonsuram cum aliquo
ordine minore, cum prima tonsura non sit ordo; excepta Roma. Lu­
cidi C. 2. n. 119. Inter unum ordinem minorem et alium aliquod re­
quiritur tempus, quod a Trid. s. 23. C. 11. de R. non fuit determi­
natum, et in hoc bene potest Episcopus dispensare, si aliud ipsi
expedire videatur ex aliqua causa. A minoribus ordinibus ad subdia­
conatum requiritur sub gravi spatium unius anni, nisi necessitas aut
Ecclesiae utilitas, indicio Episcopi, aliud exposcat. Trid. ib. Ecclesiae ;
cui clericus est adseriptus. A subdiaconatu ad diaconatum etiam re­
quiritur spatium anni, ad quod tamen dispensandum sufficit, iudicio
Episcopi, quaevis rationabilis causa. Trid. s. 23. C. 13. A diaconatu
ad sacerdotium ad minus requiritur spatium anni, nisi ob Ecclesiae
utilitatem ac necessitatem aliud Episcopo videretur. Trid. s. 23. C. 14.
Quae verba S. C. C. declaravit intelligenda esse disiunctive, ita
ut vel sola utilitas satis sit Episcopi iudicio. Multo magis autem
grave est duos ordines sacros recipere una eademque die, Trid.
s. 23. C. 13., vel ordines minores una cum subdiaconatu, ut ipsa
communi consuetudine comprobatur. Cf. C. Cum 2., C. Innotuit 3. de
Eo qui furtive. — L. 775. 780. 789., de Priv. 59. ; A. S. S. v. 25.
p. 587. ; E. M.
« Remissio interstitiorum ex causis a Concilio expressis pertinet
ad Episcopum ordinantem quoad Regulares ab eo ordines suscipientes,
non autem ad Regulares Superiores. Ipse tamen Episcopus de causis
remissionis tenetur fidem adhibere ac deferre testimonio Superioris
Regularis». S. C. C. 12. Sept. 1603.; Bened. XIV. Inst. 57. n. 1.
Leo XII. Societati lesu privilegium concessit ordines accipiendi,
interstitiis nequaquam servatis. Br. Plura inter 11. lui. 1826. Cle­
mens VIII. concessit Congregationi S. loannis Evangelistae in Lusi­
tania eandem dispensationem ab interstitiis. Ferraris v. Interstitia
n. 14.-16. Cf. hic n. 906.

580

II.

DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

905. Requiritur 8.° sub gravi, ut prima tonsura ante ordines
minores, et inferior ordo ante superiorem suscipiatur. C. Tuae un. de
Cler. per salt. ord. Si quis vero susciperet episcopatum ante sacer­
dotium, invalide etiam illum susciperet. L. 793. ; Trid. s. 23. de R.
C. 11.; Pius IV. B. Auctorem fidei n. 51.

906. Requiritur 9.° ut quis ordinetur tempore debito. — Ordines
maiores conferri possunt tantum in sabbatis Quatuor temporum, sab­
bato ante Dominicam Passionis et Sabbato Sancto ; et infra missam
sub gravi sunt conferendi. Ex iusta causa ordinans permittitur partem
ordinationis differre in dominicam, sequentem, continuato ab ipso et
ab ordinandis sabbati ieiunio. C. Litteras 13., C. Dilectus 15. de
Temp. ord. — Ordines minores dari possunt in quolibet festo de
praecepto, in praesenti, vel ante reductionem, si conferantur uni vel
duobus, vel etiam pluribus, modo generalis ordinatio fieri non videa­
tur. Pont. Rom. C. De eo 3. e. t. ; S. R. C. 16 Mart. 1833. Ordines
minores conferri possunt etiam publice feria IV. ante sabbatum ge­
neralis ordinationis, et etiam feria VI. generalis ordinationis, qua­
tuor temporum, modo adsit consuetudo, quam Palaus, Salm., Barbosa,
cum aliis testantur iam esse receptam. In missa conferre eos decet ;
ct ante meridiem oportet eos conferre, Pont. Rom., S. R. C. 12. Nov.
1831. Marsor. ad 1., nisi contraria adsit immemorialis consuetudo.
S. C. C. 13. Apr. 1720. — Episcopi consecratio potest fieri quovis
die dominico. C. Ordinationes 1. 5., C. Quod die Dist. 75., et natalitiis Apostolorum, vel, ex speciali induito Summi Pontificis, aliis festis
de praecepto, etiam suppressis; ac hora diei tertia. Pont. Rom., S.
C. R. 4. Apr. 1913. — Prima tonsura quolibet die et hora, etiam
vespertina, conferri potest.
« I. Quum Evangelistae in re liturgica Apostolis aequiparentur,
quaeritur utrum consecratio episcopalis possit fieri diebus natalitiis
S. Lucae ct S. Marci ? — II. Utrum fieri possit in festo S. Barnabae
apostoli? — III. Utrum speciale indultum Summi Pontificis requiratur
ad consecrationem episcopalem peragendam diebus festivis infra heb­
domadam a) qui adhuc sunt de praecepto et proinde Dominicis aequiparantur, ό) vel etiam quae olim erant de praecepto, sive in festis
suppressis’ — R. Ad I. et II. Negative. — Ad III. Affirmative ad
utrumque ». S. R. C. 4. Apr. 1913. A. A. S. v. 5. p. 186.
Possunt Regulares, ex licentia suorum praelatorum, extra tempora
ordinari vi privilegii ipsis concessis a Gregorio XIII., Clemente VIII.,
Urbano VIII, Bened. XIII. Cone. Rom. t. 5. C. 2.; Bened. XIV.

II.

DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

581

Notif. 23. n. 5. — Exira tempora, nimirum die dominica vel festiva
de praecepto; de praecepto ante reductionem. S. C. C. 15. lan. 1689.;
S. R. C. 16. Mart. 1833. Clarom. Cf. Bened. XIV. C. Impositi no­
bis § 12.
Societas lesu speciatim hac in re privilegium habet, quod Be­
ned. XIV. 1. c. affirmat non valere pro aliis, quibus directe concessum
non est, ut quin teneantur eius alumni ab Episcopo dioecesano ordines
suscipere, possint ad quemlibet catholicum Episcopum mitti ; itemque,
ut sacros ordines, extra tempora et non servatis interstitiis, tribus
etiam continuis dominicis aut festis diebus, sacros possint ordines re­
cipere. — L, 794. 797.; Lugo Resp. Mor. 1. 1. d. 34.; Bened. XIV.
de Syn. 1. 8. c. 11. n. 3.-7., Notif. 23.; Honorante Prax. Seer. cap. 12.
Cf. V. 1. n. 275.; E. M.
Praemonstratcnses etiam privilegium habent, ut extra tempora, et
tribus diebus festivis etiam continuis ordinentur a quocumque catholico
antistite. Bened. XIII. 24. lan. 1730.
Episcopus gaudens induito conferendi ordines extra tempora, et
non servatis interstitiis, eo uti potest etiam erga alienos subditos, suo­
rum Ordinariorum dimissorias habentes. S. C. de Sacram. 13. Aug. 1909.

907. An regulares, cum ordinantur extra tempora, possint ordi­
nari in quovis festo duplici, esto non sit de praecepto ? — Duae sunt
sententiae. Prima affirmat, quia Alexander VI. loquens de initiandis
per hoc privilegium dixit posse ordinari tribus diebus dominicis, sive
duplicibus. Secunda sententia negat, quia Gregorius XIII., loquens de
hoc eodem privilegio, dixit diebus dominicis et festivis diebus. S. Alph.
797. ait: « Haec secunda sententia est tutior, et videtur probabilior;
sed primam non audeo reprobare, et dico standum esse consuetudini,
quae est optima legum interpres ». Porro consuetudo pro secunda
stat sententia, cui favet etiam S. C. C. 15. lan. 1689. Quando autem
datur facultas ordines sacros diebus festivis conferendi, etiam abro­
gatis conferri possunt. S. R C. 12. Nov. 1831. Marsor. ad 1., 16.
Mart. 1833. n. 2705.
Nisi autem adsit speciale indultum, ut diebus festivis etiam con­
tinuis ordines suscipiantur, ordines extra tempora conferendi sunt
diebus festivis non continuis, sed interpolatis. S. O. 5. Mart. 1712.
C. n. 1187.
908. Requiritur 10.° debitus locus. — Ex Trid. s. 23. C. 8. sacri
ordines conferendi sunt in Cathedrali ecclesia: vel, si in alio loco
conferantur, in digniori, quantum fieri potest, loci ecclesia. Verum ex

582

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

S. C. C. 20. Nov. 1594. si ordinatio non sit generalis, potest ubique
Episcopus eam habere, etiam in capella sua privata. Ordines autem
extra dioecesim conferri non possunt sine venia Ordinarii loci, et tunc
Episcopus tum alienos tum proprios subditos ordinare potest. Trid.
s. 6. C. 5.; L. 798. — Prima tonsura et ordines minores quocumque
in loco conferri possunt, Pont. Rom. — Episcopi consecratio, secluso
induito et extra Curiam Rom., celebranda est in ecclesia ad quam
Episcopus promoveatur, vel in provincia, si commode fieri poterit,
Trid. s. 23. c. 2. de R.
i

909. Requiritur 11.° debita aetas. — Pro prima tonsura requi­
ritur ut initiandus polleat usu rationis, et ideo saltem sit septennis.
Bened. XIV. C. Inter sollicitas a. 1745. § 19. — Pro ordinibus mi­
noribus nulla in Iure assignatur aetas; solent tamen conferri ab anno
7.° ad 14.um Bened. XIV. ib. — Pro subdiaconatu statuitur annus 22.us,
pro diaconatu annus 23.U1, pro sacerdotio annus 25."s Trid. s. 23.
C. 13. de R. Sufficit autem ut annus praescriptus sit inceptus. Trid.
s. 24. C. 12. de R. — Pro episcopatu requiritur annus 30.us comple­
tus, et idem dicitur pro Cardinalatu, quamvis ex concessione Sixti V.
C. Postquam 1586. Cardinales Diaconi possint esse aetatis suae
ann. 22.°— Pro beneficiatis autem requiritur-a. 14.us ex Trid. s. 23.
C. 6. de R. Sed, si beneficium sit curatum requiritur annus 25.us, sal­
tem incoeptus. Trid. s. 24. C. 12. Pro canonicatu in Cathedralibus
requiritur annus 22.u* incoeptus. Trid. s. 22. C. 4. Sed pro poenitentiario annus 40. Trid. s. 24. C. 8. de R. In collegiatis vero sufficit an­
nus 14.u“. cum in iure nihil pro eo sit statutum. — « Certum est autem
quod Episcopi nullo modo possunt in aetate dispensare ». L. 800. —
L. 783. 799. 800.; S. Th. S. q. 39. a. 2.; E. M.
Dispensatio datur a Summo Pontifice. Pro subdiaconatu nunquam
dispensatur, raro pro diaconatu, frequenter, pro sacerdotio usque ad
unum annum cum dimidio et aliquot diebus.
Ex Normis S. C. EE. et RR. 18. lan. 1908. pro Italia prima
tonsura confertur alumnis qui frequentant cursum Propedeuticae, or­
dines minores illis qui sunt in primis duobus annis theologiae, sub­
diaconatus, illis qui tertium annum theologiae expleverint, quamvis
aetatem habeant a Cone. Trid. praescriptam, diaconatus non ante
pascha quarti anni theologiae, sacerdotium non ante finem eiusdem
quarti anni. — Cf. hic. n. 903.

° 10. Requiritur 12.° ut initiandus exercuerit ordinem prius su­
sceptum in Ecclesia, ubi est adseriptus ex Trid. s. 23. C. 11. 13. Sed

Π. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

583

putant Salm. C. 4. n. 74. hoc non esse de praecepto gravi, cum verba
Cone, magis sint consultiva quam praeceptiva. L·. 801.

911. Requiritur 13.° prout praescribit Pontificale, ut ordinandi
eucharistiam recipiant, sed hoc non sub mortali, ut ait La-Croix 1225.
Immo nec sub levi tenentur communicare initiandi ad ordines mino­
res. Presbyteri autem verius tenentur communicare sub mortali, cum
ipsi vere celebrent cum Episcopo. S. Th. 3. p. q. 32. a. 2.; L. 301.
912. Requiritur 14.° quoad sacros ordines recipiendos, titulus ho­
nestae sustentationis, Trid. s. 21. C. 2., aliter Episcopus ordinans vel
dimissorias concedens tenetur ipse ordinatum in sacris alere usque
dum iste titulum habeat. C. Cum secundum de Praeb.; C. Recepi­
mus de Aetate ei qualit. ordin. — Titulus ordinarius, ecclesiasticus,
sustentationis potest esse vel paupertatis vel beneficii sufficientis ad
sustentationem, iuxta synodalem taxam suae dioeceseos. — Titulo
paupertatis soli regulares solemniter professi ordinantur, non autem
novitii. S. Pius V. C. Romanus Pontifex. Solemni enim paupertatis
voto emisso spes certa est sustentationis ex communitatis bonis.
Leo XIII. B. Conditae § VI. Excipiuntur Passionistae. Excipiuntur
religiosi Soc. lesu, qui post vota simplicia ordinari possunt: et si
deinde a religione dimittantur, Societas eos alere minime tenetur. —
Quoad titulum beneficii, requiritur quod beneficium pacifice iam pos­
sideatur. Nomine beneficii potest etiam aliquis ordinari ad titulum
codiutoriae perpetuae, vel quotidianarum distributionum, vel cappellaniae, vel pensionis, vel praestimonii perpetui ; minime vero sufficiunt
ad titulum missarum stipendia, cum incerta sint. « Id vero beneficium
resignare non possit, nisi facta mentione, quod ad illius beneficii ti­
tulum sit promotus; neque ea resignatio admittatur, nisi constito, quod
aliunde vivere commode possit». Trid. s. 21. C. 3. de R.
Praeter ecclesiasticum titulum bénéficiaient ac paupertatis, titulus
etiam adest patrimonialis, qui extraordinarius est, patrimonii nempe
seu pensionis. — Quoad titulum patrimonii, non possunt omnes hoc
titulo ordinari, sed tantum ii, quos Episcopus indicaverit assumendos
pro necessitate vel commoditate ecclesiarum suarum. Trid. s. 21. C. 2.
de R. Cf. 904. Patrimonium debet esse iuris forma constitutum, super
re certa et immobili, ac de sua natura frugifera, vel quasi immobili,
ut in publicis versuris, S. C. C. 29. lun. 1704., pacifice possessa, nec
aere alieno, aut hypotheca gravata. — Pensione autem sufficit census
perpetuus, etiam redimibilis ; modo, si redimatur, in aliam censuum
vel praediorum emptionem applicetur. Sufficit etiam, si quis de suis

584

II. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

reditibus tot «annuos «aureos «ad sustentationem sufficientes per instru­
mentum donet. Sufficit, ut aliquis Comes aut Communitas obliget sua
bona ad clericum alendum. Non sufficit titulus suae industriae. — Pa­
trimonium sine Episcopi veni.a renuntiari non potest, etiam post as­
secutionem beneficii ad sustentationem sufficienti. — Venia autem
sufficit Episcopi, si vel beneficium ecclesiasticum sufficiens quis adi­
piscatur, vel aliunde habeat unde vivere possit. Trid. 1. c. — L. 813.824.; Bened. XIV. Notif. 26.
Alii tituli adsunt extraordinarii, pro quibus peculiari opus est
Induito Apostolicae Sedis. Quoad regulares titulus habetur mensae
communis, pro illis nempe regularibus, qui aut nulla nuncupant vota,
aut simplicia tantum. Pro clericis saecularibus, titulus etiam habetur
servilii ecclesiae, et titulus missionis. Collect. S. C. de P. F. n. 1179.
seqq. ; E. M. Suppi, alter, pag. 4. seqq. Ab ecclesi.a et a missione
recedere non possunt, et fidelium eleemosynis sustentantur.
Alumni Collegii Americani Lovaniensis, clerici Statuum Foede­
ratorum Americae Septentrionalis, qui vi Pontificii Indulti 2. lan. 1909.
promoventur ad sacros ordines, titulo servitii ecclesiae, tenentur scri­
ptam promissionem emittere sese fideliter inservituros propriae dioe­
cesi. S. C. Cons. 29. Iui. 1909.
Titulus quidem amitti potest, sed alius tunc amisso titulo est
omnino substituendus. Ac regulares votorum solemnium vel simplicium
in sacris ordinibus constituti, expulsi vel dimissi, perpetuo suspensi
manent, « donec a S. Sede alio modo eis consulatur; ac praeterea
Episcopum benevolum receptorem invenerint, et de ecclesiastico pa­
trimonio sibi providerint ». Qui vero sponte dimissionem obtinuerint,
vel a simplicibus votis fuerint dispensati, vel ab ipsis liberi sint, pro­
pter elapsum temporalium votorum tempus, « ex claustro non exeant,
donec Episcopum benevolum receptorem invenerint, et de ecclesiastico
patrimonio sibi providerint, secus suspensi maneant ab exercitio su­
sceptorum ordinum ». Decr. Audis admodum S. C. EE. et RR. 4.
Nov. 1892. — E. M.
Dispensare a titulo sacrae ordinationis spectat ad S. C. C. —
S. C. Cons. 27. Febr. 1909.

913. Requiritur 15.° ex Decr. S. O. 9. Sept. 1875., 31. Aug.
1904 ut clerici sacris ordinibus initiandi militari activo et regulari
servitio, cui sint obnoxii, prius satisfecerint. Item ex Decr. S C. EE.
et RR. 27. Nov. 1892. non possunt regulares emittere solemnem
professionem, neque sacros ordines recipere, quin prius satisfecerint

II.

DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

585

militari activo et regulari servitio, cui subiacent. — Cf. hic n. 277.,
E. M.
914. Requiritur 16.° quoad regulares Ordinum Religiosorum,
sacris ordinibus initiandos, ut solemnium votorum professionem emi­
serint. Regulares vero Institutorum votorum simplicium sacros ordi­
nes recipere non possunt, nisi « vota quidem simplicia, sed perpetua
iam emiserint, et proprio Instituto, stabiliter aggregati fuerint; vel
saltem per triennium permanserint in votis simplicibus temporaneis
quoad ea Instituta, quae ultra triennium perpetuam differunt profes­
sionem », induitis omnibus ac privilegiis, antea concessis, revocatis.
Causa vero legitima occurrente, dispensatio ab Apostolica Sede peti
potest, « ut clericus vota solemnia nuncupare possit, quamvis non
expleverit triennium » votorum simplicium, quoad Ordines Regulares;
« quoad Instituta vero votorum simplicium, ut vota simplicia perpe­
tua emittere possit, quamvis non expleto tempore a respectivi Insti­
tuti Constitutionibus praescripto pro professione votorum simplicium
perpetuorum ». S. C. EE. et RR. 4. Nov. 1892. — E. M.

915. An vel quomodo peccet ordinatus, qui omittit recitationem
precum, quae post ordinationem per modum poenitentiae ab Episcopo
imponuntur : quaenam illae preces sint? — Quoad omissionem non
consentiunt dd. Alii enim dicunt, eum peccare graviter, quia materia
praecepti est gravis. Alii tenent, illum minime peccare, quia Episco­
pus praeceptum non imponit. Alii tandem censent, huiusmodi omis­
sionem non vacare quidem culpa, sed venialem non excedere. Haec
sententia probabilior videtur. Cf. S. Lig. 289.
Quoad preces, « pro nocturno talis diei, quem subdiaconibus ac
diaconibus Episcopus ordinans solet imponere, intelligendus est no­
cturnus ferialis, vel primus festi aut dominicae in Psalterio, prouti
ordinatio in feria, festo aut dominica habita sit ». S. R. C. 27. lun.
1899. Urbis ad 1. Potest tamen Episcopus ordinans iniungere alium
a nocturno diei. S. R. C. ibid, ad 2. Psalmi cum respectivis antiphonis ad talem nocturnum sufficiunt, nec addendi sunt Ps. Venite
cxultcmus, hymnus et lectiones. S. R. C. 10. Iui. 1903. n. 4042. 4117.
916. An vel quomodo nco-sacerdotes tres missas ab Episcopo prae­
scriptas legere teneantur? — Non tenentur eas applicare ad Episcopi
intentionem, et proinde stipendium pro illis accipere possunt. — Nec
apparet obligatio gravis eas missas celebrandi: neque prius dicendae
sunt, quam adveniant dies non impediti, cum missae votivae esse

586

Π. - DE MINISTRO ET SUBIECTO ORDINIS

debeant; de Spiritu Sancto, de B. .Maria V., et pro Defunctis. S. R.
C. 11. Apr. 1840. — L. ib. ; E. M.

917. Ad quid teneantur sacerdotes vi obedientiae, quam Episcopo
in ordinatione promiserunt? — Sic illam explicat Benedict. XIV. in
Epist. Ex quo dilectus: « Agnoscimus, presbyterum huiusmodi pro­
missionis vigore ea lege inter alias adstrictum teneri, ut a servitio
Ecclesiae, cui addictus fuerit, discedere nequeat sine licentia Epi­
scopi ». L. 823.

918. An peccet clericus, qui initiatus in minoribus uxorem ducit?
— Per se loquendo, certum est non peccare graviter, immo nec etiam
leviter, si ob iustam causam hoc facit, puta ad sedandas inimicitias
aut tentationes carnis, ad subveniendum foeminae pauperi, etc., alias
non excusabitur a veniali. Nulla enim lege tenetur ad sacros ordines
suscipiendos, sed liber adhuc manet. Sed inordinatione quadam non
caret, si postquam se divino cultui mancipavit, sine sufficienti ratione,
clericali statui, quam iam professus est, valedicat, et ad saeculi re­
vertatur illecebras. Si cum unica et virgine matrimonium contraheret,
vestes gestaret clericales, et servitio alicuius ecclesiae esset ab Epi­
scopo deputatus, gauderet privilegiis canonis et fori, non aliis. Fori
in causis criminalibus, non in aliis. Pont. Rom. de Ordin. subd.; C.
Clerici de Cler. coni, in 6.°; Trid. s. 23. C. 6. 17. de R. ;
L. 783. 785.
ADDENDA ad n. 780.
De Cappellanis militum, durante praesenti bello
« Cappellani militum, dum exercitum comitantur, possunt, du­
rante bello excipere confessiones sacramentales quorumcumque fide­
lium ad se accedentium, et in eorum favorem uti facultatibus omni­
bus sibi pro foro conscientiae concreditis. Eadem pollent potestate
praedicti cappellani militum in captivitate forte detenti in favorem
omnium captivorum ». S. Poenit. 18. Dec. 1914. Ita quidem de spe­
ciali et expressa apostolica Auctoritate, contrariis quibuscumque non
obstantibus. A. A. S. v. 6. p. 712.

IMPRIMATUR
Fr. A. Lepidi O. P., S. P. A. Magister

IMPRIMATUR
Franciscus Faberi Vic. Urbis Adsess.

INDEX ANALYTICUS RERUM
DE PARTICULARIBUS LAICORUM OBLIGATIONIBUS

I. De

— De dotibus iudicis, pag. 3. - De requisitis ad legi­
timum iudicium proferendum, 5. - De sententia iusta et iniusta, 15
- De acceptione munerum, 23.

II. De

iudicibus.

arbitris.

— De arbitrorum munere, et obligationibus, 24.

III. De iuratis. — luratorum officium et obligationes, 26.
IV. De advocatis, procuratoribus, referentibus. — Eorum officia et
obligationes, necnon honoraria seu stipendia, 28.

V. De notariis, scribis, apparitoribus. — Eorum dotes; praecipui ca­
sus practici quoad exercitium eorum officii ; honoraria seu stipendia
ipsis debita, 34.
VI. De accusatoribus. — Quinam accusare prohibeantur, 41. · Quando­
nam quis teneatur accusare, 42. - Quandonam quis non teneatur ac­
cusare, 44.
VII. De testibus. — De obligatione testandi, 47. - Causae a testando
excusantes, 49.

VIII. De reis. — An reus teneatur crimen fateri, 52. - Quomodo possit se
defendere. 55. - An possit fugere, 56. - De appellatione et expen­
sis litis, 57.

IX. De medicis, chirurgis, pharmacopolis. — De variis eorum obliga­
tionibus, 59. - De medico tempore pestis et quoad animam in­
firmi. 60.

X. De custodibus, mercatoribus,
lia eorum peccata, 61.

artificibus.

— Praecipua et specia­

DE PARTICULARIBUS CLERICORUM OBLIGATIONIBUS
I. De positivis clericorum obligationibus. — De vitae sanctitate, 62.
- De caelibatu, 63. - De gestatione habitus et tonsurae, 66. - De
obligatione recitandi horas canonicas, 67. - Quanta sit divini officii
obligatio, 72. - Quonam ritu divinum officium sit recitandum, 75. Quonam ordine, 78. - Quali pronuntiatione, 81. - Quonam tem­
pore, 8j. - De loco et situ, 88. - De intentione et attentione, 89. Causae a recitatione horarum excusantes, 90.

INDEX ANALYTICUS RERUM

588

II. De obligationibus negativis clericorum. — De gestatione armo­
rum, 93. - De piscatione et venatione, 94. - De ludo alearum, ib.
De taurorum agitatione, 96. - De ingressu in cauponas, de choreis
et comoediis, de habitatione cum mulieribus, ib. - De negotiatione,
97. - De alienatione rerum Ecclesiae, 100. - De artibus et officiis
quae clericis prohibentur, ib.
III. De beneficiatis. — Quid et quotuplex sit beneficium. 102. - Quinam
ea conferant et quomodo, 104. - Quibusnam et quomodo beneficia
sint conferenda, 110. - Quomodo amittantur, 112. - Quaenam bene­
ficiarii obligationes, 114. · An digniores eligendi, 116.

IV. De

— De scientia et vitae sanctitate, 121.
- De residentia, 122. - De visitatione dioeceseos, 124. - De clerico­
rum regimine, ib. - De cura habenda doctrinae, 125. - De praedi­
catione, 126. - De missae celebratione et sacramentorum administratione, ib. - De synodo dioecesana et visitatione ad SS. Limina,
127. - De potestate vicarii generalis, ib.
obligationibus episcoporum.

V. De canonicis. — De residentia, 130. - De officio chori, 131. - De
missa conventual), 134. - De assistentia episcopo debita, 135. - De
canonicorum munere, sede vacante, 136.

VI. De parochis. — De residentia, 137. - De parochiae visitatione; de
pauperum et aegrotorum cura. (41. - De correctione et monitione, 143.
- De oratione et celebratione missae, ib. - De praedicatione, 146. De Catechismo, 147. - De administratione sacramentorum, 148. - De
parochorum vicariis, ib.
VIL De simplicibus presbyteris ac inferioribus clericis. — De servi­
tio ecclesiae praestando a presbyteris, 149. - De celebratione mis­
sae. praedicatione, profectione in Americam, 150. - De inferiorum
clericorum dotibus, 152. - Clericus habituatus in peccato turpi, 153.

DE PARTICULARIBUS REGULARIUM OBLIGATIONIBUS

I. De

natura status religiosi.

— Quid sit religiosus status. 155. - De

obligatione regulae, 162.
II. De vocatione

divina.

— De eius necessitate et signis, 165.

Ill Di novitiatu. — Quinam possint religionem ingredi, 168. - De aetate
requisita, 174. - Admissionis forma. 176. - De novitiatus duratione, ib. - De loco et habitu. 178. - De dispositione bonorum ante
professionem, 1S0.

IV. Di

— Quid religiosa professio. 181. - Requisita ad reli­
giosam professionem, 1S2. - Eiectio. 1S9.
professione.

V Di voro paupi rtatis. — Quaenam sit vis voti solemnis et simplicis
paupertatis, 193. - De materia gravi in transgressione voti, 198. De peculio, 200.

INDEX ANALYTICUS RERUM

589

VI. De voto castitatis. — Obiectum huius voti, 201. - Natura voti solemnis et simplicis castitatis, ib. - De clausura, 202. - Sorores elee­
mosynas quaerentes, ib. - De obligatione gestandi habitum, 203.
VII. De

— Huius voti obiectum. 203. - Discrimen voti
solemnis et simplicis, 209.
voto obedientiae.

DE SACRAMENTIS IN GENERE

I. De natura sacramentorum. — De sacramentorum definitione, nu­
mero, institutione, causalitate, necessitate, constitutivis, 210.
II. De materia et forma sacramentorum. — Quid sit sacramentorum
materia et forma, et qualis esse debeat, 215. - De earum mutatione,
217. - De earum unione, 219. - De sacramentorum iteratione in casu
dubii, 221.

III. De ministro sacramentorum. — Quis sacramentorum minister, 227.
- De eius intentione et attentione, ib. - De eius fide et probi­
tate, 234. - De obligatione ministrandi sacramenta, 238. - De obli­
gatione denegandi sacramenta, 240. - De modo sacramenta mini­
strandi, 246.

.<3

IV. De subiecto sacramentorum. — Quisnam sit sacramentorum su­
biectum, 248. - Requisita ad validam et licitam sacramentorum re­
ceptionem, 249.

I

DE BAPTISMO
I. De natura baptismi. — Quid et quotuplex baptismus, quaenam eius
efficacia et necessitas, 254.

II. De materia et forma. — Quaenam sit materia remota et proxima ba­
ptismi, 256. - Quaenam baptismi forma, 260.
III. De ministro. — De ministro ordinario et extraordinario, solemnitatis et
necessitatis baptismi, 263. - De caeremoniis baptismi, 265. - De patrinis, 270.

I

IV. De subiecto. — Quisnam sit baptismi subiectum, 275. - Requisita ad
validam et licitam baptismi susceptionem, ib. · De operatione Cae­
sarea, 279.

DE CONFIRMATIONE

I

I. De confirmationis natura, materia et forma. — Quid sit confirmatio, quaenam eius efficacia, 282. - Adaequata huius sacramenti
materia, ib. - Quaenam sit forna, 284.

■
i
J

II. De ministro et subiecto confirmationis. — Quisnam sit confirmationis minister, 2S5. - Quisnam sit confirmationis subiectum, 2S7. Quaenam confirmationis recipiendae obligatio, ib. - Quaenam dispo­
sitiones requisitae, 288. - Administrationis ritus, ib.

i
t

INDEX ANALYTICUS RERUM

590

DE EUCHARISTIA
I. De natura eucharistiae. — Quid sit eucharistia, quaenam eius effi­
cacia. 290.

II. De materia et forma eucharistiae. — De materia remota et pro­
xima eucharistiae, 293. - Quaenam eius forma, 303.
III. De ministro eucharistiae. — Quinam sit consecrationis et dispensa­
tionis minister, 305. - De obligatione eucharistiam dispensandi, 30S.
- Requisita ad licitam eucharistiae dispensationem. 309. - De dispen­
satione eucharistiae quoad infirmos, 310. - De modo eucharistiam as­
servandi, 318.

IV. De subiecto eucharistiae. — Quisnam eucharistiae subiectum, 323. - De
obligatione eucharistiam recipiendi, ib. - De dispositionibus requisitis
animae, 328. - De dispositionibus corporis, ieiunio et corporis decen­
tia, 336.
V. De sacrificio missae. — An eucharistia sit sacrificium, 346. - Qualis
eius efficacia. 349. - De eius applicatione, 356.

VI. De

obligatione applicandi missam.

— De missarum stipendio, 360.

VII. De variis missae adiunctis. - De tempore et loco celebrationis, 374.
- De requisitis ad missam celebrandam, 3S4. - De rubricis servan­
dis, 409.

DE POENITENTIA

1. De natura et materia remota poenitentiae. — Quid sit poeni­
tentia. eius necessitas et efficacia, essentiales sacramenti poenitentiae
partes, 410. - Quaenam sit materia remota et proxima poenitentiae,
412. - De peccatis in genere, et dubiis, 416.

II. De contritione. — Quid et quotuplex contritio, 420. - Variae eius pro­
prietates, 422. - Varia motiva, 426.
Ill De proposito. — Quid et quotuplex propositum, 430. - Eius proprie­
tates, eiusque necessitas, 430.
IV. De confessione. — Eius natura, proprietates et necessitas, 433.

— Integritatis natura et obligatio, 436.
Actus externus, effectus peccati, 437. - Confessarii immutatio. 439.
Circumstantiae aggravantes, ib. - Consuetudo, 440. Diversitas per­
sonarum, earumque vana conditio, 441. - Tempus peccati, 445. - Men­
dacium in confessione. 446. - Confessarius dormiens vel distractus,
447· - Causae excusantes, 448. - Peccatum complicis, 449. - Confes­
sio generalis. 450.

V De

integritate confessionis.

VI. Di satisfactione. Satisfactio imponenda. 452. - Satisfactio acceptanda
et implenda, 556. - Satisfactionis mutatio, 459.

INDEX ANALYTICUS RERUM

591

VII. De forma sacramenti poenitentiae. — Quaenam in ea essentialia,
quaenam accidentalia, 461. - Absolutio moribundorum, 466.

VIII. De confessarii approbatione.— Adaequata ministri poenitentiae po­
testas, 469. - Approbatio requisita, 470. - A quonam Episcopo obti­
nenda, 472. - Eius limitatio et revocatio, 473.
IX. De confessarii iurisdictione. — lurisdictio requisita, ordinaria, de­
legata, 474. - In casu erroris communis, 479. - In casu dubii, 480. in articulo mortis. 4S2. - Extra dioecesim, ib. - Sine venia parochi,
483. - Quoad peregrinos, milites, parochos, episcopos, cardinales, 486.
X. De regularibus et monialibus. — Regularium iurisdictio et approba­
tio, quoad religiosos subditos, familiares, et saeculares, 487. - Specia­
lis approbatio pro monialium confessionibus, 492.

XI. De reservatione. —De natura reservationis, 49S. - De absolutione a
reservatis, 502.
XII. De variis ministri officiis. — De officio patris, 512. - De officio me­
dici, 513. - De absolutione danda, differenda, deneganda, 515. - De
recidivis et occasionariis, 518. - De officio doctoris, 520. - De scientia
confessarii, ib. - De obligatione docendi et monendi poenitentes, 521.
- De officio iudicis, 523. - De interrogandi praxi, 525. - De commis­
sis in confessione defectibus corrigendis, 527. - De sigillo sacramentali, de eius obligatione et obiecto, 529. - Eius violatio directa, indi­
recta, 538. - Eius externus usus, 542.

DE EXTREMA UNCTIONE
De natura,

materia, et forma, ministro et subiecto extremae

— Quid sit extrema unctio, 543. - Quaenam eius effica­
cia, ib. - Quaenam sit materia remota, et proxima, 544. - Quaenam
forma, 545. - Quinam sit minister extremae unctionis, 546. - Quinam
eam administrandi modus, 547. - Quisnam sit extremae unctionis su­
biectum, 549. - Quaenam eam recipiendi obligatio, ib.
unctionis.

DE ORDINE
I. De natura, materia et forma ordinis. — Quid sit ordo, 550. - Quaenam eius efficacia, ib. - Quot sint ordines, 551. - An omnes sint sa­
cramenta, 557. - Quaenam in singulis ordinibus sit materia remota et
proxima, quaenam forma, 558. - Defectus supplendi, 566.

II. De ministro et subiecto. — Quinam sit ordinis minister ordinarius,
extraordinarius, 568. - Quid ad licitam ordinum collationem requira­
tur, 569. - Quid ad validam et licitam ordinum susceptionem requira­
tur, 574.