Tous droits de reproduction, de traduction, d'adaptation réservés pour tous pays. INSTITUTIONES MORALES ALPHONS1ANAE SEU DOC TORIS ECCLESIAE MARIAE S. ALPHONSI DE DOCTRINA MORALIS AD USUM ACCOMMODATA SCHOLARUM CURA ET STUDIO PP. CL. MARC et FR. X. GESTERMANN CONGREGATIONIS SS. REDEMPTORIS S. THEOLOGIAE OL1M MORALIS PROFESSORUM EDITIO DECIMA NOXA codicem) (quarta post OUAM DENVO SEDULO RECOGNOVIT I*. .1. B. Raus, ejusd. Congr. PRIMUS TOMI'S MAD<£ Typis IN FRANCK Emmanuelis LUTETIAE PARIS10IU M LUGDUNI 3, Platea cttl^o Bellecour, VITTE 10, l'ia sic dicta Jean Bart, ι< 3 lu 0 APPROBATIO Institutiones Morales Alphonsianas, olim a P. Clemente Marc compositas, deindeque a P. Franc. X. Gestermann novo Codicis juri in ipso textu accommodatas, nunc vero, post horum obitum, iterum diligenter recognitas atque recentissimis SS. RR. Congre­ gationum responsis adaptatas, cum duo e nostro Instituto theologi examini subjecerint ac probaverint, libenter et Nos approbamus, facultate concessa ut eaedem, servatis omnibus de jure servandis, typis mandentur ac prodeant in lucem. Romae, ad S. Alphonsi. die 19 Januarii 1933. Patritius .Murray, C. SS. R· Sup. Gen. el Red. Maj· IMPRIMATUR 1 ugduni, die 8a Februarii 1933, Em. Béchetoille, v. g. Copyright by Emmaxuel Vitte. 1933. In memoriam Faustissimi eventus QUO DUOBUS ABHINC SAECULIS In Rupe Scale nsi EAPOL1M INTER ET Sil.ERM ClVITATEM Exordium habuit Institutum \ S. Alphonso, Dot tore Ecclesi ae Fond itum ; (ii i Christi Vicarius in terris Nomen dedit SS μ i Redemptoris. 1732-1932 MONITUM CIRCA HANC EDITIONEM Postquam eruditus Institutionum moralium Alphonsianarum emendator, Franc. Xav. Gestermann qui earumdem (post Clemen­ tem Mare) quasi alter habendus est parens, morte praematura decessisset, incubuit mihi arduum sane opus editionem decimam octavam adornare, eaque nunc penitus exhausta (licet 3000 inerat exemplarium), etiam decimani et nonam. Quidquid ad tramitem praesertim recentium S. Sedis decretorum pro majori scientia * moralis incremento et lectorum commodo judicavi lore utile, dili­ genter in nova hac editione inserere curavi ; plura alia addidi, quae­ dam delevi, nonnulla etiam correxi, prout casus ferebat ac necessitas rei tractandae requirebat. Libenti animo, hae opportunitate facta, eos cl. Confratres com­ memoro, qui olim una cum nominatis Marc et Gestermann operam suam his Institutionibus perficiendis dederunt, praesertim vero l’P. Joan. Kannengiesser et Leonard, Gaudé; recenter autem gnaviter laboravit IL P. A. Stebler, Prof. em. s. theologiae, pro his ultimis editionibus etiam optimis indicibus exornandis. Ad mentem Divi Thomae Institutiones illae morales omnino sunt exaratae, eo vel magis, quia constat 5. Alphonsum J/. de lÀ^nii» fidelissimum semper exstitisse ejus discipulum et principiorum \quinatis strenuum fuisse invictumque defensorem. Pergat hoc opus, opitulante Deo Ο. M., saluberrimam Alphonsianam propagare doctrinam, et Pastoribus animarum ipsisque fidelibus tutam complanare viam per quam ad aeternam felicitatem pre venitur. Hornae, ad S. Alphonsi, die 23 Octobris 1932. .1. B. Rai s, G. SS. R. PRAEFATIO P. CLEMENTIS MARC AD PRIMAM EDITIONEM l bi primum S. Alphonsus Ecclesiae Doctor declaratus esi. adhortantibus nostrae Congregationis Praepositis, consilium has scri­ bendi Institutiones inivi, tum ut nostrorum Studentium et Missionariorum utilitati consulerem, tum ut propagandae B. Patris Doc­ trinae morali, pro meis viribus, allaborarem... Prodierunt quidem ex eo tempore plura Theologiae moralis com­ pendia, quae, late jam diffusa, multum Alphonsi nominis celebri­ tatem amplificarunt. Nec tamen idcirco prosequendo meo labori supersedendum esse censui. Nam licet praedicta compe idia sint commendat ione dignissima, visum est nihilominus hoc meum Opus non omni utilitate destitutum iri, propter peculiarem finem, (piem in eo componendo assequendum mihi praestitui. Sicut enim ex operis titulo apparet, tbiplicem meo labori propositum habui sco­ pum : primus fuit, ut univorsam B. Patris de re morali doctrinam fideliter exponerem ; alter, ut eam redigerem in formam vere methodicam ; tertius denique, ut eamdem omnibus illis complerem additamentis, (piae hodiernorum temporum necessitatibus magis respondere viderentur. Et primo quidem loco, quod a S. Alphonsi filio tractante de re morali prae omnibus exspectatur, illud est, ut sui Patris doctri­ nam lectoribus cum maxima fidelitate proponat. Atque is fuit finis • meus principalis. Hunc autem ut assequerer, instructum me reperi pluribus hisque peropportunis subsidiis. Concreditae sunt mihi omnes variorum operum moralium editiones, quas S. Doctor pro­ pria manu accuravit ; atque ex his inter se collatis deprehendi, quasnam explanationes et modificationes ipse, lapsu temporis, doc­ trinae suae inserendas esse judicaverit : quae res multum conferre solet ad assequendam veram qualiscumque scriptoris mentem. Ad manum etiam habui plurimas ab eo scriptas adnolationes, mul­ vin Praefatio ad primam editionem. tasque de re morali tractantes epistolas quae, posteaquam per integrum quasi saeculum in oblivione jacuerant, ultimis his tandern temporibus feliciter repertae sunt... Multus fui in investigandis illis omnibus, quae ad Probabilismum spectant. Et quoniam, ad interpretandum genuinum auctorum sensum, critices regulae id praescribunt, ut priora eorum opera ex posterioribus dijudicentur, maxime mihi attendendum esse censui ad illam dissertationem, quae in sexta editione inserta est, sicut et ad celera opera, quae ab anno 1762 fuerunt a S. Doctore publicata. Et ad hanc quidem normam eo securius me conformavi, quod ipse, ante hoc tempus, semper in sua Theologia morali, in hu jusque com­ pendio (Homo Apost.) expresse declaraverit : < se praescindere ab illa quaestione : an liceat sequi opinionem minus probabilem, relicta probabiliori... » Secundus meus scopus fuit ordinata ac methodica moralis doctri­ nae expositio. — Ad ordinem quod attinet, placuit generaliter reti­ nere illum, quem S. Alphonsus in suis compendiis tenuit. Dum autem hunc ordinem seligerem, rem utilem me facturum esse putavi, si distincte demonstrarem quo logico nexu varii tractatus ita dispo­ siti inter se cohaererent. Ad hoc demonstrandum, in primis me juvit adducere verba D. Thomae et Catechismi Romani, (piorum quanta sil auctoritas, nullus ignorat. Placuit etiam praemittere singulis Decalogi praeceptis brevem aliquam expositionem de illa virtute (piae ad unumquodque praeceptum se refert, ut ita singulis tractatibus magis solidum poneretur fundamentum... Tertius tandem mihi scopus fuit, ditare praesentes Institutiones omnibus illis additamentis, quae hodiernae necessitates magis sibi expostulant. Hinc omnem, (piam potui, curam posui in solvendis, juxta mentem S. Alphonsi, plurimis, (pii ex rerum praesentium statu oriri solent, casibus. Hinc plerosque auctores modernos, qui de re morali scripserunt, non solum sollicite adivi, sed etiam fre-. quenter citavi, illos praesertim qui Alphonsianam doctrinam fide­ lius sectantur. Hinc diligentissimus fui in conquirendis ac verificandis variis Decisionibus, quae a Romanis Congregationibus jugi­ ter in vulgus eduntur, habens pro certo me hac quoque in re ince­ dere vestigiis B. nostri Patris, qui omnia Sacrarum Congregationum Decreta tamquam oracula venerabundus excipiebat. Hinc multa denique diligentia usus sum ad adducendos varios civilium legum textus, illos praesertim qui majoris momenti esse videbantur, et ■■■ a Praefatio ad primam editionem quorum cognitionem confessariis necessariam aut certe utilem fore judicabam... Faxit autem aman tissi mus noster Redemptor, ut hic meus qualiscumque labor, in sui gloriam cedat, utque per illum multae ani­ mae, S. Alphonse duce atque auspice, in Dei sinum cornplexumq11P perducant ur. Romae, die 19 Martii, festo S. Josephi, anno 1885. LITTERAE S. P. LEONIS DECIMI TERTII QUIBUS HONESTATA FUIT EDITIO DECIMA INSTITUTIONUM MORALIUM P. MARC Dilecto filio Joanni Petro Kannengiesser LEO PP. XIII Dilecto Fili, salutem et Apostolicam benedictionem. — Clementis Mare, Alphonsianae Congregationis Sodalis, haud exigua lain apud posteros manebit ob Morales Institutiones ab ipso editas jamque nonum, ad hunc diem, recusas. Ejus enim, in perutili opere ador­ nando, praecipuae fuerunt curae, ut ab Alphonsi Patris Legiferi doc< I rina nequaquam abscederet, cui tantum a Sed»· Apostolica delatum est, ut tuto tenendam edixerit. Quamobrem Episcopi, ex plerisque gentibus, magno numero Marcianas institutiones in Seminariorum scholis publice praelegendas decreverunt, idemque aliquot religio­ sarum familiarum Praepositi pro alumnis suis sanxerunt. Pretium igitur operae tu quidem, Dilecte Fili, facturus es, decimam egregii voluminis editionem adparando ; cui, ex industriis tuis, hoc utili­ tatis accedet quod Pontificia Decreta, quae interim lata sunt et rem moralem spectant, suis apte locis commemorentur. Ut autem benevolentiae Nostrae testimonium in coepto consilio exsequendo alacritatem addat. Apostolicam benedictionem munerum divi­ norum auspicem, tibi amantissime impertimur. Datum Romae apud S. Petrum, die XV Novembris MDCCCXCV1II, Pontificatus Nostri anno vicesimo primo. LEO PP. XIIL PRAECIPI \ S- SEDIS TESTIMONIA ATQUE JUDICIA DE MORALI DOCTRINA S. ALPHONSI BENEDICTIS PP. \l\ Ex epistola scripta die 15 .Julii 1755 ad ipsum S. Alphonsuni. — \cccpimus tuas litteras, simul cum secundo volumine Theologiae tuae Moralis, et cum aliis pluribus libris, qui, licet minoris molis sini, saluti tamen animarum maximae erunt utilitati. Pro hoc dono gratias agimus, potissimum quod Nobis tuum opus morale dedicaveris. Hoc eum cursim pervolvissemus, exqui­ sitissimum esse atque integrae hominum societati certe approbatissimuni utilis· simumque fore judicavimus.» CLEMENS PP. XIII E litteris in furina Brevis die I Aug. 17(17 ad S Alphonsuni datis. — Librum tuum adversus errores, qui nunc temporis omnem propemodum infecerunt Europam, libentissime excepimus ; tum quod tuus est, cujus probe novimus ex pluribus aliis scriptis t iis et ingenium et doctrinam, et Dei zelum magnopere flagrantem. » PII S PP. λ II 1. Decretum super revisione et approbatione Operum Ven. Mphonsi (18 Unii 1803). Pacta... plena relatione tam praefatorum Operum impressorum, quam aliorum Vlss. omnium..., nihil in iis <:i xsi ΚΛ liIGM M repertum fuit... Quibus SSffm D. N. relatis, Sanctitas Sua benigne annuit. » 2. Decretum super dubio, an constet de herolcitate virtutum (7 Maii 1807 . Promolor fidei in Nova Positione super Virtutibus, expresse egil de Ven. Servi Dei dm Irina, uti opposita heroicae Prudentiae, praesertim ob nonnullas regulas in morum doctrina traditas Decreto autem controversiae finis positus est : Pacta discussione de quibuslibet etiam minutissimis exceptionibus, quae perfectiori virtutum Christianarum exercitio opponi poterant..., ita • vanescere omnes difficultates visae sunt, ul nihil amplius opponi potuerit adhuc perpendendum. » 3. Decretum super dubio, an tuto procedi possit ad Bealilicationem (21 Dec. 1814). Omnipotens Dei sermo, qui vocal stellas, ut in militantis Ecclesiae firmamento splendeant, Ven. servum suum Alphonsuni vocavit, ul apostoli• arum virtutum luce coruscaret. Divinae ille voci respondit, et apostolo dignas virtutes quasi jubar emisit..., cum et voce, et scripto in media saeculi node - nantibus viam ostendit, qua. eruti de potestate tenebrarum, transire possent in D' i lumen et regnum... .Sed et intelligent profecto pastores animarum, et divini I)·· -ysb male morali s. Alphonsi ροϊκ-ΐιηιιιιι sermo fuit Ium in Animadversionibus Pro­ ni I'uri', tum m Responsis Causae Vindici'. i fr. Kifli -simii criUehc del I*. Giacomo Βαββο. Nipoll, 1823, p. 64. Ml Praecipua S. Sedis testimonia mam mitterentur, dicens · Romae maneant illi sancti digiti, qui tam bene scripserunt hi bonot- m |i Ipse textus hic est : « Rispetto poi al ministero delle confessioni, si ranunculi quanto severe suonino le parole del p/ù insigne <· mile dei moralist' verso coloro che non dubitano di sedere inetti nel lrilmn.de di penitenza l. (Acta S. S. 35. p. 261.) 1’11 S PP. X Litterae ad P. Leonardum Gautié, diei 12 Junii 1905. — « S. Doetoris Alphonsi de Ligorio en est in Ecclesia Dei existimatio atque laus, ut vel id unum suffi­ ceret. cur novam Nos editionem Theologiae moralis Alphonsianae Nostro Nomini dicandam libentissime permit teremus... (aim enim theologia morum magnam scientiae pariem constituat quae sacerdoti ad officium explendum est necessaria ; gratia tibi omnes habere oportet qui S. Doetoris quem tuto omnein morum doctrinis sequi possunt, mentem apertius ostenderis, senlentiasque. securius quam numquam alias, determinaveris. » (Op. moral. S. Ai.ru.. vol. I. p. XI.) BENEDICTUS PP. XV 1. Ex Instructione S. Congreg. de Semin. et Univ. Studiorum, appro­ bata a S. Pont. (2G April. 1920). —in hac Instructione ad Episcopos Italiae iterum expresse affirmatur, « S. Alphonsum esse Doctorem quem sequi licet cum omni securitate, maxime in rebus moralibus ». En textus: r E inutile aggiungere che lo stesso S. Alfonso è il Dot lore, che, specialmente nelle cose di Morale, si pub s0guire con ogni sicurezza. » (Ordinamenlo dei Seminari.) De approbatione Pii PP. XI et 2“ editione Instructionis cfr. infra. 2. E Litteris Pontificiis ad Rmûm. P. Patrithun Murray datis (20 Julii 1921). — « Ita ex quo ille hoc novo decore (Doctoratus) a decessore Nostro f. r. Pio l.\ insignitus est, clarius Jatiusquc per Christianum orbem universum caelestis eius sapientia elucere coepit idque magna admodum cum studio­ sorum et animarum utilitate. Etenim dum plerumque accidit, ut optimi quoque libri decursu temporis oblitterentur, maior quidem in dies apparet Alfonsianac doctrinae praestantia atque opportunitas... » (A. .1. Λ. XIII, p. 426 sq.) PIUS PP. \l Ex altera editione Instructionis S. Congreg de Semin et Unix Stud, seu Ordiuamento dei Seminari, an. 1925. Secunda haec editio Instructionis ad Reverendissimos Ordinarios Italiae » adnexam exhibet Litteram Apostolicam Pii PP. Λ I (1 Aug. 1922), quae publici quoque juris facta est (.1. .1 5. Λ7 I . 1921. p. 450). Ibi legimus : Novimus enim multa jam a decessoribus Nostris eodem Consilio (sci. Congreg. de Sem. et Univ. Stud.) ut instrumento usis, peropportune esse praescripta, quae -Vos et valde probamus omnia et Nostra· auctoritatis suf/ragio confinpamus. >· In hac editione anni 1925 iterum occurrunt illa verba : « E inutile aggiungere che Io stesso S. Alphonse è il Dottore che, specudmentc nelle cose di Morale, si pun seguire con ogni sicurezza.» (P. 34.) 1 li>-<· S. Pontifex fontem Indicat : « S. \lf<>n»o Maria de l.lguori, Pratica dei Confessore,, c. 1. TI(, n. 13. *, EXPLICATIO MODI QUO S. Alphonsi testimonia indicantur S. Alphonsum varia scripsisse opera moralia nemo est qui non novit: Con­ fer. ntur ea quae in fine secundi voluminis indicabimus. In nostra editione duo praesertim opera moralia S. Docturis saepius citare placet, et quidem Theolo­ giam moralem et aureum librum, cui titulus : / forno ApostolicusJÎheoïogï&e moralis testimonia afferuntur sine indicatione operis ipsius ; notantur solum liber et numeri operis, additis quandoque volumine et pagina editionis 1’.Gaude. VI librum : Homo apostolicus, quod attinet, ipse indicatur breviter litteris ini­ tialibus : H. Ap., adjecto tractatu cum numero. Indicatio ergo : I, 24 ; V, 4 ; II. Ap., Ill, 33, sic erit legenda : S. Alphonsi Theol. mor., liber I, n. 24 ; liber V, n. 4 ; H. Ap., tr. III, n. 33. Si occurrunt tibi sequentia : I, 81 ; cd. G., 1, p. 60, lege : S. Alphonsi Theol. mor., liber 1, n. 81 ; editio Gaudé, vol. I, p. 60. Cetera opera moralia S. Alphonsi in extenso indicantur ; v. gr. Erant, ordin. Examen ordinandorum) ; Con/. dir. (Confessore diretto) ; Praxis (Praxis confessarii) etc. Vide in tine tomi II. post Append. II, indicem operum mora­ lium S. Alphonsi. ubi citandi modus pro singulis indicabitur. INTRODUCTIO AD THEOLOGIAM MORALEM S. A/phoiisii *, Theol, mor. (ed. GawW, praei, ed. ; \ indicia» A/ph.dixs proocin.); Z«iri Theologia moralis est pars doctrinae sacrae. Sacra doctrina, ex D. Thomae sententia (P. 1, q. 1, a. 7), pertractat oinnia sub ratione Dei, vel quia sunt ipse Deus, vel quia ordinem habent ad Deum. Hinc vocatur Theologia, a duobus vocabulis graecis <-)εός et λόγος, quae idem sonant ac sermo de Deo. Complectitur omnia quae religio (in latiori sua acceptione) de Deo deque rebus divinis • locet, proponendo tum quae credenda sint, tum quae sint agenda. De credendis disserit Theologia dogmatica, de agendis vero Theolo­ gia moralis. Haec posterior pars est, quam nos hic tractandam suscipimus, duce impri­ mis Aquinate ac magistro S. Doctore Alphonso Maria de Ligorio, cujus moralis Theologia ubique terrarum est celebratissima, lulamque plane praebet normam, quam conscientiae moderatores sequantur », ut ait Leo PP. XIII in Litt. datis ad Loop. Dujardin. Antequam susceptum opus aggrediamur, plura praemittenda esse censemus, scilicet : a) de Theologiae moralis natura ; b) de ejus praestantia et necessitate ; c) de methodo qua docetur ; d) de historia et fontibus scientiae moralis ; e) de partitione Theologiae moralis. Inde totidem paragraphes in Introductione invenies. § 1. De Theologiae moralis natura. I. — Definitio. Theologia moralis definiri potest : Scientia diri­ gens actiones humanas juxta legem Dei, ut homo suum finem, id est vitam aeternam consequatur. Dicitur 1° Scientia : est enim cognitio certa et firma ex certis atque immutabilibus principiis per discursum deducta. 2° Diri­ gens actiones humanas : his verbis exprimitur ejus objectum mate­ riale, nempe omnes actus, qui ab hominis voluntate deliberate pro­ cedunt. 3° Juxta legem Dei: quibus verbis designatur ejus objec­ tum formale, nempe conformitas imprimenda humanis actionibus Marc. Inst. Moral. AIpii. T. I. ‘2 Will introductio cum lege divina : hoc autem nomine veniunt leges omnes, quatenus j a lege divina vim obligandi habent. 4° Ut homo finem suum con- ] sequatur : ostendunt haec verba supremum finem, ad quem tota ! Theologia refertur. 1 Scientia Theologiae moralis indolem\ habet propriam, ad quam probe al tendendum est. Secus enim ac in scientiis metaphysicis, ipsa conclusiones proprias necnon vitae moralis placita proponit assensu moraliter certo umplectendas : unde in Theologia morali magnam partem habet voluntatis rectitudo. necnon prudentia Christiana actuum humanorum moderatrix : quae si deficianl, in vanum hominibus proponitur veritas practica. ] I I j II I 2. — Differt Theologia moralis ab omnibus aliis disciplinis, quae aliquo modo circa hominum mores versantur. Et quidem : I 11 I I 11 II I II II II II I I H Distinguitur : a) A Theologia dogmatica, quae de rebus divinis disserit. regulasque credendi proponit; dum ipsa de virtutibus et vitiis disputat regulasque agendi statuit. b) A Theologia ascelica, mystica et pastorali. Theologiae enim moralis est omnia homini implenda officia metiri ac definire, ipsique terminum indicare. quem sine peccato praeterire nequit. Atque hinc est, quod ipsa magis circa peccata versetur. — Theologia vero ascetica et mystica magis de exercendis virtutibus disserunt, eo quod Christianae perfectionis exercitium, motiva et media edocent, hoc tamen cum discrimine, quod illa condocet viam perfectionis ordinariam, ista autem extraordinariam. — Ad Theologiam pastoralem quod spectat, ipsa agit de regimine animarum, edocendo pastorem quomodo commissas sibi oves a noxiis abstrahat, ad salutaria dirigat, et semper in vir lutis tramite retineat. c) .1 Scientia juris canonici et civilis; quae scientia regulas tradit, juxta quas Ecclesia et civilis societas regendae sunt ; dum ipsa generalius inquirit. an et quantum hae regulae in conscientia obligent. d) Ab Ethica, et quidem tum ratione principii cognitionis, tum ratione objecti. Ratione principii : Ethica enim nonnisi unum habet cognitionis principium, hocque subobscurum ac debilitatum, lumen nempe rationis. Theologia vero moralis, praeter hoc exile rationis lumen, habet et aliud principium, splendidissimum nempe lumen revelationis divinae, cui insuper accedit, tamquam perfectum complementum, infallibile Ecclesiae magisterium. Ratione objecti : hoc enim in Theologia morali sese extendit ad multo plura quam in Ethica, ad hominis nempe finem supernaturalem, et ad inedia quibus hic finis obtinetur. 1 I 91 9N § 2. De Theologiae moralis praestantia et necessitate. W 3. Praestantia. « Praeficarum scientiarum, scribit 1). Thomas (P. I, q. 1, a. 5), illa dignior est. quae ad ulteriorem finem ordinatur. Finis autem hujus doctrinae, in quantum est practica, est beatitudo aeterna, ad quam, sicut ad ultimum finem, ordinantur omnes alii fines scientiarum praeficarum. Atque hinc manifestum est, sicut Theologia dogmatica dignitate omnes speculativas scientias prae- B 9 9 I II II I I 11 11 11 I j I M De Theol. mor. praestantia et necessitate. χιχ cellit, ita Theologiam moralem omnes scientias praei icas dignitate antecellere. 4. — Necessitas. Neque hoc solum ; sed et necessitate eas omnes antecellit. Et re quidem vera, quaenam scientia aeque necessaria est ac illa quae docet, quomodo summum malum averti et summum bonum acquiri possit ? 1 loc autem praestat, ut visum est, Theologia moralis. Quae cum ita sint, liquet sacram hanc scientiam, prae omnibus aliis scien­ tiis praclicis, atque adeo, positis ponendis, prae ipsa Theologia dogmatica a clericis esse addiscendam. < Sane opus est, inquiebat .$'. Alphonsus, Theologia dogmatica, sed magis opus est Theologia morali. Hac enim scientia deficiente, nec boni erunt confessarii, nec habiles parochi *. » Nec vero hanc, scientiam semel didicisse salis est. \am sicut est omnium scientiarum maxime neces­ saria. ita est omnium difficillima. Apposite ad rem S. Doctor (Prax. conf., n. l'i : Dicebat, inquit, S. Franciscus Salesius, officium audiendi confes­ siones esse omnium maximum et difficillimum. Revera ita est. — Est omnium tnaximum : quia est omnium scientiarum finis, qui nihil aliud esse debet, quam salus aeterna. — Eslque omnium difficillimum : dum primo, confessarii munus requirit omnium scientiarum, omnium officiorum atque artium noti­ tiam : secundo, quia scientia Theologiae moralis complectitur tot materias inter se diversas ; tertio, quia in magna parte constat ex tot legibus positivis et sacris Canonibus, quorum intelligent ia debet accipi secundum veram significatio­ nem. Praeterea, quaelibet harum legum redditur difficilis, cum, ratione cir­ cumstantiarum quae casus dissimiles efficiunt, resolutiones variandae sint. Quidam... dicunt sufficere, ut confessiones rite excipi possint, principia gene­ ralia moralia callere : illis enim posse resolvi (aiunt) omnes casus particulares. Quis negare potest, omnes casus particulares esse his principiis resolvendos? Sed totum opus et lotus labor est. in adaptando ad casus particulares, laniis diversis circumstantiis irretitos, principia hujusmodi, utque discernatur, quodnam principiorum occurrentibus circumstantiis congruat ; neque id fieri potest sine magna discussione rationum, quae pro utraque parte adsunt. Et hoc est illud, quod moralist ac effecerunt, cum elaborarunt in explicando, quibus principiis mulli casus particulares resolvi deberent. » Ex· quo infert S. Doctor, nunquam confessario deserendum esse Theologiae moralis studium. § 3. De Theologiae moralis methodo. 5. Per methodum hic intelligitur forma, quam induit Theo­ logiae moralis tractatio, seu modus, quem theologus in re morali tractanda sectatur. .Jam vero triplex datur methodus : prima appellatur positiva, secunda speculativa seu scholastica, tertia casuistiea. 1 \ ita S. Mpli. in Op. Surii, cap. 3, S 9 (cd. Taurin., 1877). Huc pertinent quoque vvrba S. Vlphonsl, quae citantur in Instructione S. Congreg. Semin. et I niv. Stud, ad Episcopo * Italiae, approbata a SS. PP. Benedicto XV et Pio XI (an. 1925, 2· ed., p. 34) : · Quanto alio studio dolia Teolugla Morale crediarno opportuno citare le seguenti parole di S. Alfon$o : Snpratutlo i Vesco vi debbono attendere a far Istruire i giovanl in Seminario nella Teologia Morale... Questo e il maggior utile che un Vesco vo pud ricavare dal Seminario: Paver *i<«iri nmfr e parrochi. · XX Introductio Dicitur positiva, cum inorum dogmata ex fontibus Theologiae propriis probantur et confirmantur, rectoque ordine exponuntur. Dicitur specula­ tiva, seu scholastica, quando morum dogmata ex Theologia positiva ceu jam probata desumuntur, ut principiis philosophiae illustrentur, intimi eorum nexus internaeque rationes declarentur. Dicitur denique casuistica, quando generalia morum principia ad casus particulares in vita occurrere solitos appli­ cantur, et quaestiones practicae, iuxta principia generalia, rite discutiuntur et resolvuntur. Cfr. Millier, Theol. mor., Introd., § 7. Quod cuilibet methodo propria ac specialis insit praecellentia, suf­ ficienter ex praemissis definitionibus innotescit ’. Ex quo sequitur, Theologiae moralis tractationem eo excellentiorem esse judicandam, quo perfectior atque universalior in ea reperiatur triplicis illius methodi permixtio. Hujusmodi enim permixtae methodi usus effi­ cit, ut «morum dogmata rite exponantur, convenienter probentur atque illustrentur, solide contra impugnatores muniantur, et particulariter etiam in usus practicos evolvantur et explanentur2.» \tque hinc est, cur hodierni Theologiae moralis scriptores generali­ ter hanc triplici genere permixtam methodum sectentur. Hanc eamdem et nos sectari conabimur in totius quidem operis nostri tractatione, sed praesertim in parte prima, quam inscribemus : de primis Theologiae moralis principiis. Sic enim solidum totius rei moralis fundamentum ponetur. — in ceteris dein partibus, casuistica moderanter methodo, positiva tamen ac speculativa methodo minime neglecta, nobis utendum esse censemus. § 4. De Theologiae moralis historic et fontibus. 6. — Historia. Theologiae moralis historia convenienter in tres periodos dividi potest. Hujus prima periodus procurrit ab initio Ecclesiae usque ad tempus, quo Theologia scholastica florere coepit ; secunda ab initio introductae scholasticae usque ad tempus Reformationis ; tertia denique a tempore Reformationis usque ad nostram aetatem °. 1. Prima periodi s. Doctrina moralis, etsi in nullum scientificum systema digesta, a Patribus tamen Ecclesiae et ab ecclesiasticis auctoribus, priscis jam illis temporibus explanata, imo discussa reperitur ; et hoc quidem : 1° in scriptis contra Gentiles Christianam Ethicam impugnantes ; in operibus conscriptis pro ipsis christianis in quibus admonebantur ad vita· sanctimo­ niam , 3° in publicis sermonibus, in quibus praecepta moralia populo fideli ( tî Dictionn. de Th» ol. cath., par \ aranl-.WiingenoG \. Casuistique. — 1 Emestus Miil,rs Theol. mor. I. <*. $ 7. - ’ /6id «> II Haud aliter hac In re sentit reccntissimus morallsta, < I. Ofto Schilling, qui tre> distinguit periodos (Lehrbuch der Moral théologie. Monaci 1928 P 17 *qq.) 1“ Utcrtum (moralistarum veterum), 2° Miltelalter (scholasticorum), 3° Neuzeit (iiwralistaruin recentium). Eodem feri» modo dividit historiam theologiae moralis P. //. Merk'lbarf <). P. (Summa, i. p. 16 ^qq.). De Theol. inor. historia et fontibus. tradebantur ; 4° denique in instructionibus specialibus ad sacerdotes, ut sunt v. gr. instructiones Chrysoslomi, S. Ephraern Syri, S. Gregorii Nazianzeni : de sacerdotio ; Λ’. Ambrosii libri tres : de officiis ; Λ’. Hieronymi epistola ad Nepotianuin ; Λ’. Gregorii Magni Moralia in Job et de cura pastorali, etc. Inter eos, qui inde a saeculo VII usque ad initium Scholasticae de rebus mora­ libus tractarunt, imprimis nominari merentur S. Isidorus Hispalensis (saec VII), S. Joannes Damascenus et S. I3eda Venerabilis (saec. VIII), .S'. Petrus Damian i (saec. XI). II. Secunda periodus maximi nominis doctoribus praefulget. Horum laus in hoc praecipue ponenda est, quod non solum veritates dogmaticas sed etiam veritates morales in scientificum systema digesserunt, utendo potis­ simum methodo scholastica seu speculativa. In quo grandi labore prae ceteris eminuerunt Petrus Lombardus (f 1164), Alexander de Hales (t 1245), Λ'. Alber­ tus Magnus (f 1280), A. Bonavenlura (f 1274), appellatus Doctor Seraphicus ; deinde qui omnibus tanquam princeps praeeminet D. Thomas Aquinas (f 1274), Doctor Angelicus, et postremo Duns Scotus (f 1308), Doctor subtilis. Sed nec minus methodus casuistica exculta fuit. Ad hanc quippe perlinent et Summa de casibus poenitentialibus, auctore Raymundo de Pennafort, et Speculum morale, quod adseribitur Vincentia Bellovacensi, et Summa theo­ logica et Summa confessionalis, auctore Λ'. Antonino Archiepiscopo Floren­ tino, et multa alia opera x. III. Tertia periodus. Haeresiarchae saeculi XVI, inquit Em. Müller, fundamenta doctrinae moralis labefactare ac disjicere conati sunt ; ad quae proinde fortiter tuenda, praesertim ex S. Scriptura et ex Traditione arma desumere necesse erat ; quam ob rem ab illo tempore magis positive Theologia moralis, ut et dogmatica, tradebatur, quin tamen speculativa ejusdem tractatio neglecta jaceret ; plerique siquidem scholastici hac adhuc aetate florentes (ut Suarez, Vasquez, Lessius, Lugo, Gregorius de Valentia, Becanus) et posi­ tive et speculative sacram morum disciplinam exposuere. Casuistica saeculo XVI el XVII plurimum exculta est. Permultis hujus­ modi theologis silentio praetermissis, jure meritoque magnis laudibus cele­ brantur sequentes : Franciscus Toletus (j* 1596), Reginaldus (f 1623), a S. Al­ phonse auctoribus classicis adnumcralus, Emmanuel Sa (f 1596), Joannes Azor (f 1603), Franciscus Suarez (f 1617), Leonardos Lessius (f 1623), Tho­ mas Sanchez (f 1610) a S. Alphonso vir piissimus vocatus, Laymann (f 1635). Martinos Bonacina (f 1631), qui a S. Alphonso inter auctores classicos merito refertur, Cardinalis De Logo (f 1660), quem post S. Thomam inter theologos morales facile principem esse S. Alphonsus dicit, Salmanticenses (theologi collegii Salmanticae in Hispania), qui pariter a S. Alphonso inter doctores classicos numerantur et ad Ordinem Carmelitanorum pertinent. • Cum, saeculo XVII, Jansenistae assertiones sanae Christi doctrinae repu­ gnantes effutirent, scientia moralis fata valde tristia experta est. Etenim hae­ retici illi id consecuti sunt, ut in suas partes adducerent multos viros doctos inter quos etiam Petrus Collet (celeber Honorati Tournely continuator), Ludovicos Habert et Natalis Alexander fuerunt, qui, licet alios Jansenistarum errores rejecerint, immoderato tamen eorum rigori in multis se accommodarunt. Non defuerunt quidem, qui benigniores propugnarent sententias, uti Eusebius Amort, Roncaglia, Sporer, Elbel, Mazzotta, etc., quin tamen intumescentem doctrinae rigorem penitus reprimere valuerint, 1 Vide plura in praeclara dissertatione P. Zachariae, de casulsticae Theologiae originibus. Exstabat haec dissertatio praemissa Theologiae morali .S. Atphonei. In ultimis editio­ nibus jubente S. Doctore, expuncta fuit. Cfr. P. / Delerue, Le système moral etc., p. 7b sq. XXII Introductio. Tandem, saeculo χνιπ, S. Alphonsus Maria de Ligor io, non sine providentissimo Dei consilio, Theologiam moralem exarare aggres­ sus est, ut morum doctrinam vere catholicam, medium tenentem inter nimiam severitatem et nimiam benignitatem, accurate et solide propugnaret. Primo quidem (anno 1748) Medullam Her­ manni Busenbaum (t 1668) notis casibusque adjectis edidit : cum vero hoc Opus fini suo non penitus satisfaceret, aliud valde pro­ lixum elucubrare incepit (anno 1753), in (pio, singulari perspicaci­ tate, tradat de cunctis rebus moralibus, « quae magis ad praxim deserviunt».Qua ratione in hoc Opere concinnando sapientissimus vir versatus sil, ipse his memoratu dignis verbis profatur(Apolog. la) : « Protestor coram Deo, quod Theologiam moralem certo non ideo typis mandavi, ut nomen docti ab hominibus reciperem ; sed finis hujus operis non alius fuit, quam gloria Dei et salus animarum, ligo spatio triginta fere annorum innumeros auctores tam rigidos (piam benignos legi, el hoc tempore continuo Deum precatus sum, ut me illuminare dignetur. Tandem systema morale non meae rationi superstruxi, sed doctrinis theologorum, el imprimis prin­ cipis theologorum S. Thomae Aquinatis ; si igitur erro, cum hoc S. Doctore erro. » Quod ad methodum observatam attinet, S. \lpbonsus eurndem sequitur ordinem, quem II. Busenbaum in sua Medulla Theologiae moralis tenuit, imo praemittit, lotum illius auctoris textum, cui deinde ea adjungere solet, quibus ex Medulla allegatae sententiae accurate evolvuntur, adjectis etiam permultis rebus (piae in Medulla desiderantur, et (pias ipse, experientia missionum edoctus fuse per­ tractat. In singulis dem controversiis solet omnes doctorum senten­ tias cum ipsorum rationibus adducere, suumque de iis judicium interponere. Porro hoc Opus, quod, vivente adhuc S. Alphonso, novem editiones in Italia obtinuit, redactum est (anno 1757) ab eodem S. Doctore in Compendium, quod primum Istruzione e pratica, dein, in latinum versum Homo Apostolicus inscriptum luit. His autem adjecit opusculum, cui titulus Pnuis confessorii, quod jam anno (755 in italien idiom.de editum fuerat, et anno 1761 aliud breve Compendium, quod inscripsit 11 Confessore iliretto. Quod quidem Compendium eo commen­ dabilius est, quod scriptum fuit, postquam B. Doctor jam definitivo modo suum systema morale stabiliverat, et quod sententias, quas in praxi tenet, apertius enuntiat (cfr. Vind. \lph., Dis.s. proeem.). Postremo, quod attinet ad auctores qui saeculo xix de re morali m npserunt, restat ut dicamus plerosque, pro singulari existimatione I'e T h e, quml tantum post obitum auctoris typis mandatum c>t (an. 1873), asservatur in archivo c. SS. 11. - 1 Cfr. apud /*. bflerue, le système moral etc.» p. 39; Nouvelle Revue thèol.> 1928. p. 257 sq. — * λ ide quae dicemus η. 91.- · /«ron. (iaudé9 de moral! >>strmate S. \lphonsi, n. 68 (p. 98). xxiv Introductio n< nsis ■ 1 S3 « Instil theologicae », 6 vol. 1834; Petrus Gury, S. .1. (f 1866): Compendium theol. moralis », 2 vol. 1850. In Belgio magis eminent /* ’. Haine (t 1900); Th. BouquUlon (t 1902); ! hiardus Gcnicot (f 1900) e S. .1. In Hollandia, inter alios moralistas notandi sunt Josephus Aertni/s (t 1915) e Congrpg. SS. Red.; Alexander Sweens, professor Buscoducensis (Theologia moralis fundamentalis, de jure et justitia), etc. In Germania, postquam infructuosa remansissent tentamina facta a //. Oherrauch, O. F. M.(f 1808), .1/. de Schenk, (.). S. B. (f 1816), J. M. Sailer (t 1832) et ./. B. de Hirscher (t 1865), optimam doctrinam moralem, ad mentem S \lphonsi, docuerunt Conradus Martin ( + 1879), Hub. Theoph. Simar (+ 1902), archiep. Coloniensis, Antonius Koch, prof. Tubing, (t 1915), Joan. Evang. Primer, prof. Eistettensis (f 1907) et alii. In Austria praecipuas partes in restauranda scientia morali ad mentem S. \lphonsi habuit Ernestus Mulier (f 1888), episc Linciensis, qui an. 1868 edidit suam Theologiam moralem » ; in idem laboravit . lug. Rohlin g, prof. Brag., cujus exstant Medulla theol. mor. ; Gewissen u. Geselz. », etc. In regionibus gerrnanicis praeterea mulli alii auctores egregie de re mor.di scripserunt, sive lingua latina (Lehmkuhl, Drummer. \oldin.etc.) sive vernacula (Linsenmann, Gôpfert, Schindler, Mausbaeh, etc.). In America noti sunt Patricius Kenrick t+ 1873), archiep. Baltimorensis : I. Konings (t 1884) e Congreg. SS. Bed. : . I. Sabetti (+ 1898) e S. .1.. etc. I Itimis his temporibus, in Italia, mullum de re morali scripserunt Card. .1. d \nnibalc (t 1892) . Card. ('as. Gennari, (t 1914) ; J. Bucceroni, S. .1. ft 1918) ; E Berardi (theol. mor. ; praxis confessorii, de recidivis), etc. In Hispania eminet J. B. Terreres, S. .1. Si tandem velimus cum cl. Schilling 1 distinguere inter auctores recentiores, i|Ui magis methodo vel speculativae vel pastorali, ut aiunt,indulserunt, dicemus ad primem «lassem maxime perlinere Simar. Bouquillon, Linsenmann, Schwane, Koch, Schindler, Mausbaeh, .1. B. Dumas, etc. ; ad alteram vero Gury, Scavini, Ern. Muller, Ballerini, d'Annibalo, Lehmkuhl, Gôpfert, Aertnys, Noldin, Drummer, Tanquerey, Berardi, etc. Conféras «le modernis moralislis Indicem operum et auctorum in line voluminis II. î. Fontes. Fontes Theologiae moralis, in sensu strictiore, sunt, loci theologici, seu documenta in quibus veritates morales cognitae continentur et e quibus depromuntur. (alantur communiter octo sequentes ; 1 Sacra Scriptura. 2. Concilia Ium generalia tum particularia. 3. Decreta Summorum Pontificum sive per Consti­ tutiones (Encyclicas) sive per Responsa S. Congregationum edita. 4. Opera 5 s. Patrum, qui sunt testes Traditionis. 5. Opera Theologorum, praesertim • orum quos magni facit Ecclesia, quae singularem auctoritatem tribuit 5. I hama’ et A Alphonso. 6. ,/(b ecclesiasticum et civile. 7. Esus et praxis Eccle­ siae. 8. Philosophia moralis. Notandum est quod, cum Theologia moralis sil doctrina sacra, alii ex hisce fontibus constitutivi. alii auxiliarii exstant, nec omnes in omni materia pari auctoritate gaudere nati sunt *. l.-hrbuch der Mnrallhcologie. I n. 33 (p. 46 sq.). — · De fontibus seu locis theoIh.i.i. ni.ir th» fu» *· Irai t oil praeter Z!<·. Seipel et 1. f jnc, I, Introd., S 5 sqq. De Theol. mor. partitione. XX V § 5. De Theologiae moralis partitione. 8. — In omni scientia, ex principiis generalibus et universalibus ad proprium et speciale objectum procedi solei : unde cujuslibet scientiae tractatio duas partes complectitur, alteram generalem, alteram specialem. Ita pariter Theologia moralis, quae scientia divinae legis est, in duas partes vere distinctas dividitur. 1° In prima parte, quae generalis est seu fundamentalis, agi­ tur de primariis scientiae moralis principiis, videlicet de funda­ mento bonitatis moralis seu ultimo hominis fine, deinde de regula morali in genere (sive haec subjective in conscientia, sive objective in se ipsa consideretur), et de actuum humanorum relationibus ad duplicem hanc legem, seu regulam. 2° In altera parte qua1 speci m is est, et quae circa objectum pro­ prium peculiare scientiae moralis versatur, tratatur de variis obli­ gationibus seu legibus in specie. Hae obligat iones sunt vel omnibus Christian is communes, vel qui­ busdam sunt propriae, ratione status particularis. a) Obligationes communes exhibet duplex sectio. In prima trac­ tatur de exercitio virtutum, de actibus nempe quibus rectus ordo inter homines ipsos atque inter homines et Deum servatur. Com­ plectitur praecepta legis naturalis, quae continentur in Decalogo, sed accuratius determinantur legibus positivis etiam humanis. — In altera sectione agitur de mediis, quibus homo gratiam assequi possit, sc. de Sacramentis. Complectitur obligationes omnes quae ad Sacramentorum administrationem et recept ionem spectant. b) Obligationes quibusdam propriae explanabuntur in tertia sec­ tione. In hac tractatur de praeceptis particular ibus, i. e. de obliga­ tionibus, quae certis tantum personis, quibusdam vitae statibus inhaerent, quibus proinde homo se libere subjicit, cum tale vitae genus amplectitur. Nonnulli auctores, in exponendis legis naturalis praeceptis seu obligatio­ nibus, sequuntur ordinem virtutum, secundum connexionem quam inter se habent ; quae procedendi ratio, in se spectata, bona quidem apparet, sed, ut hodiedum plerique ultro fatentur, minus praclica videtur. Plurimi autem eximii script ores inter quos S. Alphonsus, ordinant praefatas obligationes juxta dignitatem, qua aliae aliis praestant, ut in ipso Decalogo factum est. Ne a priori ordine omnino recedere videamur, lubel inter primam operis pariem et alleram inserere tract alum : de Virtutibus. Deinde vero posteriorem ordinem a S. Alphonso indicatum religiose tenebimus, ut eorum, qui nostrum opus lecturi sunt, utilitati magis consulamus, cum in excipiendis confessio­ nibus hunc ordinem servari praestet. I IIimum vero locum assignabimus sec­ tioni, quae tractat de praeceptis particularibus. xxvi Introductio. Inde perspicitur hic esse ordo universae Theologiae moralis : PARS I. — De primis Principiis Theologiae moralis. — II. — De Praeceptis Decalogi et Ecclesiae. — III. — De Sacramentis Ecclesiae. — IV. — De Praeceptis particularibus. I t paucis verbis aliam etiam rationem ordinis theologiae moralis indicemus, haec lubet subjungere : olim hoc nostro ordine non tan­ tum ii auctores utebantur qui casuistae dicebantur, ut P. Busenhaum, etc., sed ipsi quoque asseclae methodi scholasticae specula­ tivae, v.g. Vine. Patuzzi.in opere: < Ethica Christiana sive Theologia moralis. Ilis tamen ultimis temporibus nonnulli theologi aliam dividendi rationem quae ipsis magis scienti/ica videbatur, introdu­ xerunt (sunt maxime ex his auctoribus qui methodum quam aiunt, pastoralem, minus colere intendunt). Ita cl. Antonius Koch. ut exemplum afferamus, in sua Theologia morali anni 1905 hanc divisionem proponit : Scientia moralis in duas partes distinguitur, (piarum una generalis, altera specialis habetur; pars generalis doc­ trinam tradit de ipso ordine morali, et quidem quoad principia ejus, quoad turbationem per peccatum et restaurationem per media saliit is; pars deinde specialis doctrinam refert de officiis hominis erga seipsuniy erga Deum, erga proximum (p. 27 sqq.). Haec dividendi ratio, licet minime a nobis impugnetur, lini tamen intento non satis res­ pondet, cum consulere velimus magna saltem ex parte etiam praxi, idque pro majori utilitate legentium. Novus quoque Codex jur. can. utilitatem casuisticae pro eruditione clericorum manifeste comprobat >, ut patet ex can. 591 et diserte affirmat cl. Ign. Seipel (Theol. mor. Ern. Müller, 10 ed. i, p. 27). THEOLOGIA MORALIS GENERALIS PARS PRIMA DE PRIMIS PRINCIPIIS THEOLOGIAE MORALIS Prologus. 9. — De fine ultimo hominis. Praesupponit haec prior pars fundamentalis claram notionem de fine, ad quem dirigenda est vita humana, notionem nempe de Deo, quem scimus esse nostrum principium et nostrum finem. Ad Theologiam dogmaticam pertinet de line ultimo hominis quaestionem instituere ; et revera apud AA. in hac scientia versatos splendida simul ac profunda invenire esi hu­ jus rei argumenta. Sequentia t antum pro memoria notare volumus. 1° Finis Dei Creatoris est sua gloria intrinseca, i. e. sua perfectio. Universa enim propter semetipsum operatus est Dominus (Prov., 16, 4). Aliis verbis, universa creavit Deus, non ut ex hoc asseque­ retur utilitatem, sed manifestaret suam perfectionem, suam bonita­ tem, per bona creaturis communicata. Ita Vaticanum (Sess. 3, c. 1). 2° Finis ultimus hominis primario est gloria Dei exlrinseca ; secundario vero, perfecta in Deo beatitude. Ratio patet : ille enim pri­ marius debet esse finis ultimus hominis, quem Deus, eum et cetera omnia creando, ipse intendit. Atqui, ob suam gloriam extrinsecam (i. e. ut cognoscatur, laudetur, ametur) Deus omnia operatus est, ut saepe testatur S. Scriptura. In procuranda autem hac gloria extrinseca, invenit homo perfectum beatitudinem. Inania enim sunt hominis tentamina, quando beatitudinem quaerit apud res creatas, quae non sunt per se appetibiles, nec stabiles, nec omnibus patent, λ eram beatitudinem consequitur homo, quando imprimis perfi­ ciuntur eae facultates quae ipsi sunt propriae, intellectus nempe et voluntas. Cum autem intellectus et voluntas sint capaces veri et boni universalis, sequitur quod homo tantummodo in cognitione et amore Dei perfectam beatitudinem assequetur (cfr. 5. Thoma m, 1. 2, q. 1-3 ; C. Gent. I. 3, c. 1-63 ; BUlnari, de ult. fine, disp. 1-3 ; Suarez, de ult. line hom. d. 3 etc.). Nobile munus Theologiae moralis est indicare et media apta ad finem, et pericula et insidias, quibus homo circumdatur, quaeque eum a consequendo fine avertere conantur. P. 1. — Prologus. 10. — Ordo hujus prioris partis. Prima principia Theologiae mo­ ralis spectant solum ad moralitatem actuum humanorum in genere. Quae moralitas cum sit habitudo actus humani ad suam regulam, expedit ut in parte hac generali uterque relationis terminus seorsirn perpendantur : regula scilicet, et res regulato. Et primum, quod spectat ad regulam, ipsa necessario duplex est. proxima nempe et remota. Regula proxima est lex Dei subjective sumpta, i. e. conscientia, quae immediate et universaliter cujuslibet hominis actus dirigit. Regula autem remota est lex divina objec­ tive, seu in se ipsa, considerata ; atque haec est, quae ipsam con­ scientiam dirigere debet. Conscientia enim, ut actuum humanorum recta sit ac perfecta regula, debet et ipsa dirigi ad normam varia­ rum legum, quas Deus, sive directe sive indirecte voluntati huma­ nae praescribit. Ad rem dcin regulatam quod attinet, i. e. ad actus humanos, hos sub duplici aspectu considerabimus : 1° quatenus sunt humani, i. e. quatenus ab hominis voluntate deliberate procedunt, et sunt ei imputabiles ; 2° quatenus sunt boni aut mali, i. e. regulae conformes vel ab ea discrepantes. Primum locum cum S. Alphonso et plerisque antiquis theologis assignabimus tract alui de Conscientia, quae est agendi norma subjectiva ; sequetur tractatus de Legibus seu de norma objectiva, quae ipsam conscientiam informare debet. Tertio loco dicemus de materia regulanda seu de Actibus humanis, cui tractatui subji­ ciemus tractatum de Peccatis ; quia alter cum altero intime connec­ tion’, priorque velu l i introductio est ad posteriorem. Quinio demum loco, ut jam innuimus, speciali ratione agemus de Virtutibus. Sane logicus ordo illud sibi postularo videtur, ut tractatus de Virtutibus tractatui de Vitiis et Peccatis praemittatur, cum logice bonum sit malo ante­ rius ; sed cum praecipue theologo morali illa consideranda sint, quae ultimo fini adversantur, scilicet peccata, sufficiens est ratio, cur praedictus ordo invertatur. Praeterea conveniens est, ut duo tractatus de Actibus humanis et dc Peccatis non disjungantur, utque genericae notiones de virtutibus imme­ diate praecedant tractationem dc Decalogo, qui totus in virtutibus et virtutum officiis a lege Dei praescriptis versatur. Tractatus itaque generales hoc ordine sequentur : Tractatus I. — De Conscientia. II. — De Legibus. III. — De Actibus humanis. — IV. — De Peccatis. — V. — De Virtutibus. I TRACTATUS 1 De conscientia PROOEMIUM De conscientia in genere S· Thomas. Eth., VL I. 2 ; 3. 1). 33, q. 1 ; i. 2, q. 19, a. 5 ; q. 57. a. 5 ; S. Alphonsus, Theol. inor., I ; Η. Ap., 1 ; Joannes a S. Thoma (cd. Vives), VI. q. 31. dlsp. 22 : Hyh·.· Wnurus, in Eth., VI ; Suarez, in I. 2, tr. 3. disp. 12, sect. I. 2, 4 : lleaudouin-Gardeil. de Conse. : Houquillon. Theol. mor. fund. (ed. 3) ; Penz, Die Synthcresis nach dem hl. Thomas, Münster i. W., 1911 ; Atrlnys-l tamen (ed. 12), 1. n. 47 sqq. ; Prümmer, I, n. 302 sqq. ; Tanquerey, Theol. mor. fundam, n. 349 sqq. ; Vermeersch, Theol. mor. prine. 1. n. 338 sqq. ; Ollo Schilling, I, n. 81. sqq. ; Me Hugh-Callan, I. n. 575 sqq. ; Merhclbach, Summa theol. mor. I, n. 198 sqq. ; Heiiherl Jon\ kath. Moraltheol. n. 85 sqq. 11. — Definitio. Conscientia est judicium seu dictamen practicum rationis, quo judicamus, quid hic et nunc agendum sit ut bonum, aut vitandum ut malum (I, 2). Dicitur : Judicium practician, quod nempe operantem in agendo dirigit ; quo judicamus, id est quo absque ulla mentis fluctuatione affirmamus ; quid hic et nunc, i. e. in individuo, et consideratis omnibus circumstantiis ; agendum sit, i. e. agi debeat aut possit ; ut bonum, aut vitandum ut malum, quibus verbis exprimitur respectus formalis, sub quo agens exercet suum de ponendis actibus judicium. Non enim judicat de utilitate aut facilitate actionis vel omis­ sionis, sed de illius relatione ad legem moralem, nimirum an sit juxta, contra, vel praeter illam (vide S. Thomain, 1. 2, q. 19, a. 5). Sensu vero et proprio conscientia non est neque potentia neque habitus, sed est actus, ut expresse docent theologi cum /). Thoma (1, q. 79, a. 13). Attamen secundum modum loquendi ordinarium, in linguis praesertim vernaculis, habi­ tum potius quam actum designat, sed id Iit improprie. Quare evenit ut passim occurrat sermo de homine conscienlioso », de ■ conscientia laxa, scrupu­ losa », etc., ut mox dicemus (n. 24 sqq.). Imo sumitur etiam conscientia pro ejus objecto, sci. pro eo quod est in nostra conscientia ; inde dicimus emundari conscientiam ». I t recte monet cl. Prümmer (I, n. 302), ad hos loquendi modos oportet attendere, ne confusio oriatur (vide etiam quae dicemus n. 13). 12. — Divisio. 1° Conscientia, ratione actuum ad quos refertur, est vel antecedens vel consequens.^Conscientia antecedens ea est, quae praecedit actus humanos, ut eos ad normam recti componat. ^Conscientia consequens est judicium de actibus praeteritis ; approbat vel improbat, laudat vel remorsu condemnat ; non est proprie dicta conscientia, ut ex definitione jam apparet. Conscientia antecedens obtinet, pro vario suo munere, varia nomina: Cum judicat quid vitandum sil ut malum, dicitur conscientia prohibens ; cum judicat quid agendum sil ut bonum de praecepto, dicitur conscientia praecipiens ; ό um tandem judicat aliquid liberae electioni relictum, dicitur conscientia permittens ; quae et consulens nominatur, cum declarat rem esse meliorem et de consilio. 4 P. I. — Tr. I. De Conscientia. 2° Ration·· objecti, est vera vel erronea ; ratione subjecti, est certa vel dubia. Haec mox fusius explanabuntur. — Conscientia sive vera sive certa, est prohibens, vel praecipiens, vel permittens seu consulens, ut supra dictum est. 13. -Quo melius conscientiae natura innotescat, necesse videtur variis explanationibus illustrare notionem supra traditam. I. Conscientia est actus intellectus praefici. 1° Est actus (non autem potentia vel habitus); dicitur enim conscientia quasi eum alio scientia, eo quod sit applicatio scientiae vel notitiae ad actionem particularem : applicatio autem st ientiae ad aliquid fit per aliquem actum. Insuper, conscientia potest deponi et facile mutatur, quod de potentia dici nequit (S. Thom., P. I. q. 79, a. 13). 2° Est actus intellectus, non autem voluntatis ; praeit enim voluntati, ipsique significat quid in casu particulari bonum aut malum sil. quod evidentei ad facultatem cognoscitivam pertinet. 3° Est actus intellectus practici. Pro duplici enim respectu, sub quo consi­ deratur intellectus, aut speculativus dicitur, aut practicus. Intellectus spe­ culativus sive theoretic us est, (pii conquiescit in objecti sui contemplatione, sive de jacto (i. e. de rei exsistentia, natura, proprietatibus, vel effectibus), sive de.pirc (i. e. de lege, ejusve dispositione, extensione, vel interpretatione) agatur. Intellectus practicus est. qui cognitionem ad opus extendit sive appli­ cat (ib., a. 11). Cfr. Cajet., 1. 2, q. 57, a. 5 ; Joann, a S. Th., Logica, P. II, q. 1, a. IV ; Hcaudouin, op. cit. Ex his intelligitur, quodnam sit in operabihbus indicium speculativum et practicum. Judicium speculativum, cum de operationibus agitur, est illud, quo intellectus rem sibi objectam, in se. objective bonam aut malam esse enuntiat, v. gr. bellum istud est justum, vel injustum. Practicum est illud, quo intelb-ctus eaindem rem, consideratis praesentibus circumstantiis, hic et nunc, subjective reapse eligi aut rejici posse vel debere decernit, v. gr. licet mihi in hoc bello pugnare. II. Quamvis synderesis, scientia moralis et prudentia ad formandam con­ scientiam concurrant, conscientia tamen ab iis differt. Differt a sunderesi. Synderesis non est actus sed habitus naturaliter inditus, quo prima agendorum principia pognoscimus, v. gr. bonum est faciendum, malum fugiendum : Deus est colendus ; quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris (S. Thom.. 1. c., a. 12). Differt a scientia morali. Haec enim est habitus intellectus speculativi acquisitus, et versatur circa conclusiones generales deductas ex primis principiis in hunc vel similem modum : synderesis profert primum principium : m.dum est fugiendum ; scientia subsumit : furtum est malum, et concludit : ergo furari non licet. — Scientia igitur moralis versatur circa moralitatem objectivam et materialem actus ; conscientia autem circa eiusdem moralitatem subjectivam et formalem. Differt etiam a prudentia. Prudentia est habitus intellectus practici, et habet ampliorem quam conscientia ambitum. Prudentia enim, praeter eas partes, quas in formando conscientiae dictamine obtinet, praesertim in pon­ derandis peculiaribus facti circumstantiis, inquirit etiam media ad finem asse­ quendum idonea Sic, v. gr.. quando Superior reum aliquem corrigere debet, conscientia quidem declarat corrigendi obligationem ; prudentia vero suggerit quomodo procedendum sil. ut finis, scilicet emendatio, obtineatur (Billuart, de act. hum. Diss., 5. a. t). Cap. I. — De conscientia vera et erronea. 5 III. Conscientia est judicium concludens ex duabus praemissis, sive impli­ cite, sive explicite fiat syllogismus. Majorem, quae legis dispositionem enun-' liat, praebet synderesis vel scientia; minorem suppeditat factum particuliire. ad quod legis applicatio fieri debet ; prudentia invigilat ne alterutrum temere asseratur ; conclusio est judicium practicum quod conscientia dicitur. V. gr. : Superiori legitime imperanti obediendum est. — Atqui hic Superior legitimo imperat.— Ergo ipsi obediendum est (S. Thom., de Verit,, q. 17, a. 2). 11. Ordo dicendorum : Conscientia, ut jam supra innuimus, debet, ex parte objecti, conformis esse veritati ; ex parte vero subjecti, niti certitudine morali. I nde tractandum est : 1° de conscientia vera, deque ei opposita conscientia erronea : 2° de conscientia certa, deque ei opposita conscientia dubia, (aim autem peculiaris momenti sit quaestio de solvendis dubiis ex occursu opinionum probabilium provenientibus, de ea specialim erit agendum. Hinc : 3° de conscientia probabili. CAPUT I De conscientia vera et erronea. 15. - Definitio. Conscientia vera est : ea, quae dictat rei verilalem. Ipsa ex veris principiis recte concludit, aliquid esse licitum vel illicitum, quod revera tale est. Conscientia erronea est : ea, quae falsum tanquam verum dictat, sive falsum sibi principium assumai, sive falsas deducat ex vero principio conclusiones (I, 3). Conscientia vera, stricte loquendo, non eadem est ac conscientia recta, etsi nonminquam promiscue usurpatur ; nam verum dicitur juxta quod est,y rectum autem juxta quod apprehenditur. Xempe vehi m est illud, quod reveni in se tale est ; hecti m est illud, quod fit juxta prudentiae regulas, aliis verbis, quod vere et real i ter est conforme appetitui recto, ut dicit i). Thomas (Eth., \ 1, 1. 2). I nde conscientia recta potest praedicari, licet per accidens, etiam de eo qui laborat conscientia invincibiliter erronea, ut infra dicetur. Cfr. Beaudouin, q. 1, § I. \lii tamen auctores (Priimmer, etc) hanc distinctio­ nem subtilem et satis superfluam declarant, ita ut ipsis conscientia recta saltem practice vera quoque sil (cfr. quae dicemus n. 35). 16. — Divisio. Conscientia erronea est, vel invincibiliter, vel vincibiliter 'erronea. 1° Conscientia invincibiliter erronea est ea, cujus error moraliter vinci seu deponi nequit ; quia, a) vel erroris cogitatio aut dubium nullo modo, ne in confuso quidem, venit in mentem operan­ tis, dum actionem ejusve causam ponit; vel quia, b) licet erroris dubitatio in mentem venerit, adhibita tamen ad veritatem asse­ quendam morali diligentia, error depelli non potest. G P. 1. — Tr. 1. De Conscientia. 2° Conscientia vincibüiler erronea dicitur ea, cujus errorem homo cr incuria non deponit. Ille igitur cum conscientia vincibili ter erro­ nea operatur, qui a) vel errorem jam aliquo modo advertit, vel b) saltem dubitat de errore, advertilque simul ad obligationem illum vincendi, nec tamen veritatem inquirit. Diligentia autem, in inquirenda veritate, non requiritur maxima ; sufficit orduiaria et communis, qualem nimirum, in pari circumstantia, prudentes ejus­ dem conditionis adhibere solent. 17. — Principia. 1. Conscientiae verae, sive praecipienti, sive prohibenti, semper obsequi tenemur. Constat ex verbis Apostoli (Roni., 14, 23) : Onine autem, quod non est ex fide (i. e. ex dictamine conscientiae), peccatum est. Et Innocentii III (c. Litteras, de restit. spol.) : « Quidquid fit contra conscientiam, aedificat ad gehen­ nam. » Ratio est, quia conscientia vera est recta legis applicatio, et manifestatio divinae voluntatis, cui resistere semper nefas est. Hoc conscientiae munus perbelle exprimit S. Bonaventura, inquiens : « Conscientia est sicut praeco Dei et nuntius ; et quod dicit, non mandat ex se, sed mandat quasi ex Deo, sicut praeco.cum divulgat edictum regis.» (L. 2 Sentent., dist. 39, a. i, q. 3). 18. — 11. Conscientiae verae, permittenti aut consulenti, obtem­ perare possumus, sed non (enemur. Etenim 1° permittentis con­ scientiae est vere et absolute dictare aliquam actionem nec prae­ cipi nec prohiberi, ergo ; 2° consulentis vero conscientiae est decla­ rare aliquid melius_esse3 et de consilio. Ea autem est consilii natura, ut mercedis quidem meritum inducat in exsequentem, nullum vero per se reatum culpae et poenae in omittentem. In de istud elïatum : « Qui consilium praeierit, non peccat, dummodo absit contemp­ tus. » 5. Thom., de Verit., q. 17, a. 3 et 4. Advertendum tamen est, id quod lex in genere solum consulit aut permittit, per accidens posse in particulari a conscientia praecipi vel prohi­ beri, quando nempe adsunt peculiares circumstantiae, quae in casu speciali et pro determinata persona, voluntatem Dei obligantem clare manifestant ; ut patebit ex dicendis de vocatione ad statum clericalem vel religiosum (cfr. n. 1912, 1915, et n. 2141 seqq.). 19. — Praecipua media, quibus verae ac rectae conscientiae thesaurus acquiritur, haec sunt ; 1° Scientia legis Domini, in qua quisque continuo studio progredi potest, bonos libros legendo, doctores Ecclesiae consulendo, ct prae­ sertim ipsam Ecclesiam, quae suprema est conscientiarum magistra, interro­ gando atque humiliter auscultando. *2 ’ Vitiorum mortificatio. Haec morti­ ficatio absolute necessaria est, eo quod practicum rationis judicium, ob malam voluntatis inclinationem, saepe a veritate deflectit. 3° Oratio, seu assidua eum Divino Doi tore conversatio, qui intus loquitur sine strepitu verborum, docilemquo sibi ment m in puncto sic elevat, ut plures aeternae veritatis capiat rationes, quam si d< Otn annis studuisset in scholis (linit, ('.hr., 1. 3, c. 43). I 7 Cap. I.— De conscientia vera et erronea. 20. — III. Conscientiam invincibiliter erroneam permittentem sequi fas est ; praecipientem vel prohibentem sequi oportet. Ratio utriusque est, quia « actus humanus judicatur virtuosus vel vitiosus secundum bonum apprehensum, in quod per se voluntas fertur, et non secundum materiale objectum actus ». (S. Thom., Quodl. 3, a. 27 ; S. Alph., I, 5). ^Primum etiam constat : 1° Ex verbis Domini (Joann., 15, 22) : Si non venissem et locutus juissem eis, peccatum non haberent. 2° Ex dicto 5. Augustini (de Lib. arb., 1. 3, c. 19, n. 53) : « Non libi deputatur ad culpam, quod invitus ignoras. » 3° Ex propositione 2n damnata ab Alexandro VIII : «Tametsi detur ignorantia invin­ cibilis juris naturae, haec operantem ex ipsa non excusat a peccato formali. » Ita Bajus et Jansenius (cfr. Viva, in h. prop.). ^'Secundum probatur : 1° Ex doctrina Apostoli (Horn., 14, 22) dicentis : manducantem carnes, quas, utpote idolis sacrificatas, manducare nefas ducit, revera peccare, eo quod contra fidem, i. e. conscientiam agat. 2° Ex ratione : Voluntas fertur in objectum non secundum quod est in se, sed secundum quod a ratione propo­ nitur. Unde ait D. Thomas (1. 2, q. 19, a. 5) : « Quando ratio errans proponit aliquid ut praeceptum Dei, tunc idem est contemnere dictamen rationis et Dei praeceptum \» Igitur qui contra conscien­ tiam invincibiliter erroneam agit (si obligat), peccatum ejusdem speciei committit, ac si contra conscientiam veram ageret. Vide D. Thomam, de Ver., q. 17, a. 4, ad 9 ; Quodl. 9, a. 15. Notare juvat, operantem cum conscientia invincibiliter erronea, non solum non peccare, sed et probabilius sibi acquirere meritum. « Ratio, quia ad dicen­ dum aliquem actum bonum, saltem inadaequatum, suilicil, ut ille dirigatur per rationis et prudentiae dictamen. Cum ergo operans prudenter agit, procul dubio mereri debet propter bonum finem, quo ductus operatur, nempe finem gloriae Dei aut caritatis erga proximum, etc. ; sicut contra demeretur, qui bonum opus facit, sed apprehensum ut malum, propter malum finem, quo opus illud exsequitur. » (1, 6). Ita communissime DD. cum 0’. Bernardo, « qui docet subditum praelato obedientem ex recta intentione meritorie agere, quamvis materialiter erret contra legem » 2. (De Praec. et disp., c. 14, n. 21). 21. — IV. Conscientiam vincibiliter erroneam nemo potest sequi permittentem, nec contemnere praecipientem vel prohi­ bentem, sed illam quisque deponere tenetur. Etenim: 1° Operando juxta istiusmodi conscientiam permittentem, homo peccat, quia ope1 Quid autem, si quis scit actionem esse in genere malam, sed non attendit ad speciem malitiae ? Vide n. 337. Quid denique, si dubitat de gravitate actus ? Cfr. infra, n. 36. — • Xec obstat, quod dicit S. 77iomas (Quodl. 8, a. 13) : « Illud, quod agitur contra legem semper est malum ; nec excusatur per hoc, quod est secundum conscientiam. · Haec verba recte intelligl possunt de malitia mere objectiva. Cfr. »S. /Uphonsum, i, 7 et 173 sq. Marc. JfmL Moral. Alph.'T 3 I’. I. — Tr. I. De Conscientia. 8 ratur quod reipsa in so malum est ; nec eum a culpa excusat igno­ rantia, quae utpote vincibilis, actum suum facit in causa volunta­ rium (cfr. n. 288). Sic judex qui jam advertit se causam in foro agita­ tam non sufficienter cognoscere, in neutram partem suffragium ferre potest ; sed tenetur perfectiorem sibi rei notitiam comparare, ut ita justam sententiam ferre possit ; secus errandi periculo se temere committeret, ac proin peccato se coinquinaret. 2° Ope­ rando contra istiusmodi conscientiam obligantem, similiter peccat, quia eligit, quod malum esse judicat. Sic, qui sibi mentiendum aut furandum esse erronee judicat, ut proximo succurrat, et simul ad obligationem veritatem ulterius inquirendi advertit, non potest talem conscientiam sequi, nec contra eam agere (I, ό). It tamen contra conscientiam erroneam agendo quis peccet, debet actio ipsius esse libera. Hinc non peccat ignarus, etiamsi peccare se credat, dum impotens omittit audire Sacrum in die festo ; dum involuntarias patitur dis­ tractiones in oratione, vel nocturnas pollutiones in somno. 22. - Confessarius. /ut facilius judicare possit, an poenitenlis conscien­ tia fuerit vincibiliter aut invincibiliter erronea, ab ipso quaerat: a) num vere dubitaverit de actus liceitate; b) num attenderit ad obligationem rem ulterius perscrutandi ? — Si respondeat : affirmative, habemus laborantem conscientia vincibiliter erronea ’. Responsa tamen scrupulosi secundum mox dicenda perpendi debent (n. 27). 3 Scholium. ί De conscientia laxa, scrupulosa et perplexa. 23. Ad conscientiam vincibiliter erroneam reduci possunt : 1° conscientia laxa, quae obligationes nimium solvit ; 2° conscientia scrupulosa, quae eas nimium adauget ; 3° conscienda perplexa, quae in utroque contradictionis termino peccatum apprehendit. De singulis nonnisi breviter hic agemus, quia regula·· practicae infra in tractatu de Poenitentia fuse exponentur. < 1. De conscientia laxa. 21. — Notio. Conscientia laxa ea est, quae ex levibus ac sper­ nendis rationibus non malum esse judicat, quod revera malum est. aut grave malum leve esse censet, cum tamen utrumque facile deprehendi possit (II. Ap., tr. ult., 31). Conscientia laxa tripliciter distingui potest : 1 t° Conscientia laxa s impliciter, quae tendit ad libertatem plus aequo exteadendam, v. gr. si opinioni tenuiter probabili aut improbabili innitatur. i’ Haec etiam patebunt ex lis quae n. 319 et 338 dicemus. — Cap. I. — De conscientia vera et erronea. 2° Conscientia cauteriata, cum ex diuturno peccandi habitu peccata gravia aut etiam gravissima nihil pendit, dicens malum bonum, et bonum malum (Isai., 5, 20), et bibens quasi aquam iniquitatem (Job, 15, 16). 3° Pkansaica, quando magna parvi et vicissirn parva magni facit ; cujusmodi erant 1’harisaei excolantes culicem, camelum autem glutientes (Matth., 23, 25. -- Principia, ad conscientiam laxam accommodanda, sunt : I. Graviter ille peccat, qui scienter laxae conscientiae obsequens legem aliquam in re gravi transgreditur h Ratio est, quia posset hujusmodi ignorantiam, utpote voluntariam, facile superare, et proinde nequit sub ignorantiae praetextu, a peccato le thaï i excusari. II. Imo graviter in re levi peccare potest, si sua illum temeritas, quovis dictamine praetermisso et contempto, ad agendum impellat. III. Qui conscientia laxa laborat, longe strictius quam ceteri, conatum adhibere debet ad eam deponendam, si dubium de hone­ state actionis exoriatur. 26. -- ( ausae conscientiae laxae sunt : 1° vita mollis quae enervat ; 2° neglec­ tus orationis, qui nos omnino dejicit ; 3° nimia temporalium sollicitudo, quae nos terrenos facit ; 4° peccandi consuetudo, quae tollit peccati horrorem ; 5° familiaritas cum hominibus vitiosis, quibus assuescimus ; 6° luxuria, quae impedit quominus Christianus ad spiritualia inclinetur et tendat. Effectus sunt : 1° eaeca animi tranquillitas post peccatum ; 2° insensibi­ litas ad pia monita ; 3° irrisio piarum exercitationum ; 1° indignationis divinae irruptio, secundum illud: impoenitens cor thesaurizans sibi iram in die irae (Horn.. 2. 5). Remedia talis conscientiae sunt : 1° secessus spiritualis per aliquot dies ; 2° frequens et humilis oratio cum novissimorum meditatione ; 3° quotidiane, conscientiae discussio ; 4° frequens piorum librorum lectio ; 5° diligens con­ fessio ; 6° fuga improborum et conversatio cum bonis (Haine, Elem. Theol, mor., n. 44). 2. De conscientia scrupulosa. 27. — Notio. Conscientia scrupulosa seu scrupulis agitata ea est. quae ex levi motivo dubitat de alicujus actionis honestate, ideoque saepe formidat esse peccatum, ubi nullum est (II. Ap., I, 8). Scrupulus, sensu proprio, esi calculus seu lapillus minutus, qualis est qui in calceo latens et pressus pedem laedit. Sensu translato, vana est apprehensio, sive spectrum inane peccati, quo oculi mentis feriuntur, ut infantes lemuribus terrentur. Est autem maligni spiritus, majorem, quam par est. peccandi anxietatem injicere, ut anima in desperationis barathrum proruens, nullum amplius peccatum vere timeat. ' Χοί,ι . s» tf'/ihv ; a peccato cniin iinniiiriis ent. qui nescit sc e$sc laxae conscientiae. Imo. qui sul status ordinarie est conscius, actuallter (amen, ne in confuso quidem, ad obligatio­ nem accuratius irn religandi adsertit, quandoque a peccato uravi liber esse potest, ratione ncrnpe praecipitantia! in voluntariae in agendo. I.ehmhuhl, I, 138. Vide quae (n. 319) de \ olunlaiio virtual! dicentur. 10 P. I. — Tr. I. De Conscientia. y. Ad scrupulum tria concurrunt : futilis ratio, cujus solutio non apparet ;*Vana peccandi formido inde exorta ; inquietudo animi (Billuart, de Act. hum., diss. 5, a. 5). Jnferes : 1° Conscientia scrupulosa, qua talis, non est conscientia, sed solum conscientiae umbra et similitudo ; non enim est rationis dictamen, sed phan­ tasiae. Si quis tamen firmiter judicaret adesse peccatum ubi non est, haberet conscientiam scrupulis formatam ideoque erroneam, sed proprio dictam. 2° Differt omnino a conscientia tenera ac timorata, quae sollicite quidem, sed sapienter, juxta prudentiae Christianae regulas, omne, etiam levissimum, pec­ catum devitat (cfr. n. 1836). 3° Nec stricte idem est ac conscientia angusta1 quia illegitima formidine in suis judiciis agitatur, dum consc. angusta hac anxietate non detinetur. 28. — Cum praesens materia alibi (n. 1835 seqq.) in ordine ad praxim tractanda sit, duo hic notare sufficit principia : I. Contra scrupulos operari semper est licitum, et saepe obliga­ torium. 1° Licitum, quia scrupulus non est rationis dictamen, sed inanis timor utpote prudenti et rationabili fundamento carens. Is igitur timor non impedit, quin agens sibi conscientiam practice certam efformet ex principiis extrinsecis, maxime ex coufessarii auctoritate. Proinde, agere contra scrupulum non est agere contra conscientiam. 2° Obligatorium, quia nimia anxietas spirituali profectui multum nocet, et corpori simul ac animae grave detri­ mentum infert (I, 19). II. Praecipuum ac fere unicuth contra scrupulos remedium est Superioris vel confessorii judicio acquiescere. Ita communissime 1)1)., et ratio patet. Cum enim scrupulosi, dum scrupulis agitantur, verum sibi conscientiae dictamen formare non possint, nihil aliud superest, nisi ut aliorum consilio se moderandos tradant, et ratio­ nibus potius extrinsecis (piam intrinsecis utantur (I, 12). 3. De conscientia perplexa. 29. — Notio. Conscientia perplexa ea est, qua quis inter duo prae­ cepta constitutus peccare se credit, quamlibet partem eligat. Hac conscientia laborat, qui, v. gr. assistens aegrotanti, aeque se pecca­ turum putat, sive dic festo Sacrum omittat, sive ab infirmo dis­ cedat. Reculae a perplexis servandae, ad mentem S. Alphonsi (1, 10) sunt : I. Si perplexus, sine gravi damno, actionem differre possit, tenetur dif­ ferre, donec sapientes (v. gr. confessarium) consuluerit ; quia unusquisque illud, quo Deum offendi putat, vitare debet. II. Si (quod plerumque accidit) actionem differre nequeat, illud eligere ‘ De relationibus inter conscientiam angustam (conscience étroite}, scrupulosam, per· ph \ un, conferri poscunt quae habet Anu du Clergé (1931. p. 85'< sq.). Cap. Ιί. — De conscientia certa. 11 tenetur, quod sibi videtur minus malum, vitando potius transgressionem juris naturalis, quam humani aut positivi divini ; debet enim lex inferioris ordinis legi ordinis superioris cedere (cfr. infra n. 216). 111. Si minus malum discernere non possit, quamcumque eligat partem, non peccat ; quia deest in eo libertas ad peccatum formale necessaria, et quia ipse in ignorantia invincibili versatur. CAPUT II De conscientia certa et dubia. S. Thomas, de Verit., q. 14 ; Poster, analyt., 1. I, lect. I et 44 ; Op. 63, in Ubr. Boetii de Trln., q. 3, a. 1, In corp, et ad 4 ; 2. 2, q. I, a. 4 ; q. 2, a. t ; q. 70, a. 2 ; S. Alphon­ sus, I, 20-39 ; cd. G., I, p. 11 seqq. ; Mazzola, tr. 1. q. 3, c. 1-5 ; Bardi, Dlscept. de consc., disc. I, c. 9 ; disc. V et VI ; Iteuler, P. I. tr. 2, c. 2, n. 75 ; Panzuli, Theol. mor., I, tr. 1, 3 et 4 ; Vindiciae Alph., ed. 2*. n. 125 ; Priimmcr, I, n. 324 sqq. ; Schilling, I, n. 88 sqq.; Merkclbach, Sumina, I, n. 212 sqq. Loquemur : 1° de conscientiae certae ad recte agendum necessi­ tate ; 2° de conscientia dubia. Articulus I. l)c conscientiae certae necessitate. Claritatis causa, quasdam notiones praemittere juvat tum circa defini­ tionem certitudinis tum circa naturam conscientiae certae. 30. 1. De certitudine. ■—■ Χοτίο. Certitudo definiri potest cum S. Thoma : « Determinatio intellectus ad unum» (3, Dist. 23, q. 2, a. 2, sol. 3) ; vel « Firmitas adhaesionis virtutis cognitivae in suum co­ gnoscibile ». (3, Dist. 26, q. 2, a. 4.) Hodie certil udo definitur commu­ niter : firma mentis adhaesio alicui propositioni, sine formidine errandi (saltem prudenti); et haec est proprie certitudo, quam dicunt strictam seu perfectam. \d eam etiam minus propria reducitur. 31. — Divisio. Certitudo in re morali1 dupliciter distingui potest, ratione scilicet firmitatis assensus, vel ratione acquisitionis. Cum haec divisio haud parvi sit momenti,eam sedulo explanabimus etiam numeris sequentibus (32, 33, 34). Itaque : 32. 1° Ratione firmitatis assensus, datur certi ludo absoluta et certitudo moralis ; certitudo moralis il erum potest esse stricta vel lata. Inde tria occurunt consideranda. 1 Datur certitudo tum ordinis supernalu rails tum ordinis naturalis. Haec dividitur a philosophis in metaphysicam, physicam ct moralem, prout assensus mentis fundatur in rerum essentia, vel in constantia legum naturae, vel in legibus quae mores hominum com­ muniter regunt. Certitudo moralis, ut eam sumunt moralislae, latiori significatione inlelligenda est, ut quisque videt : ejus enim fundamentum est auctoritas cxtrinseca, vel Intrinseca gravitas opinionum. 12 P. 1. — Tr. I De Conscientia. a) Certitudo absoluta esl mentis assensus oh motivum infallibile. Ob hujusmodi motivum tanta inest menti assentienti firmitas, ut non solum omnis errandi formido excludatur, sed etiam quaevis deliberate formidandi potentia. Hanc certitudinem ingerunt sequentes ipsisque similes propositiones : Totum est majus sua parte ; exstitit oliin Imperium Romanorum ; filii debent parentes revereri et diligere ;’ suicidjum est quid in,§e malum, etc. per/ctia itu. l'irCctç iXcc-ta b) Certitudo moralis (qualis hic mtelligitur) est mentis assensus ob auctoritatem rationesve ita graves, ut non subsit ratio fundata dubitandi aut formidandi de veritate objecti. Talis certitudo exsur­ git. v. gr., ex duorum, qui fide digni sunt, virorum testimonio. Non tollit quidem dubitandi possibilitatem, sed actu excludit pruden­ tem erroris formidinem. Haec est certitudo moralis perfecta seu stricte dicta. c) Ad certitudinem tandem reducitur quoque certitudo moralis imperfecta (seu lata, improprie sumpta), qua quis adhaeret quidem alicui propositioni, sed non sine prudenti quadam formidine de opposito. In hoc igitur mentis statu datur assensus (unde versamur extra statum stricti dubii); ast assensus ille simul es t|etiam for­ midolosus, et sic essentialiter discrepat a certitudine morali stricta, de qua superius loculi sumus. Convenit igitur status ille cum statu opinantis, saltem si assensus datur ob motiva certo graviora, ut patebit ex dicendis in cap. 111 (n. 58, 71 et 76). Aliis verbis, certitudo moralis lata excludit prudentem et stricte dictam dubitationem ; admittit vero prudentem quamdam formidinem seu haesitationem. 33. - l berior interpretatio certiti dims morales (qualis hic intelligitur). Intellectus, ut morali cum certitudine assensum praes­ tet. determinatur non a solo objecto, sed ab objecto el voluntate. Ille influxus voluntatis rectae, ut docent DI)., ideo requiritur, quia veritas, in casu, non in se apparet (v. gr. ut pars in toto) sed in signo suo, vel in aliquo cum ipsa intime connexo (v. gr. in effecti­ bus, in testimonio hominum). Tunc logica datur quidem necessitas assentiendi, cum hypothetice supponatur nexus necessarius inter signum et rem signatam : attamen non dat ur physica assensus necessitas, cum identitas subjecti et praedicati non sit evidens. Him voluntatis erit intellectum ad exercitium actus determinare, quia deest causa sufficiens ad intellectum physice movendum ; unde in hoc casu intellectus assensum praestabit, motus simul ab objecto et a voluntate. Influxus voluntatis (quoad exercitium) Cap. il. — De conscientia certa. 13 ‘m assensum ideo rationabilis dicendus est, quia, licet desit evidentia consequentis in se, adest saltem evidentia et necessitas conse­ quentiae T Si in veritatibus moralibus, in quibus necessitas logica assentiendi adest, voluntas recta magnam partem habet, (pianto magis necesse est ut voluntas intellectum moveat ad actum, si dandus est assensus tantum probabilis, qualis invenitur in certitudine morali lata. Quoad hujusmodi certitudinem voluntas recta partes habet maximas. — Quo magis pateat hujus rei veritas, referemus hic quid docueiint I). Thomas, S. Alphonsus et celebriores theologi. Doctrina S. Thomae. « Intellectus noster, respectu partium contra­ dictionis, se habet diversimode. Quandoque enim non inclinatur magis ad unum quam ad aliud, vel propter defectum moventium (sicut in illis proble­ matibus de quibus rationes non habemus), vel propter apparentem aequali­ tatem eorum quae movent ad utramque pariem ; et ista est dubitantis dispo­ sitio, qui fluctuat inter duas partes contradictionis. — Quandoque vero intel­ lectus inclinatur magis ad unum quam ad alterum, sed tamen illud inclinans non sufficienter movet intellectum ad hoc cpiod determinet ipsum ad unam partium totaliter ; unde accipit quidem partem unam, tamen semper dubitat de opposita : et haec est dispositio opinantis, qui accipit unam partem contradiclionis, cum formidine alterius. — Quandoque vero, intellectus determina­ tur ad hoc quod totaliter adhaereat uni parti... et haec est dispositio intelligenlis principia... scientis... et credentis. » (De Verit., q. 14, a. 1.) Alibi (3. Dist, 23, q. 2, a. 2, sol. 1) Doctor Angelicus haec habet : Quando ratio, quae movet ad alleram partem, neque sufficit ad intellectum terminan­ dum (quia non resolvit conclusiones in principia per se nola), neque sufficit ad voluntatem terminandum, ut bonum ei videatur illi parti adhaerere, tunc homo opinatur illud cui adhaeret et non terminatur intellectus ad unum, quia semper remanet motus ad contrarium : accipit enim unam partem cum for­ midine alterius, et ideo opinans non assentit. Quando vero homo non habet rationem ad alleram partem magis (piam ad alteram, vel quia ad neutram habet (quod nescientis est), vel quia ad utramque habet, sed aequalem (quod dubitantis est), tunc nullo modo assentit, cum nullo modo determinetur ejus judicium ; sed aequaliter se habet ad diversas. » Quo sensu opinans in casu non assenlial, S. Doctor ibidem slatim post explicat: Opinans habet cogita­ tionem sine assensu perfecto, sed habet aliquid assensus, in quantum adhaeret uni magis quam alii. » In Summit Theol. (2. 2. q. 2, a. I) legere est : « Actuum ad intellectum pertinentium quidam habent firmam assensionem absque tali cogitatione (i. e. absque ulla deliberatione cogitantis),... quidam vero actus intellectus habent quidem cogitationem informem absque firma assensione, sive in neu­ tram pariem declinent, sicut accidit dubitanti, sive in unam partem magis declinent, sed tenentur aliquo levi signo, sicut accidit suspicanti, sive uni parti adhaereant, tamen cum formidine alterius, quod accidit opinanti. » Ad certitudinem moralem latam quod spectat, a S. Thoma saepe adumbra’ ('tr. IVUI-nis, Instit. philos., Γ, Critica, c. '1, §3, III, 14 P. I. — Tr. I. De Conscientia. tur « probabilis certitudo, quae in pluribus veritatem attingit, etsi in paucioribus a veritate deficiat * » (2. 2, q. 70, a. 2) ; item certitudo prudentiae (ib., q. 47, a. 9), vel certitudo opinionis (3, D. 23, q. 2, a. 2, sol. 3, ad lu,n). Hinc scribit (2. 2, q. 60, a. 3, ad 1} : In humanis actibus invenitur aliqua certitudo, non quidem sicut in demonstrativis, sed secundum quod convenit tali materiae. Doctrina S. Alphonse Ad formandam certitudinem moralem alicujus sententiae non requiritur ut AA. oppositam tenentes omni ratione adhuc levi careant ; sed suilicit si sententia illa, omnibus perpensis, ita vera appareat ut contrariae vix supersit apparentia veritatis, vel ut contraria non videatur satis probabilis. * (Ex Diss. anni 1755, n. 52.)— «Cum opinio pro lege est certe et sine ulla haesitatione probabilior, tum.... opinio tutior non erit jam dubia (intellige de dubio stricte sumpto...), sed est moraliter vel quasi iporaliler certa, salletn nequit dici amplius stricte dubia, cum pro se Certum habeat fundamen­ tum quod ipsa sit vera. » (Ex Op. Morali, ed.6 et 7.)— « Opinio probabilissima, quae etiam moraliter certa, large tamen loquendo, vocatur, omnem prudentem formidinem non excludit, ne sit falsa ; ad differentiam opinionis sive sententiae stricte certae, quae omnem prudentem formidinem excludit. » (Op. Mor. I, St ; ed. G. I, p. 60.) Doctrina aliorum DD. — .S'..\ntoninus loquitur de «certitudine probabilis conjecturae », eamque exsurgere dicit « ex probabilibus conjecturis grossis et figurabilibus, magis ad unam partem quam ad aliam se habentibus.» (Summa Theol., P. 1, Iit. 3, c. 10, § 10.) — Gerson docet : «In moralibus, dicit Aristoteles sumendam esse certitudinem grosse et figuraliter ; quae certitudo non removet omnem probabilitatem vel opinionem alterius partis, licet magis declinet ad istam vel aliam ; quod suilicit » (De Contr., P. 2, prop. 13.)—Suarez scribit : Major probabilitas est quaedam moralis certitudo, si excessus probabilitatis certus sit.» (De Leg., 1.8, c. 3, n. 19.) Cfr. etiam : De Relig., tr. 6,1. 4, c. 5, n. 5.— De Lugo rem his exprimit : « Possumus duos gradus certitudinis moralis distin­ guere. Primus est certitudinis quam descripsimus (nempe, quae excludit omnem prudentem formidinem errandi), et haec est propria certitudo moralis. Secundus est certitudinis minus propriae, quae non excludit formidinem pru­ dentem, sed solam dubitationem prudentem de illo objecto, vel judicium prudens de objecto contrario2. » (De Fide, I, n. 316.) 34. 2° Ratione acquisitionis, certitudo dividitur in certitudi­ nem directam vel indirectam. ^Certitudo directa ea est, quae oritur ex principiis propriis et intrinsecis, rem ipsam ajlicienlibus. Sic directe certum est filios debere parentibus amorem : hujus enim obligationis certitudo peti­ tur ex ipsa ‘relatione causae, quam parentes habent ad filios. Certi­ tudo indirecta (seu reflexa) est ea, quae ex principiis rei exlrinsecis obtinetur. Sic, v. gr., filius invincibiliter dubitans an res, a patre praecepta,sit in se licita necne, potest devenire ad certum conscien­ tiae dictamen, si recurrit (seu reflectit) ad principium ex alio ordine desumptum : In dubio, standum esse pro Superiore. Vide infra, n. 39, ubi plura. , ' Nola, scribit liayr, s J· (Theol. schol., tr. ». n. 273), S. Thomas tantum exigit ut sit \i nim m pluribus quamvis non in paucioribus ; non dicit in plurimis aut paucissimis. — ’ Cfr. etiam Ollé-Lopnine, La philos, et le temps présent, ch. 12 ; la certit. inor., ch. 7, j 3 (ap. Dtctlonn. ThéuL catb., par Vacant-Mangcnot, v. Certlt., col. 2161-2167). Cap. H. — De conscientia certa. 15 35. — II. Do conscientia certa. Est ea, qua quis firmiter et absque errandi formidine judicat aliquid sibi esse licitum vel illicitum. Differt a conscientia vera, sicut certitudo a veritate. Veritas respicit objec­ tum, quod apprehenditur ut est in se ; excludit ergo errorern objectivurn. Certitudo respicit subjectum, quod firmiter reputat aliquid esse verum : excludit ergo formidinem erroris, qui tamen, per accidens, subjecto invincibi­ liter inesse potest. Hinc patet conscientiam posse esse certam, quin sit vera. Per se tamen conscientia certa est semper conscientia recta : unde semper fit quaestio tantum de conscientia certa. Cfr. Beaudouin, q. 2, a. 1. Hisce notionibus de certitudine praemissis, sequentia statuenda erunt : 36. — Principia. I. Ad licite operandum requiritur certitudo moralis de honestate actionis. Aliis verbis : Sola conscientia certa est regula morum. — Probatur 1° Ex verbis S Pauli ( Rom. 14, 23) : Omne... quod non est ex fide, peccatum est. Dicitur ex fide, nempe ex certo dictamine conscientiae, ita ut homo in sua conscientia sibi persuasum habeat, quod agendo recte agat ; prout explicant illud « ex fide » S. Chrysostomus, S. Ambrosius et alii cum D. Thoma. 2° Ex ratione : qui operatur cum conscientia non certa, voluntarie periculo peccandi se exponit, atque hoc ipso peccat1. Et sane, qui de actionis honestate incertus nihilominus operatur, implicite et interpretative dicit : hoc facere volo, sive licitum sit, sive illicitum : quod est virtualis contemptus divinae legis, et proin peccatum (1,55; II. Ap. 1,31). 37. — II. Ad licite operandum, ordinarie sufficit certitudo moralis lata. Aliis verbis : Conscientia moraliter et late certa est ordinaria regula morum. Ratio : Deus impossibilia non jubet2 ; ea ergo dictainina, in materia morum, nostra regula esse debent, quae practice efformare possumus. Atqui, licet strictam certitudinem habeamus quoad prima principia eorumque proximas conclusiones, solius prudentialis (seu moraliter latae) certitudinis dictaniina ordinarie nobis praesto sunt relate ad conclusiones remotas. Prudentia enim versatur circa operationes fallibiles, individuals, contingentes, de quibus communiter certitudo moralis lata tantum haberi potest. Cfr. Beaudouin (De Conse., p. 39, ubi praeclara verba Cajetani). Confirmatur ex 1). Thoma (2. 2, q. 47, a. 9, ad 2) : Certitudo non est similiter quaerenda in omnibus, sed in unaquaque materia ’ Valorem hujus argumenti expresse defendit cl. Merkelbach (I, n. 213), allegando etiam auctoritatem >S. Augustini, S. Thomae et Scoti (p. 197. nota 1). ·—· 1 Dicit S. Antoninus: « Non solum dicitur impossibile, quod absolute non est possibile» sed etiam videtur inter­ pretandum, secundum virtutem epikeiae, in Lege nova esse impossibile, quod 'ixest possibile» utpotc nimiam habens dlfllcultatcm. Summa, P. I, lit. i, c. 10, § 10, reg. T. (6 P. 1. — Tr. 1. De Conscientia. secundum proprium modum. Quia vero materia prudentiae sunt singularia contingentia,... non potest certitudo prudentiae lania osse, quod omnis sollicitudo tollatur. » In alio loco dicit : « Materia moralis talis est, quod non est conveniens perfecta certitudo.» (1. 2, q. 91, a. 3, ad 3.) Ad rem 5. Antoninus, 0. Pr. : « Est disciplinati, in unaquaque re certitudinem quaerere juxtaexigentiam materiae» (Summa. P. 1, tit. 3, c. 10). Recte etiam Gerson : (Non est pericu­ lum peccati), ubi mens plus inclinatur et judicat, quod est licitum, quam sit illicitum ; quamvis non habeat usquequaque certitudinem evidentem aut fixam : quia nec hoc ipsum requiritur. » De Praepar. ad missam, cons. 3 (ap. Aligne, Theol. Cursus compl., XI, p. 233). Diximus : ordinarie ; nam aliquando victus prudentiae ne levissimum quidem erroris periculum subire permittit. Sic, cum agitur de vita hominis servanda, de sacramentis conferendis, certitudo omnino stricta requiritur, ut suo loco (n. 8i seqq.) accuratius exponemus. 3s. modo expositis hoc quoque deducimus: certitudo pruden­ tiae, quae est morum regula ordinaria, nos regere debet etiam in casu quo agerotui de obligatione ad legem, licet lex non sit absolute et stricte certa. Id aequitati consentaneum est, eo quod contrario­ rum eadem est ratio. Hinc .S'. Uphonsus scribere non dubitavit : Non solum ille qui habet notitiam evidentem legis, sed etiam ille, qui juxta lumen rationis judicat opinionem stantem pro lege esse notabiliter aul certo probabiliorem, tenetur unl de eodem objecto. Dubium respicit veritatem opinionis in se, seu moralilatem objectivant; certitudo respicit moralitatem subjectivam, i. e. honestatem actionis in illo, qui tali utitur opinione. Sic, v. gr., dubitans utrum contractus sit usurarius, dubitat quidem de veritate opinionis affirmantis ; sed cum hoc dubio bene consistit certitudo contractum posse honeste iniri, quae nempe certitudo hauritur ex hoc principio reflexo : « Lex dubia non obligat » (cfr. n. 48). Hinc apparet principia reflexa questionem particularem non solvere, sed incertam relinquere ; sola praxis certa est, eo quod principia reflexa praxi in eo dubio dirigendae certam regulam figunt. Igitur cum S. Doctore nostro concludimus: < Nos ad licite operandum debe­ mus habere certitudinem moralem do honestate actionis, vel directam, si utamur opinione moraliter certa, vel reflexam, si opinio sil lanium probabilis. « Λ. Alph. 1, 23, 64 ; cfr. Diss. 1757, n. 34, 53, 54. 1 Cfr. Diss. 1757. n. 5i. \tllrmat Card, Gouuel (Theol. mor., 1. n. 78, alti.) ><■ ultra '.00 kA. numerasse, qui ex principii» reflexis conscientiam certam formari posse demon­ strant. 18 P. I. — Tr. I. De Conscientia. Articulus II. Do conscientia dubia. Exponendae erunt ante omnia notiones circa dubium in genere, et circa conscientiam dubiam in specie. Deinde stabiliemus princi­ pium ipsum cum ejus consectariis (n. 44 et 45). 41. — I. De dubio. Definitio. Dubium est : status mentis inter diversas opiniones ad neutram declinantis. Aliis verbis, dubium est suspensio assensus et judicii circa aliquam propositionem. « Dubitare, ait BUlnari (De Conse., diss. 5, a. 6), est haerere fluc­ tuans inter utramque partem contradictionis. » Audiamus Silvestrum (v. Dubium, n. 1) : « Dubium, secundum Isidorum in libro Etymol. est motus indifferens in utraque parte contradictionis. Vel dic secundum Philosophum et mentem S. Thomae, in 3, dist. 17, quod est contra­ riarum rationum aequalitas ; unde proprie homo dubitat de aliquo vel circa aliquod, quando habet rationes ad utramque partem aequaliter aut quasi aequa­ liter moventes, ita quod non inclinatur ad hoc quam ad illud notabiliter x. » Dubium igitur non confundi debet cum incertitudine, quamvis extra materias doctrinales promiscue usurpari soleant ; de se enim incertitude designat mentis statum certitudine inferiorem » (cfr. <$'. Thomam, 2. 2, q. 2, a. 1). 42. — Divisio. Dubium multipliciter distinguitur : 1° Ratione assensus seu adhaesionis, dividitur in dubium strictum et dubium latum. * -Dubiuni strictum est suspensio omnis assensus, seu fluctuatio mentis propter aequalia pro utraque parte contradic­ tionis motiva. Hoc solum est dubium verum, genuinum, proprie dictum et prudenter formatum, juxta doctrinam D. Thomae 2 et omnium philosophorum. Dubium latum ac improprie dictum consistit in quadam prudenti formidine intellectus imperfecte assenlientis imi parti.contradictionis. Haec formido, quae a S. Tho­ ma etiam «dubitatio» scii, lato sensu, vel «aliqua dubitatio» vocatur (quodl. VIII, a. 13), oritur/vel ex eo quod molivum, pro una tantum parte exsistens, non est plane firmum sed solum probabile, vel ex eo quod motiva pro una parte sunt certe aut notabiliter graviora, etsi pro parte opposita adsunt etiam motiva in se gravia. Hoc igitur dubium latum concomitatur statum certitudinis latae ac imperfectae (n. 32), vel statum opinantis (n. 33, 58). 1 Jam supra sermonem habuimus de doctrina 1). Thomae el S. Alphonsi consona. Non» abjquc utilitate de hac eadem re consuli potent tractatus recentissimus a P. J.L. Jansen, C SS. R. exaratus et in opere : Xenia Thomistica (vol. III. p. 441 sqq.) sub hoc titulo IntcrpO'Hu- S. Mphonsus in stcinatc monili cum S. Thoma concors. » —1 Génicot-Salsmans (I, 51). et alii, dubium strictum aliter intelligunt. In huc tamen recedunt a communi usu loquendi, el i notionibus a S. Thoma traditis (de Vent., q. 14. a. 1 ; 2. 2, q. 2, a. t ; 3. [i . !t q. 2t a 2 sol. 1). Cum S. Thoma plane concordat >. Alphonsut; < Cum opinio quae 'tat pro Ubertate, c*t aeguahs momenti, tunc adest dubium «Iridum · (T, 62 ; cd. G., I. p. 32). Cap. II. — De conscientia dubia. 19 Ad dubium strictum reducitur etiam suspicio, quae media stat inter dubi­ tationem et opinionem, in quantum mens, ducta signo levi, in unam partem tantum inclinat, sed ei minime assentitur. Ita Thomas (cfr. supra, n. 33), cum quo omnino concordat .S'. Alphonsus (H. Ap., I, 77). Praeponderantia enim hoc casu tam levis aestimabitur, ut in moralibus jam practice nihili facienda sit, juxta effatum communiter receptum : parum pro nihilo reputatur *. 2° Ratione motivi seu fundamenti, quo nititur, dubium est nega­ tivum vel positivum. ΛNegativum est, quando ex neutra parte occurrunt rationes probabiles, sed aut nullae aut tantum leves. Positivum est, quando pro utraque parte (dubium utrinque positi­ vum), vel saltem pro una (dubium una parte positivum) adest grave motivum, sufficiens ad formandam conscientiam probabilem, licet cum formidine de opposito 2. Λ 3° Rationi» object i, datur dubium facti et juris. Dubium jacti versatur circa rei essentiam vel veritatem. Quaerit enim quid sit : utrum, v. gr., contractui tale pactum appositum fuerit necne ; num tale decretum sit rite promulgatum ; num abrogatum ; utrum res praesens sit objectum seu materia legis necne : v. gr., utrum hic cibus mihi appositus sit caro necne ; an legi, voto, poenitentiae, obligationi contractus satisfecerim, etc.^Dubium juris versatur, immediate et per se. circa legem vel legis obligationem, et conse­ quenter circa actionis honestatem ; quaerit enim (etsi theoretice tantum et in genere) : quid sit agendum ; an liceat conferre sacra­ mentum cum tali materia, inire contractum cum tali pacto,etc3. Notandum hic est, dubium juris oriri ex aliquo dubio facti ; jus enim ena­ scitur vel ex rei essentia (v. gr. ex ipsa hominis natura), vel ex aliquo actu positivo, v. gr. ex contractu, ex decreto legislatoris, etc. ; et similiter per factum tollitur, v. gr. solutione debiti, dispensatione a lego, etc. Dubia autem jacti communius versantur circa materiam cadentem sub lege, cum in illis plerumque quaeratur : an homo in talibus circumstantiis versetur, quae legis applicatio­ nem expostulent. 4° Ratione modi quo objectum consideratur, dubium est specu­ lativum vel practicum. ** Speculativum est, quando dubitatur de rei seu propositionis veritate, de objectiva actionis honestate : v. gr., an illud bellum sit justum, necne ; an pingere sit opus servile ; an valeat Baptismus cum aqua distillata collatus, et similia. Prac­ ticum est, quando de subjectiva ponendae actionis honestate dubi­ tatur, i. e. quando quis dubitat, an in praxi, et perpensis omnibus, in quibus hic et nunc versatur, circumstantiis, agere possit, aut 1 Cfr. l·'. Delerue, le système mural etc., p. 92 et 94. — ’ I, 20 ; cfr. Istruz. XVI. 30 ubi exempla. Dubium negativum esi mera ignorantia vel nescientia, dubium præcise physicum (v. gr. scrupulosorum). Dubium positivum est dubium morale, rationabile et proprie dictum. Salmanl., tr. 24, disp. 8, n. 176. —* Apud S. Alphonspm, I, 51, 53 ; II. Ap., XVI, i'.2 ; XVIII, 35 ; XI X, 79 ; cfr. VII, 67, ubi exempla. P. I. — Tr. 1. De Conscientia. 20 debeat ; v. gr., an liceat mihi in tali bello dubie justo militare : an hoc rlii * festivo pingere ; an hunc puerum cum aqua distillata bap­ tizare (1. 21,25 ; Istr. I, 13 ; Conf, dir., I, 9). I t videre esi. dubium speculativum est dubium scientiae, quod proxime et per se circa verum versatur, etsi consequenter et remote, ubi de re morali agitur, etiam licitum respiciat. Dubium praetuum est dubium conscientiae, quod directe et imim diate respicit licitum. Oritur autem a dubio speculativo, H sive juris, sive facti, illudque supponit semper : nullus enim, nisi sit scrupu­ losus, dubitare potest utrum sibi, v. gr. die festo pingere liceat, nisi jam dubi­ taverit, utrum pingere sit opus servile a Deo prohibitum. Dubium ergo specu­ lativum est de praemissis, dubium practicum de conclusione (Diss. 1757, 13. - II. De conscientia dubia. Ea oet quae, inter diversa haesi­ tans, nullum dictamen practicum efformare potest de liceitate vel illiceitate actionis ; vel ut 5. Alphonsus ait : «Conscientia dubia est, quae indeliberata manens, pro utraque parte assensum sus­ pendit » (11. Ap. I, 12). Conscientia dubia, ob defectum judicii, non est veri nominis conscientia : improprie tantum et ex usu scholarum hoc nomine vocatur. Hisce verbis potius designant \ \ statum mentis, pro utraque parte dubii assensum suspendentis. Praemissis ι/e nt mo ιΊ ( on« ii.xti ve i»t tuendum est : bi ve notionibus, jam sta­ 11. — Principii m. \uiiiqiiain licet agere cum conscientia prac­ tice dubia. Est sententia communis inter catholicos. « 1'numquodque rectum et honestum est, ait l). Thomas (2. 2, q. 19, a. 9), inquanlum attingit ad propriam mensuram. > Mensura autem ra­ tionis practical est c»»^niH o legis, quae operat ioni applicari debet : uade ad hoc tendere debet homo ut. veritatem assequatur. Porro de veritate cognoscenda non curat,qui agit eum dubio practico;se ergo exponit periculo legem transgrediendi, et hoc est illicitum, ut patet. Quodnam peccatum committat, qui in dubio practice operatur? Resp. s. ilphonsu> (I, 22) Committit peccatum ejusdem speciei et gravitatis, ac p< < i dum cum < hin ientia certa commissum Quare, si dubitat an illud sit mortale, mortaliter peccat *. > 15. — /;»· dictis sponte fluunt pro praxi sequentes regulae : l(ça.ttla I Qui practice dubius est, tenetur, quamdiu in tali statu p. rmanel. sequi p’Mem tnlioi m juxta axioma : In dubio tutius eligendum (1, 77). Pars tutior ea dicitor quae stat prn lege ; pars minus tuta, quae • Vide t imen n />>· malam 7, q. II uhi r»«>lvitur quaestio : an peccet graviter, qui scit actionem * rju ignorai vel ad eam non attendit. Cap. II. De conscientia dubia. stat pro libertate. Qui ergo partem tutiorem amplectitur, omit­ tendo nempe opus dubie prohibitum, vel laciendo dubie i mperat mu. certe legem implet, et ne materialiter quidem peccat. Ad id vero tenetur, eo ipso quod habet et conservat conscientiam practice dubiam, ut constat ex dictis (n. 36).[ Resula 211 Qui in dubio practice partem tutiorem sequi non vult (au! mm potest, v. gr. quia non sibi, sed aliis legem Dei intimare debet), inquirat veritatem cum morali diligentia, ac dein juxta inventam veritatem agat. Prudentia id dictat, et justitia postu­ lat, ut suum cuique reddatur. Haec porro inquisitio facienda est <:um dilidentia morali, i. e. cum dili­ gentia quae quaestionis gravitati, ponderi rationum, personae conditioni, aliis­ que rerum adjunctis vere respondeat. Sic, v. gr., homini rudi, qui ad forman­ dam sibi conscientiam inhabilis est. salis erit parochum aut confessai· i um. vel alium pium ac doctum consulere ; ac dein juxta acceptum consilium agere. Theologo autem et confessario, quibus ex officio competit aliis justa onera im­ ponere, major, ut palet. adhibenda est diligentia (I,2i; V. i;; II. H. Ap., III, 111,33). 33). A Résilia 3a. Si dubium, omnibus perpensis, advertatur esse inane. illud pro nihilo habendum est. Ratio est, quia mores componendi sunt ex prudenti judicio ; prudenti autem judicio minime adversa­ tur dubium, quod, omnibus ponderatis, remanet mere negativum, neque aliud est ac inanis timor aut suspicio. Potest igitur sine alia reflexione deponi ; et sic, vel libertas vel obligatio quae ante dubium exsistebat, esse perseverat, et in praxi, pro veritate habetur (I, 11. 24, 37 ; VI, 908). Résida 4;l. Si dubium sit fundatum <4, re diligenter perpensa, agnoscatur strictum atque invincibile, debet dictamen practice certum efformari jurta, principia reflexa (prout dictum est supra n. 39), de quibus nunc in scholio disseremus. Scholium. Principia reflexa. In scholio praesenti de praecipuis principiis reflexis sermo erit, non ut eorum usus pro dubiorum varietate vindicetur (id fiet infra n. 91-100), sed ut exponatur eorum natura et significatio. Inter principia reflexa, alia sunt extensione vel usu magis uni­ versalia , et in dubiis speculativis immediate inserviunt ; alia sunt magis specialia et vehit subsidiaria, et ad ea recurritur in dubiis fact i, ut dignoscatur cui faveat possessio. o> P. I. — Tr. I. De Conscientia. I. — Principia reflexa generalia. 46. — 1. .Melior est conditio possidentis1. Hoc principium est in jure, tum canonico, tum civili, notissimum. In jure canonico sic exprimitur : In pari delicto vel causa, potior est conditio possi­ dentis (Reg. 65 in VI). In jure civili sequentem habet tenorem : In pari causa, possessor potior haberi debet (Reg. juris, ff. n. 128). 1° In jure canonico et civili (in materia juris stricti), praefatum principium hoc significat : In pari causa, seu in dubio, jura et judices favent illi, qui praeter dubium titulum, ipsi et adversario communem, habet insuper titulum possessionis. Ratio hujus est, quia possessio fundat veri dominii praesumptionem, donec con­ trarium probetur. Principium ergo possessionis vim suam haurit ex praesumptione, quae defi­ nitur : persuasio de re aliqua, tanquam vera et certa, donec probetur contra­ rium ; vel, ut alii volunt : anticipata rei dubiae probatio ex validis indiciis desumpta. Praesumptio, ita can. 1825, est rei incertae probabilis conjectura. Jura humana legitime utuntur possessionis principio, ut lites secundum aequitatem componantur, ut servetur bonum commune. Unde in rebus justitiam respicientibus est strictae applicationis. 47. — 2° In materia justitiae legalis aliarumque virtutum, prin­ cipium possessionis hunc habet sensum : In dubio, omnis res (lex vel libertas) in sua conditione permanere (seu conditionem praeex­ sistentem possidere) praesumitur, quamdiu de contrario non con­ stat. Aliis verbis: In dubio, quodcumque jus anterius exsistens (sive sit ex parte legis, sive se teneat ex parte libertatis), ex natura sua stabiliter perseverare praesumitur ; tollitur tantummodo, super­ veniente jure fortiori. Gfr. Suarez, in 1. 2, tr. 3, disp. 12, sect. 3, n. 8 ; Lago, Justit. et Jur., disp. 23, η. 110 ; Lacroix, 1. 1, n. 502 sqq. Negari non potest dari veri nominis analogiam inter conditio­ nem possessoris rerum temporalium, cujus jura ab actore impe­ tuntur, et inter conditionem tum voluntatis liberae, de qua quae­ ritur an nova lege liganda sit, tum legis certe exsistentis, a qua voluntas humana solvi petit 2. Stante autem hujusmodi analogia, AA. morales principio possessionis juristarum inde a multis sae­ culis in materia virtutum usi sunt, non ut illud strictissime appli1 De hoc principio recenter scripserunt F. I)eh ruet\e système moral etc. p. 169 sqq. ct J. D. Itau * t de principio quasi-possessionis, in « Comment, pro religiosis », xi, p. 84 sqq. —1 Ratio hujus analogiae, secundum Sanchez, est sequens : Cum essentia justitiae sit uni­ cuique Ju· * suum tribuere, hoc omni virtuti competit, prout religio tribuit suum jus Deo. caritas proximo, temperantia sibi ipsi, et sic de aliis : et ideo merito dicitur quod ratio justitiae sit omnium virtutum pars potentialis, sive generica, m qua ceterae virtutes inter >e conveniunt. Po->essio igitur est titulus universalis omnibus virtutibus. Cir. S. Alph.. Dissert. 1757, in cd. 3 et 4 Theol., n. 19, 20. — Minus accurate de his agit P Merkelbach (II, n. 93). Cap. II. — De conscientia dubia. 23 carent, sed ut, eo mediante, pari cum aequitate, dubia circa hone­ statem actionum solverent. Et quidem jure id fecerunt : ratio sana enim dictat, in jurium conflictu, libratis cujusque rationum ponde­ ribus, jus illud praevalere et vincere, quod (praeter rationes) affert titulum praeexsistentiae, seu possessionis ; ut sic jura praeexsi­ stentia, quaecumque sint, in dubiis adminiculo non careant et effi­ caciter adjuventur. Optime ergo Lugo (de Just., disp. 23, n. 110) : Non potest melior regula, et magis universalis, tradi, quam quae ex foro externo desumitur. Recte etiam D'Annibale (I, n. 264) : Utrumque forum convenire oportet, quantum fieri potest. Novit denique quisque, quae scribit Alexander 111 : De jure divino . cl humano melior est conditio possidentis. » (Habetur c. 6, X, 2, 26.) Ad rem. sic S. Alphonsus : « Hoc autem principium, licet aliqui illud infirmare conentur, dicentes quod valet pro foro externo tantum vel tantum in materia justitiae, ego tamen nescio quomodo in omnibus negari possit. Quaestio tantum esse potest an in quolibet dubio morali possideat lex aut libertas.» (I, 26.) Cfr. etiam I, 36 ; VI, 905 48. —■ II. Lex dubia non obligat ; vel : Lex dubia non potest certam inducere obligationem. Hoc principium est pariter principium universale, ad solvenda dubia inter legem et libertatem inserviens. Sensus autem verus celebrati hujus principii, juxta S. Alphonsum, hic est : Lex. quae est stricte, invincibiliter et simpliciter dubia (i. e. dubie exsistens), voluntatem humanam nondum ligat. \Tide I, 27, 28, 64, 76, 97 ; Diss. dell’Uso mod. (1765), c. 4, n. 6-15. Hoc principium : lex dubia non potest certam inducere obligationem, prae­ dicatur a S. Alphonso in sua Theol. mor. (I, 26) tanquam princi­ piorum reflexorum « principalissimum. » filici! mn est, uti hoc principio in materia sacramentorum, etc. (n. 82 sq.), ut omnes conveniunt et post Decreta S. Sedis extra omne dubium est. — An autem liceat istud principium applicare, casu quo dubium moveatur de abro­ gatione et cessatione legis jam exsistentis, ut quidam adhuc affirmant ? Id mox speciali argumento discutiemus (n. 96 seqq.). II. — Principia reflexa subsidiaria. 49. — .Non semper primo intuitu apparet, cui possessio faveat, utrum nempe legi vel libertati. Regula generalis haec est : « Ad dignoscendum pro qua parte stet in dubio possessio, videndum pro 1 Conferas argumenta varia huc pertinentia, quae in extenso exponuntur in Comment, pro religiosis ■ XI, p. ISO sqq. sub titnlo : § 4. De valore principii quasi-poeeessionis in foro inferno. .S. Alphonsus in opere suo : Homo Apost (I, 14) principium possessionis explicite adducit tanquam principium certum ad solvenda dubia moralia, scribens: cfr. Lijdsman, Introd. II, n. 163 ; Ham, Institutiones canonicae n. 48). 111 26 P. I. — Tr. I. De Conscientia. CAPUT III De conscientia probabilii. S. Alph., I, 40 ; ed. G., I. p. 21 ; H. Ap„ I, 21 ; Beaudouin, q. 4, η. 1 ; Gaudé. De syst. s Alph., c. 2 ; Ter Haar, De syst. inor. antiq. Probabil. ; Valensise, Super syst. Theol. inor. disquisitio ; Lehmkuhl, I. n. 156 ; Wouters, de Minusprobabilisino, p. 12 seqq., de systemate nior-di, p. 7 seqq. ; Otto Schilling, Moraltheologie, 1. n. 91 sqq., T. Richard, le probabilisme inoral etc. ; /· Delerue, le système moral etc. (p. 97 seqq.) ; Nouv. Revue théol. · 1928, p. 246 sqq. 1929, p. 551 sqq. 57. — Notio. Conscientia pïobabilis definitur a 5. Alph. (1. cit.) : « Conscientia, qua quis innixus aliqua opinione probabili, format sibi practicum dictamen rationis, ex certis principiis reflexis (sive concomitantibus), ad licite operandum. » Vox « conscientia probabilis », sicut et nomen α conscientia dubia », contradictionem in adjecto includit’: est enim de ratione conscientiae, judicium fir­ mum promulgare. Nihilominus, duce S. Alphonso cum aliis optimae notae Theologis, nomen servare placet, ad indicandum hic agi de ultimo dictamine certo circa honestatem actionis. Sic intelliget studiosus lector in hoc capite ser­ monem esse de conscientia certa certitudine reflexa. Cfr. n. 39 seq. 43. Ordo materiae tractandae. In conscientiae probabilis defi­ nitione innuitur dari opiniones probabiles, et simul methodum practicam adhiberi posse ad efformandum ultimum rationis prac­ tical· dictamen. Praemittendae sunt igitur notiones generales de opinione et de probabilitate ; indicandae sunt postea normae gene­ rales (seu varia systemata) circa rectum usum opinionum proba­ bilium. Ad hoc inservient duo primi articuli. Postea in tertio articulo sermo erit in specie de systemate morali S. Alphonsi, et in articulo quarto alia systemata perpendentur. Articulus I. De opinione et probabilitate. Loquemur: 1° De opinione et probabilitate in genere; 2° de opinio­ nibus in se spectatis; 3° de opinionibus comparative sumptis. § 1. De opinione et probabilitate in genere. J 58. — Notiones. I. Opinio est assensus mentis in unam partem contradictionis cum formidine alterius. N. Thom., I, q. 79, a. 9, ad 4. — Vel : assensus infirmus, quo intellectus fertur in unam partem contradictionis, veram aestimatam, cum formidine de opposita. Quatenus est assensus, opinio omnino differt a dubio stricto et a suspicioni ; quatenus est assensus infirmus, de opposita contradic­ tionis parte formidans, discrepat a quacumque certitudine stricta. Cap. III. — De conscientia probabili. 27 Ratio propter quam mens, in opinionis statu exsistens, assentiatur, est verisimilitudo gravitasque motivi : unde « opinans dicit verum esse quod opinatur. » (S. Thomas in 6 Eth., I, 8) ; sed utique cum formidine hoc dicit. Opinio, ut modo definita est, sumitur pro subjectivo statu mentis V Porro potest etiam sumi objective, scilicet pro sententia, propositione, cui'Tmlracrer intellectus. In hoc sensu opinionem infra intelligemus, quando loquemur de opinione probabili, probabiliori, tuta, tutiori, etc. Status opinantis, in quem aliquis ex moliris vere gravibus et relative certe gravioribus devenit, includit dubium latum (vide n. 42, 1°). et coincidit cum certitudine morali lata et imperfecta (n. 32, c ; 33). 59. — Doctrina S. Thomae. «Quandoque, etsi non fiat scientia, fit tamen opinio, propter probabilitatem propositionum, ex quibus deducitur : quia ratio totaliter declinat, in unam partem contradictionis, licet cum formidine alterius. » Poster, analyt., 1. 1, lect. 1. — « Quandocumque (mens) acceptis aliquo modo assentilur, oportet esse aliquid quod inclinet assensum : sicut lumen naturaliter inditum, in hoc quod assentitur primis principiis per se notis..., et aliquas verisimilitudines, in hoc quod assentimur his quae opinamur. » Opusc. G3, q. 3, a. 1, ad 4. — « De ratione opinionis est, quod id, quod quis existimat, existimet possibile aliter se habere. » 2. 2, q. 1, a. 5, ad 4. — « Opinio est acceptio, id est existimatio quaedam immediatae propositionis... Dicitur immediata propositio, quaecumque per aliquod medium probari non potest (sive sit necessaria, sive non necessaria)... Quando (quis) opinatur quod sic est et quod nihil prohibeat aliter se habere, reputat se opinari. » Poster, analyt. 1. 1, lect. 44 2. Inde apparet, doctrinam Angelici expositae favere. 60. — II. Probabilitas est veri apparentia, verisimilitudo alicujus propositionis, ob unam vel plures ^rationes ’’graves. Porro illae rationes censentur esse graves, quae virum sapientem ac prudentem ad assentiendum movere et inducere possunt. Probabilis ergo pro­ positio est propositio quae vera videtur, et proinde in mente statum opinionis producere nata est. Probabile recte vocatur, quod est dignum quod probetur. 61. — Distinguitur probabilitas, sicut et dubium, multipliciter : 1° Ratione objecti, probabilitas est fact i vel juris, prout versatur circa meri facti veritatem, vel circa honestatem (liceitatem) actionis, ut supra explicatum est (n. 42, 3°). 2° Ratione usus, habetur probabilitas speculativa, quatenuverisimilitudo opinionis tantum in seipsa consideratur, sine appli1 In hoc sensu ejus indolem indicat S. Thomas in locis jam supra citatis (n. 33) et mox allegandis (n. 59). Sane quidem S. Alphonsus in suo Op. mor. n. 59 (ed. Gaudé, I, p. 28) haec quoque scribit, referendo distinctionem inter opinionem et scientiam : « Opinio denotat cognitionem dubiam aut probabilem allcujus veritatis ; atvero, ut patet ex contextu, non aliter sentit quam D. Thomas hac in re. —■ 1 Cfr. Revue thomiste, 1920, p. 319 seqq. Tr. J. De Conscientia. 28 cation e ad opus ; vel probabilitas pract ica, quatenus haec verisi­ militudo immediate respectu operis ponendi consideratur : aliis verbis, quatenus inservire potest ad certum conscientiae dictamen. (Vide n. 42, 4°). 3° Ratione fundamenti, datur probabilitas intrinseca et extrinseca. Intrinseca est, quae nitatur rationum momentis ex ipsa, rei natura desumptis ; exlr inseca. quae nititur testimonio et auctoritate doctorum (de probabilitate extrinseca luse occurret sermo num. 65). De intrinseca probabilitate valent soli viri docti judicare : iltiterati tuto sequuntur sententiam confessarii aut alterius viri prudentis. £. Alph., Disseri, deirt so moder., η. 8i ; in Op. mor., ed. 3n-5H, Bassan. (anno 1763), n. 85. § 2. De opinionibus in se spectatis. 62. — Opiniones probabiles, i. e. verisimilitudinis speciem prae se ferentes, solent et debent ante omnia in seipsis considerari. Illa veri apparentia, quae elucet in opinione in suis niotivis considerata, indepe.ndenter a quavis opinione opposita, recte vocatur probabilitas opinionis in se spectatae seu absoluta. Jam vero, nemo negabit opiniones in se spectatas esse plus ntinusve probabiles, prout majus aut minus est rationum, quibus ipsae innituntur, pondus. Hinc distinguuntur varii probabilitatis gradus, qui tamen omnes ad 1res in praxi revocari possunt, nempe ad opinionem solide proba­ bilem, ad opinionem probabilissimam, et demum ad opinionem tenuiter probabilem. 1° Opinio vere i;t solide probabilis, est ea, quae fallibili quidem fundamento nititur, sed fundamento ita firmo, ut viri pru­ dentis assensum ad se trahere valeat, etsi cum formidine erroris. Ut autem talis insit opinioni probabilitas, requiritur : a) ut ipsa motivo non quali» unique, sed gravi relate ad rem decernendam, ni Mitt; 16) ut nec sacrae Scripturae, nec traditioni, nec Ecclesiae definitioni adversetur, secus de ejus ialsitate jam constaret ; c) ut ipsi non opponatur ratio convincens, cui nulla adaequata responsio suppetere videtur (I, 79 et 82). Ad genus opinionum vere et solide probabilium pertinet opinio satis pro­ babilis. Quamvis enim motivurn, quo innititur, non sit ejusdem firmitatis ac in opinione quae vere probabilis dicitur, est sufficiens tamen ad movendam mentem prudentis. 2° Opinio probabilissima (in se et absolute sumpta) ea est, ^uae nititur fundamento gravissimo, quod tamen non sufficit ad De conscientia probabili assensum omnino firmum in mente producendum. Cfr. 5. Alph., 1, -10, SI . vvvvvi/VA. Av>- . Et revera, subdit S. Alph. (Dissert. 1757, n. 83), si ego minus doctus senten­ tiam sequerer S. Thomae contra rationem quae probabilior mihi videtur, quis neget qiiod prudentius agerem, si, mea opinione suspensa, tantae aucto­ ritati deferrem ? » b) Aestimanda est autem serin torum auctoritas, non ex eorum multitudine „ sed ex eorum gravitate <4 ex rationibus quas afferunt. « Sunt enim opiniones, inquit Card. Sfondratus (Reg. Sacerd., 1. 1, p. 20 ; 1. 2, p. 14), instar monetae cujus valor.... ex pondere et metallo aestimatur. j>— Porro, inter ipsos graves auctores, praeferendi_sunt, ceteris paribus, illi, qui rem ex professo pertracta­ verunt 1 ; qui doctrinam experientia comprobarunt ; — qui certo solius veritatis amore ducti (v. gr. Sancti) ad scribendum incubuerunt. Cfr. S. Alph., Dissert, anni 1757, n. 87; Ami du Cl., 1900, p. 613. 66. — Hisce praenotatis, ad mentem S. Alph. (Dissert. cit.T n. 85-87) sequentes statuendae sunt regulae : 1° Probabilis habenda est opinio quae, tolerante Ecclesia, inter theologos çonuiiunis est. Communis autem theologorum sententia est minime cum unanimi theo­ logorum sententia confundenda. I«t7 nanimis eorum sententia non jam opinio est, sed veritas moraliter certa. Contra?'sentenb« communis non est veritas certa, sed est solum opinio, quam auctores probati generatim tenent, et cui idcirco maxima inest auctoritas 2. Communior dicitur opinio, quando stant pro ea notabiliter plures auctores quam pro opposita (per se igitur non aequivalet sententiae communi) fconimunissima, quando auctorum consensus est fere unanimis. Cfr. Beaudouin, q. 4, dub. 4. 2° Probabilis etiam plerumque censenda est sententia, quam plmsa. (saltem quinque aut sex) theologi, probitate et judicio insi­ gnes, tradunt. Diximus plerumque : quia cum apparet pro aliqua sententia quaedam ratio, vel auctoritas convincens, cui nulla adaequata responsio suppetere videtur tunc opinio contraria non potest haberi tanquam probabilis. 3° Unus auctor non sufficit, ut aliqua opinio dicatur vere et suf­ ficienter probabilis, si nempe de auctore qualisctimquc notae agatur. ' Sic prae ceteris praedicantur Lu go et Lr.seius. de Justitia ; Suarez, de Legibus ; Contmuotur Tourne! g, de Obligationibus ; Herb et Ptlluart, de Sacramentis ; Toumely, dc BaplKUio . Lu go, Saltnanltcenaes, Lacroix, de Poenitentia . Sanchez et Pontius, de Matri­ monio , Bonactna, de Censuris, etc. — * Apud antiquiores aliquos theologos, subinde etiam apud nugis revento sententia aliqua minus proprh vocatur communis, etiamsi multi graves auctores ipsi adversentur. Cap. 111. — Dp conscientia probabili. 3t Ab Alexandro VII damnata est, sub η. 27, haec propositio : «Si liber sit alicujus junioris et moderni, debet opinio censeri probabilis, dum non constet rejectam esse a Sede Apostolica tamquam improbabilem. » Si tamen revera agitur de auctore gravi et magni nominis in Ecclesia, omni exceptione majore nec moderno, possumus, modo nihil doceat contra Scripturam vel communem Ecclesiae sensum, illius opinionem tanquam probabilem sequi. In casibus particularibus, nonnunquam auctoritas doctorum modernorum sententiis antiquorum praevalere debet : «piando nempe agitur de legibus consuetudinariis recentibus, v. gr. de consuetudinibus circa legem jejunii. Cfr. 5. Alph., III, n. 1025. 4° Potest etiam aliquando, licet raro, unius «loctoris auctoritas constituere opinionem probabilem, et adhuc probabiliorem contra communem aliorum ; si nempe auctor ille sit valde doctus, probus et prudens, nec novitatum amans, et validam rationem adducat, quae ab aliis non fuerit sufficienter soluta. 5° Postremo, probabilis censenda est sententia, quam aliquis magnus theologus testatur esse probabilem, quamvis ipse contrariam tanquam probabiliorem tradat. Magnus theologus aestimatur, «pii magna pollet auctoritate propter egre­ giam suam doctrinam, prudentiam et probitatem. Tales secundum S. Alphonsum, sunt : Suarez, Soto, Azof, ('.anus, Sylvius, Cajetanus, Bannez, Navarrus, Paludanus, Toletus, Sylvester, Lessius, Molina, Sanchez, Angelus, Vasquez, Armilla, Laymann, Lugo, Castropalaus, Bonacina, Emmanuel Sa, Pontius, Cabassutius, Collet, Roncaglia, Salmanticenses, Petrocorensis, Abelly, Car­ denas, Conink, Gamachaeus, Isambert, etc., praeter D. Thomam, D. Bonaventuram, D. Antoninum et B. Scotum, «piorum auctoritas aliis utique prae­ poni debet. Cfr. Dissert, 1757, n. 88. Omnibus vero J). Thomam esse prae­ ponendum, nemo hodie in dubium vocabit. Salis erit in memoriam reducere canones 589, § 1 et 1366, § 2 novi Codicis necnon celebre illud Moluproprio Pii X « De studio doctrinae S. Thomae in scholis catholicis promovendo ». 29 Jun. 1914 (Λ. A. S., VI, p. 336) praeclaramque Encyclicam Pii XI « Stu­ diorum «lucem », 29 jun. 1923 (/1. A. ό’., XV, p. 324). 67. — Doctissimis tandem his viris quis non adnumerabit ipsum 0'. Alphonsum ? Ejus enim opiniones gaudent generatim summa exlrinseca probabilitate, ob magni Doctoris vitae sanctitatem, singularem veritatis amorem, diutur­ nam experientiam, scientiamque insignem : nil mirum proinde, si S. Alphonsi sententiae, etiam illae «piae a communi antiquorum theologorum sententia recedunt, hodie jam factae sint, saltem pleraeque, communes aut communiores. Neminem denique fugit ipsam S. Sedem semel atque iterum doctrinam S. Alphonsi professoribus et confessariis tanquam sanam, tutam ac saluber­ rimam commendasse x. tl|§ V * 3?“De OPINIONIBUS COMPARATIVE sumptis. 68. — Probabilitas comparativa opinionis est veri apparentia, quam retinet opinio post comparationem factam cum opposita. ’ Cfr. de auctoritate S. Alphonsi in re morali quae attulimus testimonia (a p. xi-xvi) ; Vind. Alph. Prooem. hiss. § 3 ; Wouters, *< ia suo quidem systemate acqulprobabUütain, sed in solvendis particularibus *stionibu> qua prubabilistain. Saepe utique evenit ut inter duas opiniones unam proabil· alteram probabilem nonum t Sed in Tn * casilnn non agitur de probablHorfUte certa et patenti. Cap. Ill. — De conscientia probabili 33 Palis est, v. gr. opinio quam amplectuntur inulto plores auctores graves,aut quam ipsi uno ore dicunt probabiliorem. — Diximus autem : ab ipso agente; quia ad constituendam opinionem certo probabiliorem,non requiritur u1 haer omnibus appareat vere probabilior, aut publica aestimatione probabilior dica­ tur, ut quidam autumant (conf. dicta S. Alphonsi, n. 38). 72. —Majoris claritatis gratia,haec subjungimus : cerlificalur int ellectus opi­ nionem aliquam esse prae opposita vere et sine haesitatione probabiliorem,ex eo quod niotivorum gravitas est notabiliter et indubie major. Ideo S. Alphonsus in edit. 6n et 7a suae Theol. mor. (1773) voces « certe probabilior » ita expla­ naverat : « Cum opinio pro lege est eertc et sine ulla haesitatione probabilior, tunc opinio illa non potest esse nisi notabiliter probabilior. Et eo casu, opinio tutior non erit jam dubia (intelligendo de dubio stricte sumpto)... Unde tunc fit quod opinio minus tuta, quae certo fundamento caret,remaneat aut tenuiter aut saltem dubie probabilis respectu tutioris.» (N. 55 ; cfr. ed. Gaudé. 1. p. 25 nota a). Pro praxi ergo notandum. In comparativa opinionum probabilitate diju­ dicanda, securior methodus est inquirere, utrum excessus, quo altera alteram vincit, sit certus necne. Sufficit si habeatur certus, cum hoc signum sit illum esse notabilem ; etenim, in re morali, quod non habetur ut notabile, nec per­ spicietur ut certum. 73. - Varia exempla : Est aeque probabile : ministrum non consecratum mortaliter non peccare, si sacramenta ministrat in mortali (n. 1418); viola­ tionem voti castitatis, privatim emissi, non esse sacrilegium (n. 581. q. II); item, malitiam sacrilegii localis non adesse, si quis in ecclesia rem profanam furetur (n. 582, 2°) ; non teneri ad restitutionem, qui intendens nocere uni quocumque alio excluso, noceat per errorem involuntarium alteri (n. 950) ; non dari per se praeceptum divinum saepius confitendi in vita (n. 1684, 1°), etc.— Certo minus probabile est : peccata non recipere distinctionem numericam a pluralitate objectorum (n. 331); scandalum indirectum unam tantum induere malitiam, nempe contra caritatem (n. 507); in communi necessitate non esse obligationem gravem erogandi eleemosynam ex bonis simpliciter superfluis (n. 488, 3°) ; non adesse obligationem correctionis fraternae, si proximus pec­ caverit tantum contra legem humanam, v. gr. contra legem Breviarii, jeju­ nii, etc. (n. 496) ; infirmum qui fruitur privilegio oratorii privati et in ecclesia parochiali non potest commode assistere missae die festivo, non teneri, etiamsi id facile posset, uti privilegio (n. 251, 680) ; posse ministrari magnam morphinae copiam moribundo bene disposito, ita ut sopitus decedat (n. 761, III), etc. Î4. — Occurrit nonnumquam opinio, quae vocatur tutice vel solilarie probabilis. Est opinio revera probabilis, gravibus nil ens rationibus, quae ex adverso ab aliis rationibus aul conjec­ turis nec concutitur nec infirmatur. Cfr. I, 68, 74 ; 111, 148, 562 ; VI, 702, excip. 4°. Vide Apolog. 1764, §5. — Ejusmodi probabilitas inest opinioni, quae docet, v. gr., maritum posse irritare votum uxoris, etiamsi mutuo consensu castitatem voverint (n. 646, fin.) ; non peccare dominum, qui ex justa ratione apertam relinquit arcam ia qua pecunia asservatur, ut nempe famuli fidelitatem experiatur /n. 509, 4°), etc. Opinio unice probabilis non est necessârio probabilissima ; ad 3'« P. I. — Tr. I. De Conscientia. minus tamen vim habet certe probabilioris, cum ex adverso non adsit cognita aliqua probabilitas. Corollaria. Juvat hic determinare, qualis certitudo qualeve dubium habeatur, cum opiniones sint adversae et inter se compa­ rentur. Jamvero, licet ex oppositione opinionum necessario dubium aliquod exoriatur, poterit tamen istud dubium esse aut strictum aut latum, indeque non eadem remanebit certitudinis vel incertitudinis nota; quare etiam permagni interest scire, quandonam dubium strictum erit, quandonam tantum latum. Casum autem triplicem distinguemus : 75. — 1° Vel opiniones, quae sibi invicem opponuntur, sunt aequiprobabiles aut quasi-aequiprobabiles : et tunc datur locusdubio stricto: nempe ex iis consideratis mens fluctuat inter duaspartes contradictionis. Quatenus videlicet intellectus a proprio suo objecto, i. e. a vero, practice hoc in casu ad assentiendum non allicitur, etsi alterutri opinioni seorsim consideratae vel etiam sub voluntatis motione ad unam partem potius impellentis quam ad aliam, adhaerere possit ; status inde verae ac proprie dictae dubita­ tionis exoritur : eo autem statu, opiniones aequiprobabiles vel quasiaequiprobabiles, sibi oppositae, dicuntur se invicem elidere ad pru­ dentem mentis assensum sibi obtinendum. In id conveniunt omnes auctores tam probabilistae quam probabilioristae, ut jam suo tem­ pore notaverat 5. Alphonsus \ agens de dubio stricto; mox ipsa S. Doctoris verba referemus, postquam doctrinam Aquinatis prae­ miserimus omnino concordem. Doctor Angelicus in De Veritate >· (q. I i, a. 1 in corp.) haec declarat : « Intel­ lectus noster... respectu partium contradictionis se habet diversimode ; quan­ doque enim non inclinatur magis ad unum quam ad aliud : vel propter defectum moventium, sicut in illis problematibus de quibus rationes non habemus ; vel propter apparentem aequalitatem eorum quœ movent ad utramque partem: et ista est dubitantis dispositio, qui fluctuat inter duas partes contradictionis. X. Alphonsus eamdem doctrinam his verbis tradit (I. 68) : Cum adest ex aha parte opinio aeque probabilis pro libertate, tunc ex neutra parte aliqua potest superesse probabilitas, seu probabilis ratio apta ad prudentem hominis assensum sibi tranendum : nam ex his aequalibus probabilitatibus aliud quam merum dubium non resultat, an exsistat vel non exsistat lex... Cum duae proprobabiles (i. e. ex contextu : aequiprobabiles vel quasi-aequiprobabiles) opi­ niones occurrunt, ipsae adeo judicium suspendunt, ac si nulla ex utraque parte· probabilitas exsisteret... Idem dicunt... communiter omnes probabilistae et probabilioristae. etc. > Etiam Vine. Patuzzi, in ceteris S. Alphonso adversa­ *. rim fatetur hanc esse 1· Thomae doctrinam, quam istis verbis ipse refert ‘ Dell'uso inoder.it·> etc. an. 1765, c. m, η. 27 et 28; Thcol. morali*, I, 68 (a 6» editione tantum). Cap. III.— De conscientia probabili 35 (Brev. Inst, de Regula prox. c. in, arg. 3) : < Inter aequalitatem etiam rationum et argumentorum, soli dubio est locus 1. » Haec virtutis permovendi ablatio ex parte opinionum aequalium aut fere jequalium, saltem practice, semper locum habebit, sive motiva opinionum sibi oppositarum ex eodem rerum ordine (contradictoria) sint, sive ex ordine diverso (disparata) petantur 2. Dicitur autem : practice, in ordine nempe ad prudentem mentis assensum oblinendum ; quia revera, ubi de motivis disparatis agitur, speculative negari posset, has opiniones se invicem elidere.— Ratio est : quia dum intellectus aequaliter attrahitur ad utramque partem sibi ad invicem oppositam, licet motiva sint tantum dissimilia, practice impeditur quominus uni potius quam alteri prudenter adhaereat. Equidem per quamdam elec­ tionem voluntatis etiam hoc in casu intellectus uni parti prae altera assentiri poterit, sed non quia sufficienter movetur ab objecto proprio (cfr. Λ’. Thom. 2. 2, q. 1, a. 4) ; et haec electio, dum ratione non ducitur, sed per quamdam violentiam absque sufficienti rectitudine imponitur, ab imprudentia et teme­ ritate vacare nequit. 76. — 2° Vel una opinio notabiliter et certe probabilior apparet, facta comparatione cum opposita quae agnoscitur notabiliter ac certe minas probabilis (cfr. n. 71, 72) ; tunc non amplius soli dubio datur locus, tametsi etiam Inc in casu haesitatio remaneat, quae est in dubio lato. Istud dubium non valet impedire, quominus practice et in ordine ad prudentem mentis assensum praestandum, vera probabilitate opposita opinio (nempe notabiliter ac certe minus probabilis) destituatur ; ipsa enim cernitur practice elidi, dt mox adhuc ostendemus. Nec ad rem facit, utrum motiva quibus innituntur opiniones, sint contradictoria vel disparata, quia ut jam sub 1° notavimus (n. 75), licet Speculative negari possit omni in casu hanc elisionem fieri, practice vero et in ordine ad mentis assen­ sum praestandum, id semper continget, nisi per aliquam violen­ tiam sine sufficienti rectitudine a voluntate intellectui illatam, nihilominus opinio certe minus probabilis eligat ur prae altera nota­ biliter et certe probabiliori. IIune ultimum agendi modum impruden­ tiae nota infici et serio componi non posse cum sincero aliquo veri­ tatis requisito amore, aperte jam anno 1762 declaravit 5. Alphonsus, scribens (Brev. dissert, dell’uso moderato dell’opinioneprob.):«Quo­ ties intellectui certo apparet, veritatem multo magis stare pro lege quam pro libertate, tunc non liberum est voluntati, prudenter et citra culpam minus tutae adhaerere ; siquidem in eo casu non proprio judicio vel propriae credulitati innixus operaretur homo, sed potius conatu quem ex propria voluntate in intellectum inferret, ut a * 1 Hinc intclligitur, quarc S. Alphonsus non semel scribere potuerit : < Utraque est proba­ bilis », vel : < Neutra est probabilis, sed tantum dubia remanet. » Significat : Utraque est probabilis, spectata ii propriarum rationum— neutra remanet probabilis, scilicet expedite, etc. —·1 De motivis ex codem ordinc desumptis cfr.v. g. η. 1568, q. I ; 1693, etc. De disparatis, si alterum v. g. nititur argumento ex auctoritate (extrinseco) ; alterum est ex natura rci9 etc. parte quae valde verisimilior sibi apparet, abstraheretur, et ad partem quae non solum sibi vera non apparet, sed neque certum fundamentum posse esse veram videtur habere, inflecteretur. » Von calet objectio, verisimilitudinem certe majorem nondum esse probationis argumentum ad asserendum ipsam objectivant veritatem propius attingi. Etenim, ut recte advertit cl. Schilling1 « quamdiu conscientia remanet subjectiva aliqua regula veritasque moralis quoad nos praecise est veritas a nobis subjective appre­ hensa, tamdiu etiam nobis illud debet esse persuasum : veritatis objectivât prae­ sumptionem stare in favore opinionis certe probabilioris pro lege vel libertate. > Ratio doctrinae modo expositae haec est : in concursu opinionum quarum una esi notabiliter ac certe probabilior, altera certe minus probabilis, solus exces­ sus ponderis vim habet practice mentis assensum ad se attrahendi. Unde (il. ut opinio certe probabilior sola retineat firmum fundamentum seu remaneat erpedite probabilis ; dum contraria amittit vim attrahendi prudentem mentis assensum- (quare practice e liditur). Ita S. Alphonsus (I, 62, 88 : II. Ap. 31, 77). Possumus etiam cum cl. Beaudouin (de consc. p. 217) hanc addere rationem, quae illustrat ea quae supra cum Schilling diximus : quanto magis aliquis opi­ natur propter jortia motiva, tanto magis accedit ad perfectionem scientiae et veritatis, tantoque magis recedit ab ignorantiae et erroris imperfectione. Stat autem praesumptio, ut diximus, id in casu certe probabilioris opinionis verum adhuc remanere, etiam si objectivant intendamus veritatem. Î7. — 3° Si opiuio est unice probabilis, versamur pariter in dubio lato. Nihil enim apparet in contrarium : unde illa habet fundamen­ tum solidum moraliter certum. Idem valet pro praxi, si quis, gravi motive innixus, ad momenta partis adversae invincibiliter non advertat. Cfr. 5. Alpk., I, 68, 74, Ceterum ; III, 148, 362; Apolog., 1764, § 5. Hinc scribit I). Thomas (Quodl. 8 a. 13) : Si quis adhibet diligentiam, inqui­ rens an habere plures praebendas sit licitum, nec invenit aliquid quod ipsum moveat ad hoc quod sit illicitum, videtur quod sine peccato plures possit habere praebendas. Articulus 11. De usu probabilitatis. 78. I. Status quaestionis. Argumentum magni momenti, cujus tractationem nunc aggredimur et in articulis sequentibus per­ ficiemus, his verbis enuntiatur : Quomodo efformari possit certum conscientiae dictamen, (piando, ob diversas opiniones, quarum 1 Lehrbuch der Moraltheologie, I. $· 31 (p. 174).— 1 Opinio certo probabilior, ut patet, non . st confundenda cum sententia moraliter certa in sensu stricto; attamen pro praxi instar senbntiae moraliter certae in sensu luto habenda e>t. Ideo opinio ipsi contraria (nempe opinio recto minus probabilis) recte juxta sententiam S. Alphonsi. pro praxi» aequiparanda erit opinioni dubio, tenuiter aut non solide probabili ». (I. 40 in 6 et 7 e. Thomain (1. 2. q. 13, a. t. ad 1-q. 57, a. 5 ; 2. 2. q. 58, a. 4 — q. 60, a. 4, ad 2). Ideo scribit *S. Alphonsus (1, 54 ; ed. Gaudé, I, I». 25) . Ratio, quia ad licite operandum, debemus in rebus dubiis veritatem inquirere et sequi. » Non enim dominamur nus veritati, sed subjicimur ipsi. as P. I. — Tr. I. De Conscientia. tenemur, illicitus est usus cujusvis probabilitatis, et sequenda est pars tutior. Ita communiter, contra quosdam laxistas. Prob. Finem absolute prosequendum (qualis est ille de quo hic agitur) frustrationis periculo exponere non licet. — Jamvero, relicta parte tutiori, istiusmodi periculum (in casu) non vitatur ; nam, quidquid sit de probabilitate opinionis, illud perseverat ipsi rei inesse. Per principia autem reflexa nequit tolli, cum non ab agentis conscientia aut persuasione, sed ab ipso facto pendeat. Sic opinio quantumvis probabilis, non potest efficere ut, quod non est sacramentum, sit sacramentum, vel ut sit medicina, quod potius venenum est. Scilicet, in hujusmodi casibus, non agitur de lege dubia, sed de lege certa, quae vetat, ne periculum incurramus alterum ex certa sui juris possessione deturbandi l. Diximus : Periculum mali, quod vitare tenemur ; quandoque enim danlur justae causae permittendi malum, imo creandi ipsum peri­ culum ex quo malum enascatur : sive quia inter duo mala minus est eligendum, sive quia pars tutior censetur moral i ter impossibilis, sive quia proximus non est in certa sui juris possessione. In hujusmodi casibus licet, tutiore opinione relicta, minus tutam sequi juxta ea quae dicentur de moralitate effectus indirecte voluntarii (vide n. 315). 82. — Potest autem finis absolute prosequendi necessitas oriri ex lege, turn religionis, tum justitiae, tum caritatis, sive erga seipsum, sive erga proximum. — Unde sequentia profluunt : I. In collatione sacramentorum. nequ it min ister circa eorumdem valorem uti opinione aut probabili, aut etiam probabiliori ; sed tenetur sequi sententiam tutam, qualis est illa quae vel est tutior, vel mora­ liter certa. Constat ex propositione la ab Innocentio XI proscripta : « Xon est illicitum in sacramentis conferendis sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore 2. » Ratio damna­ tionis est, quia, conferre sacramentum cum sola opinione proba­ bili, non tantum repugnat caritati, ob periculum gravis damni, sed etiam religioni et reverentiae Auctori sacramentorum debitae. Excipe 1° A'bsi urgeat necessitas, et per usum opinionis vel tenuiter pro­ babilis de sacramenti valore proximi saluti melius consulatur : etenim sacra­ menta sunt propter homines, et non vice versa (i, 49). 2° .V<\l Ecclesia suppleat, ut fit nonnumquam in sacramento Poenitentiae (vide n. 1701 seq.). Supplente enim Ecclesia, habetur practice certitudo moralis, et ideo sacramentum non est sub conditione, sed absolute, conferendum. i>iuerey. I. n. 415 , D'Annibale. Summula (ed. 5). n. 8, 258; AysL S. Aiphonsi ; De Caiony, Dissert, apolog. ; Wouters, tie Minusprobah., ed. 2 ; Ter Haar, de Syst mor. antiq. Probabll. ; Innoc. XI de Prob. deer, historia ; Mandonnet, Le décret d’innocent XI contre le Probab. ; Sweerw. Theol. mor. fundam. ; Beaudouin, de Cunsc. ; M ondine, Studio -tonco-crilico eul sistema morale di S, Alf. ; Thesi di Dottor.ito. 1909, approv. daH’l’nivers. di Frtburgo ; Ballcrini-Palmierl, op. mor., ed. 2 ; Arendt, Crisis ; Bouquillon, Theol. mor. fundam., ed. 3 : Lehmkuhl, Probab. vindicatus : Le Bachelet, Cathrcm, Nôldin (circa eamdem quaestionem) ; F. Dclcrue, Le système moral de S. Alphonse ; J. B. Ttaus, S. Alphonse et les variations de son système moral ( Nouv. Revue théol., 1928, p. 241 sqq., 33 4 sqq.). ; 11. Merkclbach, II. Excursus de mor. system, p. 985 sq. 91. I)E XEQl IPROBABÏL1SM0 S. AlPHONSI HISTORIEE CONSI­ DERATO. S. Alphousum primum fuisse, qui systema aequiprobabilismi ex omui parte absolutum constituerit, testantur scriptores disciplinae moralis, Ium S. Doctoris coaevi, tum recentiores. Inter eos,qui id in dubium revocaverint, primum locum tenet I’. A. Baller i ni, S. J., qui anno 1863 in Collegio Romano de morali systemate S. Alplionsiorationem habuit, in qua, contra persuasionem communem, asserere non dubitavit, S. Doctoris systema nihil aliud continere nisi effata probabilismi communis, aliis verbis et formulis proposita. Juvat ergo studioso lectori sequentia facta historica ob oculos ponere : I t° S. Alphonsus, theologicis studiis absolutis, per aliquod tempus strenue pro sententia rigorosa contendit, ut ipse fatetur (l, 82 ; ed. G., I, p. 62). 2° Postea, in duabus dissertationibus, quas « pro usu moderato opinionis probabilis in concursu probabilioris» inscribunt,et quarum alteram evulgavit anno 1749, alteram vero anno 1755, suffragatus est simplici probabilismo. At vero. Istae disseri at ione». sine nomine sancti auctoris evulgatae, non viden­ tur fuisse nisi quaedam tentamina, seu praecerlationes de gravissima quaes­ tione. Etenim hoc eodem temporis spatio, in omnibus et singulis quinque suae Theologiae moralis editionibus, imo et in aliis opusculis minoris momenti, quae proprio nomine in lucem edidit, S. Doctor asseruit, se praescindere ab illa thesi : An lierai sequi minus probabilem, relicta probabiliori. » Nihilo­ minus sententiam probabilismi exponebat etiam in suis litteris1, seque huic systemati addictum jam ab anno circiter 1732 exhibet in notulis suis intimis2. 3° Post annum 1762, brevi ilalice primum vulgata Dissertatione : de usu moderato opin. probab.. S. Alphonsus constanter tenet aequiprobabilismi sen­ tentias. Multam affert eruditionem et utilitatem, relate ad hanc quaestionem, comparatio propositionum uniuscujusque editionis Operis moralis3. 4° Licet systema, a S. Doclore statutum, magna cum laude fuerit receptum (cfr. Berthe Vita di S. Alfonso. II. p. 165). ipse tamen Sanctus numquam finem habuit suum opu> perficiendi, ita ut semper magis recederet a probabilismo absoluto, et mediam viam inveniret inter hune probabilismum et probabiliorisJnvat pr.v-rltm ba< in re letrere epistolam, quam die t ? octobrfe 1738 Sanctus misit • i I» Robertum Pnonem monasterii Montfs-Coronac cujus textus Italicus habetur apud i (·>.,■ p t'» π«4λ f ) e( trui-latl, che pud *egulrel . etc. ad annum 1711 Mgre F.ikoia : ch·· rnl serra d< Ua probabile come fanno tanti — · Confer praefationem P. Gau-jW ad Theol. m. (I. J». XIX). I Cap. 111. — De conscientia probabili. mum. Exinde factum est, ut publici juris fecerit suum celebre Monitum (1773) et opusc. aureum : Dichiarazione dei sistema (177i). Quae cum editioni octavae Operis moralis adjuncta fuerint, expuncta quoque dissertatione probabilistica P. Zachariae, S. Alphonsus exclamare potuit : · Laetus nunc moriar, quia ultima haec editio, in lucem prodiit. » Cfr, Gaudé, de mor. syst., p. 38. Haec omnia, post editas epistolas S. Doctoris et egregia opera P. Gaudé, adeo « lare patescunt ut theologi (etiamsi ob controversiam ortam occasione disser­ tationis P. BaUerini aliquamdiu ancipites remanserint) jam nunc fatendum esse putent, negari non posse S. Doctorem,saltem ab anno 1762, fuisse aequiprobabilislam et rejecisse communem probabilismum. In aperto est, inquiunt ipsi scriptores ('oil. Bru g. (1906, p. 400), S. Alphonsum seniorem docuisse aequiprobabilismum... unde sententia genuina et definitiva S. Doctoris non est quaerenda in scriptis anno 1762 anterioribus, uti nonnulli probabilistic fecerunt et faciunt. Sic ab hoc errore non est immunis Lehmkuhl in opusculo Probabit ismus vindicatus. » Ilis dictis consentiunt, praeter alumnos Congr. SS. Redemptoris, plerique egregii theologi, ut BeUesheim. ( Katholik, 1891, II, p. 245), qui sic loquitur : « Textus sunt ita luce meridiana clariores, ita graves, ut silere debeat contradictor : 5. Alphonsus revera aequiprobabilismum docuit. » Idem testantur Schneider (Liter. Rundschau, 1895, coi. 202), Koch (Tubing. Quart. Schr., 1897, p. 70-126), Mausbaeh (De kath. .Moral., 181), Berardi (Theol. fund., 1905, I, η. 55), Tanquercy (I, η. 405), Stveens (Theol. mor., 688) — Génicot-Salsmans,S. J.,in sua theol. morali(1922), fateri cogitur: Reapse S. Alphonsus in ultimis operibus suis aequiprobabilismum aperte docuisse videtur, saltem si verbis quae adhibet nativum suum sensum tribui­ mus.» (De Conse., n.72, 1°). Recte scribit Prummcr (o. c. 2 et 3 ed. I, n. 347): Illi autem theologi moderni, qui per fas et nefas contendunt S Alphonsum fuisse purum probabilislam, oleum et operam perdunt. » Cfr. etiam. lEou/ers, de Mmusproh.. p. 56). Haec quoque an. 1928 c). Schilling (I, n. 92) notavit : Prohabiliorismo... tanquam princeps adversarius exstitit Alphonsus a Ligurio, qui ab anno 1762 probabilislicas suas priores convictiones relinquens, aequipro * babilismum defendit. > 5° Sanctus vero ab aequiprobabilisnio, quem ipse declaravit (cfr. n. 87) non esse a probabilismo moderato quoad substantiam et pro [traxi dissimilem, nun­ quam deinde recessit, ut apparet e sua theologia morali et ceteris suis scriptis, ex variis documentis et testimonio sui primi biographi et familiaris . hir. Tannoiae, qui an. 1802 declaravit (HI, p. 80) : > Non retractavit unquam systema suum morale nec unquam immutavit sua principia. » Equidem annise. 1777 et 1780 aliqua declaratio Alphonsi. probabdiorismo favens, inserta legitur in Appa­ ratu ad theol. christ. » P. Concino, et in La régula de’costumi » opere anonymo 1’1’ Gerberon-Micheli1 ; sed ut constat e documentis authentic is hujus tempo­ ris-, id factum est ab alio et inscio S. Doclore qui, postquam illud rescivit, exclamavit : Nunquam mihi ne quidem in mentem venit, declarare me esse probabilioristam 3. » Adhaesit autem aequiprobabilismo non vitandae perse­ cutionis gratia, sed unic e· propter convictionem et amorem veritatis, ut testan­ tur plures litterae (Corrisp. gen. II n. 818, el Corrisp. spec. n. 185, 224, 284 et 315). Ltique S. Alphonsi defensor pro Concessione tituli Doctoris indubi­ tanter asserere potuit : Sanctus Auctor, ab anno 1762, systema aequiproba­ bilismi adeo aperte, dilucide, consta nterque propugnavit, ut omne rationabile ' Declaratio quae incipit ills verbis : < Io \lfonso de Liguori vedcndoinl vituperato da taluni qual Probabllhta ·, etc., integra legitur etiam apud Giacomo BaMo (rifjessioai critlche, p. 58) ipse de ea judicat (p. 59) : * Non è stile de) Beato , et secundum ea quae legimus in archivo C. ss. R est falsa . — 1 E defensione theol. moralis Alphonsi quae attri­ buitur Paulo Dlaw.ci ( HI7). — ’ Giacomo IJa^so, rlfle&doni entiche, p. 00. P. 1. — Tr. I. De Conscientia. (lithium hac de re excludatur : quod et amplissimus Censor (i. e. Promoter lidei) concedit » (Act. Doct., Animad., § 25, Resp. n. 239). 92. -Summa Capita systematis moralis S. Alphonsi : a) In dubio de legis exsistentia, licet sequi opinionem libertati faventem, si concurrant opiniones aeque vel iere aeque probabiles. b) In dubio de legis certae cessatione, sequenda est opinio legi favens, si adsint argementa hinc et inde aeque vel fere aeque proba­ bilia. Sciendum esi, dubia de cessation·· legis certae ea esse, quae post legem jam exsistentem et vigentem, occurrunt, ita ut quaeratur an legis vinculum adhuc perduret ; v. gr. si dubites dc farto abrogationis alicujus legis, de obtenta dispensatione, etc. c) In quocumque dubio circa legem sive exsistentem sive cessantem, nefas est sequi opinionem minus probabilem, si opposita pro lege est certo aut notabiliter probabilior. Tertia haec propositio adversatur iis probabilislis qui non bene distinguunt nec accurate sensum verborum suorum determinant. Enuntiatis igitur propositionibus et in genere adumbratis paucis his verbis, jam singulae in forma proponuntur et probantur. Thesis 1. In dubio de legis exsistentia, concurrentibus opinionibus aeque vel fere aeque probabilibus, licet sequi opinionem faventem libertati. Sensus propositionis evidens est. (Cfr. n. 70 cl 75). Thesis est contra tutionstus et pro habiliorista *. Sic etiam enuntiari potest : Licet sequi opinionem aeque rei fere aeque probabilem pro libertate, relicta opposita pro lege. In dubio stricto de legis exsistentia licet sequi opinionem faventem libertati. — Licet sequi opi­ nionem pro libertate, relicta paulo vel dubie probabiliori pro lege. 93. — I. Probatur thesis ex auctoritate. 1° Quamvis 55. Patres hanc quaestionem ex proposito non per­ tractaverint, non obscure tamen docent, non esse semper in dubiis partem tutiorem sequendam. Eu. v. gr., quibus verbis S. Gregorius Nazianzenus (Or. 39, n. 18, 19) hae­ reticum. qui secundas nuptias damnabat, alloquitur : Quo argumento id con­ firmas ? Aut rem ita se habere proba, aut si nequis, ne condemnes. Quod si lex dubia est, vincat humanitas et facilitas. » EI Λ’. Augustinus (Ep. 54, c. 2, n. 21 : Quod enim neque contra fidem, neque contra bonos mores esse con­ vincitur, indifferenter esse habendum. » Similiter 5. Bernardus (Ep. 77, c. 5, n. 18) : · Sane, ibi unusquisque in suo sensu securus abundat, ubi aut certae rationi, aut non contemnendae auctoritati quod sentitur non obviat. » — Aliorum Patrum testimonia legi possunt apud 5. Alphonsum (I, 60, 66; ed G i, p. 30, 36). Cap. III.— Dc conscientia probabili. 2° Peno innumerabiles anciores recensentur hique praestanlissimi, qui hujus doctrinae causam, saltem in genere, contra antiprobabilistas egerunt. Inter hos auctores, tanquam principes recensendi sunt Suarez, Vasquez, Lugo, Lessius, Sanchez, Palaus, Toletus, Laymann, Sal man licenses, Amort, Bonacina, Sylvius, Croix, Roncaglia, Elbel (Diss. 1757, η. III). 3° Idem constat ex praxi SS. Pontificum, v. gr. circa quae­ dam dubia matrimonii impedimenta (cfr. I, η. 78 ; Diss. 1755, η. 11) ; et ex diversis responsis S. Officii et S. Poenitentiariae, a Pio VIII et a Gregorio XVI approbatis, circa mutuum. Dum enim inter theologos acriter disputaretur, utrum auctarium, vi tituli legis civilis licite accipi posset, Ecclesia, stanle hoc invincibili dubio, tradidit hanc practice tutam regulam, scilicet : « non esse inquietandos poenitentes lucrum juxta taxam legalem ex mutuo percipientes, modo sint parati obedire S. Sedi, cum decretorie definierit. » 4°Constat ex /). Thorna, qui principium generale statuit : Nul­ lus ligatur per praeceptum aliquod, nisi mediante scientia illius praecepti » (de Verit., q. 1.7, a. 3). Lex enim est « quaedam regula et mensura actuum ; dicitur a ligando, quia obligat ad agendum». (I. 2, q. 90, a. 1.) Ex quibus verbis concludere possumus : legem non obligare, si de ejus exsistentia detur dubium strictum, eo quod in hujusmodi dubio nulla adest notitia legis. Doctor Angelicus (ut ex articuli contextu liquet) per verba scientiae non inlelligit cognitionem stricte certam et evidentem. Agit enim ibi de notitia legis, de legis promulgatione sufficienti, v. gr. quando habetur de lege cognitio satis aperta, et non merum dubium1. 5° Accedit approbatio operam S. Alphonsi a S. Sede emanata, qua constat opiniones S. Doctoris pluries professoribus et ccnfessariis tanquam sanas, tutas ac saluberrimas commendatas fuisse. Vide in principio hujus libri plura testimonia, (p. xi sqq.). 94.— II. Probatur thesis ex ratione, videlicet : 1° ex natura legis ; 2° ex natura libertatis ; 3° ex sapienti ordinatione Summi Legislatoris. Nullo modo thesi m probare intendimus ope principii : « Qui probabiliter agit, prudenter agit » ; probabilitas enim sola ueutiquam sufficit ad efforman(lurn certum conscientiae didamen. A. Alph., I, 56, 61. Prob. 1° Ex natura legis. Lex, quae est mensura actionum et ligamen libertatis, debet necessario, ut mensuret et liget, voluntati per cognitionem applicari ; aliis verbis, debet necessario promulgari. Atqui, in libratione opinionum aeque probabilium lex non pro1 Vide q. I 7 a. 2 ad 2. 4S P. I. — Tr. 1. De Conscientia. mulgatur, cum non exeat e finibus dubii stricti. Ergo lex stride dubia non obligat1. 5. Alphonsus in Op. mor. (num. Gl) principium fundamentale S. Thomae ponit : « Nullus ligatur per praeceptum aliquod, nisi mediante scientia illius praecepti » ; postea sic concludit : Speciato pondere aequali utriusque opi­ nionis, homo dubius maneret neque operari posset ; spectata autem vi legis, cum ipsa eo casu non sil sufficienter promulgata, non obligat nec ligat. Et ideo homo, utpote ab hujusmodi lege dubia non ligatus, redditur certus de sua libertate, et sic licite operari potest. » Aliis verbis : dubio speculativo rema­ nente, homo, innilens principio : Lex dubia non obligat, practicum dictamen certum efformat quod licite sua libertate uti et ab hujusmodi lege dubia tuto recedere potest. Et hoc valet de quacumque lege, sive humana sive divina sit. Disseri. 1757. n. 26. 2° Ex natura libertatis. Libertas a vinculo seu a lege, natura saltem prior est ipsa lege in actu secundo. Non est ergo ex sua condi­ tione, ex suo statu turbanda sine ratione sufficienti quae ex parte legis se teneat. Jamvero, causa sufficiens ex parte legis tantummodo esset ipsius promulgatio. In dubio autem stricto, quale in casu adest, non datur legis applicatio seu promulgatio. Ergo in dubio stricto non datur ratio sufficiens propter quam libertas ex sua conditione turbetur et teneatur partes legis amplecti. Aliis verbis : In dubio juris strido, melior est conditio possidentis (I, 73 seqq. ; ed. G., I, p. 48). Nostra argumentatio nititur universali aequitatis principio : Neminem scilicet exspoliandum esse statu real i, quo (ruebatur, donec rationes suffi­ cientes id suadeant. Ad antecedens argumenti quod spectat, notamus : Lex, ut causa exemplaris considerata, non est lex proprie dicta, seu in actu secundo. Imo, cum lex sit vinculum libertatis, ne logice quidem concipi potest, nisi prius ponatur libertas, cui vinculum applicari debeat. Hinc nequit affirmari legem esse libertate priorem, prioritate rationis seu naturae (1, 70, 73 ; ed. G., I, p. 50). « Sane homo, ait 5. Alphonsus (Dich. 1774, n. 2), nascitur Deo subjectus et ab ejus voluntate universaliter dependens. At vero... non tenetur exsequi voluntates Dei particulares, nisi (piando praecepto vel prohibitione sibi manifestantur. » Id clare innuit S. Scriptura (Eccli., 15, 14) : Deus ab initio constituit hominem, 't reliquit illum in manu consilii sui. Adjecit mandata et praecepta sua : si volueris mandata servare, conservabunt te. Cum ergo homo habeat potestatem voluntatis suae (1 Cor., 7, 37), et legis vinculum superveniat voluntati, antea ligaminis et mensurae experti, jure meritoque dicitur, hominem non teneri ' lia S. klphonsus in Operibus moralibus ab anno 1762. Vide apeciatlm Tiieol. mor., lf 57 ό(<1·> 71 scq., *6. Cap. III. — De conscientia probabili. 49 amplecti legem stricte dubiam. Hinc scribit 1). Thomas (4, Dist. 15, q. 2, a i, ad 2) : Illud dicitur licitum, quod nulla lege prohibetur. 3° Ex consideratione aequitatis et voluntatis Summi Legislatoris. Nimis enim onerosum esset legibus etiam dubiis ligari, et istius modi obligatio esset humanis viribus impar. « Ego pro certo habeo, ait 5. Alphonsus (dell I so moder., 1765, c. 4, n. 35), in tanta varietate innumerosorum... dubiorum... Deum noluisse hominem obligare ad servandas etiam leges incertas, quarum tot exsisterent, quot sunt dubia quae circa leges occurrere possunt. » Quae cum ita sint, merito concludimus Deum Ο. M., pro sua sapientia et bonitate, relativa jura legis et libertatis ita composuisse, ut voluntati humanae illud prioritatis jus concederetur, quod in aequilibrio opinionum praevalere et normam tutam agendi praestare posset. 95. — Ex dictis fluunt sequentia consectaria : 1° Possidet libertas, proinde lex non obligat : a) In dubio an lex sil condita, aut debito modo promulgata ; an tale opus imponat ; an talem habeat sensum ; an revera praecipiat, vel solummodo suadeat ; an extendatur ad talem casum, ad illud territorium aut subjectum ; an Superior (qui nondum in pacifica possessione est) legitima auctoritate poliatur. b) In dubio an votum fuerit emissum ; an se ad hoc vel ad illud extendat; an pactio aut promissio facta fuerit ; an contractum fuerit aliquod debitum. c) In dubio an inchoata sit legis obligatio: v. gr. si dubites feria 5a, versus mediam noctem, an sit jam incepta dies abstinentiae ; item, si dubites an aetatem ad subeundam legem Ecclesiae attigeris. In his omnibus bisque similibus casibus, versatur revera dubium circa legis exsistentiam aut ejus inceptionem ; et proinde lex est dubia, reinanetque integra libertas (I, 27, 34, 195 ; VI, 468, 473 seqq.). 2° Illicitum est duabus opinionibus aeque probabilibus, vel utraque parte dubii, simul uti in eodem actu, si una lex inde certo violetur. Ha, v. gr. dantur duae sententiae circa validitatem testamenti legali forma destituti : non licet, sequendo unam sententiam, adire haeredilatem ; ac simul, sequendo alleram opinionem, non solvere legata in eadem contenta. Tali enim agendi ratione, unius vel alterius legis observantia necessario elu­ deretur, et agens sibi in eodem negotio contradiceret. Reuter, n. 110. Solvuntur objectiones. ÎH».— Dillicultales, quae contra hanc thesim moventur, sequenti argumento contrahuntur : Qui in dubiis aequalibus opinionem libertati faventem amplectitur, periculo se committit transgrediendi, saltem materialiter, legem forsan exsistentem. Atqui hujusmodi periculo se exponere, nefas est : quia in discrimen adducitur conformitas voluntatis humanae cum voluntate divina, quae est absolute procuranda. Ergo in dubiis aequalibus semper opinio tutior servanda erit : quod ceterum etiam inculcat jus canonicum sequenti axiomate : In dubio via tutior eligenda est. » i I. De Conscientia. lb . 1° Xefas esi equidem se exponere periculo transgrediendi materialiter legem divinam, si id fiat er temeritate opinantis : puta, in dubio practico, vel omissa diligentia requisita ad veritatem adipiscendam.Tunc valet et applicatur r< < te notum axioma : In dubio, via tutior est eligenda. » Cfr. A'..Alph., 1,77,78. Attamen non est illicitum se hujusmodi periculo committere, si id fiat, veritate rem incute occulta, ex ignorantia invincibili agentis, et adsint rationes universales propter quas legitime praesumitur Deum permittere transgressio­ nem hanc materialem. Quod autem hujusmodi rationes revera dentur, supra n '»i,2°,3°demonstratum est. I nde A Alphonsus : «certum est quod peccatum materiale, invincibiliter ignoratum, non imputatur ad culpam, » (Dissert. 1757, n. 37). 2° Ratio, ad probationem adducta, non valet : Conformitas enim cum voluntate divina tunc solum est procuranda, cum divina praecepta sunt nobis manifesta. Unde />. Thomas (1. 2, q. 19, a. 10, ad I) : In particulari nescimus quid Deus velit, et quantum ad hoc non tenemur conformare voluntatem nostram voluntati divinae. » .S'. Alph., I, 76 ; Islr. el Prat., 1, n. 46. Cfr. Gonet, < lyp., disp. 6, a. 2, n. 37. Periculum igitur transgressionis materialis minime perfectum obsequium, quod Deo debemus, tollit, ininirnequr nos impedit quominus finem a Legislatore intentum (gloriam Dei et salutem animarum) attingamus, dummodo, in praeparatione animi, parati simus nihil eorum praetermittere, quae nobis a Deo manifeste imponentur1. Thesis II. In dubio de legis certae cessatione, concurrentibus argumentis aeque vel fere aeque probabilibus, sequenda est quae legi favet opinio. Sr * proposition!palet ex dlcth n. 92, Hinc In concursu c?rle probabiliori* pro legis cratitione, licet gequl parte * liherlatD. I be *t-» ellam sir enuntiari potcn : /n (iublo strido dr reasulion·· re! impldionr legis, ser’ uni t *«d |r.v. /j .t obligare pergit, qitolic * aeque vrl /ere aeque probabile est, eam cessasse, aut adimpletam fui&M *. 97.- Probatur thesis. « Propter solum dubium, ail Suarez (de Voto, I. 4, c. 5, n. 8), non sunt immutandae res ab antiquo statu, in quo bona fide exsistebant ; quia cum in dubio fit quaedam aequali­ tas utrinque, non est cur potius in unam partem obliget quam in aliam. >< Legis ergo auctoritas et vis ligandi non censenda est sublata et exhausta, nec praesumitur cessasse, propter dubium an cessa­ verit (an abrogata, vel per dispensationem remota fuerit). Libertatis enim et legis jura, cum par sit earum causa, habenda sunt saltem aequalia : unde si merito supra allirmare potuimus, libertatis \on desunt, qui concedunt legem, ut obliget, debere promulgari. Stalim autem addunt lexem stricte dubiain esse im/inr|c promulgatam, ensu nempe, quod In omni casu caven­ dum erit ne lex forsan exsistens laedatur. Palet hanc difficultatem eamdrm esse. quam modo explosimus. - Hane tliram S. Doctor, seipsum reformans, expressis verbi * ad't il principaliore * ciiu» praclKO * applicat (l 2·» seqq.). Thesis est rontra ros qnl i >nt ndunt. in omni dubio lirer· M»qui partes libertatis. nec ullo modo curant an agatur de Ir^H imhoationc wl erratione (cfr. ellam η B7 in Ime). De textibus > \lphonsi eirra aliquot dubii jxMitiri sermonem fecimus in Comment, pro r ligius1* , 1930, p IM M|. Cap. III. — Do conscientia probabili. 51 possessionem in dubio opinionum praevalere, id (a fortiori) de ceria praeexsistente lege statuere debemus, quando scilicet movetur dubium an lex cessaverit : eo magis quod de ratione vinculi est ut ligare perseveret, donec sufficienter constet ipsum deobligatione solutum luisse. Vide />'.1 nnibqle, I, 264, 266 (e 2 ed. ; vel n. 260 e 5 ed.). Praeterea, ad sequendas partes libertatis non datur, in casu, certi­ tudo sufficiens de honestate actionis. Unicum enim fundamentum, cui conscientia inniti posset, foret principium : « Lex dubia non obligat. » .1 am vero, praedictum principium vel ipsis probabilistis, cum obstet praesumptio ex alio principio reflexo petita, quoad hunc sensum et in tali acceptatione universali, valde dubium et nutans est (cfr. n. 46 sq. et 88). Confirmatur. Haec thesis olim ab omnibus fere theologis admissa fuit \ ut expresse concedunt Suarez (tr. 5, 1. 2, n. 7, de juram. ; 1. 6, c. 8, n. 13 de leg.) et Laymann (1. 1, tr. 1, c. ό § 3, n. 31 ; item tr. 4, c. 20, n. 5). Quando S. Alphonsus scribit : «de ratione legis esse, ut permaneat », intimam persuasionem antiquorum exprimit. Cfr. IV, 174 ; 11. Ap., app. 3, n. 74. Nil mirum igitur, si novus Codex juris canonici per sequentes canones dubia post legem certo exsistentem stiborla diremerit : « In dubio num aliquod canonum praescriptum eum veteri jure discrepet, a veteri jure non est recedendum. » Can. 6, n. 4. - « J .eges, etiam irritantes et inhabilitantes, in dubio juris non urgent ; in dubio autem facti potest Ordinarius in eis dispensare. » Can. 15. « In dubio revocatio legis praeexsistentis non praesumitur ; sed leges posteriores ad priores trahendae sunt et his, quantum fieri possit, conciliandae. » Can. 23. - « Si dubitetur utrum poena a Superiore competente inflicta sit justa, necne, poena servanda est in utroque foro, excepto casu appellationis in suspensive. » Can. 2219, § 2. Hisce canonibus evidenter substruitur principium : In dubio, melior est conditio possidentis. Ceterum, novus ('odex plane admittit principia in jure antiquo receptissima, ut sunt : In dubio, factum non praesumitur, sed pro­ batur » ; vel : « Vlori incumbit probatio »; vel : < In dubiis pro ea parte stan­ dum est, pro qua stat praesumptio. » Cfr. can. 1748 Jam vero, istiusmodi regiilae nostrum possessionis principium suo robore fulciunt, ut palet ex n.49 sqq.2. 1 Recte notat P. Schmitt, S. J. (Gesch. des Probnb., p. 17 ! ) principium : · obligatio certa non tollitur per solutionem incertam usque Laymanii (t 1635) communi plausu fuisse adhibitum. Hanc eamdem doctrinam e noro Codicu desumptam tradunt expllcltls verbis cl. Otio Schilling (I, n. 93, p. 175) et Comment., p. religiosis ·, 1930, p. 176 eqq.. ubi probatur pro /oro interno idem quoque valere ; necnon “ \pollinaris, , 1932, p. 5i sqq. et p. 199 sqq. 52 P. I. — Tr. I. De Conscientia. US. — Inde concludere licebit : 1° Possidet lex, et libertas manet ligata : a) Si dubites an 1er, certe promulgata, fuerit postea abrogata, revocata, dispensata. aut per contrariam consuetudinem abolita. Item, si dubites an lex sit justa, vel fuerit recepta ; an Superior recta et justa praeceperit. b) Si dubites an tegis obligatio cessaverit,v. gr. an sis sexagenarius ideoque a jejunii lege solutus ; an dies abstinentiae aut jejunii jam tota praeterierit, v. gr. sabbato versus mediam noctem. c) Si dubites an legem impleveris, v. gr. an recitaveris Officium divinum, an satisfeceris praecepto confessionis aut poenitentiae sacramen talis, voto, obligationi contractus, etc. 2° Cessat autem possidere lex, et libertas jam solvitur : a; Si certo probabilius opineris, v. gr. te legi satisfecisse, eam abrogatam fuisse, etc. ; vel si pro cessatione aut impletione legis habeas opinionem unice probabilem. Etenim, non jam versamur in materia facti periculosi, quod stricta cum certitudine probari debeat (cfr. n. 81) : unde ad tuto agendum sufficit certitudo prudentiae . b) Imo. etiamsi invincibile appareat tuum dubium de legis impletione (vel de ejus abrogatione, dispensatione etc.) et illud directe non possis deponere : dummodo libi faveant aliqua principia aequitatis naturalis, quibus indirecte libertas adjuvetur et norma luta habeatur. Hujusmodi principia sunt, exempli rausa : Quod regulariter, quod ordinarie fit, censetur esse factum » ; vel : fu dubio, standum est pro valore artus ■>. Recole dicta n. 52, 53. — Sunt etiam princi­ pia : Praeceptum positivum non obligat cum gravi incommodo » (cfr. n. 223) ; vel ; In legum conflictu, 1er superior est inferiori praeferenda » (vide n. 21G). Quapropter, m dubio invincibili an recitatio Breviarii vel auditio sacri sil sani­ tati obfutura, ad nihil teneris ; quia praevalet lex servandi sanitatem. Hem. in dubio invincibili an rite peccatorum confessionem institueris, ad iterandam accusationem non teneris : quando nempe ex principio In dubio, standum est pro valore actus ■, moraliter certus fleri potes te legi satisfecisse. Λ'. \lph., 111. 335, 1036 : IV, 151 ; VI. 477. 3° Libertas inulto frequentius quam lex in dubiis possidet ; unde principium possessionis mullo magis libertati, quam legi, suffragatur. t tique leges naturales nec non divinae positivae, sive abrogatione, sive dispen­ sation.' numquam cessabunt ; ad leges vero humanas quod attinet, ex ipso jure <,iulum est. ut post certi temporis intervallum legis cessatio (seu desue­ tudo lanquam praescripta habeatur. Principium igitur possessionis raro dubitantem ligat, si excipiantur casus particulares ; v. gr., an legi quis satisf' ci ril, .m exsistat causa dispensationis, exemptionis a lege. Ili vero casus, quantumvis frequentes, manifeste rariores apparent, si illistin quibus libertas possidet, comparentur. Solvuntur objectiones. «m. — Obj. 1° Lex, quae aeque probabiliter cessavit vel impleta est, hic et num· est dubia (aliis verbis : ejus obligatio cessat esse certa). Atqui lex dubia, lex nulla. Ergo. ' Cap. — III. Do conscientia probabili. 53 1° Lex, quae aequeprobabilitercessavit vel impleta est, tit hic et nunc dubia, quoad continuationem obligationis : id concedimus, quia praecise de hoc movetur quaestio. Negamus autem hujusmodi legem fieri stricte dubiam, quoad anteriorem possessionem (seu praeexsistentiam). Atqui, ut concludere possimus iu casu legem non amplius obligare, necesse esset ut etiam de exsi­ stentia et possessione legis quaestio moveretur : quod autem non fit. Aliis verbis : concedimus continuationem obligationis fieri directe dubiam ; negamus autem illam etiam indirecte dubiam effici, spectata obligatione ser­ vandi legem quae, prius certe exsistens, probabiliter tantum cessavit vel impleta est, — quam obligationem valere in thesi probatum est. Obj. 2° Sicut initium obligationis pendet a legis notitia certa vel certe pro­ babiliori, ita etiam continuatio obligationis, a continuatione notitiae saltem certe probabiliori. Alqui ejusmodi notitia deficit in dubio stricto num lex cessaverit vel adimpleta fuerit. Resp. Omnino negamus majorem : etenim, ut lex obligare incipiat, ideo requiritur ejus notitia saltem certo probabilior, quia libertatis possessio est prior ; sed, ut obligatio exorta continuetur, sufficit ut lex aeque probabiliter exsistere pergat, cum hac in hypothesi lex prior sil. Cfr. Il’ouZers, de System, mor. dissert. 2 ed. p. 22 seq., ubi aliae quoque objectiones resolvuntur. In genere hoc esi notandum : Nemo non novit in dubio aequali de legis exsistentia, non solum de lege sed etiam de libertate dubium moveri. Absit autem ut ex hoc concludant : libertas dubia, libertas nulla EI recte quidem ab hujusmodi conclusione abstinent, quia, cum necessario diclamen practicurn sit efforrnandum, reflectunt ad prioritatem, praeexsistentiam (i. e. possessio­ nem) libertatis, quae suo pondere litem in causam voluntatis inclinat. Eccuiautem, in dubio facti de legis cessatione, non utuntur pro lege ratiocinio simili ? Par est enim causa et aequalia saltem sunt legis et libertatis jura. Hinc recte Siiarez (de Leg., c. 9, n. 3) : « Oportebit autem, ut talis mutatio universalité! farta in tota materia legis, manifesta sil et evidens : nam in dubio semper lex retinet jus et quasi possessionem suam semperque pro illius justitia praesu­ mitur » , .. Thesis III. In concursu opinionis certe probabilioris pro lege, non licet sequi minus probabilem pro libertate. Thesis etiam sic enuntiari potest: Aon licet sequi opinionem pro libertate, si opposita pro lege est certo aut notabiliter probabilior. — Non licet sequi opinionem minus probabilem certa cognitam. Sensus autem theseos satis patet (n. 71 seq<(., 76). Itaque opinio certo probabilior ea est, quam sine ulla haesitatione lanquam probabiliorem agnoscimus. Ad id requiritur excessus notabilis. Denique, ut opinio sil certo probabilior, non necesse est ut ita communiter a DD. habeatur, sed sufficit ut (piis, post proportionalani argumentorum perpensionem, eam, subjectivo judicio, habeat certe probabiliorem 1 . 100.— I. Probatur thesis ex auctoritate. 1° Documentis indubiis constat S. Sedem, inde a saeculo decimo septimo, opinioni magis probabili pro lege, suae auctoritatis favo­ rem praestitisse. (’) Aliqui theologi, ut V Ballrrinl cl J. Bucccronl, verba S. Al|4ionsi hac in re non batls bene intenderunt (vide ap. Vind. Alph.. Wouters. Gctudf). 5i P. I. — Tr. I. De Conscientia. a) Alexander VII hortatu suo effecit, ut Ordo Dominicanorum, anno 1656, opinioni minus probabili bellum indixerit. b) Innocentius XI, ut praefectus S. Off., Decreto 26 Jun. 1680, Reveren­ dissimo P. Thyrso Gonzalez, S. J., ■■ mandavit, ut ipse libere et intrepide praedicet, doceat et calamo defendat opinionem magis probabilem, necnon viriliter impugnet sententiam eorum, qui asserunt, quod in concursu minus probabilis opinionis cum probabiliori sic cognita et judicata, licitum sit sequi minus probabilem ». c) Clemens XI, anno 1702, Praeposito Generali Soc. Jes. significavit rem gratissimam Sanctitati suae facturos Superiores Societatis, si praestent, ut Jesuitae abstineant a docenda et defendenda sententia quae asserit, licitum esse usum opinionis minus probabilis et minus tutae» .* d) Benedictus XIV, in Constit. Apostolica Constit. (26 Jun. 1746), sic monet confessarios : Satis erit confessarios monuisse, ut in re dubia propriae opi­ nioni non innitantur, sed antequam causam dirimant, libros consulant quam plurimos, eos cumprimis, quorum doctrina solidior, ac deinde in eam descen­ dant sententiam, q^iain ratio suadet ac firmat auctoritas. » Jam vero, qui prae opinione certo probabiliore eligit certo minus probabilem, certe potius descen­ dit in sententiam, quae a ratione dissuadetur. e) Denique S. Sedes, magnis encomiis semper laudavit doctrinam moralem S. Alphonsi, quae utique systemate quoque suo morali constat. 2° Thesis nostra concordai cum regula in jure canonico recep­ tissima: « Inspicimus in obscuris quod vçrisimilius est. » Hac regula, ut vel probabilistae concedunt, communiter ante Medinam uteban­ tur. Jamvero, verisimilius est idem ac probabilius; et utrumque forum convenire oportet, quoad fieri potest , ait J)' Annibale cum De Lugo (I, 264). 3° Thesi nostrae aperte favet 1). Thomas. Ita enim loquitur (1. 9 Metaph., lect. 9) : << In eligendis opinionibus... oportet nos suaderi a certioribus, id est, sequi opinionem eorum qui certius ad veritatem pervenerunt. » Considerandum est praeterea, Doctorern Angeli­ cum tria affirmare : a) certitudinem prudentiae esse normam actuum humanorum ; b) dubium tunc solummodo evenire, quando ex utraque parte dantur motiva aequalia; c) legem non obligare nisi de ea habeatur scientia (i. e. notitia sufficiens). Jamvero, in hisce Iribus habes fundamenta nostrae theseos, ut ex demonstratione infra patebit. 4° Thesi nostrae suffragantur mulli theologi praesertim ex sex ultimis saeculis. Unde nostrae sententiae non deest ea praecellentia, quae ex pondere et multitudine testimoniorum provenit, ut jam e paucis his patebit quae de historia ipsius quaestionis cursim subjun­ gemus : » Circi hanc qu .qstlonem multa ac perutilia invenies documenta apud Ter Haar (Ιππο­ ν, nt h XL de pnibab decreti historia) ; \\ outers (de minusprobab., p. 21 seqq.) ; Mandonnet (le décru d’innocent XI); Jansen (Geschicbte und Kritik un Dieiste des Minusprobab ) etc. Cap. III.— De conscientia probabili. a) Neminem fugit, a saeculo XIII usque ad finem saeculi XVI, auctores quasi communiter docuisse : opinionem probabiliorem practice esse servandam. Testis est Corduba (Quaost. mor., 1. 2, q. 3), qui paulo ante Medinam scripsit : testes sunt vel ipsi prisci probabilistic. Exorta dein controversia de probabilismo, non defuerunt DD., imo et theologi integrarum L niversitatum (v. gr. Parisiensis et Lovaniensis), qui usum opinionis minus probabilis sic cognitae proscripserunt (cfr. Ter Ilaar, op. cit., p. 35). b) Jamvero inter theologos, qui probabiliorismo refragati sunt, plurimi docent, in conflictu opinionum,certe vel notabiliter probabiliorem sequendam esse.Id docet ipse Suarez (de Leg., 1. 8, c. 3, n. i9) : Major probabilitas est quae­ dam moralis certitudo, si excessus probabilitatis certus sit. » Idem dicit Muzzarelli (Reg. mor. op., ap. Migne, Curs. theol., XI, 1309), quem, utpote a studio partium maxime alienum, citare placet : « Aliquis excessus rationum pro una parte contra aliam, nisi sit notabilis, non aufert dubium. Cum autem fuit notabilis, jam praeponderat gravitas pro una parte, jam determinatur ad unum, et in eo sistimus. » Idem tenent Ferdinandus Bcbellus, S. .1., .Antonius Perci, O. S. B., Murtinus a Prado, 0. P., Franciscus de Arauxo, O. P., .Antonius Cotonius, 0. M., Passerini de Sextula, 0. P., Esparza, S. J., Terilius, S. J., Gabr. Daniel, S. J., Christ. Hassler, S. J., Bened. Schmier, O. S. B., .-In/. Mayr, S. J., Eusebius .Amort, Jos. Biner, S. .1., aliique plures. (cfr. Ter Haar, de Syst. mon antiq. Probab.). Accedunt testimonia rccentiorum auctorum ; v. g. P. Victor Çathrein, S. J. anno 1921 haec scribere non dubitavit (Phil. Mor. ed. 11 el 12, n. 202, p. 193 seq.) : « Lt regula practica pro usu probabilismi haec (S. Alphonsi) doctrina omnino admitti potest. Quamvis enim absolute non repugnet, ut una opinio sit certe el evident er probabilior et nihilominus opposita opinio adhuc maneat vere probabilis, de facto tamen hoc valde raro continget, ita ul pro praxi inter hanc doctrinam S. Alphonsi et sanum probabilisinum vix ulla sit differentia. » Cfr. n. 87. c) Huc demum accedit, .$’. Alphonsuni, saeculo XIX, pro suo systemate non paucos attraxisse theologos (cfr. n. 87). Anno 1878, d. Ernestus Müller scribebat : Aequiprobabilismus hodiedum in scholis fere ubique docetur.» (Theol. mor., I, § 78, 3). Deinde tamen disceptationes invaluere non paucae, ut satis ostensum est in Introductione. (n.B in line), ubi etiam rationes breviter indicavimus, cur in varias partes abiissent haud pauci inoralistae, qui se velle sequi doctrinam S. Alphonsi dicebant. 101. — II. Probatur thesis ex ratione, et quidem : 1° argu­ mento directo, ex parle legis quae est sufficienter promulgata ; 2° argumento indirecto, ex parte libertatis, quae amplectendo certo minus probabilem, nutanti fundamento innititur. 1° Ex parte legis. I t saepe ex I). Thoma monuimus, in materia inorum norma ordinaria recte agendi est certitudo moralis, late sumpta, certitudo probabilis seu prudentiae 1 ; naturalisque aequi­ tas exigit ut hujusmodi norma remaneat eadem tum ad ligandum tum ad solvendum, quando de sola actionis honestate agitur. Lex 1 AI regulas Logicae hic attendendum est, atque etiam et inprimis ad nonnas quibus Ethica Christiana utitur. Cfr. Koch, Morallh., § 36, i, 5 ; Afandonnd, le Dôcrèt d'innocent XI contre le probabilisme (Extrait de la Revue Thomiste, 1903), p. 86 seqq. Marc. Inst. Moral. Alph. T. L 6 5ύ P. I. — Tr. I. De Conscientia. igitur erit obligatoria, quando cum certitudine morali lata menti innotescet, seu sufficienter promulgabitur. Recole dicta n. 38. Atqui, lex certo probabilius exsistens una est cum lege moraliter certe cognita et sufficienter notificata (vide n. 33, 37, 58). Quaecum­ que enim opinio, si est certo probabilior, intellectus assensum ita sibi attrahit, ut rationes alteri opinioni faventes non jam strictam dubitationem, sed aliqualem duntaxat prudentem haesitationem injicere valeant. Vis enim et efficacia rationum, quibus opinio minus probabilis innititur, certe superatur et in ordine ad pruden­ tem assensum eliditur a molivis gravioribus opinionis certo proba­ bilioris, islaque opinio practice sola expedite probabilis remanet (n. 76). Inde fit ut intellectus, praeterquam quod regulas logicae et prudentiae missas faciat, nequeat opinionem certo probabilio­ rem respuere et certo minus probabili assent iri. Ergo talis lex de qua habetur opinio certo probabilior, cum est sufficienter promulgata, etiam servanda erit. Sententiam nostram aperte docet Laymann (Conse., c. 5, n. 5) : « Dum una pars contradictionis verisimilior apparet, quam pars opposita, non potest intellectus illi dissentire et huic assentiri ; quia id faceret sine ratione, imo et Contra rationem. » Eamdem tenent Pasguec, Suarez. Lessius, Esparza (ap. Ter iluar, op. cit., p. 89), Beaudouin (op. cit., p. 89, 127), Storchenau (Log., P, 3, c. 3, n. 214), Farges el alii. Legem esse sufficienter promulgatam el certain, si pro ea stat proba­ bilitas unica, tradunt passim theologi gravissimi cum S. Alphonso (cfr. n. 74, 77) et Suarezio, qui docet : Quando homo probabiliter judicat unam partem et do alia non habet judicium probabile,... tunc non est dubium, quin homo possit vel debeat sequi tale judicium » (de Poenit., disp. 22, s. 9, n. 5 ; item de Voto, 1. 4, c. 5 ; de Legibus, 1. 5, c. 18, n. 19). — Atqui idem est status mentis, si opinio est unice probabilis, ac si est certe probabilior ; nam propter hunc certum et notabilem excessum supra rationes utrinque aequales adest pro lege motivum simpliciter grave, quod valet attrahere assensum viri pruden­ tis (etsi cum formidine oppositi); unde mens jam non versatur in statu dubii stricti aut suspicionis, sed in statu opinantis seu certitudinis late dictae. 2° E.i parle libertatis. Ad prudenter operandum requiritur certitudo moralis, saltem lata, de honestate actionis. Atqui talis certitudo pro libertate nequit haberi cum opinione certe minus probabili. Ergo. Maior certissima est ex n. 36 sq. Prob. min. > Nequit haberi nec directa nec indirecta certitudo. a) Non directa. Opinio enim certo minus probabilis non potest, qua certo minue probabilis, mentem ad assensum prudentem mo­ vere. Est enim * rectam contra rationem, supposita rectitudine in voluntate, adhaerere opinioni, quae ad errorem propius (piam ad veritatem accedere judicatur. Cap. III. — De conscientia probabili. · J-*- ' ■ ~ μ —■ i·i 57 ^B—M·^—^^*1— b) yon indirecta. Etenim, si lex certo probabilior apparet, in vanum quaerit voluntas principia reflexa, quibus innitatur ita ut ejus resistentia inculpata evadat. Nequii confugere ad principium : «Lex dubia non obligat » : in casu enim lex non est stricte dubia, quin imo in casu lex facta est pro voluntate norma moraliter certa : certiorem enim regulam ut in pluribus vix praestare poterit prudentia, actuum humanorum moderatrix. Nequit insuper voluntas uti principio : « Melior est conditio possidentis. » Factum enim praeexsistentia© (possessionis) utique confert libertati jus prioritatis quod a lege stricte dubia superveniente non destruitur; attamen non potest conferre libertati jus ita amplum et firmum ut nonnisi coram lege évidente vel stricte certa loco cedere debeat. Id non sinit natura legis, quae est ad bonum ; id non sinit natura libertatis, quae tendere debet ad legem cognoscendam ; id non sinit ratio virtutis prudentiae, quae ex cognitione opinativa nor­ mam tutam et certam sibi sumit ; id denique non sinit ipsa vo­ luntas, quae si velit esse recta, intellectus assensu m in iis tantum sistere ermittit, quae apparent vel omnino certa vel propius ad veritatem accedentia. Igitur desunt pro voluntate principia reflexa omnino firma ad habendam certitudinem saltem indirectam. 102. — Praecipua testimonia e doctrina 1). Thomae et S. Alphonsi quae ad stabiliendam thesim multum conferunt, breviter jam lubet referre : 1° Secundum >S'. Thomam, « tota materia moralium virtutum sub una ra­ tione prudentiae cadit». (2.2,((.65,a. l.ad 3.) Actus autem essentialis prudentiae est consilium (2. 2, q. 47, a. 1 ; VI Eth.), quo mediante, prudentia dirigit elec­ tionem voluntatis (1 Eth., 1. 1). Materia, circa (piam versatur prudentia, est verum practicuin, est enim « recta ratio agibilium » ; unde ejus norma est ea certitudo quae judicat de his quae ut in pluribus accidunt ; prudentia enim est in parte opinativa animae (1. 2, q. 57, a. 4, ad 2 ; 2. 2, q. 19, a. 1 ; 2. 2, q. 47, a. 3, ad 2 ; a. 9, ad 2). Cum objectum prudentiae sit veritas practica, consilium prudentiae necessario supponit et quaerit conjormilateni ad appetitum rectum. « In his enim quae sunt ad finem, ait D. Thomas (1. 2, q. 19, a. 3, ad 2), rectitudo rationis (practicae) consistit in conformitate ad appetitum finis debiti. » Cfr. 1. 2, q. 57, a. 5, ad 3. Ex quo sequitur, quod ille imprudenter agit qui, data opinione certo minus probabili contra legem, illam nihilominus eligit, quia in suo consilio et in sua electione non agit conformiler ad appetitum finis debiti. Voluntas, libertate exercitii et specificationis, potest quidem eligere minus probabile ; in casu autem, haec electio non potest dici viri prudentis1. 2° S. Alphonsus nostra argumenta his verbis exponit : Cum opinio pro lege est certe et sine ulla haesitatione probabilior, tum 1 Vide etiam de hoc argumento Beaudouin, p. 128 ; Ami du Clergé, an. 1900, p. 483. 58 P. I. — Tr. 1. De Conscientia. opinio illa non potest esse nisi notabiliter probabilior1. Et eo casu, opinio tutior non erit jam dubia (intellige de dubio stricte sumpto...), sed est moraliter vel quasi moraliter certa, saltem nequit dici amplius stricte dubia, cum pro se certum habeat fundamentum quod ipsa sit vera. I nde tunc fit quod opinio minus tuta quae certo fundamento caret, remaneat aut tenuiter aut saltem dubie probabilis respectu tutioris ; ideoque non est prudentia, sed imprudentia (gravis imprudentia, ut legitur in Diss. 1762) velle eam sequi. Quoties enim intellectui diserte apparet veritatem mullo magis stare pro lege quam pro liber­ tate, tunc voluntas nequit prudenter et sine culpa parti minus lutae adhae­ rere ; siquidem, eo casu, homo non proprio judicio seu propriae credulitati innixus operaretur, sed potitis per quemdam conatum quem sua voluntate in intellectum inferret, ut a parte, quae valde verisimilior sibi apparet, removea­ tur, et ad partem (piae sibi vera non apparet, imo quae videtur nec certum fundamentum habere quod possit esse vera, inflecteretur. » Haec S. Doctor in editione G et 7 Mor., ubi clarius et fusius evolvit, quod jam anno 1762 in brevi Dissertatione scripserat (cfr. Vind. Alph., I, p. 51). In suo opusculo : Dichiaraz. dei sist. (n. 2, an. 1774) S. Doctor brevius ar­ gumentatur : Ego iterum in hoc opusculo declaro me non esse probabilistam, nec sequi prohabilismum : quin imo eum reprobo... Dico, quod si opinio pro lege apparet certo probabilior, hanc sequi tenemur, plures ob rationes, quarum princeps haec est . In rebus dubiis debemus veritatem inquirere et sequi. At ubi ventas clare inveniri nequit, tenemur saltem amplecti opinionem illam, quae propius ad veritatem accedit; itaque ipsa veritas, quae nos obligat ad eam sequendam, nos quoque obligat ad sequendam illam opinionem, quae stat pro lege, quando propius accedit ad eamdem illam veritatem. » Ita etiam in ilfonito 1773) septimae editioni adnexo, et in ultimis editionibus Theologiae moralis, n. 54 et 88 2. Solvuntur objectiones. 103. - Obj. 1° Lex dubia (non satis cognita, non satis promulgata) non obligat. Atqui lex certo probabilior est dubia (non salis cognita, non salis promulgata). Ergo. Resp. Concedimus legem stride dubiam non obligare ; id vero negamus dc lege late dubia ; sicut etiam negamus legem certo probabiliorem non esse satis cognitam, vel salis promulgatam. Instabis : Cognitio opinaliva non est vera cognitio. Ergo lex certo probabilior non est satis cognita. Resp. Negamus cognitionem opinativam non esse veram cognitionem. Ete­ nim inter dubium circa veritatem et certitudinem proprie dictam datur assensus opinativus, infirmus quidem, sed propositioni ut verae praestitus (cfr. n. 33, 58). Nemo praeterea negabit prudentiam, quae judiciis opinativis utitur, vera cognitione voluntatem ad finem dirigere. Obj 2° Nulla est obligatio, nisi de ea certo constet. Atqui non constat dc obligatione, contra quam militat vera et solida probabilitas. Ergo. Resp. Major exploditur, si recolamus dari, praeter certitudinem strictam, etiam certitudinem latam. Jam vero opinio certo probabilior pro lege reddit legem morali cum certitudine notam. t® VI minorem, notamus : Concedenda est, si probabilitas, in casu, est vera et solida etiam relative, i. e. post comparationem ; quia tunc lex est stricte dubia. Neganda est autem, si, instituta comparatione, opinio pro lege appareat certo ' Id-s> recte etiam R. P. Ter Haar (de system. Mor. antiquor, probab., p. 10 et 12) docet in praxi · ι pro usu idem esse certe, evidenter vel notabiliter 1 Consuli possunt Ern. Mulkr. I I, ' st n " larges, la liberté et le devoir. VIII p. 215 se<[<(. ; Schilling. I. n. 93 U>. 173 »q.). Cap Hl.— De conscientia probabili, 59 probabilior : haec enim practice elidit contrariam, utut in se probabilem, sicut in thesi diximus. Instabis : Lex incerta certam obligationem parere nequit : secus enim effectus ipsa causa certior esset. Resp. 1° Argumentum nimis probat : secus enim ne probabilissima quidem opinio pro lege voluntatem ligaret. 2° Argumentum procedit secundum solas normas Logicae, dum vero hic ad Ethicae regulas maxime est attendendum, ad ea nempe quae exigit prudentiae et aequitatis exercitium, t nde />. Thomas : Certitudo quaerenda est in una­ quaque materia secundum proprium modum (2. 2, q. 47, a. 9, ad 2). Et alio loco : In humanis actibus invenitur aliqua certitudo, non quidem sicut in demonstrativis, sed secundum quod convenit tali materiae (2. 2, q. 60. a. 3, ad 1). Hinc negandum est assertum, in quantum affirmat legem certo proba­ bilius exsistentem obligationem certam non imponere. Negandum est, quia certa probabilioritas est norma communis actuum humanorum, et quia volun­ tas recta, in his quae sunt ad finem, instanter dictat ut ea, quae certo propius ad veritatem accedunt, teneantur. Obj. 3° Nemo habet in tabula legum humanarum id vel illum sensum pro salis promulgato, de quo (studio adhibito) dubium aliquod manet utrum in codice legum inter licita an illicita recenseatur. Ergo a pari pro quacumque lege. Lehmkuhl, I, 177. Resp. negando paritatem. Lex enim humana clarissima esse debet, quia de se dirigitur ad universitaterh subditorum, et praesertim ne multiplicentur ex parte subditorum culpae juridicae (transgressiones materiales) a legislatore puniendae. — Lex autem divina (et naturalis) promulgatur per uniuscujusque conscientiam, cujus dictamen regulatur synderesi et prudentia, necnon requirit interventum voluntatis rectae : unde, ut hujusmodi lex urgeat, sufficit ut certo probabilius homini intimetur. Obj. 4° Lex incerta nequit tollere jus certum et anterius libertatis. Ergo. Resp. Concedimus libertati inesse aliquod jus praeexsistentiae, quod, lege stricte dubia superveniente et cum libertate concurrente, suo pondere lancem in causam voluntatis humanae inclinat : id exigit ordinatio sapientissimi Legis­ latoris, ut in prima thesi diximus. Negamus autem omnino, ut jampluries innuimus, libertatis jura ejus esse firmitatis ut sola lege omninodo certa vinci et destrui possint. Secus enim actum esset de juribus Legislatoris, quae nostris sunt saltem paria ; actum esset de prudentia, quae in actibus virtu­ tum maximam pariem oblinet (cfr. etiam infra, n. 105, 3°). Obj. 5° Argumenta aequiprobabilismi pro usu opinionis minus tutae eadem sunt ac argumenta probabilismi simplicis, et logice ducunt ad permittendum opinionem vere probabilem, etiamsi est certo minus probabilis : quia nimirum tunc lex est dubia. Resp. Eadem objectio facta fuit S. Alphonso, qui ita respondet : « Huic oppositioni jam in libro meo praeivi, statuens quod ubi adest opinio proba­ bilior pro lege, tunc lex est moraliter promulgata, et ideo obligat, non obstante illo dubio lato pro opinione benigniori. Ubi enim veritatem certam non inve­ nimus, illam sequi debemus, quae magis veritati se appropinquat. Contra vero, ubi opiniones sunt aeque probabiles, lex est vere dubia dubio stricto, ita ut nullo modo tunc lex dici possit sufficienter promulgata» (1,88; ed. G., 1, p. 69). Ex his etiam patet S. Doctorem principiis probabilisticis indiscriminatim non usum fuisse. Cuique parti suum tribuit, et libertati favendum censet, quando * cumque natura hominis et regimen prudentiae id exigunt. 60 P. I. — Tr. I. De Conscientia. Aliis difficultatibus longius enodandis supersedemus'. Sunt, v. gr. qui opinionum comparationem inutilem, imo et impossibilem autu­ mant. His breviter respondemus : quisque tenetur veritatem quae­ rere : unde et tenetur opiniones inter se colligere, quia saepe evenit ut opinio, quae prius solida censebatur, postea parum solida appa­ reat. Porro ista veritatis inquisitio pro viribus non cum summa sed com muni cum diligentia Heri debet. Si igitur, omnibus perpensis, nulla appareat probabilioritas certa ex parte legis, homo ad legem non obligabitur (vide etiam quae dicemus n. 105, 3°). Celerum, ille labor comparationis jam in plerisqiie casibus praestitus est, imprimis ab ipso nostro S. Dociore Alphonse. Articulus IV. * Varia systemata perpenduntur. Exposito systemate S. Alphonsi, superest ut de diversis moralibus syste­ matibus aliqua addamus . decet enim studioso lectori exponere, quid de qua­ cumque auctorum sententia sentiendum sit. % 10-1. — I. Systemata damnata. Duo systemata moralia ab Eccle­ sia expressis verbis rejecta fuerunt : scilicet rigorismus strictus et axismus. 1° Rigorismus strictus proscriptus est ab Alexandro VIII, qui 7 Dec. 1690 hanc rejecit propositionem : « Non licet sequi opi­ nionem, vel inter probabiles probabilissimam. » Ergo probabilissima saltem opinio in favorem libertatis est licita, etsi, natura sua, e finibus probabilitatis non exeat. Sane opinio contraria, legi favens, non est improbabilis : sed non est sufficienter gravis ad libertatem suo jure spoliandam. Adde quod rigorismus est a spiritu evangelico alienus, doctrinae SS. Pa­ trum contrarius, valde perniciosus in praxi : quia conscientias illaqueat, auget peccata, imponit onus intolerabile. 5. Alph.. I, 60, 66, 82 seqq. 2° 1 xxisMtM damnavit Innocentius XI. quando, die \ Mart. 1679, sequentem propositionem proscripsit 2 : Generat im, dum probabilitate sive intrinseca sive extrinseca (modo a finibus proba­ bilitatis non exeatur) confisi, aliquid agimus, semper prudenter agimus. > Haec propositio merito damnata fuit : tenuis enim probabilitas netpiit dici vera probabilitas, sicut tenuis fortitudo 1 1111' r'(ut.it invenies apud U ’outer *. De Minu^prob.. p 95 seqq.— ’ Haec piupo^tlo excerpta est ad litteram rx Tomburimo (Dec., I. c. 3, § 3, n. 3). Cap. III.— De conscientia probabili. 61 nequit vocari vera fortitudo, sed potius dicenda est imbecillitas. H. Ap., I, 30. His accedit, quod < laxus iste opinandi modus alienus est ab evangelica simpli citate sanctorumque Patrum doctrina ; quem si pro recta regula fideles in praxi sequerentur, ingens irreptura esset vitae Christianae corruptela ». Decr. Alexan­ dri VII, 2'i Sepi. 1·>(>5. 105. — II. 'Systemata libere discussa. Praeter rigorismum slric­ tum et laxismum, nullum aliud systema invenies, quod Ecclesia damnaverit vel cui aliquam notam inusserit. Ex hoc tamen non inferas Ecclesiam, saeculorum desur.su, singula systemata aequali favore prosecutam fuisse : cx hoc tantummodo erue, quodeumque systema ex non damnatis libere posse sustineri. Hic loquemur de rigorismo mitigato, probabiliorismo, probabilismo et de systemate compensaiionis. 1° Rigorismus mitigatus hodie prorsus obsolevit. Et merito : quia si ad recedendum a tutiore requireretur semper opinio pro­ babilissima in favorem libertatis, hoc esset onus intolerabile, ex eo quod aperiretur via innumeris anxietatibus. Contradicit praeterea istud systema doctrinae S. Thomae, quam saepe exposuimus. Secundum Doctorem Angelicum, norma tuta actuum humano­ rum est certitudo prudentiae, seu certitudo probabilis, seu certitudo opinionis. Jamvero ut hujusmodi certitudo habeatur, non requiritur per se opinio pro­ babilissima. Istud systema denique rejicimus ob rationes in prima thesi expositas. 2° Probabiliorismus, nt Medina probabilismique primi asseclae fatentur, a veteribus auctoribus ante saeculum XVI quasi commu­ niter traditus et propugnatus fuit. Imo, eo tempore, quo acriter inter probabilioristas et probabilistas decertaretur, unus est probabiliorismus quem SS. Pontifices, sive damnatione proposi­ tionum ex libris probabilistarum excerptarum, sive publicis incita­ mentis foverint. Et tamen, nostris temporibus systema probabiliorismi, quatenus ad omnia et singula dubia moralia se extendit, fere derelictum remanet. Ratio est, quia experientia docuit palmare principium probabilioristarum esse nimis durum, nec posse sinu animarum detrimento in praxim deduci. Hinc .S'. Alphonsus, probabiliorismi impugnator et contra 1’atulium scribens, declarat : ■ Res admiratione digna est videre aliquos, nullum tutiorem reputare modum salvas faciendi animas, quam eas per semitas asperiores ducere ; sed non minus isti errant, quam alii qui conscientias per laxiorem ducunt viam. \on solum enim rationem Deo reddere tenemur de nimia indulgentia ; verum etiam de nimia rigiditate, qua conscientiae animarum illaqueantur. » ( 1, 89, ed. G., I, p. 70). Cfr. etiam I, 82 ; ed. G., I, p. 01. Est et alia ratio, propter quam theologi moderni paulatim a probabiliorismo recesserint. Aperte enim contradicit illud systema 62 I’. I. — Tr. I. De Conscientia. doctrinae S. Thomae de legis natura et promulgatione (ut in prima thesi explicavimus). His autem notionibus Doctoris Angelici admis­ sis, impossibile est principium probabilioristicum ad dubia stricta extendere. Datur etiam altera contradictio inter D. Thomain et probabilioristas. Dum enim Doctor Angelicus proclamat : illud esse licitum quod nulla lege prohibetur, probabilioristae, vi syste­ matis, statuere coguntur : illud solum esse licitum quod a lege expresse conceditur. Hoc autem humanam libertatem ad nihilum redigit, ut 5. Alphonsus contra probabiliorismum agens ostendit. 3° Prob XBILISMUS, quoad nomen ante an. 1577 in Ecclesia Dei fere ignotus, non sine contradictione multorum viam sibi in theo­ logiam aperuit. Decurrentibus ultimis saeculis numerosi fautores hujus systematis, per fas et nefas utentes principio « Qui probabi­ liter agit, prudenter agit », eo imprudentiae et temeritatis processe­ runt ut S. Sedes, sub Alexandro VII et Innocentio XI non paucas eorum propositiones damnare coacta fuerit l. Paulatim vero et ipsi saniorem sibi quaesierunt viam, licet formula non adeo perfecta uti consuevissent. Nimis confidenter tamen asseres, probabilis­ mum fuisse unquam ab Ecclesia approbatum. Revera quodcumque documentum explicilum ad id probandum hucusque desideratur. Imo non dubitat affirmare Priimmer (1. 0. n. 350, 2) : « Si quis consi­ derat sine studio partium testimonia supra allata, praesertim ex \lexandro \1I, Innocentio XI, Clemente XI, Clemente XII l, erit potius convictus de contrario, putans cum Professore Koch et multis aliis, Ecclesiam numquam favisse probabilismo. Neque vere dici potest, Ecclesiam approbasse probabilismum approbando opera moralia S. Alphonsi, nam iste sanctus Doctor expresse rejicit probabilismum. » Itaque probabilismus remanet systema morale libere discussum inter catholicos (cfr. Mandonnet, op. cit. p. 75 seqq.). Porro haec opponimus probabilismo absoluto sive generali aliqua ratione sive etiam in specie : olutos, vi methodi quam sequuntur, ad solam benignae opinionis probabilitatem, camque absolutam, attendere : docent enim adversae opinionis vel certam praeponderantiam nihili referre, ' s Atphonitua *cribit Merito multae opiniones aliquot antiquorum casuistanim »1 unnat.i? Hunt ; addo multas, meo judicio. adhuc damnanda» restare. Dell’I so moder.. • · η. il tir elUm F l·* systènu moral etc., p, . — ’En verba S. DO< - *ton Hanc sententiam (probabiliMni «absoluti) elapsi saeculi auctores quasi communiter it-nucri· , ted no· dicimus eam erse laxam. et liciti ample ctl non posse.» (Η. \ι> , I, 31 ; Apologa 1769. n. 2.) Cap. III. — De conscientia probabili. 63 nec ullam esse rationem cur adversa ratio perpendatur. Jamvero, consideratio solius probabilitatis pro libertate nonne est voluntaria suspensio judicii circa opinionem tutiorem? Hujusmodi vero suspensio voluntaria judicii nonne annexam sibi habet quamdam vincibilem, imo affectatam ignorantiam ?(cfr. •S’. Alph., I, 65).Quae cum ita se habeant, nil mirum si probabilistac absoluti quandoque tam inconsulte opiniones amplectantur, quae laxismurn sapiunt. Data enim hujusmodi methodo, facile evenire potest, ut solida probabilitas immerito opinioni, quae libertati favet, adjudicetur. Intellectus, ait D. Tho­ mas (2. 2, q. 58, a. 4), deficit in recte judicando ex hoc, quod contemnit vel negligit attendere ad ea, ex quibus rectum judicium procedit de veritate rei. » Vide S. Alph., Istr. e Prat., I, 53 ; Vind. Alph., Diss. apolog., n. 105, 106. Quod deinde attinet ad principia, (piae apud probabilistas absolutos usitata sunt, notum est duo praesertim dari, scilicet : « Qui probabiliter agit, prudenter agit » ; et alterum : « Lex, cui gravis adversatur probabilitas, non obligat, quia incerta est. » Jamvero secundum axioma certe vitio laborat: non enim omnis probabilitas militans contra legem, tametsi in se gravis videatur, reddit legem dubiam ; sed solum probabilitas aeque vel fere aeque gravis, ut n. 75 et in tertia thesi dictum est. Primum vero principium tacite supponit probabili­ tatem, qua talem, esse sufficientem normam actuum moralium : quod omnino rejiciendum est (cfr. n. 36, 37, 39). Ambo autem principia, cum indiscriminatim concedant usum opinionis etiam certo minus probabilis, potius ad remittenda frena per se inclinant ; ita quidem ut non paucae opiniones, cum sint saltem respectu oppositarum tenuiter solum vel dubie probabiles, a multis tanquam vere probabiles et in praxi licitae judicentur. Quod eo certius accidere posse censendum est, quod unusquisque facile illis quae placent assentitur. b) Probationum argumentis quibus in specie probahilistae absoluti uti con­ sueverunt (cfr. n. 88), haec opponimus : Ad 1. Illud lactum quod Ecclesia toleret probabilismum absolutum, ipsi in casu haud majorem constituit probationem positivam, ac si diceretur, Eccle­ siam tolerare rigorismum mitigatum (vide n. 105, 1°). Ad 2. Cum Causa ageretur beatification is Alphonsi de Ligor io, speciali aliquai ratione expetivit Promoter fidei, ut omnes Servi Dei retractationes de re morali separato fasciculo iterum typis mandarentur ne ii, sunt verba Promotoris Nova Positio, p. II), qui primis Editionibus potiuntur, videntes Alphonsum altarium honoribus auctum, putent cum Auctore suo probatas confirmalasque ab Apost. Sede illas etiam sententias, quas Alphonsus ipse vel retractavit vel reformavit ». Xovus Elenchus Retractationum, typis evulgatus, paginas comple­ ctitur 18 et retractationes continet 125 (apud l.azarinum, Romae 1806). Itaque e\ approbatione operum moralium .S'. Alphonsi nulla habetur approbatio pro· babilismi absoluti. - * ·> Ad 3. Cum ratio quae, facta opinionum inter se comparatione, vere proba­ bilis remanet, suadet non exsistere obligationem, tunc quidem dicere possumus (id concedimus), legem non esse sufficienter promulgatam,quia versamur in dubio stricto secus autem, si non instituitur comparatio opinionum et dubium tantum latum est. Ad 4. Principium : lex contra (piam habetur vera probabilitas, non certo cognoscitur », sub alia forma eidem omnino argumento inservit ac illud: «lex cui gravis adversatur probabilitas, non obligat, quia incerta est », quod supra (sub a) certe vitio laborare ostendimus. Ad 5. Principium possessionis » quod attinet, argumento propositol refragamur, distinguendo inter certitudinem quae legi directe evenit ve indirecte seu reflexive, ut jam supra (n. 99 : solvuntur objectiones) quoad conti- Ci P. I. — Tr. I. De Conscientia. nuationeni obligationis distinximus ; deinde etiam concedendo, legis posses­ sionem videri dubiam actualiter, postquam nempe dubitatio supervenit, sed negando, eam fuisse antecedcnter dubiam (priusquam dubitatio advenerit) : jamvero principium quasi-possessionis se refert quoque ad statum anteceden­ tem, ut fuse ostendimus (n. 47). Ad t> Difficultatem inter se comparandi opiniones non nimiam esse, jam supra diximus (n. 103) ; ad quam instituendam non summa, sed communis tantum et proportionate! requiritur diligentia. Plerumque jam ab auctoribus, praesertim a S. Alphonso (ut innuimus), ista facta est comparatio opinionum ; itaque morali hac diligentia adhibita, si opinio pro lege non agnoscitur certe pro­ babilior, slatim licebit opinionem pro libertate amplecti. Porro necessaria est comparandi illa ratio : quamvis enim opiniones quoad propriam naturam absque comparatione de se possint cognosci, quoad efficaciam vero quibus pollent in ordine ad solidam constituendam probabilitatem, non recte cognos< untur sine comparatione. Saepe quippe eveniet, id quod tum ratione tum experientia constat (vide n. 68), ut opinio quae prius solida verisque funda­ mentis innixa censebatur, deinde, perpensa adversa, parum solida nec vera probabilitate freta appareatl. 4° Systema compensationis, ratione linis quem sibi proponit (praxim scilicet confessarii proficuam et faciliorem reddendi), aliis systematibus anteponitur a quibusdam auctoribus. Nobis tamen non placet, propter rationes sequentes : a) Supponit legem antecedcnter ad promulgationem obligare ; quod probabiliorismum imo et rigorismum aliquem redolere videtur, vi scilicet principii. b) Statuit expressis verbis, « legem dubiam aliquo, licet imperfecto modo obligare, » sed non vindicat legi dubiae tantam obligationem, quantam habet lex certe cognita ». Tales assertiones sunt gratuitae, quae probatione indigerent, et non a priori sunt praesupponendae. Inquirimus praecise an pro morum ac conscientiae rectae norma lex aliqua dubia obliget necnon, ac deinde quae sil lex dubia eximens ab hac conscientiae obligatione. Solutio data in systemate compensationis proprie non est nisi quaedam applicatio regularum de coope­ ratione vel de involuntario indirecto ; non autem assurgit ad amplitudinem et universalitatem alicujus systematis moralis, ut insinuat <1. Otto Schilling (Moraliheologie 1, n. 94). Regula de ratione sufficienti in isto systemate tradita, difficilis et in praxi fere inutilis apparet. Nam incommodum, legis observantiae annexum,diversum estsaepeprosingulispersonis,imo pro singulis etiam casibus. Quare, ex una parte, multis anxietatibus ansam praebet; ex altera vero, amoris proprii hallucinationibus frequenter exponit, d) Funda­ mentum denique quo utitur compensationismus », etiam in systemate mquiprobabilismi servatur, quatenus numerus legum, quae pro praxi obser­ vandae praescribuntur, quam proxime adaequatur numero legum materialiter ‘ legumentum quod < x vl. Génicot-Sal&mans (11.88 s. i. nota i) exscripsimus, aliis verbis «.isdem continet difllcultates. Ceterum praestantiam systematis s. \lphoiisl ipsi probabi­ listic np nunquam agnoscunt, Retonnatoremque laudant. Exemplo sit P. \ . Calhrt m, S. I. (Phil mor. rd. n. *2)6 : S. Alphonsus, ait. In posteriore aetate negasse videtur licere «equ tioncru benignam si oontraria (tutior) sil probabilior... Non voluit rejicere probabilKinum. sed >olum arcen ab eo periculum laxitatis, et In hunc finem statuit non licere '. qui opinionem bcnuznam, -i npposita -it certo et notabiliter probabilior, quia haec est qua»i moralib r certa. Hoc sensu Intellecta doctrina S. Alphonsi non continet novum systema » probabllistno essentialiter divenmm, sed solum quamdam arctiorem circumscriptionem riUMhin, qua facilius opiniones non solide probabiles ab eodem arcentur. His verbis, P. Cithr-iii excellentiam systematis Alphonsianl. nempe aequiprobabilismi. agno-cit. Cap. 111.— De conscientia probabili. 65 exsistentium, ideoquo finis omnium legum in universum, meliori quo fieri po­ test modo, attingitur. lOG. — Systema, quod sequimur, est aequiprohabilismiis, id est systema morale 5. Alphonsi, quoad substantiam et praxim cum probabilismo moderato (vide n. 87) concordans. Illud fuse exposui­ mus ac abunde probavimus (n. 92 seqq.). Restat ut breviter com moda hujus systematis enumeremus, et tandem, pro majori legentium utilitate, modum referamus quo solet S. Alphonsus suas sententias enuntiare. Hinc duo haec nobis adhuc sunt praestanda, quibus concludemus totum tractatum 107. a) Praecellens meritum aequiprobabilismi. Cavenda est. ait Λ'. Bona· ventura (Comp, theol. vcrit. 1. 2, c. 52), conscientia nimis larga et nimis stricta nam prima generat praesumptionem, secunda desperationem ; ita prima saepe dicit malum bonum, secunda e contra bonum malum ; item,prima saepe salvat damnandum, secunda contra damnat salvandum. «Verba illa aurea certe a 5. Alphonso fuerunt deducia in praxim,quando mediam viam tenens a Seraphico Doctore tam nitide indicatam, tandem formulam systematisacquiprobabilistni pronuntiavit. Ex eo autem quod per decem quasi annos munus advocati civilis causarum egregie impleverit, summopere competens evasit ad rite demum definiendam applicationem principii juridici possessionis1. Rationes intrinsecae, quibus probatur systema, validae apparent ; innituntur auctoritate DoctorisAngelici el omnia componere student secundum normas Ethicae Christianae. Experientia denique constat, genuinumS. Alphonsi aequiprobabilismum christifidelibus esse saluberrimum, utpotc qui austeram justi­ tiam legis dulcore benignitatis opportune temperat. Evenit quidem, initio saeculi decimi noni, ut non pauci hanc doctrinam laxismi arguerent, el alii, vert ente eodem aevo, eam nimis severam esse clamitarent. Sed etiam id demons­ trat, S. Ecclesiae Doctorem, pro suo more, revera hanc mediam viam in re morali invenisse, de qua scripsit S. Bonaventura. Nec regula aequiprobabilisnii est difficilis, nec viam scrupulis aperit, imo scrupulis via efficaciter praecluditur ; quia nostra regula non imponit stric­ tum aequilibrium opinionum,sed docet Iere aequalem probabilitatem sufficere nec attendendum ad probabilitatis excessum, nisi vere certus'appareat vel sit notabilis aut evidens2. 108. — b) De modo quo Λ’. Alphonsus enuntiat suas sententias 3. Ad perfec­ tiorem S. Alphonsi Theologiae moralis intelligentiam utile videtur nonnullas proponere regulas, quibus sancti viri genuinum de valore sententiarum judi­ cium dignoscatur. Etenim, quando B. Doctor diversas auctorum opiniones 1 Quo jure P. Vernieersch (Theol. mor. principia, resp. eons. I, n. 375, III) id aequlprobabillsmo opponere possit quod male applicui principium possessionis, non satis constat (cfr. ellam n. 358, 3). Confundere enim videtur, una cum P./’rummer quem citat, statum • priorem · et statum actualem cui supervenit dubium ». Non aliter ac nos de hae Judicandi minus recta ratione sentit cl. Otto Schilling (I. n. 93, p. 175) referendo alia PP. Vernieersch et PrOmmer verba circa earndem materiam, sci. : Si lex est stricte dubia, i. e. si aeque graves rationes suadent ejus obligationem vel dcobligat ionem,semper possidet libertas, quae natura et ratione videtur praecedere legem, unde in isto casu distinguere inter cessationem legis et existentiam legis est supervacaneum Commentai. pro religiosis 1930, p. 84 sqq. 171 sqq., ubi de hae <|uaestione egimus. — * Quoad modum vero agendi, si poentlens benigniorem sequi velit sententiam, vide n. 1789 in tractatu de Poenitentia. ’ Vtnd. Alph., t. Αρρ. I, Clav. op. mor., § 2. Go — Tn I. be Conscientia. < ommemorat, non semper, qiiaenam ex omnibus in praxi tenenda sil,conceptis verbis cffalur. Id facili negotio deprehendet tanti magistri discipulus,qui ejus systema probe calleat, et simul modum cognoscat quo ipsi· suas sententias declarare solet. Qua super re attendendum est ad sequentes regulas : 1° Generatim ea sola opinio, quam S. Alphonsus probabilem appellat, ipsi revera probabilis est. Hinc, quando hac formula utitur : Probabiliter dicunt auctores, in hoc casu, eorum sententiam probabilem censet. — Quando vero hac altera formula utitur : Dicunt auctores probabiliter licere, exinde non liquet illam sententiam ab ipso ceu probabilem existimari ; nam ipsius verba solummodo indicant, se auctorum, quos citat, judicium proferre. 2° Si de aliqua opinione loquens dicit : non videtur improbabilis ; aut : non improbabiliter dicitur ; in hoc casu, regulariter, opinionem ut satis probabi­ lem habet, nisi forte opinioni aliquid certe vel notabiliter probabilius opponat. 3° Opinionem, quam neque probabilem appellat, neque improbabilem, alio­ rum generatim judicio relinquit. - \ idendum tamen est, quid, sive antea, sive postea dicat : nam, si nihil omnino opponat, et gravis sit auctor quem citat, opinio illa generatim ut salis probabilis habenda est : uti, v. gr., quando sub quaestionis fine adjungit : Lugo... addit... advertit. 4° Si de aliqua sententia expresse ait : non audeo damnare, vel non audeo cani improbabilem dicere, eo ipso declarat illam, suo judicio, dubie esse pro­ babilem, aut illam a se prudentiorum judicio remitti. 5° Cum aliquam opinionem dicit veriorem, vel multo aut absolute proba­ biliorem, vel probabiliorem simulque communem aut communissimam : in hoc casu opposition non amplius, respectu alterius, ut solide probabilem judicat, etiamsi eam ceu improbabilem non expresse rejiciat. C° Idem dicendum est, quando unam ex sententiis probabiliorem aut com­ muniorem vocat, nec judicium de opposita profert ; hoc enim loquendi modo significare intendit, illam opinionem sibi ita videri probabiliorem, ut oppositam tanquam vere probabilem non agnoscat. 7“ Sententia, cui nihil opponitur, et quam simpliciter vocat probabilem (qui tamen casus raro contingit), ordinarie fundat pro praxi certitudinem moralem, quia aestimatur « unice probabilis n (n. 77). 8° Sententia, quam simpliciter communem dicit, nullo de opposita lato judicio, sua certo dicenda est. 100. Plerumque in hoc opere praetermittemus opiniones, quae vi obli­ gandi destituuntur, vel (piae ad rem parum faciunt,et illas solas referemus, queis pro praxi suffragatur S. Alphonsus, remittentes lectorem ad ipsius S. Doctoris opus, pro uberiori studio atque intelligentia. In taxandis tamen sententiis eadem qua ipse voce ulemur, et in quaestionibus vere controversis utramque semper opinionem exponemus. TRACTATUS II De legibus PROOEMIUM De notione legis. Codex juris canonici : Normae generales, (it. I. can. 8 seqq. ; S. T/tomae, I. 2, q. 90-108, S. Alphonsus, I, n. 90 seqq. ; ed. (>.. I, p. 70 ; Suave:, dc Legibus, 1. I, II» c. 1-4 ; Gonrl Clypeus Theol. Thom., tr. 13, p. 13 ; Zif//iaro. Ethica, n. 17, II ; D’Annibale, I. n. 160 ; /iu/dmann, O. P., (1er Gesctzesbcgriff vom hl. Thomas (Bonn. 1912); Janvier, Expos, de la Mor. calli., 1909, pr Couler. ; Ot/o Schilling 1, n. 51 sqq ; Van Hoir, dc legibus ecd. n. 71 sqq. ; Venn^mc/i, theol. inor. prine. I. n. 155 sqq. ; lerbu/a-Damcn, I. n. 127 sqq, ; Merhethavh, 1, n. 220 sqi(. ; Haus, Instil, can. η. 30, ubi varii alii scriptores citantur. 110. — Definitio. Lex (a ligando), in sensu latiori accepta, est regula, juxta quam aliquid fieri debet. Lex autem moralis, quae liberas hominis actiones dirigit,pressius definitur ab Angelico : Ordinalia rationis ad bonum commune, ab co qui curam communitatis habet, promulgata (1. 2, q. 90, a. 4). Dicitur 1° Ordinatio, i. e. praescriptum seu mandatum, quod stricte obligat·. Qua in re differt a consilio, cui vis tantum directiva et suasoria inest. Ad legis igitur essentiam perlinet obligatio, seu moralis illa necessitas, qua liberum arbitrium ad aliquid faciendum aut omittendum adslringitur. 2° Rationis. Ordinatio enim seu praeceptum, quamvis ex Supe­ rioris voluntate procedat, essentialiter tamen et intellectus judi­ cium requirit, quo judicio voluntas, in praecipiendo, recte dirigatur. Nulla quippe lex consistere potest, nisi rationi sit consentanea. Hinc, relate ad legislatorem, lex est recta ratio jubendi ; relate autem ad subditos est « recta ratio agendorum » (11. Ap., II, 1.) 3° Ad bonum commune. Nam finis legis est bonum, non quidem bonum privatum Superioris aut subditorum, sed bonum commune seu publicum societatis. Rectae enim rat ioni adversatur, ut universa societas ad unius vel aliquorum duntaxat commodum ordinetur, utque totum referatur ad partem. Ceterum, dum quisque bonum commune procurat, necessario et bono suo proprio, saltem spirituali, ipse consulit ; legislatoris enim, ul docet cum Aris totcle .S’. Thomas, intentio est subditos facere bonos (Conlr. Gent., I, 3, c. 115, n. 3). 4° Ab eo qui curam communitatis habet. Nam facultas condendi leges stat penes eum, ad quem spectat conservatio et, gubernatio 68 P. I. — Tr. il. D<· Legibus. communitatis. Porro, nomine communitatis intelligimus commu­ nitatem perfectam, quae nimirum politici regiminis capax sit, ut Ecclesia, regnum, vel provincia sui juris. 5° Promulgata. Nam promulgatio perlinet ad essentiam cujusvis legis, quae vim habeat obligandi, ut 5. Alphonsus (I. c.) ex D. Thoma fuse demonstrat L Et ratio praecipua est, quia cum lex regula sit ad quam communitas se conformare debet, ita proponi debet ut majori saltem communitatis parti innotescat. «Leges instituuntur, cum promulgantur », dicit etiam canon 8, § 1. II!. — Differt lex a simplici praecepto, seu mandato : ratione jubentis ; quia legislator est persona publica, praecipiens vero potest esse homo privatus, potestate domestica pollens ; ratione subjecti ; quia lex communitati qua tali, et singulis quatenus sunt partes communitatis, praeceptum vero privatis imponitur ; ratione finis ; quia lex proxime et primario spectat bonum com­ mune ; praeceptum vero, bonum privatum ; ratione extensionis ; etenim, cum lex feratur pro communitate qua tali, si communitas certo loco contine­ tur, lex extra hum locum non obligat ; praeceptum e contra, quia personam afficit, illam quocumque perrexerit comitatur, illiusque, ut aiunt, ossibus haeret ; ratione stabilitatis ; nam praeceptum de se et ordinarie transitorium est (vide can. 2i) . lex autem, simple natura, est perpetua : conditur enim in gratiam communitatis quae, qua talis, morti non subjacet (I, 140). Pro lege condenda semper requiritur potestas jurisdictionis ; ad praeceptum dandum non semper requiritur, quia de se sufficit potestas domination. 112. — 1)1 visio. Lex distinguitur : 1° Latione objecti, in affirma­ tivam, quae ponere actum praecipit ; et negativam, quae actum omitti jubet. Differunt inter se eo quod lex affirmativa obligat quidem semper, sed non ad semper ; negativa vero obligat semper, et ad semper. Et ratio est, quia, quovis tempore, tenemur abstinere ab omni malo, non tamen facere omne bonum. I 2° Latione originis immediatae, in naturalem et positivam. Lex naturalis est illo, quae homini innotescit ex ipso lumine rationis. Huc pertinent, si circumstantiam Sabbati (vel Dominicae) excipias, omnia Decalogi praecepta. — Lex positiva, quae subdividitur in positivam, divinam et humanam, est illa, quae ex libera Dei aut hominum voluntate procedit, et ab ea dependet ; v. gr. lex de Bap­ tismo. de jejunio quadragesimali, etc. lbu< quidem non dictatur a natura, sed est legi naturae conformis, et in hoc maxime ab illa discrepat, quod ea quae prohibentur lege naturali, ideo 1 Prominer alt quidem (l, p. 96, nota l) Promulgatio verius non pertinet ad legis i««<.nliam \t aberimus, promulgationem pertinere ad essentiam euJusUbct legis quae vim habr it obligandi «ubdilos. Scribit circa quaestionem utrum promulgatio ad rationem * logi ••^mlialh idt cl. Van /for. (o c. n. lût) E>sentialein esse promulgationem videtur docere s. Thomas. cum dicat promulgationem d< ratione legis et promulgationem in * de linitionem inseruerit eju Omni in < asu necessario requiritur pro legis obligatione ut promulgetur. Cap. I. — De lege act. cl naturali. GO prohibita sunt, quia sunt mala ; quae vero prohibentur lege mere positiva, ideo mala sunt, quia prohibita (I, 101). Ordo dicendorum. Formalis legis ratio in primis a legislatore provenit. Hinc est cur, pro diversitate legislatoris, divini nempe aut humani, praesentem Tractatum in duas Dissertationes divi­ dendum esse censeamus, in quarum altera agetur de lege divina, in altera vero de lege humana. DISSERTATIO I DE LEGE DIVINA 113. — Lex divina duplex est, naturalis scilicet et positiva. Porro lex naturalis solet sub duplici aspectu considerari : t° quatenus esi aeterna, in mente Dei exsistens ; 2° quatenus est promulgata in tempore, et inexsistens creaturis. Lex divina positiva, quamvis lata sit per decretum quod ab aeterno exstitit, stricte tamen loquendo non dicitur aeterna ; quia, ut infra videbimus, non oamdem ac lex naturalis necessitatem aut immutabilitatem participat. Tractabimus igitur : 1° de lege aeterna et naturali ; 2·’ de lege positiva. Quae dicemus de lego naturali, diriguntur contra atheistas, materialistas et asseclas scholae sic dictae historicae, quae negat aliam dari legem, praeter positivam. CAPUT I De lege aeterna et naturali. S. .Up/ionxus, I, n. 57 et 70 ; ed. G., I, p. 2C et 41 seqq. ; 11. Ap., I, 50 ; Lhlluart, Dis·». II, a. 2-4 ; Gonet, Clypeus Theol. Thom., tr. VI. disp. 3 ; Leroy. Religion des Primitifs l'Htiby. Christus, ou Manuel d'histoire des religions, ch. II ; Janvier, Op. vit., 1909, 2 cl 3 confér. : Cathrnn, Die Einhcit des sitlllchen Bewusslseins der Manscbheit (3 vol.) : Aerlnye-Vamen, I. n. 130 sqq ; Mc Hugh-Callan, I, n. 295 sqq. Articulus 1. De lege aeterna. ______ —--------- O ..___ · J14. — Definitio. Lex aeterna, lato sensu, definitur ab Ange­ lico (1.2, q. 91, a. 1 ) : « Hat io ordinis rerum in finem ». Quo vocabulo ordinis comprehenditur omnis, qui in mundo habetur ordo, physicus nempe et moralis, naturalis et supernaturalis. Alio loco dicit S. Tho­ mas (1.2, q. 93, a. 1) : « Lex aeterna est ratio divinae sapientiae, secundum quod est directive omnium actuum et motionum. » p. I. — Tr. IL De Legibus. 70 Strictiori autem sensu, lex aeterna definitur a 5. Augustino (Contr. Faust., 1. 22, c. 27) : « Ratio divina vel (i. e. et) voluntas Dei, ordinem naturalem conservari jubens, perturbari vetans L » 115. — Principia. I. Datur in Deo lex aeterna. Constat 1° Ex SS. Scripturis, praesertim Prov., 8, 23 : Ab aeterno ordinata sum, etc., ubi, quae de sapientia dicuntur, ex DD. interpretatione, intelligenda sunt de lege aeterna, quae omnia regit et moderatur. Probatur 2° Ex ratione ; haec enim docet exsistere in mundo ordi­ nem quemdam naturalem, seu essentialem, qui ex ipsis rerum natu­ ris exsurgit, v. gr. inter Deum et hominem intercedere relationem Creatoris ad creaturam, Domini *ad servum, etc. Porro, Deus qui negare seipsum non potest, necessario vult, ut hujusmodi a se con­ stitutus ordo non perturbetur,sed servetur. Atqui,haec Dei ordina­ tissima immutabilisque voluntas legis aeternae nomen rectissime accipit (Suarez, de Leg., 1. 2, c. 3). 116. — II. Lex aeterna, qua talis, non est lex proprie dicta, sed est ratio et fons omnium legum. Dicimus 1° Non est 1er proprie dicta ; utpote non indicta subditis, qui ab aeterno non exstiterunt. Unde .S’. Alphonsus cum Sylvio (I, n. 71) : < Lex aeterna, inquit, fuit ab aeterno lex materialiter, non formaliter, seu sub ratione legis actualiter obligantis 2. » Alio loco (1, n. 70 ; cd. G., I, p. 41) S. Doctor ait : « Le.r aeterna, respectu homi­ num, non est propria lex. * Propria enim lex, quoad ipsos, est lex naturalis. 2° Est ratio et jons omnium legum. Omnis enim lex, sive divina sive humana, vim obligandi inde accipit, quod ordo, seu lex aeterna postulat,ut subditi Superioribus justa praecipientibus obtemperent. Nec obstat, quod leges positivae, maxime leges humanat', sint mutabiles ; nam ipsa lex aeterna statuit, ut, pro temporum, locorum et personarum muta­ tis conditionibus, hae leges immutentur. 117. — III. Legi aeternae omnes res humanae, diverso licet modo, subjiciuntur. Etenim lex aeterna est ratio divinae guberna­ tionis : quaecumque ergo divinae gubernationi subduntur, subji­ ciuntur etiam legi aeternae : huic proinde legi omnia subduntur. 1 Xot.i in Dro le;eni aeternant non esse pros i teniiam. se 1 provi Icntlae quasi principium, ut ait > r/iom u, de Ver. q. ·» a. litu 1 Prdmmer affirmat legem aeternam esse Ιο­ ίem pmprb dictam (I. n l»9). \tvero. ut jam supra notavimus, minus recte Hle auctor mq ' dx et adite scriptoribus pro priam suam vim. - it vesse de legis essentia quoad pro­ (lap. I. — De lege act. et naturali. 7f Praedicta subjectio duplici contingit modo : uno in quantum lex aeterna participatur per cognitionem, qua menti quaedam icgula, quae est princi­ pium agendi, imprimitur; altero in quantum participatur per naturalem incli­ nationem creaturis inditam, qua moventur a divina providentia. Posteriori hoc modo irrationales creaturae subduntur ; creaturae autem rationales utroque modo subjacent. His enim inest tum quaedam legis aeternae notio, tum naturalis inclinatio ad id quod consonum est huic legi. 118. — Adest tamen discrimen inter bonos et malos. In malis inclinatio natu­ ralis ad virtutem depravatur per habitum vitiosum, et ipsa naturalis cognitio boni in eis obtenebratur per passiones et habitus peccatorum. Subjectionis ergo modus in malis est imperfectus. In bonis autem subjectio invenitur perfectior ; quia, et supra cognitionem naturalem boni superadditur eis cognitio fidei et sapientiae, et supra naturalem inclinationem ad bonum superadditur eis interius motivum gratiae et virtutis. Apud malos tamen, quantum deficit ex parte actionis, suppletur ex parte passionis ; prout scilicet in tantum patiun­ tur quod lex aeterna dictat de eis, in quantum deficiunt facere quod legi aeter­ nae convenit. Quisquis ergo ordinem non tenet, ordine tenetur. Cfr. D. Thom., 1. 2, q. 93, a. 6. Articulus II. De lege naturali. Tria hic consideranda veniunt, nempedegis naturalis : 1° exsisten­ tia et objectum ; 2° promulgatio et cognitio ; 3° immutabilitas. § 1. De legis naturalis exsistentia et objecto. 119. — Definitio. Lex naturalis (quod et jus naturale dicitur) est ordinatio Dei ordinem naturalem servari juliens (et pert urbari vetans) cognita per lumen naturale. — Est ipsa lex aeterna^ qua­ tenus rationalis creatura illam participat. S. Thomas, 1. 2, q.91, a.2. Ratio igitur humana non est fons legis, sed est facultas, qua lex cognoscitur. (S. Alph., Dichiar. dei sistema, n. 19). Hinc proscripta fuit a Pio IX haec 3» Syllabi propositio : « Humana ratio, nullo prorsus Dei respectu habito, uni­ cus est veri et falsi, boni et mali arbiter, sibi ipsi est lex, et naturalibus suis viribus ad hominum ac populorum bonum curandum sufficit. » Inde apparet, quam absonum sit istud absolutism! effatum : Sic volo, sic jubeo, sil pro ratione voluntas, si nempe absque resticliojie intplligalur.. 120. — Divisio. In lege naturali distinguitur jus primarium et secundarium. Primarium, seu absolutum, dicitur illud, cujus mate­ ria connexionem habet immediatam cum Dei et hominis essentia ; ita ut, ne indirecte quidem, per additas circumstantias, mutari possit : v. gr. non pejerabis, non blasphemabis, non dices menda­ cium. ‘ Secundariam, seu hypotheticum, illud est, cujus materia circa res creatas versatur ; quod idcirco a rerum domino, nempe a Marc. Inst. Moral. Alph. T. 1. P. I. — Tr. il. De Legibus. Ί1 Deo (vel etiam ab homine, pro indigentia boni communis), indirecte mutari potest : v. gr. non occides, i. e. auctoritate privata ; non facies furtum, i. e. quamdiu res aliena fuerit (cfr. Suarez, de Leg., 1, 3, c. 13, n. 5). t 121. — Principia. 1. Exsistit lex naturalis. Constat ex verbis Apostoli ( Rom., 2, 14) : Cum enim gentes quae legem non habent (i. e. Mosaicam), naturaliter ea, quae legis sunt, jaciunt ; ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex : qui ostendunt opus legis scrip­ tum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum, e.l inter se invicem cogitationibus accusantibus aut etiam defendentibus, in die cum judicabit Deus occulta hominum, secundum evangelium meum, per Jesum Christum. 122. — II. Objectum legis naturalis est id omne, quod rationali naturae ita convenit vel repugnat, ut ad ordinis conservationem, ab ipso naturae Creatore, necessario praecipiatur vel prohibeatur. .Aliis verbis : ad legem naturae pertinent omnia praecepta ad quae, ex rei natura et independenter a quacumque lege positiva, obliga­ mur, ut fusius dicemus n. 295. I 123. Ordo igitur naturae in eo est, ul creatura rationalis debile se habeat erga Deum, erga proximum, erga seipsam et erga alias creaturas. Er Ius infertur : 1° Omnes actus virtutum pertinent ad legem naturae, quatenus in genere sunt virtuosi : dictat enim ratio ut virtuose quisque agat, etiam in re mere licita et indifferenti. Si vero actus virtutum spectentur secundum se, et in propria specie, non sunt omnes de lege naturali. Haec enim non praecipit omnes actiones ordini conformes, sed eas duntaxat quae neces­ sariae sunt ad ordinis conservationem, et quarum omissio est turpis. Sic, v. gr., quaedam virtutes, ut virginitas, sine peccato omitti possunt. Item mulli sunt actus virtutum, qui sunt per se meri consilii, et a lege positiva tantum praecipiuntur, ut abstinentia a carnibus, et similia. 5. Thom., 1. 2, q. 94, a. 3. 2° Omnia peccata sunt contra legem naturalem, saltem reductive et mediale : quicumque enim positivum Dei aut hominis praeceptum transgreditur, eo ipso rationis ordinem violat, et legem subjectionis, quae a natura requiritur (cfr. etiam n. 316). 3 % § 2. De legis naturalis promulgatione et cognitione. 121. — Principia. I. Lex naturalis promulgatur et obligare inci­ pit, statim ac homo usum rationis adipiscitur. Etenim lex naturalis exsurgit ex rerum essentiis, et ex divinis perfectionibus : ergo, statim Cap. I. — De lege ael. el naturali. ac homo, ratione utens, Deum et essentiales ad eum relationes cognoscit (quod est ratione uti), cognoscit legem naturalem, ipsarnque observare tenetur. Donec autem rationis usus adsit, lex natu­ ralis solum in aclu primo promulgata remanet, per connaluralem habitum primorum principiorum (cfr. IL Ap., I, 53). 125. — Ex his colliges : 1° Cum legis naturalis promulgatio per lumen ratio­ nis innotescat, eo ipso humanae rationis imperfectioni obnoxia est. — Hinc, ut lex integre, facile, absque dubitatione atque errore cognosci possit, alia haecque perfectior promulgatio moraliter necessaria est ; quae fit, tum persupernaturalemDei revelationem, tum etiam per infallibile Ecclesiae magisterium. 2° Promulgatio quae obligat (in actu secundo) fit *,quando creatura cognoscit praeceptum lumine rationis, aut illud audit ab Ecclesia, velQi sapientibus, qui eam docent. » (II. Ap., I, 50.) 3° Peccant, qui amentes, vel pueros nondum rationis compotes, inducunt ad aliquid, quod est contra jus_ naturae (II. Λρ., II, 36). Pueri enim et amentes, quamvis formali ter peccare non possint, in actu tamen primo legibus naturae subjacent. Unde blasphemia, v. gr., aut actus turpis, est in ipsis peccatum materiale ; et hujus reus est formaliter, qui eos ad tale factum cogit, vel adhor­ tatur. Quoad peccata operis, nulla difficultas. Quoad peccata oris, vel hujus­ modi. (piae requirunt advertentiam, scientiam, dicendum quod, si peccatum deesl ex capite delicti ad quod isti inducuntur, adest tamen ex capite pravi habitus qui amentibus ingeritur, vel ex capite scandali. Cfr. Reuter, .Xeo-Conf.. p. 100. 126. — 11. Semper sufficienter promulgatur lex naturalis, quoad prima principia ; ignoratur aliquando, quoad propinquiores conclu­ siones ; saepe ignoratur, quoad conclusiones remotas. Ita commu­ niter contra traditionalistes et rigoristas. O Admissa autem ignorantia facti, qua nempe homo generaliter legis conscius, ignorat hoc vel illud sub lege contineri, vel ad hoc non advertit, quaestio jam fit de ignorantia /uris, i. e. obligationis. Sub hoc respectu dividuntur legis naturalis praecepi a in triplicem classem (II. Λρ., I, 5).Ι·Ρη’/ηα complectitur universalia morum prim·ipia quae ex se sunt nota, et a synderesi dictantur : v. gr. « bonum est faciendum, malum vitan­ dum ; quod tibi non vis fieri, alteri nc feceris. « Haec principia minime ignorari possunt ab homine rationis compote, et sunt in unoquoque indelebilia. liSecunda comprehendit conclusiones immediatas, cum modica consideratione a primis principiis deductas, qualia sunt pleraque Det alogi praecepta. De his non datur ignorantia invincibilis, nisi in rudibus el ad breve tempus, vel nisi addita circumstantia apparenter cohonestante v. gr quoad mendacium offi­ ciosum. Ratio est quia talia ipso naturae lumine omnibus innotescunt nec implicatum ratiocinium exposcunt, quod tamen pro casu deficere potest, v. gr. apud incultas gentes. —J'ertia se extendit ad^conclusiones mediatas seu remotas, quae, per subtiliorem discursum, a Decalogi praeceptis dedu­ cuntur ; ut sunt praecepta de non ineundis contractibus usurariis, de vitandis quibusdam scandalis, et similia. Haec utique invincibiliter el inculpabiliter ignorari possunt, et saepe ignorantur etiam a sanctis et doctis viris, ut lucu· i 74 P. 1, — Tr. II. De Legibus lenter probatur ex tot tantisque controversiis, quae inter ipsos doctores in omni re exstiterunt (vide «9. Alph., I, 174). Novit quisque textum 5. Augustini (de Serm. Doni, in monte, 1. I, c. 16, n. 50; Aligne, P. L. 34, 1254), ubi dubium occurrit, utrum uxor, consentiente marito, in quibusdam adjunctis, adulterium patrare debeat. Sic etiam possunt liqui, saltem ad tempus, credere divortium civile vincula matrimonii dissol­ vere, vel, in locis ubi permittuntur meretrices publicae, ad hoc devenire ut admittant fornicationem haud esse tam magnum crimen. Cfr. Génicot-Salsmans, I, η. 87 ; Cathrein, Philos, mor., n. 231 seqq. Λ ... 1 η ' § 3. De legis naturalis immutabilitate. 127. — Principia I. Lex naturalis nulli proprie dictae mutationi subjacet. Et re quidem vera, legis mutatio fit vel ab intrinseco, vel ab extrinseco. Fit ab intrinseco, quando lex, antea rationabilis atque ad commune bonum utilis, irrationabilis postea evadit ac noxia ; fit ab extrinseco, quando legitimus Superior vel in ea derogat, vel eam totaliter abrogat, vel demum subditos ab ea dispensat, .lamvero : 1° Lex naturalis non potest mutari ab intrinseco ; nam lege naturali praeci­ piuntur quae ex essentialibus hominis relationibus necessario dimanant, vetantur quae iisdem essentialibus relationibus sunt omnino opposita. 2° Mulari non potest ab extrinseco, ne auctoritate quidem Dei Supremi Legis­ latoris. Deus enim non potest velle rerum naturam, et nolle ea quae inde neces­ sario consequuntur, quia « negare seipsum non potest ». (2 Tini., 2. 13.) 128. — 11. Lex naturalis subjacet mutationi improprie dictae. Haec enim mutatio fit sive per additionem, cum nempe legi nova lex superadditur ; sive per subtractionem materiae, quando scilicet id, quod erat materia legis, desinit esse ejusdem legis objectum, ob quamdam advenientem circumstantiam, quae illud mutat. Jam vero: 1° Lex naturalis mulari potest ner additionem. Et revera multa ipsi addita sunt praecepta per leges positivas, sive divinas, sive humanas, praesertim in materia contractuum. 2° Mutari etiam potest psr materiae subtractionem, vel potius mutationem, in iis praeceptis nempe, quorum materia subjicitur Dei vel hominis dominio. Sic, v. gr., legi naturali materia subtracta fuit, quando Deus Abrahamo praecepit ut filium suum immolaret, vel Hebraeis spolia Aegyptiorum concessit, aut praeceptum dedit Chananaeos exterminandi. Idem fit, quando Deus, vel Ecclesia, nomine Dei, dispensat in votis aut juramentis. 129.— Coxcli siox es. Minus recte dicitur legem naturalem cessare, habere exceptionem, causam excusantem vel interpretationem admittere, quando, mutatis circumstantiis, eamdem non amplius parit obligationem (1, 174). Sic, v. gr., fraternae correctionis obligatio non cessat quamvis non obliget hic et nunc, si nullus emendationis fructus speratur. Semper etiam urget obligatio reddendi depositum, servandi secretum, quamvis, si grave inde innocenti vel reipublicae damnum immineat, talis vel talis ab hac obligatione immunis fiat, ut dicemus n. 216. Cap. II. —’Dc lege positiva. 75 CAPUT II De lege divina positiva. Christ. Pesch, Praei. Dogm., t. 5, n. 455 ; Lehmkuhl, I, n. 291 ; Tanquerey, II, n. 234 ; Piscctla, Thcol. inor., n. 287 ; Génicot-Salsmans, I, n. 89 ; lluby, Christus, ch. XV seqq. ; Janvier, Op. cit., 1909, 5’ et 6e confér. ; Ετη. Müller (10 ed.), I, § 36 sqq. ; Merhelbach, I, n. 300 sqq. 130. — Definitio. Lex divina positiva est lex a Deo, ut auctore gratiae. Ubere et exterius data, quae hominem dirigit ad finem superLex hujusmodi, juxta D. Thomam (1. 2, q. 91, a. 4) est necessaria ad direc­ tionem vitae nostrae ; tum propter insufficientiam legis humanae, et etiam legis naturalis ; tum maxime propter destinationem hominis in finem supernaturalem. Atque hinc est, quod lex Dei positiva in omni naturae humanae statu reperiatur. In statu innocentiae, matrimonium, hocque unum et indissolubile, a Deo positive institutum est ; insuper primis parentibus lex data est de non comedendo fructu arboris scientiae boni et mali. In statu naturae lapsae, ab Adamo usque ad Moysen, fuit tum lex prohibens usum carnis cum sanguine, tum lex imponens familiae Abrahae circumcisionem. Hinc, quando dicitur tunc duntaxat fuisse legem naturae, sensus est, quod non fuerint leges illae mul­ tae, per Moysen promulgatae, et litteris consignatae ; sed paucae, per traditio­ nem acceptae et conservatae. Reuter, P. I, n. 138, 2°, fin. Divisio. Duplex potissimum distinguitur lex Dei positiva, nimi­ rum : lex vetus Mosaica, et lex nova seu Evangelica. I. De lege Mosaica. 131. — Lex Mosaica est lex supernaturalis, a Deo per Angelos data, et per Moysen promulgata, ut populus Israëliticus, in Christi honorem, peculiariter sanctificaretur et disponeretur ad ipsius adventum. — Character hujus legis fuit particularis, ut constat ex Sacris Scripturis, praesertim ex Epistola S. Pauli ad Galatas, 1° Triplici^ generis orant praecepta Mosaica, nempe moralia, caeremonialia cl judicialia?'Praecepta moralia ordinabant hominem ad Deum, ad semetipsum, et ad alios. Haec, si circumstantiam Sabbati excipias, prorsus eadem sunt ac praecepta legis naturae? Praecepta caeremonialia ad externum Dei cultum spectabant. Omnes caeremoniae mysteria novae legis figurabant, et versaban­ tur circa sacrificia, Sacramenta, res sacras et observantias legales. Praecepta judicialia relationes hominum inter se dictabant, et definiebant quo modo justitia exercenda esset erga principem, concives, domesticos et alienigenas. 2° Lex vetus, quoad moralia, manet in aeternum ; quoad cetera vero, quae respiciebant solos Judaeos, post mortem Christi (vel certe post Pentecosten) est abrogata et mortua. Primum patet ex eo, quod illa praecepta ad legem naturalem pertinent, et quod a Tridentino (Sess. VI, c. 19) definitum est Chri- P. I. — Tr. II. De Legibus. stianos decem praeceptis adstringi. Secundum constat ex tota Epistola s. Pauli ad Galatas, et ex constanti Ecclesiae doctrina. Mortifera est lex velus (sub peccato ergo mortali prohibita) solum quoad cacremonialia, utpote timiin ista Messiam venturum significabant. Attamen, probabiliter, non vxstilit prohibitio definitiva ante promulgationem sufficientem Evangel i i in populo judaico, i. e. ante destructionem urbis Jerusalem l. 11. De lege Evangelica. 132. — Lex Evangelica, seu nova, est lex supernatural is per se justificative, a Christo condita, ab Apostolis promulgata, obligans omnes homines usque ad finem saeculi. — Ejus character est ergo universalis. Dicitur 1° nova, tum respectu ad legem veterem, tum quia renovat hominem per gratiam ; 2° a Christo condita, non scripta, .sed oretenus data, el deinde tum per Scripturam, tum per Traditionem transmissa ; 3° ab Apostolis promulgata, et quidem sollemniter, die Pentecostes, et dein successive per totum orbem terrarum divulgata ; 4° per se justification ; nam sacramenta ' X opere operato producunt justitiam perfectam, et non tantum justitiam legalem ; 5° obligans omnes homines usque ad finem saeculi ; quia nemo, nisi per ipsam, aeternam salutem consequi potest. Him·, omnes non baptizati, .aatim ac in ipsius sufficientem notitiam deveniunt, eam amplecti tenentur. 133. Principia. 1. Lex Evangelica est vera lex, continens prae­ cepta, tutu sacramentalia. tum moralia 2. 1° Est vera /r.r, ut constat ex verbis Christi ( Matth., 28) : Euntes, docete omnes "entes,... docentes cos servare omnia quae mandavi vobis. Constat etiam ex Concilio Tridenlino, Seas. VI, ran. 19, 20 et 21. 2° Continet praecepta sacramentalia, seu ad cultum pertinentia, i. c. sacrificium N. L. et sacramenta. · 3° Continet praecepta moralia, et quidem dupli­ citer: a) Alia pertinent ad essentiam perfectionis Christianae, et spectant ad opera directe ad salutem necessaria, ut notat S. Thomas (I. 2, q. 1 OS, a. 1). Haec Christus, ex lege veteri, renovavit, confir­ mavit, perfecit atque a Judaeorum erroribus vindicavit3, b) Alia pertinent ad integram perfectionem, el respiciunt eos qui arctiori modo Christo conjungi cupiunt. \d legem novam ergo pertinent etiam <"\sii.ia faaxgelica, mm in eo sensu quod sint obligatoria, sed quod ipsa conjunclim cum praeceptis jus divinum constituunt ; quod jus a nulla humana potestate impugnari potest, nec tolli, nec immutari (vide n. 2132). Xrmo non novit S. Petram adhuc pennhi^e ritus judaco% et S. Paulum in discipulo IiiuoUho circumcisionem perfecisse. C(r. GaL I, 2, ·, Act.t 10, 3. — *Lcx nova non directe • t expre'M continet praeopta judicialia Docet tamen adesse Iu Ecclesia hicrarchiani, cui otunes m wbdere dcbrnt, rt sic indirecte H judicialia In >e complectitur.·- ’Vide S.Alpb. £ond .imnilr drlta dlv. Provldrnza, P, II, c. I, n. 4-12. Cap. II. — Dû lege positiva. 77 131. — II. Lex Evangelica est perfecta, neque alia perfectior in ejus locum successura est. Ita omnes cum S, Thoma (1.2, q. 106, a. 4). Constat ex verbis Domini (Luc., 21, 33) : Coelum el terra transibunt, verba autem mea non transibunt ; et ex Matth., 28, 20 : Ecce. ego vobiscum sum usque ad consummationem sacculi. Xihil sane potest esso lini ultimo propinquius (piam quod immediate in finem ultimum introducit ; hoc autem facit nova lex. Hinc, merito damnata est in Syllabo haec 5ft propositio : - Divina revelatio esi imperfecta, et idcirco subjecta continuo et indet inito progressui, qui huma­ nae rationis progressioni respondeat. » 135. - Quaeritur. Utrum S. Pontifex in jure divino positivo dispensare possit ? Duplex distinguitur jus divinum /Ailiud quod obligat immediate et per se, independenter ab omni praevio con­ sensu voluntatis hominis (v. gr. leges non pejerandi, servandi materiam et formam sacramenLorum) ;^iliud vero est quod ver­ satur cire,a pacta et obligationes quae per humanam voluntatem introducuntur (v. gr. lex standi promissis). Quibus praenotatis, dicimus cum Λ'. Alphonso (VI, n. 902, 1101, 1119 ; H. Ap. II, 56 seq.) : P Certum est Papam dispensare posse in jure divino quod oritur a voluntate hui n a na, ut. in volis et juramentis ; tunc enim, licet ipse non auferat naturalem obligationem fidelitatis erga Deum, ex parte tamen Dei remittit obligationem ipsi factam, et declarat Deo esse placitum ut votum, vel juramentum, non servetur. Est igitur obligatienis condonatio, potius quam dispensatio. Usus tamen vocis retineri potest, eo quod S. Pontifex tanquam fidelis dispensator, in persona Dei, determinat quid sit Deo acceptum. Ha communiter cum •S’. Thoma (ap. Sanchez, de Matrim., 1. 8, disp. 6, n. 2). 2° Communior et probabilior sententia negat Papam posse dispensare in iis quae sunt de absoluto jure divino, i. e. quae ex solo divino arbitrio derivan­ tur. Hoc aperti· «locet \ngelicus (1. 2, q. 97, a. i, ad 3) : « In praeceptis juris divini, quae sunt a Deo, nullus potest dispensare nisi Deus, vel is cui ipse specialiter commit teret. » Haec autem specialis commissio, pergit .Ç, Alphon­ sus (1. c.), non habetur ex verbis : Quodcunuyic ligaveris, etc. , tanto magis quod hujusmodi dispensationes in jure divino essent nocivae unitati el sta­ bilitati Ecclesiae. » 3° Valde probabiliter dicunt (Doclores), Pontificem posse in aliquo « usu particulari non jam dispensare, sed declarare, qua Doctorem Ecclesiae, quod jus divinum non obliget1. Ratio, quia haec potestas est. necessaria propter humanarum rerum varietatem : alias, Deus bono regimini Ecclesiae non satis providisset ». Consentiunt Suarez, de Leg., I. 10, c. 0, n. 7, 9 seqq. ; Bened XI F, <1*· Synodo, I. 7, c. I, n. 7 ; et moderni auctores, ut Acrtnys-Damen, I. n. 139 (p. 97) ; Merkclbach, I, n. 322, c. 1 Ita, v. gr., in quaestione de residentia Episcoporum, quae <‘*l d<· jure divino, SS. <’<:. declaraverunt quae causae a praedicta lege excusare valerent. P. I. — Tr. II. De Legibus. 7S DISSERTATIO II DE LEGE HUMANA Notiones praeviae. 136. — Definitio. Lex humana ea est, (piae ab hominibus curam communitatis perfectae habentibus in bonum subditorum fertur. Necessaria est legum humanarum institutio, pluribus de causis Qprimum, ut bonum ipsi communitati proprium promoveatur (ad hoc enim leges prin­ cipaliter et per se ordinantur) ; deinde, ut lex divina melius cognoscatur ; postremo, ut sanctione temporali corroborata perfectius observetur (5.|7'Aom., 1.2, q. 95, a. Ii. Divisio. Lex humana alia est ecclesiastica, alia civilis, alia gentium. Lex_£££Î£sigsUça fertur ab Ecclesiae rectoribus, vi illius, quae divinitus concessa est, jurisdictionis : haec spiritualem imprimis ac supernaturalem sub­ ditorum felicitatem respicit. Lex civilis statuitur a praesidibus seu proceribus societatis civilis, vi jurisdic­ tionis saecularis ac naturalis, et spectat ad felicitatem subditorum temporalem. Lex gentium ea est, quae consensu omnium gentium condita ac recepta est. Dicitur etiam /us- internationale, — Hoc porro jus est : vel primarium, quo nomine designatur ipsum jus naturae accomodatum gentibus, v. gr. non est agendum bellum injustum ; vel secundarium et strictiori sensu accep­ tum, (pio nomine illa indicantur quae, usu et consuetudine gentium, ob com­ munes necessitates mutuasve relationes, fuerunt adoptata L Ita juris gentium censentur esse plura, quae sancita sunt debello modoque bellandi; item,receptio atque inviolabilitas legatorum.commercium litterarum, liber mercatus cum alienis nationibus, et similia. Hodie accedit communiter prohibitio omnis servitutis stricte dictae ; prohibitio laedendi bona privata in bello, nisi forte quaedam excipiantur in bello navali ; libera in quovis mari navigatio (cfr. Lehmkuhl, I, n. 287). Praetermissa jam omni alia disputatione de jure gentium, utpote a nostro scopo aliena, disseremus de celeris legibus humanis. — Ut x ero rerum ordo servetur, agemus : 1° de institutione legum : 2° de earum promulgatione ; 3° dc interpretatione legum ; 4° de obliga­ tione legis ; 3° de causis obligationem legis tollentibus ; 6° de causis tollentibus ipsam legem. 1 Ponunt co n fern Suarez, de Lez. I. L c 17-20 . Kenridt. Theol. mor. tr. V dr jure gen­ uum Instlt. Ethira· . L 3 per totum Cathrem, MoralphiL I, 8 B. 6 K. ; Phihppu * Uar t ». Instil jiir. cm. 1 n. Is *q. ubi et Uni variae definitione et opiniones· de Jure gen­ uum br»-viter proponuntur. Diss. II. — De lege humana 79 CAPUT I De legum institutione. S. Alphonsus, I, n. 104 ; ed. G., I. p. 83 ; Wemz, Jus Decret., II, n. 755; Janvier, Exposi­ tion de la Mor. catti., 1909, 4 confér. : Marolo, Instit. I, n. 177 sqq. ; Michiels, Nonnae general. I, p. ‘217 sqq. ; Van Hove, de legibus cedes, η. 169 sqq. ; Merhelbach, I. n. 324 sqq. ; Items, Inst, canon, n. 22, II et 33. 137. — Leges instituuntur in actu primo, ita ut possint obligare, quando statuuntur ab ipso legislatore ; in actu secundo el efficaciter, ita ut hic et nunc obligent, quando promulgantur. Hic de prima tantum institutione. Porro lex humana, ut obligare possit, debet ferri ab habente potestatem, in subditos, de materia possibili et conveniente. Dicendum igitur venit : 1° de legifera potestate ; 2° ile legis materia seu objecto. De subjecto vero.agetur in c. IV, ubi de obligatione legis (n. 193 seqq.). Articulus I. De legifera potestate. 13S. — Notiones. Potestas legifera esi auctoritas legitima ferendi le 2 es. Est species quaedam jurisdictionis, cujus notio igitur esi praemittenda. Jurisdictio (a jure et dicere) est facultas alicujus habentis publi­ cam auctoritatem et eminentiam super alios, ad eorum regimen et gubernationem. Jurisdictionis igitur est omnis actus quem Superior ex publico munere exercet, ut leges condere, in iis dispensare, judi­ care, punire, etc. (Polman, 1. 2, η. 495). Divisio. 1° Jurisdictio, in genere, dividitur in civilem et eccle­ siasticam. Prior versatur circa causas saeculares et temporalem reipublicae gubernationem. Posterior respicit, causas pertinentes ad Dei cultum et bonum spirituale. Jurisdictio ecclesiastica dupliciter subdivilur (cfr. can. 196) : a) Ratione oimixis, est vel juris divini, vel juris mere ecclesiastici. Est juris divini, si concessa est immediate a Deo, ut potestas Romani Pontificis ; aut sal­ tem si divinitus instituta esi, ut potestas Episcopi. Est autem juris mere eccle­ siastici, si data est ex ordinatione Ecclesiae, v. gr. per legem aut privilegium, ut auctoritas Praelati regularis, Vicarii generalis, etc. — b) Ratione objecti, est fori interni vel externi.’'.lurisdicjio fori interfit (seu conscientiae) pro objecto habet causas quae respiciunt relationes hominis ad solum Deum, v. gr. absol­ vere a peccatis, dispensare in volis, etc. Ordinatur primario et directe ad individui commodum et gubernationem, sive in foro poenilenliali sive extra illud exerceatur. .1 urisdictio Jon externi pro objecto habet causas quae respi­ ciunt hominis relationes ad externam Ecclesiae communitatem, v. gr. con­ ferre beneficia, dispensare in publica irregularitate. Ordinatur primario et di­ recte ad bonum communitatis. P. I. — Tr. II. De Legibus. *0 ' ... Tf ‘ " 2° Datur jurisdictio contentiosa seu judicialis, et voluntaria seu exlrajudicialis, ut habetur ex can. 201. Prior ordinatur ad lites dirimendas et stricte juxta regulas jure praescriptas exerceri debet. Illius est definire causas civiles et criminales, quae proprium sibi tribunal expostulant, poenas decernere, etc. Contenliosa appelatur a con­ tentione partium.' Posterior spectat ad ordinariam gubernationem et cum aequitate exerceri debet. Hujus est legitimate, adoptare, dispensare, officia et beneficia conferre, etc. Haec etiam extra proprium territorium, plerumque valide, imo et licite exerceri potest. Contentiosa autem general im non potest in alieno territorio exerceri, nisi in casibus jure contentis. Λ/ . 4’ 3° Habetur jurisdictio ordinaria et delegata, et quidem in utroque foro (cfr. can. 197, 202). a) jurisdictio ordinaria est illa,quae ipso jure adnexa est officio, v. gr. juris­ dictio Episcopi, etc. Potest esse sive propria, sive vicaria.vDe/ega to juris­ dictio est ea, quae non ex officio aut nomine proprio alicui competii, sed legitime committitur ah habente ordinariam. Ei, (pii se delegatum asserit, incumbit onus probandae delegationis (can. 200, § 2). b) In jure, nomine Ordinarii in.telligunlur, nisi quis expresse excipiatur, praeter Romanum Pontificem, pro suo quisque territorio Episcopus residentialis, \bbas vel Praelatus nullius eorumque Vicarius generalis, Administrator, Vicarius et Praefectus Apostolicus, itemque ii qui praedictis deficientibus inie­ rim ex juris praescripto aut ex probatis constitutionibus succedunt in regimine; pro suis vero subditis Superiores majores in Religionibus clericalibus exemplis (can. 198, § 1). Nomine autem Ordinarii loci, seu locorum, veniunt omnes recensiti, exceptis Superioribus religiosis (i6., § 2). r) Nomine Superiorum majorum in Religionibus veniunt : Abbas Primas, Abbas Superior Congregationis monasticae, Abbas monasterii sui juris, licet ad monasticam Congregationem pertinentis, supremus Religionis Moderator, Superior provincialis, eorumdem vicarii aliique ad instar Provincialium pote­ statem habentes (can. 488, 8°). His de jurisdictione praemissis, loquamur : 1° de auctore legis ecclesiasticae ; 2° de auctore legis civilis. § 1. De auctore legis ecclesiasticae. 139. - Pri>cipia. I. Papa potest ferre leges pro toto orbe Chri­ stiano. De fide est enim Romanum Pontificem habere exjuro divuio in Ecclesia jurisdictionem supremam, universalem et immediatam. Est totius Ecclesiae caput, omnium Christianorum Pater et Doc­ tor. et ipsi, in B. Petro, pascendi, regendi et gubernandi universalem Ecclesiam a D. N. .1. Ghr. plena potestas tradita est. » Ita, post Flo­ rentinum, Concilium Vaticanum (Sess. 4, c. 3) et novus Codex, (can. 218). 140. — Romanus Pontifex ordinarie condit et promulgat sua Cap. I. — De legum hum. institutione. Decreta per Romanas Congregationes dum est : 81 Hoc autem, breviter notan­ 1° Rom. Congregationum Decreta, si excipias legum declarat iones comprehen­ sivas (cfr. infra n. 1G8), non acquirere juris robur, nisi suprema S. Pontificis confirmatio et promulgationis jussio accesserint. Confirmatur aperte in novo Codice, can. 244, § 1 (vide et can. 17, § 2), quod ideo valet etiam pro Decret is a S. C. Rituum publicatis. Vide etiam dicenda n. 109. 2° Curia Romana constat S. Congregationibus, Tribunalibus et Officiis. S. Congregationes numero sunt undecim, videlicet : Congregatio S. Officii, Congr. Consistorialis, Congr. de disciplina sacramentorum, Congr. Concilii, Congr. negotiis Religiosorum praeposita, Congr. de Propaganda Fide, Congr. S. Rituum, Congr. Caeremonialis, Congr. pro Negotiis extraordinariis, Congr. de Seminariis et Universitatibus studiorum, et denique Congr. pro Ecclesia orientaliB. 3° Sede vacante, S. Collegium et Curia solis gaudent facultatibus ordinariis, quibus tamen uti nequeunt in casibus gravioris momenti, nisi ex commissione S. Collegii. Aliae vero facultates, v. gr. facultates speciales, vel illae ante quas verbum cum SSm0 fieri debet, non remanent. Ita statuit Constit. Vacante Sede Apostolica Pii X, quam confirmat can. 241 novi Codicis. 1 11. — II. Episcopus, modo sit canonice institutus et canonicam possessionem suae Sedis ceperit, potest ferre leges pro sua dioecesi. Dissident quidem Doctores de hujus potestatis origine, nec Tridentinum voluit controversiam dirimere. Alii cum Vasquez contendebant eam a Christo immediate ad Episcopum derivari ; alii vero cum S. Thoma et S. Antonino dicebant eam derivari solum mediate, et communicari a Summo Pontifice. Hodie multo communior evasit secunda sententia. Ipse Pius VI, in Brevi ad Episc. Motulen. 16 Sept. 1788, asserit : dignitatem episcopalem quoad ordinem immediate esse a Deo. et quoad jurisdictionem ab Apostolica Sede ». Novus autem Codex (can. 329,335) haec statuit : <> Episcopi sunt Aposto­ lorum successores atque ex divina institutione peculiaribus ecclesiis praefici­ untur, tpias cum potestate ordinaria regunt sub auctoritate Rom. Pontificis. .Ius ipsis et officium est gubernandi dioecesim... cum potestate legislativa, judiciaria, coacliva ad normam ss. canonum exercenda. » 142. — Quoad Episcoporum ordinationes seu statuta, quatenus ex legifera potestate ortum ducunt, de se robur ligandi obtinent etiamsi extra synodum et non audito ÇâjâLuhlcondantur. Dicitur enim can. 362 : « Unicus est in synodo legislator Episcopus, ceteris votum tantum consullalivum habentibus. Unus ipse subscribit synodalibus constitutionibus ; quae si in synodo promulgantur, eo ipso obligare incipiunt, nisi aliud expresse caveatur. » &Archiepiscopi ct Patriarchae leges ferre nequeunt in diocesibus suffraganeis, nisi ex consuetudine id habeant. Possunt tamen lites ex eis ad se delatas dirimere (cfr. can. 274, 7° et 8°). 1 Praesertim quoad decisiones ad doctrinam perlinentes, potestas legifera SS. CC. ad st rui et vindicari debet. Ita Pius IX, die 21 Dec. 1863 (J)enz.tn. 1537). Cfr. Epistolam Leonis XIII I Jun. 1889 (A. S. S., 21, p. 709). — Can. 7 statuit : nomine S. Sedis generaliter venire S. Congregationes, Tribunalia et Olilcia romana. — 1 Haec Congregatio constituta fuit die 1 Mali 1917 (A. A. S. IX, p. 529),'De Curia Romana agit Codex (can. 242 seqq.)· Vide Haus, Instil, canonicae (n. 85 seqq.). 82 P. I. — Tr. II. De Legibus. Nihil agere valent Episcopi contra jus commune ; suas vero leges, item leges communes sanctione munire ipsis jure licet (can. 335. § 1,2221). De casu autem speciali dispensationis agemus n. 234, II. 143. — III. Concilia oecumcnica pro tota Ecclesia, plenaria pro natione, provincialia pro tota provincia. leges possunt condere. Ratio est, quia haec Concilia vel auctoritate Pontificia vel sta­ tuente jure congregantur, ut patet ex can. 222 et 281, 291 (vide etiam S. Alph. I, 121). In synodo dioecesana, ut diximus, potestas leges ferendi competii episcopo. 144. — IV. Capitulum cathédrale, sede vacante, gaudet potestate legislative. In locum enim Episcopi succedit (I, 104). Verumtamen cum jurisdictio, in plures divisa, difficulter exerceatur, Concilium Tridentinum jussit., ut, in Ira octo dies a cognita sedis vacatione, Capitulum eligat Vicarium capitularem, in quem omnis jurisdictio,, sive ordinaria, sive a jure delegata, irrevocabiliter transferatur. Can. 432, § 1. 115. - Sede autem vacante, nec Capitulum, nec Vicarius capitularis possunt statuta dioecesana abdere. Can. 435, § 3. Possunt in eis solummodo dispensare, vel eorum suspendere exsecutionem. Episcopali sede vacante, ait Innocen­ tius III (Decret., 1. 3, til. 9, c. i), non debet aliquid innovari. » Idem affirmat canon 436 : «Sede vacante, nihil innovetur. » 146. — V. Gaudent denique potestate legifera personae, quibus a S. Pontifice jurisdictio fori externi communicata est, juxta statuta ac legitimas consuetudines. Ita Praelati, qui jurisdictionem quasi episcopalem obtinent, v. gr. Abbates et Vicarii Apostolici. Item, Praelati regularium, intra limites suae jurisdictionis, veras leges, seu statuta perpetua, condere possunt, sive in Comitiis generalibus Ordinis, sive alio modo, juxta proprias, a S. Sede approbatas, cons­ titutiones (cfr. can. 294, 323, § 1). 117. Parochi non habent fori externi jurisdictionem proprie dictam, i deoque non possunt, ne ad abusus quidem tollendos, leges ferre, poenasve decernere. Hinc si externo et judiciali adjumento ipsis opus est, debent recur­ rere ad Episcopum *. Nec similiter leges proprie dictas (erre possunt Abbatissae, aut Superiorissae monialium. Possunt tamen, pro recta monasterii gubernatione, dare prae­ cepta ; imo ad ea observanda sub gravi obligare (I. 104 : IV, 52). ' Confer Tridentinum. Ses1· - i. c I, de re(. Matrim. — Nec a lege generali Ecclesia nec a lege peculiari dioecesis parochi dispensare valent, nisi quando expresse potestas eisdem, concha e*t ut clari * verbis id explicite enuntiat canon 83 p· .hui- (I 1 q. 95. a 3) requirit ut objectum legis re/igiont congruat, disciplinae conce­ rn n m’ - i. e ut sit proportlonatuxn legi divinae, legi naturs u utili­ tati humanae. Cap. I. — De auctore legis. 85 1° Honestum : quia quaelibet lex debet esse consentanea rectae rationi. Hinc, nec praecipi possunt, quae sunt contra legem divinam, v. gr. duellum: nec prohiberi, quae lege divina praescribuntur, v. gr. religiosa filiorum educa­ tio. In his valet : Obcdire oportet Deo mattis quam hominibus (Act., 5, 25). 2° Justum, i e. tale, quod legislatoris potestatem non excedat. Unde, si legislator fert legem pro personis, quae suo regimini non subjacent, vel circa res, ad (pias sua jurisdictio non se extendit, peccat contra justitiam, saltem legalem, nec talis lex ullam obligationem inducit. Similiter lege civili nihil statui potest, quod sit contra legem ecclesiasticam; nihil lege legislatoris infe­ rioris, quod sit contra legem legislatoris altioris gradus. Sed nec injusta prae­ cipi possunt respectu ad subditos, talia nempe quae in distributione onerum aequalitatem proportionis laedant : v. gr. si pauperes aeque graventur a< divites (vide infra n. 400, 2°). Non autem excederet legislator suam potestatem, si praeciperet vel prohiberet actus externos occultos. Legis enim humanae est dirigere quidquid externum est; quod autem actus (v. gr. haeresis externa) remaneat occultus, hoc fitper accidens. Recte ergo tales actus prohibentur. Lex vero, praecise quia inter justos limites coarctari debet, non se exten­ dit_ad actus praeteritos. Hoc fieri uequit, neque ratione culpae, cum non sit praevaricatio, ubi non est lex ; neque ratione verae poenae, cum haec tantum lata sit in culpae vindiciam ; neque ratione rescissionis actuum nisi in aliquo casu a lege expresso. Hinc illud canonis 10 : « Leges respiciunt futura, non praeterita, nisi nominatim in eis de praeteritis caveatur » (Cfr. S. Alph., \ I, 555 ; Suarez, 1. 3, c. 14, n. 8.) Si tamen lex quasdam inhabilitates constitueret, v. gr. pronuntiando eos, qui hoc vel illud fecerint, esse irregulares, ad matri­ monium contrahendum inhabiles, etc., lex juste ad actus praeteritos se exten­ deret ; quia tunc, non poenam pro culpa praeterita, sed conditionem, seu qua­ litatem pro futuro requisitam constitueret. Idem dicendum, si nova lex anti­ quae legis exsecutionem urgeret, vel legem interpretaretur (Gousset, Cod. civ., a. 2). De actibus autem internis agemus n. 155. 3° Moraliter possibile ; tum quia lex de re impossibili in communitatis ruinam vergeret, tum quia nemo ad impossibilia tenetur. Quare non possunt praecipi actus cujuscumque virtutis, sed solum illi, quos bonum publicum exposcit, et qui ordinariam communitatis facultatem non excedunt. Xe< possunt humana lege omnia vitia prohiberi ; sed solum graviora, a quibus, ut loquitur D. Thomas (1. 2, q. 96, a. 2). possibile est majorem partem multi­ tudinis abstinere, el praecipue quae sunt in nocumentum aliorum, sine quo­ rum prohibitione societas humana conservari non posset. 4° Non nocivum bono communi, imo utile. Etenim legislator non habet jus praecipiendi, nisi ad promovendum bonum commune ; nec potest, absque justa causa, aliquid detrimenti inferre subditorum libertati. 154 Actiis valde ardui atque heroici regulariter praecipi non possunt legibus hurnanis ; hoc enim magis jn ruinam esset quam in aedificationem. Si quis autem libere particulare vitae genus suscepit, huic utique ardua, quae illi vitae generi propria sunt, praecipi possunt : sic praecipitur clausura monialibus, et sacro Ordini initiatis castitas perpetua. Excipiuntur duo casus, in quibus maxime ardua atque heroica humano praecepto omnibus imponi possunt : 1° (aim bonum com­ muni· id exigit. Sic Episcopus tempore pestis praecipere potest 8ô P. I. — Tr. H. De Legibus. presbyteris, etiam non parochis, ut urbem non deserant ; similiter dux militiae militi, ut suam stationem non deserat. Et ratio est, qui bonum commune praevalet bono privato. — 2° Cum alicujus actus omissio cessura esset in Dei aut religionis contemptum (cfr. n. 428 et 483). Ratio est, quia in isto casu res omitti non potest, quin ipsa lex naturae violetur (I, n. 175 ; 11, n. 26). Hinc : a) Si in contemptum vel in laesionem potestatis ecclesiasticae,directe compellaris communicare cum vitando, laborare die festo, cibis vetitis vesci in die jejunii, cum gravi etiam damno tuo renuere debes, nisi possis protestando contemptum et scandalum avertere. Cfr. can. 2205, § 3. — b) Si paterfamilias haereticus, vel impius, filiis suis catholicis diceret : Volo ut die Veneris carnes manducetis, idque in contemptum Papae et Ecclesiae ; filii deberent respon­ dere : Pater, scias nos manducare, quia alios cibos nobis apponere recusas : hoc enim in casu, licet nobis illas edere. ' ' 155. — Actus interni. Nunc solvenda est celebris quaestio circa actus internos, utrum nempe legislator tales praecipere vel prohibere possit. Actus, de quibus sermo est, sunt vel 'pure interni, non ad extra manifestati, vermixti, cum elemento exteriori conjuncti. oJ Triplici modo actus internus actui externo conjungitur : vel tanquam forma constituens actum externum in suo esse morali, v. gr. consensus internus in matrimonio, in contractu ineundo, contritio in confessione annua, etc. ;* vel tonquam causa cum effectu : et sic qui prohibet homicidium, prohibet etiam volun­ tatem occidendi (1, 100 ; 11. Ap., II, 17); vel^anguam complementum actus externi rite perficiendi, v. gr. applicatio Missae, meditationes in secessu insti­ tuendae1 (Lehmk., Cas. Conse., I, n. 85). Hisce positis, censemus legislatorem tam civilem quam eccle­ siasticum, ratione boni communis, posse praecipere actus- internos mixtos. Sic, v. gr. juramentum etiam interne formatum potest exigi a judice; secessus annuales possunt imponi ab Episcopo (A. S. S., vol. 12, p. 609 seqq. et can. 126) ; exercitia spiritualia ante ordina­ tionem in jure praescribuntur (can. 1001). ΛΛ <Λ· 156. — Quoad actus mere internos : 1° Certum est legislatorem civilem hos rpgere non posse. Ratio : Socialis vita, externa reipublicae tranquillitas, quae sunt Statuum fines, neutiquam hoc exi­ gunt ; qudre « de internis non judicat praetor ». 2° Disputatur vero, utrum legislator ecclesiasticus actus mere 1 Volumus tamen notare, non ab omnibus auctoribus istos actus haberi tanquam internos qui conjungantur actui externo. Inde v. gr. Prümmer (I, n. 182), meditationem, applica­ tionem Missae, veluti actus mere internos considerat (vide etiam Kaus, de s. obedientiae virtute et voto, n 101 seQ.). Distinguit cl. \ an Iture (o. c. η. 171) actus mixtos hoc modo : 1· actus internos qui sint causa esse moralis vel juridici actus externi : 2° actus internos qui «onjugmtur actibu * externis tanquam conditiones sine qua non vel ad honestatem actus O· dolor de peccatis in confessione) vel ad effectum specialem (jejunium pro Une deter­ minato) ; r actu * internos qui mere accidcntaliter conjunguntur actibus externis. Ili actus videntur imponi po *sr. 87 Cap. II. — De promulgatione legis. internos imponere possit. Distinguamus oportet inter potestatem legislatori ecclesiastico obvenientem, inquantum regit societatem mere humanam, et inquantum divino-humanae praeest. In primo casu, utitur potestate propria, ordinaria ; in secundo, potestate vicaria, —c ·. Age vero : Legislator ecclesiasticus certo certius actibus mere internis dominari potest : 1° in rebus fideiimponendis (cfr. Billot,de Eccl., II, th. XXII), quin imo in rebus non directe fidem tangentibus sed generali modo ad mores instruendos pertinentibus (pontificiae directiones) ; 2° in judicio sacramentali. ubi etiam intima recognoscere potest ; 3° nonnunquam in exercitio potestatis dominativae, quae in ordinibus religiosis multum valet h Ad hoc reduci potest apposita conditio actus interni ad lucrandas indulgentias. Ordinarie tamen actus mere internus non sufficit, ut dicemus n. 1733 seq. Legislator autem ecclesiasticus, ut legislator humanus, propria auctoritate utens,’, non videtur actus mere internos imponere posse. Haec est sententia /). Thomae (1. 2. q. 91, a. 4), S. Alphonsi (I, n. 100 ; II. Ap. II, 17), Benedicti XIV, Caietani, Suarezii, De Lugo, Salmanticensium, et a pluribus modernis theologis admittitur, * quidquid alii, ut Elbel, Ballerini-Palmieri, Bouquillon, Noldin... in contrarium dicant. Dtenim cum Ecclesia actus mere internos cognoscere non possit, non potest judicialiter illorum exsecutionem urgere, nec punire omissionem ; ergo nec potest eos praecipere vel vetare. Nam de ratione verae societatis est, ut quos imperat actus, eos ipsa per se, ex natura nempe ipsorum actuum, cognos­ cere valeat, etsi nonnumquam, per accidens, a tali cognitione ex causa aliqua extrinseca impediri possit. Cfr. Suarez, de Leg. I.3, c. 13 : Franzelin, de Trad., Th. Nil ; I 'an Hove, o. c. η. 181 sq. ; Merkelbach, I, n. 327. -, r < . 77^-. · - T--' , ! CAPUT II De promulgatione et acceptatione legis. S. Alph., I. 96 ; ed G.. I, p. 72 ; Horn. Ap., II, n. \ ; Suarez, de Leg., I. 3, C. 19 ; 1. 4, c. 16 ; tndiot, Morale surnat. fondam., théor. 75 seqq. ; Bouix, de prine. Jur. can., p. 2, s. 2, e. 6 ; Houquillon, Theol. fund., n. 19 ; Berardi. Theol. mor.. I. 28 : Aerlnye-Damen, I, n. 144 sqq. ; l.ijdsman, Introd. in Jus can. II. n. 205 sqq. ; Van Have., o. c. η. 102 sqq. Lex, ut suam vim obtineat, debet non solum circa aptam mate­ riam versari, sed etiam denuntiari illis a quibus observanda est ; nam quamdiu latet, impleri nequit. — Manifestatur autem per pro­ mulgationem, cui nonnunquam, tanquam complementum per acci­ dens requisitum, acceptatio ex parte subditorum accedat necesse est. 1 Confer de hoc argumento Raus (De s.obed.virtute et voto, n. 104 seq.). — I >ie 3 Mali 191 4 (AjA. S., VI, p. 231), S. C. de Rclig, declaravit : Superiores Religiosos posse suis subditis praecipere, diam in virtute sanctae obedientiae, ut ipsi celebrent secundum intentionem a Constitutionibus vel ab ipsis Superioribus statutam. Marc. /nsL Moral. Alph. T. I. 8 r 88 P. I. — Tr. IL Dp Legibus, Articulus I. De promulgatione legis. 157. — Definitio. Promulgatio est publica legis denuntiatio a legitima auctoritate communitati facta. Dicitur 1° publica, i. c. cum aliqua sollemnitate ; 2° communitati facta ; quia lex per se non respicit nisi communitatem, et non personas particulares, qua tales sed solum ut partes communitatis. Hinc differt a divulgatione, qua nempe legis jam promulgatae notitia ad plures, vel omnes subditos, pervenit; et a publicatione quatenus haec magis sollemnem proclamationem aut recep­ tionem, promulgatione jam facta, designet. IjL 158. — Principia. I. Promulgatio est absolute necessaria, ut lex vim obligandi consequatur. Constat ex ipso codice, can. 8, § 1, ubi legitur quod « leges instituuntur, cum promulgantur. » Lex enim est regula communitati imposita (cfr. n. 110). Hinc infertur : 1° SI quis sciret aliquam legem esse conditam, non teneretur eam servare, nisi postquam esset promulgata. 2° Non obligat lex dubie promulgata, nisi usu jam recepta fuerit. 3°-Qui legis factam promulgatio­ nem invincibiliter ignorat, a culpa coram Deo excusatur ex defectu cognitio­ nis ; non vero ex defectu legis, quae, utpote promulgata, vim obligandi habet. Secus in joro externo, quia notitia legis, saltem post aliquod tempus, per se divulgata praesumitur ; ideoque illi, qui excusationem affert ignorantiae in­ vincibilis, onus illam probandi incumbit. Et ita intelligenda est regula ju­ ris : Ignorantia facti, non juris, excusat (V., n. 4 ; II. Ap. 11,22). 159. — 11. Modus promulgandi leges in variis regionibus varius est, et a legislatoris arbitrio pendet, sive per praeconem fiat, vel publica affixione, vel alio quocumque modo. Ratio est, quia jure naturae nullus modus determinatur ; et, ex natura rei, is sufficit quo legis notitia ad majorem saltem communitatis partem deveniat (1 ,n. 96). Leges episcopales statim a promulgatione obligare incipiunt nisi aliud m ipsis faveatur ; modus autem promulgationis ab ipsomet Episcopo deter­ minatur (cfr. can. 335, §2, 362 ; Bened. XVI. de Syn., 1. 13, c. 4, n. 1). Leges civiles obligant post promulgationem factam, juxta provinciarum consuetudinem. 160. De promulgatione legum pontificiarum. Non unus est modus quo promulgantur leges pontificiae. Etenim : 1° Si agatur p. cons I, n. 182 seqq.; Haus, Instlt. canonicae, n. 36, 48. 165. — Interpretatio legis, late sumpta, est genuina legis expli­ catio, juxta mentem legislatoris. — Sic definita, comprehendit tum inhrprelalionent proprie dictam, tum epikeiani : de quibus in duplici articulo disseremus. Cap. III. — De interpretatione legis. 91 Articulus 1. De interpretatione proprie dicta. 106. — Definitio. Interpretatio, stricte sumpta, est clarior expo­ sitio eorum verborum, quae obscura sunt aut ambigua. Divisio. Interpretatio legis multipliciter distinguitur : 1° Ratione objecti, alia esUlate declarator ia seu late comprehensiva, quae verba in se clara melius declarat ; Sine culpa nullam poenam posse infligi verum r»l. inodu juxta culpam moralem admittatur culpa juridico. — » Contc-r dc hac quaestione llaus, de s. obed. virtute et voto. n. 58 et 12 *. Cap. IV. — Dc obligatione Icgis. lot modo tamen natura inflictae poenae culpam non supponat (ut in excommu­ nicatione), nec bonum reipublicae obligationem in conscientia exigat. — 2° Ex legislatoris declaratione x, si nempe dicat, se nolle aut noluisse obligare con­ scientias- - 3° Ex objecto legis, quod satis innuit Superioris ordinationem magis externam politiam intendere, v. gr. statuta piarum congregationum.— 4° Ex introducta consuetudine ; nam sicut legis obligatio cessare potest totaliter, ita et cessare potest partialiter quoad obligationem conscientiae, spectato com­ muni, et maxime timoratorum, usu. « Hinc leges oppidorum prohibentes sub poena caesionem lignorum sive herbarum, piscationem, venationem, non obli­ gant sub culpa ; sic enim habet consuetudo. » (1, 145.) Idem sentit 5. Alphonsus cum communi de legibus civilibus, quae aleas aliosque ludos prohibent (H. Ap., X, n. 217). Idem sentiunt timorati de legibus in quibus poena exorbitans indi­ catur subeunda pro delictis in se non tam gravibus : adesse enim debet pro­ portio culpam inter et poenam (III, 616). 1S1. — Quaesitum. Quacnam sunt obligationes ejus, qui poenam subire debet ? Oportet distinguere : 1" Si poena est ferendae sententiae, ad nihil tenetur aide sententiam judicis, qui principis mandata promulgabit. 2° Si poena est latae sententiae, sive medicinalis sit sive vindicativa, ipso facto tenet delinquentem, qui delicti sibi sil conscius, et quidem in utroque foro. - Attamen, ante sententiam dcclaraloriam delinquens a poena obser­ vanda excusatur, quoties eam servare sine infamia nequit ; et in foro externo ab eo ejusdem poenae observantiam nemo exigere potest, nisi delictum sit notorium (can. 2232). Cfr. .S’. Alph., IU, n. 665 ; ed. G., II, p. 140 ; Conf. dir., II, 7 ; Vecchiotti, 1. 3, § 65. 3° Si poena est conventionalis (v. gr. inter architectas et domuum possessores) duplex datur sententia, ( na dicit obligationem subeundi poenam stare antesenlenliam, quia sic ab initio omnia ordinata fuere. Altera vult expectari posse sententiam decernentem, quia contrahentes praesumuntur sub hac limita­ tione contraxisse, ita nempe ut ante solutionem omnia juste definiantur. Cum utraque sententia sit probabilis, non cogas renitentes ut ante sententiam quid solvant ; data vero sententia, concedas ut nonnisi tunc quid solvatur quando alter vere petierit 2. Ita S. Alphonsus, I. n. 150. § 3. De obligatione legis irritantis. Suare:, de Letr., I. 5, c. !9 ; De Lugo, dr Jure et Jus!., disp. 22, s. 9, n. 249 ; Reuter, η. 231 ; Van llocc, de leg. cccl. n. 163 sqq. ; Merhelbach, I, n. 352 sqq. 185. Definitio. Lex irritans ea est, quae statuit aliquem actum, Ceteroquin firmum et validum, esse nullum, aut aliquam personam esse inhabilem (cfr. can. 11). Versatur circa vota, juramenta, contractus, beneficia, professionem religio­ sam, matrimonium, absolutionem a censuris, delegationem jurisdictionis, elec­ tionem praelati. Differt autem 1° A lege simpliciter prohibente ; quia haec reddit actum, quem vetat, illicitum quidem, non vero invalidum. Huc spectant verba juris : 1 Modernorum legislatorum asserta, quibus Deum, conscientiam se ignorare praetendunt, legum poenalium numerum utique crescere faciunt. Leges tamen qua· ad bonos mores. Vel ad tuenda civium jura spectant, semper in conscientia obligabunt, ut jam diximus n. 177. —: De ignorantia vel dubio, an et quando a poena per legem edicta excusent, dicemus infra n. 219, ubi agitur de causis a lege excusantibus, deinde etiam n. 1269 et 1273,ubi de censuris sermo occurret. 102 P. I. — Tr. H. De Legibus. Multa fieri prohibentur, quae si jacta fuerint, obtinent roboris firmitatem, (c. 16, de Regular.). — 2° A lege actui non assistente ; quae actum, contractum quem­ dam (v. gr. ludum) nec firmat, nec infirmat, et talem relinquit qualis erat vi juris naturalis ; ideoque judicem tantum ad hoc obligat ut in foro externo illius actus rationem non habeat (Bouquillon, Theol. fund., n. 149). Divisio. Lex irritans multipliciter distinguitur : 1° Ratione rei quae afficitur, alia est directe irritans, quando actum absolute irritum pronuntiat, v. gr. donationem factam incapaci ;yalia indirecte irritans, quando rescindit instrumentum actus non debite factum, id est quando cer­ tam formam, aut sollemnitatem in actu servandam praescribit, ita ut sine tali forma actus non subsistat (cfr. can. 1680, § 1). 2° Ratione obligationis inductae, alia est pure irritans, alia simul prohibens, prout actum vel rescindit tantum, vel simul etiam prohibet (cfr. mox dicenda n. 189). 3° Ratione applicationis, alia est ipso jacto irritans, quando ipso jure nullus declaratur actus, ita ut non requiratur sententia judicis, v. gr. matrimonium clandestinum ; alia ferendae sententiae, quando actus solummodo irritandus pronuntiatur per sententiam judicis, v. gr. contractus minoris in sui ipsius detrimentum initus. 1° Ratione mentis legislatoris, alia est poenalis, quando irritationem assi­ gnat in odium transgressoris, v. gr. irritatio collationis beneficii, ob crimen simoniae : quare si culpa defuit, v. gr. ob metum vel ignorantiam, neque irri­ tatio datur. Alia pure .irritativa, quando non in odium alicujus inducitur, sed ob bonum commune, v. gr. lex irritans contractus, aut testamenta, aut matri­ monia, non servata forma a lege praefixa. Unde haec irritatio dicitur legalis, et obtinet, etiamsi adsit ignorantia invincibilis. Aliquando tamen irritatio est legalis simul et poenalis, v. gr. in impedimento criminis (n. 2036). 186. — Principia. I. Quilibet legislator supremus leges irritantes îerre potest. Ratio est, quia hoc ad bonum commune requiritur ; secus enim fraudes, pericula, aliaque gravia incommoda, a societate humana satis propulsari nequirent. Imo, ad Ecclesiam quod atti­ net. de fide esi, illam a Christo Domino accepisse potestatem hujus­ modi leges ferendi circa sacra, v. gr. circa matrimonii contractum (Salmant., de Leg., c. 2, n. 87). Porro nec de civilis legislatoris potestate ob rationem adductam eSt ambigendum. Haud raro tamen difficile est definire, an in suis prohibitionibus intendat revera uti sua potestate irritandi : hinc opinionum diversitas apud juris interpretes l. Ceterum, quia lex irritans, ut pote odiosa, est strictae interpretat ionis ; ideo ante latam a judice sententiam, in conscientia obligare non censetur, quando a legislatore civili est statuta. Unde in praxi standum est pro possessore, donec sententia judicis aliter statuerit (cfr. n. 1054). 1 Imprimis in rebus ad justitiam pertinentibus, acris etiam nostris temporibus continua­ tur dhcusMO. \ fnixa^r-ch, de Just . n. 324 seqq. — In matrimonialibus tuta est sententia eorum qui dicunL potestatem chilem revera irritare voluisse quaedam inildclium matri­ monia. Cap. IV. — De obligatione legis. 103 187. — 11. Omnis lex, quae praecipit vel permittit fieri irrita­ tionem actus, vim tantum habet post judicis sententiam. Patet ex ipsis terminis. Hinc : 1° Actus, dum non irritatur, permanet naturaliter validus, etiamsi irritatio malitiose impediatur, sive ab auctore actus, sive a judice, sive ab alia quacumque persona. Sic, v. gr., qui bona fide cum minore contraxit, re con­ tracta uti potest, donec per sententiam judicis contractus rescindatur. Pariter, valet et obligat votum, vel juramentum, a religioso rite emissum, quamdiu a Superiore non fuerit irritatum (IV, n. -48). 2° Actu seu contractu per sententiam judicis rescisso uti non licet ; quia, etsi dubitaretur de sensu vel de justitia legis irritationem praecipientis, de potestate tamen judicis, in tali casu, non ambigitur. Quare illi praecipienti certe obtemperandum est (1, n. 99). 188. — 111. Lex, quae certe actum ipso facto irritat, habet vim irritantem ante sententiam, et obligat in conscientia ad alia omnia, quae intrinsece ex irritatione sequuntur. Prima pars per se patet. Altera inde probatur, quod ex tali lege actus nullus est, et consequenter nullum jus confert. Sublato enim fundamento, omnia, quae ipso innituntur, corruunt (Suarez, de Leg., 1. 5, c. 20, n. 13). Qui ergo actum posuit nui litatis vitio infectum, tenetur de damnis et expensis erga partem laesam (can. 1681). Quare si actus ille consistit in acceptatione vel acquisitione alicujus rei, sequitur ex lege obligatio illa re nec utendi nec fruendi, quasi propria esset. Si de matrimonio agitur, non licet ad conjugem accedere, neque alia mari­ talia jura usurpare. Similiter, si agitur de religiosa professione, non licet actus proprios religiosorum ponere. Dicitur autem : Lex, quae certe irritat ; nam in materia civili non semper facile discernitur, utrum lex sit vere irritans an mere prohibens ; et si sit irritans, utrum sit irritans ante, vel solum post sententiam judicis. In his igitur dubita­ tionibus recurrendum est ad regulas, quas supra de interpretandis legibus expo­ suimus (n. 171). Quod si dubium remaneat invincibile, standum est pro posses­ sore. Praeterea in ordine canonico leges irritantes non urgent in dubio juris ; in dubio facti potest Ordinarius in eis dispensare, si agatur de legibus in quibus S. Sedes dispensare soleat, juxta can. 15 Codicis. 18D. - Quaesitum. /1 n lex irritans obliget in conscientia ad actum omittendum ? Affirm., si lex simul initet actum et cum expresse vel tacite prohibeat; secus non. Ratio est, quia obligatio legis aestimari debet ex intentione legis­ latoris.— Hinc, perse loquendo, non peccat, qui actus naturaliter validos con­ ficere tentai, paratus obedire cum judex eos nullos esse declaraverit. Per acci­ dens tamen facile fieri potest ut peccet, si nempe futurum esse praevideat, ut ex sua agendi ratione inimicitiae et gravia damna oriantur (Salmant., de Leg., c. 2, n. 100). M vnc. Insl, Mornl. Alph. T. 9 10 i P. i. — Tr. II. De Legibus. § 4. De Obligatione Legis fundatae in Praesumptione. Codex juri * can. 21. 1825 seqq. ; S. Alph. L i 00 Quaero etiam hic. 150 ; Suarez, de Leg. Ill, c. 23 ; V, c. 24 ; Ferraris, VI, vox : praesumptio; Prtimmer. I, 216 : Vermeersch-Creusen, EpiiDfnr i 68 ; Mqroto i n. 211 sq. 190. — Definitio L Lex dicitur fundari in praesumptione, quan­ do prudenter supponit aliquid propter quod fertur. Praesumptio autem hic significat : l^ersuasip (le aliqua re tanquam realiter exsis­ tente, ex validis indiciis desumpta 2. Itaque lex fundata in prae­ sumptione, definiri potest : Lex praecipiens vel vetans aliquid, propter certam circumstantiam, quam cum re connexam legitimo supponit legislator. Quod legislatoris suppositum si non subsistat, lex fundatur in praesumptione falsa. Divisio. Potest lex fundari in praesumptione, duplici modo : 1° In praesumptione jacti, (piando nempe ex probabili judicio supponit cul­ pam, negligentiain, vel aliud facium in particulari reipsa exsistere, v. gr. lex praecipiens obedire sententiae judicis, supponit eam esse justam. — 2° In praesumptione communis periculi (quae et juris appellatur), quando cum certa scientia supponit ex tali operandi modo communiter sequi damnum, fraudem, incommodum grave ; tametsi forte non in omni casu particulari interveniat, v. gr. lex requirens proclamationes bannorum, sollemnitates testamentorum, lex Indicis quoad libros nocuae lectionis, etc. 191. — Principia. 1. Lex fundata in praesumptione facti per se non obligat in conscientia, nisi factum exstet. Ratio est, quia, defi­ ciente veritate facti, lex caret omni fundamento. Inde axioma : Praesumptio cedit veritati. — Diximus per se ; narn fieri potest, ut propter bonum publicum obliget, v. gr. ad non turbandum ordi­ nem. ad avertendum scandalum (I, 100,150 ; III, 927). llmc : 1° « Si in judicio false probatum fuerit tuum animal intulisse damnum, tunc non teneris solvere poenam ; et lata sententia ut solvas, licet externe, ut vitetur scandalum, tenearis solvere, tamen potes occulte libi compensationem facere. » 2° Idem valet pro haeredibus, qui, ob neglectum inventarium, debita defuncti solvendo, multantur ultra bona haereditaria cum reapse credita exce­ dunt haereditatem. » (II. Ap., II, 26.) 192. — II. Lex fundata in praesumptione juris semper obligat in conscientia, tametsi in casu particulari nullum subsit periculum. Constat ex can. 21 et ratio est, quia praesumptio legis non est falsa, ideoque lex non caret fundamento ligandi. Causa enim cur lata sit, * Quae hic de lege dicuntur, etiam ad judicis -ententias applicata volumus. __’ Codev pi!i> i anontcl Vane tradit definitionem in libro IV de proceribus (can. 18*25) · Praesump­ tio est r< i lucertae probabilis conjectura ex circumstantiis cum re vel facto fremienter connexis, ut addit cl. Marolo (I, n. *211). 1 Cap. IV. — De obligatione legis. 105 semper subsistit, cum supponat communiter dari periculum ; quod verissimum, est, quamvis in casu particulari non subsit. Deinde, cessante legis line in particulari, non hoc ipso cessat lex, ut habet communis sententia (cfr. n. 257). Adde quod bonum commune vetat ne detur exceptio, cum secus mala non cerlo averterentur, nec praesertim periculum hallucinationis a subditis exclu­ deretur (I, 199 ; ed. G., I, p. 178). In his legibus ergo, judicium iit foro poli (i. e. conscientiae) idem esse debet ac in foro fori (Lugo, de Jusi., disp. 13,n.6'2). Itaque teneris a prohibitorum librorum lectione abstinere, etiamsi nullum libi ex istiusmodi lectione perversionis periculum immineat ‘. Hem, teneris solvere mullam, ad quam condemnatus es propter damnum, quod pecus tuum revera intulit ; licet damnum sine culpa tua illatum fuisset. Finis enim legis est, non solum punire culpam, sed etiam reddere homines cautiores. Ante sententiam tamen non teneris, si lex est mere poenalis ; vel si dubitas, utrum ipsa in praesumptione juris, an facti fundetur ; utrum sil irritans ipso facto, an irritanda per judicem, etc.— Halio patet ex dictis in £ praecedenti. Articulus IL Ad quosnam se extendat obligatio legis. Si quaerimus : ad quos lex se extendat, non intendimus de lege naturali loqui. Evidens est enim omnes homines, ex eo quod exsistant, juri naturae esse subjectos, et ideo nefas esse diximus, quemquam ad tales actus inducere, quos lex naturae reprobat (cfr. n. 124). Hic de lege lanium positiva, praesertim humana, sermonem instituimus. Vix opus erit adjungere, ea quae de loge dicentur, non ad amussim valere de praecepto. Praeceptum enim, cum pro persona sit latum, subditum ubique comitatur, et ubique eum attingit : ossibus enim eius haeret. Ilis paucis praemissis, statuimus : 193. — Principium generale. Obligatione legis positivae attin­ gitur omnis homo, qui usum rationis adeptus, et in communita­ tem seu societatem cooptatus, jurisdictioni legislatoris proprie et omnimode subjacet. Dicitur 1° Omnis homo qui usum rationis adeptus ; quia lex est regula dirigens actiones humanas juxta voluntatem legislatoris. Atqui, omnis qui usum rationis adeptus est, isque solus, legem cognoscere, ab eaque humano modo dirigi potest. Ergo. 2° lu commun i talem seu societatem cooptatus ; et ratio est, quia lex fertur immediate pro communitate. Ergo, sicut neminem com­ munitati seu societati extraneum obligare potest ; ita obligat uni­ versos, qui in eam cooptati sunt ob aliquem titulum, ex quo coop1 Vide tam* n quae habet S. Doctor (de Prohib. libr., c. V, n. 2 ; ed. G., I. p. 28G), permit­ tens iit ex eplkcla, in casu particulari et occurrente neces*itate, aliquis doctus, ad haereticum e proprio refutandum, Ipsius librum prohibitum legat ; addens. ■ si non pateat recursus ad Romam vel ad proprium episcopum >. P. 1. — T. II. De Legibus. I Ού latio consequitur : nempe — ob titulum baptismi, ex quo conse­ quitur cooptatio seu ingressus in societatem omni ex parte univer­ salem,i.e. in Ecclesiam catholicam;— ob titulum nativitatis, adep­ tionis juris civitatis, domicilii aut quasi-domicilii, ex quo conse­ quitur cooptatio seu ingressus in aliquam societatem localem : puta in regnum, in dioecesim ; — postremo ob titulum purae electionis (a societate tamen acceptae), ex quo consequitur cooptatio seu ingres­ sus in aliquam societatem particularem, puta in Ordinem religio­ sum. 3° Jurisdictioni legislatoris proprie et omnimode subjacet. a) Dicimus : proprie : et ratio est, quia legislator iis solis leges imponere potest, qui vere sibi subjiciuntur. Atque hinc est cur ipse, tametsi sit commu­ nitatis membrum, legibus tamen quas fert pro ea. non subjaceat sicut ceteri; hinc etiam est, cur peregrini non teneantur omnibus legibus particularibus alicujus loci. Sunt quidem in territorio sed non de territorio,quae ultima condi­ tio absolute requiritur ut quis proprie * legislatori subjaceat, ut dicetur infra n. 206. I>) Additur : omnimode, quia respectu ad materiam, in qua aliquis non est subditus, nulla lege adstringi potest (sic regulares non tenentur omnibus legi­ bus Episcopi) ; respectu vero territorii, in quod subditus se confert, non semper tenetur ad legem. Sic qui ex dioecesi egrediuntur, remanent Episcopo subditi, et tamen ipsius legibus non vinciuntur. . · 1 His in genere dictis, inquirendum est in specie : in quantum, ob defectum rationis, pueri aliique rationis usu carentes legibus non teneantur ; deinde in quantum, ob defectum subjectionis non teneantur infideles atque, haeretici legibus Ecclesiae ; clerici legibus civilibus ; peregrini legibus localibus : et postremo ipse legislator suis propriis legibus. Hinc quinque paragraphe. § 1. De pueris aliisque usu rationis carentibus. 191. — Principia. I. Qui non habent nisi habitum rationis, non tenentur legibus positivis. Can. 12. Ratio patet ex praedictis, quia humano modo dirigi nequeunt. Licet ergo eis carnem edere die veti­ to, sacrum omittere diebus festivis, etc. llabilualiter amentes, licet quandoque lucida intervalla habeant, vel in certis quibusdam ratiocinationibus vel actibus sani videantur, delicti tamen incapaces praesumuntur. Can. 2201, § 2. 195. — II. Pueri, ratione utentes, subjacent legibus positivis quoad Confessionem et Communionem paschalem. Constat ex can. 859 et ex decreto Quam singulari, diei 8 Augusti 1910 (A. zl. S., II, p. 582), quibus omnia ad normam Concilii Lateranensis reducuntur. Cap. IV, — De obligatione legis. 107 It pueri his legibus subjaceant, non requiritur ut septennium de facto atti­ gerint ; sufficit ut ratione utantur (can. 859, § 1 et 90G). Secundum I). Thomam (3, q. 80, a. 9, ad 3), sufficit pro communione ut incipiant aliqualem usum rationis habere... ut possint devotionem concipere hujus sacramenti. Sed can. 854, § 3 exigit extra mortis periculum pleniorem cognitionem doctrinae Chris­ tianae. Quoad praeceptam confessionis, usus rationis, de quo can. 906, ille est qui hucusque requirebatur communiter (vide n. 1573, 2° et 1685). III. Pueri ratione utentes solummodo post septennium subjacent legibus mere ecclesiasticis (nisi expresse aliter statuatur in jure), et post pubertatem ecclesiasticis poenis. Prima pars constat ex can. 12. Unde recte S. Poenitentiaria, die 15 Martii 1837, edixit : « Pueros, post septennium, teneri obser­ vare qualitatem ciborum ab Ecclesia praescripLorum b » Secunda pars nititur ratione, quod omnis censura praesupponit contumaciam et dolum ex parte puniendi, quae crimina nonnisi in puberibus communiter adesse censentur. Confirmatur can. 2230, in quo dicitur : impuberes excusari a poenis latae sententiae. Excu­ santur igitur, ex can. 88, § 2, pueri qui 14um, puellae quae 12um aetatis annum nondum compleverunt. Diximus : pueros ratione utentes, post septennium obligari. Haec obligatio etiam adslrui debet, si de aliquo puero, qui septennis est, dubitatur utrum rationis usum sit adeptus ; praesumitur enim rationis usum adesse. 0’. Alph., ill, n. 270 ; ed. G., 1, p. 550 ; Lehmkuhl, I, n. 230. Consonat canon 88, § 3. Quid autem, si pueri ante septennium rationis fiant compotes ? Resp. Ex can. 12 supra cit., legibus mere ecclesiasticis non tenentur. Excipe, si aliud in Codice expresse caveatur, ut fit pro communione et confessione annua. « Legislator, ait enim recte 1). Thomas, attendit id quod communiter habetur, et in pluribus accidit. » (2. 2. q. 147, a. 4.) 196.— IV. Ebrii, et ad tempus delirantes, legibus positivis manent subjecti. Ratio, quia lex quae eos, cum ad rationis usum pervene­ runt, attigit, vim suam in illos, utpote ratione adhuc liabitualiter gaudentes, retinere perseverat (cfr. can. 2201, § 3-4, 2229, §3, 2°). Unde, si tempore ebrietatis aut delirii aliquid lege positiva prohibitum agunt (v. gr. si cibis velitis utuntur), legem materialiter violant ; tametsi, ob defectum actualis cognitionis, a peccato formali excusentur. « Aliud (enim) est ad legem non teneri, sicut ad leges non tenentur pueri, amentes ; aliud a lege excusari, sicut excusantur ebrii, ignorantes, dormientes. Hinc est peccatum, praebere carnes in die vetito secundis non vero primis ; sicut etiam peccatum est, inci­ tare omnes istos ad aliquid malum jure naturae.» (I,n. 153,155; ed. G., l,p. 131.) 1 Lex tamen jejunii adstringit cos tantum Qtii 21uM aetatis annum expleverunt, ut dice­ mus n. 1220, 4°. 108 P. I. — Tr. II. De Legibus. § 2. De infidelibus et haereticis. Baptismale, ail canon 87, homo constituitur in Ecclesia Christi persona cum omnibus Christianorum... officiis. » (Cfr. etiam can. · 12.) Ilaque : 197. — Principia. I. Infideles, judaei et catechumeni, non tenen­ tur Ecclesiae legibus. Unde, secluso scandalo et legis contemptu, vel publica festivae quietis perturbatione, non est illicitum eisdem praebere carnes diebus abstinentiae, imponere opera servilia diebus festis, etc. Ipsi vero tenentur legem Evangelicam amplecti et baptismum suscipere, statim ac de fide nostra sufficienter fuerint instructi. Imo, etsi ad fidem am­ plectendam cogi nequeant, adigi tamen possunt ad audiendam fidei expositio­ nem (I, 154, 2o ; II, 18 ; III, 272). 198. — II. Haeretici, apostatae, schismatici et ex eo mm unicati, per se Ecclesiae legibus tenentur. Hi enim, quamvis rebelles sint, sub Ecclesiae tamen ditione semper esse perseverant (cfr. can. 87, 12, 13. § l). Idem dicendum est de haereticis, de quorum baptismi validitate dubitatur ; nam in foro externo standum est pro valore actus (cfr. dicta n. 53). Dictum est per se : 1° quia mulli haeretici nesciunt, tametsi obligationem in Ecclesiae gremium redeundi cognoscant, se Ecclesiae legibus teneri : unde facile propter ignorantiam excusantur ; 2° quia saepe adsunt circumstantiae, propter quas censendum est Ecclesiam nolle universis suis legibus haereticos obligare, eo quod earum observatio magna ipsis incommoda inferret. Atque haec Ecclesiae voluntas, facilius praesumenda est respectu diarum legum quae directo ad sanctificationem animarum tendunt, ut sunt leges jejunii, festorum. In his enim Ecclesia mitius agit, ne multiplicentur peccata. Secus, respectu legum quae ad compescendos abusus et ad ordinem publicum tuendum latae sunt. v. gr. circa matrimonii impedimenta,excipe tamen si agatur de catholica matrimonii forma servanda, ut ex canone 1099, §2 constat (cfr. etiam n.2069). ξ 3. De religiosis et clericis. Inferior, etsi legislator, nihil potest contra legem Superioris ; ex hoc autem axiomate, quod toti materiae praeesl, plura sequuntur : 199. Prix opi \ I. Religiosi ab episcopali jurisdictione exempti, Episcopi legibus non tenentur, etiamsi in ejus territorio degant. Ratio est. quia per exemptionem, statim ac requisitas conditiones expleverint, ejus jurisdictioni non amplius subjiciuntur. Excipe casus ab ipso jure expressos; Sic, 'v gr., ( Irdinariorum leges, ad < ale< lusticam populi institutionem spectantes, etiam religiosos exemptos obligant, quoties non exemptos docent (can. 1336, 1315), Cap. IV. - De obligatione legis. 109 200. — II. Clerici et religiosi tenentur legibus civilibus, quatenus hae leges immunitati ecclesiasticae adhuc vigenti non repugnant. Halio exceptionis est, quia leges, quae immunitates violant, injus­ tae sunt, eo quod civilis legislatoris potestatem praetergrediantur (cfr. can. 120 seqq. 614). Ceteris autem legibus clerici adstringuntur quoad vim directi vam, quia et ipsi sunt politicae communitatis membra. \ec vero, quoad has ipsas leges, legislator civilis vim coactivam in clericos exercere valet, quia el hoc exercitio ecclesiastica immunitas violaretur. Dictum est 1° Quatenus non repugnant immunitati. Haec autem du­ plex est : personalis et localis1, ut fusius explicabitur n. 582et 2234. — 2° Adhuc vigenti : Ecclesia enim, vel expresse, v. gr. per Concordatum vel tacite, juris exercitio, quoad hanc illamve immunitatem, pro bono pacis, renuntiare potest. Quare inspiciuntur Concordala S. Sedis cum variis regnis. Tacita vero renun­ tiatio non est facile praesumenda ; quia, queis innixa praesumitur, illa commu­ niter non sponte fiunt, sed invite (Lessius, de Just., 1. 2, c. 33, dub. 3). 201. — Quaesitum. Quomodo se gerere debent clerici vel etiam laid, ne jus immunitatis laedere videantur, cum leges quae eidem obsistunt, ipsis observandae proponuntur ? 1° In genere, contra istiusmodi leges protestandum est, quotiescumque, omissa protestatione, scandalum timendum esset. Vi deinde ita cedendum est, ut non apertae provocentur violen­ tiae, quae non inserviunt nisi ad multiplicandas injurias Ecclesiae inferendas. 2° In specie,proceres Ecclesiae et etiam supremi religiosorum Su­ periores, si apud judicem laicum conveniri debeant, veniam S. Pon­ tificis expetant oportet. Ceteri, privilegio fori gaudentes, veniam Ordinarii loci, in quo causa peragitur, exquirere debent. Quodsi ab eo, qui nullam veniam praehabuerit, conveniantur, possunt ad majora mala vitanda compatere, certiorato tamen Superiore, a quo venia obtenta non fuit (can. 120, § 3). Episcopus suo muneri satis abunde facturum se «rodat, si curet ne prin­ ceps saccularis sibi unquam arroget jus sacrorum, vel eam immunitatis pariem invadat, quae hactenus perseverat intacta. Bened. ΛΊ V, de Syn., 1. 9, n. 12. § 4. De advenis, peregrinis et vagis. Codex jur. can. 91 seqq. ; Schmalzgruebor, I. 2, lit. 2, n. 16, 19 ; Wcrnez, 1\. n. 177; Feije, n. 2U4 ; //ucceroni, I, n. 198 ; Vermeersch-CreiMen, Epitome, 1, n. 82 sqq. ; Aerlnytbamen, I. n. 149 sqq. ; Ferrcre *, Instit. can. (2 cd. hlspan. v. pr, lai.) I, n. 159 sqq. 202. — Iit melius principia statuenda capiantur, dandae sunt notiones de sensu verborum « advenae, peregrini, vagi », de domi1 Olim dabatur immunitas realis, i. c. exemptio bonorum Ecclesiae a tributis per legem civilem impositis. De lib silet novus Codex. P. I. — Tr. II. De Legibus. 110 cilio et quasi domicilio, et deinde indicandum est etiam cuinam subjiciantur omnes praedicti. 203. — I. Sensu latiori, vocabula advenae, peregrini, vagi, pro­ miscue quoslibet alienigenas designant. Sensu stricto, persona dicitur incola, in loco ubi domicilium. advena in loco ubi quasi-domicilium habet. Peregrinus est ille, qui habens alicubi domicilium aut quasi-domicilium, in alio loco accidentai i ter (quamvis non paucis tantum diebus) manet, v. gr. ad visitandum amicum, nec animum habet ibi commorandi. dicitur, qui nullibi domicilium aut quasi-domicilium habet, sed de uno in alium locum se transfert (cfr. can. 91). 1'icri potest ut quis pro momento vagus dici debeat, cum nempe domicilium vetus reliquit, et nondum ne quasi-domicilium quidem acquisivit, v. gr. si quis ex Europa in Americae regiones migraret. II. Domicilium est commoratio in aliqua paroecia autquasiparoe­ cia vel cum intentione perpetuo ibi manendi, nisi quid inde avocet vel protracta ad decennium completum. 1'1 acquiratur, duo simul adsint necesse est : 1° ut quis incipiat alicubi commorari, et 2° ut habeat intentionem perpetuo ibi manendi ; nisi tamen simpliciter per 10 annos lactum commorationis protrahatur, tunc enim non opus est intentione perpetuo manendi (c. 92, § 1). Si de tali intentione non constet, dijudicatur in foro externo hunc animum adesse aut adfuisse per translationem majoris partis bonorum, vel per domus emptionem aut aedificationem, vel per juramenti assertionem (.1. I. Λ., |\, p. 328. 676 seqq.). Ll amittatur domicilium, requiritur ut duo supradicta simul desint. Nec solus discessus, nec solus animus non manendi inducunt domicilii amissionem. Can. 95. Dantur tamen personae, quae etsi discedant cum animo non revertendi, prius domicilium non perdunt. Etenim, praeter domicilium quod modo descripsimus, quod voluntarium vocant, datur domicilium legale, quod necessario quis acqui­ rit ex dispositione legis Illud revera determinatur pro uxoribus, quae acqui­ runt domicilium maritis, illudque post mortem mariti retinent, donec aliud a< qui»iverint pro pupillis el am> ntibus, qui domicilium tutorum aut curatorum oblinent : pro filu>, quorum, donec sui juris fiant, idem est domicilium ac parentum, idemque remanet, diam post majorcnnilatem, donec aliud acquisi■ Hujusmodi domicilium dicitur .· ir·,· · ·<ιΙ«·. Datur quoque domicilium ciioecesanum, -t * qui ia di d ' ·· in.ifu «postolico, pi.« i· dura apostOlica (noli autem ui paroecia vel qu i'i-paroecia) commoretur vel cum animo ibi perpetuo manendi. vel per decennium.__ Ut luhm statut possit, ad quamnam par.... tam talis vd talis domus pertineat, attendatur a i port un principalem, quae u immutatur ita ut -it m altera paroecia, nihilominus remanet * pnu dOHHrihum. \ ι«1<· IVowler . * <’ >rnnv n! in Decretum V·· lenwrt, p. 103 ; 1 \ ,s III l’ ' l! ‘ Thiol. p. Ti >. — « <'fr l. .1. - \ f V. P. cuin asilur de côn\e- marito» Cap. IV. — De obligatione legis. ill verint, priore relicto. .S’/c/ex cim/is cujus dispositiones circa domicilium legale etiam lex ecclesiastica ratas habet (cfr. can. 93, § 1). Ex quo sequitur omnes, qui domicilium legale habent, non posse alibi aliud verum domicilium aequi» rere, bene vero, quasi-domicilium ‘. Quoad alios, qui domicilium legale non habent, nulla lex ecclesiastica prohibet quominus plura eligant domicilia / I. .S'. A., vol. 15, p. 222), dummodo omnes impleantur conditiones de jure requisitae. Idem concedunt plura jura civilia, v. gr., jus civile Germanicum, §7, dum alia jura civilia, inter quae a Vermeersch-Creusen (Epii. 1, n. 183) citantur Belgicum Gallicum Italicum, id excludunt. III. Quasi-domicilium - quod jura civilia non agnoscunt est commoratio in loco vel simul cum animo per majorem anni partem ibi commorandi 2, vel reapse protracta ad G menses com­ pletos (eç c. 92, § 2). Acquiritur eo ipso quod habitatio cum tali animo incipit, nec requiritur ut quis de facto per longius tempus in loco electo habi­ taverit. Dicit quoque canon 93, § 2 : « Minor infantia egressus, potest quasi-domicilium proprium obtinere, item uxor a viro legitime non separata. » Nota vero : requiri commorationem, nec sufficere ut quis per menses, vel per annos totam diem in officina transigat, vespere ad domum suam vel paternam rediturus. A fortiori, non sufficit ut, itinerantis ad instar, do regione in regio­ nem, de loco in locum migret. Didum est : per majorem anni partem, et sic loquuntur et Codex (can. 92, § 2) et S. Congregationes (S. Officium 7 Junii 1867). Ilis verbis communiter intenditur animus commorandi per sex menses. Qui erge cum intentione illa habitationem incepit, quasi-domicilium in parochia acquisivit, ita ut, quoad leges implendas et sacramenta suscipienda, subjectus fiat legislatoris com­ petentis. Si de animo per majorem anni partem permanendi dubium suboriatur, in joro externo adesse censetur, si diversa dentur indicia indirecta; v. gr. locatio domus pro sex mensibus. Animus directe etiam probari potest per juramentum. In ordine vero ad matrimonium contrahendum declarat Codex, can. 1097, § 1, 2°,commorationem unius mensis sufficere. Itaque Ium- non est amplius quaestio de domicilio vel de quasi-domicilio, nec necesse est ut parochi inquirant de animo in loco per longius anni tempus permanendi. Haec declaratio confirmat praxim in Statibus foederatis Americae sept entr. a Leone All l anno 1886 introductam. Disputant auctores utrum quis habere possit duo quasi-domicilia, el utrum filii quasi-domicilium legale parenturn acquirant (Wouters, op.cit., p. 102seqq.). Quidquid sit de controversia, certum est ex can. 93, § 2 supra memorato, nihil obstare quominus filii sibi quasi-domicilium eligant, ut faciunt mulli famuli vel opifices, studiosi, milites, publici officiales. Quoad infirmos in hospi­ tali receptos si quaestio agitetur de eorum domicilio vel quasi-domicilio, viden­ dum utrum ad breve vel longum tempus, utrum ob morbum incurabilem admit­ tantur, ut verum judicium ferri queat. 1 Exceptio Ht pro uxore legitime a viro separata post sententiam judicis ecclesiastici campe· lenlis (A. A. S. XIV, p, 526 scq.) ; statuit enim can. 93, § 2, Ipsam verum domicilium acqui­ rere posse. — De domicilio autem religiosorum, vide n. 2150. — 1 In Codice, can. 94, § 3r Innuitur dari dloccesana quasi-domicilia. It2 P. I. — Tr. II. Dc Legibus. IV. Subjicitur quisque, ratione domicilii aut quasi-domicilii, suo parocho vel Ordinario. Can. 94, § 1. — Vagorum autem pro­ prius parochus vel Ordinarius est parochus vel Ordinarius luci in quo vagus actu commoratur. //?., §2. Illorum quoque, qui non habent nisi dioecesanum domicilium vel quasi-domicilium, paro­ chus proprius est parochus loci in quo actu commorantur. //>., §3. 2(M. Principia. 1. Advenae et peregrini obligantur, sicut inco­ lae loci, tum legibus juris commnnis, tum legibus quas loci securitas vel commodum vult ab omnibus observari. Hat io primi est, quia omnes communi legislatori subsunt. Kalia secundi, quia bonum commune loci et rectus ordo legem omnibus imponit (1, 156). Cfr. can. 13, § 1, can. 14, § 1, 2-3. Quare, lex localis (praeter necessitatem vitandi scandali) omnes obstringit, si respiciat: a) formam et sollemnitatem contractuum, quia locus regit actum \ ut confusio vitetur (Λ. .S'., vol. 32, p. 363); b) vindictam delicti contra jus commune admissi, quia delinquens sortitur forum ubi deliquit ; <·) res pericu­ losas asportandas, vel directe peregrinorum regimen. Diximus : sicut incolae loci, i. e. nec plus nec minus, cum id rec­ tus ordo requirat. Unde : 1° Alienigenae gaudent privilegiis loci, nec obstringuntur lege juris commu­ nis, si ipsa hoc in loco abrogata sil ; aut si vigeat consuetudo contraria, vel exemptio, v. gr. in monasteriis regularium, vel demum dispensatio, quae non personas, sed ipsum territorium afficiat. 2U Non gaudent privilegiis patriae, quia ipsa per discessum amiserunt. Quare tenentur ad legem communem, v. gr., jejunii aut lest i universalis, quae obser­ vatur in loco quo degunt, vel per quem transeunt. Quo casu valet illud : Si !·<<■/(.' Hornae, romano vivito inore'· si fueris alibi, vivito sicut ibi. Qui tamen legi communi jam semel satisfecit non tenetur iterum satisfacere, si venerit in locum ubi idem praeceptum posterius urget, secluso scandalo 2. Quid autem, si quis, dum in patria jejunant ob vigiliam testi universalis, in loco inotatur ubi jejunium ad sequens sabbatum transfertur, et in patriam ante sabbatum revertitur 7 Alii dicunt eum debere semel jejunare ubilibet moretur, alii censent epikeia uti posse, nec legem ipsi imponi debere, modo non ·χ industria omnia sic ordinaverit (cfr Noldin 1, η. 118 : Lehmkuhl, I, n 236) Nobis probabilius videtur, eum teneri ad implendum semel praecep­ tum jejunii, nempe alternira die ad libitum ■, quia substantia praecepti debet servari juxt a responsum S. L ( vide notam praecedentem el \eitni/s-l)amen, I. n. 150, not i V < opponi potesl numerus 3 § I » an 1 i,quia revera lex diam in eo loco obligat, sed alto die. Λ Hoc tamen u Congres. Concilii, diei 9 februarii ' qtiA< m-< rta Invenitur m \ X s \\I p >-1 Namurcen. et .illarum Quaestio υΓ·»|··>·ιι ■ hat·· erit Xn et qti < do·. tempore Quadragesimae. pereerini teneantur servare tl>-lin>nti.uii .alibati in l< · i-u··! x -1 ■ ial·. ΐ'-υ<Όΐι>η· * . St iis, eadem abstinentia debet ■ rv irt t. na IX ’ Re-ponxto autem datur Teneri ilterutra die a<| libitum, remoto t,'iirn -■ indal· * ■ ' ex animadv -lom· .· m-t ■’ Obstantiam praecepti distingui debere i modo quo ole»vrv andnm esi ·. Cap. IV. — De obligatione legis. I i3 205. — II. Advenae solvuntur legibus patriae,e qua discesserunt ; tenentur vero legibus loci, in quo quasi-domicilium statuunt, statini ac illuc pervenerunt. Ratio primi est, quia lex localis territo­ rium non praetergreditur. Excipe, si earum transgressio in proprio territorio noceat, v. gr. quoad bona quae in patria possidentur. Can. 14, § 1, n. 1. Tunc enim advena per fictipnem juris reputatur moraliter praesens, et act iones vel omissiones censentur fieri in pro­ prio territorio, aut ibi effectum habent ( Bouquillon, Theol. mor., n. 106, 243). — Ratio secundi, quia advenae per quasi-domicilium jam subjiciuntur jurisdictioni Superiorum loci ; ergo etiam legibus tenentur, sicut ipsi incolae (I, 156 ; ed. G., I, p. 136). 206. — 111. Peregrini regulariter immunes sunt a legibus parti­ cularibus tum patriae, tum loci in quo versantur ; vagi a legibus loci, in (pio degunt, non sunt immunes. Ratio primi eadem est ac pro advenis, quia sunt extra territorium legislatoris. Ratio secundi, tum quia leges non obligant nisi subditos, quales non sunt pere­ grini. cum ipsi oh brevem illam moram minime subjiciantur juris­ dictioni Superioris loci ; tum quia non dicitur moraliter commorari in aliquo loco, qui ibi non manet, nec animum manendi habet, per majorem partem anni. Haec sententia, S. \lphonso probabilior, nunc jam certa est ex can. 14, £ 1,2°. Vide S. Doctorein, I. c. (ed. G, 1, p. 135). Tertium in can. 14. § 2 expressis verbis statuitur. Ratio est, quia vagi eum sortiuntur Ordinarium, qui territorium regit in quo actu versantur, ut supra diximus, n. 203, IV. Diximus regulariter : peregrini enim non eximuntur a legibus patriae, qua­ rum transgressio in proprio territorio noceat ; item a legibus Joci in quo versan­ tur, quatenus bono publico consulunt vel actuum sollemnia determinant, ut n. 204 diximus. Tenentur etiam legibus particularibus territorii, si Superior altioris ordinis illas etiam a peregrinis observari vellet, v. gr. ut dicatur oratio imperata Leges autem antiquae, pro peregrinis latae, prohibentes ne in frau­ dem reservationis alienos confessorios adeant, per novum jus sunt abrogatae 'vide can. 900, 3° et di' enda n. 1779).- Haec de legibus territorialibus·, de per­ sonalibus autem legibus et praeceptis dicemus n. 208, 4°. 207. Regula generalis sic paucis exprimi potest : It quis ad legem localem actu obligetur, regulariter necesse est, ut sit in ter­ ritorio et de territorio ; ut gaudeat privilegio locali, requiritur et sufficit, ut sit in territorio. \rctior autem est Vagorum conditio, cum ipsi obligantur ad legem localem, eo quod actu sint in territorio, 208. — 1° Si in luo territorio sit speciale festum, et in alium locum, ubi feslurn non sit, profecturus sis, non teneris ante discessum sacrum audire, modo fi; P. I. — Ί'γ. Π. De Legibus. ante horam ultimae missae (quo tempore praeceptum jam urgeret) extra lo­ cum, ubi viget praeceptum, perveneris. 2° Si in luo territorio sit jejunium, et eodem die pergas ad locum ubi jeju­ nium non est, potes mane jentare, non item carnes edere. Ratio primi est, quia, cum jejunium sit indivisibile, ut pote quod in unica refectione consistit, is jejunare non tenetur cui plures eadem dii· refectiones conceduntur. Ratio secundi, quia abstinentia est divisibilis, et toto tempore servari debet quo quis manet in loco ubi lex obligat. 3° Mane exsistens in loco ubi non est jejunium, potes ibi vesci carnibus, etsi circa meridiem reversurus es in domum, ubi jejunium est ; domi tamen teneris abstinere a carnibus (I. 157). 4° Haec quidem de legibus territorialibus valent. Aliter res se habent, si consideramus leges personales vel praecepta proprie dicta. Dicitur enim can. 14, § i. i° : peregrinos legibus personalibus adslringi etiam extra proprium terri­ torium ; can. 24 : praecepta singulis data, eos quibus dantur ubique urgere ; el can. 2220, § 4 : poena (censura) reum ubique terrarum teneri, etiam resoluto jure Superioris, nisi aliud expresse caveatur. Privilegiis tamen personalibus licebit peregrinis uti ; ipsa enim setpiunlur personam, ut habetur ex can 74. § 5. — De Legislatore. 209. — Legislatorum duplex est genus. — Ali’, enim ut Papa, EpiflCOpus, iu ferendis justis legibus gaudent, positis ponendis, auctoritate absoluta. Alii, ut senatores, deputati et ipse rex in gubernio repraesentativo, unum corpus morale efficiunt, a quo exercetur potestas legislatoria. Ilis praemissis, quoad ipsam obligationem legislatorum respectu legum, haec statuimus : I. In Statibus repraesentativis, legislatores et ipse gubernii praeses, subjiciun­ tur legibus communi consilio el voluntate latis. El ratio est, quia legislator est proprie non persona singularis, sed ipsum corpus morale, quod cuilibet membro superius est. Idem valet de Episcopis, respectu legum quae in Concilio provin­ ciali aut generali statutae fuerunt (can 291, § 2) II. In Ecclesia et in monarchia pura, legislator singularis non tenetur pro­ prie suis legibus, quia nec sibi nec. praedecessoribus suis subditur ; nempe iis non tenetur : 1° nec quoad \ im coactivam, quia nemo a seipso cogit ur, et aliunde repugnat ut Superior ab inferiore judicetur aut puniatur ; 2° nec quoad viin praeceptivam, quia m ino sibimelipsi debet obedienliam. Tenetur tamen quoad vim directivam et indirecte, sicut proc lamat 1er, naturalis, quatenus nempe, ex aequitate quadam, debet se lanquam caput membris conformare, ut habetur ex I). Thoma, I. 2, q. 96, a. 5, ad 3. Sed probabile esi, praeciso scandalo, eum tantum teneri sub levi. Limitatur tamen, si lex lata sit de laxatione prelii, vel de irritatione contrai tus ; tali enim legi tenetur stare etiam princeps, ne laedat justitiam (I, 154 ; 11. Ap., 11, 28) Recte etiam monet Priimtner (I, 192), facile scandala aliaque incommoda oriri, si legislator sine sufficienti ratione propriam legem transgreditur. Sapienter concludit Doctor Angelicus (1. c.) : Unde quan­ tum ad Dei judicium (i. e. in foro conscientiae) princeps non est solutus a lege quantum ad vim directivam ejus: sed debet voluntarius non coactus legem implere. » Cap. IV. — De obligatione legis. 115 Articulus III. Quomodo obligationi legis satisfaciendum sit. In hoc articulo de duobus disserendum est : 1° de modo satisfaciendi legi ; 2° de modo agendi in concursu plurium praeceptorum. § 1. De modo satisfaciendi legi. It obligationi cujuslibet legis satisfiat, requiritur et sufficit posi­ tio vel omissio illius, quod quaelibet lex praecipit aut vetat. 210. — Principia. 1. Logi negativae satisfit per omissionem, etiam involuntariam, actus prohibiti. Ratio est, quia lex negativa solam omissionem actus intendit. Sic aegrotus satisfacit praecepto prohibenti opera servilia diebus festis, tametsi praeceptum ex impotentia servet. Potest tamen fieri, ut illud affective per pravum desiderium violet. 9 211. — II. Legi affirmativae satisfit per positionem operis, fac­ tam humano modo, tempore debito, et cum intentione faciendi opus quod lex praecipit. Ita communiter. Dicimus 1° Per positionem operis. Opus vero per alium praestari potest, si non est personale ; v. gr. donatio ab alio fieri potest. Opus praescriptum lotum poni debet. Si fiat impossibile, distinc­ tionem adhibe, quam dabimus infra n. 224. 2° Factam humano modo, i. c. scienter, voluntarie, rationabiliter. Lex enim, (piae hominibus praecipit, nonnisi actus humanos prae­ cipere potest. Hinc qui, dic festo, ebrius, dormiens, vel omnino coactus, sacro interest, minime satisfacit praecepto <1·· audienda missa, propterea quod non operatur modo humano ; secus vero si ex metu ponit actum praescriptum (i, 165). Excipe, si opus praescriptum sil donatio,, tributorum solutio, quia in his suf­ ficit externa, licet coacta, actionis praestatio. 3° Tempore debito. Sic praeceptum audiendi missam alligitur die­ bus festis, communio tempori paschali ; el in his casibus, circum­ stantia temporis pertinet ad substantiam praecepti (VI, 297; ed. ·, III, p. 273). G. Quod si tempus implendi legem non fuerit determinatum, legi satisfacien­ dum est quam primum commode fieri poterit ; alioquin impletio posset ulterius semper differri et tandem omitti : quod repugnat (quoad tempus determinatum, vide n. 213). 116 P. I. — Tr. 11. De Legibus. Novus autem Codex, quoad tempus, sequentia statuit : a) Pro die 24 horae supputandae sunt a media nocte (excipe ad lucrandas indulgentias). Nomine mensis venit spatium 30, anni vero spatium 365 dierum, nisi dicatur hos sumendos esse proni sunt in calendario (can. 32). b) In supputandis horis diei standum est communi loci usui. Potest tamen quis sequi loci tempus locale (sive verum sive medium), vel legale (regionale1 aut extraordinarium) pro missa et Horis (privatim), pro communione, jejunio el abstinentia (can. 33, § 1). c) Si terminus a quo legis implendae (v. -gr. annus novitiatus) non coïncidât cum initio diei, primus dies ne computetur, et tempus finiatur expleto ultimo die ejusdem numeri. Si vero terminus a quo coïncidât cum initio diei (v. gr. duo vacationum menses a die 15 Augusti), primus dies ad complendam nume­ rationem computetur, el tempus finiatur incipiente ultimo die ejusdem numeri (can. 31, § 3, n. 2 et 3). 'i0 Cum intentione faciendi· opus quod lex praecipit, i. e. intentio debet sic dirigi ad opus, ut tale opus, quoad suum esse specificum, praestetur. Pro diversa enim intentione idem actus opus diversum constituere potest : sic lectio psalmorum potest esse studium vel oratio. S Hinc, praecepto non satisfacit recitans Horas canonicas, sola intentione legendi vel addiscendi ; nec vadens ad sacrum, eo tantum fine ut oculos atque aures pascal, ut cum alio colloquatur, ut exspectet amicum, ut amicum euntem aut redeuntem comitetur (I, 162-165 ; H. Ap.. II. 29). 212. Conclusiones. Itaque 1° Non requiritur intentio legi ^disjaciendi. Halio est, quia praecepta non obligant ad obedientiam formalem, id est ut res praecepta ideo fiat quia praecipitur, sed lanium ad materialem, i. e. ut fiat quod praecipitur. Hinc .S’. Alphonsus (I, 163) ait : Qui alicujus praecepti immemor, illud implevit, v. gr., ignorans esse diem festum, libere tamen interfuit sacro, is satisfecit. Neque, ul quidam volunt, necesse est, ul postea intelligens esse diem festum, velit tunc satisfacere per missam auditam ; quia implevit substantiam actus praecepti. — Is votum, juramentum et poenitentiam sacramentalem vere implet, qui opera promissa vel injuncta exsequitur, etsi non habeat inten­ tionem implendi ; modo tamen non applicet ea pro alia re. Ratio est, quia vota, etc., sunt leges quasi particulares, quas homo sibi vel alteri imponit ; unde tantum obligant ad substantiam actus. » (Cfr. etiam n. 1724, c.) 2° Non requiritur, per se, intentio ini plendi finem a legislatore intent uni, nisi finis praecise per se praecipiatur, juxta vulgatum axioma : Finis praecepti non cadit sub praecepto. Aliis verbis, non « \<1 tempus regionale reducitur id quoque quod zonarium * vocare consueverunt, quoti nempe m congressu Romae habito (an. 189 2) per zonas 15 graduum longitudinis (secundum Greenwich) distributum, in variis regionibus Introductum est, v gr. in Europa media etc Juxta decisionem Comtes Pontificiae diei 10 nov (925 (A. A. s. XVII, p. 582), tempus zonarium sequi (as est In casibus canone 33 $ i expressis. dummodo revera sit «legale * Id 1st legibus publicb'il receptum (cfr Monitoreeeci. 5i. p. 13 et Ram, Insl. can n «84 II). Cap. IV. — De obligatione legis. · 117 requiritur ut opus fiat ex habitu virtutis. Cfr. <$’. Thoni., i. 2, q. 100, a. 9 et 10. Sic, v. gr., praecepto Ecclesiae satisfacit qui diebus statutis jejunat, etsi non sentiat, vel non intendat, sui mortificationem. Qui tamen contra hunc finem ageret (v. gr. iterum seu tertia vice edendo, postquam culpabiliter jam jejunium solverit), veniali ter peccaret, juxta sententiam probabiliorem ; quia contraire fini legis est quaedam inordinatio, quae ab omni culpa non videtur excusari (III, 1030). Quod si finis per se imponatur, tunc, ut palam est, cadit sub praecepto. Quare, si cui praecipiatur ul pro Ecclesiae exaltatione oret, non suf­ ficit simpliciter orare, sed oportet determinatum hunc finem intendere, saltem implicite. 3° Xon requiritur status gratiae aut motivuni caritatis (II. Ap., II, 28). Constat ex propositione 16a Baii a S. Pio V damnata : « Non est vera legis obedientia, quae fit sine caritate. » Excipe, si status gratiae ad praecepti substantiam pertineat, ut in commu­ nione paschali. Interim certum est, requiri caritatem in operante, ul implet io praecepti sit meritoria, iuxla illud (1. Cor., 13) : Si. linguis hominum loquar, etc. (I, 162). 9 4° Imo potest legi satisfieri per operis praescripti impletionem, quamvis actio aliunde sit aliquo peccato vitiata, v. gr. si corrumpatur finis operantis, qui agit ex vana gloria, etc. modo non corrum­ patur actus praescripti substantia, v. gr. sacrilega sit confessio vel communio, ut eruitur• ex prop. 14a ab Alexandro VII damnata Sic ergo satisfacit qui jejunat ex avaritia, audit missam in tali ecclesia, quia facilius inveniet occasionem furandi (I, 162). Lex enim nihil praeter substan­ tiam actus requirit. 5° Implet denique legem, qui opus ponit eo modo quo est prae­ scriptum et expresse intendit se nolle per illud salisjacere, v. gr. qui audit missam ex mera devotione, intendens postea in altera missa satisfacturum. Hat io est : praecepta tantum ad substantiam operis injuncti obligant. Illa ergo posita, non est in potestate operantis ut non satisfaciat, nec. ad quid aliud tenetur (I, 164 ; II. Λρ., II, 29). Sic patet quam magnum discrimen exsistat inter leges a Superiore positas, et ea quae instar legis sibi quisque imponit : v. gr. per votum, per promissionem, donationem, etc. Si quis nempe rosarium ex volo promiserit, non liberatur, si rosarium dicat animo votum non implendi: hic omnia a voluntate promittentis pendent. In legibus autem a Superiore latis, omnia ex voluntate legislatoris dijudicanda sunt, quae non extenditur ultra substantiam (vide Λ’. Alph. IV, n. 176 ; ed. G., II, p. 605). Sane quidem sermo est de lege humana tantum, quia, ul bene notat Lehmkuhl, I, 246, lex naturalis non solum ad operis substantiam, sed etiam ad modum virtutis obligat. Et citat D. Thomam et Suarez. 1 Dixerunt Sylvius, Palmi. G ran. cum Diana, eo * satisfacere praecepto confessionis annuae qui 'Olmn exteriu * sacranicntuin poenitentiae reciperent. lis P. I. — Tr. IL De Legibus. 213. — Quaesitum. Quid autem, si lex non luerit impleta tempore determinato? Respondemus distinguendo ; etenim determinatio temporis facta fuit vel ad finiendam, vel ad sollicitandam seu urgen­ dam obligationem. In priori casu lex (vel votum), elapso tempore, non amplius obligat ; sic, v. gr., qui non jejunavit die vigiliae, peccavit, sed a lege liberatur, quia onus est dici affixum, In posteriori casu, lex urgere pergit : sic non liberatur a com­ municandi obligatione, qui tempore paschali non implevit praeceptum ; qui sacramontalem poenitentiam pro tali tempore impositam neglexit, non deobligatur (III, 220 ; VI, 297 ; IL Ap., XII, 40). Cfr. etiam can. 859, § 4. § 2. De modo agendi in concursu praeceptorum. Quando plura praecepta concurrunt, quaeritur utrum possit ipsis satisfieri per unum actum ; aut saltem eodem tempore, per diversos actus. 211. Principia. I. Per unum actum pluribus simul praeceptis satisfieri potest, si cadant in eamdem materiam, ob eumdein finem. Sic, v. gr., si festum de praecepto incidat in diem dominicam, satis est unum audire sacrum. Qui obligatur ad Horas ratione ordinis et beneficii, nonnisi semel eas recitare tenetur. Et ratio est, quia tunc unico actu totum ponitur, quod per diversas leges praecipitur ; et ideo qui duo praecepta hujusmodi violat, unum solummodo pecca­ tum committit (I, 166 ; H. Ap., II, 31). Excipe : 1° Si agatur de materia justitiae, in qua semper attenditur aequa­ litas rei ad rem ; ideoque quando multiplicatur materia, etiam solutio multi­ plicanda est : v. gr. si ex damno illato debeas centum, et ex emptione etiam centum, semel dando centum non satisfacis, ut palam est. — 2° Λ7 aliud constet de mente praecipientis, si ex usu vel circumstantiis Superior censeatur velle per actus distinctos sui praecepti impletionem. Sic, v. gr., jejunio, ex voto et ex poenitentia sacramental! debito, generatim non satisfit per unum jejunium, quia ex usu alia censetur esse mens confessarii (111, 309). 215. — II. Eodem tempore, per diversos actus, diversis praeceptis satisfieri potest, modo unus actus non impediat alterum. Ratio est, quia generatim, dum res aliqua praecipitur, temporum diver­ sitas non exigitur. Sic, v. gr., licet, eodem tempore, audire missam in festo praeceptam et Horas recitare, vel alias orationes ad quas vx voto aut poenitentia sacramenlali teneris. Sed si confessorius poenilenti praeceperit duas missas audire eodem die, id intelligendum est de missis successive, non eodem tempore, audiendis Talis enim praesumitur esse confessarii intentio, nisi aliud expres­ sum fuerit. Cui vero confessarius praeceperit missam audire singulis per mensem diebus, is satisfacit, cum die dominica unico sacro interfuerit. Rationa­ Cap. V.— De causis toll, oblig. legis. 119 biliter enim praesumitur, confessarium noluisse eodem die ad duas missas obli­ gare, nisi id expresserit (II. Ap., XVI, 57). Si autem poenitens nihil de iis fece­ rit, duplex committeret peccatum, ut animadvertit Lehmkuhl, I, n. 247 in line, ouillendo nempe adimpletionem tertii praecepti Decalogi et poeniten­ tiae sacrament alis. 216. — Quaesitum. Quid agendum in concursu duorum praecep­ torum insociabilium ? Respondemus : ceteris paribus, servandum est majus prae minore, quod tunc obligare desinit. Hinc praevalet : 1° negativum affirmativo ; ideoque non licebit furari, ad subveniendum pauperibus ; 2° naturale positivo, et divinum humano ; itaque omittendum est sacrurn in festo, ne graviter aegrotans deseratur ; 3° lex Supe­ rioris, v. gr. Papae, legi inferioris, v. gr. Episcopi ; 4° lex ecclesiastica civili; 5° innixa virtuti strictiori, v.gr. justitiae, innixae virtuti minus strictae, v. gr. caritati ; unde qui non potest et eleemosynam dare et debitum solvere, tenetur ab eleemosyna abstinere (vide n. 29). Diximus ceteris paribus ; quia semper habenda est ratio aliarum circum­ stantiarum, quae forti! vel ordinem invertere praecipiunt, vel casum mutant. Sic pauperi in extrema necessitate succurrendum est, priusquam debitum solvas creditori non in eadem necessitate versanti, quod tamen ex justitia fieri deberet. Sic etiam moribundo viaticum dari nequit sub specie vini, quamvis hoc ultimum a solo jure ecclesiastico regatur, etc. Cfr. Nouv. Rev. Thiol., vol. 38, p. 149 seqq. CAPUT V Dc causis tollentibus obligationem legis. 217. — Duo discutienda supersunt in hoc capite et in sequenti : horum alterum versatur circa causas, ob quas sola legis obligatio cessat vel suspenditur, manente lege ; alterum circa causas quae ipsam legem tollunt in perpetuum, et pro tota communitate. In primo casu subjectio remanet, in secundo omnino evanescit ; porro in hoc capito de primo casu agemus, in sequenti vero de secundo. Quod attinet ad causas quae legis obligationem, tametsi in gradu inaequali, tollunt, hae admodum quinque numerantur, scilicet :.. l1 Ignorantia, quae obligationem tollit tantum per accidens, excusando nimirum a legis transgressione formali, minime vero ab ejus transgressione materiali. 2a Impotentia, sive physica, sive moralis (seu metus}, quae in casu parti­ culari obligationem omnino tollit ; excusando vel a transgressione materiali, cum legislator censeatur noluisse, jam ab initio, obligationem ad hunc parti­ cularem casum extendere. 3‘ Dispensatio, quae actu positivo legislatoris, induito nempe particulari vel etiam generali, unum vel plures ab obligatione legis eximit, modo tamen non permanenti. Marc. Jnsl. Moral. Alph. T. I. 10 120 P. I. — Tr. II. De Legibus. i Privilegium, quod ab obligatione eximit permanenter vel individuum, vel etiam coetum personarum, et quod idcirco ut amplior vel stabilior dispen­ satio habendum est. 5A Discessus a territorio legislatoris, seu absentia, quae causa non solum excusans, impediens aut eximens dicitur, sed extrahens, quia discedentem tota­ liter e legis dominio extrahit. Do hac ultima causa jam satis disputavimus in capite antecedenti, ubi de peregrinis (n. 206). Restat igitur ut de ceteris, in quatuor separatim articulis, agamus. Articulus 1. De ignorantia legis. De ignorantia adhuc sermo erit, ubi de actibus humanis et peccatis tracta­ bimus. Interim salis est ad rem nostram notare sequentia. 218. — Definitio. Ignorantia definitur defectus scientiae debitae. Alia est invincibilis seu inculpabilis, quae scilicet vinci aut tolli non potest’ quia vel nunquam in mentem venit dubitatio de necessitate rei cognoscendae ; vel, etsi in mentem venerit, cognitio tamen morali diligentia acquiri non potuit. Alia est vincibilis seu culpabilis, quae nimirum, adhibita morali diligentia, superari potuisset (recole dicta n. 16). 219. — Principium. Ignorantia invincibilis excusat ab observan­ tia legis, et simul a reatu tum culpae tum poenae legi adnexae, saltem regulariter. Nemo enim stricte obligari potest ad id. quod non cognoscit nec cognoscere potuit ; et nemo peccat nisi actu volun­ tario. qui cognitionem essentialiter praesupponit. Deinde qui non peccat, regulariter non meretur poenam. Poena enim decer­ nitur in lege propter culpam. Ergo cessante causa, effectus quoque a lege sta­ tutus cessare debet, ut DD. communiter docent (I, 160). Si tamen, in foro externo, poena a judice in materialiter deliquentem dictetur, subeunda est, ut supra (n. 192) dictum est : nonnunquam enim sufficit culpa mere juridica. 220. Quaesitum. In excusetur a poena, qui legem quam transgrcilitur quidem cognoscit, sed ignorat poenam legi adnexam ? Nega­ tivo per se ; quia ratio dictat malum juxta naturam suam esse puniendum. Hinc dicit canon 2202, § 2 : hujusmodi ignorantiam imputabilitatem non tollere. Excipe si poena sit gravissima, exce­ dens meritum criminis. ‘1 In specie vero lia· e omnino tenenda sunt, ad mentem Codicis : 1° A nullis latae sententiae poenis ignorantia dt cl ata sive legis sive solius poenae excu'- d, licet lex contineat verba : praesumpserit, ausus fuerit, scienter, temerarie, consulto, studiose egent - 2.° Si lex hujusmodi verba habet aliave similia quae plenam cognitionem ac deliberationem exigunt, quaelibet imputabilitatis immi­ nutio, sive ex parte intellectus sive ex parte voluntatis, eximit a poenis latae >· nt· ntiae.— 3° Si lex illa v rb i non habeat, ignorantia legis vel solius poe- Cap. V. — De impotentia. 121 nae, si fuerit crassa vel supina, a nulla poena latae sententiae eximit ; si non fuerit crassa vel supina, excusat a medicinalibus (i e. censuris), non autem a vindicativis latae sententiae (can 2229, § 1-3). Articulus II. De impotentia servandi legem. 221. — Impotent ia satisfaciendi obligationi legis duplex est, phy­ sica nempe et moralis. De u traque disseremus. ^Impotentia physica, (piae etiam absoluta appellari solet, lune habetur, cum vires ad legem adimplendam desunt : quo in statu versatur, v. gr. aegrotus, qui in lecto defixus sacro interesse nequit diebus dominicis et festis. — Ad impotentiam absolutam refertur necessitas adimplendi legem superiorem, juxta dicta n. 216. impotentia moralis (seu /netus excusans) habetur, cum lex adim­ pleri non potest. sine periculo gravis damni vel incommodi ; et defini­ tur: difficultas gravis per accidens conjuncta cum adimpletione legis. Dicimus accidens ; nam, ut bene notat Sanchez (Decal., 1. I, c. 18, η. 2), si lex esset, perse, toti communitati nimium dillicilis^seu onerosa, talis causa posset, non solum excusare a lege, Sfid.leg£Dl ipsam tollere, ut explicabitur n. 255 scqq. 222. — Principia, i. Impotentia physica a lege servanda semper excusat. Ratio est, quia « nemo potest ad impossibile obligari »: ut habet 6a regula juris, in Sexto. Unde excusat etiam impotentia, cui antea per peccatum causam, dederis, v. gr. reddendo te jejunio imparem, modo de peccato doleas (I, 176 ; III, 1045). Consonat canon 2205, § 1. 223. — II. Impotentia moralis a loge observanda excusat, si immi­ net damnum in se grave et relative gravius quam neglectus legis. Ratio primi est , quia legislator non censendus est, praetor grava­ men quod legis adimpletioni inhaeret, aliud onus, hocque grave, imponere. Dicimus aliud onus, hocque grave: quia alioquin nulla unquam lex obligaret, eum cujuslibet legis adimpletio cum aliquo incommodo conjungatur (can. 2205, § 2-3). Ratio secundi est, quia ex duobus malis necessariis semper eligendum est minus (I, 175). Gravitas damni a pluribus dependet : 1° a natura. · sic leges negativae gravius damnum requirunt ; 2° a legislatoris intentione qui pro temporum adjunctis mitius agere potest ; 3° ab adjunctis particularibus, quae locum dant epikeiae. In dubio de gravitate damni, excusatio valet, si facium revera exsistat quod vere probabiliter sufficit ad excusandum, ut patet de convalescente qui timet no jejunando morbus augeatur (cfr. n. 248). Quare metus gravis, v. gr. metus amittendi vitam, sanitatem, secluso damno societatis aut religionis,tollit 122 P. I. — Tr. IL De Legibus. obligationem legis humanae, sive ecclesiasticae, sive civilis l. Tollit etiam quan­ doque. tametsi difficilius, obligationem legis divinae positivae, v. gr. legis praecipientis integritatem confessionis ; imo et legis naturalis affirmativae, v. gr de deposito reddendo. II . Λ 224. — III. Impotentia satisfaciendi toti legi de se non tollit obligationem satisfaciendi illi parti, quae adimpleri valet. Constat ex prop. 54α ab Innocentio XI damnata : « Qui non potest recitare Matutinum et Laudes, potest autem reliquas Horas, ad nihilum tenetur ; quia major pars trahit ad se minorem. » Hisce rejicitur sententia Navarri, Dianae, Tamburinii et Caramuelis. Excipe, si lex commode dividi non possit vel soleat, vel si in parte possibili ratio praecepti non remaneat (H. Ap., II, 45). Hinc : 1° Qui non potest jejunare omnibus diebus, tenetur diebus illis, qui­ bus sine gravi incommodo potest. 2° Si quis, carens Breviario, pauca ex Horis inemoritor sciat, ea recitare non tenetur ; secus, si partem notabilem, v. gr. Vesperas aut Completorium, memoria teneat. Ratio est, quia Officium divinum est divisibile, et in parte notabili tantum salvatur ratio praecepti. 3° Qui vovit piam peregrinationem, nec valet totum iter complere, illud inchoare non tenetur ; quia nec finis praecepti obtineri, nec ratio praecepti salvari potest (I, 177 ; III, 225). 225. — Quaesitum. An licet se reddere incapacem adimplendi ali­ quam legem, seu, aliis verbis, an licet apponere vel non tollere causas, quae legis adimpletionem impediunt ? Primum exponetur status quaestionis, deinde respondebitur. a) Aliud est causa eximens, aliud causa impediens. Causa eximens adest quando quis se subtrahit jurisdictioni legis, ita ut ipsa illum jam attingere nequeat. Causa impediens adest, quando quis, a lege vinctus, vel proxime vin­ ciendus, in talem conditionem se conjicit, ut physice vel moraliter legem jam non implere possit. — b) Causae, quae legis adimpletionem impediunt, sunt vel praesentes, vel proximae, vel remotae, prout lex urget eo ipso tempore quo causa ponitur, aut brevi post, aut solum post notabile temporis intervallum.— c) Hujusmodi causae apponi possunt vel directe, vel indirecte ; prout scilicet agens movetur, aut fine subtrahendi se. legis obligationi aut alio fine, prae­ viso tamen impedimento legis servandae. Quibus praemissis, ea sit responsio : 1° Qui ponit causam eximentem, etiamsi fiat intentionaliter et directe, animo obligationem effugiendi, non peccat. Utitur jure suo (1,152 ; 111, 1045 ; ed. G., II, p. 432). 2° Nunquam licet causam impedientem, etsi remotam, directe apponere aut non tollere. Halio, quia quamdiu legi quis subjacet, ’ Htnc «utuil can. 22 >2. «iwatiim a poena obsorvan la excusari in perien’n Infamiae. Vide textum intra n. 1275. 2*. — De dispensatione. 123 non potest velle eam infringere, quin talis voluntas sit ipsius legis violatio. Peccant igitur excommunicati, qui non quaerunt absolutionem, ideo prae­ cise, ne absoluti ad communionem paschalem teneantur ; item illi, qui hac intentione in locum abeunt, ubi tempore paschali communicare non poterunt (111,235; II. Ap., II, 20). 3° Nec licet indirecte apponere, aut non tollere, causam impe­ dientem praesentem aut proximam (quae in moralibus aequiparantur) ; nisi proportionata adsit aliunde justa causa excusans. « Omnis enim lex exposcit, ne sine justa causa impedimentum suae observan­ tiae ponatui >> (II. Ap., 1. c.) ; secus enim actum esset de lege. Justa autem causa est, quae proportionem habet et cum gravitate prae­ cepti, et cum proximitate causae impedientis (vide n. 272, 5°, seq. et Sanchez, Decal., 1. I, c.· 15, η. 4). 4° Probabilius licet, etiam sine ratione speciali, indirecte causam impedientem remotam apponere. Ratio est, quia non censetur legis­ lator velle libertatem adeo coarctare. Esset enim onus nimis grave, si quisque, multo ante obligationem legis, ad stringeretur ad omit­ tenda omnia opera cum illa obligatione insociabilia ( Bucceroni, n. 221). 226. — Corollaria a) Qui lege jam urgente, futurum esse praevidet ut ei postea satisfacere non possit, adimplere tenetur eam, tempore quo potest ; v. gr. si in die festo non potes circa meridiem missam audire, vel Horas diei currentis serius recitare, teneris anticipare, quia praeceptum jam urget. — Secus, si tempus praecepti nondum sit inceptum ; v. gr. non teneris praeve­ nire tempus paschale ad communicandum, nec uti privilegio recitandi Matu­ tinum die praecedenti, ut impicas praeceptum (IV, 155 ; VI, 297). b) Peccat contra praeceptum assistendi sacro, qui oblectationis causa, iter ingreditur sabbato, praevidens fore ut sequenti die dominica missam audire non possit. — Excusatur autem, qui die Jovis iter suscipit ad venandum, aut ob similem causam non urgentem. Ratio discriminis est, quia in priori casu impedimentum censetur proximum, et in posteriori remotum (III, 301). c) Similiter ex his determinari potest, an et quandonam liceat, v. gr. susci­ pere officium, famulatum, etc., in quo quis fit impotens ad festa sanctificanda ; an et quousque liceat sponte laborem exercere, vel opera pietatis suscipere, quibus homo fit impotens ad jejunandum ; et alia hujusmodi. Cfr. n. 1235 et 1238 seqq .* d) Denique ex notionibus hic expositis intelligcre possumus quid significent verba: agere in fraudem legis. Dolus, (seu fraus) est deliberata voluntas violandi legem, ut dicit can. 2200, § 1. Fraude igitur contra legem peccat, qui apponit legi impedimentum (causam impedientem), et quidem in iis circumstantiis ubi lex eum jam tenet, vel impedimentum tale, quod ipsi a lege vetitum est apponere. Sic fraus adest, si homo dives praeter suam conditionem vel consuetudinem 'Vide circa hanc materiam « Casus conscientiae · a Lchmkuhl propositos (n. 97-103); item solutiones datas in « Arni du Clergé » (1906, p. 982 ; 1911, p. 1121) etc. 12 i P. I.— Tr. 11. De Legibus. servilibus vacet ut fatigetur, ne jejunare debeat. Non autem fraudis reus erit, qui uhtur jure quod ei nec a lege nec a praecepto adimitur : v. gr. si quis in aliam dioecesim transii, ubi non viget lex Sacri audiendi, vel ubi adsunt quoad jejunium exceptiones, etiam si hoc faciat eo fine ut a lege eximatur : usus enim juris egrediendi ipsi non interdicitur a lege. Si autem et haec facultas a legis­ latori· legitime tolleretur, adesset fraus contra Superioris voluntatem (D'An­ nibale, P. I, n. 17G ; Gopfert, I, § 13, n. 78). Articulus III. De dispensatione. Coder jur. can. 80 scqq. Alphonsus, I, n. 178 ; ed. G., I. p. 163 ; Suarez, de Leg., 1, 6, c. 18 . Mazzola, de Leg., disp. \ ; Billuarl, Dlss· 5 ; d* Annibale, I. n. 230 ; Wernz, I, n. 120 ; Warolo, I, n. 302 sqq. ; Venneerech-Creuten, I, n. 157 sqq. ; Prûnuner, I, n. 238 sqq. ; ilaud, Inst. can. n. 41 sqq. 227. — Definitio. Dispensatio est relaxatio legis, legitima auc­ toritate ad tempus facta in aliquo casu, quo ceteroquin lex obli­ garet. Dicitur 1° Est legis relaxatio ; qua ratione differt tum ab epikeia, per quam declaratur casum quempiam nunquam in lege fuisse comprehensum ; tum a permissione, per quam solummodo legis violatio non impeditur, v. gr. ad vitandum majus malum ; tum a licentia, qua lex potius adimpletur. Licentia enim est consensus Superioris competentis, sub quo lex ipsa aliquid ad paucos actus agere concedit. Hinc, si Superior v. gr., det moniali licentiam exeundi e clausura, vel faciendi aliquam expensam, non dispensat in lege aut in voto, sed ponit conditionem sine qua ista non licerent ; quia lex, quae prohibet exire et expendere, id non prohibet absolute, sed tantum, ne fiat sine licentia (cfr. •S’. Alph., de Privil., n. 1). Lex de se tendit ad firmitatem, de se ergo non admittit generaliter licentias, eas tamen aliquando praevidet et tolerat. In iis ergo casibus, si absens est Superior, praesumi potest ejus licentia ; dispensatio vero non praesumitur (Lehmkuhl, I, n. 2GG). 2° Legitima auctoritate facta ; quia dispensatio actus jurisdictionis est, adeoque differt, tum ab excusatione ob aliquam causam extrinsecam, tum a cessa­ tione legis, quae dicitur ab intrinseco ; in quibus casibus legis obligatio sine novo legislatoris interventu tollitur, vi nempe voluntatis quam prius habuit in condenda lege. 3° Ad tempus, in aliquo casu ; qua ratione differt tum a privilegio, quod de se potius est perpetuum, et potest esse secundum legem ; tum a derogatione et abrogatione legis, per quas lex relaxatur vel tollitur in perpetuum, pro tota communitate. 228. — Divisio. Dispensatio potest esse : a 1° I alida vel invalida, prout a legis obligatione vere eximit, vel non. '2° Licita vpI illicita, prout cum justa vel sine justa causa obtinetur. 3° SubreptUia vel obreplilia, prout reticetur in petitione aliquid manifestandum, vel e contrario falsum aliquid asseritur (can. 42). 4° Totalis vel partialis, prout a tola lege, vel a parte ejusdem eximit. De dispensatione. 125 5° Expressa vel tacita, prout verbis exprimitur, vel ex aliquo facto deducitur. 6° Libera vel necessaria (seu obligatoria), prout ejus concessio ob justam causam mere congruit, aut vi alicujus tituli debetur (cfr. n. 241). Denegata dispensatione, tametsi injuste, tenetur subditus ad legem, quia haec vigere perseverat ; nisi talis urgeat causa, quae eum per se a lege eximat : v. gr. si urgeret necessitas contrahendi matrimonium omissis denuntiationibus, et Episcopus injuste denegaret dispensationem (I, 179 ; II. Ap., II, 52). His praemissis, paulo fusius disseremus : 1° de polestale dispen­ sandi ; 2° de requisitis ad legitimam dispensationem ; 3° do usu et interpretatione dispensationis ; 4° de ejusdem cessatione. § 1. De potestate dispensandi. O0(| Potestas dispensandi est jurisdiclionalis ; est enim pars juridictionis, seu auctoritatis publicae (S. Thom., 1 2, q. 97, a. 4). Cfr. n. 138. otio. Et sic differt tum a potestate irritandi, quae est tantum dominativa, et com­ petit domino, patri, marito, etc. ; tum a potestate declarandi aliquem a lege exemptum, quae est tantum interpretativa voluntatis legislatoris, et competit v. gr. medico respectu infirmorum, confessario respectu poenitentiam, etc. Divisio. Potestas dispensandi duplex est : 1° ordinaria, quae alicui competit sola ratione officii sui, qualem habet legislator in lege propria, ejusque Superior, aut successor ; — 2° delegata, quae inferiori competit, ex concessione illius qui pollet facultate delegandi aut subdelegandi (cfr. can. 80 et 199). Jurisdictio autem delegata concedi potest : a) a jure, ratione dignitatis, vel muneris quorum conjungitur ; et in hoc casu speciali aliqua ratione insignitur et exercetur jure quasi ordinario 1 ; b) ab homine, i. e. a Superiore, quo in casu dicitur pure delegata. Porro, haec pure delegata potestas datur, sive absolute pro vita, decennio anno, etc., sive ad nutum aut beneplacitum personae vel dignitatis (cfr. n. 138, 3°). Praeterea, conceditur aliquando per modum gratiae, in favorem delegati: quo modo Episcopis dari solent facultates quas vocant quinquennales, vi quarum dispensare valent in plurimis impedimentis matri­ monii 2 ; aliquando per modum commissionis, in favorem certae causae, vel cer­ tae personae, cui dispensatio prodesse debet. Facultas dispensandi per modum commissionis adhuc, dari potest duplici modo ut habetur ex can. 54, videlicet : vel per modum gratiae factae, ut aiunt, 1 Exempla hujus jurisdictionis infra habes, (piando de Episcoporum et parochorum facul· tale dispensandi sermo erit, n. 23ί, IL et HI. —· Pius PP. XI, Motu-propru diei 20 mensis aprills 1923 (\ S. XV, p. 193), antiquam restituit consuetudinem qua omnes Episcopi, non obnoxii jurisdictioni sive S. Cong. de Propag. sive S. Cong, pro EccL Orient., possent ab una sola Congregatione (nempe Conslstoriall) universas acclprec facultates quinquen­ nales, Jam praelinitas dic 17 mart Ii 1922. 126 P. I. — Tr. II. De Legibus. quod evenit quando delegato committitur exsecutionis ministerium, illique imponitur verum praeceptum dispensandi, « si tamen preces veritate nitantur », ut ordinarie contingit in dispensationibus matrimonialibus (quo casu, dele­ gatus qui actu dispensationem elargitur, dicitur eam fulminare) ; vel per modum gratiae faciendae, quod evenit quando delegato non imponitur praeceptum dis­ pensandi, sed solum concedendae dispensationis facultas datur, « si nempe videatur expedire ». 5. Alph., de Privil., n. 13 ; ed. G. ,1. p. 192. Hinc delegatus, in hoc ultimo casu, opportunas investigationes facere tenetur circa rei veri­ tatem (cfr. n. 2940, II, 2°, et 2054). 230. — Principia. I. Quilibet legislator, aut ipsius Superior, vel in jurisdictione successor, potest cum suis subditis, tam in lege propria, quam in lege inferioris, dispensare. Ratio est, quia res, per quas causas nascitur, per easdem dissolvitur (Decret. Gregor., Keg. 1) ; et potestas inferioris potestati Superioris subordinatin' (can. 80).— Excipitur casus quo lex transierit in contractum:pacta enim ab omnibus servari convenit (III, 255). 231. — II. Nullus inferior dispensare potest in lege Superioris, nisi ex potestate delegata : in quantum scilicet dispensandi facultas ipsi concessa fuerit vel ab ipso Superiore, vel a jure, vel a consuetu­ dine. Ratio est, quia inferior nihil potestatis habet in Superioris voluntatem, a qua tota vis legis exsistit ; unde dicitur in Clementinis : Lex Superioris per inferiorem tolli non potest (c. Ne Romani, de Elect.). 232. — III. Nullus delegatus potest alium subdelegare, nisi subd elegandi facultas ipsi concessa fuerit, vel a Superiore, vel a jure. Ratio est, quia potestas jurisdictione utendi diversa est a potestate eam delegandi, neque altera in altera includitur. Dicimus 1° JVisi concessa fuerit a Superiore ; haec enim non raro conceditur. Sic Episcopis, praeter facultatem dispensandi, saepe conceditur potestas hanc eamdem facultatem aliis idoneis sacerdotibus subdelegandi. 2° jVwi concessa fuerit a jure. Jam vero, potestas subdelegandi a jure conce­ ditur in casu duplici, ut constat ex can. 199, § 2-4 : a) Delegato a Principe, i. e. ab Apostolica Sede. Hic subdelegare potest,sive ad actum sive habitualiter, nisi electa fuerit industria, peritia personae, aut subdelegalio fuerit prohibita. Hinc Nuntii, Legati a latere, et quotquot per modum officii a S. Sede delegantur subdelegare possunt. b) Delegato ad universitatem negotiorum ab eo qui infra Rom. Pontificem habet ordinariam potestatem. Potest hic in singulis casibus suam potestatem subdelegare. Hinc, v. gr., vice-parochus, universim deputatus in locum parochi absentis vel mortui, alius idonei sacerdotis adjutorio uti potest. Quae tamen subdelegalio (ut commune est cum D Thoma, Quodl. 12, a. 22) nequit esse ad lotum, sed ad unam vel alleram causam tantummodo. Vicarius enim, ait Doctor Angelicus, non potest totam suam potestatem communicare, sed potest partem Cfr. 11. Ap., \\ 1. 82 ; 2 El qq. ref . n. 4. Hoc idem habetur salis »xpn-s< in ipso canone 19’.» Codicis, cum dicatur § 3... potest in sin»ulis ensibus subdelegari. » Cap. V. — De dispensatione. 127 c) Judices delegati possunt subdelegare articulum aliquem non jurisdictionalein, etiam sine expressa commissione. Confessarii vero peculiaribus faculta­ tibus instructi (item missionarii) nequeunt alios subdelegare, nisi ex conces­ sione expresse facta (can. 199, § 4). Cfr. S. Alph., VI, 566 ; ed. G. 111, p. 583. Ratio : deputantur tantum ob peritiam ad nudum ministerii exercitium. d) Nulla subdelegata potestas potest iterum subdelegari. nisi in expresse concessum fuerit (can. 199, § 5). 233. — IV. Delegata facultas multiplici ratione cessare potest Constat ex canone 207, § 1, qui hos modos indicat : 1° expleto mandato et finito negotio, elapso tempore determinato, aut exhausto numéro casuum pro quo concessa fuit 1 ; — 2° cessante causa finali delegationis ; — 3° revocatione delegantis, quae tamen effectum non sortitur nisi delegato directe intimetur ; — 4° renuntiatione delegati deleganti directe intimata et ab eodem acceptata. Resoluto autem jure Ordinarii, cui facultates habituales concessae sunt, illae non evanescunt, etiamsi ipse eas exsequi coeperit, sed transeunt ad Ordinarios, qui ipsi in regimine succedunt ; nisi in carum concessione electa fuerit indus­ tria personae, vel aliud expresse cautum sit (ita e can. 58, 66, § 2). Hinc, si moriatur Episcopus vel a munere discedat. Vicarius Capitularis facultatibus habitualibus Episcopo praedecessori concessis uti potest (can. 435, § 2). Resoluto vero jure delegantis (per mortem vel cessationem a munere), potes­ tas delegata non cessat nisi in duobus casibus, nempe : si aliud ex clausulis Rescripti appareat, vel si Rescriptum contineat potestatem alicui factam concedendi gratiam peculiaribus personis in eodem expressis, et res adhuc integra sit. Generale enim principium est : Per Apostolicae Sedis aut dioecesis vacationem nullum ejusdem Sedis Apostolicae aut Ordinarii Rescriptum peri­ mitur (exceptis supra dictis). Can. 61. Ex his erue : Resoluto jure concedentis, privilegia, gratiae factae oratori non evanescunt, si concessa fuerint ad indeterminatum tempus, vel donec revo­ centur, vel ad beneplacitum dignitatis (v. g. S. Sedis, Episcopi) ; quia dignitas non moritur. Cessant vero, si data fuerint cum clausula : ad beneplacitum nostrum, donec nobis placuerit, vel alia aequipollenti (firmis etiam remanen­ tibus quae modo diximus). Can. 73 ; vide praeterea n. 246. 231. — Ex his principiis conclude: I. Summus Pontifex dispen­ sare potest : 1° in omnibus legibus ecclesiasticis, etiam in illis quas Apostoli, ceu particulares Ecclesiarum praesules, condiderunt : cujusmodi sunt jejunium quadragesimale, observatio diei dominicae, irregularitas bigamiae, etc. (II. A])., 11, 55 ; Istruz., II, 64) ; — 2° in quibusdam legibus divinis, in quibus jus divinum oritur a voluntate humana, uti sunt vola et juramenta, si tamen adsit causa sufficiens. — In aliis autem legibus divinis, potest solummodo interpretari, seu declarare voluntatem divinam (cfr. n. 135). II. Episcopi aliique locorum Ordinarii 2: 1° Dispensare nequeunt 1 Potestate tamen delegata pro foro interno concessa, actus per Inadvertentlam positus, elapso tempore aut exhausto casuum numero, validus est, ut notat can. 207, § 2. - 1 VideS. Alph.. Γ, {191 (ed. G., I. p. 171) ct 2 El. qq. rcL, n. 3. Ibi omnino rejicit doctrinam dicentium Episcopum habere in sua dioecesi Jura aeque ampla acS. Pontificem in totaEccle- 128 P. I. — Tr. II. De Legibus. a generalibus Ecclesiae legibus, ne in casu quidem particulari, nec in legibus quas speciatim Romanus Pontifex tulerit pro illo pecu­ liari territorio;nisi haec potestas illis fuerit explicite vel implicite concessa, aut nisi difficilis sit recursus ad S. Sedem et simul in mora sit periculum gravis damni ac de dispensatione agatur, quae a Sede Apostolica concedi solet, juxta can. 81 (cfr. etiam can. 82.1045, § 1 et 2). 2° Dispensare valent jure ordinario in solis legibus dioecesanis et quidem independenter a Capitulo et clero (cfr. can. 82 et Bened. XIV, de Syn., 1. 13, c. 5, n. 7). Excipe, si lex ab Episcopo lata in contractum transierit, ut notat S. Alph., I, 190 (cfr. n. 230, in line). 3° Dispensare possunt, jure quasi-ordinario, in sequentibus casi­ bus : a) In dubiis jacti an dispensatio sit necessaria necne (ad cau­ telam), dummodo agatur de legibus in quibus Rom. Pontifex dis­ pensare soleat. Ita ex can. 15. Dispensatio, semel data, valet etiamsi postea deprehenderetur eam certo fuisse necessariam. — b) In casibus singularibus, jure determinatis, qui frequenter seu regu­ lariter accidunt, ut in votis non reservatis (can. 1313, n. 1), in jeju­ niis, abstinentia a carnibus el festis (can. 1245, § 1), etc. Imo in casu magni concursus populi aut publicae valetudinis, possunt lotam dioecesim vel locum Ium a jejunio tum ab abstinentia dispensare (can. 1243, § 2). Etiam dispensare valent in legibus Concilii pro­ vincialis ac plenarii, dummodo justa adsit causa et casus maneat particularis (can. 82 et 291, § 2). — c) Denique, si dicatur in lege : donec dispensetur. Potest enim « inferior dispensare in legibus Supe­ rioris, si in lege generaliter permittatur dispensatio ». 5. Alph., 1, 190, VI, 902. 4° Dispensare nonnunquam possunt jure delegato; quando scilicet, praeter ordinarias facultates quas modo numeravimus, Episcopi recipiunt a S. Sede facultates habituales vel speciales, v. gr. ad quin­ quennium (ut supra indicavimus n. 229 et nola 2) vel alio modo. Ordinaria·· et habituales facultates, cum praesto sint Episcopis vi numeris, delegatione aliis dari possunt : Sede vacante, transeunt ad \ ic.arium C.apitularcm ; competunt quoque Vicario Generali (can 66, § 2,368, § 2). Quoad hoc ultimum. Codex antiquam sententiam reformavit l. Speriales dispensandi facultates, si Ordinari» communicentur, compe­ tunt omnibus, nisi quis er presse excipiatur, de quibus canon 198, § I : quare Vicario quoque Generali competunt et subdelegatione concedi possunt sive ad actum dummodo non constet Superiorem dispen­ sasse si ne animo dispensandi ; metus enim non tollit voluntarium. Neque illi­ citum est necessariam dispensationem per timorem consequi ; modo timor juste incutiatur, v. gr. minando recursum ad Superiorem, si inferior dispensationem deneget (I, 184 ; H. Ap.. II, 54). Non extendas tamen hic exposita ad absolu­ tionem a censui is.de quibus suo loco, speciali aliqua rat ione, disseremusfn.1286). 240. — III. Ad licitam dispensationem, tnm in concedente, tum in impetrante, requiritur justa causa. Ratio prioris est, quia alioquin Superior committit acceptionem personarum, et dat ansam querelis, dum unus a lege eximitur sine causa, alii vero eadem pre­ muntur (I, 178). Ratio posterioris et, quia secus subditus petit rem illicitam, et ejus peccati reus est, ad quod inducit Superiorem (cfr. can. 84 ; Lehmkuhl, Cas. «couse., η. 118). a) Justa causa dispensandi est illa, quae gravitati legis, a qua dispensatur, est proportional a. \cc tamen causa adeo gravis requiritur, ut jam per se a lege eximat. Satis est si talis sit, ut dispensandus, sine acceptione personarum, eximi possit a communi obligatione. Etenim aliae causae per se excusant a praecepto, puta jejunii, Officii divini, etc, ; et istae non egent dispensatione, si sint certe vel saltem probabiliter justae. Aliae vero sufficiunt ad dispensa­ tionem, sed ea indigent. Hujusmodi causae, prudenti quidem arbitrio ponde­ randae. sunt gencratim vel necessitas, v. gr. vitandum scandalum ; vel pietas v. gr. copiosa eleemosyna in subsidium Ecclesiae ut praxis fert pro dispensa­ tionibus matrimonialibus ; vel demum utilitas, sive communis, sive privata. Quinimo, causa sufficiens potest esse dignitas petentis ; quia ad bonum Ecclesiae spectat gratas habere personas eminentes ; vel etiam dignitas Superioris, ut 134 P. J. — Tr. II. De Legibus. benignum sese ostendat. Illud quoque notandum est, si plures adsint causae, quarum nulla sufficiat seorsim. sufficere posse omnes simul (1. 175). b) Superior potest quandoque ex justa causa concedere id quod sine causa sufficienti petitur. Sic, v. gr., religiosus indisciplinatus, qui petit sine causa relaxationem suorum votorum simplicium, potest a Superiore dispensari prop­ ter bonum commune, et est reipsa a volis solutus. Peccatum Superioris pri­ marii qui in lege propria sine justa causa dispensat (secluso scandalo et nota­ bili damno aliorum), non excedit veniale, quia acceptio personarum non est, per se, culpa gravis (I, 178). Superior autem inferioris gradus, si in lege Supe­ rioris sine causa dispensat (excipe si adsit parvitas materiae), peccat morta­ liter. Patio est : usurpatio potestatis sibi non concessae, et praesertim per­ turbatio ordinis, ex eo quod subditus dispensatione invalida utitur (cfr. n. 239). 5. Alph., I, 180. 241. — Quaesita. I. .1/?, stante justa causa, teneatur Superior dis­ pensare ? Distinctione uti oportet : a) Si causa sit tantum sufficiens, ut dispensatio sit licita non autem debita, potest Superior eam concedere et negare, vel uni concedere et alteri negare ; quia sicut bono subditi dispensatio expedit, ita etiam bono communi expedit legis observantia. b) Si causa sit talis, ut reddat dispensationem debitam seu necessariam, tenetur Superior dispensare. Secus peccaret, graviter vel leviter juxta materiam (I, 179 ; II. Ap., II, 52). Jamvero dispensatio debetur \e\ cx dispositione juris, quod, tali exstante causa, eam tribuendam esse decernit ; vel ex necessitate boni communis, v. gr. ad praecaventium scandalum; vel ex justitia, v. gr. ad vitandum grave periculum animae ; vel demum ex caritate, quando aliquis dispensatione mul­ tum indiget, haecque sine disciplinae dispendio concedi potest Similiter cum in Rescripto merum exsecutionis ministerium committitur, exsecutio Rescripti denegari non potest. Excipe si manifeste pateat Rescriptum vitio subreptionis vel obreptionis nullum esse; si in Rescripto appositae fuerint conditiones quas exsecutori constat non esse impletas ; si denique qui Rescrip­ tum impetravit adeo, judicio exsecutoris, videatur indignus ut aliorum offen­ sioni futura sit gratiae concessio. In hoc ultimo casu, exsecutor, intermissa exsecutione, statirn ea de re certiorem faciat rescribentem (can. 54, § 1). II. l/e liceat subdito petere, et Superiori concedere dispensationem, ex causa dubia ? Id affirmandum est juxta can. 84, § 2, si de dubio agatur circa sufficientiam causae. Itaque : a) Licet petere ; et impetrata dispensatione, subditus potest esse securus, si tamen bona fide causam exposuerit, quia Superioris est judicare de sufficientia causae (I, 186). b) Licet etiam Superiori dispensationem concedere, in dubio an causa sit sufficiens : quia potestas dispensandi (nisi sit merae com­ missionis) est late interpretanda ; et, in dubio, dispensans non obli­ gatur ad examen de plena sufficientia causae. Secus vero, in dubio num adsit aliqua causa. Cap. V. — De dispensatione. 135 In primo dubio, dispensatio declaratur simpliciter valida, ex can. 84, § 2, In secundo dubio, dispensatio praesumitur valida, donec veritas appareat in contrarium (vide A'. Alph., I, 178, 192 ; III, 251) ; sed ut licite Superior agat, debet antea serium examen de ipsa causae exsistentia instituere. § 3. De interpretatione et usu dispensationis. 242. — I. Interpretatio, in materia dispensationis, fit juxta regulas sequentes : 1° Postestas dispensationis plerumque late interpretanda est. Id affirmatur, can. 200, de potestate juridictionis ordinaria et ad universitatem negotiorum delegata. Id affirmat quoque can. 66 ^de facultatibus habitualibus, quae conceduntur vel in perpetuum, vel ad praefinitum tempus, vel ad certum numerum casuum : istae enim accensentur privilegiis praeter jus. Strictae vero inter­ pretationi subest quaecumque alia dispensandi facultas delegata : a fortiori, illa facultas quae ad certum casum conceditur (cfr. can. 85, 200 et S. Alph., I, 187). Attamen cui potestas delegata est, ea quoque intelliguntur concessa, sine quibus exerceri non posset, (can. 200). I nde in facultate dispensandi includitur potestas absolvendi a poenis ecclesiasticis, si quae forte obstent, sed solum ad effectum dispensationis consequendae (can. 60, § 3). Actus potestatis, etiam delegatae, collatae pro foro externo, valet quoque pro foro interno, sed non e converso. Quodsi forum non fuerit expressum, inlelligitur potestas concessa pro utroque foro, nisi ex ipsa rei natura aliud con­ stet (can, 202, § 1 et 3). Potestas tandem, collala pro foro interno, exerceri potest etiam in foro interno extra-sacramcntali, nisi sacramenlale exigatur. Ita canon 202, § 2. 2° Jpsn dispensatio, pro materia circa quam versatur, stricta vel late accipienda est. Dicitur enim can. 19 : « Leges, quae... excep­ tionem a lege continent, strictae subsunt interpretationi. » Et can. 50 et 8’ : In dubio, strictae subsunt interpretationi dispensationes, quae ad lites referuntur, vel jura aliis quaesita laedunt, vel adver­ santur legi in commodum privatorum, vel denique impetratae fue­ runt ad beneficii ecclesiastici assecutionem. — Cetera omnia Re­ scripta dispensationis latam recipiunt interpretationem. Hinc late accipienda est dispensatio, si sil debita, vel sit inserta in Codice (v. gr. dispensatio a jejunio naturali concessa infirmis) ; si concedatur com­ munitati vel ad bonum commune, dummodo jura aliis quaesita non laedantur. In his enim casibus habetur pro favore (I, 194). 243. — II. Ad dispensationis usum quod attinet, notandum est illum usum aliquoties determinato loco definiri, et aliquoties nullis Marc. ZiwL Moral. Alph. T. I. 11 13ό P. I. — Tr. II. De Legibus. circumscribi terminis. Nam sicut dantur leges locales et leges personales, ita dantur etiam dispensationes locales et dispensa­ tiones personales. Jam vero : 1° Si dispensatio data est pro aliquo determinato loco, v. gr. si qua dioecesis dispensata est a lege jejunii,dispensatione uti possunt omnes qui in illadiogusi wrsanlyj, sive sint incolae, sive peregrini, sive vagi ; nemo vero extra dioeceseos territorium. Recole dicta n. 204-206, 235, q. 1. 2° Si quis personaliter in lege universali dispensatus fuit, vel ab ipso legis­ lator·· vel ab ejus delegato, dispensatione ubique locorum uti potest. Sic, v. gr., dispensatus a suo Episcopo in lege abstinentiae, carne vesci potest etiam extra suam dioecesim. Ratio est, quia Episcopus dispensavit nomine auctoritatis universalis, et quia dispensatio concessa censetur ob motivum personale, quod ossibus haeret, ad mentem canonis 74, qui proprie tamen de privilegiis agit. 244. ■— Quaeriter. Λη peccet, (pii alitur dispensatione valide quidem, sed illicite impetrata ? Probabiliter non peccat ; quia, etsi fraudulenter egerit, v. gr. mendaciter exponendo causas impulsivas, vel metum injustum incutiendo, cum sit tamen valida dispensatio ob causam molivam, ut supponitur, *ipsi jam non est amplius sub lege (I, 178 ; II. Ap., II, 46). § 4. De cessatione dispensationis. 245. Cessatio dispensationis Iribus modis contingere potest : 1° per cessationem causae ; 2° per revocationem dispensantis ; 3° pei renuntiationem dispensati. I. Cessat regulariter dispensatio, vel commissio dispensandi, cessante totaliter et certo causa motiva (can. 86). Sic, v. gr., exspirat dispensatio non jejunandi l ibi initio Quadragesimae con­ cessa oh infirmitatem, quando plene convaluisti. Perdurat vero cessante tan­ tum causa impulsion, quia haec non fuit ratio dispensationis ; item si causa motiva cessat tantum partialiter : quia adhuc superest in parte subsistent·· ratio sutl'u iens dispensationis ; item, si causa motiva dubie cessat, quia in dubio possessio stat pro dispensatione (1, 196; II. Ap., II. 66). Diximus : reg< lariter ; nam, etiam cessante totaliter et certe causa motiva, non ideo cessat dispensatio 1° si dispensatio jam ejjectum suum sortita sit v gr. si dispensatus ad beneficium obtim udum jam illud sit adeptus ; 2° si dis­ pensationi addita fuerit aliqua commutatio onerosa, v. gr. solutio pecuniae : 3" si dispensatio data fuerit absolute i e, sine tacita illa conditione si causa perduret ·, cum nempe conceditur ex rausa, quae de se perpetua est, vel per­ petua existimatur v. gr. ob penuriam sacerdotum, ob morum honestatem, ob egestatem parentum, etc. semel enim sublata per talem dispensationem legis obligatione, haec (juxta seni· ntiam salis probabilem) non redit, nisi ite­ rum a Superiore imponatur (I, 195). \ ide Sabnant., de Leg., c. 5. n. 87). ('uterum dispensatio adsoli tî djitii non exhauritur uno actu, nisi fuerit pro speciali casu concessa. Doctrina S. Doctorh Implicite confirmatur In can. 15, qui omnes leges 138 P. I. — Tr. II. De Legibus. habile foret causam esse sufficientem, seu sat gravem, ad te eximendum ; vel si aliud accederet principium, v. gr. jus naturale et certum servandi sanita­ tem, etc., casu quo timeatur ne legis observatio sit graviter nocitura, juxta dicta n. 223. Cfr. S. Alph., Ill, 1036. Scribit etiam S. Doctor (III, η. 1049 in fin. ; ed. G., II, p. 439) ; «Si quis non habeat causam absolute sufficientem ad eum excusandum a jejunio, et aliqua ratio ipsi probabilis et justa appareat, qua tantum bis vel ter in hebdomade jejunet, non est urgendus ad jejunandum, etiamsi causa illa non omnino suf­ ficiat, sed relinquendus in sua bona fide, ne ipse forte deinde omnia jejunia culpabiliter omittatl. » Articulus IV. De privilegio. Codicis jur. can. 63 scqq. ; S. Alphonsus, de Privil. ; ed. G., I, p. !87 ; Suarez, de Leg., I. 8, c. I et 22 ; Sal niant. tr. 18 ; Wemz, I, n. 158 scqq. ; Marolo, I, 290 scqq. ; Cicognani, Jus can. II, p. 273 sqq. ; Michicls, II, p. 307 sqq. ; Van Hove, in « Nouv. Rev. théoh · 1922, η. 1 sqq. ; Prùmmcr, I, η. 263 sqq. : Paus, Inst. can. n. 40 sqq. 249. — Defiisutio. Privilegium definitur : Lex privata aliquod speciale concedens beneficium. Dicitur lex, non quidem imposita privilégiait», cujus respectu est gratia, sed communitati, quae tenetur non impedire usum privilegii. Unde est de se jus stabile (can. 70), et si limitetur ad paucos actus, vel ad breve tempus, hoc est praeter naturam privilegii. Dicitur : privata, quia privilegia regulariter cum personis privatis communicantur ; speciale concedens beneficium, quia est vel conira vel praeter jus. Divisio. Privilegium multipliciter distinguitur : 1° Ratione materiae, habetur : a) privilegium contra jus, vel praeter jus, prout per illud alicui legi derogatur, vel non. Sic, v. gr., exemptio a jurisdictione Ordinarii est privilegium contra jus ; facul­ tas habitualis dispensandi est praeter jus. — b) Habetur privile­ gium vel favorabile, quod privilegiato confert commodum, nullique affert incommodum ; v. gr. privilegium audiendi missam tempore interdicti ; vel odiosum, quod uni confert commodum, et alteri prae­ judicium : v. gr. exemptio a tributis, quae alios onerat (cfr. infra n.253,20). 2° Ratione subjecti, cui conceditur, privilegium est reale vel locale vel personale (can. 74, 75). Reale dicitur, quod directe conceditur alicui rei, muneri, vel conditioni distinctae a persona : v. gr. altari • uidam, ut indulgentia plenaria, applicabilis defunctis, a celebrante respicit et quo statuitur, In dubio lacti posse Ordinarium in legibus dispensare, dummodo dt iis agatur in quibus Romanus Pontifex dispensare solet. Inde apparet, necessariam quidem dispensationem, cum occurrit dubium facti. — 1 Circa dispensationem super impedimentis Matrimonii, vide, n. 20Î9 seq. Cap. V. — De privilegio. 139 in co impetretur ; item Episcopo qua tali, seu : ejus vel sedi vel officio; aut communitati cuidam. Locale est, quod afficit aliquem locum, v. gr. ecclesiam, et ideo cum loco evanescit vel restituitur. Personale est, quod immediate datur personae ratione sui, ut pri­ vilegium absolvendi a reservatis confessario cuidam concessum. 3° Ratione formae, privilegium est vivae vocis vel scriptum. Pri­ vilegium vivae vocis est illud, quod conceditur oretenus, tametsi, ad obtinendam fidem in foro externo, litteris consignetur atque authentico testimonio communiatur (cfr. can. 79). Privilegium scrip· Ium est illud, quod per authenticam scripturam obtinetur. Est diversae auctoritatis, prout est clausum in Corpore juris, seu Codici juris canonici insertum, ut, v. gr., privilegia Ecclesiarum et cleri­ corum ; vel datum extra Corpus juris (seu non in Codice contentum) per Rescriptum speciale (Gennari, Quest, de droit can., q. 452). 4° Ratione durationis, privilegium est perpetuum vel temporale, prout conceditur per se illimitate, aut limitate, v. gr. ad septennium, donec vixero, etc. His praemissis, dicemus : 1° de acquisitione, 2° de usu, 3° de interpretatione, 4° de cessatione privilegii. § 1. De acquisitione privilegii. 250. — Acquiritur privilegium : vel directe, per concessionem Superioris, aut per legitimam consuetudinem ; vel indirecte, per communicationem. Praeterea oblinetur per praescriptionem 1° Directe. Ad potestatem legislativam, ad eamque solam, pertinet privilegia concedere : tum quia solus legislator potest a legibus eximere, tum quia obligandi sunt alii, ne privilegiatum in usu gratiae impediant. — Çj’iyjhlgium contra jus a legislatore solis subditis concedi potest, quia importat dispensati.onem ; unde contra jus commune solus Pontifex privilegia indulgere valet. — Privi­ legia vero praeter jus concedi possunt etiam non subditis, quia talis concessio est ad instar donationis (Bened. XI P, de Syn., 1. c. 9, n. 3). It privilegium deroget juri communi, de se non requiritur specialis clalsvla derogatoiua ; praesumitur enim princeps jam scire leges communes. Excipitur tamen : a) si privilegium non posset suum effectum sortiri sine hac expressa derogatione ; — b) si in lege, cui derogatur, esset apposita clausula : non obstante quocumque privilegio ; hoc inlelligitur dummodo in privilegio non exstet clausula : ex certa scientia, vel ex plenitudine potestatis ; — c) si privi­ legium est contra aliquam consuetudinem, aut legem municipalem, seu loca­ lem : his enim non derogatur, nisi de illis specialis mentio fiat (de Privil., n. 2). 'Possessio centenaria aut immemorabilis .Inducit praesumptionem concessi privilegii. Can. 63, § 1 et 2. f 40 P. I. — Tr. II. De Legibus. 2° Indirecte. Privilegium acquiritur per communicationem^ quando privilegium uni concessum etiam ad alterum extenditur. Sic, v. gr., inter Ordines mendicantes erat communicatio privile­ giorum, quae tamen in posterum interdicitur, ex can. 613, § 1. Duplex datur privilegiorum communicatio, alia in forma aeque principali seu pariformiter, alia in forma accessoria (can. 05). Jamvero per communica­ tionem in forma aeque principali, ita perfecte el independenter a primo privi­ legiario privilegia ipsius assumuntur, ul nullomodo ita communicans variis eorum vicissitudinibus deinde subjaceat. Econlra, cum in forma tantum acces­ soria privilegiorum fil communicatio, augentur privilegia communicata, immi­ nuuntur vel etiam ipso facto amittuntur, si forte in principali privilegiario augeantur, imminuantur aut cessent. Ita v. gr. privilegia secundi Ordinis Monialium, qui a primario aliquo virorum Ordine dependet. Per communicationem autem privilegiorum, etiam in forma aeque princi­ pali. ca tantum privilegia impertita censentur, quae directe, perpetuo et sine speciali relatione ad certum locum aut rem aut personam concessa fuerant primo privilegiario, habita etiam ratione capacitatis subjecti cui fit commu­ nicatio (can. 64). Inde palet jam excludi a communicatione ea privilegia quae vi communicationis cum aliis, habita fuerunt. t Irum per novum Codicem sublata fuerit, necne, omnis communicatio privi­ legiorum inter varias Religiones et inter Ordinem primarium virorum ac secun­ dum monialium (ex can. 613), dicemus n. 2183 sq. § 2. De usu privilegii. • 251. — I li suo privilegio per se noir tenetur privilegiatus ; nani nemo jure suo necessario uti debet (cfr. can. 69) 1. Tenetur tamen per accidens : 1° si ex non-usu grave damnum proximo esset illaturus ; sic confessarius habens privilegium absolvendi a reservatis, post auditam confessionem, tenetur illo uti ; — 2° si privilegium cedit in bonum com­ mune, ut immunitas ecclesiastica ; — 3° si per privilegii usum observantia praecepti possibilis fit : sic infirmus, qui habet privilegium oratorii privati, et facile potest audire sacrum in die festo, tenetur eo uti ul audiat sacrum de praecepto 3 ; — 4° si privilegium est reale, addictum loco, dignitati vel statui, ut sunt privilegia concessa Episcopis et regularibus (de Priv., n. 3). Qui habet privilegium pro foro poenitentiae absolvendi a censuris et poenis e< clesiasticis, valde probabiliter3 eo uti potest etiam extra sacramentum, etiamsi facultas concepta esset his terminis ■ sacerdoti confessario ». Haec enim verba siricte denotant sacerdotem pro confessione approbatum, non autem audientem confessiones (ib., n. i). Certe quidem. cui confertur potestas pro foro interno, licebit ea uti in loro interno exlra-sacramentali, nisi sacramentale exigatur (C- 202. § 2). 252. Quaeres. An et quandonam privilegia Ordinariis locorum manifestari debeant ? ·, 1 \u vero privilegio qui * renuntiare possit, vel illud amittat, si eo non utatur, vide intra ' dicentur.' ' . i. n. 320 : ad • privilegii per accidens oblig iri 4 cirtus aliqua hoc exigit. Hanc sententiam etiam ifaroto (I, n. 300) < probabiliorem voca’, eamque post Suurezium et ^dmalignieber tenet quoque tVemx (I n, I6t) —’ Xddlt t.imcn S Up/ioruus (ed. Garnir, 1. p. 188), alios auctores < probabiliter etiam negare ·. Cap. V. — De privilegio. 141 Privilegiati Ordinariis locorum privilegium suum, aut apographum ejusdem fide dignum, exhibere tenentur : 1° licet non requi­ siti, et priusquam iis uti possint, si agatur de privilegiis cum clau­ sula : certioratis locorum Ordinariis, vel de rebus publicis, v. gr. de novis indulgentiis publicandis ; 2° requisiti (at quin interim usu privilegii interdici possint), si agatur de privilegio exemptionis Instituti cujusdam religiosi, ubi illud non foret salis notorium. Non tamen integrum codicem requirere potest Episcopus, sed sola pri­ vilegia, de quibus dubitat : unde debet indicare causam cur petat (vide can. 51 et 919). Sufficit ut exempti Episcopo tradant transcriptum, a Superiore (Provinciali) -ubscriptum et sigillo munitum, cum nota : concordare ipsum cum originali. — & privilegium est notorium, indicetur Episcopo fons ubi documentum publicum legere poterit. § 3. De interpretatione privilegii. 253. Interpretatio privilegii fit, vel authentice, vel doctrinal iter, I. Authentice privilegia interpretari possunt princeps, vel alii quibus a principe commissum est. bic notandum est quod ait Λ’. Alphonsus, referens Satinant, (de priv. η. 6) : Episcopi a (’.leniente I\ et aliis Pontificibus prohibentur interpretari juridice privilegia regularium. Attamen, casu quo Sedes Apostolica consuli nequit, a Iulio II el Paulo III id concessum est, jurisperitis, ceterisque judi­ cibus, in favorem regularium. Idem concessum est Generalibus, visitatoribus et etiam provincialibus et praelatis immédiat is, quoties ipsi peritos consulunt. II. Doctrinaliter privilegia interpretari potest quicumque vir doctus, modo id peragat juxta regulas sapientiae ac scientiae (cfr. n. 171 seq.). Interpretatiojiis regulae assignantur sequentes, quatenus privilegia spectant : 1° Omne privilegium ita interpretandum est, ut privilegiato nec inutile sil, nec onerosum. Can. 08. 2° Privilegium ex ipsius tenore aestimandum est, nec licet illud extendere aut restringere. Can. 67. Est ergo large vel stricte interpretandum ; prout est favorabile vel odiosum (cfr. dicta n. 171, 3°, 242, 2°). Odiosum dicitur privilegium, quod derogat juri communi, aut statutis vel consuetudinibus particularibus quae non sunt contra jus commune, vel quod in aliorum cedit detrimentum ; secus est favorabile. Stricte ergo interpreteris, v. gr., dispensationem generalem irregulari concessam ad ordines recipiendos: nempe non extendas ad Episcopatum, Cardinalatum, etc. (cfr. can. 991, § 3). Facultates autem religiosis regularibus concessas large extendas etiam ad ' moniales et novitias ejusdem Ordinis, juxta can. 567, § 1 et 613, § 2. 3° Privilegium generatim late est interpretandum, si vel a) insertum sit in 142 P. I. — Tr. II. De Legibus. Codice : vel b) reale sit (quia tunc habetur tanquam insertum in Codice) ; vel c) concessum sit cum clausula : ex certa scientia, ex motu proprio ; vel d) sit ad absolvendum dispensandum vel communicandum cum ceteris ; vel e) si secus redderetur inutile ; vel f) si datum fuerit alicui ordini aut communitati religiosae aut Causae piae, quia censetur remuneraionum servitiorum praes­ titorum. Alvero privilegia in praejudicium aliorum, quae laedunt jura aliis quaesita, quae adversantur legi in commodum privatorum, quae impetrata fuerunt ad beneficii ecclesiastici assecutionem, in dubio, ut Codex expresse declarat, recipiunt interpretationem strictam (can. 50 et 68). i° Ubi in privilegio habetur clausula ; quatenus sacris canonibus non adverse­ tur, plerumque de his tantum canonibus intelligitur, in quibus est expressum : non obstante quocumque privilegio, ad normam can. 60, § 2. Ubi vero habetur clausula : supplentes singulos dejectus, intelligitur tantum de defectibus earum rerum, quae requiruntur de jure positivo, de defectibus solum accidentalibus, non vero de defectibus de jure naturali, aut substantialibus ; ut, si supplicans foret excommun icat us, vel si supplicatio foret subreplilia aut fraudulenta, etc, (De Priv., n. 8). § 4. De cessatione privilegii. 254. — Cessat privilegium : 1° Ipso facto, vel interitu rei totalis aut loci aut personae, cui addictum est privilegium reale, locale aut personale ; vel lapsu temporis ad quod datur ; vel defectu condi­ tionis sub qua conceditur ; vel demum exhausto munero casuum, ad quos limitatum est. Can. 74, 75. 2° Per renuntiationem a competente Superiore acceptatam (can. 72, § 1). De jure autem privilegio renuntiandi haec teneantur (ib. § 2 seqq.) : Si privilegium sit singulare, i. e. si lanium in favorem alicujus personae datum fuerit, haec juri suo renuntiare potest. Si vero privijegium sit commune. i. e. concessum alicui dignitati, vel loco, vel communitati, privati nullatenus ei renuntiare possunt. Imo nec ipsi communitati aut coetui integrum est renun­ tiare privilegio sibi dato per modum legis, vel si renuntiatio cedat in Eccle­ siae aliorumve praejudicium (can. 72, § 2-4). 3° Per non-usum, vel usum contrarium spatio temporis ad prae­ scriptionem sufficienti, si privilegium sit odiosum, et se obtulerit occasio illo utendi ; quia, in hoc casu, censetur adesse tacita illius renuntiatio. Sic, qui habet privilegium non solvendi decimas, et eas tamen scienter et libere solvit, privilegium amittit. Si privi­ legium sit gratiosum, absque gravamine pro aliis (ut facultas absol­ vendi. dispensandi, non jejunandi, celebrandi ante auroram, etc.), non amittitur pernon-usum, nec per usum contrarium, etsi longissi­ mi temporis. Ratio, quia nemo est qui habeat jus querelam de eo movendi, aut contra ipsum praescribendi. Can. 7G. Cfr. .1. A. S., Ill, p. 450. Cap. VI. — Dc cessatione legis. 4° Per abusum ; quia privilegium meretur amittere, qui eo abutitur. Ad id tamen requiritur sententia saltem declaratoria, nisi privilegium datum sit sub aliqua conditione, quam ipse abusus tollit (cfr. can. 54, § 1). 5° Per revocationem expressam vel tacitam. Revocatio tacita fit per novam legem, quamvis non adsit clausula revocatoria, quan­ do aliter nova lex non potest suum effectum sortiri ; neque enim dici debet conditam fuisse legem inutilem. Revocatio expressa fit per peculiarem Superioris actum, vel per clausulas legi insertas (cfr. can. 60, § 2 et 71). Sic in novo Codice plura privilegia religiosorum revocata sunt. ; vide can. 519, 522, 876 etc. a) Revocatio, facta per peculiarem Superioris actum, tunc solum effectum sortitur, quando privilegiario significatur (can. GO, § i). b) Per legem generalem revocantur privilegia in Codice contenta, nec opus est clausulis derogatoriis (can. 71). Alia vero privilegia, in Codice non conten­ ta, non revocantur per legem contrariam, nisi lex lata sit a Superiore rescriben­ tis, vel aliud in lege caveatur (can. 60, § 2). Quoad hoc ultimum nota : Sufficit ordinarie clausula generalis : non obstan­ tibus privilegiis, nisi haec sint specialiter firma, sicut sunt privilegia onerosa, vel ob justitiam remunerativa, vel concessa cum clausulis, quae pro dero­ gatione mentionem specialem requirunt. Si vero revocatio dicatur facta ex certa scientia, ex motu proprio, de plenitudine potestatis, vel si certo constet de mente legislatoris, tunc revocatur qpodeumque privilegium ; exceptis remuneraloriis ob justitiam et onerosis, nempe concessis ob pretium a privilégiait» tributum, vel ob onus ei impositum. Haec enim valide revocari nequeunt, nisi1 adsit justa causa, et detur compensatio (cfr. Salmant., tr. 18, c. 2, p. 26 CAPUT VI De cessatione legis. S. Alphonsus, I, 199 ; cd. G., I, p. 176 : Suarez, 1. 6, c. 25 seqq. ; D'diol, Morale surn. fond., théor. 81, 8'ι, 87. Quoad consuetudines, vide Reifjcnstucl, Schmahgrueber, Ptrhing, Λ'Annibale, Sanli, Wemz, Aichner, Maroto, 1, n. 248 sqq. ; Em. Muller (10 ed.), I. § 67 ; Aerlnys-Damen, I, n. 205 sqq. ; Vermeersch-Creusen, I, n. 108 ; Merhelbach, I. n. 404 ; Tlausr Inst. can. n. 38. Lex cessare dicitur, cum totam communitatem obligare desinit, ita ut nova promulgatione opus esset, si legislator illam denuo obli­ gare vellet. Hoc fieri potest : tum a) ab intrinseco, seu ex parte ipsius legis, per cessationem nempe ejus causae finalis; tum b) ab extrinseco, sive ex parte solius legislatoris, per legis abrogationem et derogationem, sive etiam ex parte subditorum, per desuetudinem 1 De privilegiis Episcoporem, clericorum et religiosorum adhuc in specie dicemus parte IV (de praeceptis particularibus). k 144 P. I. — Tr. II. De Legibus. vel consuetudinem contrariam, aliquo consensu legislatoris fir­ matam. Hinc de Iribus agendum est : 1° de cessatione legis ab intrinseco ; 2° de abrogatione et derogatione legis ; 3° de consuetudine, de qua ob rerum connexionem disserendum restat, non solum quatenus contrariatur legi, sed etiam quatenus legem inducit, vel inter­ pretatur. Articulus I. Dc cessatione legis ab intrinseco. * De fine legis haec praemittenda sunt : 1° Finis adaequatus legis est ille, qui est legis vel praecepti finis totalis. Hic finis potest esse vel unicus, v. gr. si praecipiantur preces soluin ad obti­ nendam pacem ; vel potest coalescere ex pluribus, ut in lege prohibitionis li­ brorum : cujus finis est, tum ut vitetur damnum nocuae lectionis, tum ut praestetur obedientia Ecclesiae in rebus tam perniciosis, tum praesertim ne detur pravis scriptoribus ansa disseminandi novitates et obnoxias doctrinas (II. Ap., 11,70). 2° Finis legis potest duplici modo sive pro communitate, sive pro tali subdito cessare: a) conti arte, cum lex nempe mutatis circumstantiis redditur nociva, injusta, vel saltem valde difficilis; b) privative, cum evadit inutilig, v. gr. quia bonum quod legislator intendebat, vel perfecte jam obtentum est, vel deinceps non amplius obtineri potest. 255. — Principia. I. fossante in contrarium et in communi fine legis, lex etiam ipso facto cessat. Ratio patet ex diotis de natura legis : quia statirn ac lex in communi, i. e. respectu totius aut sal­ tem majoris partis communitatis, evadit nociva, iniqua vel moraliter impossibilis, jam non est ordinatio rationis ad bonum commune, et ideo non est lex. Si lex vere nociva fiat, aut valde difficilis, non pro communitate, sed pro privato, locus (piideni dari potest epikciae ; attamen in iis circumstantiis non et ssat, sed ejus obligatio solum suspenditur. Sic. qui die jejunii non habet nisi carnes ad vescendum, non tenetur ad abstinentiam. 256. — 11. Cessante privative fine adaequato legis in communi, lex similiter ipso facto cessat. Sic, si quis vovit non ingredi aliquam domum ob periculum fornicationis, cessante hoc periculo, cessat el votum. Ratio quia lex cum sit inutilis, vim amittit obligandi. Ita D. Thomas et Salmanticensos cum communi (I. 199). Diximus 1« Cessante /<>ie gdaxjwuo , nam si partialis tantum cesset finis, lex minime cessat Tunc enim manet in reliqua parte causa finalis, ac proinde ipsa lex manet ; intelligilur, dummodo causa, quae remanet, sit adhuc suffi- Cap. VI. — De cessatione legis. 145 ciens. Sic, v. gr., oratio imperata pro pace oblinenda el peste fuganda non ces­ sat, si, pace obtenta, epidemia grassari pergit. Si vero in particulari casu, pro aliquo brevi tempore, lex evadat communitati inutilis, suspenditur obli­ gatio. 2° In communi, i. e. respectu totius aut saltem majoris partis communitatis ; quia si finis legis cesset in casu tantum particulari et quoad privatum, non ideo cessat lex ipsa pro communitate. 3° Cessat lex ipso facto, i. e. non est exspectanda declaratio legislatoris, vel contraria consuetudo, ut omnes cum Salmanlicensibus (de Leg., c. 4, n. 4) contra paucos affirmant, el recte quidem ; nam ubi essentialia legis deficiunt, lex per se corruit. Sufficit igitur ut mihi in particulari constet (certitudine morali etiam lata), cessasse in communi finem legis adaequatum. Secus vero, si dubitem per rationes leves aut aequiprobabiles. Tunc enim stat praesumptio pro lege, ut pluries demonstratum est. 257. — 1 1 1. Cessante in casu particulari privative fine legis adae­ quato, lex non cessat. Kalio : ad bonum commune conducit, ut omnes legibus adstringantur, etiamsi credant ipsas pro se esse inutiles. Adde quod in his magnum ordinarie aderit hallucinationis periculum (5. Thom., 2. 2, q. 154, a. 2). Ratio haec maxime tunc urget, quando agitur de legibus fundatis in prae­ sumptione juris (can. 21). Sic, v. gr., sponsi non eximuntur a bannorum proclamatione,'tametsi prudenter judicent nullum exsistere matrimonii impedi­ mentum (I, 199 ; VII, 237 ; Istruz , II. 74 ; Conf. dir., II, 23 ; 2 El. q. reform, n. 5). In hujusmodi tamen circumstantiis facile legis dispensatio conceditur (Suarez. 1. 6, c. 18, n. 24). :· Arti culus 11. De legis abrogatione et derogatione. 258. — I. Abrogatio legis esL illius perfecte obligantis abolitio totalis. Haec fieri potest, sive per expressam Superioris revoca­ tionem, sive per legem posteriorem, quae anteriori legi repugnat. Differt ah irritatione seu annullationc, quae est legis nondum perfecte obli­ gantis abolitio, facta ab eo cujus est illam habere ratam. Sio, v. gr., quando Papa non approbat leges disciplinares alicujus Concilii suae approbationi pro­ positas, eas irritat (cfr. Bencd. XI V, de Syn., 1. 5, c. 4, n. 3). II. Derogatio est legis perfecte obligantis abolitio partialis. Itaque, cum in uno alterove puncto legis obligatio sublata fuit, tunc dicitur legi faciam esse derogationem. 259. — Circa utramque hujusmodi cessationem legum, sequentes statuuntur regulae : 1° Legum ecclesiasticarum abrogatio, vel derogatio, ordinarie fieri solet per novas leges cum anterioribus legibus i ncom possibiles, quin anteriores illae leges expresse revocentur. P. I. — Tr. II. De Legibus. 14G Ast sedulo observandum est, anteriores leges nunquam per posteriores leges abrogatas censeri, nisi *'posteriores illis omnino sint contrariae vel totam de integro ordinent legis prioris materiam, vel expresse abrogationem edicant : nam quotiescumque contrarielas aliquo modo explicari potest, legum correctio, quoad fieri potest, vitanda est (can. 22 seq.). 2° Per legem generalem nunquam abrogatur lex particularis alicujus loci, nisi expresse dicatur : non obstante quacumque lege parti­ culari, vel : ex nostra certa scientia L Ratio est, quia legislator cense­ tur ignorare leges particulares, non autem leges communes (I, 199 ; Ap., 11,71). Can. 22. H. 3° Ut lex valide a legislatore, vel ab ejus successore, abrogetur, nulla requiritur causa ; siquidem tota vis legis a voluntate legis­ latoris pendet. Ut autem licite revocetur, necessaria est causa justa, respicens bonum commune. Imo, juxta D. Thomarn (1. 2, q. 97, a. 2), leges non sunt mutandae pro qua­ cumque melioratione, sed pro magna utilitate vel necessitate. Ratio est, quia ad observantiam legum plurimum valet consuetudo, in tantum quod ea quae contra communem consuetudinem fiunt, etiamsi sint leviora de se, gra­ viora videntur : unde quando mutatur lex, diminuitur vis constrictiva legis, in quantum tollitur consuetudo ; et ideo nunquam debet mutari lex humana, nisi ex aliqua parte tantum recompensetur communi saluti, quantum ex ista parte derogatur. » /Vrticulus III. Do consuetudine. Contra legem naturalem vel divinam non potest dari consuetudo, bene vero contra legem humanam (cfr. can. 26, 27). Lex tamen divina, quoad objecti exten­ sionem, poterit per consuetudinem magis explicari : v. gr. quoad accusationem peccatorum externorum. 260. — Definitio. Consuetudo est vel facti, vel juris. Con­ suetudo facti (seu materialis) est similium alicujus communitatis actuum frequentia. Consuetudo juris (seu formalis), de qua hic agimus, definiri solet : Jus non scriptum, diuturnis populi moribus cum aliquo consensu legislatoris inductum. Divisio. Consuetudo est vel juxta, vel praeter, vel contra legem. ’ \brokunhir Igitur, ex can. 6. 1° !·m quaccuinqiH etiam particulares praescriptis * Codici opposlt nisi m Codice de legibus particularibus aliud expresse caveatur, — Vim qunqu< unt leges di Unares · ?·· * explicite nec Implicite in Codh n Unentur, ■ v· ·· -1 - η· gi< i * p n ' x - < ··■ tIones >υ « l irarunt adhu< n-manrrv in vigore juramentum an(im< drm.uicum, leg· * particulares pro religiosis ad mihtram vot itl· pr ο emptum d·· explendo tur \t\ 1927. p. 194) et prohibitiones latas olnn circa nfaj Stnensc * ( t s .\ XII iWO, p. i). n h Cap. VI. — De consuetudine. 1-17 1° Consuetudo juxta legem est ea, quae conformis est legi praeexsistenti. Talis consuetudo legem conditam diuturno usu firmat vel interpretatur (cfr. n. 170) 2° Consuetudo praeter legem est ea, quae nec lege praecipitur nec legi adver­ satur, uti esset, v. gr. consuetudo missam extra dies festos audiendi. Talis consuetudo potest inducere jus novum, ubi lex deficit. 3° Consuetudo contra legem est ea, (piae legi adversatur, ut sunt, v. gr., in officiis divinis multae caeremoniae, quas non agnoscunt decreta romana (cfr. n. 1638). Talis consuetudo introducit jus legi contrarium, vel abrogando legem, vel ei derogando, sive quoad ipsam obligationem, sive saltem quoad poenam a lege statutam. « Potuit etiam consuetudo validare contractum lege irritatum, et introducere nova impedimenta irritantia matrimonium » (I, 107), et sic olim introductum est impedimentum disparitatis cultus. Sed quidnunc, cfr.c. 1041. Ilis praemissis, agendum venit : 1° de conditionibus legitimae consuetudinis ; 2° de consuetudinis prohibitione et abrogatione. § 1. De conditionibus legitimae consuetudinis. 261. — Conditiones, ut consuetudo jus constituat, aliae requi­ runtur ex parte communitatis, aliae ex parte objecti, aliae ex parte principis. I. Ex parte communitatis. Consuetudo induci debet a commu­ nitate legis capaci, saltem a majore ipsius parte, per actus publi­ cos, frequentes, liberos, non interruptos, et cum intentione jus con­ stituendi per longum tempus positos. Dicitur 1° Λ communitate, non qualicumque, sed legis capaci, i. e. quae sit capax potestatis legislativae pro seipsa, vel saltem suffi­ ciens, ut ipsi vera lex imponi possit (can. 26). Vide n. 110. 2° Saltem a majore ipsius parte ; quia obligatio inducitur a communitate, consentiente principe ; sed a communitate revera non induceretur, si minor tantum pars consuetudinem servaret. Major autem pars communitatem jam moraliter repraesentat. 3° Per actus publicos : ut omnes de populo, vel major pars in praestando consensu possint convenire, et talis consuetudo possit esse nota principi ; ideoque actus debent esse publici, saltem notorietate facti. 4° Per actus frequentes ; non enim sufficiunt duo vel tres actus, ut aliqui minus recte autumarunt ; sed requiritur ut actus sint repe­ titi per plures vices, juxta prudentum arbitrium, ut ex illis ratio­ nabiliter colligi possit communitatis consensus (1, 107, 3°). 5° Per actus liberos, i. e. non ex vi, metu aut errore exercitos ; populus enim praesumi non potest velle jus stabilire per actus f 48 P. I. — Tr. II. De Legibus. quos ipse sive repugnans, sive ex mero errore ponit ; neque ipse Superior, in istiusmodi adjunctis, consentire censetur (H. Ap., II, 79, 80). 6° Per actus non interruptos, i. e. usu continuato firmatos, quia si populus unum solum actum consuetudini contrarium posuerit, vel princeps actus populi punierit, praescriptio contra legem esset denuo inchoanda (cfr. can. 27 seq.). 7° Per actus cum intentione jus constituendi positos, i. e. cum intentione legem sibi imponendi, si praeter jus ; vel a lege se exi­ mendi, si contra jus consuetudo introducatur. Ratio est, quia tunc tantum praesumitur princeps acquiescere communitati (can. 28). Animus autem se obligandi sub gravi colligitur ex circumstantiis, nempe si consuetudo constanter observetur, cum non levi incom­ modo, si puniantur transgressores, si ita pii homines communiter sentiant. Vide 5. Alph., III, 1009, dub. 3 ; IV, 142, ubi de obliga­ tione recitandi Officium, quam olim sola consuetudo monialibus et religiosis imposuit. Itaque non inducitur consuetudo praeter legem, si populus aut major ejus pars agat ex devotione, gratitudine aut simili motivo, v. gr. recitando ange­ li· am salutationem ad Campanae signum. Neque invalescit desuetudo aut con­ suetudo contra legem,si ley solum inconsiderate et animo ipsi non satisfaciendi violetur 1 : aliqua enim sesc deobligandi intentio requiritur. Nihilominus, si lex diu bona fide, nempe ex legis ignorantia, non observetur, via praescriptionis tolli potest. Sufficit nempe ut, eum opinione quod lex non exsistat, populus eam bona fide non observet (H. \p., II, 80), nisi princeps positive id velet. 8° Per longum tempus positos, quod tamen diversum est, secun­ dum quod agitur de consuetudine rationabili vel de consuetudine quae per legem positive prohibetur. In primo casu, requiruntur Ί0 anni ut actus repetiti vim legis obtineant ; in secundo casu, exi­ gitur spatium 100 annorum vel ita longum ut consuetudo immemorialis dici possit (cfr. can. 27, § 1 et 28). In casibus particularibus leges quandoque breve post tempus obsolescunt, v. gr. leges circa pretium venditionis (cfr. .Inu du Cl., 1920, p. 43). hi parb veto communitatis non requiritur de se bona fides s, ita ut haec sola Consuetudo legitima evadat, quae sine peccato inceperit. Etenim « in initio, introducentes consuetudinem contra legem omnes peccant, in progressu, non peccant illa jam a majoribus introducta nient·', sed possunt puniri. In fine autem, nec peccant nec possunt puniri illa jam pra. scripta utentes » 5. Alph , I, 170 : ed. G.. I. p. 80. * Mluquin actum •■'.-•■t observations *> i «1··· inii.»·. «te jejunio, et ·■ ' i nm ab mitto bona fldes it probabimus n <*«5 Cap. VI. — De consuetudine. 149 262. II. Ex PABTE objecti.'Consuetudo debet esse bona (sci. de re in se honesta) et rationabilis. Ratio est, quia debet esse, sicut lex. ordinatio rationis. Jani vero, bona et rationalis habenda est consuetudo, si ejus objectum tale est, ut justae legis materia esse potuisset. Inde non est rationabilis consuetudo quae adversat in­ juri naturali aut divino (i. e., quae est in se mala), aut consuetudo quae in Codice expresse reprobatur (quae ideo reprobatur, quia dis­ ciplinam enervat). A ide can. 27, § 1 et 2, et etiam η. 265, 2°. Heprobatur, v, gr., consuetudo quam introducerent Episcopi accipiendi vel exigendi dona, ratione visitationis (can. 346) ; item consuetudo introducens nova impedimenta matrimonialia (can. 1041), etc. (cfr. etiam can 409, § 2, 418, § 1. 433, 774, 818). Xon tamen requiritur ut consuetudo sit positive rationabilis, sed sufficit si rationi ita consentanea habeatur, ut nihil impediat quominus, decursu tem­ poris, rationabilis fiat, vel rationabile sil observationem amplius non urgere, ne multiplicentur delicia. In dubio, et deficiente prudentum judicio, praesu­ mendum esi consuetudinem esse rationabilem ex ejus possession»', i. e. ex eo quod fuerit introducta. 263. — III. Ex parte legislatoris. Ad consuetudinem stabi­ liendam requiritur legislatoris consensus, sive personalis, sive lega­ lis ; quia potestas condendi aut abrogandi leges, non populo, sed legislatori unice competit (1, 107 et can. 25). Jamvero : 1° Consensus personalis est is, quo princeps per se immediate approbat Consuetudinem, vel expresse dando licentiam ut inducatur ; vel tacite, cum introducendae consuetudinis conscius, ipsi non resistit, cum facile resistere posset. Quo in casu consuetudo dicitur introduci per viam conniventiae. Adverte vero consuetudinem non firmari per silentium ex prudentia imperatum, si nempe Papa vel princeps sileat ob timorem majoris mali, v. gr. schismatis, rebellionis. Unde illud vulgare: « Multa patitur Ecclesia quae non approbat ». 2° Consensus legalis, seu praesumptus habetur, quando legislator, etsi forsan ignoret consuetudinem, illi consent it per voluntatem generalem in jure expres­ sam, approbandi quamcumque consuetudinem rationabilem, statim ac fuerit legitime praescripta. Jamvero talis declaratio reapse in ipso Codice continetur (can, 27, § i). Quo in casu consuetudo vim oblinet per viam praescriptionis (cfr. n. 261, 8°). 264. Qt XESITUM. Quid faciendum in dubio circa consuetudinem ? 1° In dubio invincibili an consuetudo praeter legem exsistat necne, an prescripta sil. an adfuerit animus se obligandi, etc., ad nihil teneris ; quia con­ suetudo hujusmodi est lex nova, quae si dubie exsistat, non obligat. Si dubites an obliget sub gravi vel sub levi, ad culpam vel ad poenam, benignior pars tenenda est (vide n. 95). 2° In dubio an desuetudo vel consuetudo contra legem exsistat jam prae­ scripta necne, teneris ad legem ; quia haec est in possessione, nec desinit lex certa per incertam contrariam causam, ut diximus n. 97. Sullicit tamen dictum eximii Doetoris, asserentis legem abrogatam esse, ut a lege deobligemur ; talis namque auctoritas, quando ab aliis DD. non infirmatur, efficit cer­ titudinem moralem (cfr. n. 66, 3° et 4°). Lege S. Doclorein nostrum, I, 107; P, I. — Tr. II. De Legibus. 130 ed. G., L p. 89; III, 290 ; ed.G., I, p. 360, ubi probat verba Mazzotae: in dubio quod non fiunt modo homini proprio. Hujusmodi mnt, vel motus ΙΊόοριη Dp a< I il ικ Immani*, 153 primo primi. sic. dicli quia rationis judicium antevertunt ; vel actus hominis nullatenus attenti, somniantis, delirantis, amentis, ebrii, aut usu rationis quo­ modocumque destituti (S. Thorn., ib,), Divisio. Actus hurnanus multipliciter dividi potest : 1° Ratione principii d lermiui esi vel elicitus vel imperatus, internus vel externus. Elicitus dicitur ad us, qui a voluntate procedit (anquarn a causa propria, immediati! et iormaliler ab ea producitur, in_Jl>saque recipitur ac consummat ur : sic amare, odio habere, consentire sunt actus eliciti voluntatis. Actus eliciti cum sint diversi actus seu modi volendi, sunt omnes interni. Dantur etiam act us i n I id led us qui act. us vo hint al is elicitos pi aecedunl, ut simplex apprehensio, etc. Sex igit intact ibus voluntatis elicitis totidem act us intellectus conjunguntur1. Imperatus dicitur illo actus, qui in se quidem ab aliqua potentia vel habitu elicitur voluntati subjectis, sed imperante voluntate2 : unde etiam actus potentiae, moventi (seu imperanti) potius quam potentiae motae tribuendus est, sive sil internus (actus intellect us) sive externus (actus sensuum extorio rum, etc.). Nonnulli auctores v. g. Prümme.r * aliter hac de re sen limit ; vocant enim actum elicitum, eum qui ab aliqua potentia vel habitu immédiat e el formaliter producitur, actum vero imperatum, illuni qui ab una potentia vel ab uno habitu elicitur, sed ex imperio alterius potentiae vel habitus. I i *sa< p< apud S. Thomae commentatores notatur, quotiescumque actus, ab aliqua potentia elicitus, a virtute in tuum proprium finem dirigitur, nulla alia mediante virtute, ill·· actus merito e| iam vorat ur actus elicitus hujus virtuti .inde apparet, verba actus elicitus, actus imperatus, esse juxta eonteitum accipienda, ne confusio oriatur ; de qua re monemus lectores. 2° Ratione subjectionis in anima, est diam internus, vel externus. 3° Ratione ordinat ionis propriae, est vel bonus, vel malus, vol indifferens. Bonus (seu li< itus) dicitur, qui redae rationi conformis est ; malus (seu illi( itus) qui a re· Ia ratione di ' repat ; indifferens est qui, objei live consideratus, nqn habet relationem ml bonitatem vel malitiam, v. gr. ambulare, loqui, etc. bonus iterum vl est naturalis, vel supernatural·. Actir supernaturalLs est sci meritorius de condigno, ve) meritorius de congruo. ’ h ex imprrlo scilicet ration!#, Ha ut Irnprrari posant : Γ aetuH ιο/ιπιΜ/Μ (cxccpto primo de quo >upia) ; 2° actui r manifestationis, est expressum vel tacitum. Expressum, quod externe (verbis aut signis) manifestatur : v. gr. si Episco­ pus, rogatus ut jurisdictionem ad audiendas confessiones concedat, respondet : concedo, aut capitis inclinatione annuit. Tacitum, quod non declaratur externe, sed sufficienter ex facto aliquo, aut facti omissione, consideratis circumstan­ tiis, prudenter colligitur. Sic Episcopus concedit facto jurisdictionem, si quem 156 P. I. — Tr. III. De Actibus humanis. rogat ut confessiones excipiat. Hinc regula juris : Qui tacet, consentire vide­ tur. 'Rcg. 43 in 6°). Quae regula valet in duobus casibus, nimirum: a) cum tacenti aliquid favorabile proponitur ; b) cum, qui tacet, loqui tenetur et potest. — Secus valet alia regula : « Is qui tacet non fatetur, sed nec utique negare videtur e (Reg. 44, ib.). 4° Ratione actual ionis ipsius, est actuale, virtuale, habituale et interpretativum.. a) Voluntarium actuale est illud, quodjucj^t nunc elicitur vel imperatur a voluntate cum attentione continua mentis. Hoc autem fieri potest : vel actu signato, cum clans verbis aliove signo voluntarium quasi signatur, v. gr. si agens dicat : volo hoc facere ; vel actu exercito, cum absque tali signo ex ipso opere exhibetur ; sic attente genuflectens actum adorationis perficit. b) Voluntarium oirtualc est illud, quod fit vi vel virtute actus voluntatis nendum revocati, et influere moraliter pergentis. Initio operis positus est, sed postea exulat, influens tamen et in virtute perseverans v. g. in effectu suo manet. c) Voluntarium habituale est illud, quod utique olim volitione actuali pro futuro volitum, et postea nunquam revocatum fuit ; nunc autem nec directe nec indirecte intactum fluit, ex eo quod attentio mentis omnino deest. Habi­ tuale magis vi habitus quam vi voluntatis agit. d) Voluntarium interpretativum, sicut et habituale, excludit motum volun­ tatis liic et nunc in finem, sed superaddit absentiam tendentiae in objectum etiam in praeterito. Est enim illud voluntarium quod utique numquam expresse volitum fuit, sed volitum foret aut fore praesumitur, si de eo cogitaretur, aut < "gitari posset1. Exemplum voluntarii actualis habes in eo, qui hic et nunc, mente sola, vel mente et ore dicit : volo consecrare ; virtualis in eodem, si vi hujus volun­ tatis missam incipiat et consecrationis verba proferat, at mente distractus ; habitualis in eo, qui heri voluit, ut missae, quam hodie celebraturus est, fructus Titio defuncto prosit, hodie vero immemor hesternae voluntatis celebrat ; inteipretativi, in consensu moribundi, sensibus destituti, qui censetur petere sacramenta. Ratione intentionis, est directum vel indirectum. Voluntarium directum dicitur, quod est volitum in se ipso et, immediate, ut cum quis aliquid furatur, quia habet voluntatem furandi ·, indirectum, quod esi volitum non in se, sed in alio, quocum connecti saltem in confuso cognoscitur ; sive ut effectus procedens ex aliqua causa, v. gr. ebrietas ex nimio potu ; sive ut aUquidjmm eausi connexum, v. gr. sacrilegium in furto calicis consecrati. lain vero actus voluntatis potest vel unicum vel multiplicem habere effec­ ti m. Si effectus est unicus, dicendus est directe voluntarius, quia ad eum ordinatus fuit actus.Si est multiplex; aliquando quivis eorum est directe volun^tarius fsi nempe voluntas in singulos directe tendit illosque per se appetit); aliquando unus est directe voluntarius celeri indirecte lanium. Porro, directe Cfr. quonam mo lo S Rotae Tnb. hanc doctrinam exponat, Λ. A. S„ II, p. 968. — Lege Lejuni» explanationes, de Sacr. in gen . disp. 8. sect. 5 : de Poenlt., disp. 7, n. <0. Ibi animad' erles interpretativum voluntarium saepe in eodem sensu sumi ac voluntarium indirectum, bt quoque notandum est de robintario. quod appellare consueverunt auctores virtuale aut t < tins vocari, secundum Cl. WtrAell ch (I. n >5), volitum virtnalltar aut bialiter quta ait (not i . i. oinnc voluntarium procedit el ideo est actuale, sed procedit • x tntentVmr virtual! aut habituali ('olit i artus tamen usus verborum invaluit (cfr Cathreln Ae’rmv—liameni. Cap. 1. — De imputabilitate actuum. 157 voluntarius intenditur per se, habelque rationem movendi voluntatem, indi­ recte voluntarius, per se non intenditur, nec movet voluntatem, quae illum attingit ratione tantum connexionis cum actu directe voluntario. Nihilominus est verum voluntatis objectum, licet indirectum ; etenim voluntas vult talem actionem ut causam. Qui autem vult causam, vult etiam ex ea secuturum effectum, si effectum hunc praevideat. Hinc effatum : Qui est causa causa», est causa causati. 2/3. — Ad voluntarium indirectum utique se refert intricatissima illa quaestio : Quandonam effectus malus, in se quidem non intentus, sed ex causa voluntaria procedens, ponenti causam ad culpam sit imputandus ? Hanc materiam magis apposite tractabimus in articulo de extensione moral ilalis (cfr. n, 314 seq.). Quae enim de fontibus seu principiis moralilatis dicturi sumus (η. 296 seqq.), plurimum ad hujus quaestionis solutionem conferent ; ideo majoris perspicuitatis gratia, eam remittimus ad finem usque hujus trac­ tatus. 2/4. Colliges: 1° Ut actio aliqua dicatur ex toto voluntaria, necesse est ut cognoscatur secundum omnes sui partes el circum­ stantias ; quarum si aliqua ignoretur, actio non dicitur voluntaria quoad illam circumstantiam ignoratam. Sic qui accedit ad mulierem, quam nescit esse nuptam, non committit peccatum adulterii, sed simplicis fornicationis, cum involuntarie se habeat quoad matrimonii circumstantiam, (piam ignorat (V η. VIII). 2° Ubi nulla est advertentia, nullum est voluntarium, ideoqne nullum peccatum, ut accidit in actionibus dormientium, quae sunt simpliciter involuntariae. Ubi vero est semiplena advertentia, ibi est semivoluntarium, et duntaxat veniale peccatum, ut contingit in semidormientibus (cfr. n. 336). § 2. De libero. 2/5. Libertas in genere est immunitas a servitute et subjec­ tione : unde quot sunt species servitutis, tot sunt species libertatis. Quintuplex autem, libertas assignari solet : 1° Libertas spontaneitatis, quae consistit in exemptione a violentia et a coactione. 2° Ubertas ixdifferextjae, seu arbitrii, quae consistit in exemptione a necessitate naluralique inclinatione ad unum determinante. — Haec soli naturae intellectuali competit. 3° Ubertas ixdependentiae, quae consistit in exemptione obligationis ad legem et quemlibet Superiorem praecipientem. — Haec absolute soli Deo competit, qui solus sibi lex est et regula ; participative autem et relative etiam creaturis intellectualibus. Vide .s'. Alph., Diss. doll’Uso moder. (1765), c. 4, n. 11-16. 'i° Libertas gratiae et virtutis, quae consistit in immunitate a peccato, el ab habitibus ad malum inclinantibus. — Haec bonis tantum convenit, 158 P. I. — Tr. III. De Actibus humanis. secundum illud Apostoli (I Tim., 1, 9) : Lex justo non est posita, sed injustis. 5° Libertas felicitatis, quae consistit in exemptione ab omni miseria et poena. — Haec illis competit, qui in gaudium Domini jam intraverunt. Sola libertas indifferentiae, seu arbitrii, ad nostram materiam se refert ; haec enim sola est imputabilitatis principium, et constituit hominem suorum actuum dominum. Libertas autem spontaneitatis, quae est inseparabilis a voluntate humana, includitur in libertate arbitrii cujus est fundamentum. 276. — Definitio. Libertas arbitrii est vis electiva, seu facultas, qua pollet voluntas eligendi vel non eligendi, pro libitu. — Actum liberum vocamus, qui fit nulla cogente necessitate, vel qui omitti potest ad libitum. Divisio. «Libertas arbitrii, seu a necessitate, subdividitur: in libertatem contradictionis, qua quis potest agere vel non agere ; in libertatem contrarietatis, qua potest sic agere vel oppositum agere, v. gr. amare vel odio habere ; et in libertatem disparitalis, qua potest agere hoc vel aliud, sed non oppositum, v. gr. scribere, vel ambulare.» (V, η. XXX ; ed. G. II, p. 696.) Libertati opponitur necessitas, seu status rei quae aliter se habere non potest. Alia est necessitas coactionis : oritur a principio extrinseco et idem est ac violentia (cfr. n. 281 sqq.) ; alia est necessitas naturae seu naturalis inclinationis : oritur a principio intrinseco ad unum determinante et est propensio quaedam insita voluntati seu impulsio interna ad aliquid necessario prosequendum vel fugien­ dum (V, n. 31) Quae spectant ad quaestionem de libero arbitrio, solent in Institutionibus dogmaticis fuse tractari ; quare sequentia solum principia commemorabimus. Cfr. 5. Alph., Op. dogm. (ed. Walt.), II, p. 220, 411, 463, 495. 277. — Principia. I. Homo, etiam post Adac lapsum, gaudet libero arbitrio. Est de fido, ex Trid., Sess. 6, can. 5. Vide S. Doctorem, V, n. 32 seqq.— Si enim libero arbitrio non gauderet homo, ad quid exhortationes, prohibitiones, praecepta, consilia, sanc­ tiones, etc. statutae a Deo, ab Ecclesia ? II. Ad merendum vel demerendum, in statu naturae lapsae, non sufficit libertas a coactione, sed requiritur libertas a necessitate, seu indifferentiae. Est similiter de fide, ex damnata (ut haeretica) 3a Jansenii contraria propositione. Ratio est, quia actus necessarii vi principii intrinseci ad unum determinantis (cfr. n. 276) nequeunt dici morales, quare nec meritorii nec demeritorii. Cap. I. — De imputabilitate actuum. 150 278. — 111. Potentia peccandi, quae inest homini viatori, non est de ratione libertatis, sed potius de ejus imperfectione. Et re quidem vera, « si posse peccare (ait S. Anselmus, de lib. Arb., c. 1) esset pars liberi arbitrii, Dens et Angeli liberum arbitrium non habe­ rent : quod est absurdum ». Ratio evidens est : cum enim liberum arbitrium sit voluntatis qualitas, per se in bonum ordinatur ; posse autem a proprio suo objecto deflectere, est cujuslibet potentiae defectus seu vitium : ergo facultas peccandi est defectus libertatis. Unde 5. Thomas (de Verit., q. 22, a. G) : « \relle malum... nec est pars libertatis, quamvis sit quoddam libertatis signum, sicut aegri­ tudo, v. gr., est signum vitae. » Et S. Augustinus (de Civ. Dei, 1. 22, c. ult., n. 3) : « Arbitrium eo potentius erit, quo peccare non poterit. Juvat hic subjicere quae 0". Alphonsus (II. Ap., 111, u) de libertatis radice breviter aeque ac docte sic scribit : « Notandum, quod radix libertatis indif­ ferentiae oritur ab indijjerentia judicii, quae nihil aliud est quam deliberatio boni aut mali, quod in actione consideratur. Haec judicii indifferentia non jam constituit libertatem, sed, ut dictum est, est radix libertatis, ut postea possit libere et indifferenter voluntas eligere quod sibi placuerit. » 279. — Corollaria. 1° Proclivitas hominis ad malum nunquam fit peccandi necessitas ; quare graviter contra jus naturale et civile peccant *judice , qui magnorum criminum reos absolvunt, sub imaginario praetextu quod in agendo libertate canuerint. Vide tamen dicenda n. 291 sqq.. 2° Absurde loquuntur, qui, sub praetextu libertatis, licentiam omnia ad libitum opinandi, scribendi, docendi et operandi adstruunt. Ili physicam libertatem arbitrii cum libertate morali seu independentiae confundunt. Prior est homini naturalis ; posterior vero minime, nisi intra limites boni et liciti contineatur (Vide op. Verità della fede, P. II.c.2 ;Confut.del libro dello spiritu, n. 24). Ad rem igitur Leo Papa XIII (Encycl. Immortale Dei)’. « Nec potest, inquit, Ecclesia libertatem probare eam, quae fastidium gignat sanctissimarum Dei legum, debitamque potestati legitimae obedientiam exuat. Est enim licen­ tia verius, quam libertas ; rectissimeque ab Augustino libertas perditionis, a Petro Apostolo velamen malitiae (i. Petr., 2, 16) appellatur : imo, cum sit praeter rationem, vera servitus est : qui enim jacit peccatum, servus est peccati (Joann., 8, 34). » A. S. S., vol. 18, p. 175. De principiis autem quae ad productionem actus liberi concurrunt : de advertentia nempe, et de consensu voluntatis, dicemus infra in tractalu dc peccatis (n. 317 scqq.). Articulus II. Do imputabilitatis impedimentis. 280. — Humanorum actuum imputabilitatom impedit id omne, quod ipsius imputabilitatis principiis, id est voluntario ac libero, adversatur. De impedimentis autem liberi non est cur separatim tractemus ; et ratio est, quia, si necessitatem internam, quae solum libero adversatur, excipiamus, prorsus eadem sunt impedimenta 160 P. I. — Tr. III. De Actibus humanis. voluntarii et liberi. Sermo igitur erit de solis impedimentis voluntarii, quorum quatuor recensentur, duobus voluntarii consti­ tutivis opposita, nimirum : violentia et metus, quae principio intrinseco, seu voluntati ; ignorantia et concupiscentia, quae cogni­ tioni adversantur (cfr. n. 271). Haec impedimenta proxime influunt in actum internum. Dantur autem et alia, quae remotum influxum in libertatem exercent et sunt : haereditas, tem­ peramentum et status quidam pathologici. Attamen haec impedimenta, quae remota vocantur, nonnisi mediantibus proximis efficaciam oblinent, ut bene notat Bcssmer, S. J. (Stimmen aus Maria-Laach, 1908, II, p. 258), et ideo bene ad quatuor capita supra notata, jam ab Aristotele introducta, possunt, imo debent reduci. I. De impedimentis quae proxime in voluntarium influunt. § 1. De violentia. *Codici jur. caji. 2205 ; S. T/iomos, I, 2, q. G, a, 4-5 ; S. Alphonsus, \ . η. XV ; ed. G.f II, p. 692 ; SulmanL' de Vol., disp. V ; Frins, dc act. hum. η. 247-280 ; Calhrein, phil. mor. n. 90 sqq. ; Merhtlbach I, n. 68 sqq. 281. — Definitio. Violentia est motio procedens a principio extrinseco, repugnante eo qui vim patitur (V, η. XV). Voluntati, respectu actuum elicitorum, nequit inferri violentia ; infertur vero respectu actuum imperatorum. Deus utique, isque solus, voluntatem mutare potest ; nequit autem, quoad actus elicitos, eam cogere. \ is autem extrinseca potest inferri non solum corpori, sed etiam inferioribus animae facultatibus. I l adsit vis, coactio, non necessario requiritur ut influxus a cogente exte­ riori causetur. Ratio violentiae imprimis exigit ut quid in nobis fiat, repugnante voluntate, et ideo actus primo-primi, per analogiam, ad impedimentum vio­ lentiae reducuntur. Quaelibet causa, sive sit in homine, sive ad extra inveniatur, violenter in actus hominis influere potest. Divisio. Violentia est, vel absoluta, quando is cui infertur omni quo potest modo resistit ; vel secundum quid, cum pro viribus non resistit. 282. — Principia. I. Violentia absoluta tollit voluntarium. Ratio est. quia quando patientis voluntas agenti extrinseco pro viribus resistit, actio agentis nullo modo volita est a patiente ; est enim contra omnem voluntatis inclinationem ; unde, quae fiunt vi, nihil boni nec mali merentur (can. 2205 §1). Hinc femina, quae omnimode resistit violentiae quae illi infertur contra casti­ tatem, non peccat, etiamsi stuprum patiatur invita (\ , n. XVII). Confer 5. Thom.. 1. 2. q. 6, a. 5, ad 2. Cap. 1. — De impedimentis voluntarii. 161 283. — II. Violentia secundum quid non tollit, sed minuit volun­ tarium l. Ratio est, quia ubi voluntas non resistit quantum potest, ibi remanet in parte ratio voluntarii ; hinc, pro majori vel minori voluntatis resistentia, actio magis vel minus imputabilis erit. I nde a peccato minime excusantur puellae, quae libidinosis juve­ nibus, cum ipsis liberius agentibus, non omnimodam opponunt resistentiam (V, η. XVIII). 284. — Qi AEsiTi M. Quaenam adhibenda sit resistentia, ut actus ex dolentia procedens non sit imputabilis ? Cum resistentia sit reluctatio voluntatis ut actus non sit imputabilis, patet, quoad actus imperatos, adhibendam esse omnem illam resistentiam, quae utilis videtur ad actum ejusve effectus impediendum. Ad impossibile autem, aut ad inutile, nemo tenetur. » Sic martyres, vi ad idolorum templa conducti, non peccabant, quamvis ipsi incederent. Subinde tamen, seu per accidens, etiam inefficax resistentia, protestationis causa, adhibenda est ; ubi nempe protestatio tacita, vel solis verbis expressa, non sufficeret ad religionis injuriam avertendam, aut ad amovendum scandali periculum. Similiter peculiaris resistendi obligatio urget in materia magis periculosa, v. gr. adversante castitati ; quia defectus resistentiae inducit consensus periculum (cfr. n. 37 i, 778). Si autem resistentia non solum est inu­ tilis, sed et consensus certo non aderit, tunc de se ad resistendum non teneris, nisi timeantur ulteriora tentamina. § 2. De metu. S. Thomas, I. 2. Qui festa et jejunia non servant ex ignorantia, •'O quod de iis cognoscendis parum solliciti esse solent, non excusantur a peccato, quia eorum negligentia est vincibilis Cfr Lehmkuhl, I n 78, 3°. Si vero Cap. I. — De impedimentis voluntarii. 165 de occurrenti festo vel jejunio nihil suspicantes, ordinaria cognoscendi media una alterave hebdomade omittunt, a peccato excusantur, quia tali omis­ sione in requisita diligentia non defecerunt, et proin ignorantia non est vinci­ bilis. 2° Qui scientiam ad munus exercendum necessariam sibi deesse advertens, munere voluntarie fungitur, de erroribus tenetur quos in confuso saltem praevidit. Quod si errores sint graves, in statu habituali peccati remanet, quamdiu voluntatem suam malam non revocaverit, ignorantiae deponendae occasionem non arripiendo (cfr. n. 319). 3° Si negligent ia in deponenda ignorantia est venialiter tantum culpabilis, factum ex ea sequens, licet in se grave, ad venialem duntaxat culpam erit impu labile. Ejusmodi enim actus ratione causae sunt voluntarii. § 4. De concupiscentia. S. Thomas, 1. 2, q. 22-48 ; S. Alphonsus, \\ η. XXIII ; ed. G., II, p. 694 ; Frins, I, n. 295 ; Surblrd. La Morale dans ses rapports avec la Médecine, III, p. 16 ; Descurct, La Médecine des Passions ; Prûmmer. L n. 72 sqq. ; Acrtnys-Damen, I. n. 22 sqq. ; Otto Schilling. I. n. 4 \ : .V.'< t Xngelicus ; sed q. 77, a. 7 his verbis suam doctrinam limitat : Dummodo causa (huju* passionis) non fuerit voluntaria. Cap. I. — De impedimentis voluntarii. 167 ad rem 5. 7 homas (de Malo, ul supra) : « Et sic passio (consequens) addit ad meritum vel demeritum, quia est signum passio, quod motus voluntatis sit fortior ; et hoc modo verum est quod ille, qui cum majori compassione facit eleemosynam, magis meretur, et qui cum majori libidine facit peccatum, magis peccat. » Confer etiam 1. 2, q. 77, a. 6 et Codicis juris can. 2206. De quaestione : t Irum teneamur motibus passionis resistere, fuse disseremus occasione opportuniori, in tractatu : de peccatis, eum de consensu voluntatis agemus (n. 322). Scholium. 292. De habitu. Juvat hic aliqua adjicere de habitu, qui eodem fere modo in voluntarium influit ac concupiscentia. Definitio. Habitus est firma ad agendum dispositio, causata plerumque ex iteratis actibus. Dicitur plerumque ; nam subinde evenit, ut habitus etiam ex uno actu gignatur, si nempe activum, ceu loquitur D. Thomas (I. 2, q. 51. a. 3), fuerit magnae virtutis, ut quando fortis medicina statim inducit sanitatem. Cfr. 5. Thom., 1. 1, <|. 49-54 ; Suarez, Disp, metaph., disp. XLIV ; Ami du Clergé 1899, p. 529-593. Divisio. Cum habitus semper actum voluntatis supponat, nequit dividi in antecedentem et consequentem. Habitus est ergo, vel a voluntate admissus, vel a voluntate impugn alus. Admittitur a voluntate, si causatur cum advertentia (i. e. cum praevisione ejus generationis ex actuum iteratione), vel etiam si, licet sine advertentia causatus, dein non jam efficaciter exstirpatur. — A voluntate vero impugnatur, si apta media ad habitum deponendum adhibentur. Principia. I. Habitus a voluntate admissus aliquando auget, aliquando minuit, sed nuinquam tollit voluntarium. 1° Auget voluntarium, in quantum alacritatem majorem tribuit voluntati, quin in agente minuatur mentis attentio.— 2° Minuit voluntarium, inquantum homo, consuetudinis servus, ab ipsa ita trahitur ut praeveniatur, vel impedia­ tur tranquilla mentis consideratio. — 3° Numquam tollit voluntarium, cum homo, ex eo quod habitum abjicere nolit, ipso facto et effectus a causa ma­ nantes in causa voluerit. Vide D. Thomam, 1. 2, q. 49 seqq. II. Habitus a voluntate impugnatus semper minuit voluntarium, quandoque etiam tollit. 1° Minuit voluntarium, inquanluin vires voluntatis et deliberatio rationis plus minusve ab habitu impediuntur. — 2° Tollit voluntarium, casu quo habitus tam vehementer potentiis executivis dominatur ut praeveniat ratio­ nis judicium, ut patet apud eos qui bili agitantur. Constans sit ergo humana voluntas in pravis habitibus repri­ mendis : consuetudo enim consuetudine vincitur. Xon negligat tamen etiam adhibere media physica a medicis praescripta,quibus naturae vires crescere possunt. Marc. Inal. Moral. Alph. T. I. 13 168 P. I. — Tr. III. De Actibus humanis. Π. — De impedimentis quae remote in voluntarium influunt. 293. - Inter homines numerantur alii qui non solum sortiti sunt bonam animam (Sap., VIII, 19), sed etiam, Deo sic ordinante, corporis complexionem virtutis exercitio magis aptainconsequuntur (S. Thom., 1. 2, q. 51, a. 1). Alii autem dantur qui ab incunabulis, ut dici solet, ad malum inclinantur, pravarum propensionum veneno inficiuntur, el summa cum difficultate cor et voluntatem sursum dirigunt. Sub hoc igitur respectu singulisque iis attente consideratis tria distinguere possumus, quae maxime in voluntatem influunt : haereditatem, temperamentum, status quosdam pathologicos. I. De Iiacreditate. Xemo negare potest, quasdam corporis qua­ litates el animi propensiones transmitti, ut sunt : cleptomania, impulsus ad suicidium, etc. ; quae tamen non eodem modo, nec secundum regulam constantem de parentibus ad filios transeunt. Quamvis difficillime explicentur leges transmissionis, utpote quum tota materia fere nihil ad inquisitionem suppeditet, de facto tamen transmissionis non est dubitandum. Haercditas habet sine dubio influxum in libertatem, quia revera (ut patet apud filios ebriosorum) transmittitur corpus ad operandum plus minusve habile. Vliquando etiam propensiones naturales possunt evertere intellectus judicium, ita ut libertas cesset. Sed nullo modo cum Deterministis affirmare licet, liberum arbitrium lege haereditatis tolli, quia (secluso casu quo voluntas subito sub influxu propensionis naturalis trahatur), mens potest suae imputabilitatis remanere conscia. — Historice considerata, magnum pondus oblinet nostra affirmatio, ex eo quod compertum sit, filios magna virtute fulgentes e parentibus vitio deditis ortum habuisse; dum, e converso, parentes timorati filios genuerunt nefariis quibusque sceleribus deditos. Et sic patet quam inane sil argumentum ex morali statistica desumptum (cfr. Lehmk., I, 63), simulque quam grave vulnus inferant societati, quotquot coram judicibus reos quosque excusant, quasi ex lege haereditatis non fuerint suorum criminum consciil. Itaque quamvis ex haereditate minuatur liberum arbitrium, imo quandoque ita traduci possint quædam amentice species quæ libertatem tollant, generatim tamen remanet usus rationis ac libertatis (cfr. Merkelbarh, n. 98). II. De temperamento. Complexus diversarum corporis el animae propensionum, quibus tali homini specialis indoles confertur, vocatur : temperamentum. Si istae propensiones ratione influxus voluntatis vel per educationem inslitutionemve aliorum quasi firmae evadant, habetur character, ( sus tamen loquendi vix tam stricte inhaeret distinctionibus quas statuunt anet ores, licet character a 'implici complexione corporali semper discernatur per acquisitam aliquam firmitatem. i (r p 1 S Vi»' 'h. Mciiu ma Past., 1 ί. n. 710 >«ΊΡ( . //uber, Hcmmnlsse der Willemifreihdt ; Lmz. Quart. Schn/L 1913, p. 13. Cap. I. — De impedimentis voluptarii. 16$ Quidquid sit de diversitate opinionum inter antiquos et modernos, utrum nempe quatuor vel solum duo adsint fundamenta distinctionis inter tempe­ ramenta, videtur esse satis corium in hominibus quid dominari, quod opera­ tioni notam specialem imprimit. Temperamentum nullo modo tollit, minuit tantum vou xtaIui m. Ratio est, quia ex complexione oritur quidem influxus in voluntatem (S. Thom., Contra Gent., 1. 11, c. 63), non vero talis, ut rationale quasi necessario sequatur inferiores propensiones. Quin imo, rationale per actus repetitos ita mutare potest naturales inclinationes, ut aliquis quasi novus homo evadat, ut patet exemplo aliquorum Sanctorum, qui ex natura cholerici, favente gratia et nitente voluntate, mansuetudinis forma resplenduerunt. Recte igitur scribit Aquinas (1. c.) : Anima regit corpus et repugnat passionibus quae complexio­ nem sequuntur ; ex complexione enim aliqui sunt magis aliis ad concupiscentias vel iras apti, qui tamen magis ab eis abstinent propter aliquid refrenans ut patet in continentibus. » Quapropter dicemus, temperamento exercitium liberi arbitrii minui quidem posse, sed non tolli \ nisi occurrat casus de quo egimus n. 291. 1, 3°. III. De statibus pathologicis. Xostris praesertim temporibus varii dantur morbi qui influxum perspiciuntur habere specialem in voluntatem et in nervorum centrum. Voluntas quidem ob mentis hebetudinem quasi impotens apparet aliquid efficaciter volendi ; nervi autem ita videntur exhausti vel debilitati, ut agens, quamvis sui compos saltem ordinario remanere videat ur, magna tamen atque abnormi laboret inconstantia inlolerandave passionum vi agitetur vel etiam deprimatur. Porro causae illarum perturbationum insue­ tarum generali nomine solent vocari : morbi animi vel accuratius : stains pathologici: anima quippe facultatesque spirituales, voluntas et intellectus, dici non possunt morbis affectae nec in se aegrotae esse queunt, sed propter organa quaedam quorum adjumento in hac vita maxime indigent, non semel recte agere impediuntur, dum haec organa male allecta habeantur. Praesertim recensentur inter ista organa : centra cerebri et nervorum, ac potentiae sensitivae hominis. Illis igitur aegrotantibus, certis in adjunctis insolita qua­ dam ratione praepediuntur facultates spirituales in activitate sua ex toto vel ex parte ; et mira haec phenomena perspiciuntur habere etiam sub respectu morali peculiarem aliquam connexionem cum quaestione impedimentorum voluntarii. Variis utique modis morbi animi seu status pathologici ab invicem discernuntur, prout scilicet ipsae perturbationes psychicae vel modo transitorio, ut in hypnosi.vel rat ione permanenti, ut in melancholiae statu, eveniunt; sunt etiam vel organic:ae, cum nempe alterat io v. g. systematis nervorum, ex laesione quadam organica provenit (ex 1 Cfr. perutile opusc. P. Cl . Aquavira, s. J., Industriae ad curandus animi morbos, Romae, 1606 ; /'anquerev. tbeol. rnor. fumi. n. 120 sqt). : Merkelbach. I. n. 0$. 1*0 P. I. — Tr. III. De Actibus humanis. imperfecta conformatione cerebri, etc.), vel junctionales cum pro­ venit alteratio ex causa ordinis psychici influxum suum in nervo­ rum systema exercentis, quin nobis laesio organica appareat (v. g. in ideis fixis) ; vocantur deinde psychosae quae habitualiter rationis usum perturbant saltem quoad materiam aliquam determinatam (v. g. pseudo-visionarii, pseudopersecuti, etc.), vel psychoneurosac quae perturbant systema nervosum, quin habitualiter qua tales usum rationis infestent (utputa neurasthenia, hysteria, etc.). Quidquid autem est de variis distinctionibus quas adhibere solent hae in re varii auctores, notamus cum cl. Schilling \ id theologo moralistae officium imprimis incumbere, ut de relatione inquirat horum statuum pathologicorum cum quaestione voluntarii. Itaque enumerando praecipuos morbos animi, nunc ordinatim pro viribus indicabimus, quomodo ipsi impedimenta sint voluntarii 2. n) Ideae lixae ad quas reducuntur quoque obsessiones (non diabolicae), pho­ biae, scrupuli intensiores, etc. Ideae fixae sunt quae adeo mentem occupant ac cruCiart, ut quamvis intellectus eis adversetur, nihilominus obsessos qui­ busdam rebus cogitandis aut faciendis adstringere aestimentur. Gum hae ideae non reputentur liberae, culpa vacant, vel ad summum videntur peccatum veniale constituere posse. Atvero non eo ipso actiones quae ideas istas consequentur, omni culpa morali vacabunt, nisi usus quoque rationis impediretur : mitius semper ipsae actiones erunt dijudicandae, quam quae fiunt ab homine sano. Tempore autem quo infirmi non istis ideis teneantur, fugere debent occasiones excitationum specialium ad inhonesta, etc. Praeter curam convenientem sani­ tatis corporalis efficacius omnium remediorum est stricta obedient ia erga pru­ dentem directorem conscientiae, confessarium, etc. b) Maniae (sensu stricto, ut mania simplex, alternans seu circularis, etc.), phrenesis in qua ab aegrotis judicia falsa prorsus insanabilia proferuntur, hallu­ cinationes stricto sensu, pseudo-visiones, etc., praebent aliquam speciem demen­ tiae aut delirii, licet ad unum argumentum circumscripta nonnunquam cer­ nantur : infirmi in ipso actu delirii carent libertate. Sed aliter est pronuntian­ dum, cum intercedunt deliriorum intervalla: tunc enim per se eorum libertas non impeditur. c) Melancholia el hypochondria (atra bilis) pertinent ad psycho net ros as 3, et cum graviores fiunt, libertatem etiam non semel impediunt saltem ex parte ; quae autem vi simplicis tantum affectus melancolici prava agunt, non illico tanquam involuntario commissa consideranda erunt *. Xon raro, ut testantur . *Caprllmann-Hergmann hypochondria ducit ad veram dementiam, quo statu evenite poterit ut etiam suicidium peragatur. d) Impulsus morbidi cneci et propensiones invincibiles (quae dicuntur) non una ratione contingere aestimantur, sive modo, ut aiunt, mechanico (etiam sim· 1 lahrbuch der Moralth. I. p. 87. - Consuli possunt praeter alios etiam CapellmannBergmann'* p. iOf sqq. ; Bergman ,di< Seelenleldcn der NervOsen Religion u Seelenletden; Inhoulh mei. past. 11. n 210 : Uuumond. guide des nerveux et des scrupuleux ; Surbled, I.» murale dans ses rapports avec la médecine, IV, p. 41 ; Prümmen I, n. 94 ; .terlni/sDom-u. 1. n. 29 . Werfcdbuch. I. n. 99 .but du Clergé, 1911, p. 881 ; 1914, p. 81 ; Cirillù ■ " 1 > 1 e ■ N nüt. R ·»·. ΙΛ. 1927, i· 772 : P. .1. Jlouff, C. SS. R. in Miss. Konf. I : p. 5 Mjq. ’ lia expresse statuit Dr. Bergmann, die Scelenleiden der Xervôscn, p. i* — « otfo Schilling, I n. 49. — ‘ Pasturalmedizin '·, p. 118. Cap. I. — Do impedimentis voluntarii affectu) v. g. apud idiotas, vel modo psycho-mechanico aut mere psychico, quo statu partialis adhuc remanet libertas ; v. g. sunt qui laborant cleptomania (ad furandum), dipsomania (ad bibendum), pyromania (ad provocandum incen­ dium), etc. Utique hi a furibus, ebriosas, incendariis, sunt discernendi, at non facile dignoscitur quousque se extendat hisce in statibus impeditio libertatis. Imminuitur quidem libertas, nonnunquam potest etiam adimi ; non semper tamen tollitur. Quare dicunt auctores1, juxta principia quae de violentia. njetu et concupiscentia valent, hos casus tunc esse dijudicandos (cfr. quoque ea quae habentur n. 763, quaest. spec. n). e) Neurasthenia proprio sensu est status abnormis defatigationis habitualis nervorum, qui adeo debilitati atque exhausti apparent, ut per consuetam quie­ tem et convenientem somnum nequeant amplius sufficienter instaurari, quem­ admodum id evenit apud homines sanos, (aim diversi gradus neurasthenia»· dantur, juxta minorem majoremve debilitatem nervorum ac psychicam depres­ sionem, varius quoquo esse poterit hujus morbi influxus in ipsum voluntarium, (’•eneratim autem solus aliquis peritus medicus de vera gravitate neurastheniae judicium ferre valet, ideoque influxum indicare (piem in voluntatem exercet. Licebit tamen asserere, non quamlibet morbi gravitatem id efficere ut in omni casu excludatur mortale peccatum : quamvis ceteroquin libertas in non paucis actibus revera minuatur, imo in nonnullis qui tanquam actus impulsivi indcliberati sunt considerandi, exulet. f) Abulia est quasi impotentia voluntatis ut velit efficaciter : a quibusdam auctoribus neurastheniae, ab aliis vero psychasleniae - seu debilitati psychicae adseribitur ; a nonnullis demum tanquam morbus speci dis recensetur, quo adeo humana voluntas infirmetur ut etiam quod exoptat non perficiat, sive quia reapse non agit sive quia aliud etiam invita agere cogitur. Libertas utique dimi­ nuta apparet in misero hoc. statu : quare mitius etiam quoad adimpletionem aliquorum officiorum positivorum cum his infirmis agendum erit, praesertim cum jam ab infantia morbida aliqua inclinatio ad irresolutionem. eU. innotuerit. Nihilominus, (piando per actus continuos illegitimae abdicationis voluntatis (piis hunc statum induxerit, attendendum erit ad principia quoque voluntarii indirecti (n. 313 sq.). g) Hysteria saepius apud feminas grassatur quam apud viros. Deordinationem systematis nervosi secum fert adhuc graviorem quam in statu neurasthe­ niae et maxime innotescit morbida aliqua auto-suggeslione. Communiter a peritis hac notae tanquam signa chardeterislica, ut aiunt, indicantur : abnormis inconstantia affectuum, egoismus ingens ac prorsus morbidus, inclinatio peculiaris ad mendacium, ad calumniam, intemperantiam, incontinentiam, etc. Asserit cl. Bergmann'-, hysleriam demonstrari posse tanquam morbum animi «pii se reducit ad anomalias vitae sensitivae productas per excitationes mor­ bid»· mutabiles in substantia corticali cerebri. Non semel sensibilitas minuitur aut exstinguitur in quibusdam corporis partibus dum in aliis vivacissima appa­ ret f anesthesia vel hyperesthesia) ; in mente etiam nascuntur hallucinationes, in appetitu sensibili irritationes abnormes, etc. Inde ex ipsis adjunctis, ut sta­ tuunt auctores, necnon ex declaratione hystericorum ipsorum (quatenus fidem merentur), ac demum ex gradu morbi, dijudicandum erit, quid libertatis 1 Cfr. Merkétbach, 1, n. 99. - - Dr. Bergmann (dic Scelenleiden der NervOsen, p. 20) aestimat cum Dnboie quem citat, psyehasteniam potius esse debilitatem aliquam generalem tanquam fundamentum omnium aliarum perturbationum psychicarum ; abuham vero esse, censet, repugnantiam a determinationibus voluntatis ratione perturbationum alTectuum (n. 66). — ’ Ib„ p. 18 sq. 172 P. I. Tr. III. De Actibus humanis. infirmis remanserit. Mitius utique cum eis est agendum, et cum gravior factus »*st morbus, etiam excusandi erunt a mortali peccato nonnullis quoque in tasibus, ubi actus exterior haud parum peccaminosus apparet ’. Ceterum -,i< . rdotibus. erga has personas ut sint cautelati, summopere commendatur. h ) Epilepsia nonnunquam ad veram psychosam usque pertinget ; generat ini autem interpositis longioribus intervallis per crisim epilepticam innotescit, qua duranti sufficiens libertas non habetur ad grave peccatum committendum, imo nec aderit voluntarium. Extra crisim vero mens aestimatur libera, nisi etiam hoc tempore modo transitorio accedat perturbatio quaedam psychica : tunc libertas quodammodo imminuitur. Facile epilepticus ad iram, etc. impel­ litur. J De suggestione hypnotica, inagnetismo, obsessione diabolica, etc., vide n. 569 sq., 622, 1840. CAPUT II De nioralitatc actuum. >. Ihomas, i. 2, <(. 19. a. i ; q. 21. a. I ; q. 71, a. 6 ; S. Alphonsus, V, η. XX XIV ; ed. p. 693 ; Ihlluarl, De Vel. hum., de Volunt, libero, a. 3 ; Fnns, II. sect. I ct 2 ; CalhrAn, Moralph., P. I. I. II ; Tanquerey, Theol. mor., II. p. 19 : Wtllnns, Phil, mor., HI. p. 32-104 ; ITHiÜst, CoiMr. de N.-D., 1891, 1-6 confir. ; MüUer-Seipel, I. § 98 sqq. ; Aerlnu -Darnen, I, n. 30 $qq, ; MtfMbach, 1. n. 113 sqq. 294. - Definitio. Moralitas actuum humanorum est eorum habitudo seu relatio ad regulam morum, quacum congruunt, vel a qua discrepant. Sicut arlilieiositas consistit in respectu, quem habet arlefactum ad regulas artis : ita moralitas consistit in re­ spectu, quem habet actus humanus ad regulam morum, i. e. secun­ dum Angelicum ad « dictamen redae rationis, sive increalae, quae est lex aeterna, sive creatae, quod est lumen naturale hominis, seu participatio legis aeternae (1. 2, q. 91, a. 2.) Cfr. quae docet D. Thomas, Q. disp, de Virtutibus, q. 1, a. 13. Hinc statuitur : naturam boni moralis sitam esse in conform itate actionis cum legibus ordinis, quem Deus ab hominibus exigit pro sui honore et univer­ sali felicitate ». (V, 1. c.) Errant igitur : a) Qui moralitatem, sive in libertate, sive in voluntario constituunt. Ha Durandus, Scotus (secundum aliquos), Suarez, Frins. Sane libertas et volunta­ rium requiruntur tauqmm moralitatis fundamentum,sed ejus essentia minime iri iis reponenda est. Etenim moralitas actus humani dicit imputabilitatem ad laudem vel viluperium : actus vero laude aut vituperio dignus est, non praecise quia liber est. sed quia libere conformis vel deformis fact uses! regulae morum, id est legi divinae, per conscientiam intimatae. Alii quaestionem sic dirimunt : Ille in genere laude dignus exsistit, actum O(f.j Schtdxmj. I. η V), p. SS ; Prûmmer, I, n. '»f> ; Mtrhelbach, I, n. 99 ; Capellmann Bergmann. p. I II *qq. Cap. 11. — De moralitale actuum. 173 ergo moralem ponit, qui autonome agit ; dignus vero speciali lamlc erit ille solus qui agit deliberate relate ad talem vel talem ordinem *. b) Qui naturam boni moralis collocant in solo utili ac delectabili. Quare in Syllabo, sub n. 58, Pius I X hunc reprobavit errorem : c ... omnis morum dis­ ciplina honestaque collocari debet in cumulandis et augendis quovis modo divitiis ac in voluptatibus explendis. » Antiquum systema utilitarismi ab Epicuro, Lucretio excogitatum innovaverunt saeculo xvm Helvetius. Diderot et alii. c) Qui docent supremam moralitatis normam esse vicere secundum solam rationem, quaerere virtutem unice propter seipsam sine ullo respectu ad pro­ priam felicitatem. Effata Stoicorum nostris temporibus denuo propugnavit liant, cum suo « imperativo categorico ». d) Qui discrimem inter bonum et malum quaerunt in opinione publica, quasi id solum esset bonum quod fit ex motive honoris, ex motivo desumpto ab aestimatione hominum (alii errores enumerantur et confutantur a Merkelbach, 1. Appendix, p. 739 sqq.). 295. — Divisio. Moralitas dividitur multiplici ratione : 1° In bonam, et in malam. Etenim actus humanus vel convenit cum sua regula, vel ab ea aberrat. Si convenit, dicitur rectus, bonus, honestus : redas, quia conformis suae regulae : bonus, quia haec conformités ipsi debetur ; honestus, quia condecorat humanam naturam. Si vero a sua regula aberrat, dicitur pravus, malus, inho­ nestus : pravus, quia per suam aberrationem est vere distortus ; malus, quia sibi debita perfectione privatur ; inhonestus, quia rationalem creaturam foedat (S. Thom., 1. 2, q. 21, a. 1). 2° In materialem, seu objectivam, et in formalem seu subjecti­ vam. Divisionis fundamentum esi duplex regula, ad quam actus humani conformandi sunt : lex scilicet, ad quam conformandi sunt materialiter et objective ; et conscientia operantis, ad quam conformandi sunt formaliter et subjective. Materialis igitur mora­ litas est convenientia vel disconvenientia actus cum regula externa seu lege ; formalis vero, convenient ia vel disconvenientia cum regula interna seu conscientia agentis. Ex quo palet, unam mora­ litatem posse sine altera exsistere, cum nempe homo agit ex con­ scientia invincibiliter erronea, ita ut actus sit quandoque materia­ liter bonus, formaliter malus, quandoque materialiter malus et formaliter bonus (cfr. liouquillon, Theol. fund., n. 348 seqq.). 3° In intrinsecam et exlrinsecam. Moralitas dicitur intrinseca, si ex ipsa rei natura oriatur ; sic amor Dei est intrinsece bonus, odiujn Dei intrinsece malum ; dicitur autem extrinseca, si ex sola ’ Id latius evolvit cl. Lehmkuhl (11 ed.) I, n. 93. Ceterum auctores moderni qui sequuntur hanc opinionem, asserunt generatim. artus humani moralitatem consistere essentialiter in ipsa dependentia actus a voluntate libera operante ct ratione advertente ad honestatem vel turpitudinem objecti. Cfr. ibach, π. n6. 171 P. I. — Tr. III. De Actibus humanis. lege positiva exsurgat : sic manducare carnes foria VIa est extrinsece malum (cfr. n. 112). Itaque : a) Intrinsece bonum est, quod natura sua convenit ordini recto, ita ut vel necessario praecipi debeat (v. gr. adoratio Dei), vel saltem merito considi possit (v. gr. consilia evangelica). Duplex distinguitur : aliud est bonum absolute, v. gr. actus fidei, spei et caritatis ; aliud est bonum relative, v. gr. votum castitatis. b) intrinsece malum est illud, quod natura sua recto ordini ita repugnat, ut necessario prohiberi debeat Triplex distinguitur : Malum absolute, quod tale est independenier ab omni circumstantia, necessario et immutabiliter, quia in se involvit repugnantiam cum recto ordine, v. gr. odium Dei, blasphemia. Malum conditionate, quod tale est non praecise in se, sed ratione adjundi quod pendet a dominât iva potestate Dei, aut hominis : quare bonum fieri potest, accedente scilicet concessione Dei vel hominis. Si<·, v. gr, occisio hominis est intrinsece mala, sed conditionate, in quantum non accedit concessio a jus habente. Malum relative, quod tale est solum ratione periculi quod ordinarie adjunctum habet, ut aspectus objeci i turpis, lectio pravi libri,etc. Hae··, data justa causa et remoto proximo peccandi periculo, licita fieri possunt, ut suo loco videbimus. Actiones conditionate malae vocantur etiam male sonantes, quatenus regulariter notionem mali in memoriam revocant, et nonnisi sub quibusdam conditionibus bonae evadunt (S. Thom.. Quodl . 9, a. 15 in corp.). c) Ertrinsece bonum vel malum est illud, quod non ex natura sua, sed vi alicujus praecepti fit bonum vel malum. Talia sunt, v. gr., opera servilia quae certis diebus ab Ecclesia prohibita sunt, adeoque illis diebus evadunt mala. Item, deambulatio per se indifferens, si pietatis aut caritatis causa insti­ tuatur, fit bona. Quibus praemissis, agemus : 1° de principiis moralitatis : 2° de ejusdem extensione. Ann culus 1. De principiis moralitatis. 29G.— Theologi vocant principia seu foules moral it alis ea omnia, ex quibus Iit ut aliqua actio sit bona,vel mala, vel indifferens. Quem­ admodum enim naturalis bonitas rei ex plenitudine sui esse exsur­ gi! : ita bonitas moralis exsurgit ex collectione eorum omnium, quae actui humano secundum rectam rationem conveniunt ; malitia vero moralis, ex defectu illius integritatis. Cfr. S. Thom., 1.2, q. 18, a. 1 *. Coalescit autem integritas actus humani ex objecto et ex cir­ cumstantiis. Hinc, ut rectum feratur de aliquo actu judicium, ille cum regula conferri debet, tum quoad objectum, tum quoad ' In eadem quaestione, a. », S. Thomas quadruplicem bonitatem in actu humano distin­ guit bunit item pht/Ucam, ex eo quod actus humanus est ens ; bonitatem specificam, ex. objecto bonitatem accidentalem, ex circumstantiis ; bonitatem finis, ex bono fine extrinseco. Cap. II. — De moral i fate actuum. 175 circumstantias. Sed una est circumstantia, scii, finis, quae ob peculiarem suum in moralitatem influxum, peculiarem etiam considerationem sibi exposcit. — Quare tria recensentur mo­ ralitatis principia, nempe objectum, circumstantiae et finis. De singulis nunc plura. § 1. De objecto. 297. — Definitio. Objectum, in sensu strictiori, prout hic sumitur, est illud (res, aut persona, moraliter considerata) circa quod actus humanus versatur, et in quod natura sua et per se tendit (V, n. xxxvi). Sic res aliena est objectum furti ; Deus esi objectum actus amoris. Potest autem objectum esse sive bonum, sive malum, sive indifferens, (v. g. amare Deum, facere mendacium, vestem albam aut nigram induere). 29S. — Principium. Actus humanus sumit ab objecto moralitatem, et quidem essentialem seu specificam. Constat prima pars : 1° Ex S. Scriptura: Facti sunt abominabiles, sicut ca quae, dilexerunl (Osce,9, 10). Contrarium, ob eamdem ratio­ nem, dicendum est de actibus bonis. —2° Ex 5. Augustino (tr. 2. in I Ep. S. Joann., n. 14): «Talis quisque est, qualis est ejus dilectio. Terram diligis ? terra es ; Deum diligis ? quid dicam ? quasi Deus es. » — 3° Ratione : actus enim inde sumit suam moralitatem. undo habet relationem ad regulam morum ; atqui hoc habet ex objecto (cfr. n. 294). Probatur secunda pars : Essentialis seu specifica moralitas actus est illa, quae ei ante omnem aliam inesse concipitur, sine qua concipi non potest, et quae, aliis mutatis, invariabilis permanet. Jamvero. talis est moralitas ab objecto sumpta ; ad id enim, ex hypothesi, actus natura sua tendit, et ad ipsum se habet ut ad suum prine pium formale. Sic, v. gr., furtum, quod quis in loco sacro committit ad se inebriandum, licet concipi possit sine malitia sacrilegii et intemperantiae, non potest tamen concipi sine malitia injustitiae. Cfr. 5. Thom., 1, 2, q. 18, a. 2. Quare recte monet Card. Zigliara (Ethica, 1. 2, c. 1, a. 6) : < In actionibus humanis, ante omnia attendendum est ad objectum circa quod sunt, sicut circa proprium terminum. Si objectum est rectae rationi conveniens, actio erit specifice bona. Si objectum discordat a recta ratione, actio erit essentialiter seu specifice mala. » 176 P. I. -— Tr. III. De Actibus humanis. § 2. De circumstantiis. 299. — Definitio. Circumstantia (quasi actum circumstans) est qualitas accidentalis, actum humanum in suo esse morali jam constitutum moraliter afficiens (S. Thom., 1. 2, q. 7, a. 1). Duo igitur ad circumstantiam requiruntur : 1° ut actui non tribuat primum esse; 2° ut actum moraliter‘afficiat, i. e. eum modificet in'ordine ad regulas morum. \am hic non sermo est de circumstantiis physice vel juridice tantum actum allicientibus, v. gr. qua manu quis furtum commiserit (Billuart, de act. hum. Diss. 4, a. 3, § 2). Divisio. Septem numerantur circumstantiarum classes, hoc Tullii versiculo expressae : Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando. Qualitates enim actum allicientes possunt adhaerere : personae agentis, v. gr. an sit sacerdos, religiosus, uxoratus ; objecto actas, v. gr. an res furto ablata, sit in magna vel parva quantitate, sacra vel profana ; an persona percussa sil clericus, vel laicus, etc. : loco, ubi committitur actio, an sit publi ais vel secretus, sacer vel profanus ; mediis agendi, an sint justa vel injusta : fini eitrinseco operantis, de quo infra (n. 30») ; modo agendi v. gr. an operans • gerit malitiose vel bona fide, intense vel remisse, ex contemptu vel levitate, ex ignorantia vel metu, etc. ; tempori, v. gr. an die festo an mora longa, vel brevi. 301). — Principia. 1. Actus humanus veram moralitatem desu­ mit ex circumstantiis. Probatur ex S. Scriptura (Mare.. 12. 43), ubi mulier laudatur, quae duas tantum monetas misit in gazophylacium, prae Pharisaeis multas mittentibus. Ratio est, quia circum­ stantiae habent relationem convenientiae, vel disconvenientiae, cum recta ratione : sic in furto sacrilego circumstantia rei sacrae vio­ latae habet peculiarem cum recta ratione disconvenientiam, praeter illam, quam habet ex objecto, seu ex eo quod sit res aliena. Sic etiam, ceteris paribus, major quantitas eleemosynae actum reddit laudabiliorem (V, η. XXXIX). 301. 11. Dantur circumstantiae, quae actui novam addunt moralitatem. Iloc inde palet, quod sunt circumstantiae, quae secundum se, seorsim et independenter a prima moralitate petita ex objecto, important specialem et distinctam relationem conformitatis vel ditïormitatis ad rectam rationem seu regulam morum, ut in furto sacrilego. Istiusmodi circumstantiae in objectum transire dicuntur, quia relate ad speciem superadditam fiunt objectum : sic in furto sacrilego res, in quantum aliena, est objectum furti, m quantum sacra, est objectum sacrilegii. Istae circumstantiae communiter vocantur specient mutantes. Gap. 11 — De moralitate actuum. 177 302. — III. Dantur circumstantiae, quae moralitatem augent vel minuunt in eadem specie ; quare aggravantes vel mingentes dicuntur. Sunt enim circumstantiae, quae non habent per se distinc­ tam moralitatem, sed modificant eam quae ex objecto provenit ; nt sunt magis et minus, intensum et remissum, etc. Sic quantitas pecuniae nullam dicit moralitatem per se ; dicit autem moralitatem bonam, si agitur de eleemosyna ; malam, si agitur de furto. Unde effatum : Plus aut minus non mutat speciem (vide J). Thom., 1. 2, q. 18, a. 10 et 11). Si vero circumstantiae transierunt peccatum dc veniali in mortale, aut vice versa, dicuntur mutare speciem non objectivam, quam tantummodo augent vel minuunt, sed theologicam seu demeritoriam. Sic furtum unius assis non differt, quoad virtutem cui opponitur, a furto decem aureorum ; differt tamen quoad culpam, nempe theologice : alterum enim est peccatum veniale, alterum peccatum mortale. — Unde circumstantia, quae de veniali facit mortale, a quibusdam dicitur augens in infinitum, quia gratiae et gloriae privationem secum affert (cfr. n. 334 et 342, q. 2 et 3). Circumstantia autem leviter mala (v. gr. praecipitatio in agendo, lepor in precibus levis indignatio, concomitans vana gloria, etc.) adveniens actui, non aufert totam ejus bonitatem, nec delet omne meritum (V. η. XXXIX). Ita communiter. < Si secus esset, ait Billuart (1. c.), vix ullus, vel in ipsis Sanctis, reperiretur actus bonus, cum tam facile opus quodlibet circumstantia aliqua leviter mala infici contingat. » - § 3. De fine. 303. — Definitio. Finis, in genere, est id cujus gratia aliquid fit, scilicet cujus bonitas, vera vel existimata, voluntatem allicit, atque ad operandum determinat. Divisio. Finis distinguitur ratione originis, in finem operis seu intrinsecum, et finem operantis seu extrinsecum. Finis operis dicitur illud, ad quod opus ex natura sua ordinatur, ut eleemosyna ad sublevandam pauperis inopiam. Hic finis unum idemque est atque objectum (de quo n. 297). Finis operantis dicitur illud, ad quod ipse operans, ex proprio arbitrio, ordinat suum opus : ut si quis dolose aedificet domum in alieno solo, ut illud sibi acquirat ; · item, si quis largiatur eleemosynam, ob inanem gloriam. Actus quo voluntas se fert in finem, vocatur intentio. Si operans solum finem operis intendit, actus inde moralitatem contrahit haud! diversam a moralitate, quam ex objecto habet (unde de illo tine hic non redit sermo). • 304. b inis operantis, de quo hic proprie agitur, subdividitur : 1° Ratione motionis voluntatis, est primarius, vel secundarius. 178 P. I. - - Tr. HI. De Actibus humanis. Primarius dicitur, qui prae ceteris aestimatur, quemque agens, si forte inter vtrios fines collisio exoriretur, imprimis relineret. Secundarius est, qui fini primario subordinalur, atque hoc praesupposito, intenditur tanquam pri­ mario annexus. Exemplo sit duplex finis adolescentis ingredient is Religionem : primarius ejus finis est, ut suae aeternae saluti consulat ; secundarius, ut a saecularibus curis eximatur. Finis secundarius quandoque causa est', cur agens ad opus se applicet, cum subordinalione tamen ad finem primarium : v gr. si sacerdos non intendens celebrare, ad id se determinat ut gratum se praebeat amico. Ordinarie tunc causae impulsivae nomen obtinet. 2° Ratione coordinationis ad invicem, finis est ultimus, vel intermedius. Finis ultimus est, propter quem cetera volumus, ipsum vero propter se lanium. Finis intermedius est, propter quem aliquid volumus, sed quem rursus ad aliud referimus : ut si quis affligit corpus propter virtutem, quam quaerit, ut placeat Deo : Deus est finis ultimus hujus afflictionis, virtus vero finis inter­ medius. 3° Ratione moralitatis formalis, est bonus, vel mains ; non autem datur indifferens. Palet ex eo quod finis, qua talis, necessario rationem involvit alicujus boni, quod agens prosequitur. Prosecutio autem hujus boni vel est secundum rectam rationem, vel non : in primo casu, finis dicitur bonus, in allero malus, el sic liquet non dari finem indifferentem. 305. — Principia . I. Finis operantis tribuit veram moralita» tem actui humano. Patet ex dictis ; nam finis, non secus atque aliae circumstantiae, potest dicere relationem conformitatis vel diffonnilalis ad rationem. Deinde ipse perspicitur esse motivum quod aliquem inducit ad agendum. Jamvero actionis motivum, prout est conforme rectae rationi aut ab ea difforme, specialem utique huic, actui valet tribuero inoralitatem ; unde Christus Domi­ nus ( Mallii., 6, 22, 23) : 5 i oculus tuus luerit simplex, lotum corpus lucidum erit. Si autem oculus tuus luerit nequam, lotum corpus tuum tenebrosum erit. Per oculum autem communiter intelligitur intentio linis; per coipus, actio, line etiam perlinent alia verba Christi (ib.2) : ('uni ergo laris eleemosynam, noli tuba canere ante te, sicut hypocritae laciunt », etc. Hinc Λ'. Alphonsus (II. kp., Ill, 5) : «Quilibet actus humanus, inquit, sive elicitus sit. sive imperatus a voluntate, spccificatur a fine, propter quem exercetur. Quare illi actus, qui eumdem finem habent, quamvis materialiter sint diversi, eamdem tamen induunt speciem ; v. gr. si quis jejunat, orat, condonatur ob Dei gloriam : omnes isti actus sunt actus caritatis. — Contra, si unus idemque sil actus materialis, et a voluntate eliciatur ob diversos fines, diversas induit species » : v. gr. si quis infirmis ministrat ex caritate, ex poeni­ tentia, ex humilitate, etc. *. Moralitas, quae ex fine extrinseco habetur, accidentalis est respectu ad 1 I num cunidernque actum humanum posse in pluribus speciebus moris, luculenter entendit S. /holnas, 1.2. q. 1 a. 3. a) Item, simpliciter malus est, si finis leviter malus causa est totalis ; v. gr. si quis eleemosynam dat unice ad vanam gloriam ; improbat enim recta ratio ut eligatur bonum ob finem pravum (S. Thom.., 1. 2, q. 18 a. 4 et G). c) Partim bonus et partim malus est, si finis leviter malus causa est partialis : v. gr. si (piis, ex sincero misericordiae affectu, pauperi velit dare eleemosynam ; sed quia pauper publice petit, subintrat etiam stimulus vanae gloriae, (pii non repellitur. Diversa haec moralilas, in eodem opere, inde facile intelligi potest, quod circa idem objectum multiplex esso potest actus voluntatis. 2° Si objectu ni est bonum et finis etiam bonus, actus humanus habet duplicem speciem bonitatis moralis, ut esi dare eleemosynam in satisfactionem peccatorum. Imo, quot sunt fines boni in ope­ rante, tot sunt bonitates in actu (ut dictum est n. 305). 3° Si objectum est indifferens, finis bonus facit actum moraliler bonum, ut est ambulare ex obedientia. 4° Si objectum est indifferens, finis malus facit actum moraliler malum, ut est ambulare ad ostensionem luxus. 5° Si objectum est malum, finis malus facit actum ex malo pejorem, ut furari ad concubinam alendam : in quo actu duplex involvitur malitia, altera contra justitiam, altera contra castitatem. 6° Si objectum est malum, finis vero operantis bonus, actus non amittit suam malitiam : minor tamen est ejus deformitas. 1 Sane in hac re cl. Prammer non bene nobis consonat ; Ipsi enim (I, n. 123) probabilius videtur, absolute nullum finem, dummodo revera sil partialis et inadacquatus . licet graviter malus, actionis destruere bonitatem objectivant· Nos absque ulla adhibita distine· tione asserimus, actum humanum simpliciter esse malum, si finis est premier maius; quia per quemcumque finem graviter malum Jam totalis aliqua hominis a Deo habetur aversio, et quidem vi hujus actus. Quare nec propositionem cl. Mcrkelbach (I, n. 156) probare po>'umus. beet ipse prudenter adjungat : In praxl tamen fere nunquam fit ut actus morta­ liter malus habeat Unem bonum sulllcienter disparatum. Propositio enim haec nobh ambigua Udetur : · Ictus ex objecto bonus qui rejertur ad finem malum sed paritatem, etc ISO P. I. Tr. III. De Actibiks humanis. Ratio primi, quia finis bonus etiam bene intendi debet, nempe per inedia honesta. Et Paulus Apostolus (Ront.. 3, 8) damnat eos, qui faciunt mala ut veniant bona1. Ratio secundi, quia agens ex fine bono, minori affectu fertur in peccatum : v. gr. si quis mentiatur ad proximum e periculo liberandum. Quaestio Specialis. De actibus bonis ac supernaturalibiis. Quae hucusque sunt explanata, respiciunt principia moralitatis in genere, inquantum et bonis et malis actibus conveniunt. Quoad actus bonos nonnulla sunt specialius discutienda, imprimis vero inquirendum est nobis, quandonam in genere actus sint boni, el quandonam in specie sint etiam sup ematurales. Quandonam actus erit bonus ? 307. I. Actus, ut sit bonus, debet fieri ex motivo honesto. Ha i). Thomas (1.2, q. 18, a. 9), 5. Alphonsus (V, n. XLIV ; ed. G. II. p. 709) et Thorn istae coni ra Scot istas qui finem indifferentem admittunt. Ratio est, quia homo, cum deliberate agit, tenetur sibi finem proponere intellectuali creaturae consentaneum. Jamvero, juxta ordinem a Deo naturae rationali constitutum, solum bonum honestum habet rationem finis. — Bonum utile rationem finis habere nequit, quia non sui, sed alterius gratia, est appetibile : ut sunt, v. gr., bona fortunae, quae non propter se, sed propter aliud appetuntur. — Sed nec bonum delectabile tanquam finem ultimum actionis prosequi licet. Etenim, ut scribit. D. Thomas (Contra Gent. I. 3, c. 26, n. 7) : « Delectatio est propter operationem, et non e converso. » Delectatio enim est velut sal et condimentum quoddam, quod inservit ad alliciendum ad actiones vitae necessarias vel utiles: et idcirco agere licet cum delectatione, vel etiam intendendo delectationem, tanquam finem intermedium fini honesto subordinatum ; at nunquam propter se solam, ita ut in ea sistatur ; quia deordinatio est, si finis primarius ordinetur ad secundarium. Et generatim, non licet uti (ruendis, aut frui utendis : in quo, juxta 1). \uguslmum, est tota vitae perversitas. Solum igitur bonum honestum est propter se appetendum. Cfr. 5. Alphonsum, VIr n. 882, fin. ; ed. G., IV, p. 61 ; Petr. Lombardum, Lib. Sent., 1. D. 1, n. 2-8. 1 Inter \\ c.dhohco>, Cx^ianu* et alii pauci asserunt malam electionem cohonestari • \ boni Intentione. (Tr. Ionian., apud Aligne, vol. 49. coL 1062. Cap. 11. — De moralitale actuum. 181 Hinc duae propositiones fuerunt ab Innocentio XI damnatae : a) Prop. 811 : « Comedere el bibere usque ad satiei atom, ob solam voluptatem, non est peccatum, modo non *obsil valetudini ; quia licite potest appetitus naturalis suis actibus frui. » b) Prop. 9!l : « Opus conjugii, ob solam voluptatem exercitum, omni penil u> caret culpa ac defectu veniali *.» (Vide Find. Alph., P. VII, q. 8.) Ex his tamen non sequitur actualem prosecutionem finis honesti esse neces­ sariam. Argumenta prolata duo probant : 1° nec utile nec delectabile posse esse ultimum finem agendi ; — 2° creaturam rationalem obligari ad sibi propo­ nendum finem rationi consentaneum. Si quis ergo utendo utendis, vel fruendo fruendis non directe at tendit ad motivum honestum (v. gr. conservationem vitae), sed moderate iis utitur, sicut convenit enti ratione praedito, ita ut adsit norma omnia regens et temperans, certe vi actionis et in actione aderit motivum honestum. I ude scribit 5. Alph., n. XLIV, fin. ; ed. G., II, p. 703 : « Si quis accedens ad mensam, non cogitat dc conservatione vitae, sed solum de cibi qualitate, ut ait Gonet (Clyp., P. II, tr. 3, disp. 5, n. 38), non peccat, quia talem delectationem, saltem virlualilcr, vult propter conservationem vitae, sicque non inordinate illam appetit. » II. Actus, ut sit bonus, necessario debet referri saltem virtual iter (etsi non explicite) ad Ileum. Constat ex verbis Apostoli (1. Cor.. 10, 31) : Sive manducatis, sive bibilis, sive aliquid aliud facitis, ornnia in gloriom Dei facile. Quibus verbis non merum consilium, sed praeceptum contineri communius Patres docent 2. Et ratio est. quia linis ultimus voluntatis humanae est summum bonum, quod est Deus ), ut loquitur Angelicus (I. 2, q. 19, a. 9). Quare homo cum agit deliberate propter aliquem finem, tenetur suos actus referre ad Deum. Sed hoc recte est intelligendum : « Non requiritur actualis relatio omnium, sive verborum, sive operum, in bonum honestum, quod esset importabile pondus, et res sexcentis implexa scrupulis ; sed sufficit victualis. » (\ . I. c.) Haec autem satis habetur, quando, ex mia parte, Deus tamquam finis ultimus non excluditur, et ex altera parte act us, nulla inordi­ natione culpae mortalis aut venialis contaminatus, ob propriam ho­ nestatem appetitur, vel ad aliquem finem honestum refertur, sive natura sua, sive ex praecedenti actu voluntatis. Quaecumque enim honestas ad Deum, omnis honestatis fontem, per se ordinatur. Mulli Iheologi reni ita definiunt : Ut actus sit bonus sufficit ut implicite, vi actionis, operationis pondere, ordinationem habeat ad finem honestum, et 1 Ita docuerunt : Joann. Sanchcz, DclaCruz, Pontius» ap. Diana. Notamus tamen hisce non directe damnari opinionem quae tenet, dari posse actus indifferentes in individuo.— * S. Augustinus. 1. mnia opera infidelium et peccatorum, qui fidi * vel caritate carent, esse peccata : quae doctrina ab Ecclesia damnata est, in proscriptis Bail propositio­ nibus : 25a : Omnia opera infidelium sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vilia »,et 35-':O:nne quod agit peccator, vel servus peccati, peccatum est». Etiamsi supponamus verba Apostoli (ut aliqui volunt) statuere obligationem relationis supecnatucalis actuum nostrorum in Deum, certum est huic obliga­ tioni satisfieri per impletionem praecepti fidei, spei el caritatis (II, n. 7). Sciunt enim omnes,hominem teneri aliquoties formalem actum caritatis elicere. In hoc autem actu sufficienter, secundum D. Thomam (1.2, q. 100, a. 10, ad 2). haec relatio continetur. Si quis autem securius agere velit, saepius in die, vel saltem mane, generaliter offerat Deo omnes actus suos. Sic saepe actualiter, semper autem vere virtualiler, omnia in Dei gloriam perficiet. ,Ç. Alph., 1. c., ed. G., II, p. 703. Qtiandonam actus erit supernaturalis ? 308. — Actus ut sit simpliciter supernaturalis, debet procedere a principio supernaturali et fieri ol) motivum supernaturale. Ila I). Thomas, de Malo, q. 2, a. 5, de Carit.., a. 11, ad 2 ; S. Alph., Op. I login, in Trid., Sess. 6, n. 88 (ed. Walter, I, p. 514) ; Suarez, de div. Gr., 1. 12, c. 10, n. 15 : Alazzella, de Grat. Chi·., n. 54 ; Lehmktthl, I, n. 368 ; et alii permulti. Prima pars propositionis probatione vix indiget, cum evidens sil nullum actum posse esse supernaturalem. quin principium eli­ ciens vires naturae supergrediatur. Secunda pars fulcitur verbis Apostoli (Hebr., 10, 38): Sine fide impossibile est placere Deo ; et (Horn., 2,7): /is qui gloriam, el honorem, et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam (reddet). Quibus verbis indicatur necessitas ten­ dendi in incorruptionem, i. e. bona coelestia, et necessitas in fide coram Deo ambulandi, ut homo adipisci possit vitam aeternam (cfr. Comely, Comm, in hunc loc.). Et suffragatur ratio: Cum enim ab objecto specificentur actus, sola illa operatio erit supernaturalis, cujus motivum a fide desumitur. .Ihrrn datur sententia, quae nobis non placet. Ista negat requiri motivum sup·maturate, et sufficere (ul actus dici possit supernaturalis), ut sit ethice bonus. > t a principio supernaturali oriatur. Vide Noldin (I, n. 97). Ratio Cap. II. — De moralitate actuum. 183 principalis, qua utuntur patroni hujus opinionis, haec est : I bi radix supernaturalis, etiam fructus supernaturales sint oportet. Hoc praesertim apud infideles considerari potest, qui per actualis gratiae motionem ad fidem dispo­ nuntur. Sed negandum est principium fundamentale sic expositum, in quo, si bene attendimus, sublatet petitio principii. Praesertim ex eo negandum est, quod, ipso admisso, funditus ruit axioma ab omnibus celebratum : actus nempe humanos recipere primario ab objecto suam specificationem. I nde illi actus, qui, inspirante gratia, infidelem ad fidem disponunt, nequeunt appellari sim­ pliciter supernaturales. Nec mere theoretica est haec discussio; etenim in tract, le Poenit. (n. 1607) quaestio ponitur, utrum contritio etiam ex parte motivi debeat esse supernaturalis. Non autem repugnat, quod dicemus n. 311, 111, 309. — Corollaria. I. Ad bonitatem actus requiritur, ul ipse ex nullo moralitatis fonte deficiat, neque ex objecto, neque ex fine, neque ex circumstan­ tiis ; ad actus autem malitiam sutlicit ul ex una sola parte deficiat. Ratio est, quia « bonum ex integra causa, malum ex quocumque defectu ». II. Ad bonitatem contrahendam requiritur voluntarium directum ;ad contra­ hendam vero malitiam sutlicit voluntarium indirectum, ut dicit D. Thomas (1. 2, q. 19, a. 7, ad 3). Ratio primi est, quia bonitas voluntatis in hoc est,ut velit bonum. Jamvero agens effectum indirecte tantum voluntarium non positive vult, sed mere permittit. Ergo. Ratio secundi est, qüia malum non solum appeti non potest, sed vitari debet ; non vitatur autem ab eo,qui libere actionem ponit cui malum est adnexum. Ad rem sic 7). Thomas (I. c.) : « Ad hoc quod voluntas sit bona, requiritur quod sit bona sub ratione boni, id est, quod velit bonum et propter bonum » ; saltem virlualiter et implicite, ul supra explicatum est (n. 307). III. Bonitas et malitia sunt moralitatis genera suprema, quorum utrumque in varias species dividitur. Bonitatis species sunt variae virtutes ; species malitiae sunt diversa vitia et peccata, ul fusius suo loco dicetur. Articulus II. De extensione moralitatis. Ut moralitatis extensio rite definiatur, duo inquirenda sunt : 1° Utrum moralitas se ad omnes actus humanos extendat, seu : utrum det ur actus humanus, nec bonus, nec malus, sed indifferens? 2° Utrum et quomodo sese extendat ad illos effectus, qui humanos actus consequuntur ? § 1. De actuum indifferentia. 310. — Status quaestionis. Ad redam rei intelligenliam praenotamus : 1° hic unice tractari de actus humani indifferentia in ordine ad ejus moralilatern ; minime vero de ejus indifferentia in ordine ad supernaturale meritum ; nam talis tractatio, ut jam observavimus, spectat ad theologiam dogmaticam ; 2° actum humanum considerari posse in abstracto secundum speciem, et • x parte objecti tantum ; vel in concreto et in individuo, prout est a parte rei et omnibus circumstantiis vestitus. His breviter praenotatis, sint sequentia, 311. — Principia. 1. Non omnes actus humani secundum suam speciem sunt indifferentes. Sunt enim alii de se boni, ut actus Maiic. In st. Morat. Alph. T. 1. 14 181 P.I. — Tr. III. De Actibus humanis. fidei, spei et caritatis ; alii vero de se mali, ut fornicatio, occisio innocentis. Ratio est, quia horum objecta sunt de sc* rationi consona, vel rationi dissona (V, n. XLII). II. Dantur tamen actus humani secundum suam speciem indif­ ferentes. Ita 5. Thomas (1. 2, q. 18. a. 8) cum communi. Huc venit damnatio articuli 16 Joann is Ilus affirmantis « quod nulla sint opera indifferentia ». Non potest haec damnatio intelligi de indifferentibus in individuo, quia hoc idem defendunt probabiliter plurimi boni catholici ; ergo intelligenda est de indifferentibus in specie (Concil. Constant., S. 15, a. 16). III. Non dantur actus humani indifferentes in individuo. Est seni entia communior, quam N. Alphonsus (V, n. XLI11) his D. Tho­ mae verbis confirmat : « Oportet quod quilibet actus individualis habeat aliquam circumstantiam, per quam trahatur ad bonum vel malum, ad minus ex parte intentionis finis. Cum enim rationis sit ordinare, actus a ratione deliberativa procedens, si non sit ad debitum finem ordinatus, ex hoc ipso repugnat rationi et habet rationem mali; si vero ordinetur ad debitum finem, convenit cum ordine rationis, unde habet rationem boni. N'ecesse est autem quod vel ordinetur, vel non ordinetur ad debitum finem. Unde necesse est omnem actum hominis, a deliberativa ratione procedentem, in individuo consideratum, bonum esse vel malum. » Haec nervose Angelicus (1.2, q. 18, a. 9). Cfr. etiam, si lubet, Alerkelbach. I, 160. Ergo : ambulare in horto, florem olfacere, fricare barbam vel manus ad frigus pellendum, etc., quae ordinarie fiunt indeliberate, non sunt actus humani, sed hominis. — Si autem fiunt deliberate, tunc vel ponuntur juxta dictamen rationis, ideoque boni sunt ; vel fiunt ex aliquo fine inhonesto, aut cum aliqua vitiata circumstantia, et tunc mali sunt, nulloque modo indifferentes. *231. — Ql vesiti M. .In actus externus addit moralitatem actui interno, v. gr. apud illum qui efficaciter proponit se eleemosynam daturum ? Respon­ demus : 1° Quod, per se. actus externus specialem habeat moralitatem, quam interno actui addit, affirmant quidem Scotistae, quia, inquiunt, bonum vel malum externe operari aliquid majus est, quam illud solum velle operari. Negant vero Thomistae et alii communiter. Quorum sententia imprimis probatur ex SS Scripturis, ubi voluntas efficax passim pro facto reputatur : sic mulierem concupiscens declaratur reus adulterii, et Abraham eamdem prorsus mercedem accepit, ac si fdium reapse immolasse!. Ratio est, quia actus externus obtinet totam suam moralitatem ab actu interno, i. e. a voluntario libero, sine quo nulla moralitas concipi potest. I nde 5. Thomas (in 2. D. 40, q. i. a. 3) : Tantum meretur, quoad praemium essentiale, qui habet volun­ tatem pertectam aliquod bonum faciendi, quantum si faceret illud, voluntate a· qualiter perfecta manent··. Vius externus tamen adjungit aliquid ad prae­ mium accidental· Si<· martyres, qui revera pro Christo patiuntur, habent Cap. II. — De moralitate actuum. 185 praemium accidentale, seu aureolam, super illos qui aequali caritatis fervore mortem solummodo appetunt pro Christo. 2° Quod autem, peti accidens, actus externus regulariter loquendo ali­ quam bonitatem vel malitiam adjiciat, affirmandum est : « Xam actus exter­ nus saepe causa est et occasio ut actus internus fiat pejor, vel quia multi­ plicantur actus interiores, donec exsequamur actus extrinsece ; vel quia actus interior habet majorem durationem quousque perficiat opus, quod stat.im perfici non potest ; vel quia fit intensior per extrinsecitatem actus. Praeterea peractum externum magis hebetantur sensus, et potentiae exteriores proniores redduntur ad malum ; scandala pariuntur ; aliquando excommunicatio incur­ ritur, vel irregularitas, vel obligatio ad restitutionem, quae per actum inte­ riorem non incurruntur.»(V,n. XL.) Ceterum,actus externus est interni comple­ mentum, et ex toto unus exsurgit actus moralis, ideoquc necessario in confes­ sione declarandus, ut suo loco videbitur (cfr. n. 1692). Etiam quoad effectus ex opere exteriori oriundos haec doctrina tenenda est. modo hujus modi effectus sint praevisi et aliqualiter intenti. § 2. De MORALITATE EFFECTUS INDIRECTE VOLUNTARII. 313. —Ad rectam eorum, quae sequunt ur, intelligentiam, quae­ dam de causa et effectu notiones praemittendae sunt (II, 63 seqq. : III, 571). .4. — Causa multiplex distinguitur : 1° Ratione influxus, est physica vel moralis. Physica est, (piae agit per influxum physicum, ut ignis incendium, sol lucem producit. Moralis est. quae aliam causam liberam ad agendum efficaciter movet. Sic praecipiens homicidium est causa moralis occisionis. 2° Ratione modi, est immediata vel mediata. Innntdiaia est, quae effectum producit, nulla alia intercedente causa : v. gr. si quis transfodit pectus alterius, est causa immediata ejus mortis. Mediata, quae effectum non producit, nisi alia causa interposita. Hinc, si excipias peccatum scandali, rausa moralis est semper causa mediata. 3°. Ratione connexionis cum effectu, est proxima vel remota. Proxima riam, cum quantitate effectus ut tionis. dicitur, quae connexionem habet necessariam, vel saltem ordina­ effectu quem producit ut plurimum : v. gr. venenum in debita propinatum est causa proxima mortis. Remota ea dicitur, ex qua plurimum non evenit : v. gr. lectio turpis causa remota est pollu­ 4° Ratione ordinis productionis, datur causa per se vel ppr acci­ dens. Causa per se est, quae natura sua tendit seu ordinatur ad effectum produ­ cendum : sic potus excessi vus est causa per se ebrietatis. Causa per accidens est, cui praeter naturae ordinationem effectus conjungitur. Sic homicidium ex ebrietate sequi potest. Prae oculis praesertim habendae sunt duae posteriores distinctiones, quae quadruplici hypedhesi dant locum, quia tam causa per se, quam causa per accidens, proxima et renuda esse potest (cfr. n. 315). 186 P. I. — Tr. III. De Actibus humanis. Ii. — Effectus est voluntarius, vel directe et in se, vel indi­ recte et in causa (cfr. n. 272, 5°). Porro, effectus in se voluntarius certe moraliter est imputandus, quippe qui a voluntate vere intenditur. Effectus, in causa tantum voluntarius, ad bonum imputari nequii : bonitas enim non contrahitur nisi intendatur (cfr. n. 309, II) : sed potest hujusmodi effectus esse moraliter malus, et imputari ad culpam. Quando hoc eveniat, ex sequentibus principiis patebit. 314. — Principia. I. Effectus malus, in causa tantum volunta­ rius, est imputabitis ad culpam, quando sic praevidetur secuturus, ut potuerit ac debuerit impediri, nec tamen est impeditus. Tria igitur concurrere debent, nimirum : 1° Ut effectus praevisus fuerit, saltem in confuso. Ratio est, quia si nullo prorsus modo praevisus fuit, non fuit voluntarius ; nihil enim volitum, nisi praecognitum. Hinc, nec voluntaria est, nec imputabitis ad culpam, ebrietas secula ex moderato potu vini, cujus vis inebrians ignorabatur. Contra voluntariae sunt atque ad peccatum imputabiles blasphemiae, rixae, locutiones obscoenae, quae vinosorum hominum ebrietatem comitari solent. Talia enim eventura esse, experientia sufficienter constat. 2° Ut effectus potuerit impediri, i. e. ut in agentis potestate fuerit, aut non ponere causam, aut jam positam tollere : deficiente enim libertate, deficit voluntarium ; neque ulla unquam de impossi­ bili datur obligatio. Hinc, non est reus sacrilegii sacerdos, qui communionem occulto peccatori publice eam petenti porrigit ; nam sacrilegii quod commititur non potest, in talibus adjunctis, causam non ponere. 3° 1'1 effectus debuerit impediri, id est ut agens teneatur causam non ponere, aut jam positam tollere, et quidem, eo praecise fine, ne talis effectus sequatur 1 : Ubi enim non est lex, nec praevaricatio (Rom., 4,15), nec peccat qui utitur jure suo. Si ergo lex, quamvis exsistat, nondum coeperit urgere, v. gr. si quis, sola recre.itionis causa, jam die Mercurii longum iter aggrediatur, tunc, ei certe non imputari potest effectus malus (omissio missae) ex hoc orilurus. Cfr. Lehmkuhl, Cas. Conse., I, n. 97. Alia quaedam eaque magna hi· exsurgit quaestio : Quando nam effectus debuerit impediri, ita quidem ut tenearis omittere causam, ne quid pravum inde sequatur Ί Iu genere, teneris quotiescumque non omnes adsunt conditiones, quae causae positionem licitam faciunt Quae vero sint hae conditiones, sequens principium indicabit. ’’J1 ' Nota eo proms,· fine, etc Recte enim animadvertit Brocardas- · Si clericus cui venatio Interdicta .-t, adhibita sufficienti circumspectione, inter venandum occidat hominem cum putat occidere feram, tum Imputabitur Ipsi ad reatum homicidii : siquidem non debuit iam Ilia venatio omitti ob periculum homicidii, sed ex alio titulo. \ i le ap, Λ/ιρηΛ. Theol. *. cur compl., t. II. coi. 78. Cap. II. — De inoralitate actuum. 187 315. — II. Licet ponere causam honestam, ex qua immediate sequitur duplex effectus, alter bonus, malus alter ; dummodo bonus tantum ab agente intendatur, et adsit ratio proportionate gravis permittendi effectum malum. Ita pronuntiat 5. Thomas, 2. 2, q. 64, a. 7 ; quia, accedente causa proportionate gravi, cessat lex, vi cujus malus ille effectus erat praecavendus. Metus enim gravis damni a lege excusat (n. 223). Cessante autem lege, nihil jam obstat quominus effectus permittatur. Cfr. S.Alph., 111,493; ed.G.,I,p.7O2. Quae igitur ex hoc secundo principio deposcuntur conditiones, sunt admodum quatuor ; scilicet requiritur : 1° Ut causa quae ponitur, aut posita non tollitur, sit honesta. bona scilicet, vel saltem indifferens, i. e. non sil intrinsece mala, coque jam per se, atque independenter ah omni effectu illicita, ut foret mendacium, adulterium, etc. Hinc graviter peccat puella, quae fornicatur ad mortem vitandam. 2° Ut bonus effectus immediate ex causa sequatur, sicut malus ; nam, si sequeretur mediate, intercedente nempe effectu malo, hic jam rationem causae obtineret respectu effectus boni : quod Aposto­ lus verbis jam citatis vetat, dicens : i\'on faciamus mala, ut veniant bona (Horn., 3, 8). Hinc, famulo non licet litteras amatorias scribere, ut hero suo placeat. 3° Ut effectus malus non intendatur nec approbetur, sed mere permittatur. Unde necesse est, ut non subsit periculum sive inten­ dendi effectum pravum, quando ejus causa ponitur, sive in ipsum consentiendi, cum postea producitur. Sic medicus qui feminis medetur, theologiae alumnus (pii rebus parum castis studet, confessarius (pii peccata contra castitatem audit, tenentur tum removere finem inhonestum, tum praecavere consensum in motus turpes, si forte ex eorum actione oriantur. 4° Ut effectus non permittatur nisi ex ratione proportionate gravi, seu sufficienti ; quia lex naturalis, qua tenemur malum effectum praecavere, tunc tantum cessat, cum, natura rerum perpensa atque inspecto ordine praeceptorum, causa habetur proprie excu­ sans, seu justa et sufficiens ad effectum permittendum. Jamvero ut quis intuitu boni effectus malum permittere possit, causa excusans eo major requiritur, quo pejor est effectus, actui propinquior, aut etiam probabilior ( Konings, Theol. mor., n. 8). Haec ultima verba magis debent explicari. Etenim dicitur : fss P. i. — Tr. 111. De Actibus humanis. •i) Pejor. Hinc videndum est quaenam sil mali effectus gravitas. Nam, v. gr., ratio sufficiens ad leve alterius damnum permittendum, sufficiens non erit, ut quis periculo se exponat altorum occidendi. Ad perpendendam autem hanc gravitatem, saepe proderit attendere quanam lege effectus malus sit praecavendus, an lege caritatis, an religionis, an justitiae. Non enim omnes leges cum eodem rigore obligant. Sic causa sufficiens ad excusandum ab obli­ gatione communi, forte non est sufficiens ad excusandum ab obligatione speciali, quam quis habet ex officio. b) Actui propinquior. Hinc perspiciendum an causa in effectum influat proxime vel remote Si aeque proxime in effectum malum ac in bonum influat, compensare debebit bonus effectus malum ; secus enim bonus effectus malum non elideret. Unde medicus mederi potest feminis, quamvis turpes motus sentiat (dummodo illis non consentiat), quia bonus effectus, seu restitutio sanitatis, malum compensat. Si vero remote tantum in effectum malum influat, minor necessitas vel utilitas requiritur ac in casu praecedenti. 1 line non teneris a colloquio honesto et utili cum persona alterius sexus abstinere propter carnales motus inde forte exsurgentes. c) Probabilior. Unde spectandum est an per se vel per accidens influat causa in pravum effectum. Si per se, probabilior erit effectus, quia causa per se est. quae natura sua ordinatur ad effectum. Si per accidens, perpendendae erunt variae circumstantiae «piae effectum plus minusve probabilem faciunt (Billuart. Diss. 1, a. 1). Qualem effectum, bonum sc. an malum, aliqua causa nata sit producere, el qualis ejusdem sit influxus, ex prudentium aestimatione judicari debet ’. Infra n. 322 in specie dicemus, quandonam imputabilitas effec­ tuum qui in causa sunt voluntarii, incipiat et quomodo debeat dijudicari. > tbi · · -· de Vol., disp. VI, VIII ; Im Croix, Thcol. mor. I. I. tr. 2, q. 126 ; I.ehmkuhl I, 32g , CoOJem. mm. inor., n. Tamiuerey, I. 2, p. 278 ; Gerigk, Wesen u. Voraussct z. der fodsüûde. into Schilling, I n. 13'. sqq.; Muller-Seipel, I. § 124 sq. ; Diction. de IhM. cath. péch., col. 183 sqq. Ad peccatum formale, sive mortale sive veniale, requiritur ut scienter et libere fuerit admissum ; i. e. ut adfuerit : 1° advertentia intellectus ad malitiam objecti ; 2° consensus voluntatis. Articulus I. De advertentia intellectus. 317. — Definitio. Advertentia est consideratio sive cogitatio malitiae el prohibitionis actus, aut saltem aliqua dubitatio vel suspicio peccati, aut peccandi periculi. Dix isio. Triplex distingui solet, ratione exsistentiae actus, adver­ tentia : 1° actualis seu directa vel expressa, quae hic et nunc inter agendum habetur ; 2° virtualis seu indirecta (interpretativa secundum quid), quae actu habebatur, dum voluntarie posita fuit actio, cognita ut-causa peccatorum sequentium, et quae proinde (si Cap. 1. — Do requisitis ad peccatum. 19t nempe retractatio postea non accesserit) pergit influere in actus sequentes ; 3° mere interprelativa, quae non exsistit nec in se, nec in alio praecedenti, sed in hoc duntaxat consistit quod aliquis potuit et debuit, sola potentia physica et remota, malitiam adver­ tere. Ratione qualitatis accidentalis, advertentia actualis adhuc distinguitur : a) in advertentiani plenam, si mentem nihil impedit quominus perfecte agat, ut in perfecte vigilanti; b) in protractam, quae durat quarndiu durat actus peccaminosus; c) in claram et distinctam, (pia respectivae species et gradus malitiae cognoscuntur ; d) in reflexam, (pia peccans reflectit super suam advertentiani. Cfr. n. 336, 2°. 31S. — Piuncipium. Ad peccatum formale requiritur et sufficit advertentia virtualis. (S. Alph.,V, n. 4 ; ed. G. II, p. 707 seqq.). 1° Requiritur : opinio enim eorum, qui dicunt sufficere advertentiam mere interpretativam, nullatenus sustineri potest. Nam inconcussum manet axioma : Nihil est volitum, quin sit praeco­ gnitum, sive in se, sive in causa ; « quia ubi non est cognitio, non est libertas ; et ubi non est libertas, non est peccatum » (VI, 610). Unde malum, quod homo committit et ad quod nullatenus ne in confuso quidem attendit, ipsi imputari nequit, et est solummodo malum materiale. «Alias, ait S. Alphonsus (V, 4, v. Hinc), sequere­ tur, quod plurimi homines multis mortalibus culpis gravatos se invenirent, quin circa illas ullam cognitionem unquam habuerint », quod est absurdum. — Hinc, « si ignorantia nullo modo fuerit volun­ taria, et homo nullam habuerit actualem advertentiam malitiae vel periculi illius, nec directe, nec indirecte, neque in se, neque in causa, tunc nullo modo imputantur ei errores, quos non advertit »... Item, « ut imputentur alicui effectus cujusdam causae, debet neces­ sario praecedere, saltem in principio, advertentia actualis et expressa malitiae objecti » (V, 4, v. Contra). Cfr. n. 314 et 315. 2° Sufficit : nam aeque falsa est sententia eorum, qui asserunt requiri hic et nunc ad omne peccatum actualem et expressam advertentiam. Qui enim vult actionem aliquam ut causam aliorum actuum, eo ipso virtualiter vult effectus hujus causae. Adde, quod si actualis advertentia ad actus malitiam absolute necessaria esset, homines, quo sunt scelestiores, eo forent excusabiliores ; nam quo scelestiores sunt, eo graviora mala perpetrant, parum aut nihil actuum suorum malitiam animadvertentes. Imo non desunt, qui peccando recte se agere arbitrantur, culpabili sua ducti ignorantia, ut rursum ex Scriptura Sacra colligitur ; Venit hora, ut omnis 92 1 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. 7/// interficit eos, arbitretur se obsequium praestare Deo (Joann., 16, 2). Cfr. S. Alph., I, 170 et Billuart, de Pecc., diss. 5, a. 6. 319. Corollaria, a) Docet 5. Alphonsus : « Multipliciter evenire potest, quod plura mala, quamvis actual iter el expresse non advertantur, bene tamen imputentur ad culpam ea patran­ tibus, si ipsorum ignorantia (aut inadvertentia) sil aliquo modo voluntaria » (V, 4, v. Ilis positis). Ignorantia autem Iit peccantibus voluntaria el imputabitis quadruplici modo (V, 4, v. Primo) : 1° Per negligentiam addiscendi ea, quae sciri possunt ac debent. Ignorantia, ait /λ Thomas, est voluntaria vel directe, sicut cum aliquis studiose vult nescire aliqua, ut liberius peccet ; vel indirecte, sicut cum aliquis propter laborem, vel propter alias occupationes, negligit addiscere id, per quod a peccato retraheretur. Talis enim negligentia facit ignorantiam ipsam esse voluntariam el peccatum, dummodo sit eorum, (piae quis scire tenetur et potest » (1. 2, q. 6, a. 3). 2° Per passionem, quam quis vult deliberate sequi. « Volens enim aliquam explere passionem, puta vindiciam, admittit conse­ quenter, sali em in confuso, quaecumque perversa media, quae ad explendam passionem conducunt. I nde effectus provenientes, quamvis non sini voluntarii in se, sunt tamen voluntarii in sua causa, nimirum in adhaerendo passioni. Ita etiam docet S. Thomas (ib. a. 8), qui ignorantiam operantis per passionem vocat : ignorantiam malae electionis n. 3° Per habitum pravum, si quis nempe pravum habitum effi­ caciter emendare praetermittit. Hoc in casu, actus mali, qui ex malo habitu proveniunt sunt pariter volun­ tarii, vel in sua causa, scilicet cum in suo principio prava consuetudo volun­ tarie contrahitur ; vel potius... quia hujusmodi peccatores male habituali, quamvis habeant cognitionem minus expeditam, quam alii, semper tamen habent cognitionem aliquam actualem suorum criminum, sufficientem ad reddendos actus deliberatos, et (si materia est gravis) etiam mortales. Cum enim ipsi parvipendant peccatum, non fit in eorum animis illa sensibilis et memorabilis impressio, quae fit in alio habente conscientiam minus deprava­ tam Et hinc evenit quod in eorum memoria non remaneat vestigium actualis illius cognitionis, quam satis habuerunt antea de peccato ; aut vestigium est adeo leve, ut interrogati de facili respondeant, quod non adverterint. Sed < autus confessorius non debet ipsis fidem praestare » (confer n. 292). i° Per inconsiderationem, «si nempe homo in agendo advertenter negligit adhibere considerationem quam res agenda meretur. Illi enim, qui jam advertit aliquid amplius considerandum, et tamen vult praecipitanter operari, merito imputantur omnes errores, quos committit. » Si< illi omnes, quibus aliquod magni momenti officium commissum est, a sua conscientia admonentur el exi itantur, ut majori adhibita diligentia numeris sui partes expleant : ex quo fit, ut saltem advertant se debere advertere', Cap. 1. — De requisitis ad peccatum. 193 quod jam suilicit, ut mala communiter ex negligentia obvenientia ipsis merito imputentur. Vide dicenda n. 974, 975. b) Xon requiritur ad peccatum formale, ut peccans expresse cogitet de offensa Dei. Nam, sicut implicita de Deo cogitatio sufficit ad eum colendum, ita etiam ad eum offendendum. « Ille qui ope­ ratur contra rectam rationem, etiamsi non reputat laedere se Deum, reipsa jam laedit ; offendendo enim naturam rationalem, offendit simul ipsius naturae auctorem » (V, 4, Opp. 3 et 11). c) Inanis est distinctio inter peccatum theologicum et philoso­ phicum, quam aliqui inducere conati sunt·1. « Peccatum philoso­ phicum, seu morale, dicebant, est actus humanus disconveniens naturae rationali et rectae rationi. Theologicum vero et mortale est transgressio libera divinae legis. Philosophicum, quantumvis Deum vel ignorat, wgrave,· in illo qui I O 7 vel de Deo actu non cogitat, O est grave peccatum, sed non est offensa Dei, neque peccatum mortale, dissolvens amicitiam Dei, neque aeterna poena dignum. » Haec propositio damnata luit ab Alexandro VIII tanquam scandalosa, temeraria, piarum aurium offensiva el erronea (Decr. 24 Aug. 1609). Cfr. Urnu, in propositionem 2nm. Articulus II. De consensu voluntatis. 320. — Definitio. Consensus est acceptatio coni placentiaque voluntatis, in eo quod ab intellectu proponitur. Sedulo distingui debent ea quae praecedunt, consensum vel dissensum, ab ipso volun­ tatis consentientis aut dissentientis actu. Quamquam enim ille actus, quo homo dicit in corde suo volo, aut nuto, sil simplicissimus : attamen, antequam voluntas plenum praebeat consensum, saepissime procedit per quosdam distinctos, ul ita dicam, gradus ; quae pro­ cessio et gradatio maxime apparet in primo peccato mortali, quod committitur ab innocente, vel in relapsu in peccatum grave post diutinam emendationem, vel in transitu a peccatis internis ad peccata externa, vel in deliberatione patrandi enormia facinora. Voluntatis igitur consensum praecedit lentatio, in qua homo passive se habet ; hinc sollicitatio ad peccatum per motiva ad illud allicientia, una cum quadam indeliberata delectatione, quae sponte sequitur in parte inferiori, concupiscibili vel irascibili ; hinc inclinatio, seu propensio voluntatis. Denique mentis deliberatio expendentis motiva spiritualia avocantia a peccato, et motiva boni sensibilis allicientia ad malum. Haec omnia praecedunt consen’ Lugo acriter peccat uni philosophicum, ante damnationem hujus opinionis, propu­ gnavit (de Incani., disp. 5, sect. 5). Vide /‘rummer. I, n. 25, in tine. Peccatum igitur philo­ sophicum m ordine reah non exsistit, licet ejus conceptus non sit nidaphusice repugnans, ul notat Mcrhelbach (i, n. 429): ita error celeberrimi Card, de f ijgo aliquo saltem modo atte­ nuatur. lOi P. I. — Tr. IV. De Peccatis. sum, qui tunc tantummodo habetur, cum voluntas a potentia venit ad actum dicendo : colo, âccepto ; aut ad dissensum, dicendo : nolo, respuo (V, 3). Cf. quae dicemus n. 377 de natura et progressu tentationis. Divisio. Consensus multiplici solet distingui ratione, ut supra de voluntario dictum est (n. 272) ; quippe qui eamdem porsus accipit partitionem. 321. — Principium. Ad omne peccatum requiritur consensus voluntatis (V, 5). Ratio patet, quia sine consensu non datur volun­ tarium, et proin non datur imputabilitas. Voluntas est principium et causa propria peccati, juxta illud (Matth., 15, 19) : De corde enim exeunt cogitationes malae, adulteria, etc. Unde docet D. Tho­ mas (1. 2, q. 15, a. 4 ; q. 74, a. 7) peccatum non censeri consumma­ tum, nisi superior pars animae ipsi consenserit. Nec tamen consensus expressus scu directus requiritur ; sufficit implicitus seu indirectus : qui enim vult causam, vult etiam, licet solum indirecte, effec­ tum. .Minime vero sufficit consensus mere interpretativus, quem scilicet quis haberet, si in tali occasione poneretur. Nam consensus interpretativus non est consensus, sed solum quaedam ad consensum dispositio : quae dispo­ sitio non est imputanda ad peccatum, nisi aliquo modo in actum transeat (VI, 610, obj. 4). .-Id peccatum omissionis requiritur positivus actus voluntatis. Requiritur scilicet propositum omittendi opus praeceptum : « voluntas enim non exerce­ tur nec peccat, nisi per actum » (V, 9 ; II. Ap., III. 45), Unde actus, quo volun­ tas saltem eligit negative se habere, requiritur, non quidem ex parte operis, sed ex parte operants, ceu causa omissionis interna. Vide n. 322, q. 2 ; 324, Reg. 2\ 4°. 322. — Quaesita. I. Quomodo peccat (pii negative se habet, et positive non resistit motui appetitus sensitivi circa objectum graviter malum? (V, 6-9 ; II. Ap., III, 42). Motus illi sunt potissimum voluptatis et irae. Jamvero resistentia, seu sollicitudo non consentiendi, poterit esse ratione intensitatis simplex displi­ centia, propositum bonum, expressa nolit io ; ratione modi, directa, i. e. contra­ ria molui sensitivo ; vel diversa ; i. e. conversionem ad alia ; ratione actus, positiva, si ponit actum resistendi ; negativa, si nihil facit. Ilis notatis, sic respondemus : 1° Si adest consensus periculum solummodo remotum, sen­ tentia vera tenet, tantummodo esse veniale non resistere positive motibus illicitis 1. Ratio est : a) quia consensus ad graviter pec­ candum non provenit ex appetitu, sed ex voluntate, quae, cum non positive consentit, non committitur mortale; ... — b) quia, 1 Si hujusmodi mulus sint omnino leve>, consultius ent eos contemnere, ut omnes «locent ; ct In nenere dicemus cum Aertnys-Damen (I. n. 237\ peccatum veniale in omni casu ubi I·. uculum consensus solummodo est remotum, tunc tantum haberi, cum positiva resistentia facile fieri po-tt. Id enim depromitur ex ipsa ratione «tuam S. Alphonsus, citando ellam C'a tetanum, adducit. Cap. I. — De requisitis ad peccatum. 195 si sub gravi teneremur omnes motus inordinatos positive repellere, teneremur ad impossibile : impossibile enim est (ut ait Cajetanus) omnes hos motus collective sumptos positive coercere. » Attamen est resistendum, ■■ in quantum homo cavere debet, ne appetitus trahat post se voluntatem ; sed haec obligatio, «piando periculum consensus non est proximum, est tantum levis. » Cfr. Thom·., 1. 2, q. 74, a. 4. 2° Ubi periculum est proximum, sicut quando vivide « delectatio venerea supervenit, tenemur sub gravi ei positive resistere, v. gr. orando, actum amoris Dei eliciendo; quia hujusmodi commotiones, (piando sunt vehementes, plerumque, si positive non repellantur (saltem per actum simplicis displicentiae), t rahunt secum consensum voluntatis. » Ita DD. communiter. « Sufficit etiam in actu commotionis animum ad alia divertere, cum hoc sit positive resistere » (cfr. n. 378, in fine). 3° Si justa adsit causa, « non est obligatio motibus carnalibus positivo resistendi, nempe : a) si quis expertus sit resistendo magis motus excitari et augeri; b) si motus ortum habeant exactione necessaria vel utili, v. gr. ex auditione confessionum, ex lectione rerum turpium scitu utilium, ex tactu necessario ad medendum, et simili...; c) si tentatio diu duret, et nimis molestum foret jugiter motus positive repellere. » In hisce circumstantiis « sat erit negative (seu permissive) se habere cum firmo proposito nunquam consentiendi ; ipsa enim actualis non consentiendi «ura sufficit tunc ad liberandum hominem a culpa, saltem mortali »... Imo quando tentatio diu durat, et nimis molestum foret jugiter motus positive repellere, nullum peccatum erit, eos permittere /legative se habendo. Id quoque videtur esse consulendum iis qui timoratae sunt conscientiae (cfr. V, n. 9), quibiis tantum curandum est ne consentiant. II. An sufficit consensus indirectus, ut omissio vel actio ex eo sequens, sit in se peccatum, a. v. ut omissio et actio ipsae sint peccaminosae1 ? In hac re non bene consentiunt inter se auctores. Fusius exponemus quid sentiamus. Itaque : 1° Alii negant, quia talis omissio (vel actio) dum accidit, non est voluntaria in se, et quia nulla est libertas ; unde in sola causa erit peccatum. Ita prae aliis La Croix. 2° Sententia verior ailirmat. Katio, quia licet ad omissionem (vel actionem) peccaminosam requiratur ut adsit voluntarium, suflicit tamen voluntarium in causa, et necessitas, si adest, est necessitas consequens quae non t ollit libertatem (S. Alph., IV, 149; V, 10; VI1, 1 Nota,hic agi de illis actionibus (seu omissionibus), quae fiunt ex ignorantia, inconsule/ ratione, negligentia, passione, vel habitu pravo voluntarie admissis, ut supra n. 319 explica­ vimus. 196 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. 40). Effectus autem pravus dicitur non a se, sed in se peccatum, quatenus procedit a causa non retractata seu moraliter perseve­ rante, et conjungitur cum illa, unum ens morale cum ea efformans, eo ferme modo, quo actus exterior denominatur et est in se pecca­ tum, non a se, sed ab actu interiori, in quo solo est formalis malitia. Cum igitur effectus ille peccaminosus verum peccatum constituat, est in confessione declarandus Hincetiam Coder, postquam in can. 2199dixit : « Imputabilitas delicti pendet c\ dolo delinquentis vel ex ejusdem ctilpa in ignorantia legis violatae aut in omissione debitae diligentiae ». sequentia statuit in can. 2201, § 3 : » Delic­ tum in ebrietate voluntaria commissum aliqua imputabilitate non vacat : sed ea minor est quam cum idem delictum committitur ab eo qui sui plene compos sit ; nisi tamen ebrietas apposite, ad delictum patrandum vel excusan­ dum quaesita sit... Idem dicatur dc aliis similibus mentis peiturbationibus. » Et can. 2229. § 3, n. 2 legitur : ■ Ebrietas, omissio debitae diligent iae, mentis debilitas, impetus passionis, si non obstante imputabilitatis diminutione aclio sil adhuc graviter culpabilis, a poenis latae sententiae non excusant » (quoad ignorantiam legis vel poenae cfr. n. 220). Ex hucusque autem tradita doctrina, haec concludere licet : a) Peccatorum ex consensu indirecto commissorum gravitas et species pendent omnino ab actuali advertentia, (piae directe in praecedenti con­ sensu adfuit, cogitando de ignorantia vincibili et de obligatione eam depo­ nendi : quia ibi formale peccati reperitur. Sed ipsorum numerus (nisi jam sit determinatus in ipsa praevisione) pendet a positione actuum, ex causa non retractata provenientium ; quia tunc materiale conjungitur formali, ad consti­ tuenda tot peccata, quot sunt actus. b) Peccatum solum in causa voluntarium, inchoative et quoad affectum, imputatur a tempore, quo ejus causa advertenter ponitur ; consummalive autem et quoad effectum, cum externe opere completur. Unde, si posita esi causa, licet effectus non evenerit, vel ob aliam supervenientem rationem licitus evaserit, omnia nihilominus peccata, in causa determinate praevisa,ceu peccata interna in confessioni! declaranda sunt ; ex altera vero parle, si effectus secutus est, non suilicit solam causam, quae cum praevisione actionis vel omissionis peccaminosae posita est, confiteri, sed confitendum est et ipsum peccatum realiter commissum (V, 10 ; cfr. I, 170). c) Si causa non est in se mala, induit solius effectus malitiam : quo in casu solum effectum confiteri sufficit, v. gr. si lusus causa fuit cur omissum fuerit sacrum. Si vero causa in se mala fuit, debet non modo effectus, sed etiam 1 Quaestio hic agitata m praxi saepe non valebit, quia dillirulter (icerit in agente adrertentia aliqua actualis utut minima, sufficiens tamen ad verum peccatum committendum. Cfr. quae, duceS. Alphonso, supra, n. 319, 3® notavimus Si autem quoad talem vel talem effectum. ex ignorantia, vel habitu, vel passione, vel inconsideratlonc culpabili provenien­ tem, revera dcesset m agente advertentia actualis, stet conclusio quam amplexi sumus, *i Ip auctoris qui no> non sequuntui quoad conclusiones eruendas, m principiis statuendis nobis consentire videntur. Dicit Lehmkuhl (i, 78, 3°) : qui studiose declinat inquirere num sit diijejunii aut dl< - festivus et proph rea legi implendae deest, violatae legis utique reused. Scribit \oldm (I. n. 313) Constat ad peccatum committendum sufficere ut malitia actus apprehendatur m causa actus mali etenim effectus malus, qui praevidetur secuturus In causa voluntarie posita in illa cau-a voluntarius est et agenti imputat ur quamvis deinde ponatur tine actuali advertentia. Ita etiam Gôpfcrl (Moralth,, I, η. 211). Cap. I. — De requisitis ad peccatum. 197 causa in confessione declarari : v. gr. si quis omisit sacrum ut aliquid furaretur. Potest tamen unum peccatum declarari seorsini ab alio (V, 9, not. 2) ; et ratio est. quia in exemplo modo allato furtum non mutat speciem omissionis, quare et omissio et furtum seorsi m possunt simpliciter declarari. d) Effectus non amplius ad peccatum imputantur, si causa est retractata saltem implicite per contritionem universalem et pro posse fuerit sublata. Etenim, licet effectus in suo esse physico et materiali simpliciter a causa jam posita dependeat, peccati tamen denominationem non obtinet nisi a causa (voluntate praeterita) moraliter perseverante, in quantum haec per poeniten­ tiam non est retractata. Ubi igitur hominem causae quam posuit poenitet, effectus non amplius peccatum dici potest. Sic sacerdos, qui theologiae studium neglexit, si semel in vita de peccatis suis vere doluit, suam negligentiam eo ipso retractavit ; nec proinde errores, quos committit, nec quae inde sequuntur damna, ipsi imputantur, nisi forte ad suam ignorantiam denuo advertat, eamque culpabiliter non deponat. Cfr. Alph. (VII, 368). CAPUT II Dc peccatorum distinctione. S. Thomas, 1, 2, q. 72 ; S. Alphonsus, Ύ. 31 ; cd. G., II. p. 732 ; II. Ap., Ill, 55 ; Lugoà de Poenit., disp. IG ; Aerbq/s-Darhen, I, n. 225 : Lehmkuhl, I. n. 348; D'Annibale. Sumnuil. TheoL. I. n. 278 seqq. ; Gôp'ferL Morali h., vol 1, § 37 ; l'rummer, I, 373 seqq. ; MillierSeipel. I, § 128 sq. : l’bach, I, n. 58 sqq. Docet Concilium Triden tinum (Sess. XIV, c. 7) jure divino declaranda esse in confessione peccatorum tum speciem et cir­ cumstantias speciem mutantes, tum eorum numerum. Hinc, sedulo distingui debent peccata : 1° secundum speciem moralem ; 2° secundum numerum. Articulus Ί. De distinctione specifica. 323. — Status quaestionis. Quod peccata in varias species distinguantur, constat. At vero quaeritur, un denam haec eorum specifica distinctio desumenda sit ; scilicet quaenam sit ratio, cur aliquod peccatum specialem deformitatem seu oppositionem res­ pectu legis Dei habeat. In hac solvenda quaestione, theologorum sententiae non concordant. Alii, cum D. Thoma, sentiunt specificam distinctionem desumendam esse ab objectis specie diversis ; quia (inquiunt) peccatum non habet speciem ex parte aversionis, sed ex parte conversionis, secundum quod est actus quidam. Alii vero, cum Scoto, tenent eam desumendam esse a virtutibus, quibus peccata opponuntur ; quia peccatum formaliter sumptum consistit in oppo­ sitione ad virtutem, qua privat. Utraque sententia est probabilis, et practice utraque revera in idem coincidit, ut etiam advertit A. Thomas (1. 2, q. 72, a. 1, ad 2). Dicere, v. gr. quod fur- 198 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. tum propriam speciem desumit ex eo, quod pro objecto habeat bonum alie­ num injuste ablatum, vel ex eo, quod opponatur virtuti justitiae, plane eodem recidit. Cum tamen methodus, juxta quam peccata per oppositiones ad virtutes distinguuntur, planior sit ac facilior, hanc ipsam tenebimus. Vide Λ Alph., V, 32 ; II. Ap., III, 55. Sunt etiam qui cum Vasquez repetunt distinctionem peccatorum specificam ab oppositione eorum ad praecepta (vide num. seq. not. 1 et in fine). 324. — Principium. Specifica peccatorum distinctio desumitur ex oppositione ad virtutes diversas, et ex modo diverso vel contrario quo opponuntur (‘idem virtuti h Juvat illud principium in plores regulas speciales resolvere : Regula la. Specifice diversa sunt peccata, quae virtutibus speci­ fice diversis opponuntur. — Ratio est, quia quaelibet virtus habet specialem distinctam bonitatem, seu conformitatem cum lege divina ; ergo similiter peccatum alicui virtuti oppositum, contrahit specialem et sibi propriam deformitatem, seu malitiam. Itaque specifice diversa sunt : haeresis, desperatio, odium Dei, perjurium, fornicatio, furtum, mendacium, etc., quia virtutibus specifice diversis oppo­ nuntur. In uno atque eodem actu reperiri possunt plura peccata specifice diversa ; quia unus atque idem actus complecti potest oppositionem ad diver­ sas virtutes. Sic, in voluntaria occisione clerici, reperitur duplex peccatum specifice diversum, alterum contra justitiam, et alterum contra religionem. Regula 2a. Specifice diversa sunt peccata quae modo diverso eidem virtuti opponuntur, seu quae ejusdem virtutis bona specifice diversa laedunt. Etenim, una eadem virtus pro objecto habere potest varia bona, varias honestates, quae, juxta moralem, aestima­ tionem, sunt specifice diversae, v. gr. virtus justitiae pro objecto habet bona fortunae, bona famae, bona vitae, etc. Ergo etiam pec­ cata, quae his diversis rectitudinibus seu honestatibus opponuntur, specie diversas malitias habent. Quare specifice diversa sunt : furtum, rapina, detractio, contumelia, homi­ cidium. Quamvis enim praedicta peccata eidem virtuti justitiae opponantur, diversa tamen hujus virtutis bona laedunt. Specifice etiam diversa sunt sacri­ legium locale, reale et personale, luet eidem virtuti religionis opponantur (vide n. 580) Peccata commissionis et omissionis contra eamdem virtutem, saepe sunt specifice diversa si nempe laedunt diversa ejusdem virtutis bona seu officia ·, et ita specie differunt haeresis et omissio actus fidei praecepti, de­ speratio et omissio actus spei. Contra specie non differunt, si idem virtutis bonum laedunt. Hoc autem evenit, quum ad idem reducuntur praeceptum affirmativum et negativum ; quia tunc idem est committere, quam omittere. Hinc non sunt specifice diversa jurtuni et omissio restitutionis, quia idem est surripere et retinere alienum. V<1 iunt \ irii auctor» ' ex eorum oppositione ad bona aut praecepta (ormalltcr diver-a » - i r< \»ra tunc etiam laeduntur virtutes diversae vel saltem honestates virtutum specialiter intentae. Cap. II. — De peccatorum distinctione. 199 Régula 3a. Specifice diversa sunt peccata, quae eidem virtuti, modo contrario, id est per excessum aut per defectum, opponuntur (V, 30). Ratio est, quia motus specificatur a termino ad quem. Jamvero excessus et defectus sunt termini specifice diversi ; ergo et specifice diversi sunt motus, seu actus voluntatis, (pii ad illos termi­ nantur. 5. Thom., 1. 2, q. 72, a. 8 ; cfr. etiam 1. 2, q. 23, a. 2. Hinc resolves : Specifice diversa peccata sunt desperatio et praesumptio, quae opponuntur quidem eidem virtuti spei, sed contrario modo, desperatio scii, per defectum, praesumptio autem per excessum. Pariter, avaritia et prodigalitas, quae opponuntur eidam virtuti liberalilatis, prodigalitas per excessum, avaritia per defectum. Regula 4a. Specifice diversa sunt peccata, quae repugnant plu­ ribus legibus, vel praeceptis, latis ex diverso motivo formali, latis scilicet ad speciale bonum virtutis. Contra, si leges sunt ex eodem motivo formali et distinguuntur tantum ex parte legislatorum, non inducunt distinctionem specificam peccatorum. 5. Alph., V, 33 ; Reuter, de Leg., n. 147 ; de Pecc., n. 345. Ratio primi est, quia tunc reapse laeduntur diversae virtutes, vel virtutum honestates, quas intendunt variae leges. Hinc si quis frangeret jejunium impo­ situm ab Ecclesia et a se per votum Deo promissum, laederet tum temperan­ tiam (ex qua Ecclesia jejunium imperat) tum religionem (ex qua vota sunt observanda). Ratio secundi : diversitas legislatorum non efficit praeceptum esse formaliter diversum, sed tantum materialiter. Hinc unica est malitia in furto, quod prohibetur lege divina et humana. Hinc etiam omissio sacri in festo, quod simul est dies dominica, unicam malitiae speciem constituit, quia auditio missae ab utraque lege praecipitur ex eodem motivo formali, ideoque ex unica intentione legislatoris. 325. —■ Quaesita. I. Quomodo discerni possit utrum leges, numero piares, ex eodem, an ex diverso motivo formali latae sint? Diffi­ cultas esse potest tantum de legibus positivis. Non enim dantur diversae obligationes legis naturalis, nisi ob diversa bona virtutis. Hinc evidens est, omnes obligationes legis naturalis distinctum habere motivum formale. Sic, v. gr., occisio sacerdotis prohibetur ex duplici motivo formali justitiae et religionis (V. 33). Principium autem generale, quod praesentem materiam, regit, illud est : Legis­ lator intendit bonum virtutis, Superior privatus bonum privatum subjecti (cfr. n. 111). Itaque sic distinguitur : 1° Leges positivae, quarum materia est moraliter diversa, diversum habent mot ivum formale : v. gr. lex opera servilia prohibens diebus festivis, et lex auditionem sacri iisdem diebus praescribens, moti­ vant quidem habent Dei cultum, sed modo diverso. Quare, qui duplex hoc praeceptum transgreditur, committit duo peccata, haccquc specie diversa. Ma«c. Inst. Moral. Alph. T. I. 15 200 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. 2° Leges vero positivae, quarum moraliter eadem est materia, idem motivum formale habere censentur. Sic, v. gr., duplex jejunii lex, ob Quatuor Tempora et ob Quadragesimam, unum habet motivum formale, honestatem videlicet temperantiae. Excipe, si ex circumstantiis, ex legis contextu, ex poenis adjunctis, de contrario certo constet : v. gr. si confessarius, post audita peccata, jejunium ab Ecclesia jam praeceptum poenitenti imponit, hoc jejunium ex novo motivo formali, ex motivo nempe poenitentiae, praecipi recte censetur. Quare, poenilens illud violans duplex peccatum committit, alterum contra temperantiam, et alterum contra religionem. 3° Lex positiva, quae eamdein habet materiam cum lege naturali, regulariter lata est ex eodem motivo formali legis naturalis, cujus exsecutionem urgere censetur. Sic leges humanae homicidium, furtum, etc. prohibentes, latae sunt ex ipso motivo legis naturalis. > II. llrum piuecepta stricte dicta, non secus ac leges positivae, diversum habeant motivum formale, pro diversitate materiae ? Praecepta stricte dicta, seu Superioris mandata, ut supra diximus, regulariter non ex diverso, sed ex eodem motivo formali obedienliae imponi censentur : sicut vota de se specif icantur ex virtute religionis, licet eorum materiae de se ad diversas viriutes spectent. Cfr. 5. Alph. 1IL '■ : IV, 38. Itaque : a) Si Superior dat diversa praecepta in materia libera, i. e. m materia quae a nulla lege hi·· et nunc praecipitur (v. gr. si studium, orationem, aliquem caritatis actum praecipit), inferior, (pii illa varia praecepta transgreditur, non committit peccata specie distincta, sed peccat tantum contra obedientiam. \on est igitur in confessione declaranda materia inobedientiae, sed solus transgressionum numerus (2. 2, q. 104, a. 2. ad 1). b) Si vero Superior rem ab aliqua lege jam praescriptam absolute praecipiat (v. gr. paler, qui ad vincendam filii pigritiam vel levitatem, ei, interposita sua paterna auctoritate, missae auditionem die festo praecipit), inferior contu­ maciter renuens duo peccata specie distincta committit: alterum quidem contra legem Ecclesiae ; alterum contra obedient iam legitime praecipienti debitam. Secus tamen dicendum, si Superior non stricte praecipiat, sed duntaxat admo­ neat (cfr. n. 690 seqq.). c) Aliquando virtus obligat indirecte, ex imperio nempe alterius virtutis. In hoc casu, omissio actus imperati est peccatum, non contra virtutem a qua eli­ ciendus erat, sed contra virtutem imperantem. Sic, qui vehementi tenlatione contra castitatem pressus, orare praetermittit, peccat, non quidem contra reli­ gionem. sed contra castitatem. Ratio est quia mediorum et finis eadem est obligatio. Cap. IL — De peccatorum distinctione. 201 Articulus II. De distinctione nuinerica. t ·>· Λ - · 326. — Status Quaestionis. In praesenti id nobis eat inqui­ rendum: Undenam peccata, quae intra eamdem speciem continentur, numericam sortiantur distinctionem sive individual ionem ; ita ul plura numero dicantur? Rei difficultas inde oritur, quod moralistae sumunt actum moraliter. Jamvero ex una parte, actus physice plures et diversi possunt moraliter solum unum peccatum consti­ tuere ; ex altera parte, actus physice unus potest esse moraliter multiplex et plura continere peccata. Ad hanc solvendam quaestionem, AA. communiter geminum distinctionis numericae fontem, seu geminam radicem assignant, unam ex parte subjecti, alleram ex parte objecti ; scii, ex parte subjecti, multiplicitatem actuum mora­ liter interruptorum ; ex parte autem objecti, diversitatem objectorum totalium. Cfr. Merkelbach, I, 437. Deinde, ubi in uno actu dantur plura peccata specifice distincta, v. gr. contra justitiam et caritatem, haec etiam numerice multipli­ cantur (cfr. n. 324 sq.). Duplex erit paragraphes : 1° distinctio nuinerica ex actuum multiplicitate ; 2° distinctio nuinerica ex objectorum pluralitate. § I. De multiplicitate actuum moraliter interruptorum. 327. — Notiones. I. Per interruptionem moralem intelligitur illa actus circumstantia, qua fit ut actus in se, absolute, terminetur, atque ita ab insequenti actu disjungatur, ut nullatenus quasi mora­ liter quid unum cum eo constituens considerari possit. Duplex distinguitur actuum interruptio : una voluntaria, altera involuntaria. 1° Interruptio voluntaria (seu ex electione agentis) est illa, quae fit sive per retractationem formalem, ut si quem actus mali vere poeniteat ; sive per liberam cessationem ab actu, puta, si quis ex taedio, lassitudine, sine proposito ultra progrediendi, ab incepto desistat, vel etiam ad alia se convertat. Quibus in casibus si ad malam voluntatem revertitur, novus actus erit moraliter diversus a primo, cum a primo non procedat, et ideo erit novum peccatum (V, 38). 2° Involuntaria autem interruptio (seu praeter electionem agen­ tis) esi illa, quae fit per naturalem aclus cessationem, v. gr. ob dis­ tractionem, ob somnum, etc. ; item ob notabilem temporis moram, itant, pro actionis natura, actus voluntatis ex prudenhim judicio jam cessasse aestimetur. 20-2 , P. I. — Tr. IV. De Peccatis. II. Morali interruptioni opponitur unio moralis, qua fit ut plures actus in unum coalescant. Communiter habetur ex duplici causa : 1° si actus procedant ex eodem impetu concupiscentiae, vel ex eodem affectu voluntatis; 2° si ordinentur ab agente, a natura, vel ab institutione humana ad aliquem actum principalem, primario intentum. ♦ 328. — Principium. Tot sunt peccata, quot sunt circa idem objectum actus voluntatis moraliter interrupti. Ratio est, quia per talem interruptionem actus voluntatis fiunt completi, et singuli in propria sua malitia constituuntur. Jaravero inter actus peccaminosos distinguuntur actus mere interni, i. e. peccata cordis ; actus interni exterius consummandi, i. e. desideria efficacia, proposita quae efficaciter ad peccata externa oris vel operis tendunt ; actus denique externi. Hinc diversae regulae statuendae sunt, ita ut praefati principii applicatio ad unamquamque categoriam facilius fieri possit. Regula la. Actus mere interni, nisi procedant ex eodem passionis impetu, interrumpuntur per quamcumque naturalem cessationem. Rem sic explanat <9. Alphonsus (V, 37 ; II. Ap., III, 58) : « Si sunt peccata cordis, (piae interne omnino perficiuntur, ut odia, haereses, delectationes morosae, desideria turpia, etc., ista statim ac multiplicantur, interrumpuntur, ita ut tot sint peccata, quot sunt actus voluntatis illis consentientis. Ratio, quia quoad tales actus, non pendent unus ab alio, et ideo nequeunt moraliter continuari... Et ideo pocnilens quidem debet explicare, si potest, quot vicibus in voluntate consensit ; si vero non potest quia pravus animus fuit diuturnus, tunc sufficit fateri tempus in quo cum tali animo perseveraverit, explicando, saltem in genere, an illae interruptiones (praeter ordinarias somni, etc.) fuerunt notabiliter rarae, vel frequentes. — Si tamen plures hujusmodi actus ex eodem impetu concupiscentiae procedunt, unum peccatum mortale constituunt, etsi aliquod breve intervallum inter actus intercedat. » Regula 2a. Actus interni, exterius consummandi, non inter­ rumpuntur per cessationem naturalem ordinariam (puta, per som­ num, distractiones communes) ; interrumpuntur vero plerumque per intervallum temporis diuturnum. Ratio est, quia hi actus, per tendentiam ad opus externum, connectuntur et in unum coale­ scunt; haec autem connexio non jam perdurare potest post aliquod temporis intervallum, ut patet. Diximus per diuturnum temporis intervallum plerumque inter­ rumpi actus exterius consummandos : excipiuntur enim « actus voluntatis, qui proficiscuntur a primo pravo proposito, et perdu- Cap. II. — De peccatorum distinctione. 203 rant in aliquo effectu, qui conducit, ad perficiendum unum duntaxat peccatum externum ; quia tunc, quantumcumque temporis perduret prava voluntas, illi actus (utpote in unum perversum finem ordi­ nati) unum constituunt peccatum » (V, 40 ; II. Λρ., Ill, 61). Quale autem aestimandum sit tempus diuturnum,de quo agit tradita regula, praecise indicari nequit ; nam pro natura rei et passionis vehementia, actus voluntatis inaequaliter perdurant, ita ut in aliis parum, in aliis multum pro­ trahantur. Sic vero Alph. (V, 38 ; II. Ap., III, 60) : « Ego puto, ait, impetum unius actus difficulter posse protrahi (ordinarie loquendo) plus quam ad duos, vel tres dies ad summum. Hinc, qui perseverat in mala voluntate ultra duos vel 1res dies, explicare debet tempus ; ut sic intelligatur moraliter numerus actuum internorum circa peccata externa ». Ex hac regula infert Λ'. Alphonsus : a) < Si quis proponat occidere hominem, et idcirco arma praeparet, viam arripiat et inimicum occidat, unum peccatum committit, licet per multos dies illum quaesierit et pluries voluntatem repetie­ rit. Ita communiter DD. cum 0'. Thoma (2 Sent., d. 42, q. I, a. i). — b) Si quis statuat non restituere rem alienam, et in eadem voluntate semper (adhuc per annum) maneat, unum peccatum committit ; quia in illa retentione nunquam retractata virtualiter permanet prima voluntas... Advertendum tamen, quod si fur redditur impotens ad restituendum, et deinde factus potens, data oppor­ tunitate, non restituit, novum peccatum committit. Ratio,quia eo casu, per illud tempus impotentiae, voluntas non restituendi non perseverat in effectu » (V, 40). Regela 3a. Actus externi moraliter interrumpuntur, si in se sunt completi, vel si agens in iis sistere intendit. Contra, non inter­ rumpuntur, sed in unum coalescunt, si ad ejusdem peccati consum­ mationem ordinantur, vel (exceptis peccatis operis in se completis) si ex eodem impetu concupiscentiae, aut ex eodem affectu voluntatis procedunt (V, 41 ; II. Ap., Ill, 62). Quae singula majori explica­ tione indigent. a) Actus igitur externi ixtekri mpunti n : 1° Quando sunt i.x se completi, i. e. in sua specie consummati, ita ut ad aliud ejusdem speciei peccatum non possint ordinari. Quare duo peccata committit, qui bis se polluit, bis cum eadem fornicatur, bis indigne communicat, etc., etiamsi intra breve temporis spatium haec facinora perpetret. — 2° Quando agens in iis sistere intendit, i. e. si non subordinanlur ad aliquem actum principalem completum : puta, si (piis habet plures tactus, sine intentione copulae ; vel si pluries perculit, sine intentione occidendi ; vel si pluries furatur partes ex cumulo, sine inten­ tione lotum cumulum auferendi ; quia tunc quilibet actus habet suam comple­ tam malitiam. Pariter, si quis habens oscula, tactus, etc., noluisset ab initio copulam, sed postea, ob libidinem auctam, copulam perfecerit, non sufficit si tantum copulam confiteatur ; tunc enim omnes actus tanquam distincta peccata debent explicari, quia, cum in illis sistatur, quivis actus habet in se malitiam suam consummatam. Ita communiter 1)1). Et idem dicendum de eo, qui animum habuit tantum hostem vulnerandi, et inde ira accensus occidit : is duo peccata committit (V, 43). b) l \i i χτίΊΐ n eho actus exi («mi : 1° Si ad ejusdem peccati consummationem ordinantur. Hinc : a) si quis ad copulam consummandam praemittit tactus, oscula et sermones, sufficit si confiteatur tantum copulam obtentam. Et idem P. J. — Tr. IV, De Peecatis. . 204 probabiliter dicendum de lactibus immediate subsequentibus, quia veri­ similiter adhibentur tanquam complementum copulae obtentae (V. 41, fin.). Excipitur tamen, si, manente etiam proposito physice eodem, lautum inter­ cedat temporis intervallum, ut, secundum aestimationem communem, actus non amplius dici possint concatenati, id est ut actus praecedens non amplius sil proxima dispositio ad subsequentem, aut ejus quasi inchoatio, licet remote ad eum tendat. — b) Qui ex intentione furandi cumulum tritici, quem totum unica vice surripere non valet, repetitis vicibus, eadem nocte, partes ejusdem furatur, unum peccatum committit. Qui vero, ex eadem intentione, partes furatur, pluribus vicibus moraliter interruptis (i. e. tanto intervallo inter se distantibus, ut unus actus alterius praecedentis dici nequeat continuatio), is toties peccat, quoties ad furandum revertitur 1 — c) Similiter juvenis, qui ex intentione fornicandi adolescentulam interjectis diuturnioribus spatiis convenit, et sensim, per actus minus libidinosos, ad fornicationem inducit, non unum sed plura peccata committit ; quia actus illi externi non sunt amplius moraliter uniti, cum non fuerint proxima ad fornicationem, quae postea secula est, dispositio, aut ipsius quasi inchoatio. 2® Si ej eodem concupiscentiae impetu, vel ex eodem voluntatis affectu pro­ cedant, puta, si quis ex eodem impetu inimicum pluries percutiat, pluries se inhoneste tangat, eumdem Sanctum vel places dies sanctos pluries blasphe­ met, pluries alicui in eadem materia convicietur, vel detrahat (V. il). Hoc autem, ut jam dictum est, non valet de illis peccatis operis, quae in se sunt completa : haec enim in unum coalescere nequeunt ; v. g. bis fornicari. 329. Qi AEsiTt m. I// explicanda sint in confessione, nl numerice distincta, media ad peccandum adhibita, si peccatum postea non luerit consummatum ? Affirmative. Nam tunc illa media non jam uniuntur, atque, etsi indifferentia, a malitia interna informantur, et ideo explicanda sunt ut peccata externa, sive opera incepta (V. 42; H. Ap., Ill, 62). Inde : 1° Si fuerint haec media indifferentia, ut viam carpere, scalam deferre ad furtum, etc., explicandum est in t’encre tantum, utrum aliqua hujusmodi adhibita fuerint, el quot vicibus moraliter interruptis. 2° Si vero media in se mala fuerint, ut oscula, tactus, sermones ad seducendam puellam, sunt decla­ randa in specie, saltem ratione scandali, quo violatur tum caritas proximo debita, tum virtus, ad quam laedendam ista media inducunt2. § 2. De diversitate objectorum totalium. 330. Notion es. Objectum totale sive adaequatum dicitur, quod moraliter quid imum el integrum in se constituit, ita ut nec pars, nec complementum sil alterius ; proinde quod sic terminat unum actum ut dividat eum moraliter in plures. Observandum est. alia objecta, physice distincta, posse in unum morale coa­ lescere, alia non posse. Sic res diversae pretio aestimabiles ut oves, boves, ' V.'.. . Cont. dir IX. II Qn., ctr. El . q rei . η. ύ (juxta quem est reformandus H. Ap., XII, S.»). — ■ Ex hisce (sicut ex supra didis in applicatione regulae 3·') manifestum est quomodo S Alphonsus accuratius loquatur quam nonnulli auctores moderni : hi enim, uti Noldin, hic non satis distinguunt inter media ut talia, et inter media cum opere consummato concatenata. Cap. 11. — De peccatorum distinctione. '05 domus, etc., ejusdem domini coalescunt in unum bonum fortunae Contra, in unum coalescere nequeunt plurium hominum vitae (sive corporis sive animae), plurium hominum honores vel famae, vel bona temporalia, nisi forte haec ultima possideantur dominio communi ( Kon., n. 226). Plurimum autem valet in hac materia aestimatio communis. 331. Principium. Tot sunt peccata numero distincta, quot sunt objecta totalia seu objecta moraliter diversa quae actu attinguntur. Unicus enim actus non solum plura peccata specie diversa inclu­ dere potest, verum etiam plura peccata diversa numero. Id expresse docet S. Alphonsus (V, 45 ; VII, 28 ; II. Ap., III, 64), cumToumely, Salmant., Croix, D’Annibale (1, η. 286) Prümmer (I η. 380), qui asserit « Thomistas communiter ita docere1 », et aliis. Haec regula a quibusdam, ut Noldin (I,n. 312), Arregui (n. 107, 3), etc., non admittitur, pro illis casibus ubi plura illa objecta unico actu, externo attinguntur, v. gr. si quis unica detractione plurium famam laedit, vel uno ictu plures occidit. Ratio quae ab ipsis alle­ gatur est, quod multiplex objectum totale non multiplicat nisi malitiam actus, et quod malitiae non sunt confitendae. Secunda vero sententia, quae dici potest communior, docet, etiam in hoc casu, diversitatem objectorum totalium bene constituere diversa numero peccata. Ratio : sicut unus actus, respiciens plura objecta specie diversa, includit plura specie diversa peccata in confessione explicanda ; ita actus, respiciens plura objecta, includit plura diversa numero peccata. Actus enim peccaminosus est motus seu tendentia voluntatis in suum objectum tanquam in terminum ; unde sequitur, quod si objectum est totale (non pars alterius), actus etiam toties totaliter terminatur seu individuatin' quot sunt objecta totalia. Praeterea tot debent esse peccata, quot sunt jura laesa moraliter distincta. Id patet exemplo ab omnibus admisso : « Si conjugatus copulam habet cum conjugata, nemo negat duplicem committere injustitiam : unam, quia violat jus suae uxoris, alte­ ram, quia cooperatur ut illa violet jus sui mariti. Ergo, cum eodem unico actu bene possunt esse plura peccata numero diversa contra eamdem virtutem 2. » 33'2. Haec igitur concludimus : 1° Plura ntuncrice distincta committit peccata : 1 Dissentit tamen el. Merkelbuch (1, n. 438, c et nota 1), non lanium probabilem decla­ rando doctrinam Noldin, etc., sed negando quoque in uno actu, ubi adesi peccatum duplex specie, adesse etiam peccatum duplex numero. Sed quid, quod Prümmer ail (1, n. 376) : Per se patet, peccata specifice distincta etiam numerice distingui, quamvis unico actu flant ? »—3 Non desunt aliqui, v. gr. Lehmkuhl (1, n. 352), qui ne verbo quidem sententiam a S. Alphonso propugnatam memorent. — Notatum velimus praeterea, Lugonem (cujus vestigia Lehmkuhl sequitur) concedere, non carere dilflcultate, in universum negare quod propterjordinem ad plura objecta multiplicentur malitiae (cfr. GauM, vol. 11, p. 741). 206 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. a) Qui uno ici u sdopeti pluresoccidit homines ; aut unica detractionentttlta unius familiae membra infamat ; aut unico sermone pluribus est scandalo. b) Qui, unico actu, furtum facit pluribus.Sed hoc non inlelligitur.si furetur bona Monasterii, aut Capituli ; quia ea bona pertinent ad communitatem, non vero ad particulares. c) Qui, unico actu voluntatis, proponit per plures dies omittere Officium, aut jejunium ; vel malum optat pluribus ; vel optat (id est efficaciter cupit) ad plures feminas accedere, aut pluries ad eamdem. d) Qui detrahit alicui in pluribus materiis, vel cum diversis contumeliis allicit. Ratio, quia laeduntur diversa jura ad famam vel honorem, quae alteri competunt ; per hoc enim quod aliquis est diffamatus in uno crimine, non ideo est diffamatus in alio. Ita auctores probabilius. « Bene tamen hic advertendum, quod mulierculae et plebeii, qui simul rixantes eodem impetu diversis con­ tumeliis se onerant, unum peccatum (hocque leve) committunt. Ratio : quia, juxta communem aestimationem, hi non laedunt famam et honorem, eo quod, ex una parte, convicia, inter hujusmodi personas, non apprehenduntur ut gravia ; et ex alia, audientes nullam ipsis fidem praestant, et ideo tales ri­ xantes ut plurimum excusantur a mortali, nisi forte de aliquo particulari fac­ to adversarium improperent » (V, 48). e) Sacerdos qui in mortali successive plures absolvit. Singulae enim abso­ lutiones sunt singula sacramenta : unde absolvens plures in mortali multi­ plicem irreverentiam Deo irrogat. Ita verius S. Alphonsus cum Concilia, Croix et aliis. 2° Unum tantummodo committit peccatum : a) Qui negat plures fidei articulos; nam cum unum sit objectum formale (et totale) fidei, nempe voracitas Dei revelantis, aeque infidelis est qui unum articulum negat, ac (pii omnes. b) Hem probabiliter unicum committit peccatum, qui eodem actu in duodecim Apostolos blasphemat ; quia unum objectum totale est collegium Apostolorum, et praeterea omnes blasphemiae in Sanctos malitiam desumunt ex una relatione ad Deum seu ex una congregatione Sanctorum. c) Similiter, qui plura mala exoptat inimico, v. gr. infamiam,mortem, etc., sed quae sub una mali ratione apprehendit, nempe ut media ad illius perni­ ciem, probabiliter unum lanium peccatum committit, quod sufficienter his verbis declaratur : Exoptavi grave malum proximo. - Sed qui efficaciter suo inimico diversa mala, specifice et in particulari considerata, exoptassel, deberet utique illa omnia distinete confiteri, quia sunt diversa peccata (V, 46, 50 ; II. Ap., Ill, 64, 65). d) Item probabiliter qui detrahit alicui coram pluribus. « Ratio, quia detrahere coram pluribus est tantum circumstantia aggravans, cum jus ad famam sil unicum apud omnes, non autem multiplex. » — Facile tamen, in casu, erit scandalum, cujus ratione, tot peccata committit, quot sunt personae quibus scandalo est detractio (V, 49). Vide dicenda n. 510. e) Item probabiliter sacerdos qui, in mortali, pluribus successive Eucha­ ristiam ministrat ; quia una est administratio, et ideo unum convivium (V, 50, q· 6). Pro praxi dicendum, quod per se pocnitens non vexari debet interrogatio­ nibus ' in a objectum totale, eo quod, ul ait “ tUs D' \nnibale, sola conscien­ tia p·· ‘ antium numerat peccata, et subtilia et exquisita passim ignorat. Per aendet^ tamen, v gr. ad n-cte efformandum judicium confessarii, ur"et obli­ gatio interrogandi poenilentem. Cap. Hl.— De gravitate peccatorum. 207 CAPUT III De gravitate peccatomm. S. Thomas. I. 2, q. 72, a. 5 ; q. 88-89 ; de Malo, VII, a. I, 2 ; Contra Gentes, 1. 3, c. 1 43 ; Lib. Sent., II, I). 42, q. 1, a. 3 ; S. Alphonsus. V, n. 1 ; e I. G., II, n. 705 ; III, 132 : « Super abusu mortuis maledicendi * ; ed. G„ II, p. 456 ; AerlnyB-Damen, I, n. 233 ; Lchmkuhl, I. 334 ; Scheebcn, Gogmatik, II, 528 seqq. ; Koch, Lehrb. der Moral th,, § 43 ; Gôpferl, I. 224 ; Conlrov. cum Schell apud Commer; Mausbach, Kath. Mor., p. 214 ; Manning, Sin and its consequences ; Janvier. Expos, de la Mor. cath., 1907 el 1908 ; Olio Schilling, I. n. 139 sqq. ; Gtnicil-Salsman . * 1, n. 152 sqq. ; Mcrhclbadi, I, η. 441 sqq., 530 sqq. Gravitas peccati est mensura malitiae, seu deformitatis, quam habet actus cum recta ratione, seu (quod idem est) major vel minor Dei offensa in peccato contenta. 333. — Principia. I. Non omnia peccata ejusdem sunt gravi­ tatis, sed alia sunt aliis graviora. De fide est contra Jovinianum ; et probatur : 1° Ex S. Scriptura, v. gr. ex verbis Domini ad Pilatum : Qui me tradidit tibi, majus peccatum habet. (Joann., 19, 11). 2° Ex ratione. Peccatum enim est inordinatio actus humani. Atqui hujusmodi inordinatio major minorve esse potest. II. Peccata sunt alia mortalia, alia venialia. De fide esi contra Calvinum et Baium. Probatur : 1° Ex S. Scriptura, quae aliqua pec­ cata morte digna declarat : Qui talia agunt, digni sunt morte ( Horn., 1, 32). Item textus classicus I. C’or.,Vl, 9,10. Dein ( Malth., 7, 3) aliqua peccata trabi, alia festucae assimilantur : festuca autem est res levis, trabs aliquid grave. 2° Ex decretis Ecclesiae, v. gr. ex damnatione 20ae propositionis Baii asserentis : « Nullum est pecca­ tum, ex natura sua veniale, sed omne peccatum meretur poenam aeternam. » Item ex Tridentino (Sess. XIV, c. 5), quod docet confitenda esse omnia mortalia, quae memoriae occurrunt ; non il em venialia. Apud NN. Patres I ribus primis saeculis occurrit dis­ tine! io inter peccata maxima et minora (ratione poenitenliae) ; saec. Il et III sermo est de 3 peccatis gravissimis (apud Terlul. et Λ’. Cypr.) ; saeculo IV explicite distinguuntur peccata in gravia et levia. 331. — Quaesita. 1. ! ndenam repetenda est diversa gravitas peccatorum ? 1° Repetenda est primario ex parte objecti, seu ex dignitate virtu­ tum, quibus peccata opponuntur. Sic, v. gr., blasphemia, ex genere suo. est majus peccatum, quam furtum; quia praestanliori opponitur virtuti, scilicet religioni (1. 2, q. 73, a. i). 2° Repetenda est secundario ex circumstantiis, v. gr. ex dignitate 208 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. personae, ex duratione vel intensitate actus, ex effectibus, sed praesertim ex majori minorive gradu cognitionis, advertentiae et consensus. Hinc,tceleris paribus : Graviora sunt hominis peccata contra Deum, quam contra seipsum et proximum commissa ; peccata commissionis, quam omis­ sionis ; peccata oris et operis, quam cordis ; peccata malitiae, quam peccata infirmitatis, el haec graviora, quam peccata ignorantiae ; peccata eorum, qui praestant scientia, virtute, dignitate, etc. (Λ’. Alph., Selva, P. I. c. -ii. II. An peccatum, ex objecto levius, possit, ratione circumstan­ tiae, excedere gravitatem peccati superioris speciei ? Affirmative probabilius cum S. Thoma et aliis : « quia licet regulariter gravius peccatum sit illud quod perfectiori virtuti opponitur, attamen, cum gravitas peccati superioris speciei sit finita, ideo, etsi physice non possit excedi a malitia peccati speciei inferioris, potest vero moraliter. » Sic, v. gr., aurum est pretiosius argento et plumbo. Hoc tamen non impedit, quominus magnus acervus, seu mons argenteus, pretiosior sit parva massa aurea. — a Et ideo regula praedicta metiendi gravitatem peccati, ex oppo­ sitione ad superiorem virtutem, currit tantum, quando peccata sunt maxima contra unamquamque virtutem, non autem quando comparatio fit maximi peccati ad minimum > (V,34; 11. Vp., 111,56). Hinc moraliler sodomia et best ialilas sunt graviora peccata quam perjurium, ut docet S. Thomas cum Salmanticensibus. Intra ambitum ejusdem virtutis et physice graviora sunt peccata contra legem prohibentem.— In genere, eo gravius est peccatum quo nobilior persona contra quam dirigitur; unde sacri­ lega communio, juxta D. Thomam, non est peccatum omnium gravissimum.— Peccatum praeterea est eo gravius quo bonum majoris momenti laeditur, v. gr. in peccatis contra caritatem proximo debitam. Distinguenda est etiam in pe< < alo ratio malitiae et ratio nocumenti quod affert. Exinde observat A'. Tho­ mas (1.2, q. 73, a. 5) : peccata spiritualia esse, secundum se, majora carnalibus ; sed carnalia maximae esse adhaesionis. Quapropter summae semper cautio­ nes adhibendae sunt, ut vel ipsis principiis ex quibus periculosissima illa pestis enasci potest, fortiter obsistatur. Hisce in genere praemissis, disserendum nobis esi in specie : l°de peccato mortali ; 2° de veniali. Articulus 1. De peccato mortali. 335. — Definitio. Peccatum mortale est deliberata trans­ gressio legis graviter obligantis ; seu, offensa (vel injuria) Dei, quae ob sui gravitatem gratiam et amicitiam cum Deo solvit, poenam­ que aeternam meretur. — Dicitur mortale, quia spiritualis vitae Cap Hl. — De gravitate peccatorum. 20-J principium, gratiam scilicet habitualem, tollit, et mortem animae affert » (V. 51). Cfr. S. Doctoris Inst. Cat., Introd. et n. 339. Peccatum mortale est essentialiter aversio a Deo. Scribit enim S. Thomas (2. 2, q. 20, a. 3) : >■ In quolibet peccato mortali principalis ratio mali el gravitas est ex hoc, quod avertit a Deo ; si enim posset esse conversio ad bonum commu­ tabile sine aversione a Deo, quamvis esset inordinata, non esset peccatum mortale. » Cfr. 1.2, q. 72, a. 5 ; 2. 2, q. 20, a. 1, ad 1. Divisio. Peccatum mortale est tale,7 vel ex toto genere suo,7 0 vel ex genere suo simpliciter, vel per accidens. 1° Est mortale ex toto genere suo, quando ratione objecti semper est grave ; quia ratio offensionis tota deprehenditur, tam in minima, quam in maxima materiae quantitate. Hujusmodi sunt odium Dei (pessimum peccatum hominis, ait S. Thomas, 1. 2, q. 73, a. 4), haere sis formalis, perjurium, blasphemia, simonia de jure divino, violatio directa sigilli sacramentalis, vel fractio jejunii ante com­ munionem, actus directi venerei extra matrimonium, etc. Haec nunquam parvitatem materiae admittunt, quia gravem semper continent inordinationem ratione objecti : semper intellige, modo sint plene voluntaria (V, 56). 2° Est mortale ex genere suo (simpliciter seu non ex toto), quando ratione objecti potest osse mortale, vel veniale, pro quantitate materiae ; peccatum autem non est mortale nisi certam materiae quantitatem attingat. Hujusmodi sunt furta el alia peccata contra justitiam ; admittunt enim materiae parvitatem (V, 54-56 ; 11. Ap., Ill, 67). 3° Est mortale per accidens (veniale per se), si ratione objecti, seu spectata rei natura, est quidem leve, sed grave factum est acce­ dente ratione specialis circumstantiae quae in actu intervenit, v, gr. ratione erroris, scandali, etc., ut infra explicabitur (n. 342, q.,111). 33G. Principium. Ad peccatum mortale tria necessario requi­ runtur, nempe materia gravis, plena advertentia intellectus, et perfectus voluntatis consensus. Ratio est, quia, spectata fragili­ tate humana, non videtur decere divinam bonitatem, aeternis suppliciis punire hominem propter transgressionem in materia undequaque levi, vel propter violationem obligationis non plene perfecteque voluntariam (V, 53). Requiritur autem : 1° Materia gravis, «piae nempe talis sit, vel secundum se vel ratione alicujus circumstantiae. Vide mox dicenda n. 337 et 342, q. III. 2° Plena advertentia ad obligationem gravem, ideoque in defini­ tione peccati mortalis additur deliberata, i. e. perfecta in linea actus. 210 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. Intellectus enim duplici modo advertere potest : vel plene, quando quis, plene sui compos, rem perfecte discernit, mentem habens expeditam 1 ; vel semiplene quando rem discernit modo imperfecto, sicut accidit in semivigilia, in semiebrietate, in distractione, in vehementissima passione. Porro, ut peccatum sit mortale, semper requiritur plena advertentia : vel ad malitiam actus, — vel ad periculum peccandi et ad obligationem avertendi tale peri­ culum ; id autem, sive actualiter dum ponitur actio, sive in principio quando libere posita est causa, ex qua dein malus secutus est actus (Conf, dir., III). Plena advertentia, quae perfecte discernit malitiam actus, vocatur distincta ; quae vero est sibi conscia periculi, vel de eo dubitat, vel illud serio suspicatur, nominatur confusa (scilicet quoad effectus futuros). Quod autem vel haec ultima sufliciat ad peccatum mortale constituendum, patet ex dictis n. 44. Adver­ tentia denique, quae actualiter habita quando posita fuit causa actuum sequen­ tium, nunc virtute influere pergit in actionem, appellatur virtualis, ut n. 318 et 319 explicavimus. 3° Perjeclus consensus voluntatis. Perfectus dicitur consensus, quando actus voluntatis malum amplectentis est omnino liber ac deliberatus, scilicet quando liber a coactione seu violentia sequitur omnino plenam advertentiam intellectus ; imperfectus vero, si fuerit subitus, absque sufficienti deliberatione, vel si sequatur semiplenam advertentiam, vel demum si consentiat sola pars inferior animae cum resistentia tepida voluntatis (cfr. n. 322, q. I). Jamvero, ad peccatum mortale, quod est plena et consummata' culpa, non suilicit consensus imperfectus ; sed requiritur plenus et perfectus, in quo sit tota ratio voluntarii. Id commune et certum est, ait A. Alphonsus (V, 5), apud DD. adhuc rigidioris sententiae. — Potest tamen accidere, ut voluntas cum solo consensu indirecto mortale peccatum committat, si nempe, praeviso effectu, vult causam, ut supra dictum est (cfr. n. 318, 319, 322, q. II). Vide quoque Prümmer, I, n. 37 (sub fine : Practice autem). Inde concludas, non requiri ad peccatum mortale, ut actio contra legem Dei fiat ex formali rebellione in Deum, ex odio Dei et cum pertinacia quadam. Id neoterici quidam, initio aperte, postea vero verbis ambiguis docerunt. Vide Commer, Hermann Schéll, p. 118. 337. — Quaesita. 1. Quomodo dignosci potest peccatorum gravitas, objectiva seu ratione materiae? Peccatorum gravitas objectiva di­ gnoscitur. 1° Ex auctoritate : a) Ex SS. Litteris. « Quae sint levia, quae gravia peccata, non humano, sed divino sunt pensanda judicio », ait 5. Aujis'it zz> (Ench., c. 78). Ea igitur peccata existimanda sunt mortalia, quae in SS. Litteris dicuntur digna morte, aut excludere a regno coelorum, aut Deo exosa, etc. b) Ex definitionibus SS 1 Xota tamen plenam ad\ertentiam etiam tunc posse exsistere, licet in agente adsint mtntl· debilitas influxu- p issionis, vel aliud hujusmodi. Vide dicta n. 286, 291. Lege etiam can. 2229, J l. n. 2, quem supra n. 322, q. II transcripsimus. Cap. HI. — De gravitate peccatorum. 211 Pontificum et Conciliorum generalium decretis ; si nempe in iis aliquod peccatum declaratur mortale, aut gravibus inveniatur poenis affectum, c) Ex doctrina SS. Patrum, Ecclesiae Doctorum, atque insignium theologorum. Quae ab ipsis unanimiter, vel fere unanimiter, habentur tanquam mortalia, etiam a nobis ut talia existimanda sunt. 2° Ex ipsa peccati materia seu ex naturali ratione. Ita generatim gravia censentur omnia peccata, quae sunt directe contra Deum vel aliquam ejus perfectionem ; deinde peccata, quae vergunt in grave praejudicium generis humani, ut sunt variae luxuriae species ; praeterea peccata, quibus graviter laeditur proximus in bonis vitae, fortunae, famae, etc. ; vel etiam peccata, quae graviter repu­ gnant fini magni momenti per legem intento, ut omissio jejunii, missae, confessionis annuae, communionis paschalis, etc. Jamvero, ratione vel materiae vel peculiaris malitiae vel repro­ bationis in S. Scripturis contentae, speciali modo etiam distin­ oguuntur : 1° Peccata contra Spiritum Sanctum, quae 6 sunt numero, nempe : praesumptio, desperatio, impugnatio agnitae veritatis, invidia fra­ ternae gratiae, obstinatio necnon impoenitentia finalis. Vocantur peccata in Spiritum Sanctum,quia per ea id abjicitur, quo Spiritus Sanctus solet hominem a peccato removere. In sacris Litteris nominantur quandoque irremissibilia (v. gr. Matth., 12, 31 ; Hcbr. 6, 4 ; 10, 26 ; 2 Pelr., 2., 20), non quidem respectu Dei, sed respectu hominis, qui desperando el prae­ sertim impugnando agnitam veritatem, misericordiam Dei respuit. S. Thomas, 2. 2, q. 14, a, 2. Cfr. Knabenbauer (Revue bibi. 1892, t. I, p. 161). 2° Peccata in coelum clamantia, quae 4 recensentur, scilicet homi­ cidium (Gen., 4, 10), sodomia (ib., 18, 20), oppressio pauperum (Ex., 22, 22), necnon defraudatio mercedis operariorum (Deut., 24, 15). In coelum ista clamant, inquantum vindictam Dei vehementissime provocant. Ceterum limites inter peccatum mortale et veniale saepius nullo modo deter­ minari possunt, ut constat ex innumeris Doctorum controversiis. Ubi autem dubium strictum perseverat, pro mitiori parte standum et prudenter edocen­ dus est fidelis. « Non enim adstruendum mortale, nisi de eo certo constet » (I, 89 ; V, 52, Bene hic) \ II. An peccat graviter, qui scii actionem suam esse Malam, sed ignorat ejus gravitatem, vel ad eam non attendit? Quaestio valet 1 In Epistola responsiva de maledictione mortuorum » sic loquitur S. Doctor : · Sed, ut affirmetur absolute aliquam actionem esse peccatum mortale, non sufficit opinio proba­ bilis nec etiam probabilior > (I. III, n. 132). — Nisi tamen sit certo probabilior opposita, ut constat ex I. I, n. 54, 62, 83 et 88. Haec enim Epistola exarata fuit anno 1758, cum scilicet S. Alphonsus systema suum nondum perfecisset. Nota P. Gavdt, Theol. mor., I, p. 456. 21° P. I. — Tr. IV. De Peccatis. de iis. quae non snnt evidenter gravia, nec evidenter levia : de evi­ dentibus enim supponi nequit, quod operans, qui advertit reni esse malam, ad gravitatem vel levitatem, ne in confuso quidem attendat ; quia, implicite saltem et exercite, satis alterutram appre­ hendit. Xec hic agitur de homine, qui positive dubitat de gravitate suae actionis (vide n. 44). His praemissis, respondemus fatendo rem ipsam esse controver­ sam. S. Alphonso satis probabilis est sententia eorum, qui dicunt, hujusmodo hominem peccare, per se, tantum venialiter ; quia, ad peccandum mortaliter, requiritur ut quis direct e vel indirecte consentiat in mortale ; qui vero de mortali nullo modo cogitat, aut suspicatur, is nulla ratione dici potest mortali consentire (I, 23 ; cfr. Istruz., I, 13). . <| Diximus per se, i. e. supposito : a) quod periculum graviter peccandi, aut obligationem rem investigandi, non saltem in confuso apprehendat ; b} quod agens non sit laxae conscientiae ; alioquin, saltem indirecte, in mortale consen·' liro censendus est (cfr. n. 318, 2°). 338. III. Quomodo judicandum est in dubio de perfecto con­ sensu? Judicandum est ex communiter contingentibus, ut n. 52 jam notavimus. Quapropter : 1° Si dubitans est timoratae conscientiae nec solet deliberate con­ sentire in peccatum grave, rationabiliter imo moral i ter certo credi potest, ipsum non consensisse. Is cnirn qui habituahter Deo adhaeret et valde timet ne divina gratia privetur, si contingat aliquando ab eo averti, magnam sibi vim debet inferre,ut remor­ sum conscientiae contemnat et in peccatum deliberate se projiciat : id autem non potest agere, nisi certo advertat malum quod amplectitur. Ad praesumendum autem quod non adfuerit plenus consensus in homine pio, maxime prosunt hae sequentes co.xjectuhae : «a) Si talis serium et saepe repetitum propositum habuerit nunquam peccandi mortaliter, et nesciat illud certo revocasse, b) Si cum advertit malum terreatur et illico tentationeni repellat, stalimque dubitet an consenserit, c) Si meminerit se timide proces­ sisse (i. e. si non adfuit nisi torpor, oscitantia, haesitatio voluntatis), d) Si nesciat an in vigilia vel somno aliquid egerit, vel cogitaverit ; si enim fuisset vigilans, jam id advertisset et sciret » (VI, 470). e) Si facile demum procedere potuerit ad actum externiun, ne·· tamen processit (Reuter, Neo-conf., 244, Ad tranquillitatem autem conscientiae procurandam in dubiis circa consensum, muli um valet serius conatus ad actum caritatis eliciendum, qui pluri­ mum prodest et nemini obesse poterit. 2° Si dubitans est assuetus de facili in peccata mortalia prolabi (seu laxae conscientiae), oppositum est de eo censendum : «quia in dubio praesumitur iste consensisse ». «Ia J - Cap. HI. — De gravitate peccatorum. 21?» Si enim obstitisset, utique recordaretur conatus illius, quem sibi intulisset ad tentationem repellendam. 3° Si peccata mortalia exinde plane dubia manent, an in confes­ sione declaranda sint, infra in tract, de Poenitentia expendetur (n. 1695 seq.). 1\ . \n peccat graviter, qui deliberat de consensu rei graviter illicitae praestando, si tandem non consentiat ? Solutio quaestionis pendet ex qualitate deliberationis. Itaque : Si deliberatio est solum quaedam haesitatio, seu resistentiae omissio proveniens ex torpore, pigritia aut negligentia, ipsa peccatum veniale non excedit. Si vero deliberatio est plena et formalis, qua scilicet quis perpendit utrum rem graviter malam patrare velit, an non, peccatum est mortale. sic enim haesitans, instar Pilati, Deum cum creatura appretiat ; quare pec­ catum committit ejusdem speciei et gravitatis, ac illud de quo deliberat (Croir, V, 226-229). SciIOLl Γ M. De peccati mortalis effectibus. 339.— Praecipui effectus peccati mortalis sunt sequentes: 1° Gravis Dei injuria. Quodlibet peccatum mortale est Dei offensa, non effective, quia Deus est incapax nocumenti, sed affec­ tive : et est vera injuria el contemptus divinae Majestatis, quae post­ ponitur creaturae (II. Ap., 111, n. 20). Haec autem Dei offensa tantum in se malum involvit, quantum a nullo creato intellectu concipi potest : objective enim et extrinsece, seu ex parte offensi est vere infinita, quia « injuria est in injuriato sicut honor est in hono­ rante » (5. Thom., 111, q. 2, a. 2, ad 2). 2° Priv vtio gratiae sanctificantis, et cum hac privatione amis­ sio omnium meritorum, atque inhabilitas ad nova merita compa­ randa. 3° Foedissima animae macula. Ad rem D. Thomas (I. 2, q. 86, a. 1 et 2) : Anima hominis, inquit, duplicem habet nitorem : unum ex refulgentia lumi­ nis naturalis rationis, et alium ex divino lumine sapientiae et gratiae. Cum autem homo peccat, adhaeret aliquibus rebus, contra lumen rationis et divinae legis, el. sic maculatur... ; macula, animae metaphorice vocatur. Quae macula remanet in anima, etiam transeunto actu peccati, prout importat defectum nitoris, ex recessu alumine rationis et legis divinae... sed postquam redit ad lumen, quod fit per gratiam, tunc macula cessat. » 214 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. 4° Reatus culpae. Hic prior reatus, qui a macula solummodo secundum modum significandi differt, dicit proprie statum culpabil itat is, qui comprehendit duo, nimirum : a) Privationem laudabilis seu laudis, quae debetur tam personae, quae ope­ ratur secundum ordinem rationis et legis aeternae, quam actui, qui cum his regulis concordat... ; b) obligationem reparandi injuriam illatam Deo,perdeviationem a praefato ordine rationis et legis aeternae, ideoque per contemptum ipsius Dei (1. 2, q. 21, a. 2). 5° Reatus poenae, id est obligatio, seu necessitas solvendi poe­ nam peccato debitam. Ut recte D. Thomas observat, quae continentur sub aliquo ordine, sunt quodammodo unum, in ordine ad principium ordinis. Quare quidquid contra ordinem insurgit ab eo ordine et principe ordinis deprimi debet Cum ergo Ï eccatum triplicem ordinem rationis, universi ct Dei pervertit, hinc incurrit reatum triplicis poenae, scilicet remorsus conscientiae, ultionis creaturarum (v. gr. per ignem) et privationis Dei (1. 2, q. 87, a 1). 6° Poena ipsa. Poena definiri solet : boni debiti privatio, contra voluntatem ejus qui privatur, propter culpam. Quocirca duo notanda sunt: alterum,circa poenae gravitatem; alterum, circa ejus acerbitatem. — a) Ad gravitatem quod spectat, ipsa pendet a magnitudine boni, quo (piis privatur. Unde poenarum omnium gravissima est privatio Dei, qui est summum bonum. Secundum locum tenet privatio bonorum supernaturalium Ex qua poena illud facile provenit, ut unum peccatum jiat per acci­ dens poena alius. Tertio loco venit privatio bonorum naturalium, praesertim ob vulnera ignorantiae, malitiae, infirmitatis et concupiscentiae per peccatum originale inflicta. Quod bene declarat D.Thomas, 1. 2,q. 83, a.3.— b) Quod dein attinet ad poenae acerbitatem, dicendum est eam oriri ex contrarietate volun­ tatis. Post mortem poena discruciat secundum suam intrinsecam gravitatem. Homo enim in domum suae aeternitatis semel ingressus, recte tandem judicat de divinis illis bonis, ad quorum possessionem ac fruitionem erat natus. Unde, quo excellentiora sunt bona, eo acerbius de eorum privatione dolet. Et quo­ niam Deus est bonum infinitum, non dubitat S. Alphonsus (Praep.ad mortem, cons. 26, punct. 3) asserere poenam damnati esse plane incomprehensibilem ac quodammodo infinitam. Cfr. Lessius, de Perfectionibus moribusque divinis, 1. XIII, c. 12, 13, 28 seqq. Articulus II. De peccato veniali. 310. — Definitio. Peccatum veniale est levis transgressio legis divinae, minuens fervorem caritatis, et reddens hominem dignum poena temporali (V, 51 ; II. Λρ., III, 23). Dicitur veniale, quia non tollit principium veniae, quod est gratia, ideoque veniam facile consequitur ; non vero, quasi sit res in se levis, aut parvipen­ denda. Sat est intelligere, ait S. Uphonsus, quod est offensa Dei, ut plus quam aliud quodeumque malum vitetur (Instr, cat., Introd., η. 9). Cap. III. — Do gravitate peccatorum. 215 Divisio. Peccata venialia sunt talia vel per se, vel per accidens. 1° Peccata venialia per se, seu ex genere suo, sunt illa quae, ratione objecti, sunt semper venialia, ita ut nunquam mortalia evadant, nisi extra propriam speciem, propter aliquam superve­ nientem circumstantiam, trahantur. Sic mendacium semper manet veniale, nisi ratione damni, vel alterius circumstantiae transeat ad aliam speciem. Hujusmodi sunt, generating, peccata contra proprium bonum commissa, ut mutilis ac vana concupiscentia, vana sensuum oblectatio, prodigalitas, curio­ sitas, superfluitas vestitus, excessus in cibo, in potu, in somno, in risu, in timore, in tristitia, in appetitu pecuniae, laudis, et plura alia, quae infra, cum de peccatis capitalibus tractabimus, enumerabuntur. 2° Peccata venialia per accidens sunt illa, quae ex genere suo sunt quidem mortalia, sed quae, ob materiae parvitatem, imperfec­ tionem actus,/ vel- aliam circumstantiam, evadunt / 7 Q levia, v. gr. furtum, ut infra explicabitur (n. 342, quaes. II). 341. — Principium. Ad peccatum veniale tria requiruntur : obligatio aliquo praecepto imposita, advertentia saltem semiplena ad levem transgressionis malitiam, et aliquis, saltem imperfectus, consensus. Haec tria requiri patet ; nam, ipsis sublatis, vel nullius foret legis transgressio, vel nulla mali cognitio ac volitio, i. e. nullus adesset actus humanus difformis, ac proinde nullum proprie dictum peccatum. Ex his peccatum veniale clare discernitur ab imperfectione, in qua non interveniunt omnia, quae ad formale peccatum constituendum requiruntur ; de imperfectione autem fusius agemus n. 344, II. — Quomodo differat a peccato mortali, vide n. 336 sq. et 342 sq. 342. — Quaesita. I. Undenam repetenda esi differentia inter peccatum mortale el peccatum veniale? Communius eam repetendam esse docent auctores, ex modo essentialiter diverso, quo voluntas in utroque peccato se convertit ad creaturam. Scilicet, peccando mortaliter, voluntas convertit se ad creaturam totaliter, quasi creatura ejus finis ultimus esset ; ideoque ipsa se avertit totaliter a Deo, ejusque amicitiam saltem implicite contemnit. Peccando vero venialiter voluntas, salva sua habituali tendentia in suum ulti­ mum finem, i. e. in Deum, tantummodo creaturam indebito atque inordinato amore prosequitur : quare incurrit solummodo poenam temporalem, quae cOrrespondet inordinatae conversioni ad creatu­ ram. Cfr. S. Th., 1. 2, q. 72, a. 5 ; q. 88, a. 1 ; Mitulis Alexander, de Pecc., a. 4 et 5. Marc. Inst. Moral. Alph. T. I 16 216 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. Nec obstat quod habet Λ'. Thomas (1.2, q. 88, a. 1, ad 1 : de Malo, q. 7, a. 1, ad 1), ubi dicit peccatum veniale non esse contra, sed praeter legem. Intellige, illud non esse contra finem legis, qui est caritas, sed esse contra ordinem legis observandae, ac proin esse veram legis transgressionem, ut constat ex definitione peccati. Ceterum Doctor Angelicus alibi clare affirmat peccatum veniale esse contra legem Dei : vide 1. 2, q. 74, a. 10, ad 1 ; 2. 2, q. 100, a. 3. Cfr. S. Alph., V, 11. II. Quotuplici modo peccatum, ex genere suo mortale, jit veniale ? Triplici modo, ut ex dictis n. 336 erui potest : a) ex parvitate materiae ; b) ex imperfectione cognitionis, i. e. vel ex conscientia invincibiliter erronea, qua quis judicat aliquid esse veniale, quod de se est mortale, vel ex advertentia semiplena ; c) ex imperfec­ tione consensus. III. Qiiotuplici de causa peccatum, ex genere suo veniale, jieri potest mortale ? Sex in hac re solent indicari causae, nimirum : 1° Ratione erroris, quando quis reapse vult aut operatur aliquid, quod de se est leve peccatum, sed serio putat aut dubitat, ex conscientia erronea, esse peccatum grave (cfr. n. 20). 2° Ratione finis adjuncti, quando nempe actui per se venial iter malo, adjun­ gitur finis graviter peccaminosus : ut si quis leviter mentiatur, ad seducen­ dam puellam (n. 306). 3° Ratione nimii affectus, quando nempe in re leviter mala constituitur finis ultimus, ita ut homo prave dispositus actu saltem interno illam Deo ante­ ponat, et advertenter actuque paratus sit Deum graviter offendere, potius quam suo vano oblectamento renuntiare. 4° Ratione contemptus formalis legis, vel legislatoris : sic « est mortale facere vel omittere aliquid ex contemptu justae legis humanae : item, ex contemptu Dei praecipientis vel etiam consulentis, quod propterea tacitam blasphemiam continet, quasi Deus inutilia praeciperet, aut consideret, etc. « (V, 61, 3°). Cfr. dicta n. 179,2®. Hic tantum agitur de contemptu perfecto (Raus,i\es. obed. virt. et voto, n. 15). 5° Ratione scandali, quando a veniali culpa grave prodit scandalum pusil­ lorum : ut si ex verbis venialiter malis, quae proferunt parentes, filii graviter scandalizantur ; vel si filii, per levem inobedientiam, scienter provocant paren­ tes ad blasphemias. 6° Ratione periculi, quando, ex levi culpa, exsurgit proximum seu proba­ bile periculum graviter peccandi : ul si quis otiose cum femina colloquatur, satis expertus se ex hujusmodi colloquiis saepe mortaliter peccasse (I. 22 ; V, 59-63 ; H. Ap.. III. 68). 1 343. De facili ex his dictis resolves sequentia : a) Plura imo innumera venialia non possunt constituere unum mortale, ratione multiplicationis ; quia cum mortale el veniale inter se essentialiter differant, natura unius non potest fieri natura alterius. Unde 1). Thomas it. 2. q. 88. a. ί) : Omnia peccata venialia de mundo non possunt habere tantum reatum, quantum unum mortale. » Et S. Alphonsus : » Melius est permitti innumera venialia, quam unum mortale n (III, 130). Cap. III. — be gravitate peccatorum. 217 ■ Advertendum tamen, inquit Λ’. Alphonsus, materias parvas reiterates tunc constituere materiam gravem, cum ex se, aut saltem moraliter in se coales­ cunt ; ut sunt furtula, parvae omissiones in Officio, in missa, aut comestio­ nes modicae in jejunio eodem die repetitae » (V, 56, 2° ; H. Ap., III. 67). b) Xon peccat mortaliter, per se loquendo, quilibet christianus qui sola mortalia vult vitare, quin de omittendis venialibus quid­ quam curet. Ratio est, quia hujusmodi propositum remote tantum conducit ad mortale. Secus vero, si adsit contemptus, vel periculum proximum labendi in mortale, habito respectu ad praeteritam experientiam (IV, 12). Quoad religiosos, cfr. n. 2152. c) Xon peccat aliquis graviter, ratione nimii affectus, eo quod valde intensive el vehementer fertur in rem creatam ; sed requiritur, ut appreciative illud objectum ita aestimet, saltem virtualiter, ut actu paratus sit, ejus causa, transgredi praeceptum obligans sub mortali. Dicimus actu paratus ; quia non imputatur ei ad culpam id. quod habitu tantum est dispositus committere (V. 60). d) Confessarius non satisfacit muneri suo, si nullam curam habet, ut.poenitentem a frequentia peccatorum venialium, eorum praeser­ tim quae plena cum advertentia committuntur, removeat. Ratio est, quia qui omnem curam vitandi venialia abjicit. is sensim in mor­ tali;! incidet, ut n. sequenti dicetur sub 5°. SCHOLI \. 1. De effectibus peccati venialis. 344. — Effectus peccati venialis mulli sunt ac calamitosi, ut optime explicat Lancicius (de Fuga pecc. ven. I. I). Praecipui sunt sequentes : 1° Offendit Deum. Illum non gravi quidem injuria allicit, inquit Alphonsus, sed tamen aliqua injuria. Xon est grave malum, ut est lethale peccatum, sed omnibus aliis malis, quae creaturis accidere possunt, majus est malum » (lust, cat., Inlrod., n. 9). 2° Inducit reatum poenae (per se temporalis) subeundae in hac vel in altera vita. Diximus per se temporalis ; sentit enim Angelicus (I. 2, q. 87, a. 5, ad 3), quod licet veniale, cum a Deo non separet, non mereatur [menam aeternam ; potest tamen per accidens, sive ratione irremissibilitatis, in aeternum puniri, si reperiatur in damnatis non remissum quoad culpam. 218 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. 3° Impedit gratias speciales, et reddit hominem indignum pecu­ liari illo Dei affectu, quo ipse prosequi solet justos, juxta illud (Malth., Ί, 2) : In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis. 4° Minuit timorem Dei, et animi teporem adauget. Directe tamen non minuit caritatem aut alias virtutes infusas, sed minuit fervorem caritatis. 5° Disponit ad peccatum mortale, ut eruitur tum ex dictis Λ’. Scripturae (Lc. 16, 10) et D. Thomae (1.2, q. 88, a. 3), tum ex praxi quotidiana. Disponit autem non solum negative, diminuendo divinae caritatis fervorem, peccati horrorem, fidei alacritatem, ac divinam gratiam; sed etiam positive, augendo voluntatis ad malum inclinationem, quo fit, ut tandem homo in mortale proruat (S. Alph., Selva, P. I, c. 5). Peccatum tamen veniale non causal maculam in anima. Etenim, « sicut in corpore est duplex nitor, unus quidem ex intrinseca dispositione membro­ rum et coloris, alius autem ex exteriori claritate superveniente : ita etiam in anima est duplex nitor. Unus quidem habitualis quasi intrinsecus, alius autem actualis quasi exterior fulgor. Peccatum autem veniale impedit quidem nitorem actualem, non tamen habitualem... Unde, proprie loquendo, peccatum veniale non causal maculam in anima. Et si alicubi dicatur maculam inducere, hoc est secundum quid, in quantum impedit nitorem, qui est ex actibus virtutum. » S. Thoma *, 1. 2, q. 89, a. 1. IL De imperfectionibus. 315. Haud parva dissensio inter auctores, initio hujus saeculi, circa imperfectiones invaluit. Quaestio enim est, utrum imperfec­ tiones extra limites versentur quibus continetur peccatum veniale quodeumque, ita, ut ipsis major tantum desit bonitas, licet non sint peccaminosae : an potius ab aliqua rectitudine in sensu morali defi­ ciant, etsi in re minori, dum normam boni non attingant sphaeramque peccati venialis subintrent ? In primo casu, adnumerandae erunt imperfectiones actibus in genere morum rectis, etsi de bono minori libere electo; in secundo vero casu, erunt actus reapse boni­ tate morali destituti, qui ideo aliquo modo malitiam peccati parti­ cipant. licet general im in gradu inferiori. Ad hanc primam quaes­ tionem accedit saepius haec altera de mente Divi Thomae: num in doctrina morali Doctoris Angelici circa peccata et actus bonos locus detur pro inperfectionibus positivis non peccaminosis ? Sunt qui negativam tenent sententiam, asserendo scilicet imper­ fectiones positivas ab aliquo peccato non vacare, ita quidem ut actibus bonis minime adnumerari possint : hoc sensu interpretantur Cap. HI. — De gravitate peccatorum. 219 quoque doctrinam Divi Thomae ; v. g. Iliigueny O. P. Eller \ 2, S. J. ; E. llanwez3 et alii. Plerique tamen contrarium sentiunt, inter quos Garrigoii-Lagrange 0. P.; Creusen3, S. J. ; Miille.r-Seipel6 ·, Gén icdt-Salsmans 7. Aerlnys-Damen 8 Merkel bach 9, etc. En autem quae compendiose statuemus circa celebratam illam quaestionem : a) Imperfectio triplici sensu accipitur : In primo sensu, significat gradum inferiorem peccati venialis, cum nempe praeter levem undequaque materiam ex parte objecti concurrit ex parte subjecti advertentia et consensus imperfectus. Porro hoc casu, ut recte advertunt M iiller-Seipel (I, § 127), jam aliqua ratione mali cognitio et volitio ad peccatum formale requisita habetur, ideoque adver­ tentia et consensus imperfectus, etiam cum agitur de materia undequaque levi. sufficit ad veniale peccatum. Inde patet, hoc primo sensu, imperfectionem quam aiunt, nihil aliud esse quam peccatum veniale gradu inferiori constitutum. — In altero sensu, imperfectio quam vocant : proprie dictam vel positivam, vel ex genere suo, est actio vel omissio repugnans modo deliberato ac voluntario non alicui legi seu praecepto, sed mero consilio, ad quod exsequendum aliquis incitatur sive per gratiae impulsum et inspirationem divinam, sive per rationis judicium, sive per Superiorum directivam voluntatem. Cum non sit respectu legis seu praecepti (supponuntur enim abesse) ulla transgressio, imperfectiones istae perse et in se nullum constituunt peccatum nequidem veniale. Id praeter innumeros alios auctores aperte docet S. Alphonsus, scribens de obligatione sequendi vocationem divinam ad statum perfectionis (Theol. mor. 1. IV, n. 78) : « An et quomodo aliquis a Deo vocatus ad religionem peccet, si voca­ tionem suam negligat adimplere? Respondemus quod negligere vocationem religiosam per se non est peccatum ; divina enim consilia per se non obligant ad culpam », etc. Ratio est: ubi non exsistit lex nec adest praeceptum, nulla est nec legis nec praecepti transgressio ; deest igitur intrinsece elementum quo haberetur aliquod peccatum (cfr. n. 316). — In tertio sensu, imperfectio dicitur ratione actus quaelibet transgressio praecepti non gravis prorsus indeliberata atque involuntaria, tum in se tum in causa ; v. g. distractiones plane involun­ tariae inter orandum, excessus indeliberati in tristitia, in indignatione, inter fabulandum, jocandum, etc. Sunt peccata venialia, sed materialiter tantum, ideoque absque ulla culpa (n. 31 G). b) Imperfectiones positivae, licet per se non sint peccata, per accidens tamen fiunt peccaminosae vel propter varias circumstantias vel propter finem seu motivum ex quo procedunt. Quare si ratione damni vel scandali vel affectus inordinati vel alterius passionis pravae, utputa sensualitatis, impatientiae, acediae etc.), vel etiam contemptus ac superbiae temerariae, fiant peccata, id erit non per se, sed ex accidente. Vetat utique recta ratio ne in suis actibus homo fine pravo vel motivo irrationabili ducatur. Porro quando libere aliquis eligit sibi minus bonum et hac ipsa (‘lectione impedit hic et nunc consecutionem majoris boni propter omissionem consequentem, non agit necessario ex motivo aut fine pravo ; ex una enim parte tendit in aliquod bonum nec directa sua intentione excludit vel contemnit bonum majus, ideo ponit actum adhuc bonum, licet minus bonum (nisi ex alio accidente, ut supra diximus, corrumpatur). Sunt tamen qui contendunt, hunc actum semper esse peccaminosum ; sed id probare non valent. Celerum aestimamus, esse aliquid libertati caritatis indul1 Dictionnaire de théol. calli. VII, p. 1286 sqq. — ’ Grcgorianum, 1029, p. 20 sqq. —■ ■ Nouv. Revue théol. 1931,p. 114 sqq.- * Vie .spirituelle, 1923, p. 583 ; Revue Thomiste, 1928 p. 397 sqq. — * Nouv. Revue :hédl. 1931. p. 21 sqq. — ‘ Theol. mon, I. J 127, <>. 461’ — ■ InstH. theol. mor., I. n. 40 et 149. — * Theol. mor., I, n. 233 bis. — » Summa, I, n. 415. •220 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. gendum ne< minis arcte timore peccati plura vinculanda. — Sed quid de doc­ trina i. Thomae. ad quam adversarii appellant ? r) Equidem D. Thomas in I. 2, q. 88, a. 1 ad 1 affirmare videtur, peccatum \rniale non esse contra legem, sed facere praeter legem, etc. ; et sic imperfectio foret peccatum veniale. Sed ut bene eum Salmantic. explicat 5. Alphonsus |\ . ! 11, de legis substantia hic loquitur Angelicus, sci. de caritate ut line prae­ repti, non vero de modo legis seu lege moduli. Quare nec D. Thomae auctoritas rem dirimit. CAPUT IV De peccatis internis. ·>. Alphonsus. V, i2 ; cd. G.t II. p. 720 ; II. Ap., III, 47 ; Vind, Atph.. P. 2, q. 2 ; Acrlnys* Damen I, n. 241 ; Lehmkuhl. I, n. 351 ; Prümmer I, n. 394 ; Anu du Cl,. 1912, p. 1025 ; *. Génicol-Salman 1, n. 169 sqq. ; Ubarit, i, n. 63 sqq. ; Merkel bach, I, n. 452. Peccata interna, qua talia, sunt omnes actus mali a volun­ tate eliciti, et deliberate voliti, qui in mente perficiuntur. Constat autem ex pluribus S. Scripturae textibus revera dari pec­ cata interna, quae separent etiam a Deo, ut legimus in libro Sa­ pientiae (1. 3).De his monet Tridentina Synodus (Sess. XIV c. 5), « quod nonnunquam gravius sauciant, et periculosiora sunt iis, quae in manifesto admittuntur. » Halio est, quia facilius perpetran­ tur, minus curantur, et praesertim in articulo mortis animam peri­ culo damnationis exponunt (Inst, cat., P. I, c. 6, n. 4). Peccata interna reducuntur ad triplicem classem. : 1° ad deside­ rium et propositum, quae respiciunt tempus juturum ; 2° ad gaudium seu complacentiam operis patrati, quae spectant ad tempus praete­ ritum ; 3° ad delectationem, quae se referi ad tempus praesens vel abstrahit a tempore, quatenus esi complacentia in objecto pravo cogitato. Articclus 1. De pravis desideriis et propositis. 346. Definitio. Desiderium, non prout passio, sed prout est affectus animi, definitur : Actus appetitus rationalis tendentis in bonum absens. Prout hic sumitur, i. e. tanquam peccatum, est actus voluntatis. quo quis deliberate cupit rem malam opere com plere. Divisio. Desiderium, respectu exsecutionis, dicitur : 1° inefficax (seu · onditionatuin). quo (piis opus cupit exsequi, si posset ; quod stat ergo sine proposito et vocatur velleitas, v. gr. si quis dicat : si possem furari thesaurum ecclesiae, furarer ; 2° efficax (seu Cap. IV.— De peccatis internis. 221 absolutum), si consentit exsequi, cum praevisione vel saltem spe operis perficiendi ; et sic elicitur propositum, v. gr. si quis media excogitat ad inimicum interficiendum (V, 15 ; II. Ap., 111, 47). Propositum est actus, quo voluntas determinate vult et statuit opus perficere. 347. — Principia I. Quodvis desiderium, etiam inefficax, vel propositum, circa rem aut actionem malam, est peccatum. Constat tum ex praecepto : « Non concupisces » ; tum ex ratione, quia malum appetere certe repugnat naturae rationali, et ordinationi divinae. Hinc erues : Sponsus licite desiderat copulam futuram ; quia « cum voluntas fertur in objectum futurum, potest illud desiderare sub conditione, qua objec­ tum licitum erit. » \t quia in tali desiderio adest etiam periculum delecta­ tionis, valde hortandi sunt sponsi, ut sedulo a se avertant hujusmodi turpes cogitationes (V, 24). 348. — II. Desiderium, vel propositum pravum, includit eamdem malitiam ac speciem, quae operi concupito insunt. Constat ex Matlh. (5, 28) : Qui viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est eam in corde suo. Ratio est, quia actus internus desiderii habet suam bonitatem ab actu externo, tanquam objecto, equidem simpliciter, i. e. prout concrete exsistit (V, 12: II. Ap., 111, 48). Cfr. dicta n. 312. Hinc : a) Sedulo perpendat confessarius an ille qui pravum desiderium admisit, omnes malitias, quae objecto insunt, apprehenderit, vel solum ad talem aut talem animadverterit. Quinimo expedit in confessione audienda inquirere, fuerit ne (annon) desiderium eflica.r verumque propositum perpe­ trandi peccatum externum, ut occasiones fugiendae, remedia adhibenda melius cognoscantur. I>) Pocnitens, qui elicuit desiderium etiam ineillcax furandi, debet explicare an fuerit de re gravi. Item qui mulierem turpiter concupivit, debet dicere an sit consanguinea vel affinis. Tales enim circumstantiae, nisi a peccante invin­ cibiliter ignorentur, novam peccato addunt malitiam. 319. Quaesita. 1. An peccat graviter qui optat aliquod objec­ tum graviter malum sub conditione : si liceret .’ Regulariter nega­ tive. Conditio enim apposita aufert de laeto operis malitiam, et tunc desiderium fertur in objecium malitia denudatum. Dico regulariter, quia id certum est · a) in iis, quae solo jure positivo vetita sunt. ; v. gr. si quis dicat : comederem carnes feria \ I ', si Ecclesia non vetuisset ; vel: optarem ne esset hodie prohibitus esus carnium, ut illis vesci possem ; b) in iis vetitis jure naturali, quae in aliquo casu et statu licita sunt : v. gr. inimicum occiderem, si Deus mandaret ; uxorem ducerem, si sacerdos non essem. Id etiam sat probabile est, si agatur de iis quibus malitia sejungi Requit ab objecto, quia et tunc etiam aufertur malitia, dum voluntas exop­ tando sub conditione quam scit verificari non posse, non vere optat, sed potius naturalem propensionem ostendit. Ceterum istiusmodi desideria communiter sunt periculosa, aut saltem otiosa.' 222 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. AI vero desiderare ut intrinsece mala sint licita est grave peccatum, nam est optare ordinis naturae inversionem. Item grave est peccatum, si apposita conditio objecti malitiam non respiciat, sed poenam vel aliud ; v. gr. fornicarer, si non esset infernus ; inimicum occiderem, si sacerdos non essem (V, 13 · II. Ap., III, 50). II. An licet malunt temporale proximo optare, on bonum finem ? Oportet distinguere : 1° Licet, si caritatis ordo servetur, ita nempe, ut malum temporale optetur ad bonum majus. Ita S. Alphonsus (N, 21) cum D. Thoma, et aliis communiter. Hinc, licet malum temporale desiderare proximo : a) ob ipsius proximi bonum spirituale ; b) ob bonum commune, sive spirituale, sive temporale ; c) ob bonum etiam tertii innocentis, modo sit majoris momenti. Sic, v. gr., licet optare mortem haeresiarchae, vel publicae pacis perturbatori, ob bonum commune et multorum, juxta illud (Gal., 5, 12) : Utinam abscindantur qui vos conturbant. Item, licet tristari de eo, quod dignitates conferuntur indignis ; vel de sanitate ejus, qui ex illa sumit occasionem peccandi. Item, licet egestatem, morbum, aliamve adversitatem optare scelerato, ut resipiscat. Hujusmodi tamen desideria aliquando non vacant periculo. Cfr. II, 30 ; II. Ap., Ill, 63. 2° Non licet in ceteris casibus, ubi nempe bonum intentum non superat vel saltem adaequat malum, quod proximo optatur. Hinc illicitum est uxori desiderare mortem mariti, ex eo quod male ab eo tractatur ; et matri mortem filiae, quae ob deformitatem vel inopiam spe caret honeste nubendi. Quod haec hisque similia non liceant, constat etiarn ex damnatione propositionum 13ae et 14a0 ab Innocenlio XI facta, quarum prior sic sonat : « Si cum debita moderatione facias, potes absque peccato mortali de vita alicujus tristari, et de illius morte naturali gaudere, illam inefTicaci affectu petere et desiderare, non quidem ex displicentia personae, sed ob aliquod temporale emolumentum » ; posterior vero : « Licitum est absoluto desiderio cupere mortem patris, non quidem ut malum patris, sed ut bonum cupientis, quia nimirum ei obventura est pinguis haereditas » (V, 22)x. Articulus II. De complacentia et gaudio. 350. Definitio. Complacentia in genere, est actus seu affectus voluntatis in aliqua re sese delectantis. Gaudium vero in genere,est appetitus complacentia in bono jam adepto, vel ut sic apprehenso; in specie autem, prout hic sumitur, est deliberata complacentia voluntatis de opere malo sive a se, sive ab aliis peracto (V, 15). Huc etiam revocari possunt : jactantia de peccato commisso ; dolor seu displicentia de malo non patrato, vel impossibili ; tristitia de bono peracto. 351. Principia. I. Complacentia vel gaudium demain patrato peccatum est. Tale enim gaudium includit mali approbationem. Propositionem I l‘" Cajet anus Oviedo, Mendo, Palans, 14»» Oviedo docuisse videntur H’im, TU. damn. in h. prop.). Cap. IV. — De peccatis internis. - »■■■■ — ■ — "■ —— ■ - —* ■ ■ ■ ~~ —■ ■ ■■ I ■I■ ——i—— I» 223 I, , —— , B Idem dicendum de displicentia ob malum non patratum, v. gr. ob furtum omissum. Tristitia vero de bono peracto non semper peccatum est, si nempe causa adsit, quae poenitentiam cohonestet, v. gr. post aliquod votum non satis considerate emissum. Si vero nulla adsit causa cohonestans poenitentiam, venialiter peccaret, qui tristaretur de actu bono, ad quem non tenebatur ; haec enim tristitia foret contra rationem, cum tristitiae proprium objectum sit res mala ; peccaret autem mortaliter, si tristaretur de opere bono, ad quod ex gravi obligatione tenebatur ( Sanchez, Decal., 1. 4, c. 12, n. 2). 352 — II. Complacentia vel gaudium de malo peracto compre­ hendit totam malitiam operis, et omnes ejus species. Ratio est, quia gaudium seu complacentia in opere jam patrato complectitur necessario (sicut et desiderium) actum peccaminosum, qualis in se exsistit, suis nempe circumstantiis vestitum. Ergo etiam harum moralitatem induit, non secus ac desiderium pravum. Inde sequitur : a) Qui in peccatorum praeteritorum recordatione sibi complacet, eaque approbat, in confessione explicare debet, tum hujus complacentiae objectum, tum ejus circumstantias speciem mutantes, si quae adsint. b) Item, « qui se jactat de peccato gravi a se vere patrato, debet explicare in confessione etiam speciem peccati ; quia tunc communiter jactantiae additur complacentia de peccato facto, quae sumit eamdem speciem peccati. Secus autem, si jactantia sit de peccato ficto » (V, 26 ; II. Ap., III, 48). 353. —■ Quaesita. 1. An licet gaudere de opere malo, ob effectum bonum ex eo secutum? Sedulo distinguendem est : 1° Si opus est formaliter malum, nempe cum peccato patratum, certum est apud omnes non licere delectari de illo. 2° Si autem est tantum materialiter malum, quia accidit sine peccato (v. gr. homicidium in ebrietate commissum), non desunt AA. qui admittunt, posse voluntatem delectari de illo, idi de causa boni effectus. At vero 5. Alphonsus (V, 20 ; II. Λρ., Ill, 52) cum inultis aliis dicit ut verius tenendum : talem delectationem semper esse illicitam ; quia licet actio non fuerit formaliter pcccaminosa, fuit tamen objective mala. Si quis ergo delectatur non de solo effectu, sed de ipsa re mala, ut de causa boni effectus, objectum directum suae delectationis esi res objective mala ; ideoque peccat. Id non videtur amplius posse in dubium revocari post damnatam ab Inno­ centi · XI propositionem t5,un, quae sic sonat : « Licitum est filio gaudere de parricidio parentis a se in ebrietate perpetrato, propior ingentes divitias inde ex haeredi late consecutas »‘. — Hinc peccant, qui delectantur de omissione Horarum vel esu carnium, aut jejunii fractione, etsi ex inadvertentia vel ex ignorantia haec evenerint (II. Ap., HI, 54). Cfr. Vind. Alph., 1‘. II. q. 2. 1 Saltis (P. II, tr. 3, disp. G, sect. 28. n. 29) hujus sententiae auctor esse videtur. Ista doctrina ex prop. 13 *. n. 349 memorata, eftiuit. P. I. — Tr. Ι\. De Peccatis. 3° Si non de opere malo sed solum de effectu bono habetur gau­ dium, per se loquendo non adest peccatum; quia tunc voluntas non fertur in objectum malum. Dicimus per se loquendo, i. e. secluso periculo gaudendi de ipso opere malo ; tale enim periculum vitare tenemur (cfr n. 374). Hinc: a) Licet delectari de exoneratione secula ex pollutione, sive acci­ dentali, sive etiam voluntaria ; modo absit periculum se delectandi de ipsa pollutione, quae, semper ac objective mala est, displicere debet, etiamsi incul­ pabiliter in somno per tactus vel turpe somnium habita fuerit, b) Non peccat filius, qui gaudet de consecutione haereditatis ob homicidium ; nec mulier quae delectatur de lucro ex inhonesto quaestu sibi comparato : modo in his, vel similibus casibus, semper odio habeatur ipsa causa (\ , 20). II. An licet gaudere seu delectari de modo non malo, quo actio mala peracta fuerit? Licet per sc, quia, cum modus actionis in se non fuerit malus, delectatio non est de objecto malo. Ita, sine pec­ cato, saepe nos delectant fabulae, comoediae, bella, homicidia, fraudes, furta, rixae, etc (V, 18). Dictum est per se, quia ratione periculi, potest esse illicitum. Sic facile in periculum de re mala se oblectandi deveniunt, qui, v. gr., frequenter et libenter audiunt facta quaedam turpia, in quorum narratione sola ratio ingeniosa, qua peracta fuerunt, placere videtur. Si enim de actionibus honestis, etiam modo ingenioso peractis, sermo haberetur, hujusmodi homines, plerumque, mullo minorem delectationem perciperent (Praxis, n. 40). Articulus III. De delectatione morosa. 354. — Definitio. Delectatio, generatini sumpta, est quies appetitus in bono possesso, i. e. apprehenso seu habito ; et potest inesse tum appetitui sensitivo, tum intellectivo. Hic autem agimus de delectatione morosa quae est cogitatio prava proprie dicta, et continet duplex elementum : cogitationem qua actus turpis redditur praesens, et complacentiam voluntatis, qua de illo oblectatur ac si tunc ipsum exsequeretur, sine intentione tamen exsequendi (V. 10). Definitur : Perversa aliqua et voluntaria complacentia do pravo objecto, quod cogitanti exhibetur ut praesens, absque ullo exse­ cutionis mali operis desiderio. i Dicitur morosa, non quidem a temporis mora (cum etiam uno temporis puncto possit compleri omne peccatum internum), sed ob moram deliberatam, quam voluntas in ea facit. Ij SH Objectum hujus delectationis ■·! harum cogitationum est saepius quid in se illicitum, v. gr. homicidium, fornicatio et similia : potest esse etiam objectum a 1· positiva prohibitum, v. m . esus carnium die jejunii, modo in illud fera- Cap. IV. — Do peccatis internis. 225 tur voluntas sub ratione prohibitionis. Lex enim, quoad haec, solum prohibet actionem externam. Vocatur cogitatio prava proprie dicta, i. e. peccaminosa, quia voluntas, dum huic resistere debuisset, in ea sistit. Non igitur confundenda est cogitatio prava cum cogitatione de re prava, quae cogitatio potest esse licita. Cfr. tn?i du Cl., 1912, ρ. 1025 ; et infra n. 357, 2°. 355. — 1. Principia. Delectatio morosa est peccatum. Rectae enim rationi et legi divinae repugnat, nt quis gratum habeat, quod Deo displicet. Hinc illud (Osee, 9, 10) : Facti sunt abominabiles, sicut ea quae dilexerunl ; et ( Prov., 15, 26) : Abominatio Domini, cogitationes malae. » · 356. II. Delectatio morosa accipit speciem theologicam et mo­ ralem ex objecto quod per imaginationem phantasiae quis sibi reddit praesens. Ratio est, quia quisquis delectatur de actu pec­ cati, illud sumit ut objectum, illud approbat, eique affectu suo adhaeret prout praesens redditur. Ergo, cum moralilas specificetur ex objecto, pro gradu ac specie malitiae objecti, mala quoque erit ejusdem delectatio. Ita 5. Thomas (1. 2, q. 74, n. 8) et 5. Alphon­ sus (V, n 12). Vide n 348. 357. — Corollaria I. Speculative loquendo, valde probabile est. delectationem morosam non induere necessario malitiam specificam omnium circumstantiarum objecti. Ratio esi, quia simplex delectatio non tendit in objectum, vel ponendum, sed in eo quiescit ut repraesentato per intellectum. Porro, intellectus abstrahit ab aliis objecti proprietatibus, praeter illam quae delectationem movet. Sic, v. gr., si quis delectatur de copula cum conjugata, non ut conjugata sed tan­ tum ut pulchra, non committit adulterium.siquidem adulterii circumstantia non movet delectationem. Ita Lugo, Laymann et alii. Practice, vero rem considerando, in oppositam sententiam valde inclinat S. Alphonsus, casu nempe quo delectatio est de aliquo actu libidinoso, cum persona determinata. Tunc enim, ob humanae corruptionem, adest proximum periculum concu­ piscendi seu desiderandi, saltem inefficaciter objectum ipsum determinatum, praesertim si est inordinate dilectum ; et ideo hujus circumstantiae in confes­ sione explicandae sunt. Secus autem esset, si ex rei natura, vel ex praeterita experient ia, vel ex indole personae, tale periculum censeatur non esse proximum (V, 15 ; II. Ap., III, 48). Cfr. n. 1820. General im tamen non multis quaestioni­ bus sunt torquendi in hac re poenitentes, ut statim in Regulis practicis «lice­ mus. 11. Licet per se delectari de cogitatione, vel de cognitione rei malae Dicimus : per se, i. e. seclusis pravo affectu et periculo delecta­ tionis de ipsa re mala 226 P. I. — Tr. IV. Dc Peccatis. Cognitio enim mali non est per se mala, ideoque potest esse objectum volun­ tatis, nisi sit aliunde prohibita, seu illicita (S. Thomas, 1. 2, q. 74, a. 8). Delec­ tatio igitur quae habetur non de opere malo, sed de cogitat ione speculativa seu Kcientijica objecti mali, potest esse : vel bona, si adsit justa causa cogitandi, v. gr. causa studii, consultationis, etc., cum abominatione objecti ; vel venia· liter mala, si fiat ex curiositate, etc., cum periculo tantum remoto ; vel graviter mala, si, cum agitur de opere graviter malo, adsit periculum proximum consen­ tiendi in delectationem (V, 17 ; H. Ap., III, 49). Porro, periculum se delectandi de ipsa re mala, practice dimetiendum est : ex modo cogitandi ; ex qualitate personae cogitantis ; ex materia cogi­ tata ; denique ex causa ob quam cogitatur. Sic, v. gr., si quis librum minus honestum legat, consideranda sunt : modus, quo legit, v. gr. avide ; qua­ litas legentis, ad venerem forte proclivis ; liber, qui legitur, ex professo forsan obscenus ; causa legendi, utrum nempe sufficiens sit, ut ineatur periculum probabile delectationis de ipsa re mala (Kon., n. 233). III. Circa quaestionem : an sponsis el viduis liceat delectatio de opere conjugii juturo (pro sponsis) vel praeterito (pro viduis) 2 haec praemittenda sunt : 1° sponsis, ut n. 347 diximus, desiderare licet actum conjugalem luturum ; 2° viduis gaudere licet de copida licita praeterita, dummodo caveatur periculum delectationis sensitivae: 3° appetitus sensitivus in delectando tendit semper in objectum ut est praesens et in se, dum idem non necessario videtur affirmandum de appetitu rationali ; 4° considerandum quoque erit periculum delec­ tationis sensitivae seu carnalis, quod non una semper ratione adesse poterit. His praenotatis, en quae circa propositam quaestionem dicemus : Scribit Alphonsus (V, n. 24) : « Respondet Busembaum, quod licet ipsis delectari : modo delectantur appetitu rationali, non autem carnali... At, etiam secluso periculo delectationis sensitivae, verius dicendum cum Hohmann, Roncaglia... quamcumque delectationem voluntatis in sponsis et viduis de copula futura vel praeterita esse malam. Ratio, quia delectatio reddit sibi objectum praesens; et ideo semper ac objectum praesens hic et nunc est malum, cum absit hic et nunc conditio cohonestans matrimonii, mala etiam est omnis actualis delectatio de illo. » Itaque sub hoc respectu non convenit applicare principium : quae fas est desiderare, de his pariter fas est gaudere. Attamen considerare oportet quae notat P. Gaude circa sententiam S. Doctoris (II, p. 729, b), nec eam convenit nimis urgere. Idcirco cum Caietano quem citat etiam Prummer (I, 401), admittere licebit, tale peccatum quando de delecta­ tione agitur appetitus rationalis, non semper esse mortale (Summa, v. Delect, mor.) , nec ex toto contradicit S. Alphonsus, (pii loc. cit. non asserit hoc peccatum necessario esse grave, licet id insinuet Priimmer et etiam, ex parte saltem, teneat P. Gaude : supponimus tamen id fieri sub ratione temporis (de futuro vel praeterito), cum rationalis appetitus non videtur hoc excludere. Ceterum omnes auctores censent talem delectationem esse vitandam, cum car­ nalis aliqua, ut plurimum, conjungitur rationali, ut habet ipse Busembaum (apud S. Alph. 1. c.). 358. Regulae praeficae. Confessarius, ut de peccaniinosis cogi­ tationibus recte judicet, rite attendat ad sequentia : Cap. V. — De peccatis capitalibus. 227 1° Ne tempus per interrogationes sibi et poenitenti molestas vel etiam periculosas inutiliter terat, non inquirat de cogitationum specie vel numero, nisi de consensu sibi prius constiterit. Quare interroget primo poenitentem, an adverterit hujusmodi cogitationes esse peccata. Quod si poenitens respondet, se eas detestatum esse, statim ac eas turpes esse cognovit, judicandus est a peccato prorsus immunis. Si respondeat, se per aliquod tempus confusam quidem habuisse de earum malitia cognitionem, sed non perfecte ad eam atten­ disse, facile a gravi peccato excusandus est, non tamen a veniali. 2° Quod si poenitens ab his interrogationibus se expedire non valeat, ordi­ narie praesumendum est eum non consensisse, vel saltem plenum ipsi defuisse consensum, vel perfectam advertentiam, maxime si timoratae sit conscientiae. Contra, qui peccatis assuetus est eaque parum timet, in dubio praesumendus est consensisse ( Kon., n. 235). Recole dicta n. 337, q. III. CAPUT V De peccatis capitalibus. S. Thomas, 1, 2, q. 84, a. 2 seqq. : de Malo, q. 8 seqq. ; S. Alphonsus, V. n. 65 ; cd. G., 1L p. 752 ; Joan. Cassianus, de coenob. instil. 1. 5, c. 1 seqq. ( Migne, PP. lat. i9, coi. 201) ; S. Bonavenlura, Breviloq., P. Ill, c. 9 ; Natalis Alexander, de Peccatis ( Migne Cuts. Theol., XI, 707 seqq.) ; Tanquerey, I, n. 510 ; Priimmer, I, n. 406 seqq. ; Atrlnys-Damenr I, n. 248 sqq. ; Génicol-Salsmans, I. n. 176 sqq. ; Merhclbach, I, n. 494 sqq. 359. — Peccata, seu vitia capitalia, sic nuncupantur, non quod sint maxima (graviora sunt peccata in Spiritum Sanctum, et contra virtutes theologicas), sed quod habent quemdam universalem influxum in omnia peccata, et sunt aliorum vitiorum quasi radices et causae, non quidem physicae aut morales, sed impulsivae et occasionales : per ignorantiam scilicet, concupiscentiam, vel mali­ tiam, quam in animam inducunt. Plura peccata capitalia, per se, sunt tantum venialia, sed causa mortalium saepe fiunt ; quo casu, sola haec mortalia sunt in confessione necessario declaranda. Convenienter septem peccata capitalia numerantur, videlicet : superbia, avaritia, gula, luxuria, invidia, ira, acedia. Etenim voluntas, cum a recto ordine discedit, vel appetit quod non est appetendum, vel refugit quod non est refugiendum. Jamvero : 1° Si, quod non est appetendum, appetimus, apparens illud bonum : aut est intra nos, propria nimirum excellentia, et hanc affectat superbia ; aut est extra nos, nempe opes seu divitiae, et has concupiscit avaritia ; aut est infra nos, videlicet delectabile ad conservationem individui i. e. alimonium, et hoc appetit gula ; vel delectabile ad conservationem speciei i. c. res venereae, et has appetit luxuria. 2° Quod si voluntas refugit quod non est refugiendum, id triplici modo fieri potest, nempe : vel animum acerbat bonum alterius, quo in casu enascitur invidia ; vel eum irritat renisus alte­ rius, et tunc oritur ira ; vel eum deterret labor, atque inde provenit acedia (S. Bonav., 1. c.). ♦ 1. De superbia. 360. — Definitio. Superbia est inordinatus appetitus propriae excellentiae. 228 P. I. — Tr. IV. Dc Peccatis. Dicitur 1° appetitus. i. e. desiderium et amor complacentiae ; 2° inordi­ natus : tres, in hoc defectu ordinis debili, distinguuntur gradus : primus, quo quis xult eminere supra modum inter aequales ; secundus, quo quis despicit aequales vel inferiores ; tertius, quo quis propter excellentiam suam despicit superiores ; 3° propriae excellentiae, non alienae. Unde si niater nimium appetat excellentiam filiae, sine respectu ad seipsam, non est proprie superbia, sed aliud vitium superbiae affine. Ordine quidem intentionis superbia est initium omnium vitiorum, ideoque habetur tanquam peccatum seu vitium generale. Attamen potest etiam consi­ derari veluit speciale peccatum.et tunc vitiis capitalibus adnumeratur. Recen­ sebant autem varii auctores octo peccata capitalia, distinguendo nempe inter vanam gloriam el superbiam. Gregorius Magnus jam habet numerum : septem, de quo bene disserit Angelicus (1. 2, q. 84, a. 4). Divisio. Superbia est perfecta vel imperfecta. Est perfecta, seu consummata, quando quis ita excellere appetit, ut Deo, Superioribus eorumque legibus subjici nolit ; imperfecta, quando quis, salva dé­ bita subjectione, sistit in nimia sui ipsius aestimatione et complacentia (V. 65). 361. — Principia. I. Superbia perfecta est peccatum mortale, et quidem ex toto genere suo. Ratio est, quia directe et absolute repugnat caritati erga Deum, qui per superbiam contemnitur. Unde Apostolus dicit (Flom., 1, 32), de superbis et elatis : Qui talia agunt, digni sunt morte. Cfr. 5. Thom., 2, 2, q. 162, a. 6. Ii. Superbia imperfecta est de genere suo venialis. Ratio est, quia sine Dei et aliorum despectu plus justo se efferre, non est gravis inordinatio. « Esset tamen gravis, si fieret cum notabili aliorum contemptu, sumendo complacentiam ex aliorum abjec­ tione » (V, 65). Filiae superbiae sunt 1res : 1° praesumptio, quae est appetitus aggrediendi aliquid supra vires ; 2° ambitio, quae est inordinatus appetitus dignitatis et honoris non debiti, vel debito majoris ; 3° vana gloria, scilicet cupiditas inanis gloriae cujus finis est manifestatio inordinata propriae excellentiae, sive verae, sive fictae. Haec tria sunt per se peccatum veniale tantum. Jlemediasuperbiae sunt : consideratio propriae infirmitatis, vanitatis gloriae humanae, et humilitatis Christi ; dein actus humilitatis, tum externi, tum prae­ sertim interni ; demum assidua precatio. Vide 5. Alph. (Selva, P. II, inst. 6; Praxis amandi J. Ch., c. 9 et 10). 2. De avaritia. 362. Definitio. Avaritia esi inordinatus appetitus bonorum temporalium, quae et bona fortunae dici solent. Avaritia primum vilium est in ordine exsecutionis. Hujus vitii inordinatio non consistit in actuali rerum abundantia, sed in immoderatione affectus, quo quis eas non refert ad finem debitum et honestum, puta ad prospiciendum familiae et auxiliandum proximo. Patet ex dictis D. Thorn., 2. 2. q. 118, a. 1. 363. - Prim ipivm. Vvaritin est peccatum ex genere suo veniale. Ratio est, quia excessum quidem importat, sed in re indifferenti Cap. λ . — Dp peccatis capitalibus. 229 ac per se licit a, ut sunt divitiae. Ceterum per se opponitur tantum liberalilali, quae non obligat sub gravi. Dicitur per se, quia per accidens potest opponi justitiae et caritati. Quandoque etiam eo excrescit avaritia, ut ('jus causa divinas leges homo praevaricari non dubitet ; tunc iit mortalis (V, 68). Hinc dicitur (Eccli., 10, 9) : Avaro nihil est scelestius. Et (1. Cor., 6, 10) : Neque fures, neque avari regnum Dei possidebunt. Avaritiae opponitur prodigalitas, quae consistit in defectu conservandi et excessu erogandi. Est ex genere suo venialis, levior quam avaritia, quia minus recedit a virtute liberalitatis. Potest tainen fieri mortalis, si inde gravia sequantur mala : v. gr. si ideo impotentem te reddas ad debita sol­ venda ; si tuos ad pauperiem redigas, etc. Filiae avaritiae sunt : inquietudo mentis, qua ex nimio divitiarum amore a debitis retrahitur ofliciis ; obduratio cordis, seu immisericordia ; violentia ; perfidia ; proditio (V, 69). Remedia avaritiae sunt, praeter orationem : 1° meditatio tum celsitudinis caelestium et terrestrium vanitatis, tum exempli Christi Domini, tum turpi­ tudinis, infelicitatis et periculorum hujus vitii, tum mortis quae omnibus terrenis nos spoliabit ; 2° eleemosynarum largitio, miserorum visitatio, et in bonorum jactura conformatio ad divinam voluntatem. 3. Dc gula. 364. — Definitio. Gula est inordinatus appetitus cibi et potus. Dicitur inordinatus, quatenus homo cibum et potum non ad corporis sustentationem, sed ob solam voluptatem sumit (2. 2, q. 141, a. 6). Cfr. n. 307,per tot. — Licet tamen uti delectatione, ad cibum percipiendum, pro corporis salute. Gula opponitur abstinentiae, et committitur quinque modis : Si edas ante tempus ; si nimis exquisita ; si plus justo ; si voraciter ; si nimis exquisite praeparata (V, n. 44 et 73). 365. — Principium. Gula ex genere suo est peccatum veniale. Ratio, (piia est excessus in re per se licita ; et nullus ex praefatis quinque modis repugnat praecise caritati Dei, vel proximi. Mortalis inierim censetur ex accidente et nimia inordinatione in his casibus · 1° Si quis gulae causa violet jejunia Ecclesiae. 2° Si quis ex gula notabiliter ineptus fiat ad functiones, ad quas sub mortali tenetur. 3° Si quis valde graviter valetudini noceat, id advertens ; secus, si leviter tantum, ut v. gr. si febricitans haustu aquae morbum augeat. 4° Si continuae fiant Comessationes et compotationes, ita ut venter pro Deo habeatur. 5° Si quis bibat ad perfectam ebrietatem (de qua in V° Praec.). 6° Si quis, ex mera gula, vescatur carnibus aut sanguine humano ; tum quia id repugnat pietati defunctis debitae, tum quia est contra instinctum naturae abhorrentis. Excu­ sandum autem erit, si fiat causa... v. gr. extremae famis in obsidione : in qua tamen sic vitam conservare non teneberis » (V, 73, 4°). 230 / P. I. — Tr. IV. De Peccatis. Filiae gulae quinque numerantur a 5*. Gregorio (Moral., 1. 31, c. 45, n. 88) : hebetudo mentis ; inepta laetitia; stultiloquium ; scurrilitas ; quae ex genere suo sunt venialia ; incontinentia, secundum illud Apostoli : Nolite inebriari vino, in quo est luxuria (Ephes., 5, 18). Remedia : 1° Cavere incitatoria gulae, nec se immiscere gulosis. 2° Assue­ scere com munibus cibis, aliquo lies jejunare, vel saltem in mensa aliquid propriae voluptati subtrahere. 3° Meditari exempla Christi in cruce sitientis, et miserias, quas sccum trahit ingluvies. 4° Precari Deum ante accessum ad mensam. 366. — Quaesitum. Quid sil crapula et quale peccatum ? Si suma­ tur vox in sensu suo stricto, est : excessus in cibo, usque ad vomi­ tum. De ea 0'. Alphonsus docet : « Comedere vel bibere usque ad vomitum, pro­ babile est, esse tantum veniale ex genere suo ; nisi adsit scandalum vel notabile nocumentum valetudinis, ut communiter dicunt Holzmann, Salman licenses, etc, Qui autem sponte evomunt quod sumpserunt, ut iterum edant aut bibant, vix excusantur a mortali ; hoc enim videtur involvere magnam deformitatem. Ita probabiliter (contra Busembaum) Holzmann et Wigandt » (V, 73, 2°). 4. De luxuria. 367. — Xotio « Luxuria est appetitus inordinatus Venereorum. IIorum usus ex natura sua institutus est ad conservationem generis humani, quod est magnum bonum hominum et externum Dei ; proinde qui abutitur, laedit Deum et homines » (V, 71). Principium. Luxuria directa est peccatum mortale ex toto genero suo. Vide VIuni Praeceptum (n. 768). α Filiae luxuriae, quae eam plerumque sequuntur, sunt octo : quatuor ex parte intellectus,et quatuor ex parte voluntatis.» Ita S. 77m/n.,2.2,q.!53,a.5. Ex parte intellectus filiae luxuriae sunt : caecitas mentis ; praecipitatio ; inconsideratio ; inconstantia. Hac quatuor fiunt mortales, quando finis ultimus in creatura ponitur, vel praeceptum grave praetermittitur. Ex parte vero voluntatis, ex luxuria ortum ducunt : amor sui ; odium Dei; affectus praesentis saeculi ; horror futuri saeculi, istae quatuor sunt per se mortales, nisi ex im­ perfectione actus fiant veniales (V, 71). Remedia luxuriae sunt : 1° fuga occasionum et causarum, i. e. fuga otii, lectionum librorum pravorum, et eorum quos romanenses vocant, familiari­ tatis cum personis diversi sexus, etc. ; 2° oratio continua (Matth., 17, 20); 3° confessio frequens, et quidem apud eumdem confessarium ; quo magis enim status infirmi dignoscitur, eo aptius remedium adhiberi potest ; item frequens ac devota Sacrae Eucharistiae susceptio, qua manducatur panis Angelorum, ac bibitur vinum germinans virgines ; 4° memoria novissimorum ; 5° cultus constans et invocatio frequens B. V. Mariae sine labe conceptae ; 6° custodia sensuum, praecipue oculorum : « oculi vestri, etsi in aliquem laciantur, figantur m neminem » (A. /lug., Ep., 19) ; 7° mortificatio carnis : ■ libido enim pascitur conviviis, nutritur deliciis, vino accenditur, ebrietate inflammatur. ’ (Cfr 5cm ini. I. n. 803). Vide etiam n. 767 sub fine et 800. Cap. V. — De peccatis capitalibus. 231 5. De invidia. 36S. Definitio. I nvidia est tristitia inordinata de alterius bono, quod tanquam proprium malum aestimatur quatenus est diminutivum propriae excellentiae. - - Ad eam revocatur gaudium de malo alterius, quatenus id nobis bonum reputatur. Principium. Invidia est, ex genere suo, peccatum mortale. Ratio est, quia directe opponitur caritati, cujus proprium est gau­ dere de bono proximi, et dolere de ipsius malo tanquam nostro. Quare Apostolus peccatum invidiae reponit in genere eorum, quae a regno Dei excludunt (Gal., 5, 21). Saepe tamen invidia leve peccatum est, vel ob materiae parvitatem, vel ob actus imperfec­ tionem (V, 72). 369. — Probe distinguenda est invidia ab aliis animi motibus. Itaque : 1° Si quis tristetur de bonis proximi, quia ipsi est inimicus, est odium, non invidia. 2° Si tristetur de bonis prodigi ea dilapidantis, aut avari ea turpiter recon­ dentis, est justa indignatio, non invidia. 3° Si tristetur de bonis temporalibus peccatoris, quia illis est indignus, est zelus inordinatus ; cum omnia juxta divinae Providentiae decreta, quae adorare debemus, eveniant. 4° Si tristetur de bono alterius, v. gr. de adepta potestate, non quia illi bonum est, sed quia inde damnum sibi aut alteri timet, est justus timor, qui perse non est peccatum, nisi sit inordinatus, seu immoderatus. 5° Si tristetur de bono alterius, non quia ille bonum possidet, sed quia sibi deest, ita tamen ut minime cupiat alterum illo privari, est aemulatio ; quae si est circa bonum honestum est laudabilis ; si autem circa temporalia, est interdum venialis, puta, si bonum dolenti sit improporlionatum, (piale esset si rusticus doleret se non esse regem. Λ’. Gregorius, Mor., 1. 10, c. 8. 6° Si doleat quod alter sibi aequalis in excellentia crescat, et ipsum incre­ mentum excellentiae apprehendat ut sibi malum, est proprie dicta invidia ; invidus enim dicitur quod « non sit videns », qui bona alterius sine tristitia videre non potest. Sic peccare solent ambitiosi, pusillanimes, mulieres, senes respectu juvenum, et quicumque difficulter obtinuerunt, quod alii facile conse­ quuntur (V, 72 ; Vera Sposa, c. 12, § 1, n. 9). Filiae invidiae similiter ex genere suo mortales sunt, ac numerantur quatuor scilicet : odium ; detractio ; gaudium in malis proximi ; susurratio (cfr. n. 1192 seqq., 1195 seq.). Remedium praecipuum : exercitium caritatis erga proximum. 6. De ira. 370. — Definitio. Ira, non prout passio sed prout vitium est,dici­ tur inordinatus appetitus vindictae. — Habitus irae est iracundia. Dicitur inordinatus ; quia ordinate, i. e. cum debito moderamine Marc. /nsl. Morat. Alph. T. I. 17 232 P. I. — Tr. IV. De Peccatis. et ordine appetere vel sumere mali vindictam, non est peccatum, sed actus rectae rationis et virtutis. Sic Christus cum ira vendentes ejecit de templo. Sic judex exercet actum virtutis sumens a reo vindictam ; pater a filio delinquente ; dominus a servo. Ira igitur est sine vitio, quotiescumque quis irascitur, ut ratio fortius justitiam exsequatur. Imo, multi peccant defectu irae debitae. Inordinatio autem irae dupliciter fieri potest : 1° Ex parte objecti, ut si appetas vindictam injustam, nempe, si non adest causa legitima, aut si major sit ira quam oportet, vel demum si privatim exercetur, quando publice per judicem exercenda esset. 2° Ex parte modi, puta si quis nimis ardenter irascatur interius, vel nimis manifestet signa irae exterius. • 371. — Principia. I. Ira, inordinata ex parte objecti, peccatum est ex genere suo mortale. Directe enim opponitur caritati, et etiam justitiae. Unde (Gal., 5, 20, 21) dicitur, iram excludere a regno coelorum. II. Ira, inordinata tantum ex parte modi, peccatum est ex genere suo veniale. Est enim excessus in re licita. Potest tamen fieri mor­ tale per accidens, ut si addatur blasphemia, maledictio, scandalum. Motus autem irae, sub influxu passionis, saepe sunt subitanei, ideoque imperfecte deliberati, vel etiam mdeliberati ; quo ex capite ira (utriusque generis) frequenter est veniale, vel nullum peccatum (V, 79, 80). Filiae irae sunt : in corde, indignatio et tumor mentis ; inore, clamor, blas­ phemia, contumelia, maledictio ; in opere, rixa, pugna, seditiones, vulnera. \’ide S. Alph., X, 80-83. De his, sive in V°, sive in VIII0 Praecepto sermo redibit. Rented ia irae sunt : consideratio malorum irae, mansuetudinis Christi ; precatio,praesertim in motu irae. Lege 5. Alph., Praxis amandi J.Ch., c. 6 el 12. 7. De acedia. ‘372 — Definitio. Acedia, in genere, idem sonat ac desidia seu pigritia, el est torpor animi in virtutum exercitio, ob laborem ei adjunctum. Acedia stricte sum pia, est tristitia ac taedium de iis bonis quae conducunt ad unionem cum Deo ac de ipsa divina amicitia, eo quod per virtutum exercitia laboriosa servari debeat ; et sic amicitiam illam non curat (V, 84). Principia. 1. Acedia, in sensu lato sumpta, est peccatum per se veniale, sed disponens proxime ad mortale. Tepidus enim est oneri Deo, non secus ac homini cibus vomitu mox rejiciendus, juxta illud ( Apoc., 3, 16) ; Sed quia tepidus es, incipiam te evomere ex ore meo ; et illud D. Augustini (ap. 5. Alph., Selva, P. I, c. 5, n. 9) : « Deus négligentes deserere consuevit ». Acedia autem est per accidens peccatum mortale, «quando omittitur prae­ ceptum'obligans sub gravi, v. gr. auditio missae die festo, recitatio Brevia- Cap. VI. — De periculo peccandi. 233 rii, etc. ; sed constituit unum peccatum cum ipsa omissione (vide quoque Ami du Cl, 1898, p. 1084). II. Acedia, sensu stricto accepta, est peccatum ex genere suo mortale. Ratio : caritati Dei plane repugnat : cum per eam parvi­ pendatur amicitia divina et aeterna beatitudo. Hinc illud (1. Cor., 7,10): Tristitia saeculi mortem operatur (cfr. S. ?t Iph. V, 84.2°). Filiae acediae, testibus S. Gregorio (Moral., I. 8, c. 5-6) et .9. Thoma (2. 2. q. 35, a. 4 ad 2) sex enumerantur; 1° Malitia, seu odium bonorum spiritualium : 2° rancor, quo ii fastidio sunt qui hortantur ad spiritualia ; 3° pusillanimitas erga omnia bona spiritualia, ea ut ardua fugiendo ; 4° desperatio de salute ; 5° torpor, cum bona fiunt non cum debito fervore ; 6° evagatio mentis, qua quis ia exercitio spiritualium evagatur circa illicita. Haec est peccatum mortale, si mens voluntarie adhaeret graviter illicitis, vel retrahitur ab attentione sub gravi requisita, v. gr. in celebranda missa ; secus est veniale (cfr. n. 549, 2°). Remedia acediae sunt : frequens confessio, piae lectiones ac meditationes, et praesertim exercitia spiritualia in totali recessu peragenda (S. Alph., Praxis amandi J. Ch., c. 8). CAPUT VI De periculo peccandi. S. Alphonsus. V. 63 ; VI, 452-453 ; H. Ap., tr. III, n. 69 et tr. ult. n. 2 ; Croix. I. V, n. 257 : Card. G. Van liossum, Commentarius dc Judicio Sacra men tal i, a. 2-3 ; Aerlnys-Damen, I, 232 ; II, 468. seqq. ; Lehmhuhl, II, n. 617 ; Berardi, Prax. Conf. ; de Recidivis et Occas. ; G ur·/- Ferrere.·:, II, n. 628 ; Koninys, n. !429 ; Instr. past. Eî/steUensis, ed. V, n. 331 ; Millier· Seipel, I, $ 132 ; Merhelbach, I, n. 48 *3 sq ; corrupit enim humanam naturam et hominibus insidias parat operatione sua tam interiore quam exteriore. Interius non videtur diabolus directe posse movere intellectum, sed tantum indirecte, commovendo sensus ac plantasiam hacque via offundendo tenebras erroris quo decipitur intellectus et homo ad peccandum inducitur (vide X. Thomam, 1. 2, q. 80, a. 2 in corp E>tertus autem etiam directe illaquearo potest Immines, sive appareat in forma aliqua visibili (se nonnunquam, id permit tente Deo, transfigurando in angelum lucis), sive manifestet se per falsas visiones, ficta miracula, etc., sensibusque reprae­ sentet ac proponat varia objecta mala tanquam suavissima, dulcissima, etc. (cfr. Mtrkelbach, 1, n. 481). ï'« Cap. VI. — De periculo peccandi. 237 Mundus cum pravis suis principiis et exemplis, cum scandalo ex morum corruptela habito quod ipse facile generat, non raro etiam ten taliones animis parat periculosissimas ; (piare dicit Apostolus (ad Rem., xn, 2) : Et nolite conformari huic, saeculo.» Sub nomine: mundus, intendi queunt tum homines terrena sapientes, tum ipsae res sensibiles quae pravam concupiscentiam facile accendunt (Mullsr-Seipel, § 132). f/ostis internus animae seu ('ausa intrinseca tentationum est concupiscentia, quae vocatur etiam natura corrupta, vel fomes peccati ; de ea aflirmat .*>. Jaco­ bus (l, 14) : « Unusquisque vero lentatur a concupiscentia sua abstractus et illectus. » Licet tentatio sit quasi primus passus seu gradus (pio proceditur ad consensum, ipsa non est consensus, nec proinde de se ullum peccatum involvit ui. 320 sq.). Duo discerni valent in omni tentatione : 1° status passivus quo fit aliqua suggestio per repraesentationem objecti ope sensuum et imaginationis, vel etiam quo mera idea mali habetur in intellectu ; 2° indcliberata in appetitu sensitivo vel rationali delectatio, spontanee ex ipsa suggestione vel simplici propositione mali orta : qui motus physicus, usquedum interveniat rationis deliberatio, non dicendus est peccatum (n. 320 ; Merkelbach, I. n. 484).Deinde venit post mentis deliberationem consensus quo fit peccatum. Ex ipsa quidem tentatione, ut patet, facilius propensio quaedam seu inclinatio obveniet volun­ tati ad dandum consensum in peccatum. 378. Circa tentationes duo juvat notare principia, quae pro­ bantur communiter ab auctoribus :· I. Sentire tentationem non est peccatum, sed tentationi consentire peccatum erit. Constat ex Tridentino (Sess. V, c. 5) el ex damnat, prop. 50 Baii. Ratio est : ubi consensus non est, non erit formale peccatum (n. 321). II. 1’emere et ahsque justa causa tentationi se objicere vel eam pro­ vocare, non licitum est. Et ratio haec habetur : tentatio vel periculum aliquod peccandi secumfert vel saltem tendit ad augendam infec­ tionem corruptionis in corpore per peccatum,quae non debet diligi (cfr. n. 373 sqq. ; .S’, Phom. 2.2, q. 25, a. 5 in corp, et ad I ; MüllerScipel, 1. c.). Ergo. Permittit Deus tentationes, praecipue ob rationes sequentes : 1°tentationes dant homini cognitionem sui ipsius, eumque docent, tum quantum sibi diffidere debeat, Ium quantum confidere debeat Deo ; 2° reddunt eum in Dei servitio magis fervidum ; 3° inducunt in amorem Patriae coelestis, ubi nullae sunt insidiae, nec colluc­ tationes ; 'i° efficiunt ut virtutes altiores radices agant ; 5° adaugent merita et futuram gloriam ; 6° erudiunt hominem non solum sibi, sed etiam aliis, etc. (Vide 5. Greg., Moral., 1. 23, c. 27 ; 5. Bernard., Serm. (j'i, in Cant. ; 5. Alph., Vera Sposa, c. 13, § 3). Remedia adversus tentationes sunt : 1° Vigilanda ; unde Christus Dominus I Quod vobis dico, omnibus dico : vigilate (Mare., 13, 37). 2° Fuga otii : unde 238 P. I.— Tr. IV. De Peccatis. D. Hieronymus : « Diabolus le inveniat semper occupai urn ». 3° Precatio : atque hoc esi potissimum medium, quo victoria obtineri potest. 4° Cogitatio de Passione Jesu Christi, vel de poenis inferni, vel de morte, etc.., vel de cru­ ciatu remorsus, quem patitur anima post patratum peccatum, vel etiam de proventu per resistentiam nobis obventuro. 5° Fervens actus amoris erga Deum cum proposito mortem potius subeundi quam peccandi (Cfr. n. 322 et 3G7, in fine). Expedit plurimum in tentationibus contra fidem et castitatem, non actibus resistere directe tentationi oppositis, sed animum ad alia divertere, tentatorein contemnere, et elicere potius actus amoris, fiduciae et contritionis (cfr. n. 800). Si tentai tones molestare pergant, expedii (ordinarie loquendo), eas aperire moderatori conscientiae *. 1 Apud S. .Up/ionsum motiva seu remedia contra varias tenlationes, maxime pro mori­ bundis, optime suggeruntur (H. Ap. App. II, § 2 ; Regol. di vita comp. η. IX ; Pratica di ainar G. Oh. C. lilt., etc.). TRACTATUS V De virtutibus PROOEMIUM De notione virtutis. Actuum humanorum principia intrinseca dicuntur ipsae animae potentiae prout habitibus, quibus perficiuntur, sunt dotatae. Jamvero hi habitus sunt vel boni vel mali, ideoque sive virtutes sive vitia nuncupantur. De vitiis in tractatu praecedenti egimus ; restat ut de virtutibus disseramus (vide quae de hoc ordine notavimus n. 10 in fine). 379. — Definitio. Virtus, in sensu lato, accipitur pro qua­ cumque perfectione, pro illa praesertim quae in vi1 seu facultate operandi consistit. In sensu strictiori, virtus definitur aS. Augu­ stino (de lib. Arb., 1. 2, c. 19, n. 50), « bona qualitas mentis, qua recte vivitur, qua nullus male utitur2.» Et ab aliis communiter: habitus perficiens potentiam rationalem, et ad bonam operationem inclinans. Dicitur 1° Habitus, id est qualitas seu stabilis dispositio, differens tum a potentia tum ab actu, inclinans potentiam ad actum, et reddens habilem ad eum. Unde actus boni, qui non procedunt a virtutis habitu, non sunt in stricto sensu actus virtutis, quanquam hujusmodi actibus illius virtutis nomen imponi solet, ex cujus molivo formali eliciuntur. 2° Perficiens potentiam rationalem. Nomine potentiae rationalis hic veniunt etiam potentiae animae sensitivae, secundum quod operantur ex imperio rationis (S. Thom., 1. 2, q. 50, a. 3). 3° Inclinans ad bonam operationem. \ irtus enim non est habitus solum­ modo dispositivus, ut sanitas, sed etiam et praecipue operativus, inclinans essentialiter potentiam ad bene perfecteque agendum. — Arduitas in refraenandis passionibus magis imperfectionem virtutis denotat. A'. Thorn., 2. 2, q. 123, a. 12, ad 2. Sic distinguitur virtus, tum a gratia habituali quae animae essentiam immediate allicit, dans ei esse supernatande ; tum ab illis habiti­ bus, qui se habent quandoque ad bonum, quandoque ad malum, v. gr. ab opinionibus, quae se habent ad verum et ad falsum (1. 2, q. 55, a. 4),ideoque, licet habitus boni esse possint, nequeunt dici virtutes, quia imperfectionem includunt. — E modo relatis patet, distinctionem virtutum non haberi posse in activas et passivas (viriles et femineas), ut aliqui americanismi fautores dixerunt. ’ Secundum D. Thomam (Quaesi, disp. de virtut. q. f, a.l in corp.) vhtus venit a voce : cis. En quomodo haec explicat : « Virtus, secundum sui nominis rationem, potentiae comple­ mentum designat ; unde et vis dicitur secundum quod res aliqua per potestatem completam quam habet, potest sequi suum impetum vel motum : virtus enim, secundum suum nomen, potestatis perfectioriem demonstrat. · — * Vdduntur verba : «quam Deus in nobis sine nobis operatur · (cfr. n. 415). 2i0 P. I. — Tr. V. De Virtutibus. 3S0. — Divisio. Virtutes multipliciter distinguuntur : 1° Ratione objecti, aliae sunt divinae seu theologicae : hae habent pro objecto immediato Deum ut auctorem gratiae et gloriae ; aliae sunt humanae : hae habent pro objecto immediato bonum quod humana ratione attingi potest (S. Thomas, 1. 2, q. 62, a. 1). 2° Ratione subjecti, virtutes humanae dividuntur in intellec­ tuales et morales. Virtutes intellectuales perficiunt intellectum in cognitione veri. Sunt numero quinque : intellectus, scientia, sapien­ tia, ars et prudentia. Virtutes morales perficiunt voluntatem in prosecutione boni. Ad quatuor reducuntur et sunt : prudentia, quae secundum suam substantiam est virtus intellectualis, quatenus nempe sub ratione veri bonum honestum prosequitur ; secundum materiam autem est virtus moralis, dirigens actus humanos ad finem ultimum ; deinde justitia, fortitudo et temperantia. Ceterae omnes ad has quatuor referuntur (cfr. n. 390). 3° Ratione causae efficientis, virtutes sunt vel infusae, quae a Deo immediate in anima producuntur, ut fides, spes, caritas ; vel acquisitae, quae scilicet viribus naturae per actuum frequenta­ tionem comparantur, ut temperantia, etc. Virtutes autem infusae aliae dicuntur per se, quae nempe a solo Deo haberi possunt ; aliae per accidens, quae, licet sint humano conatu parabiles, speciali tamen Dei dono quandoque in animam infunduntur. Sed hujusmodi virtus non differt specie ab acquisita (Potman, Brev. Theol., 2. 2, n. 20). 4° Ratione perfectionis, virtutes aliae sunt caritate formatae, aliae informes. Virtus caritate formata illa est, quae cum caritate habituali conjungitur. Virtus dicitur informis, quando est in subjecto destituto caritate. Vera tamen est virtus, quamvis non perfecta, v. gr. fides, spes in peccatcribus. 5° Ratione gradus, virtutes sunt communes, vel heroicae. Commu­ nis dicitur virtus, quae operatur modo ordinario, seu communi. Heroica, quae operatur expedite, prompte, delectabiliter, et cum abnegatione sui ipsius, supra communem operandi modum, i. e. impellens ad actum convenientem superiori naturae (S. Thom., 1.2,q. 54, a. 3, et 3, q. 7, a. 2, ad 2; Hened. XIV, de Beatif., 1. 3, c. 21, n. 10 et 11). Praeter virtutes dantur in anima justa alii quidam habitus, qui vocantur DOW spiRiTi s sxncti. Iku < sunt habitus infusi, quibus humo bene disponitur ad inspirationem divinam prompte recipiendam et exsequendam (cf. n. 413). .Votamus cum nonnullis auctoribus (v. g. Merkelbach, I, n. 579), dari virtutes quae sub aliquo tantum respectu reddunt hominem perfectum, ut scientia, ars; quare vocantur : virtutes secundum quid, dum aliae, v. g. prudentia, sunt virtutes simpliciter dictae. Cap. 1. — De proprietatibus virtutum. Ο i 1f Ilis de notione virtutis in genere praemissis, agemus: l°de vir­ tutum proprietatibus ; 2° de distinctione specifica virtutum ; 3° de virtutum acquisitione et earum amissione. CAPUT 1 De proprietatibus virtutum. S. Thomas, 1. 2, q. 55 seqq. ; 2. 2, q, 47 ; S. Alphonsus, in Oper. ascet. passim, imprimis Vera Sposa, Prat. d’amar G. C. ; Lessius, de Jure et Just. ; Patuzn, de Virt. mor., c. 1 ; Schiffini, de Virt. infusis, disp. I ; Mazclla, in eamd. mater. ; Müller, Theol. mor.» I, § 104 Virtutum proprietates, quas hic expendere juvat, sunt : medio­ critas seu medium, connexio et ordo ; de quibus in duobus articulis. Articulus I. De mediocritate virtutum. 3S1. — Virtus dicitur in medio, seu in mediocritate, consistere, quatenus inter excessum et defectum est collocata. Hinc tritum illud : In medio virtus ; et : Medium tenuere beati. Distinguendum est medium rei, quod nempe ex natura rei determinatum est, ac proinde unum est ac invariabile ; et medium rationis, quod ratio per prudentem aestimationem, attentis loci, temporis et personae circumstantiis, determinat. 382. — Principia. I. Virtutes theologicae non consistunt in medio, per se, et ex parte objecti. Ratio est, quia contra eas peccari nequit per excessum : siquidem nullus potest nimis Deo credere, nimis in Deum sperare, nimis Eum amare. Per accidens autem, seu ratione subjecti, virtutes theologicae medium habent ; quia, licet homo non possit in Deum ferri quantum postulat objecti ratio, debet tamen ferri secundum mensuram suae conditionis. Sic, v. gr., sperare ita debemus, ut spes nostra inter praesumptionem et desperationem sit media (S. Thom., 1. 2, q. 64, a. 4). 383. — 11. Omnes virtutes morales consistunt in medio1. Ratio' est, quia istae virtutes versantur circa bonum finitum et moderate prosequendum, de quo dicitur (Sap., 11, 21) : Omnia in mensura, et numero, et pondere disposuisti : ideoque, sicut vitium est in hujus boni consectalione deficere, ita et excedere. Sic fortitudo est inter temeritatem et ignaviam, temperantia inter intemperantiam et insensibilitatem, etc. (S. Thom., 1. c., a. 1). 1 Etiam virtutes intellectuales tenent melium rei ; res enim est mensura intellectus nos­ tri. 1’nde excessus in his virtutibus est secundum atUrmationem falsam, per quam dicitur esse quod non *st ; defectus autem accipitur secundum negationem falsatu, quae, quod est, esse negat. Vide S. Thomam (I. c., a. 3). 242 P. I. — Tr. V. De Virtutibus. Aliter tamen medium tenet justitia, et aliter reliquae virtutes. Etenim : 1° Justitia debet attingere medium rei, id est aequalitatem secundum rem, ut scilicet tantum reddatur quantum debetur. Hinc medium justitiae idem est pro omnibus, nec variare potest : unde si debes 100, debes reddere 100 ; si 99 tantum reddas, laedis justitiam ; si 101 tribuas, erit actus liberalitatis (cfr. n. 398 et 404). 2° Ceterae virtutes morales tenent solum medium rationis, juxta aestima­ tionem prudentiae omnia regulantis et mensurantis. Ratio est, quia versantur circa passiones, in quibus medium non potest eodem modo constitui pro omni­ bus, sed diversimode, pro qualitate personarum. Sic, v. gr., in temperantia, quod est medium seu rectum pro uno, erit parum vel nimium pro alio ; et sic de aliis virtutibus (S. Thom.. I. c., a. 2). Cfr. n. 391. ubi est sermo de medio rationis in virtute prudentiae. Articulus II. De connexione et ordine virtutum. 384. — I. Connexio inter virtutes sic se habet : 1° Virtutes theologicae ita connectuntur, ut caritas, in statu viae, fidem et spem supponat, non autem e converso. Fides enim generat spem, et spes caritatem. Sed generans prius est generato, et potest esse sine eo. Ergo fides potest esse sine spe, et spes fidesque sine caritate. 2° Virtutes morales infusae, item dona Spiritus Sancti, inter se connectuntur quatenus radicantur in caritate ; nam sine caritate tales habitus nec acquiri, nec augeri, nec conservari possunt, ut infra videbitur (n. 417). Non autem connectuntur necessario cum virtutibus acquisitis : quia sine his esse possunt, ut palet in parvulis baptizatis. Contra, virtutes acquisitae non stalim amittuntur, amissis infusis (S. Thom., 1. 2, q. G5, a. 2). 3° Virtutes morales acquisitae (quae possunt esse sine fide, spe et caritate) non sunt necessario inter se connexae, si sint imperfec­ tae ; secus, si sint perfectae. Vocantur autem virtutes imperfectae illae inchoationes virtutum moralium seu inclinationes sive ex indole sive ex consuetudine provenientes, quae disponunt ad hoc vel illud eligendum in certis adjunctis : non sunt proprie dictae ac verae virtutes (cfr. n. 379 ; Merkel bach, I, n. 604). Halio primi est, quia virtus imperfecta est instar mobilis dispositionis, quae firmam facultatem vincendi impedimenta non tribuit : unde videmus multos, ex naturali complexione, vel etiam ex aliqua consuetudine, promptos esse ad opera misericordiae, qui tamen non sunt prompti ad opera castitatis. — Halio secundi est. quia virtus perfecta efficit, ut quis in omni circumstantia lubenter et sine mora proprios illius virtutis actus operetur ; at nullus est, qui vel una virtute destitutus, sic se ger.it. Hoc facile vider * potest, v. gr. in mulieri casta, sed avara vel meticulosa ; huic enim si ingens pecuniae summa offeratur, vel minae murtis intendantur, haud difficile patietur castitatis detrimentum (S. Thom., 1. c., a. 1). Cap. I.— De proprietatibus virtutum. 243 Virtutes intellectuales non sunt connexae omnes inter se aut cum virtutibus moralibus (excepta prudentia). 385. — Falsa tamen est opinio Stoicorum, qui negabant ullam esse virtutem, nisi sit in summo (S. Thom., 1. 2, q. 66, a. 1). Hinc : a) Eadem virtus, etiam perfecta, potest esse inaequalis, seu major et minor, secundum diversa tempora, in eodem homine, b) Potest esse inae­ qualis in diversis hominibus. Ita diversi Sancti de diversis vitut ibus praecipue laudantur, sicut Abraham de fide, Moyses de mansuetudine, Job de patientia ; imo de quolibet Confessore cantat Ecclesia : Non est inventus similis illi, qui conservaret legem Excelsi, eo quod quilibet habuit praerogativam alicujus virtutis (ib., a. 1, ad 21. 386. — II. Ordo virtutum duplex distinguitur : 1° perfectionis seu dignitatis, ratione objecti ; 2° generationis, seu acquisitionis, ratione subjecti. 1° Ordine perfectionis, primo loco veniunt theologicae, quibus mens humana Deo conjungitur ; deinde dona, quae perficiunt vires animae, relate ad Spiritum Sanctum moventem ad actus saepe etiam extraordinarios ; postea virtutes intellectuales, quae perfi­ ciunt rationem secundum se ; postremo virtutes morales, quae perficiunt voluntatem, vel appetitum sensitivum, in ordine ad rationem. Similiter, inter virtutes theologicas, dignitate prima est caritas, secunda spes, tertia fides. Inter dona Spiritus Sancti, primum est sapientia, ultimum timor Dei. Inter virtutes mere intellectuales, primo loco venit sapientia, secundo intelligentia, tertio scientia et ars. Inter virtutes morales, prima est prudentia, secunda justitia (ad quam pertinet religio), tertia fortitudo, quarta temperantia. Humilitas tamen, quae reddit hominem bene subjectum ordinationi rationis quoad omnia, dignitate praecedit alias virtutes morales, quae reddunt homi­ nem huic ordini subjectum, quantum ad aliquam materiam specialem ; seu, venit immediate post justitiam legalem, quae hanc ordinationem, a prudentia factam in ipsa ratione, universaliter exsequitur (S. Thom., 2. 2, q. 123, a. 12 . q. 141, a. S ; q. 161, a. 5). 2° Ordine generationis, virtutes morales et intellectuales praecedunt, aut praecedere possunt, virtutes theologicas et dona Spiritus Sancti ; quia per hoc quod homo bene se habet circa rationem propriam,disponitur ad hoc quod se bene habeat in ordine ad Deum. Item, in exercitio virtutum Christianarum, etsi habitus harum virtutum simul infundantur, secundum actus tamen, fides praecedit spem, et spes cari­ tatem : per fidem enim apprehendit intellectus ea, quae mens sperat et amat ; et ex hoc ipso quod homo sperat de Deo, eo procedit ut amet eum (cfr. n. 1675, 4°). \ ide A. Alph., VI, n. 442, obj. 3. Imo, dilectio proximi, quoad actum, praecedit dilectionem Dei ; et eodem modo humilitas dicitur prior aliis virtutibus, in quantum scilicet removet prae­ cipuum earum impedimentum, id est superbiam, cui Deus resistit ; et reddit hominem subditum et patulum ad suscipiendum influxum divinae gratiae (2. 2, q. 161, a. 5, ad 2). 244 P. 1. — Tr. V. De Virtutibus. CAPUT II De distinctione specifica virtutum. S. Thomas, 1.2. q. 57 seq. 60 seqq. : 2. 2. q. 47 scqq. ; Tolelus, 2. 2, q. 18, a. 6 : Patuzzi, de Virt. mor.. c. 3-9 ; Mazzella, de Virt., p. 17 ; Lehmkuhl, I. n. 843 ; J. Herrmann, Instil. Theol. dogm. II, 1381 : Pesch, de Virt. n. 34 : Tanquerey, Synopsis, ed. 3, p. 342 ; AertnysDamen, I. n. 280 sqq. ; Müller-Seipel, I, § 109, 121 sq. ; Vermeersch, Theol. mor. II, n. 155, 340, 707, 718 ; Ollo Schilling, I. n. 115 : Merhelbach, I. n. 630 sqq. 387. — « Cum virtus ordinetur ad bonum, ubi est specialis ratio boni, ait 5. Thomas (2. 2, q. 81, a. 4), ibi oportet esse specialem vir­ tutem. » Ex hoc generali principio sequitur in primis, virtutes theologicas specie differre a moralibus : his enim homo prosequitur bonum honestum humanae naturae proportionatum, illis vero bonum divinum naturam hominis excedens. Hanc primam autem distinctionem sequuntur, tum in ordine naturali, tum in ordine supernaturali, multae aliae distinctiones, quae singillatim sunt expendendae. Articulus 1. De distinctione virtutum in ordine naturali. 388. — Definitio. Virtutes ordinis naturalis illae sunt, quae actibus repetitis acquiruntur, et ad finem naturalem, i. e. ad beatitudinem naturae proportionatam, ordinantur. Aliae sunt intellectuales, aliae morales, ut supra diximus (n. 380, 2°). De intellectualibus nihil est addendum, si prudentiam excipias quae se refert etiam ad virtutes morales. Virtutes morales dividuntur in principales seu cardinales, quibus nempe, tanquam cardinibus subnixa, tota humana vita vertitur : et in adjunctas seu comites, quae a cardinalibus profluunt, aut ad eas referuntur. 389. — Principia. I. Quatuor sunt virtutes cardinales, nempe, prudentia, justitia, fortitudo, temperantia. Haec doctrina nititur his S. Scripturae verbis : Sobrietatem enim (temperantiam) et prudentiam docet (sapientia), et justitiam, et virtutem (fortitu­ dinem), quibus utilius nihil est in vita hominibus (Sap., 8, 7). Qualernarius autem hic numerus habetur tam ratione subjecti, quam ratione objecti (1. 2, q. 61, a. 2). Equidem : ■ 'J 1° Habetur ratione subjecti : quadruplex enim datur virtutis subjectum, nempe rationale per essentiam, quod prudentia perficit, et rationale per participationem : quod dividitur in tria, i. e. in voluntatem, quam ordinat justitia : in appetitum concupiscibilem, quem rectificat temperantia ; et in irascibilem, quem rite disponit fortitudo. jfl Cap. II. — De distintione virtutum. 245 2° Habetur etiam ratione objecti : vel enim virtus habet pro objecto ipsam considerationem rationis, ut nempe mensuram et modum in omni operatione assignet, et haec est prudentia ; vel versatur circa operationes, quas rectas facit, et sic est justitia ; vel versatur circa passiones, quae impellunt ad aliquid rationi contrarium, ut eas reprimat, et sic habetur temperantia ; vel versatur circa passiones, quae retrahunt ab eo quod dictat ratio, ut illas con­ temnat, et sic obtinet fortitudo x. 390. — II. Ceterae virtutes morales ad quatuor cardinales reduci possunt. Ita communiter. Reducuntur autem triplici modo. Aliae enim virtutem cardinalem adju­ vant, ut illius actus evadat perfectus ; et hae dicuntur partes intégrales seu integrantes : quia sine ipsis virtus non potest esse integra, sicut domus sine fundamento, pariete et tecto, integra non esset. Aliae deinde virtuti cardinali tanquam species generi subjiciuntur, et ideo partes subjectivae ejusdem virtutis vocantur : quia genus de specie tanquam de subjecto praedicatur. Aliae demum virtuti cardinali subserviunt in aliquibus secundariis actibus vel mate­ riis, et in his modum observant quem illa in principalibus ; ideoque partes potentiales nominantur, quasi non habentes totam potentiam principalis virtutis (2. 2, q. 48, a. i). — Hic tamen notare volumus, partes intégrales potius esse praerequisita quaedam ad perfectum actum virtutis principalis, non nominare autem per se virtutes. Nunc de singulis virtutibus nobis est in specie agendum. § 1. De prudentia et virtutibus sub ea contentis. 391. — Notiones. Prudentia definitur ab .Angelico (2. 2, q. 47, a. 2) : recta ratio agibiliuni. Ab aliis : « Habitus intellectus practici, ad recte statuendum per actum imperii quid agendum sit, in quovis casu particulari 2. » Hinc : a) Objectum materiale prudentiae sunt actiones humanae particu­ lares. Objectum vero formale est medium rationis inter defectum et excessum, seu rectitudo practica tanquam forma cuilibet actioni imprimenda. b) Prudentia, ratione subjecti, est virtus intellectualis ; residet enim in intellectu, ut decernat quid prosequi, a quo declinare debeamus. Sed ratione objecti, ut jam notavimus, est moralis; versatur enim circa mores, quos omnes dirigit, et quibus imperat, etsi eos non eliciat : unde est virtus essentialiter practica (S. Thom., 1. c., a. 5). 392. — Actus prudentiae. Tres sunt actus seu functiones pru­ dentiae : 1° Prudentia bene consultat, i. e. diligenter et absque praeci­ pitatione inquirit ac deliberat, quae media, quae circumstantiae sint necessariae, ut opus fiat honeste et virtuose. 2° Prudentia recte judicat, i. e. post diligentem deliberationem firmiter concludit 1 Nota, virtutes cardinales quatuor naturae vulneribus^ nempe ignorantiae intellectus, malitiae voluntatis, Infirmitati appetitus irascibills, el ardori concupiscibilis perfecte mederi (Schouppe, Dogm., tr. 18, n. 297). — * S. Bernardus (in Cant., serin. 49, η. 5) : « Est discretio non tam virtus, quam quaedam moderatrix et auriga virtutum... Tolle hanc, el virtus vitium erit. » -246 P. 1. — Tr. V. De Virtutibus. ac pronuntiat quae media, inter quaesita et inventa, sint bona et convenientia. 3° Prudentia efficaciter imperat, movendo scii, vir­ tutes morales ad exsecutionem eorum, quae diligenter deliberata et firmiter judicata sunt (Bened. XIV, de Beatif., 1. 3, c. 24, n. 5). Hi autem actus, ut debite fiant, debent cum sollicitudine ac convenienti diligentia exerceri ; quam si quis adhibuerit, et fecerit quod potuerit, licet speculative erret, judicium tamen erit prudens et non peccabit (cfr. n. 20). Vide Billuart, de Prud., Diss. 1, a. 2. Inde sequentia quoque deducuntur : a) Prudentia in suis functionibus pendet multum a virtutibus : partim quia virtutes comprimunt passiones, quae ratio­ nem pert urbant in consideratione honesti, et bonum delectabile ostentant ; partim quia subjectum ita disponunt, ut opus honestum se ipsi quam maxime congruum exhibeat, sicut sitienti potus, esurienti cibus. « Quisque enim judicat. prout affectus est. » Et : « Qualis unusquisque est, t alis finis videtur ei.» b) Perfecta prudentia non potest inesse nisi viris probis, qui affectum in omni materia virtutis recte dispositum habent. Hi enim soli, in quovis negotio occurrente, recte judicare valent. Hominibus autem alicui vitio deditis prudentia solum imperfecta inesse potest ; prudentia nempe illa manca, qua tantummodo bene consultant et judicant ad aliquod particulare bonum, non vero ad finem totius vitae humanae ; vel qua, tametsi bene consultent et judi­ cent quoad universum hunc finem, ea tamen quae consultant et judicant ad effectum minime perducunt (cfr. Lessius, de Prud., c. 1, n. 30-35). 393. — Partes prudentiae. Dantur partes intégrales, seu praerequisita ad perfectum actum prudentiae, partes subjectivae seu species prudentiae et partes potentiates : quae sunt virtutes adjunc­ tae, ad actus quosdam secundarios eliciendos praeordinatae, vel totam potentiam virtutis principalis prudentiae non habentes (cfr. n. 390, ubi doctrina I). Thomae refertur). Itaque : I. Partes intégrales seu integrantes, id est dotes perfectae pru­ dentiae, sunt octo, scilicet : 1° Memoria, seu recordatio praeteritorum ; nam praeterita nos docent ; unde tritum illud : Experto crede Roberto. » 2° Intelligentia, i. e. plena cognitio status rei hic et nunc agendae, et principiorum moralnîm quae concurrere debent ad prudenter judicandum. 3° Providentia, quae, quasi procul videns, finem operis et futuros eventus considerat. 4° Solertia, i. e. subita et expedita inventio medii convenientis. 5° Docilitas, seu animi promptitudo ad aliena capessenda consilia. 6° Ratio, i. e. promptitudo quae­ dam ratiocinandi et unum ex alio colligendi. 7° Circumspectio, seu attentio ad omnes operis circumstantias, ne aliqua requisita desit. 8° Cautio, seu cura vitandi mala et impedimenta, quibus ab extrinseco opus virtutis posset vitiari, aut impediri (S. Thorn., 2. 2, q. 48 et 49). 394. — II. Partes subjectivae, i. e. species prudentiae, duae nume­ rantur, nimirum : 9 1° Prudentia personalis, seu monastica, per quam homo seipsum regit ; haec sola absolute et simpliciter dici potest prudentia. 2° Prudentia guber- 247 Cap. U.— De distinctione virtutum. natrix, qua homo regit alios Haec multiplex est, nempe domestica, civilis, pastoralis, militaris, etc. (2. 2, q. 50). Non est. simpliciter prudentia, eo quod non semper illum, qui eam habet, reddit meliorem (2. 2, q. 47, a. 11, 12). Ex alia etiam parte nequit negari, non semel occurrisse rectos viros qui, licet perfecti in omni virtute, minus perfecte habuerunt prudentiam gubernatricem (vide Prümmer, I, n. 632). 395. — III. Partes potentiates prudentiae, i. e. virtutes comites, quibus utitur prudentia, tres numerantur : 1° Eubulia, quae est habitus recte consultandi, i. e. inveniendi bonum consilium in rebus ambiguis. 2° Synesis, seu habitus recte judicandi de consultatis. Per hunc homines dicuntur bene sensati. 3° Gnome, i. e. habitus recte judicandi, cum opus est, ex altioribus principiis, praeter communes agendorum regulas, juxta mentem tamen legislatoris. Actus, qui huic respondet in voluntate, vocatur cpikeia (S. Thom., 2. 2, q. 51). Cfr. n. 173 et n. 403, 3°. 396. — Vitia prudentiae opposita. I. Prudentiae per defectum adversatur imprudentia, sub quo nomine communiter veniunt : 1° Praecipitatio, qua quis opus aliquod absque sufficienti delibera­ tione aggreditur. 2° Inconsideralio, qua sine debita attentione de mediis fertur judicium. 3° Inconstantia mentis, i. e. sententiae mutatio ob nullam aut levem causam. 4° Negligentia, seu omissio diligentiae requisitae ad urgendam exsecutionem rei deliberatae (2. 2, q. 53 et 54). Quale peccatum, quaeres, est imprudentia ? — Ilesp. Imprudentia potest sumi tripliciter: 1° negative, pro sola carentia prudentiae; et sic potest esse sine peccato, uti patet in pueris ; 2° privative, pro carentia prudentiae debitae ; et hoc modo est peccatum generale, quod reperitur in omni culpa theologica ; 3° contrarie, quando spernuntur positive et repudiantur consilia prudentiae ; et hoc modo imprudentia est speciale peccatum, et quidem mortale, si sit gravis contemptus divinarum regularum ; secus erit veniale. 397. — II. Prudentiae per excessum opponuntur ea, quae habent similitudinem cum ipsa, videlicet : 1° Prudentia carnis, quae est diligens excogitatio mediorum ad implendos instinctus naturae corruptae, et hi respicere possunt bona exteriora, vel delectationes sensuum, vel propriam excellentiam. Haec prudentia est per se mortalis, juxta illud (Rom., 8, 6) : Pruden­ tia carnis mors est. Non damnatur quidem moderata circa bona temporalia sollicitudo, sed ilia quae superflua est et inquietat animum ; quia importat diffidentiam in Dei providentiam, et est grave vel veniale peccatum, juxta materiae gravitatem (2. 2, q. 55, a. 1). 2° Astutia (seu calliditas, aut versutia), quae est notitia et usus pravorum mediorum ad fallendum, cum intentione assequendi intentum, sive bonum, sive malum. 1 Plura de hac re invenies ap. S. Thomam, de Regim. Princlpum, Bossuelium, etc. Marc, Inst. Moral, Alph. T. I. 18 248 P. I. — Tr. V. De Virtutibus. Proprie astutia in malo accipitur sensu, ut notat 5. Thom., I. c., a. 3 ; et licet non necessario circa malum finem in se versetur, excogitat tamen prava media ad finem obtinendum. Ad eam pertinent quoque dolus qui fit princi­ paliter per verba, et fraus quae magis per facta innotescit (cfr. Prümmer, I, n. 635). § 2. De justitia et virtutibus ei adnexis. 398. —Notiones. Justitia, generalim, accepta, designat complexio­ nem omnium virtutum. Justum enim id dicitur, quod adaequat suam mensuram. Justitia autem, qua virtus cardinalis, definiri solet : « Constans ac perpetua voluntas jus suum cuique tribuendi. » Sic definita comprehendit omnes virtutes morales, quae sunt ad alterum, i. e. ad Deum vel ad proximum (S. Thom., 2. 2, q. 57). Objectum materiale justitiae est res, vel actio, alteri quomodo­ cumque debita. Objectum autem formale est ratio debiti, seu specialis honestas, quae relucet in reddendo unicuique suum (Lessius, de Just., 1. 2, c. 1). Ad veram perfectamque justitiam requiruntur tria, nempe : 1° ut omnino sit ad alterum ; nam, cum nomen justitiae aequalitatem importet, ex sua natura justitia habet quod sit ad alterum ; nihil enim est sibi aequale, sed alteri ; 2° ut versetur circa debitum rigorosum, i. e. circa debitum, ex cujus violatione non solum turpitudo moralis contrahitur, ut in omnibus illis, quae debentur ex titulo honestatis (puta gratitudinis), sed stricta oritur restitutionis seu reparationis obligatio ; 3° ut reddat ad aequalitatem, i. e. tantum, quan­ tum debetur (2. 2, q. 58, a. 2). Ex his conclude : Inter patrem et filium, maritum et uxorem, Creatorem et creaturam, non est justitia proprie ac simpliciter dicta, in his nempe quae debent, qua filius, qua pater, etc. ; quia filius, ut filius, non censetur diversus a patre, sed aliquid patris ; similiter uxor censetur una caro cum marito, etc. Secus, si tales personae in aliquo contractu convenirent, tanquam concives et partes distinctae ; tunc enim status personarum esset aliquid secundarium, et earum conventio solius justitiae debitum respiceret. Item, si filius patrem occideret, non solam pietatem violaret, sed etiam justitiam, quia pater, tan­ quam homo consideratus, habet jus ad vitam, sicut ceteri. 399. — Partes justitiae. Dantur intégrales, subjectivae et poten­ tiates, de quibus singulis nunc dicemus. I. Partes intégrales sunt : facere bonum, sub ratione debiti ; declinare a malo, sub ratione injuriae. I ndo 5. Ambrosius ait : « Justitia suum cuique tribuit, alienum non vindicat » (de Offic.; 1. 1. c. 2'i, n. 115). Priori ratione agitur de constituenda justitiae aequalitate, posteriori vero de conservanda aequalitate jam consti­ tuta (vide S. Thom. 2. 2, q. 79, a. 1). 400. — II. Partes subjectivae, seu species justitiae, assignantur tres, nempe justitia commutativa, dislributiva et legalis. Cap. il.— De distinctione virtutum. 2'ι9 Divisionis ratio est, quia triplex est respectus, sub quo justitia tribuit alteri quod suum est, scilicet respectus vel partis ad partem, vel totius ad partem, vel partis ad totum. Pro primo statuitur justitia commutativa per quam pars comparti, quod ejus est, reddit. Pro secundo ponitur justitia distri­ bution, per quam Superior communitatis bona communia dispensat, juxta merita singulorum. Pro tertio assignatur justitia legalis, per quam omnes et singuli tribuunt quod communitati debetur, ratione et vi legum. Alph., 111,486). 1° Justitia commutativa est virtus inclinans hominem privatum ad reddendum alteri privato jus suum strictum, servata absoluta aequalitate rei reddendae ad rem acceptam (cfr. dicta n. 383). Potest tamen intercedere justitia commutativa inter privatum et communitatem, sed tantum ubi se habet communitas ad instar privati hominis. Dicitur commutativa, quia fundatur praecipue in variis contractibus et in innumeris commutationibus, quae inter homines fieri solent. — Dicitur etiam stricta vel rigorosa, quia ipsi, et ipsi soli, tria illa insunt quae ad perfectam justitiam requiruntur ut n. 398 explicavimus. Huic autem opponuntur variae injuriarum species, de quibus in sex ultimis Decalogi praeceptis disseremus. 2° Justitia distributiva est virtus, quae inclinat communitatem, sive ejus principem tanquam ministrum, ut praemia, dignitates et honores necnon onera communia distribuat, juxta meritorum facultatumve proportionem. Haec a commutativa specifice differt, quia habet objectum formale diver­ sum, nempe debitum communitatis, qua talis, ad partes ; unde fit ut diversam aequalitatem statuat vel respiciat. Commutativa nimirum respicit aequali­ tatem arithmeticam, qualis est inter duas aequalitates, puta decem et decem. Distributiva vero spectat aequalitatem seu proportionem geometricam, quae consistit in proportione rei distribuendae cum dignitate ac merito vel facultate personae, cui distribuenda est, facta comparatione ad alios, quibus etiam jus competit in bonorum vel onerum distributione *. Est justitia imperfecta, quia non fundatur in jure stricto, sed in debito convenientiae (2. 2, q. 61, a. 2). Justitiae distributivae opponitur acceptio personarum, de qua verba faciemus disserendo de officiis Episcopi, principis, judicis, etc. Si quid, jure stricto inter plures aequaliter dividendum, inaequaliter divideretur, v. gr. aerarium commune, fundatio publica, etc., etiam justitia commutativa violaretur. 3° Justitia legalis seu generalis, est virtus, quae inclinat pri­ vatum, vel principem, ad praestanda ea omnia quae communitati debentur, in ordine ad bonum commune. — Dicitur legalis, quia versatur circa omnia legibus statuta pro bono communi. — Dicitur generalis, quatenus omnium virtutum actus ad generalem reipublicae prosperitatem imperat et dirigit ; vocatur etiam : socialis (v. not. 1). 1 Ita v. a. si Gaius habet meritum ut 2 et accipit praemium ut 4, exigit justitia distri­ butiva, ut Titus meritum habens ut 4, accipiat praemium ut 8. Ita Cathreiu (Phil. mor. n. 190). — Justitia quae dicitur socialis, ad aequiorem distributionem temporalium bonorum obtinendam, videtur referri ad legalem. Cfr. EncycJ. Quadrag. anno Pii PP. XI. 250 P. I. — Tr. V. De Virtutibus. Est tamen virtus specialis, quia habet speciale objectum, id est jus publi­ cum, seu bonum totius, a parte, nempe a capite vel a membro, procurandum. Est vera justitia, quia inter communitatem et cives habetur vera aequalitas, dum alter alteri praestat id omne quod ei debet juxta leges. Dejicit autem a ratione justitiae perfectae, quia non est perfecte ad alterum, cum hic alter sil aliquid totius. Est tamen ceteris justitiae speciebus nobilior, cum bonum com­ mune, quod respicit, praestet bono privato, et ita sit procurandum, aut saltem conservandum, ut ipsi bonum privatum semper postponatur. Justitiae autem legali opponitur : materialiter, omnis transgressio legum ; jormaliter, et tanquam speciale peccatum, contemptus legis, vel boni communis, sive ex parte privatorum, quando ex proposito agunt contra illud, uti, v. gr., internationalistae, socialistae ; sive ex parte principis et aliorum praeposito­ rum, quando bonum commune, quod periclitatur, negligent, vel illi privatum bonum anteponunt (Lessius, 1. c., 1. 2, c. 1, n. 11). 401. — Quaesitum. Quid sit justitia vindication? Justitia vin­ dicative est virtus inclinans communitatis principem vel magis­ tratum, ad reum juxta leges puniendum. Objectum hujus justitiae est punitio ex merito facienda ; subjectum est judex legitima aucto­ ritate constitutus, ad quem solum pertinet vindictam de delictis sumere. Haec justitia primario pertinet ad legalem. Saepe tamen et ad justitiam com­ minativam pertinet : tum quia judex ex oflicio et propter stipendium tenetur publicum bonum tueri ac servare ; tum quia delicta ita punire debet, ut etiam reparationem damni, quod illatum est privatis, exigat et procuret. Hinc non raro judices ob suam in puniendo negligentiam obligantur ad restitutio­ nem, sive erga communitatem, sive erga privatos (S. Thomas, 2. 2, q. 62, a. 7). 402. — 111. Partes potentiates, seu virtutes justitiae adnexae, sunt illae, (piae altorum quidem respiciunt, sed a perfectae justitiae ratione aliquo modo deficiunt. Novem hujusmodi virtutes, in triplicem classem distributae, generatim numerantur (2. 2, q. 80, a. unie.). Prima classis complectitur illas virtutes, (piae a ratione justitiae ideo deficiunt, quia debitum, quod alteri reddunt, non possunt ad aequalitatem reddere. Hae virtutes sunt : religio, pietas et obser­ vantia. De his singulis, proprio suo loco, expresse agemus (n. 530, 687 seqq.). Secunda classis complectitur illas virtutes, quae deficiunt a ratione justitiae, quia debitum, quod alteri reddunt, non exigi­ tur quidem vi justitiae, sed solum ex honestate virtutis ; ita tamen exigitur, ut ejus omissio sit peccatum. Hujusmodi sunt : veracilas, gratitude et vindicatio. * 1 S Brrnanlu *. in P«. 90. semi 1 » ; S. Bonav., Pharetra, 1. 3» c. 21, mulla habent de gratttudine et Ingratitudine. Cap. II. — De distinctione virtutum. 251 a) Veracitas, scu veritas, inclinat ad semper dicendum verum. Ad hanc virtutem revocantur : fides seu fidelitas in promissis ; simplicitas, qua quis exterius talem se verbis et factis exhibet, qualis interius est. b) Gratitudo inclinat ad compensandum receptum beneficium. Recom­ pensatio autem fit : affectu, per benignam accepti beneficii agnitionem, seu aestimationem ; effectu, per opportunam gratiarum actionem et beneficii retributionem x. c) Vindicatio, seu severitas, vim aut injuriam, et quidquid obfuturum est, defendendo aut ulciscendo, propulsat. Hujus virtutis objectum speciale est vindicta a legitimo judice requisita et sumenda, non animo nocendi, sed, vel studio repetendi honorem injuste ablatum, vel amore illius honestatis quae splendet in punitione malefactoris, cui per se debetur poena, sicut bene­ factori gratia (vide dicta n. 401 de justitia vindicative). Vindicationi affinis est poenitentia, de qua n. 1646 dicemus. Tertia classis complectitur illas virtutes, quae respiciunt quoddam debitum conferens ad majorem honestatem, et cujus omis­ sio per se nullum involvit peccatum. Hujus tertiae classis virtutes sunt liberalitas et affabilitas : quibus adnumerari potest aequitas, quamvis haec potius ad justitiam legalem referatur. a) Liberalitas moderatur amorem pecuniae, ut eam in nostram et proximi utilitatem, Deique honorem, libenter et prompte elargiamur. Huc refertur misericordia, quatenus est virtus moralis, inclinans ad sublevandam miseriam alienam. b) Affabilitas (ad quam referuntur amicitia, urbanitas et benevolentia) efHcit conversationem cum proximo gratam et decentem. Homo enim tenetur, ait D. Thomas (2. 2, q. 114, a. 2, ad 2), ex naturali debito honestatis, ut aliis delectabiliter convivat. c) Aequitas (seu cpikeia) inclinat ad agendum contra verba legis, quando altior quaedam consideratio id postulat (vide n. 173 et 395). 403. — Vitia justitiae opposita. Praeter injustitiam, formalem, quae sive damnificando sive rapiendo bona hominis laedit, dantur multiplicia alia vitia quae partibus potentialibus justitiae adver­ santur, sive per excessum, sive per defectum. a) Religioni opponuntur ea vitia, de quibus sermo erit in tribus prioribus Decalogi praeceptis. b) Pietati opponuntur impietas ac cosmopolitismus, per defectum, et nalionalismus per excessum. (Cfr. Müller, 1. 2, § 34, 4 et vide quartum prae­ ceptum). Alii sic distinguunt : pietas per defectum laeditur impietate et cosmo­ politisme, per excessum nationalisme exaggerato seu falsi nominis (v.g. a mis· sionariis qui magis gloriam patriae etc.,quam salutem animarum anhelant,etc.) c) Observantiae adversantur irreverentia et inobedientia (vide quartum prae­ ceptum). «oa-t d) Vcracitati contraria sunt : mendacium, simulatio et revelatio secreti (vide praeceptum octavum). e) Gratitudini opponuntur : gratitudo indiscreta (excessus), et ingratitudo (defectus). f) Severitas non temperata degenerat in crudelitatem vel nimiam lenitatem g) Liberalitati inimicae sunt prodigalitas per excessum, et avaritia per defectum. Confer etiam ea quae diximus n. 363. 252 P. L — Tr. V. De Virtutibus. h) Affabilitas media est inter adulationem quae est excessus, et morosi­ tatem seu litigium quae a virtute deficiunt. § 3. De fortitudine et virtutibus ei adnexis. 404. — Notiones. Fortitudo, late sumpta, est firmitas animi in ope­ rando bono. Stride sumpta, est virtus cardinalis confirmans hominis animum ad difficilia, in primis mortis pericula, debite aggredienda vel sustinenda (S. Thom., 2. 2, q. 123-140). Cfr. Lessium, de Jur. et Just., 1. 3. Objectum materiale fortitudinis sunt pericula et labores ; formale vero est honestas, quam continet firma animi in arduis aggredien­ dis vel sustinendis constantia. Duplex est actus fortitudinis : aggredi et sustinere cum animi firmitate. Sed hic ultimus est principalior, quia difficilius est timorem reprimere,quam auda­ ciam moderari. Λ’. Thom., 2. 2, q. 123, a. 6. Ad hunc secundum actum perlinet martyrium, de quo n. 1452. 405. — Partes fortitudinis. 1. Partes subjectivae seu species for­ titudinis habentur nullae, quare haec virtus vocatur : species specialissima. Ratio est, quia proprie virtus fortitudinis versatur circa materiam angus­ tioribus limitibus contentam et omnino specificatam, nempe circa pericula mortis : quae pericula, tametsi sint alia aliis majora, in eodem tamen genere continentur (S. Thomas, 2. 2, q. 128, a. 1). II. Partes intégrales fortitudinis eaedem numerantur ac poten­ tiates. Etenim diversus est solummodo respectus ipse sub quo consi­ derantur. nimirum: potent tales ad res minus arduas aggrediendas vel sustinendas se referunt, dum integrantes ad maxime arduas, in primis mortis pericula, spectant. Sunt autem quatuor: magnani­ mitas, magnificentia, patientia et perseverantia. a) Magnanimitas est virtus ad opera magna et heroica in omni virtutum genere inclinans. Ad hanc virtutem pertinent fiducia seu fidentia et securitas. Discrimen inter securitatem et fiduciam in hoc est, quod securitas importat quamdam perfectam quietem animi a timore ; fiducia vero quoddam robur spei. De magnanimitate optime disserit Goudin, Philosoph., P. III, q. 6, a. 4. b) Magnificentia est virtus inclinans ad magna opera (in primis ad ea quae ad cultum Dei pertinent) magnis sumptibus perficienda, juxta praescriptum rectae rationis. Differt autem a magnanimitate, quia ista intendit magna in omni materia, dum magnificentia respicit solum factibilia. 5. Thomas, 2. 2, q. 134, a. 2, ad 3. c) Patientia est virtus firmans animum in tolerantia afflictionum. Per ipsam bonum rationis conservatur contra tristitiam, ne scilicet ratio afflictioni succumbat. Haec virtus est homini maxime necessaria, quia ipsi in hac mortali vita mala toleranda sunt numero et gravitate immensa, et quia passio tristitiae multum valet ad impediendum bonum rationis, juxta illud (2. Cor., 7, LOI Saeculi tristitia mortem operatur ; et (Eccli., 30, 25) : Multos occidit Cap. II.— Dc distinctione virtutum. 253 tristitia, et non est utilitas in illa. Vide Alph., Praxis amandi J. Ch., c. 5 et 17. Patientiae adjungitur longanimitas, quae est aequanima tolerantia afflictionis ortae ex boni sperati dilatione. d) Perseverantia est virtus, qua homo firmiter persistit in opere bono, non obstantibus molestiis ac difficultatibus, quae ex actus diuturnitate prove­ niunt. Ei affinis est constantia, quae virtus tantam in bono tribuit immu­ tabilitatem, ut homo aequam in omnibus mentem servet, invariabilisque perseveret contra quascumque insurgentes difficultates. 406. Vitia fortitudini opposita. 1° Fortitudini opponuntur temeritas (excessus), qua quis ardua contra rationis prudens dictamen aggreditur, et ignavia (defectus), quae refugit aggredi quod convenit ad malum repellendum. Opponuntur etiam intimiditas (excessus), quae non timet (piando oportet, et timiditas (defectus), quae inordinate expavescit. 2° Partibus integrantibus et potentialibus fortitudinis opponuntur : a) Magnanimitati contrariae sunt : praesumptio, ambitio (excessus), et pusil­ lanimitas (defectus). b) Magnificentiae adversantur : parvificentia (defectus) et profusio (exces­ sus). c) Patientiae opponuntur impatientia (defectus) et insensibilitas (excessus). d) Perseverantiae infensa est, tum pertinacia (excessus), tum inconstantia et mollities (defectus). § 4. De temperantia et virtutibus ei adnexis. 107. — Notiones. Temperantia, late sumpta, est illa moderatio animi, quae ad omnes vitae partes pertinet, estque omni virtuti communis. Stricte sumpta, est virtus cardinalis, quae juxta regu­ lam rationis moderatur appetitum in iis quae maxime alliciunt, videlicet in delectationibus gustus et tactus (S. Thom., 2. 2, q. 150170). Cfr. Lessium, de Just., 1. 4. Objectum materiale temperantiae sunt delectationes corporales, illae nempe, quae ad conservationem sive individui sive speciei ordinantur, et percipiuntur ex cibis, potibus, rebusque venereis. Objectum formale est earumdem usus honestus, seu honestas mode­ rationis quae in his adhibetur, qualis humanae naturae dignitati est consentanea. Regula'ww mensura temperantiae, quam assignat ratio, sumitur secundum necessitatem praesentis vitae. Quod pulchre sic exprimit .Ç. Augustinus (de Mor. Eccl. c. 21) : « Habet vir temperans in rebus hujus vitae regulam..., ut earum nihil diligat, nihil per se appetendum putet, sed ad vitae atque officio­ rum necessitatem, quantum satis est usurpet, utentis modestia, non amantis affectu. » Necessitatis tamen nomine intellige etiam utilitatem vel conve­ nientiam, pro conditione personae, status, etc. 254 P. I. — Tr. V. De Virtutibus. 408. — Partes temperantiae. Dantur partes intégrales, subjec­ tivae et potentiates. I. Partes integrates, quae ad temperantiae perfectionem concur­ runt, sunt verecundia et honestas. Verecundia est timor seu fuga turpis actus, confusionisque ex illo pro­ venientis. Non est proprie virtus, sed potius quaedam passio, bona tamen et laudabilis. Honestas est amor ac prosecutio decori. Sane honestas (honoris status) generatim non differt a virtute, nec a decoro seu pulchro morali ; attamen honestas ac pulchritudo peculiari titulo temperantiae tribuuntur, propterea quia hujus virtutis est, id quod est in homine turpissimum prorsus repellere. II. Paries subjectivae, seu species temperantiae, sunt abstinentia et sobrietas circa delectationes gustus ; castitas et pudicitia, circa res venereas. N. Thomas. 2. 2, q. 143, a. unie ; 5. Alph., λ’era Sposa, c. 8 ; Lessius, opusc. Ilygiasticon. In specie de his occurret sermo n. 758, 764, 1217 seq. III. Partes potentiates temperantiae sunt virtutes secundariae, quae hanc principalem virtutem in re faciliori imitantur. Unde cujuslibet inordinati motus moderatio est pars potentialis tempe­ rantiae. Hujus modi virtutes septem praecipue numerantur, scilicet : continentia, mansuetudo, dementia, humilitas, modestia, studiositas et eutrapelia. De singulis autem plura dicemus. a) Continentia est virtus, quae concupiscentiae motibus ad intemperan­ tiam provocantibus resistit. Se continere idem est ac se tenere in seipso, secun­ dum rationem (S. Thom., 2. 2, q. 155, a. 1. ad 2). Differt continentia a tempe­ rantia, sicut imperfectum et inchoatum a perfecto et completo. Temperans concupiscentias ciborum, potuum ac Venereorum jam superavit ; continens autem easdem concupiscentias adhuc rebelles ita refraenat, ut pars animae superior non vincatur. Nonnunquam idem sonat ac abstinentia a Venereis. b) Mansuetudo est virtus, quae moderatur iram juxta dictamen rectae rationis, ne scilicet homo irascatur nisi quando, et quantum, et quomodo opor­ tet (vide S. Alph., Pratica d’amar G. C., c. 6 et 12). I c) Clementia est virtus poenarum mitigatrix intra limites rectae rationis ; seu, est lenitas Superioris erga inferiorem, aliquid ex debita poena remittentis quantum permittit justitia, disciplinae bonum, delinquentis salus et publica aedificatio. d) Humilitas definitur a S. Bernardo (de Grad. hum., c. 1, n. 2): < Virtus, qua homo verissima sui agnitione, sibi ipsi vilescit. « Et a 5. Thoma (2. 2, q. 161,a. i) : \ irlus temperans et refraenans animum, ne immoderate tendat in excelsa » ; sci. motum spei moderatur, ne inordinate appetat propriam excel­ lentiam. Duplex distingui solet : humilitas judicii seu cognitionis, qua cognoscimus nos nihil esse coram Deo ; et humilitas affectus seu cordis, qua mundi gloriam calcamus. Quocirca 5. Thomas (ib., a. 6) : Humilitas, inquit, essentialiter in appetitu consistit, secundum quod aliquis refraenat impetum animi sui. ne inordinati tendat in magna - d regulam habet in cognitione, ut scilicet Cap. H.— Do distinctione virtutum. 255 aliquis non se existimat supra id esse quod est ; et ulriusque principium et radix est reverentia, quam quis habet ad Deum » (vide S. Alph., Vera Sposa c. 11). Humilitas placet summopere Deo ; est enim quaedam professio veri­ tatis, quae maxime in ejus honorem cedit. Ipsa vero quam necessaria sit homini ad consequendam aeternam salutem, colligitur ex verbis Christi Domini dicentis (Math., 18, 3) : Nisi efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum. Cfr. etiam ib., 11, 29. Unde S. Augustinus (Ep. ad Dioscorum) : α Prima virtus est, inquit, humilitas ; secunda, humilitas ; tertia, humilitas ; et quoties interrogares, hoc dicerem » (cfr. dicta n. 38G, 1°). e) Modestia definitur : Virtus qua quis se continet intra modum et limites sibi congruos quantum ad motus internos et externos (2. 2, q. 1G0 el 168). Sola tamen moderatio exteriorum pertinet ad modestiam stricte dictam. Duplex est : Modestia motuum quae motus corporis in verbis et actionibus juxta modum rationis componit ; Modestia cultus quae moderationem rationis adhibet in apparatu exteriori, seu in vestibus1, suppellectili, conviviis, juxta conditionem personae, temporis, loci etc. (vide 6’. Thom., 1. c. q. 169). Haec virtus materiam quidem humilem habet, sed jure laudem magnam : nam exterior homo index est interioris, neque facile homo potest in exteriori habitu constanter secundum rectam rationis normam agere, nisi interius omnia bene ordinata habeat aliisque virtutibus instructus sit. E contrario autem, modestiae exercitium etiam multum juvat ad alias virtutes acquirendas, conservandas, augendas (Lehmkuhl, I, n. 87G). f) Studiositas est virtus, (piae appetitum sciendi, et studium ipsum, secun­ dum rectam rationem moderatur. Ofiicium hujus virtutis est : refraenare nimium appetitum cognoscendi ; incilare ad diligenter addiscendas res condi­ tioni et capacitati cujusvis convenientes (S. .Alph., H. Ap., VII, 52) ; referre studium et partam scientiam ad debitum finem, nempe ad propriam vel alie­ nam utilitatem, et ad Dei gloriam (2. 2, q. 166). g) Eutrapelia (modestia in ludicris) est virtus servans modum el decorum in dictis et factis ad animi recreationem institutis (2. 2, q. 167). « Volo tandem tibi parcas, ait 0\ Augustinus (de Musica, 1. 2, in fine) ; placet nam sapientem interdum remittere aciem rebus qgendis decenter intentam » (cfr. etiam .s'. Alphonsum, III, n. 178 ; ed. G., 1. p. 483). 409. —Mtia temperantiae opposita. Directe temperantiae oppo­ nuntur : a) per excessum, insensibilitas erga delectabilia, ita ut illis, etiam si oportet, uti renuat. De se hoc est veniale, sed pro ali­ quibus (v. gr. pro conjugibus) potest fieri mortale ; b) per derectum vero intemperantia, qua quis voluptatibus immoderate contra rationis regulas inhiat (2. 2, q. 124, a. 4). Partibus subjectivis, speciebus temperantiae, multa vitia opponuntur, el quidem. : abstinentiae, gula (cfr. n. 364) ; sobrietati, ebrietas (cfr. n. 758) ; castitati, luxuria (cfr. n. 767) ; pudicitiae, impudicitia (cfr. n. 769). Partibus potentialibus temperantiae plura vitia sive per defectum, sive per excessum adversantur, scilicet : Mansuetudini opponuntur iracundia (defectus) et nimia indulgentia (exces­ sus). Vide quae n. 516 de ornatu mulierum dicemus. 256 P. I. Tr. V. — De Virtutibus. Clementia medium tenet inter crudelitatem (defectus) et lenitatem (exces­ sus). Humilitati opponitur inordinata sui abjectio (excessus), v. gr. si pater infra filium se abjiciat, et superbia (defectus) de qua jam diximus n. 360. Modestiae adversantur sive aulicismus et luxus (defectus), sive rusticitas et apparatus convenientis neglectus (excessus). Studiositas media se tenet inter curiositatem (excessus) et negligentiam studiorum (defectus). Eutrapelia denique aeque inimica est morositatis (defectus) ac scurrilitatis (excessus), de qua Apostolus ad Ephesios, 5, 4. Articulus II. De distinctione virtutum in ordine supernatural!. 410. — Habitus supernaturales, quos Deus animae ad conse­ cutionem finis supernaturalis infundit, sunt : 1° virtutes theolo­ gicae ; 2° virtutes morales infusae ; quibus accedunt 3° dona Spiritus Sancti, quae sunt a virtutibus specifice distincta. De singulis his habitibus dicemus. 411. — I. Virtutes theologicae convenienter tres assignantur : fides, spes, caritas. Virtutes enim theologicae ordinant hominem ad beatitudinem supernaturalem, sicut per naturalem inclinationem ordinatur homo in finem sibi connaturalem. Naturalis autem incli­ natio in finem exercetur, quoad intellectum, per prima principia et ratiocinia lumine rationis cognita : his superadduntur principia supernaturalia, credibilia, de quibus est fides. Naturalis inclinatio exercetur praeterea per rectam voluntatem, quae in bonum rationis tendit : hanc rectam voluntatem adjuvat et perficit spes, qua bonum supernaturale possibile appetitur, adjuvat etiam et perficit caritas, quae voluntatem ad hoc impellit, ut cum line ultimo uniatur et in ipsum transformetur. Cfr. 5. Thom. 1. 2, q. 62, a. 3 ; Bouquill., de Virt. theol. De singulis virtutibus theologicis luse disseremus in Parte Secunda (n. 420 seqq.). 412. — II. Praeter virtutes theologicas dantur virtutes morales a Deo per se nobis infusae, quae christianae vulgo dicuntur. Est sententia communis cum 5. Thoma 1 contra Scotum. Probatur ex S. Scriptura (Sap., 8, 7) ubi dicitur : Sobrietatem enim et pruden­ tiam docet (divina Sapientia), et justitiam, et virtutem, etc. ; atqui idem est. Deum docere et infundere aliquid; non enim Deus docet ut 1 Cfr I, 2, q. 62, a. 1 , q. 63, a. 2. ad 2 q. 65, a. 3 ; Hipalda, de Ente supern., t. 2, 1. 6, di'P. (ed. Paris, 1871) ; Scaramrfh’, Direlt. mistic., tr. t, c. 5 ; et Dogmaticos. Cap. II. — De distinctione virtutum. 257 homo, solum proponendo objecta, sed infundendo lumen. Suf­ fragatur ratio : nam virt utes theologicae ordinant nos in finem supernaturalem secundum quamdam inchoationem tantum, i. e. quoad ipsum Deum immediate, non autem quoad creaturas : et ideo oportet ut per alias virtutes infusas perficiatur anima circa alias res, in ordine tamen ad Deum. a) Virtutes morales infusae ab acquisitis differunt, non materia sed specie. Non differunt quidem materia, quia fere eosdem actus habent, unde el idem nomen generatim retinent (etsi aliquae' addi possint); sed omnino differunt specie, i. e. quoad objectum formale seu modum operandi. Objectum formale virtutum acquisitarum est naturalis honestas, quae hominem decet quatenus est homo et civis societatis humanae ; at objectum formale infusarum est honestas sublimior seu supernaturalis quae nos decet quatenus sumus Chri­ stiani, id est imitatores Christi, cives Sanctorum et domestici Dei. Ita, v. gr., temperantia acquisita ideo statuitur in cibo et potu, ut corpus bene valeat el rationis actus non impediatur: at juxta regulam evangelicae legis requiritur tem­ perantia, ut homo castiget corpus suum, et in servitutem redigat ne obsit vitae spiritus. Et sic de aliis2. Quibus adde abnegationem sui ipsius, amorem pauper­ tatis et similes virtutes, quae lumine tantum fidei cognoscuntur atque reguntur. b) Differunt insuper facilitate operandi; nam virtutes infusae ex se quidem dant postestatem (et probabiliter etiam facilitatem quamdam) superna!uraliter operandi ; attamen non auferunt perse impedimentum, quod provenit ex concupiscentia, aut ex mala consuetudine ; unde « neque mirum cuiquam videri debet (ait Catechismus Romanus, de Baptism., n. 52), si, cum tanta virtutum copia instructi et ornati simus, tamen non sine magna difficultate et labore pias honestasque actiones inchoamus, vel certe absolvimus. » Virtutes autem acquisitae, quae repetitis actibus comparantur, tollunt simul vel minuunt impedimentum ; non enim sine pugna nec nisi actibus concupiscentiae contra­ riis exercentur. Ergo virtus infusa tribuit ipsam facultatem efficiendi actus supernaturales, cum quadam facilitate intrinseca vix perceptibili ; virtus autem acquisita non dat facultatem, quae jam habetur, sed praebet facilitatem, sive intrinsecam sive extrinsecam, ponendi actus bonos in ordine naturali. Vide Mazzella, de Virt. infus., n. 58 seqq. De aliis modis quibus virtutes morales infusae differunt ab acqui­ sitis, etiam capite sequenti dicemus, n. 414 sqq. 413. — III. Insunt praeterea omnibus justificatis septem dona Spiritus Sancti, seu habitus supernaturales specifice a virtutibus distincti. Sunt haec autem, juxta Isaiam prophetam (11, 2 et 3), donum sapientiae, intellectus, consilii, fortitudinis, scientiae, pietatis et timoris Domini3. — His donis adjunguntur opera quaedam excellentiora,quae vocantur: beatitudines et fructus Spiritus * Sancti. 1 Sicut virtutes morales acquisitae possunt omnes reduci ad quatuor principale-, i. e. cardinales, ita etiam virtutes morales infusae, licet multae, ad quatuor reducunturcanlinnlm, — 2 Cfr D. T/iom., I, 2, Q. 63, a. \ ; 3. 1). 33, q. 1, a. 2, quaesliunc. 4, ad 2; Uened XI\\ de Bcatff·, 1. 3, c. 24. n. 1 ct 7. — · Textus Isalae, ubi propheta loquitur de Christo Redemp­ *', tor exemplari justorum omnium, quibus ab initio Ecclesiae a SS. Patribus et a Hturgia applicata fuerunt eadem verba, hic est : « Et requiescet super eum spiritus Domini : spiritus sapientiae el intellectus, .spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae el pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini. · 258 P. I.— Tr. V. De Virtutibus. 1° De donis Spiritus Sancti. Disseremus tum in genere de notione, definitione, natura donorum Spiritus S. ; tum in specie de unoquoque donorum. a) In genere quoad theologicam notionem donorumSpiritusS., praemittendum est cum D. Thoma (1.2, q. 68, a. 1 in corp.), dupler in homine considerari prin­ cipium movens ad operationes, unum interius quod est ipsa ratio sive sola sive illustrata per fidem : ad hanc motionem suscipiendam et exsequendam presto esse illios habitus naturales vel infusos,quos virtutes naturales et super­ natum les diximus vocari; alterum autem exterius quod est Deus, cui tanquam altiori moventi etiam quodammodo proportionatum esse debet id quod movetur (sci. homo): hoc vero fieri per perfectiones aliquas altiores quae hominis potentiis inesse debent et secundum quas ipse ad hoc quod divinitus moveatur, dispositus habebitur. _V1 tiores istae perfectiones praecise sunt dona Spiritus S., et hoc nomine vocantur, ait idem Angelicus (1. c.), non solum quia infundnntur a Deo, sed quia secundum ea homo disponitur, ul efficiatur prompte mobilis ab inspiratione divina. ! laque definiri possunt dona Spiritus Sancti: habitus supernaturales quibus a Deo disponitur homo ad recipiendam et exsequendam motionem seu impul­ sum Spiritus S., in ipso agentis tanquam Motoris Proprii. — Hac enim ratione impellitur quoque homo ad operandum : per specialem instinctum seu impulsum et motionem Spiritus Sancti, habitantis in ipso ; siquidem omnibus justis haec dona conceduntur, cum connexa sint charitati (cfr. 5. Paulum, ad Rom. VIII, 14). Porro plures auctores restringere videntur dona Sp. S. ad actus virtutis extraordinariae atque heroicae >. Sed ex definitione id non elucescit, licet reapse saepius inserviant Dona operibus excellentioribus atque extraordinariis exer­ cendis et quodammodo jure merito possint haberi tanquam perfectiones et complementa virtutum, ut ex sequentibus magis adhuc patebit (cfr. etiam Lahitton, Theol. dogm. theses, III, p. 339 sqq.). Quoad naturam donorum Spiritus S., sententia communior cum D. Thoma (1.2, q. 68, a. 1) tenet, realem esse distinctionem inter Dona et virtutes infusas, licet insimul et gratia et virtutes et Dona in sacro baptismo sacraque confir­ matione animis fidelium vel infundantur vel peculiari modo augeantur2. Sunt etiam Dona omni justo necessaria ad salutem, eo quod ratio, cum sit nonnisi imperfecte informata per virtutes infusas, non semper omnibus in adjunctis judicare valet, quid juxta regulam prudentiae sit faciendum ; quare tunc requi­ ritur instinctus el motio propria Spiritus S., tum ad supplendum defectum virtutum infusarum, tum etiam ad adjuvandum virtutes in actibus earum. Dona igitur excedunt, juxta Thoma m (1.2, q. 68, a. 2 ad 1, etc.), communem perfectionem virtutum, non quantum ad genus operum, sed quantum ad modum operandi, secundum quod movetur homo ab altiori principio (v. g. virgo S. Apollonia cum se praecipitavit in rogum, etc.); el sic dicendum est, Dona actus humanos perficere ultra humanum modum. Omnibus donis Spiritus S. potiores a D Thoma declarantur virtutes theologicae (1. 2, q. 68, a. 8); ipsae enim ea regulant mentemque humanam uniunt cum Deo movente, dum Dona mentem perficiunt ad hoc ut Deo sit bene mobilis: porro Deo unire potius habetur quam perficere ad reddendam mentem bene mobilem instinctui divino. Ceteris autem virtutibus praeferuntur dona Spiritus Sancti, ut patet. b) In specie constat, qualuor e donis Sp. S. esse in intellectu : I Sapientia. scilicet habitu- vi cujus recte ac sapide e.x speciali Sp. S. ’ Scribunt v. -· Vacuer. (Dona) sunt actuales motiones ad extraordinarias actiones», el Haberi: Disponunt ad actus excellentes et heroicos , etc. Vide Herrmann, II. n. 1424. Dona jam conferuntur in baptismo (cfr. n. '< 15 et t iaO) et speciali ratione peculiarique Ululo aucentur in confirmatione. Cap. HI. — Do virtutum acquisitione. 259 motione judicamus de rebus divinis, et secundum divinas rationes de omnibus rebus humanis. II. Intellectus cujus vi ducimur ad fidei veritates penetrandas, quasi experimentaliter, movente Spiritu Sancto. III. Consilium, vi cujus resolvimus sub ductu speciali Sp. S. quid pro casibus peculiaribus etiam difficilioribus atque inopinatis sit agendum aut vitandum in vita spirituali. IV. Scientia, qua ex speciali motione Sp. S. recte de rebus creatis cogni­ tionem habemus, quatenus ad Deum conducunt vel ab Eo avertunt. Tria cetera dona Spiritus S. sunt in appetitu, nempe : V. Fortitudo, vi cujus parati sumus ex instinctu speciali Sp. S. quaecumque opera ardua pro Dei gloria aggredi advorsaque pericula spernere. VI. Pietas, cujus vi ex divino impulsu colimus cum reverenti amore Deum tanquam Patrem, hominesque tanquam filios Ejus respicimus et complecti­ mur. VII. Timor, quo speciali ex motione Sp. S. aversamur offensionem Dei ut Patris, maxime quidem iis in delectationibus ad quas sumus magis proni. Notant auctores (cfr. v. g. Müller-Seipel, I,§ 121, n. 6) in S. Scripturis com­ memorari gratias gratis datas (v. S. Paul. I, Cor. XII. 8-10) inter « dona », quae tamen omnino differunt a donis Sp. S. ; sunt enim per se ct proxime concessae ad aliorum utilitatem, nec sunt habitus, sed magis rationem officie prae se ferunt. 2° Bcatitudines non sunt habitus animi, sed excellentes aliqui actus qui etiam a donis Sp. S. proficiscuntur et modo speciali beatitudinem tam coelestem quam aliquam in terris inchoatam (propter firmam spem) merentur. Sunt e SS. Patribus 1 qui beatitudines etiam attribuunt virtutibus. Dantur 8 beatitudines, juxta Λ’. Matth., ex sermone Jesu Christi in monte (v, 3-10), nempe : Beati 1° pauperes spiritu ; 2° mites; 3° qui lugent ; i° qui esuriunt et sitiunt justitiam ; 5° misericordes ; 6° mundi corde ; 7° pacifici; 8° qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Septem priores respondent donis Sp. S. 2 ; octava autem ad omnes praecedentes tanquam earum confirmatio ac manifestatio refertur, ut ait S. Thomas (1. 2, q. 09, a. 3 ad 5). 3° Fructus Spiritus Sancti sunt actus virtutum qui perficiuntur sub inspi­ ratione Sp. S., ita ut generent etiam modo peculiari spiritualem aliquam delec­ tationem. Opponuntur operibus carnis, quatenus ista terrenam prosequantur delectationem. Enumerantur duodecim praecipui : « Caritas, gaudium, pax, patientia, benignitas, bonitas, longanimitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas » (S. Paul, ad Gal. v, 22 sq. — 5'. Thom. I. 2, q. 70, a. 3). CAPUT III. De virtutum acquisitione et amissione. S. Alphonsus, Vera Sposa, I, c. IV ; Contenson, Theol. mentis c! cord. (ed. Vivès, II. p. 453 seq.) ; Alvarez de Paz, II vol., de Adept, virt., I. 3, p. 593 ; Dosda, Union avec Dieu ; I vol., p. 005 ;Müller-Seipel, I, § 113, 11R, 120 ; Prümmcr, I, n. 4Ή sq., 469, 471. 476 sq. Homo, cum sit ens mutabile, tam deficere, quam proficere potest, imo nunquam in eodem statu permanet {Job., 14, 2). Hinc fit, ut vir1 V. g. S. Ambrosius (cfr. Müller-Seipel, I. S 122). — 1 Scilicet prima congruit timori; secunda, pietati; tertia, scientiae; quarta, fortitudini; quinta, concilio ; sexta, intellectui; scptiina. sapientiae. P. I. — Tr V. De Virtutibus. 260 tutes in hac vita possint acquiri vel non acquiri, augeri vel minui, amitti vel conservari. § 1. De acquisitione virtutum (et augmento). Alius est modus acquirendi virtutes naturales, alius virtutes supernalurales. Quare duo stabiliemus principia : 414. — Principia. I. Virtutes ordinis naturalis acquiruntur per actuum frequentiam. Etenim, in quolibet homine sunt quaedam semina virtutum (nempe principia legis naturalis in intellectu, et inclinatio ad bonum honestum in voluntate), vi quorum homo multos actus honestos exercere valet. Ex actibus autem hujusmodi repetitis comparatur habitus virtutis, in quantum scilicet a ratione derivatur in voluntatem et in appetitum sensitivum habitualis quaedam impressio, inclinans et facilitans eorumdem actuum itera­ tionem Sicut videre est in manu, quae, quia scribit ut mota ab intellectu et voluntate, arte dirigente, ideo susceptiva est cujusdam impressionis ab illis principiis eam moventibus derivatae, qua fit habilior ad scribendum (S. Thom. 1. 2, q. 51, a. 2). Advertatur vero talem esse legem naturae, ut sola actuum frequentia et cura assidua virtus moralis acquiratur ; ad differentiam scientiae, quae ex uno actu, per se, gigni potest. Ratio est, quia vis intellectiva ad unum determi­ natur id est ad veritatem, statim ac ista demonstratur ; dum vis appetitiva, utpote libera, se habet ad varia, nec tendit in bonum determinatum, nisi secundum quod in illud a ratione movetur. — Ubi autem ratio vim appetitivam in aliquid unum inclinat, inde generatur in appetitu quaedam dispositio stabilis, ita ut qui prius extrinsece solum et cum difficultate flectebatur ad bonum ordinate prosequendum, nova illa dispositione contracta, facile, jucunde forliterque in illud propendeat. Et hoc est signum habitus generati. 5. Thom., Quodl.de Virt., q. 1, a. 9, ad 11 ; Goudin, Philosoph., P. Ill, q. 5. 415. — II. Virtutes supernaturales ct dona Spiritus Sancti pro­ ducuntur in nobis cum gratia sanctificante, per infusionem divi­ nam. Causa enim debet esse effectui proportionata : virtus ergo divina divino actu, v. gr. in receptione alicujus sacramenti, causa­ tur 2. Est nempe virtus, quam Deus in nobis operatur, i. e. sino nobis efficientibus, etsi non sine nobis adultis consentientibus. S. Thom., 1. 2, q. 55, a. 4, ad 6 ; q. 63, a. 3 ; q. 68, a. 4. Diximus cum gratia sanctificante : id certum est ex Trid., Sess. 6, c. 7 quoad virtutes theologicas ; sed eadem est ratio pro donis et aliis virtutibus infusis. Scholion. Augmentum virtutum fit eadem causa, ac earum acquisitio vel • Ratio, mc D. Thomas (Quodl.dUp *le \ irt. q. · ad 3), est radix ct cau^a omnium virtutum, t— · Sola haec opinio nostris temporibus admittitur. Cfr. BUM, de Virt. inf., p. 120 ; PoMe. Lehrb der Down. (1912) II. p. 578 ; Ami du CI., 191? p, ojq . Lahitton III. p. 3S0 ^qq. Cap. HI. — De virtutum amissione. 261 productio. Hinc, per quotidianum exercitium bonorum operum crescunt virtutes acquisitae, quatenus earum actus expeditius et intensius exercentur ; indirecte augentur virtutes infusae, quia in subjecto melius disposito minorem obicem ponenti et magis merenti, Deus infundit majorem gratiam. Quoties autem justi, sive suscipiendo sacramenta, sive ponendo opera supernaiuralia in accepta justitia crescunt, toties in eis virtutes infusae recipiunt intrinsecum augmentum (Mazella, de Virt. infus., n. 150). Diximus : ponendo opera supernaturalia, opera scilicet in se honesta quae a motivo supernatural! (fidei, spei, etc.) procedunt, et quae ad Deum per intentionem saltem virtualem referuntur. Haec tria enim, uti docet S. Alphonsus cum Suaresio et Silvio, sufficiunt ad augmentum meriti, et consequenter ad augmentum gratiae et virtutum infusarum b § 2. De virtutum diminutione et amissione. Alio modo minuuntur et amittuntur virtutes acquisitae ; alio modo virtutes infusae. Inde sequentia statuere possumus : 416. — Principia. I. Virtutes acquisitae minuuntur et amittuntur directe per iterationem actuum contrariorum, et indirecte per cessa­ tionem proprii actus. Paulatim actibus contrariis generatur habitus vitiosus, quo plene efformato, excluditur habitus acquisitae vir­ tutis. Sic, v. gr., Horas recitare indevote, facit ad diminutionem, et tandem ad totalem corruptionem habitus devotionis, pariterque ad generationem habitus contrarii, scilicet indevotionis. — Non sufficit tamen unus actus, etsi intensus, ad tollendam virtutem acquisitam ; vitium enim, et ipsum solum, excludit virtutem moralem, sicut peccatum excludit actum virtutis ; at ordinarie loquendo, vitium non generatur uno actu vitioso, sed pluribus (cfr. n. 316). Subjunximus : indirecte per cessationem proprii actus, quia cum aliquis non utitur habitu virtutis, necesse est ut proveniant multae passiones et operationes praeter modum virtutis, ex inclinatione appetitus sensitivi et aliorum quae exterius movent. 5. Thomas, 1. 2, q. 53, a. 2. 117. — II. Virtutes infusae non mimiuutur directe et intrin­ sece, quia indivisibiles sunt sicut gratia, sed minuuntur indirecte, seu dispositive, tum per cessationem actus proprii, tum per actus contrarios venialiter peccaminosos. Ratio est, quia, fervore cari1 VideTrid. Cone., Sess. G, c. 10 ; S. Doctorls Optra dogm. in 'Irid., Sess. G, Prooem. n. 8* (ed. Waiter, I, p. 514) ; Suarez, de div. Grat., 1. 12. c. 10, n. 15 seqq. ; Silvius, in D. Thom.. 1. ,2** q. 114, a. 4, q. 2, Conci. 2. Cfr. quae n. 308 diximus, ubi etiam alterius sententiae mentio facta est. Alia quoque est Quaestio, de qua nonnulli fuse disputant (cfr. cl. Merhelbach, I, n. 640 sq.), circa tempus nempe quo datur propter bona hominis opera augmentum charitatis et earum virtutum quae vocantur infusae. Alii enim censent, hoc augmentum slatnn obtineri etiam post actus minus intensos (Vasquez, be Lugo, etc.) ; alii autem dicunt, Id tantum obtineri, si proporlionata seu debita dispositio adsit (actus saltem aeque intensi). — Prummer (I, n. 475) fatetur, has disputationes « fere nullius utilitatis · esse. 2ύ2 P. I. — Tr. V. De Virtutibus. tatis et virtutum infusarum decrescente, diminuuntur ex parte Dei auxilia gratiae ; et ex altera parte, habitus vitiosi pedetentim efformantur ; qua duplici ratione homo disponitur ad mortale, quo gratia et virtutes infusae amittuntur, ut n. 344 notavimus. Amittuntur autem hujusmodi virtutes : 1° Directe per actus graviter contrarios ; sic, v. gr., per infidelitatem amitti­ tur fides ; per desperationem, spes ; per quodlibet peccatum mortale, cari­ tas, etc. ; 2° indirecte per amissionem alterius virtutis, quae illarum funda­ mentum et principium est (S. Thom., 2. 2, q. 24, a. 10). Sic, v. gr., amissa fide per infidelitatem, amittitur quoque spes ; amissa caritate, amittuntur omnes virtutes infusae, quae in caritate radicantur. Hinc, peccans mortaliter, v. gr. contra castitatem omnes virtutes morales infusas et omnia dona Spiritus Sancti amittit. Remanent tamen in tali peccatore, fides et spes, nec non vir­ tutes morales acquisitae, quae vitiis oppositis non excluduntur ; sed dicuntur informes, ut supra notavimus (n. 380, 4°). Cum autem superinfunditur gratia, denuo formantur ob caritatem adjunctam, et Deo acceptabiles fiunt. Quaesitum. Utrum virtutes maneant post hanc vitam ? Oportet distinguere inter statum Beatorum in coelo,animarum in purgatorio et damnatorum in inferno. Itaque : 1° In Beatis illae manent virtutes, quae nullam important imperfectionem statui eorum repugnantem. Unde, manent caritas et dona Spiritus Sancti ; item, virtutes intellectuales et morales quoad formale, i. e. quoad omne, quod in eis rationis est. Sed evacuantur fides et spes. Spes totaliter tollitur in patria, etiam genere, quod est tendentia in bonum absens et futurum. Fides totaliter tollitur numero et specie, non tamen genere, quod est cognitio veritatis (1. 2, q. G7, a. 5). 2° In animabus Purgatorii manent fides, spes, caritas, dona Spiritus Sancti et virtutes intellectuales ; item virtutes morales, quoad aliquos et multo plures actus quam in Beatis, v. gr. fortitudo, quoad actum patientiae (ib., a. 1). 3° In damnatis nulla manet virtus : sola remanet inclinatio naturae in bonum, quae vehementem et perpetuum remorsum conscientiae generat. THEOLOGIA MORALIS SPECIALIS SECUNDA PARS DE PRAECEPTIS DECALOGI ET ECCLESIAE Prologus. 418. — In hac secunda parte qua, ut monuimus, theologiam specialem aggredimur, tractandum venit de exercitio virtutum, seu de actibus quibus debitus ordo servatur atque homo finem suum, i. e. vitam aeternam, assequitur. Quae vero hunc in finem agenda vel vitanda sunt, in Decalogo continentur, juxta illud Do­ mini (Matth., 19, 17) : Si autem vis ad vitam ingredi, serva mandata. Jamvero alia explicite in Decalogo habentur, quae sc. singulis praeceptis enuntiantur ; alia implicite et quidem dupliciter : sunt enim vel ut praeambula ad. Decalogum, nempe praecepta virtutum theologicarum : fidei, spei et caritatis ; vel sunt ejusdem veluti consectaria, qualia sunt positivae leges Ecclesiae quaedam hominum officia strictius definientes, et poenas diversas stabilientes. Tres igitur erunt SECTIO I. — — II. — — III. — M MIC. />Hl. sectiones hujus secundae partis : De I RAECEPTIS \ IRTUTUM THEOLOGICARUM. De S ingulis praeceptis Decalogi. De 1’raeceptis et poenis ecclesiasticis. \l >ri>. Alph. T. I. SECTIO PRIMA DE PRAECEPTIS VIRTUTUM THEOLOGICARUM PROOEMIUM 419. — « Praeanibula ad legem, inquit D. Thomas (2. 2, q. 22, a. 1) sunt illa, quibus non exsistentibus, lex locum habere non potest. Hujusmodi autem sunt praecepta de actu fidei et de actu spei. » Per actum /idei, mens hominis inclinatur, ut recognoscat auctorem legis talem, cui se subdere debeat ; per spem vero praemii, homo inducitur ad observantiam praeceptorum. Caritas autem est ipse finis legis, juxta illud (1. Tim., 1, 5) : Finis praecepti est caritas de corde puro, el conscientia bona et fide non ficta. Etenim ad obser­ vandam totam legem movet caritas, ut legitur (1. Joann., 5, 3) : Haec est enim caritas Dei, ut mandata ejus custodiamus; et universa praecepta ad dilectionem Dei ac proximi collineant, juxta illud D. Augustini : « Quidquid Dei lege prohibemur, et quidquid jube­ mur facere, ad hoc prohibemur et jubemur, ut duo ista complea­ mus » (tr. 87, vers. fin.). Tres illae praeambulac virtutes dicuntur theologicae, quia ipsum Deum pro objecto habent, et eas com memorat Apostolus, scribens ad Corinthios (13, 13) : Nunc autem manent jidcs, spes, caritas. Per iidem cognoscimus Deum, qui seipsum nobis ut finem assequendum revelavit ac proposuit ; per spem in Eum erigimur, ita ut beatificam ejus possessionem cum fiducia exspectemus ; per caritatem denique Ei adhaeremus, diligendo Eum propter seipsum, et propter Eum proximos nostros. Itaque in sequentibus tres tractatus nobis occurrent : Tractatus 1. — De Fide. — Π. — De Spe. — III. — De Caritate erga Deum el proximum * TRACTATUS I De fide theologica De tribus in hoc tractatu agemus : 1° de natura fidei ; 2° de necessitate fidei ; 3° de vitiis et peccatis fidei oppositis. CAPUT 1 De natura fidei S. Thomas, 2. 2, q. 1 scqq. ; S. Alphonsus, II, tr. I ; ed. G., I, p. 295 ; H. Ap., IV, 1 ; /.ugo, de Virt. Fid., disp. XV ; Suarez, disp. I et VII ; Billuarl, tract, de fide ; IVilmers, de Fide divina ; Lahousse, de Virt. theol., p. 70 ; Scheeben, Dogmat., I. § 38 ; J. Herrmann. II, n. 1316; Janvier, Exposit. de la Mor. catliol., 1912, 1" conférence ; Aertnys-Damen (ed. 12), 1. n. 306 ; Vcrrneersch Theol. inor. II, η. 1 sqq. ; Merhclbach, I, n. 659 .sqq. 420. — Nomen fidei dicit assensum, qui alterius dictis, ob ejus auctoritatem, praestatur. Hic assensus, si datur ob auctoritatem hominis, est fides humana ; si ob auctoritatem Dei, est fides divina. Haec, si in actu spectatur, dicitur actualis ; si in habitu, vocatur habitualis. In S. Scriptura vox fides etiam usurpatur ad exprimendam fidelitatem in promissis (Rom., 3, 3), vel ipsam promissionem (I. Timoth., 5, 12). Quandoque voracitas (Jer., 7, 28) vel veritates revelatae f/lpoc., 2, 13), vel conscientia (Rom., 14, 23) fides vocantur. Apud haereticos, maxime apud Lutheranos, vox fides saepe non significat assensum veritatibus revelatis, sed firmam fiduciam, qua quis certus evadit se per merita Christi coram Deo, gratiam obtinuisse. Definitio. Fides est virtus theologica a Deo infusa, inclinans nos ad firmiter assentiendum, propter auctoritatem Dei revelantis, omnibus veritatibus quas Deus revelavit, et per Ecclesiam nobis credendas proposuit. Haec definitio, ut recte notat S. Thomas (2. 2, q. 4, a. 1), explicatio est hujus quam posuit Apostolus, nempe: Fides est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr., 11, 1). Concilium Vaticanum sequenti modo definit fidem : Est virtus supernaturalis, qua, Dei aspirante et adjuvante gratia, ab eo revelata vera esse credimus, non propter intrinsecam rerum veritatem naturali rationis lumine perspectam, sed propter auctoritatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest. » Sess. 3, de Fide cath., c. 3. Haec autem ut melius pateant, quaedam erunt dicenda de fidei objecto tum materiali tum formali, necnon de fidei subjecto. f Λ. Λ 260 P. IL S. I. — Tr. I. De Fide. § 1. De objecto fidei materiali. 421. — Objectum fidei materiale primarium est ipse Deus, summa in essendo veritas ; secundarium sunt aliae veritates a Deo nobis revelatae. Id scilicet creditur et attingitur a virtute infusa fidei, quod est objectum scientiae, beatitudinis et attestationis Dei, et quod erit objectum visionis beatificae, seu beatitudinis in coelo. Ad rem sic Concilium Vaticanum : « Fide divina et catholica ea omnia credenda sunt, quae in verbo Dei scripto vel tradito conti­ nentur, et ab Ecclesia, sive sollemni judicio, sive ordinario et uni­ versali magisterio, lanquam divinitus revelata, credenda propo­ nuntur >> (Const. Dei Filius, III, quam perscribit can. 1323 novi Codicis). Haec verba explanatione indigent. S. Concilium dicit : 1° Quae in verbo Dei scripto vel tradito continentur, tum ad indicandum duplicem totius revelationis fontem, tum ad exclu­ dendas quascumque alias revelationes factas quibusdam Sanctis, quae de se objectum fidei catholicae esse non possunt, licet fide simpliciter divina seu privata, juxta aliquos auctores, credi valeant aut etiam debeant (saltem ab eo ad (piem directae fuerunt). Quoad revelationis fontes, nota : Locum habuit, ex parte Dei, revelatio successiva qua magis ac magis explicite eadem fidei doctrina manifestata apparet, usque ad Apostolos inclusive. Post Apostolos vero, nulla datur alia Revelatio communis, sci. cessat omnis nova dogmatum revelatio ; incipit et viget traditio Christiana. Ad privatas revelationes quod attinet, secundum aliquos AA. fide simpliciter divina sunt credendae ; asl explicite ab illis solis, quibus modo certo innote­ scunt. Ita Lugo, Salmeron, S. Bellarminus, Gotti, Franzclin. Ratio : quidquid cadit sub verat itate Dei, firmiter credendum est. Alii tamen negant privatas revelationes esse fidei objectum, eo quod veritates sic cognitae attinguntur ex necessitate, a solo intellectu, et quidem lumine prophetico (2. 2, q. 171, a. 5) ; dum proprium objectum fidei attingitur lumine infuso, ab intellectu et voluntate, et omnino libere. Considerandum est etiam, fidei certitudinem dependere non posse ab interventu humano : unde et Ecclesia, quando revelationes privatas approbat, tantummodo declarat nihil in illis contra fidem et mores contineri (Bened. XIV, de BeatiL, 1. 2, c. 32, n. 11 ; cfr. etiam 5. Thom.. la, q. 1, a. 8, ad 2 : 2. 2, q. 2, a. 5 ; Gravina, Lapis lydius (1638), P. 1. 1. 1, pag. 84 ;-Satinant., disp. 1, η. 110). Ita, quoad revelationes privatas in genere consideratas1. In casu tamen particulari, v. gr. si infidelis per revelationem notitiam haberet de mysteriis fidei, iste fide divina mysteria credere deberet, ut dicit D. Thomas (de Verit., q. 14, a. 11, ad 1). ’ Quae Birgittae vel Calharinae Senensi visa sunt, nullo certe modo ad ftdem illa reler intur Privatae revelationes cujusmodi et quorumcumque illae sint, ad ildcm catho­ licam non spectant. Iu Cano de Locis. 1. 12. c. 3. Huc pertinet quoque damnata illa sentrntix modernistannu (ex Decr. Lamentabili .1 jul. 1907) : Revelatio, objectum fidet uthvh u- constituen?. non fuit cum Apostolis completa > (Denz. Han. n. 2021). Cap. I. — De natura fidei. 267 2° Ab Ecclesia tanquam. divinitus revelata proponuntur, ad indi­ candum divinitus institutum organum, a quo solo homines, quae fide catholica credenda sint, edoceri possunt. Veritates, quae sunt ita connexae cum revelatis ut ex iis explicando dedu­ cantur, pertinent ad objectum materiale fidei, quia sunt conclusiones late dictae, potius explicativae dogmatis, et per se jam formaliter in praemissis contentae. Sic v. gr., exsistentia duarum voluntatum in Christo apparenter est conclusio theologica, formaliter vero est dogma fidei. Non pertinent vero ad objectum fidei materiale (nec sunt definibiles), veritates quiae sunt conclusio­ nes proprie et stricte dictae, per medium nempe veri ratiocinii ex dogmate deductae : medium enim rationis generice differt a medio quo utitur fides. 3° Quae sive sollemni judicio... proponuntur : ad indicandum modum extraordinarium, quo Ecclesia subinde uti solet, in propo­ nendis fide catholica credendis veritatibus. Quandoque enim S. Pontifex ex cathedra loquitur, aut per Episcopos in Con­ cilio oecumenico congregatos quaedam puncta singulariter et determinate defi­ nit necnon credenda injungit. Veritates sic sollemniter propositae appellantur fidei dogmata definita, et error contrarius ac pertinax ut haeresis habetur. — Qua eadem appellatione denotandae sunt illae etiam veritates, quae in S. Scrip­ tura immediate apparent contentae, v. gr. Christi nativitas in Bethlehem, ejus agonia, flagellatio, etc. ; nam et hae veritates per sollemnem Ecclesiae proposi­ tionem innotescunt, nempe per illam generalem, qua lotam Scripturam divini­ tus inspiratam esse definivit. 4° Sive ordinario et universali magisterio ; ad indicandum modum ordinarium, quo Ecclesia utitur in proponendis fidei veritatibus. Quandoque enim Ecclesia per suos pastores et doctores universaliter allirmat certas veritates esse a Deo revelatas, tametsi nullis sint Conciliorum aut Romani Pontificis decretis sollemniter definitae. 5° Proponuntur ; ad indicandum modum loquendi Ecclesiae. Ipsa enim, quoad veritates Christianas, non ratiocinatur, sed testimo­ nium perhibet, et fidem suam explicat. Quoad Ecclesiam proponentem, numquam adfuit vera evolutio in dogmatum expositione, sed potius progressus relativus et explicans de implicito ad cxplicitum. Saeculorum decursu semper clarius fideles docuit Ecclesia, tum damnando certas propositiones, tum explicando quae a fidelibus obscure intellecta fuerant, tum denique determinando, definiendo quae implicite tan­ tum fuerant credita. Dogmata igitur non creverunt formaliter (i. e. non adfue­ runt novae veritates revelatae), sed solummodo materialiter. Ipsa inlelligentia dogmatum (seu fides in fidelibus) habuit augmentum tantummodo extensivum (quoad varios articulos), non vero intensivum : fides enim Apostolorum erat intensior nostra (cfr. S. Thomam, 2. 2. q. 1, a. 7 : utrum articuli fidei secundum successionem temporum creverint). § 2. De objecto fidei formali. 422. — Objectum formale fidei est auctoritas Dei revelantis, qui cum sit prima et summa Veritas, nec falli nec fallere potest. Ita ex 2ύ8 P. II. S. I. — Tr. I. De Fide. Concilio Vaticano, cujus verba supra transcripsimus. Unde Eccle­ sia, in professione fidei contra errores modernismi, sequentia tenenda docet : « Certissime teneo ac sincere profiteor, fidem non esse cae­ cum sensum religionis e latebris subconscientiae erumpentem, sub pressione cordis et inflexionis voluntatis moraliter informatae, sed verum assensum intellectus veritati extrinsecus acceptae ex­ auditu, quo nempe quae a Deo personali, Creatore ac Domino no­ stro dicta, testata et revelata sunt, vera esse credimus propter Dei auctoritatem summe veracis. » Itaque : a) Assensus fidei formaliter in primam veritatem revelantem, vel ipsam Dei revelantis auctoritatem resolvitur (Bccanus, de Virt. theol., c. 8, q. 8 ; Tanquerey, II, 618). Diximus : resolvi formaliter ; narn dispositive resolvitur in motiva credibililatis ; directive, in auctoritatem Ecclesiae proponentis el decernentis quid sit credendum ; effective, in Deum et habitum fidei infusum. b) Cognitio fidei certior est quavis cognitione naturali, ratione adhaesionis. X Thomas, 2. 2, q. 5, a. 8, ad 2 et ad 3. c) Fides divina et catholica est necessario universalis, id est complectens omnes veritates divinitus revelatas et ab Ecclesia ceu tales propositas. Ratio est, quia objectum formale fidei est auctoritas Dei revelantis. Qui ergo unum fidei articulum, v. gr. aeternitatem poenarum inferni, scienter rejicit, neque quoad ceteros fidem theologicam habere potest. § 3. De subjecto fidei. 423. — Subjectum proximum fidei est intellectus, qui movetur a voluntate, ut credendis assentiat. Id exprimitur in definitione (n. 420) his verbis : inclinans nos ad assentienduni. Subjectum remotum lidei sunt animae fidelium sive in boc mundo sive in purgatorio degentium. Fides est in intellectu tanquam in subjecto proximo,sed quia fides pertinet ad intellectum, secundum quod movetur a voluntate, debet etiam inesse habi­ tus in voluntate, scilicet caritas, ut actus fidei sit perfectus, i. e. ut procedat connaturaliter ab utraque potentia, et sit meritorius; non tamen ut sit perfectus in ratione assensus : ad hoc enim sufficit firma adhaesio intellectus ex pia motione voluntatis, absque habitu (Billuart, de Fide, Diss. 3, a. 1). Motio autem voluntatis in ordine ad assensum (non tantum ad exercitium actus) ideo est necessaria, yuia veritates credendae non sunt evidentes in se et exce­ dunt nostram capacitatem naturalem. Unde 5. Thomas dicit : in cognitione fidei principalitatem habet voluntas (Contra Gent., 1. 3, c. 40). Et alibi: motio voluntatis in fide est quid essentiale, etsi intellectui sit |quid accidentale. De Ver., q. 14, a. 3, ad 10. Ex iis quae exposuimus, actus fidei definiri potest : Actus, quo tutelle- tus a Deo per gratiam, illustratus, ex imperio voluntatis per divinam gratiam pariter excitatae et adjutae, credendis assentit. Haec breviter dicta sufficiant ad propositum nostrum. Cap. II. — De necessitate fidei. 269 CAPUT II De necessitate fidei. S. Thomas, 2. 2, q. 2, a. 3-8 ; S. .Alphonsus, II, 2 ; VI, 505 ; II. Λρ., IV, n. 3 ; Hilluarl, de Fld., disp. 3 ; Viva, thes. damn. P. I, prop. I ; Pesch, n. 426-465 ; Lahousse, de Virt. theol.. disp. II. c. V, a. 4 ; Prinnmer, [, n. 495 seqq. ; Müller, 9 ed. II, § 6 sq. ; Vermeersch, Theol. mor. II, n. 7 sqq. ; Ibach, I, n. 72 sqq. ; McIIugh-Callan, I, n. 785 (vide Theol. Mor. S. Alphonsi, edit. Gaudê» I, p. lx). Cap. H. — De necessitate fidei. 271 liae, professionis fidei, communionis, etc. ; vel post lapsum in haeresim, aut fidem negatam ; quia reparanda est injuria primae Veritati illata. Ita omnes (II, 5). Attamen a) Nuinquam stricte tenemur ad recitandas formulas consuetas actus fidei. Homo qui Christiane vivit (saltem praeceptum paschale adim­ plendo) sufficienter satisfacit praecepto fidei (et spei), quia in illo, qui veritates fide tenendas jam didicit et credidit, generatim sufficiunt actus impliciti seu exerciti, ut sunt orare, adorare crucifixum, signare se signo crucis (II, 7). b) Haereticus, quamdiu judicat suam sectam esse credibiliorem, vel aeque credibilem, aut catholicos rejicere et persequi verbum Dei, non tenetur credere ; quia fides nondum est ipsi sufficienter proposita, ageretque imprudenter (cfr. n. 440). c) « Si cui oriatur dubium de sua secta, tenetur ulterius inquirere et a Deo petere lumen : quod si negligat, peccat contra fidem. Quod si deinde nostra fides ei sufficienter proponatur, tenetur eam amplecti » (II, 9). 427. — Extensio hujus praecepti. I Scienda et explicite credenda de necessitate medii sunt duo : quod Deus sit ; et quod sit remune­ rator boni, et vindex mali. Apostolus enim ait (Hebr., 11, 6) : Creders oportet accedentem ad Deum, quia est, et inquirentibus se remu­ nerator sit. Constat etiam ex 22a prop, ab Innoc. XI damnata, quae dicebat : « Xonnisi fides unius Dei necessaria videtur necessi­ tate medii, non autem explicita remuneratoris » (II, 2 ; Exam. Ord., η. 131). De his ergo nulla est dubitatio. Quoad mysteria SS. Trinitatis et Incarnationis et mortis Jesu Christi, controvertitur. Prima sententia satis probabilis negat ea esse explicite credenda, hac suffulta ratione, quod, promulga­ tione facta Evangelii, non in deterius mutata fuit conditio eorum, qui de Christo nihil audierunt ; unde nunc, ut olim, salvari queunt credentes fide explicita in Deum remuneratorem, et implicita in Redemptorem. Ita plurimi recentiores cum Lugo, Sylvio, etc. Secunda vero sententia, quae videtur S. Alphonso probabilior, affirmat ; quia multi textus S. Scripturae et SS. Patrum fidem in Christum exigere videntur, ut homo uniatur suo Redem­ ptori et per hanc unionem justificetur. Ita docere videtur 5. Tho­ mas (2. 2. q. 2, a. 7 et 8) et communius antiqui theologi huic doc­ trinae adhaerent E Huic sententiae favet (maxime pro praxi) responsum Congr. S. Officii, quae interrogata utrum adultus, qui in mortis articulo versaretur, quique promitteret fore ut, post recuperatam sanitatem, fidei veritates addisceret, baptizari posset, 1 Ad hanc earndem doctrinam defendendam adducit P. Λ/arltn, 0. P. (de necessitate credendi et credendorum, 1906) textum S. Pauli ad Romanos (m, 22) et S. Joannis (Evang. xvii, 3). Eliam Prummer (i, 499) ait : « Sententia haec affirmativa in praxi sequenda est ·, et ipse Merkelbaeh (I, n. 707), postquam affirmavit hanc esse sententiam tum 5. Thomae tum >. Alphonsi earnque esse proôaôi/iorem, concludit : Ideo in praxi haec duo mysteria (SS. Tri­ nitatis el Incarn.) consideranda sunt ut credenda necessitate medii. · -272 P. II. S. L — Tr. I. De Fide. rescripsit, die 25 Jan. 1703 : - non sufficere promissionem ; sed missionariurn teneri adulto, etiam moribundo, qui incapax omnino non sit, explicare mysteria fidei, quae sunt necessaria necessitate medii, ut sunt praecipue mysteria Trini­ tatis et Incarnationis. >* Quod decretum innovatum fuit die 30 Mart. 1898 (Mon. eccl.. X, P. II, p. 30). Cum demum pro praxi urgeat etiam damnatio ab Innocentio XI illata propositioni 64' : «Absolutionis capax est homo quantumvis laboret ignorantia mysteriorum fidei; et etiamsi per negligentiam etiam < ulpabilem nesciat mysterium SS. Trinitatis, et Incarnationis D. N. Jesu Christi > ; ideo haec concludere licebit : a) Peccat confessarius, absolvendo (extra casum necessitatis) eum qui ignorat praedicta mysteria, cum sacramentum periculo nullitatis exponat2. Debet igitur istiusmodi poenitentem vel prius instruere, vel dimittere, donec instructus fuerit. Sed praestat breviter eum docere, et elicere cum eo actus fidei, spei, caritatis et contritionis (Prax., n. 22). b) Poenitens, qui advertit confessionem suam.ob talem ignorantiam,fuisse probabiliter validam, sed etiam probabiliter nullam, tenetur, mysteria illa "doctus, confessionem iterare. Ratio est, quia respectu ad eum qui certo graviter peccavit, semper urget ac possidet antecedenter obligatio explendi confessionem, non tantum probabiliter, sed certo validam » (cfr. n. 83). Ita V. Alphonsus (II, n. 2, in fine) priorem sententiam reformans. Vide ed. G., I, p. 298. c) Ignorantia invincibilis circa praecitata mysteria apud nos vix dari potest. Ideo si quis adeo hebes exsistat, ut ea capere non possit, infanti potius esi assimilandus (Aertnys-Damcn, 1, n. 309, q. 2 ; Tanquerey, II, n. 438). II. Explicite de necessitate praecepti debent sciri et credi, saltem in substantia (uti docet 5. Carolus Borromaens, Instr, ad Conf.) : « symbolum Xpostolorum : oratio dominica el salutatio angelica ; praecepta Decalogi el Ecclesiae ; sacramenta quae cuilibet sunt necessaria, ut baptismus, Eucharistia, et poenitentia ; ceterorum enim sufficit habere fidem implicitam cum explicita sit tantum necessaria illis, qui ea suscipiunt » (H. Ap., IV, 3 ; Conf, dir., IV, 2). Quare peccant (mortaliter, vel venialiter, pro gravitate materiae) qui prae­ dicta addiscere negligunl 3 ; item pastores, qui suas oves, sicut et parentes ceterique Superiores, qui suos filios subditosve ea, per se aut per alios, non docent. Licet illê qui praedicta etiam inculpabiliter ignorat, prima quidem vice absolvi possit, modo admonitus ea discere firmiter proponat, attamen si postea obligationem adimplere omnino neglexerit, tractandus est ut recidi­ vus (confer n. 1829). Qui autem eadem memoriter addiscere negligit, venialiter pi-ccat. Haec obligatio levis maxime urget rudes, quia alioquin vix habere possunt sufficientem eorum cognitionem (II. 3 ; Prax., n. 22). 1 Cn.i.'x in can. 752, t .' rigorem hujus Decreti aliquatenus temperavit, dicens : « Si (adultus noribundus) nequeat in praecipuis ftdei mysteriis diligentius instrui, satis est ad baptismum conferendum ut aliquo modo ostendat se eisdem assentire serioque promittat se Christianae Tilnrionl' mandata servaturum.· — ‘Ita quoad susceptionem poenitentiae. Valide tamen t ctrma·' Christianae ignaros ad matrimonium admittet parochus, ut dicemus n. 2058. ·: < tr. in du Cl 192", p. ·>»>7 1 Ex his tamen ne eruas omnia in Symbolo contenta •■x praecepi" e-se addiscenda, v gr. J Cb. esse passum sub Pontio Pilato; hoc vel aliud - d· non addiscere, non est peccatum grave. Nec peccatum grave reputatur, non cognos­ ces «iiufaiionemanij-tieam (Cf x Alph. II n. 3 ? . Aertnys-Damen, I. n. 308 ; Merkelbach, 1 n 7i'O ; Bollethno dei Clero Romano. 1932, pag. 9) ; debet tamen sub reniait, saltem quoad >ut4(l ) *t.d V. p Γ·7 :29. 252 271) Hilling (die Reform, de- Papst. Piu- X, I. p. 18'»). Cap. 11. — De necessitate fidei. 275 juramentum. 4° S. Officio denuntiandi sunt non solum ii, qui juramentum vio­ laverint, sed et qui huic subscribere renuerint. 430. — II. Praeceptum profitendi fidem, quatenus est negativum, prohibet : fidem veram negare, falsam profiteri, vel simulare. Pro­ hibet haec tria, etiamsi externe tantum fierent (11, 12), scilicet : Fidem veram negare. Dicit enim Apostolus (2. Τύη., 2, 12): Si negaverimus, ei ille negabit nos. Unde Ecclesia semper gravis­ simis poenis eos multavit, qui in persecutionibus fidem negaverant. Exterior enim fidei negatio est mendacium proximo nocivum et Dei veritati summopere injuriosum. Falsam profiteri. Hoc enim est manifeste verae fidei abrenun­ tiare. Hinc, graviter contra fidem peccat qui, etiam a privato de sua religione interrogatus, respondet se esse Tuream, vel Judaeum, aut Gentilem ; hoc enim perinde est ac se Christianum negare. Non vero mortale nec contra fidem esset, si quis negaret se esse sacerdotem, religiosum, vel missae sacrificio fuisse praesentem (Piscetta, II, p. 22). Falsam simulare: minime enim interest utrum quis verbo an facto mentiatur, et vero hac in re mendacio aequivalet restrictio pure mentalis. Hinc Benedicius XIV, anno 1742, declaravit, non licere Sinensibur Chris­ tianis externa adorationis signa exhibere idolo, quamvis intentio dirigeretur ad crucem sub veste latentem. Vide Scavini, 1. 2, n. 820, 4° ; Zitelli, App. Jur. eccl., 1. II, App. 431. — Quaesita. 1. An licet fidem occultare, seu dissimulare ? Varios casus discernere oportet1, nimirum : 1° Quando urget praeceptum illam exterius confitendi, non licet, ut diximus supra (n. 428, 1). Hinc merito, utpote nimis generalis, ab Innocentio XI damnata est 18ft pro­ positio : « Si a potestate publica quis interrogetur, fidem ingenue confiteri ut Deo et fidei gloriosum consulo ; tacere, ut peccaminosum per se non damno. » Cfr. Viva, P. II, in h. prop. 2° Quando praeceptum non urget, licet, justa de causa, occultare fidem, seu veritatem tegere verbis, aliisve signis ambiguis et indiffe­ rentibus ; id est : curn non adest obligatio non dissimulandi fidem, stante justa causa et remoto scandalo, licebit uti vel aequivocatione vel restrictione late mentali ad occultandam fidem. Quare : a) De fide extra juris ordinem interrogatus, potest tacere, vel respon­ dere obscure. ■« Generation enim verum non est, quod interrogatus (etiam auc­ toritate publica) teneatur positive fidem profiteri, nisi quando id necessarium est, ne praesentibus videatur fidem negasse » (11,13,2). .Multo magis poterit 1 Conferri potest casus moralis : « ndei dissimulatio Romano (an. 1932, pag. 57 sqq.). solutio in · Bollettlno del Clero 276 P. IL S. I. — Tr. 1. De Fide. quis responsum negare iis, qui curiositate ducti interrogant ; nisi rogatus de fide in odium religionis, praesentibus videretur negare religionem veram. b) < Cum non rogaris de fide, saepe melius est, ad Dei honorem et utilitatem proximi, fidem, quam fateri : ut si latens inter haereticos plus boni facis ; vel si ex confessione plus mali sequeretur, v. gr. exacerbatio tyranni, periculum defectionis, si torquereris. » c) Redimere pecunia, ne de tua fide fiat inquisitio, licitum est, et saepe magna virtus discretionis est, vitam ad Dei gloriam servare, ac fidem legere modis licitis. » d) Licitus item modus est, cum catholicus transit per loca haeretica, et periculum grave ei imminet (vitae, v. gr., vel bonorum), ad dissimulandam fidem, vesci, carnibus die prohibito, quia praeceptum Ecclesiae non obligat sub tali periculo ■ (II, 14, 15).— Qui tempore persecutionis jugit, non censetur fidem suam occultare. Cfr. Matth., 10, 23 Tenentur tamen pastores animarum suas oves non dimittere (II. 14) 432. — II. .4« licet uti signis aut vestibus infidelium ? Dis­ tinctione opus erit juxta varia adjuncta. Itaque : 1° Si vestes aut signa sint illi regioni propria, et si tota regio sit infidelis, licet ; haec enim, per se, non referuntur ad religionem. 2° Si sint vestes vel signa religiosa, distinguendum : vel sunt com­ munia, tunc illis uti licet, dummodo gravis subsit causa ; vel sunt caeremonialia et religionis professionem indicant, tunc non licet nisi ex gravissima causa. 3° Si vero vestes aut signa haec ex natura sua, vel ex usu, sint unice protestatwa falsae religionis (ut essent apparatus et vestes quorum usus est in sacrificiis, aut quaedam signa sectae massonicae), nullo modo licet ; nisi necessitas abesse faciat omnem significationem religiosam, v. gr. in incendio. Cfr. S. C. de Prop. Fide, n. 988, quoad usum vestium a sacerdotibus thibetanis adhibitarum. 433. — III. An catholici, in consuetudine vitae communis et publicae, positive fidem profiteri tenentur ? Affirmative ; quia etiam in ordine rerum terrenarum opor­ tet omnia ad summum bonum tanquam ad finem ultimum dirigere. Praeterea, omnes actiones humanae, saltem in concreto, cum jure naturali et divino congruunt aut discrepant, proindeque judi­ cio et jurisdictioni Ecclesiae subsunt. Sufficit tamen, si per actum exercitum in vita civili catholici fidem profiteantur, et exerceant actus externos, quando exerceri debent. (Alausbach, Kath. Mor., p. 365). Inde haec quoque sequuntur : Catholici, singuli vel consociati, agnoscere debent jura auctoritatis Ecclesiae in controversiis et causis socialibus, v. gr. de spatio operae, de modo salarii, de voluntaria cessatione laboris, etc. Societates deinde quae primario et prin­ cipaliter bonum temporale unius alteriusve ordinis vitae civilis prosequuntur (siculi sunt associationes ad litteras et artes colendas, ad sortem temporalem Cap. III. — De peccalis contra fidem. 277 opificum promovendam, ad partes politicas sustinendas), ob quaestiones mixtas quae non possunt non occurrere pro catholicis, de se confessionales esse debent. Tolerantur tamen hujusmodi societates interconfessionales, ubi justa causa suadet, uti esset magnum vitandum incommodum, dummodo adhibeantur cautiones idonae ad declinanda pericula pro fide et religione, quibus neces­ sario in talibus coetibus viri catholici exponuntur. Modus tandem quo socie­ tates confessionales catholicae et non catholicae communi bono adiaborare possunt, hic praeferendus est : distinctione remanente et cautione adhibita speciali, potius exteriori inter se jungantur foedere1. Peculiari autem quadam ratione Pius PP. XI celebrem illam promovit ac promovere curavit operam, quae vocatur : .Imo catholica2. Porro haec opera simul forma aliqua est activitatis laicorum pro sublevandis necessitatibus hominum spiritualibus 3 et cooperatio eorumdem ad propagandam fidem inter concives, ita ut ipsius Pontificis verbis valeat definiri 4 : Collaboratio ac participatio laicatus in opere apostolatus hierarch ici. Itaque Actio catholica est apostolatus qui : 1° exercetur a laicis ; 2° adjuvat apostolatum hierarchiae eccle­ siasticae huicque subordinatus exsistit ; 3° propriam sibi organ izationem habet ; i° pro regni Christi triumpho in terris laborat. Pius quidem PP. X jam anno 1905 in Encycl. « II fermo proposito» (II jun.) hunc finem Actionis cath. indicaverat, quem confirmavit Pius PP. XI, juxta formulam : Par Christi in regno Christi 5. CAPUT III De peccatis fidei oppositis, • S. Thomas, 2, 2, q. 10-12 ; S. Alphonsus, II, 17 ; ed. G. I, p. 309 ; Luyo, disp. XVIII seqq. ; Aertnys-Damen, I, n. 316 ; Lehmhuhl, I, 410 ; Tanqucrey, II, n. 655 ; G ury- Ferreres I, n. 205 seqq. ; GGpferl, I. § 47 ; Janvier, Exposition de la .Morale cath., 1912, Confér. 2-5 ; Vermeerach, II, n. 28 sqq. ; Génicot-Salsmans, I, n. 202 ; Merhelbadi, I, n. 733 sqq. 434. — Virtuti fidei opponitur, per excessum, temeraria credulitas Aia, ex cordis levitate, creduntur res tanquam ad fidem et religio­ nem christianam spectantes, quin tales sint ; uti, v. gr., si quis levi­ ter crederet et aliis traderet privatas revelationes valde suspectas et dubias. Hinc monet S. Joannes (1. Ep.,\, I) : Carissimi, nolite omni spiritui crede re, sed probate spiritus si ex Deo sint. Secluso autem periculo amittendi veram fidem, praefata credulitas erit pec­ catum veniale, aut nullum. Per defectum, virtuti fidei opponuntur : 1° Peccata omissionis, nempe negligentia addiscendi veritates fidei scitu necessarias ; et 1 Cfr. Ep. Leonis XIII, Mali 1892 ; Litt. Graves dc communi (A. S. S., 33, p. 385) ; Ep. Pii A' ad Sillonnistas 22 Nov. 1909 et 25 Aug. 1910 ; Ep. Enc. Singulari quadam cantate, 24 Sept. 1912. Cfr. etiam Mausbach, die Kath. Moral., P. 2, c. 9 et 10 ; Ami du Clergé, 1913, Les cath. et les œuvres non confessionnelles ; Janvier, Retraite pascale, 1912, 4· Instr ; l/Assistente eccles. 1932, p. 357 sqq.. 365 sqq. etc. — Encycl. l bi arcano, 23 dec. 1922 (A.A.S. XIV, 1922 p. 673 sqq.) ; Lin. Apost. ad Card. Bertram, episc. Wratlslav. 13 nov·. 1928 (A.A.S. XX 1928, p. 384 sqq.) ; Encyclica Aon abbiamo bisôgno 29 jun. 1931 fA.A.S. X XIII, 1931, p. 285 sqq.).—1 Quare a nonnullis enumeratur inter opera caritatis (Aertnys· Damen, I, n. 359). — * L’Assistente eccl. 1932, p. 321. — * IA Assistente ecd. 1932, p. 324· 278 P. II. S. I. — Tr. I. De Fide. omissio actuum quos praescribit praeceptum fidei affirmativum (cfr. u. 428). His tamen peccatis non amittitur habitus fidei infusus. 2° Peccata commissionis, nempe negatio fidei, sive externa, sive interna, quam vetat praeceptum negativum (cfr. n. 430). Cum autem fidei negatio fiat speciatim etiam per infidelitatem, haere· sini et apostasiam, et cum horum peccatorum pericula quoque devi­ tanda praecipiantur, agemus hoc loco : a) de infidelitate ; b) de haeresi et apostasia a fide ; c) de vitandis amittendae fidei periculis. De Schismate sermo non est in tractatu de fide, quia schisma est pertinax subtractio ab obedientia S. Pontifici debita, et a communicatione cum mem­ bris Ecclesiae subjectis. Unde, secundum D. Thomam, potius opponitur unitati ecclesiasticae caritatis (2. 2, q. 39, a, 1, ad 3). Attamen fere semper schismatici sunt quoque haeretici. Articulus I. De infidelitate. 435. — Definitio. Infidelitas proprie dicta est carentia fidei in homine non baptizato. Infideles enim dicuntur, qui nondum habi­ tum fidei infusum susceperunt. Divisio. Triplex distinguitur infidelitas : negativa, eorum qui nihil de fide audierunt ; privativa, eorum qui ex vincibili ignoran­ tia veritates fidei nesciunt ; positiva seu contraria, eorum qui fidei sufficienter propositae repugnant, aut eam contemnunt (Instr., IV, 4). 431). — Principia. I. Infidelitas negativa non est peccatum. Halio, quia non est voluntaria ; ideoque haec 68Λ Bail propositio merito damnata est : « Infidelitas pure negativa in his, quibus Christus non est praedicatus, peccatum est. » Cfr. n. 425. II. Infidelitas privativa est peccatum grave. Procedit enim ex ignorantia, quae est vincibilis, ideoque graviter culpabilis. III. Infidelitas positiva est peccatum gravissimum ; quia conti­ net gravem injuriam et divinae auctoritatis contemptum. Unde, qui non crediderit, condemnabitur (Mare., 16,16). Quaesitum. Λη possunt infideles compelli ad suscipiendam fidem? Directe quidem compelli non possunt, tum quia Ecclesia nullam habet potestatem in non baptizatos, tum quia fidei susceptio, ut vera sit, debet esse voluntaria. Confirmatur jure canonico, can. 1351, et praxi ipsius Ecclesiae, quae nunquam coactione usa est, sed suasione (1. V Deer., tit. 6 et c. 3). 4 Diximus directe : « bene enim potest Ecclesia et quicumque princeps supre­ mus compellere judaeos et paganos subditos, ad audiendam fidem nostram » Cap. Ill. — De peccatis contra fidem. 279 (11, 19). Potest quoque princeps vetare idololatriam, cum haec legi naturali repugnet ; et sic, Ecclesia plaudente, Constantinus et Theodosius talem impie­ tatem proscripserunt. Item poterit prohibere (etiam armis) ne fides impedia­ tur ; « et idcirco, inquit D. Thomas (2. 2, q. 10, a. 8), Christifidelcs frequenter contra infideles jure bella moverunt. » Articulus II. De haeresi et apostasia a fide. Tria hic consideranda veniunt : peccata haeresis et apostasiae, sanctio ecclesiastica in haec peccata, reconciliatio haereticorum. § 1. De peccatis haeresis et apostasiae. 437. — Notiones. I. Haeresis est error seu dubitatio pertinax contra fidem catholicam, in eo qui baptismum et fidem recepit. Can. 1325, § 2. Ad pleniorem hujus intelligentiam declarare juvat : 1° Ad haeresim, quae canonicis plectitur poenis, requiritur: a) ex parte personae, retenta professio christianae religionis, et baptismus valide suscep­ tus (catechumenus enim nondum potest ab Ecclesia puniri) ; b) ex parte intellectus, error vel dubitatio formata, i. e. assensus, seu judicium formatum . c) ex parte voluntatis, pertinacia, qua quis Ecclesiae infallibiliter docenti scienter et volenter judicium suum submittere non vult (quod est characteristicum hujus peccati) ; non tamen requiritur ut quis mordicus et cum tem­ poris mora tali errori adhaereat ; d) ex parte materiae, error contra fidem divinam et catholicam, i. e. contra aliquod fidei punctum, ab Ecclesia explicite definitum vel propositum ut credendum tanquam divinitus revelatum ; c) ex parte actus, ut error sil externatus, sive facto, sive verbo indicante hae­ resim internam (VII, 300 seqq.). 2° ('oram Deo haereticus est quicumque aliquam veritatem,quam revelatam esse cognoscit, etiam voluntarie dubitando rejicit. 3° Ad dubia, contra fidem revelatam quod spectat, sequentia adhuc notanda sunt : Est stricte haereticus, qui positive dubitat de aliquo dogmate, i. e. qui deliberate, pertinaciter judicat illud esse incertum propter rationes oppositas. Quo in casu stricte valet illud juris antiqui : « Dubius in fide, infidelis est » (c. 1, de Haeret.). Item stricte haereticus est, qui deliberate et cum pertinacia negative dubitat de veritate aliqua revelata, i. e. circa illam suum judicium suspendit, quia putat judicium Ecclesiae non esse sufficiens credendi funda­ mentum. Quodsi tamen, in hac suspensione judicii, desit pertinacia, non aderit crimen haeresis, licet committatur peccatum contra fidem. — Non autem peccat contra fidem (vel ad summum venialiter tantum, ob tepidam voluntatis resistentiam), qui nec deliberate nec pertinaciter, sed e.r tentationc ita suspensus haeret, ut nec dissentiat nec assentia! (II, 19 ; ATI, 302). Cfr. n. 338, q. ». II. Apostasia est totalis discessio a fide Christiana per baptismum suscepta. Can. 1325, §2. Apostasia tamen non impor­ tat determinatam speciem infidelitatis, sed quamdam circumstan­ tiam aggravantem. S. Thomas, 2. 2, q. 12, a. 1, ad 3. Ad crimen apostasiae non requiritur falsae alicujus religionis professio. Quare, nomine apostatarum veniunt etiam massones (saltem plerique), nihiMaiic. Inst. Moral. Alph. T. I. 20 2S0 P. ILS. L —Tr. I. De Fide. listae, anarchistae, non pauci socialistae proprie dicti, liberi co "itatores, rationalistar. deistae, pantheistae, spiritistae, et generatim illi omnes qui post sus­ ceptum baptismum a Christiana fide penitus recesserunt, quamvis ad judaismum, vel ad aliam infidelitatem, non transierint ». 438. — Divisio. Distinguitur haeresis multipliciter : 1° Ratione peccati, est formalis, si quis errori cum pertinacia, i. e. sciens, volens, adhaeret ; vel materialis, si est error in intellectu, sine pertinacia in voluntate. 2° Ratione actus, est interna, si in mente latet ; vel mere externa, si quis ore (v. gr. blasphemiam haereticalem proferendo), vel facto (v. gr. coram idolo se prosternendo) negat fidem, quam corde reti­ net : vel externata seu manifestata, si est in mente et exterius pro­ ducitur. 3° Ratione manifestationis, est occulta, si nemini vel paucis tan­ tum innotescit ; et publica, si plurimis nota est, nec potest celari Cfr. n. 1190. 139. — Principia. I. Haeresis formalis, et apostasia a fide, sunt peccata gravissima. Ratio est : 1° quia auctoritatem Dei revelantis contemnunt ; ideoque Deum ipsum aggrediuntur ; 2° quia directe aliorum peccatorum remissionem impediunt, cum fides sit « fun­ damentum et radix omnis justificationis, sine qua impossibile est placere Deo, et ad filiorum ejus consortium pervenire. » Trid., Sess. VI, c. 8, et Vatic., Sess. III, c. 3. II. Haeresis materialis per se culpa vacat. Procedit enim ex ignorantia. — Excipe tamen, si procedat ex ignorantia culpabili ; quia tunc eodem gradu culpabilis erit, ac ipsa ignorantia ; etsi non­ dum pertingat ad haeresim formalem (S. Alph., de Prohib. lib., c. l,n. 1-6; VII, 301). 440. — Signa haeresis, sive materialis, sive formalis, sunt sequen­ tia i 1° Censetur materialiter tantum haereticus, ideoque, ex fide in baptismo su­ scepta, ad Ecclesiam Dei perlinens: a) Qui paratus est se submittere judicio Ecclesiae, quando errorem agnoverit, etsi interim sententiam suam mordicus tueatur, b) Qui de fide catholica nihil cognovit, et de sua nunquam dubitavit. r) Qui dubitans studuit agnoscere veritatem, quantum potuit. Qui autem culpabiliter conversionem suam ad fidem procrastinat, non ideo haereticus est ; peccat tamen contra praeceptum affirmativum fidei, si eam multo tempore dif­ ferat. 2° Haereticus formalis censendus est : a) Qui dubitat, atque ex pertinacia aut ex Ecclesiae contemptu ulterius inquirere detrectat, b) Qui intellectum • VIde V' Jauflev, de flde, n. i ·> t / mupurev, II p 387, not. 2 ; Slimmen aus Mariat.eich vol. Vi, dl·* Quellen des Unglaubens , vol. 48, Athelsmus und seine Folgen ; Prümmer, l, n. 511. — De apostasia a rehjione et ab ordine sermo erit in Parte IV. Cap. 111. — De peccatis contra fidem. 281 a veritate sufticienter proposita de industria avertit, ut suae sectae vel opinioni adhaereat, c) Qui, agnita veritate, Ecclesiae contradicere perseverat, ut ex odio Papae vel Ecclesiae facere solent haeresiarchae. Hi sunt tres praecipui pertinaciae gradus, quorum primus fundatur in veritate studiose neglecta ; secundus in veritate sufficienter proposita, sed contempta ; tertius in agnita veritate malitiose oppugnata (Voit, 1, 378-379). 441. Quaesitum. Quid de iis sentiendum, qui opinionibus adhae­ rent quae non solum a SS. Congregationibus, sed ab Ecclesia, dogma­ tica quidem censura, at leviori quam haeresis, notantur ? Liceat quaedam praemittere. Dogmatica censura,a supremo universalique Ecclesiae magisterio profecta, damnat aliquam thesim ut haereticam, vel erroneam, vel haeresi aut errori proximam, vel temerariam. Disciplinaris, quae regiminis potius quam magis­ terii praerogativae respondet, non est condemnatoria doctrinae,ut dogmatica, sed ejusdem prohibitoria. Haec etiam oeconomica seu prudentialis vocatur, quando doctrinae alicujus enuntiatio prohibetur, non ob causam intrinsecam, sed ob causas rationesve prudentiae, scilicet ut dissidia tollantur, paci consula­ tur, a scandalo caveatur ( Konings, n. 268, q. 3). Hisce positis, respondemus quaesito : Perse, non sunt haeresis rei, at certo mortaliter peccant. Dicimus per se: nam ejusmodi opinionibus tanquam veris et licitis adhae­ rentes virtualiter Ecclesiae infallibilitatem negant : cujus nega­ tionis si sibi conscii sint et formaliter tunc id intendant, haeresis rei sunt (I, 106). Ex hisce dijudicandi sunt liberalismi sectatores qui varios errores circa libertatem ab Ecclesia in Syllabo damnatos amplectuntur (cfr. n. 446). Satis non est, dicit can. 1324, haereticam pravitatem devitare, sed opor­ tet illos quoque errores diligenter fugere, qui ad illam plus minusve accedunt ; quarp omnes debent etiam Constitutiones et Decreta servare, quibus pravae hujusmodi opiniones a S. Sede proscriptae et prohibitae sunt. » in Canone 2317 additur : « Pertinaciter docentes vel defendentes sive publice sive privatim doc­ trinam. quae ab Aposlolica Sede vel a Concilio Generali damnata quidem fuit, sed non uti formaliter haeretica, arceantur a ministerio praedicandi verbum Dei audiendive sacramentales confessiones et a quolibet docendi munere. « Olim praedicti ipso facto plectebantur excommunicatione (cfr. Motu proprio Pii X, 18 Nov. 1907 et 1 Sepi. 1910). Canon 2318, § 1, demum statuit : In excom­ municationem Sedi Ap. speciali modo reservatam ipso facto incurrunt, qui libros per kpostolicas Litteras nominatim prohibitos defendunt, scienter et sine licentia legunt aut retinent (vide n. 1317). § 2. De sanctione in haeresim et apostasiam. 442. — Principia. 1. Poenis spiritualibus diversi generis plec­ tuntur haeretici, apostatae et de haeresi suspecti L Optimo jure id *'Ad nonnam juris recentis suspecti de haeresi sunt : Qui quoquo modo haeresis propa­ gationem sponte et scienter juvant, aut in sacris cum haereticis active communicant (can. 23!6) ; qui matrimonio uniuntur cum pacto explicito vel implicito ut aliqua proles edu­ cetur extra Ecclesiam catholicam ; qui scienter liberos suos acatholicls ministris bapti- 282 P. II. S. I. — Tr. I. De Fide. facit Ecclesia, eo quod peccatum infidelitatis, ratione nocumenti quod fidelibus infert, gravissimum est peccatum: unde, in hoc sensu, S. Albertus Magnus hujusmodi delictum vocat maximum simpli­ citer (in 4, dist. 39, a. 2, ad 4). Diximus : poenis spiritualibus, quia poenae temporales antiqui juris contra haereticos, ut sunt career perpetuus, confiscatio bonorum, etc., non amplius vigent. Poenae spirituales, quibus plectantur haeretici, in genere sunt : a) Excom­ municatio S. Pontifici speciali modo reservata. Can. 231 i, § 2. b) Irregula­ ritas ex delicto. Can. 985, n. 1°. Filii tamen haereticorum non sunt amplius irregulares, sed tantum impediti, quamdiu parentes in suo errore permanent. Cap. 987, n. 1°. Vide n. 19 *0. c) Privatio sepulturae ecclesiasticae, si delictum haeresis sil vere nelorium. d) Inhabilitas ad quaedam officia et jura exercenda: nequeunt esse patrim nec in baptismo (can. 765, n. 2) nec in confirmatione (can. 795, n. 2) ; invalide ad novitiatum admittuntur (can. 542, 1°) ; eorum jus patronatus exstinguitur (can. 1470, § 1, n. 6), etc. Praeterea, haeret ici, apos­ tatae, nisi monili resipuerint, priventur beneficio, dignitate, pensione, officio above munere, declarentur infames, et clerici, iterata monitione, deponantur. Can. 2314, § 1, n. 2. Qui sectae acatholicae nomen dederint vel publice adhaeserint, ipso jacto infa­ mes sunt (can. 2314, §3), unde ipso facto irregulares, et inhabiles ad obtinenda beneficia, officia, pensiones, ad actus legitimos ecclesiasticos perficiendos, ad exercitium juris aut muneris ecclesiastici ; tandem arceri debent a ministerio in sacris functionibus exercendo. Imo clerici, monitione incassum praemissa, degradentur. Can, 2294 et 2314, § 3. Suspectus de haeresi, qui monitus causam suspicionis non removeat , actibus legitimis prohibeatur, et clericus, repetita inutiliter monitione, suspendatur a divinis. Quodsi intra sex menses a contracta poena completos suspectus de haeresi sese non emendaverit, habeatur tanquam haereticus, haereticorum poe­ nis obnoxius. Can. 23’15. 443. — II. Datur obligatio denuntiandi haereticos, apostatas, et de haeresi suspectos. Ipsa lex naturalis id proclamat, quoties agitur de damno gravi animarum vitando, cui Superior remedium afferre possit. Sed et lex positiva, aliquatenus innovans severa antiqua praescripta S. Officii, sequentia statuit : « Obligatio denuntiationis (delictorum) urget quotiescumque ad id quis adigitur sive lege vel peculiari praecepto, sive ex ipsa naturali lege ob fidei vel religionis periculum, vel aliud imminens malum » (can. 1935, §2). Jamvero : a) Obligatio ex lege naturali urgere poterii etiam in locis, ubi haeretici pas­ sim catholicis permixti sunt, v. gr. si agatur de periculo insolito quod fidei immineat. — Urget adhuc cum periculo gravis damni et etiamsi denuntiandus sit consanguineus, frater, uxor, filius vel pater ; si nempe isti sint haeretici ttndos otTerre praesumunt ; parentes (vel parentum locum tenentes) qui liberos in reli­ gione acatholica educandos vel instituendos scienter tradunt (can. 2309, § 2) ; qui spe­ cie n consecrata * abjecerint vel ad malum Unem abduxerint aut retinuerint (can. 2320) ; qui a legibus, decretis, mandatis Rom. Pontificis pro tempore exsistentis, appellant ad univmale Concilium (can. 2332) ; qui, obdurato animo, per annum insorduerint in excom­ municatione (can. 23i0, § 1) ; qui per simoniam ad Ordines scienter promoverint aut promoti fuennt, vel alia sacramenta ministraverint aut receperint (can. 2371). Cap. III. — De peccatis contra fidem. 283 formales, aliisque causa specialis ruinae. — Suspectos tantum de haeresi gene­ rat im non tenentur denuntiare consanguinei, aut alii grave inde damnum timentes : quia cum in suspectis dubia tantum sit haeresis, nonnisi dubium malum inde timeri potest et periculum damni communis censetur remotum (IV, 249, 250). b) Ad legem positivam quod attinet, norunt omnes S. Inquisitioni olim fuisse denuntiandos haereticos omnes, haeresis fautores, necnon omnes de haeresi suspectos, et quidem sub poena excommunicationis ferendae sententiae, si quis per mensem denuntiare neglexerit. Haec autem praescripta in Codice modo tantum generaliori confirmantur, licet multis in locis non amplius vigeant, ob libertatem cultus omnibus assertam. — Praescripta can. 1935, § 2, supra citati, tum praecipue observanda erunt, cum clericus a fide defecerit, vel in suspicionem de haeresi adductus fuerit. A legis tamen positivae observantia excusantur omnes, quos supra (sub a) memoravimus. § 3. De haereticorum absolutione. 444. — I. Quivis confessorius potest absolvere, tum reos haeresis mere internae, tum etiam haereticos qui nullam incurrerunt censu­ ram. Ratio primi est, quia censura punitur tantummodo delictum externum (ex can. 2242). Ratio secundi patet. Potest etiam eos absolvere, qui jam in foro exteriori absoluti sunt, ut mox dicemus (sub III). II. Soliis Romanus Pontifex absolvere potest (per se vel per dele­ gatum) haereticos notorios aut occultos, qui censuram incurrerunt. Ratio : haec censura est speciali modo sedi Apostolicae reservata (can. 2314, § 2) ; excipe casum de quo stati m sub III. III. Ordinariis jus est, sua auctoritate ordinaria l, absolvere in foro exteriori haereticos, apostatas vel schismaticos censura inno­ datos, quorum delictum ad forum externum Ordinarii loci quovis modo deductum fuerit, etiam per voluntariam confessionem. Ita vero absolutus potest deinde a peccato absolvi a quolibet confessorio in foro conscientiae. Abjurat io vero habetur juridice peracta, cum fit coram ipso Ordinario loci vel ejus delegato et saltem duobus testibus 2. Protestantes igitur vel alii haeretici notorii, qui volunt suam haeresim eju­ rare, possunt ab Ordinario absolvi ; eo quod eorum haeresis in omni casu ad forum externum est deducenda. Secus dicendum de catholico, qui privat ini in haeresim incidisset, vel in aliqua secta ita occulte vixisset ut ejus haeresis paucis solum innotuisset. Is enim foret in casu haeresis occultae, neque ab Episcopo absolvi posset, quamdiu ejus delictum ad forum judiciale non fuisset deductum. Unde si suam haeresim in foro externo manifestare detrectet, ipsi, ad absolutionem obtinendam induito S. Sedis opus erit. De modo reconciliandi haereticos suo dicemus loco, nempe n. 1833 seq. * Vicarius tamen generalis nequit sine mandato speciali hujusmodi haereticos al>solvere, ut notat can. citatus. — * Canon 2314, § 2. Confer etiam Bullam : Cum stcul Clementis VII, 15 Janv. 1530 (§2) ; S. OifiC. 28 Mart. 1900 ; S. Alph. VII, 83 ; II. Ap. XX, de privil. n. 39. 284 P. U.S. L —Tr. 1. De Fide. Articulus 111. De periculis fidei. Tria sunt potissimum quae fidei periculum afferunt, nimirum : 1° Ubertas cultuum a principe concessa ; 2° communicatio cum haereticis vel infidelibus ; 3° lectio pravorum librorum. In hisce periculis voluntarie incurrendis datur imprudentiae culpa, quae tamen non est semper mortalis, neque fidei opposita ; ideoque non necessario fidei habitum expellit ( Tanquerey, I, 655-659). Si imprudentia est contra fidem, ex eo quod quis proxime se exponit periculo, aderit grave peccatum infidelitatis, ut ex sequentibus magis adhuc patebit. § 1. De libertate cultuum. Libertatem seu aequalitatem cultuum permultum insidiari, catholicae fidei luce clarius est. Per eam enim invehitur in regna catholica « horrendum illud, ac vel ipsi naturali rationis lumini maxime repugnans, de cujuslibct religionis indifferentia systema, quod, omni veritatis et erroris sublato discrimine, homines in cujusvis religionis cultu, aeternam salutem assequi posse » audacter asserit, atque ita populos in incredulitatis barathrum paulatim ducere intendit (Pius IX, Enc. 9 Nov. 1846), Inde haec ultro sequuntur : 445. — Principia. I. Libertas cultuum, tanquam doctrina spec­ tata, est falsum liberalism! principium, quod legislator catholicus, omnibus quibus potest modis, impedire debet. Ratio : qui minoribus vitiis favere nequit, quanto magis iis, quae reipublicae fundamenta evellunt, resistere debet. (S.Alph., de Prohib. lib., c. 1, n. 4 ; opusc. Fedcltàdci vassalli). Liberalismusest systema politico-religiosum, quod profitetur independentiam Status ab Ecclesia ita completam, ut Status se regat, nullo respectu ad Religio­ nem, quasi haec non exsistat el omnes religiones sint revera in se aequales. Hanc porro cultuum libertatem atque aequalitatem SS. Pontifices semper reprobaverunt : ■ Quid insanius excogitari potest ? », exclamat Pius VI in Ep. ad Card. La Rochefoucauld (die 10 Martii 1791). Hoc systema damnarunt suprema sua auctoritate : Gregorius XVI, in Enc. Mirari vos ; Pius 1X, in Enc. Quanta cura (8 Dec. 1864) et in Syllabo (prop. 77a, 78a et 79a) ; Leo XIII, in Enc. Libertas (20 Junii 1888). Idem Pontifex de hac doctrina in Enc. Immortale Dei sic loculus est : < Ab alheismo, si nomine aliquid differt, re nihil differt. » 11. Cultuum libertas interdum tolerari potest, ubi princeps eam absque graviori verae religionis ac reipublicae detri­ mento non valet impedire. Ita docet Angelicus (2. 2, q. 10, a. 11) : Humanum regimen derivatur a divino regimine, et ipsum debet imi­ tari. Deus autem, quamvis sit omnipotens et summe bonus, permit­ tit tamen aliqua mala fieri in universo quae prohibere posset, ne eis sublatis, majora bona tollerentur, vel etiam pejora mala sequeren­ tur. Plane consonat 5. Alphonsus (II, 18). Cap. III. — De periculis fidei. 285 III. Libertas cultuum, de facto exsistens, duplex fidelibus peri­ culum procreat, tum amplectendi errorem theoreticum de aequali valore religionum, tum confundendi politicam tolerantiam cum tolerantia dogmatica. Res patet. Ex duplice hoc periculo semper discerni debet, utrum quis reapse inciderit in peccatum fidei oppo­ situm, an tantum periculum subierit incidendi in illud, atque utrum agatur de liberalisrno doctrinali, an tantum de partibus politicis, (vide Villada, Cas. Conse., I, p. 59). Quapropter : 446. — a) Quoad, liberalismum, tanquam doctrinam, ut statuatur quale pec­ catum contra fidem committat qui hunc liberalismum profitetur, sedulo inspiciendum est (sicci. Génicot), quid intelligat per sententiam cui assensum praebet, quum inter eos, qui non penitus ad atheismum vel rationalismum deflexere et catholici manere volunt, multiplici varietate haec liberalism! vox accipiatur ; deinde videndum, quousque, ratione ignorantiae et bonae fidei, a formali peccato quisque excusetur. Itaque haereticus est, qui plene liberalism! doctrinam amplectitur, plenam scilicet independentiam Status ab Ecclesia, vel (quod pejus est) Ecclesiae subjectionem Status auctoritati. Idem dicendum est de iis liberalibus, qui pertinaciter tenent quasdam doctrinas particulares, quae etiam fidei divinae adversantur,ex. gr., quod vi contractus mere civilis datur inter Christianos verum matrimonium (cfr. Sarda y Salvani, Le libéra­ lisme est un péché). Ab haeresi autem excusantur, sed periculo se exponunt catholici, qui hosce errores tuentur propter ignorantiam plerumque culpabilem, nec tamen animum gerunt eos retinendi, quando eos ab Ecclesia reprobatos noverint. Item, dejectu assensus religiosi, graviter peccant contra prudentiam vel reverentiam Ecclesiae debitam, qui tenent solummodo errorem aliquem sécundarium, sed minime fidei divinae contrarium, v. gr. prop. 76“"‘ Syllabi de profectu pro Ecclesia subsecuturo ex abrogatione civilis imperii. Sed hic facile admitti potest aliqua bona fides. b) Quoad liberalismum, ut dicit partes politicas, ante omnia examinandum est, utrum, qui talibus part ibus adhaerent, aliunde tamen boni catholici officia implere videantur. Tunc prudenter erit explorandum, num vel ipsi aliquid mali in doctrina seu agendi ratione admittant, vel sine sufficient i ratione cooperentur malis consiliis aliorum: juxta haec dijudicentur. De hujusmodi cooperatione saepe quaestio occurrit, quando agitur de scholis, de comitiis et de aliis ope­ ribus socialibus L § 2. De communicatione cum haereticis et infidelibus. Communicatio alia est religiosa, seu in sacris; alia civilis, seu politica. Prior prohibetur ratione sui, jure divino et ecclesiastico, ob scandalum et cooperationem ad peccatum ; quatenus est nempe simulatio falsae fidei, vel falsae religionis approbatio. Posterior prohibetur praesertim ratione periculi perversionis quod inducit. 1 De liberalisrno confer quae habent Aerlnys, theol. past. P. Ill, a. 5; Berardi, Examen Conf. n. 2455 et casus conscient, a. 189'» ; Godts, les droits en matière d'éducation ; la liberte, ch. π; Alberti, theol. past.(3 ed.) II. p. 59; fïaus, Instil, can. η. 20, p. 8 sqq. — De prams scholis vide n. 711 sqq. 286 Ρ. Π. S. 1. — Tr. I. De Fide. 447. — Principia. 1. Communicatio civilis cum infidelibus, haere­ ticis et apostatis vetatur lege naturali ae divina, si communican­ tibus sit periculosa. Constat ex dictis n. 374, et ex pluribus Scrip­ turae Sacrae locis, v. gr. Ep. ad Titum (3,10) : Haereticum hominem devita, et Rom. (16, 17, 18) : Declinate ab illis. Hujuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri : et per dulces ser­ mones et benedictiones seducunt corda innocentium. Triplex sane e civili communicatione oritur periculum, scilicet : ne religio catho­ lica detrimentum capiat ; ne quis propriae fidei naufragium faciat ; ne alii scandalum sumant (cfr. 5. Alph., de Prohib. libr., c. 1). Jam vero : a) Apostatae, liberi cogitatores et haeretici, magis alliciunt ad suos errores quam infideles ; quia sermo eorum ut cancer serpit (2. Tim., 2, 17), et quia Sata­ nas, quo facilius simplices et incautos decipiat, eorum ope atque opera trans­ figuratur in angelum lucis. Periculum crescit in locis haereticorum vel infide­ lium, ubi non exstat aliqua ecclesia cum sacerdote catholico, cui liberum sit ritus nostros publice exercere. b) Mittere parvulos juvenes aut puellas m scholas haereticorum, vel hominum impiorum, est grande peccatum et malum maximum.ordinarie nunquam repa­ rabile (cfr. n. 711 et 1316). Graviter peccant parentes qui lui ri causa filios adhuc tenellos mittunt, vel abire sinunt, ad loca haereticorum, sine aliqua necessitate et debitis cautionibus .* c) Olim severior prohibitio etiam generalis habebatur civiliter communi­ candi, sine justa causa, < uni haereticis, et abis nominatim denuntia! is. Vetitum erat christianis (cfr. tit, de Judaeis in jure can.) cum judaeis in eadem domo habitare, conviviis interes.se, communi balneo uti, eos medicos adhibere, aut famulari judaeis. Haec vero in desuetudinem paulatim abierunt. Attamen non licet haereticis famulari, cum perversionis periculo. Idem dicendum, si famulus ab impletione praeceptorum Ecclesiae plerumque impediatur ; secus vero, si raro tantum impediatur. — De communione in profanis cum excom­ municatis vitandis prohibita, vide n. 1295 sq. II. Communicatio religiosa cum infidelibus, haereticis et apostatis per se illicita est atque ab Ecclesia prohibita. Constat ex ratione et ex decisionibus Codicis mox adducendis. Jamvero prohibitio est absoluta in iis quae haeresim continent, ut fit in communicatione activa publica el formali (de qua statim dicemus) : est condilionata tantum in iis quae ritu catholico administrantur, v. gr. in matri­ moniis mixtis ; dummodo pericula religionis absint et prohibitio ecclesiastica non urgeat -. Ratio: patet etenim primum idem est a<· revera fidem veram negare, falsam profiteri ac simulare (cfr. n. 'i 10), quod nunquam licet : alterum continet solummodo speciem \ i b Ιη *·πι» -t Ionem Em. Cani. Vicarii ad paroche Romae, 12 Jul. 1878 (A. S. S. vel. 11, p 176) .— · C .infer d* AnnibaP, I, HO ; Gurv-Frrreref, I, n. 209. Cap. III. — De periculis fidei. 287 adhaesionis sectae damnatae, licet pericula afferat, quae tamen omnia quandoque removeri possunt et debent. Facilius autem admitti potest, ut haeretici nobiscum in nostris communi­ cent ; minus enim habet periculi, quam si nos cum illis communicemus, ut palet. Itaque in sequentibus, speciali argumento, tractabimus prima de com­ municatione catholicorum cum acatholicis, et deinde de communicatione acatholicorum cum catholicis. 448. 1. De communicatione catholicorum cum acatholicis. Hujusmodi communicatio, qua videlicet catholici intersunt sacris acatholicoruin, potest esse publica vel privata. Jamvero publica est, si catholici intersunt sacris quae acatholicoruin coetus, prout coetus est, celebrat, v. gr. caeremoniis quae in templo acatholico­ ruin fiunt. Privai a est, si catholici adsunt functioni sacrae, quae fit ab acatholico ceu homine privato, ut si v. gr. cum acatholico orationem dominicam recitent. I traque autem, communicatio, sive publica sive privata, potest esse activa, si nempe in acatholi­ coruin sacris functionibus pars habetur ; vel passiva, si, praeter praesentiam materialem, nihil praestatur aliud. 449. — Principium generale, quoad communicationem in sacris, sequens esto, ex can. 1258 : Haud licitum est fidelibus quovis modo active assistere seu pariem habere in sacris acatholicoruin (§ 1). Tolerari potest praesentia passiva, seu materialis, civilis ollicii vel honoris causa, ob gravein rationem ab Episcopo in casu dubii pro­ bandam, in acatholicoruin funeribus, nuptiis, similibusque sollemniis, dummodo perversionis et scandali periculum absit (§ 2). In specie sint igitur sequentes casus practici : 1° Adire templa haereticorum non prohibetur, si fiat merae curiositatis causa : secus si fiat ob pravum finem vel ex circumstantiis illicitum evadat (S. Off., 14 Jan. 1718). Audire conciones haereticorum generatim non habetur ceu signum professionis doctrinae haereticae. Quodsi tamen adsit scandalum, periculum aut specialis prohibitio, certe abstinendum est (S. Off., 10 Maii 1770). Sic. Paulus V (16 Sepi. 1606) vetuit Anglis, ne legi id praecipienti obtempera­ rent (II, 16, 13°). Sic etiam in Urbe severissimae prohibitiones ab Em. Card. Vicario edictae sunt, 12 Jul 1878 (Cfr. „4. .$’. vol. 11, p. 172); in genere enim non abest periculum 2° Funus deducere usque ad fores templi vel coemeterii, censetur civile obse­ quium. Caeremoniae autem religiosae intéressé, regulariter non licet, quia ordinarie communionis in sacris rationem habet, vel speciem prae se fert. Excipe, si ex circumstantiis loci, temporis, etc., aliud significetur 2 (II, 16). 1 \u liceat audire conciones haereticorum, quae ope novae inventioni per radio divulgantur. In genere negat Thcol. prakt. Quartalschr (1920. p 358 seqq.) ; nisi in casu particulari omne periculum pro llde excludatur et scandalum absit. VI normam re *p. S. Ollicii (in Colluet, n. 727, 1257, 1362 et 1410) prohibitio, hae occasione, cum acatholicis 288 P. II. S, 1. — Tr. I. De Fide. 3° Adstare nuptiarum celebrationi, v. gr. tanquam domicella honoraria, aestimatur pierunique tanquam testificatio obsequii erga sponsos, quin idcirco ritus haeretici probentur. Ceterum, catholicus qui, spretis Ecclesiae legibus, nuptias coram acatholicae religionis ministro contrahit, excommunicationem Ordinario reservatam incurrit, et nemo catholicus potest sua praesentia id probare. Imo parentes et sanguine conjunctiores id positive improbare generatim tenentur. Cfr. n. 1343 et n. 1994 seqq. 4° Potest famulus, exemplo Naaman Syri (4. Reg., 19), herum ad templa haeretica curru vehere, vel hujus filiam aut uxorem ad ea, tutelae causa, comi­ tari, ita tamen, ut haereticos ritus non participet ; item infantes baptizandos deferre et brachio sustinere, dum ab haeretico praecone baptizantur. Haec < nim omnia ad famulatum pertinent, neque ullum cultus consortium attestan­ tur (II, 16, 12°). 5° Qui coenam a ministello recipit ; qui extra mortis periculum petit abso­ lutionem sacramentalem a vitando nec non ab aliis excommunicatis, postquam intercessit sententia dcclaratoria vel condemnatoria; qui a supradiclis excom­ municatis etiam in mortis periculo petit cetera sacramenta, si adsint alii ministri, peccati mortalis reus est (Can. 2261, § 3). Munus palrini in haere­ ticorum baptismate suscipere, districte prohibetur (S. Off., 10 Maii 1770). 6° Qui, ritus religiosi causa, in templis haereticis canunt hymnos, organa pulsant, ministro respondent, plane cultus participes fiunt,ideoque fidem quo­ dammodo produnt (S. C. de Prop. Fid., 1889). Qui templa aedificant, instau­ rant, verrunt, non semper videntur consortium religionis inire ; sed operam quamdam praestant, a qua abstinendum est, praesertim in regione catholica, nisi gravissima urgeat causa ( Kenrick, tr. 13, n. 37). Vide A. S. 5., vol. 11, p. 174. 7° Non licet ludimagtstris pueros docere hymnos protestanticos, vel calechismum haereticum, aut protest anticam Sacrae Scripturae versionem adhi­ bere, licet parentes, aut rectores scholarum, id expetant ( Kenrick, tr. 13, n. 38). Non autem est communicatio in sacris, si sacerdos catholicus ante funera ministelli in propria domo psalmos cantandos exercet, ipsi autem caeremoniae non interest (Ami du Cl., 1913, p. 1033) ; nec quando in absentia ministelli, rogatus assistit funeri acatholici, tanquam persona omnino privata et remoto omni scandalo (theol. prakt. Quartalschr. 1926, p. 126 seqq.). Vide etiam quae supra diximus, 2° nota 2. 8° Non licet adire concentus musicos haereticorum si. loci occasione,concentus induunt cultus rationem vel si horum proventus in haeresis utilitatem cedit, aut si assistendo alias haeresi favetur (Kenrick, tr. 13, n. 39). 9° Cum haereticis orantibus sive publice sive privalim, (sed non formaliter) genua flectere, non videtur esse fidei negatio ; intelligitur enim fieri urbanitatis causa, dummodo illud aliquoties tantum fiat. In his vero mos est omnino improbandus, utpote favens haeresi ac plenus periculi. Idcirco famulis quos domini solent ad id urgere, nullatenus est permittendum. Idem resolve de famulo, qui juberetur domino caecutienti, vel infirmo, biblia protestanlica praelegere. Konings, n. 254, 5°. 10° Stricte prohibetur nomen dare societatibus thcosophicis, earum conven­ tibus intéressé, ipsarumque scripta legere. Item societati Londinensi ad pro­ curandam christianitatis unitatem. S. Off., 4 et 18 Jul. 1919 (.4. /1. S., XI. p. 3ty *i i 317i. Hanc prohibitionem renovarunt S. Oflicium, 8 Jul. 1927 muitniinlcAjQdl Iu -.icri#, juxta d. hjnal B* hin (Ro)lettino del Clero Rom. 1932, p. 74) i . quod catholici intere—t-nte» inlorticia n<>n deferant, pro defuncto suflragia una > r ><.chnltci- non persolvant et Clerici, -i intere—e debent, absque vestibus sacris assis­ tant. Cap. 111. — Dp periculis fidei. 289 XIX, p. 278) et Pius PP. XI in Encyc. Mortalium animos, 6 Jan. 1928 XX, p. 5 sqq.). 11° X. Congr. de Propag. Fide anno 1674 interrogata: An catholici missionarii, a schismaticis rogati, in horum ecclesiis praedicare possint, respondit : « Vel invitantur ad effectum, ut ibi praedicetur veritas catholica indefinite, et etiam contra errores eorumdem schismaticorum, et affirmative; vel tantum ut sermo fiat de virtutibus et vitiis, quae communiter, tam a catholicis quam a schismaticis, exerceri ac vitari debent, et negative » (Scavini, II, n. 911, 14°). 12° Congr. S. Officii interrogata : «An liceat monialibus curam infirmorum gerentibus in hospitio advocare ministrum haereticum, qui religionis causa pete­ retur ab infirmo haeretico ; item, an id liceret catholico, in cujus domo aegro­ taret haereticus ? » respondit die 15 Mart. 1848 : Juxta exposita non licet ; pas­ sive se habeant. Quod responsum iterum datum fuit 5 Eebr. 1872 et 14 Dec. 1898 (ap. Nouv. Rev. Theol., 31, p. 402). Secus tamen, si, petente infirmo, imminerent ex denegalione mala majora, v. gr. desperatio, clamitationes in Ecclesiam, blasphemiae, scandala *. Alios quoque casus resolvemus, ad hanc rem pertinentes, quando agemus de « cooperatione » (n. 523). 450. — II. De communicatione acatholicorum cum catho­ licis. Assistentia acatholicorum eorumque praesentia in sacris nostris caeremoniis variisque liturgicis ritibus duplici modo fieri potest : vel mere passive (mere materialiter) ; vel active seu positive, quando scilicet acatholici quid in nostris sollemniis positive operantur ac praestant. Inde duplex quoque consideratio : 1° Permittitur communicatio mere passiva, seu solius assistentiae. Vide canonem 2259, in quo statuitur nullum excommunicatum, etiam vitandum, carere jure assistendi praedicationi verbi Dei ; excommunicatum toleratum officiis divinis assistere posse. Hanc autem resolutionem cum quadam aequitate applicare possumus ad praesentem materiam. Concordant anciores (cfr. Merkelbach, I, n. 57:'.). 2° Prohibetur autem eorum communicatio activa : quia, prae­ ter alia, de facili evadit signum unitatis variarum religionum, quod nefas est. Hinc non licet ministrare sacramenta haereticis aut schis­ maticis, etiam bona fide errantibus eaque petentibus, nisi prius, erroribus rejectis, Ecclesiae reconciliati fuerint (can. 731, § 2). 1 Passive se habebd monialis, si precibus non obtemperat; ad eaque non attendit. lino, etiam passive se habebit, si non directe quidem ministellum advocat, sed acatholico bene­ volo preces infirmi patefacit, ut ipse, pro sua voluntate, eas exsequatur. Tandem ex causa utique gravissima, v. g. ad declinanda mala majora, poterit etiam indicare minlstello, esse aliquem ipsius sectae aegrotum, qui cupiat illius alloquium et visitationem, l’une enim non erit aliud, nisi nuntium dare allcujus facti, et habebitur cooperatio tantum materialis ad falsi cultus exercitium, cujus occasio utique praebetur (vide Bollettino dei Clero Rom. 193 2, p. 75), Non negligat alio modo, si potest, bono spirituali aegroti consulere, praesertim eliciendo cum ipso actus contritionis perfectae etc. 290 Ρ. Π. S. I. — Tr. 1. De Fide. Ita intelliges plures decisiones SS. RR. CC. circa acatholicorum invitationem in chorum, praestationem pacis, cinerum, candelarum, admissionem ad faces et luminaria deferenda, instrumentum pacis osculandum, cadaver in funeribus ferendum vel linteum tenendum et etiam separat ini et non sine scandalo in choro musico cantandum (cfr. Ami du Cl., 1913, p.319). Licet tamen invitare acatholicos ad organa pulsanda (S. Ofl., 1850), si non timendum est scan­ dalum Quoad admittendas puellas protestant icas vel schismaticos in catholicis domi­ bus educationis, plura exstant Decreta praesertim pre domibus in Italia sitis, el dantur praescriptiones pro Superiorissis eorumdem Institutorum (cfr. Ami du Clergé, 1908, p. 444 ; Monit. eccl., X, 80; XI, 434). En summa capita horum Decretorum : Alumnae nequeunt ut internae admitti ; pro externarum admissione recurrendum in singulis casibus, exceptis filiabus apostatarum. S. Off., 6 Dec. 1899. Vetitum est ne alumnae templum schismaticorum adeant, sacramenta recepturae ; et si id impediri nequeat, sorores passive se habeant. S. Off., 1 Jun. I860. Item passive se habeant magistri catholici quoad instructionem religiosam : id est, tolerari poterit ut puellae a cate< histis schismaticis edoceantur, propriis earum expensis et in loco separato. S. Off., 22 Aug. 1900. Nulla habeatur disputatio inter alumnas de rebus ad religionem spectantibus. S. Off., 1 Jun. 1866. 451. Quaesitum. An prohibita est cum haereticis disputatio ? Duplex datur disputatio : publica, quae, statutis die et hora, coram multitudine et appositis judicibus locum habet ; privata, quae fit coram paucis auditoribus. Jamvero : « Caveant catholici ne disputationes, publicas praesertim, cum acatholicis habeant sine venia S. Sedis, aut, si casus urgeat, loci Ordinarii. » Ila can. 1325, § 3, confirmans Decr. S. C. de Prop. Fid., 8 Martii 1625 et alia ejusd. Congregationis. Constat tamen ex Decr. cit. nullo jure prohiberi clericis disputationem pri­ vatam, modo ipsi idonei sint, atque ex adjunctis sperari queat felix exitus. Dis­ putationes cum socialistic iisdem regulis subjacere declaravit S. Congr. de neg. extr., 27 Jan. 1902 (A. S. S., 38, p. 107). In praxi raro continget, ita sapienter Merkelbach (I. n. 757), ut disputationes ad confutandos errores reapse succe­ dant. § 3. De lectione librorum pravorum. Per evulgat ic nem librorum fidei (vel bonis moribus) adversantium fit, prae­ sertim hac nostra aetate, immensa animarum strages. Confer s’. Alphonsuni, de Prohib. lib. : ed. G., 1, p. 253. Sub fine hujus voluminis, in speciali aliqua appendice, fusius hanc materiam tractabimus ; quare hic nonnisi quaedam generalia principia exponemus. 452. — Principia. 1. Vi legis naturalis, gravissima datur obligatio vitandi periculum perversionis, quod ex evulgatione, retentione et lectione librorum pravorum enascitur. Etenim : 1° « Si verbum perniciosum, quod statim avolat, serpit ut cancer, et ad mortem vulnerat : quid mali non affert liber improbus, qui potest evadere Cap. 111. — De periculis fidei. 291 perpetuus fons subversionis ? » (1. c., η. 2). — 2° Si luxuriae occasio continua prorsus amoveri debet, ut poenitens absolvi mereatur, quanto magis liber perniciosus, inducens periculum amittendi fidem ? Itaque : a) Maxima vigilantia in hac materia uti debent Episcopi, parochi, patresfam ili as, principes, magistratus, praeceptores, etc. I b) Etsi quis facultate munitus fuerit legendi libros prohibitos, non potest tamen eos legere, si sciat aut experiatur hujusmodi lectionem sibi esse noxiam, vel proxime periculosam, v. gr. si nesciat veritatem ab errore discernere (ib., n. 12). c) « In hac re, expedii ordinarie rigidiores opiniones sequi » (ib., c. V, n. 8) ; id quod minime tamen applicandum erit poenis statutis, ut suo loco dicemus. Cfr. n. 1308. 453. — II. Vi legis positivae, libri ab Ecclesia, sive cum censura, sive sine censura prohibiti, absque legitima licentia, nec legi nec retineri possunt. Can. 1398, § 1. Ecclesia jurisdictionem ab ipso Domino accepit prohibendi fidelibus lectionem librorum, qui ali­ quid contra religionem, bonos mores vel Ecclesiae disciplinam con­ tinent. Si haec facultas penes Ecclesiam non esset, et fideles in hoc parere illi non tenerentur, nec fides illaesa servari posset, nec Christus satis Ecclesiae suae providisset. Recte hinc docent DD., quod Ecclesiae circa libros judicium internum quoque expostulet sibi assensum (ib., c. 2, n. 1). Can. 1384, § 1 ; Pius X, Lilt. Encycl. Pascendi, 8 Sept. 1907 ; Motu proprio Sacrorum Antistitum, 1 Sept. 1910, n. 3. Non igitur sufficeret silentium quod aiunt obsequiosum, licet, in casu non de decreto aliquo infallibili atque irreformabili ageretur : ille assensus tunc de se non esset assensus fidei. Dictum est : 1° Libri ab Ecclesia prohibiti. Nomine libri intelliguntur non solum scripta, quae aliqua mole et unitate objecti constant, sed etiam publi­ cationes diariae, periodica et alia edita scripta quaelibet, nisi aliud constet. Ita can. 1384, § 2, in his jure anteriore severior. 2° Sive cum censura, (piales sunt ex can. 2318, § 1, tum libri haereticorum vel apostatarum haeresim propu­ gnantes, tum libri cujusvis auctoris per Apostolicas Litteras nominatim prohi­ biti. 3° Sive sine censura, nempe alii libri qui in Indice librorum prohi­ bitorum continentur, vel regulis generalibus comprehenduntur. 4° Nec legi, nec retineri possunt ; sed requiritur et sufficit ut hujusmodi libros quocumque modo destruas, vel habenti facultatem retinendi tradas, quia etiam sic agendo non retines. 5° Absque legitima licentia : quae licentia a Homano Pontifice, per S. Congr. S. Officii impetranda est ; nam facultas permittendi competit ei, cujus est prohibere. Can. 247, § i. Hoc valet etiam pro regionibus missio­ num, sed concessio licentiae fit per tramitem S. C. de Propag. Fide. Can. 252, § 4. Pro Urbe tantum licentiam etiam concedere potest S. Palatii Magister. Ordinarii licentiam concedere suis subditis valent pro singulis tantum libris atque in casibus dumtaxat urgentibus. Can. 1402, § t.— Cfr. Append, nostram de censura et prohibitione librorum, in line hujus tomi. 2'>2 P. II. S. I. — Tr. I. De Fide. 154. — III. Omnes Episcopi jure divino, pro suis dioecesibus, potestatem habent proscribendi et prohibendi, etiam sub censura, sive libros, sive etiam folia quotidiana nocuae lectionis. Hoc essen­ tialiter pertinet ad eorum munus. Imo, quia non tam facile ac statim notitia omnium noxiorum librorum Romam pervenire potest, nonnunquam praestat, eos nulla interposita mora, ipsorum auctori­ tate proscribi (VII, 290). Haec doctrina deducitur ex can. 1395, § 1. Quodsi Ordinarius librum quemdam prohibuerit, datur ad S. Sedem recur­ sus, non tamen in suspensivo. Can. 1395, § 2 ; S. C. Ind. Litterae encycL, 24 Aug. 186». An prohibitionibus Ordinarii loci teneantur regulares vel reli­ giosi exempti, dicemus in Appendice. 455. - Quaesitum. An a lege indicis potest quandoque necessitas excusare? • Xon videtur improbabile id quod plures DD. docent, Holzmann, Elbel etc., nempe ex justa epikeia, excusari verum, pium et doctum, legentem librum haereticum, si necessario tali indigeat lectione ad convincendum aliquem hae­ reticum ex suo proprio, puta, inveniendo contradictiones, concessiones, falla­ cias et similia ; dummodo urgeat necessitas, et insuper non pateat recursus Romam, vel ad proprium Episcopum. » Ita .S’. Alphonsus (de Prohib. lib., c. 5, n.2) ; sed hodiedurn rarissime eveniet hic casus.— Ad questionem autem: «An possit legere librum prohibitum sine licentia, qui certus est moraliler lectionem sibi non obfuluram ? «respondet .S'. Alphonsus (VII, 291) : < Quidquid dicant alii, omnino est negandum » ; et hanc sententiam tenent etiam moderni (cfr. Prûminer, I, n. 530). TRACTATUS Ιί De spe theologica In hoc tractatu agendum est : 1° de natura spei ; 2° de ipsius necessitate ; 3° de peccatis eidem oppositis. CAPUT I De natura spei. S. Thomas, 2. 2, q. 20, 21 ; quest, disp., de spe ; 3. Sent., D. 2G, q. 1, a. 3 ; S. Alphonsus. II, n. 20 ; ed. G., I, p. 313 ; II. Λρ., IV, n. 6 ; Laymann, 2, tr. 2, c. 1 ; Mazella, de Vlrt.; p. 622 ; Lahousse, de Virt. theol.. disp. III ; liillot, Thes. 25-26 : Hermann, Π, n. 1346 seqq· Vermeersch, Theol. mor. II, n. 57 ; Otto Schilling, II, n. 279 ; Card, Gasparri, Calechliinus cath., p. 240 sq. 456. — Definitio. Spes generalim sumpta est motus animi ten­ dentis in bonum futurum, arduum et possibile. S. Thom.,2.2,qA7, a. 1. Spes theologica est virtus divinitus infusa, per quam certa cum fiducia beatitudinem aeternam et media illius assequendae, per auxilium Dei, exspectamus (II. Ap., IV, 6). — Hoc ultimum, i. e. exspectatio certa et firma, est proprium spei. I. Objectum materiale spei primarium est beatitudo aeterna, quae est ipse Deus possidendus ; objectum vero secundarium sunt divinae gratiae atque bona opera nostra, divino auxilio exsequenda (II, n. 20). II. Objectum formale alii dicunt esse Dei misericordiam ; alii divinam omnipotentiam, prout communiter tenent Thomistae1; alii divinam promissionem. Quocirca S. Alphonsus : « Concluden­ dum puto, inquit, quod tria praefata rnotiva constituunt objec­ tum formale spei, nempe misericordia et omnipotentia divina, qua Deus nobis auxilia impertitur ad salutis hostes superandos : et haec duo motiva expresse docet S. Thomas... Censeo insuper his duobus omnino tertium addendum motivum : nempe divinam promissionem,... sive divinam fidelitatem circa promissionem, quam exhibuit, salvandi nos propter merita Christi ; alias, sine hac prort notat cl. Merhelbadi (I, η. K00), e thornlstis sunt qui «simpliciter dicunt esse Dei omnipotent i.irn Ihomistar uto « eminent lores indicant omnipotentiam auxtluintnn His uitirnls, praeter Ipsum Merhelbach, e recent foribus adhaerent Ihllot cl Waffelaerl. 29 ί P. II. S. I. — Tr. II. Do Spe. missione, non valeremus salutem cum certa fiducia sperare » (I I, 21 ; H. Ap., IV, 6, 7). Huic sententiae multi etiam moderni adstipulantur .* Et n* quidem vera : objectum formale debet aptari actui proprio spei, i. c. firmae exspectationis, quae tendit in Deum bonum, auxiliatorem nostrae mise­ riae, impotentiae et haesitationi supplere volentem. III. Subjectum virtutis spei est voluntas, non intellectus ; quia spei objectum est bonum. In spe est motus, conatus animae : aude­ mus per spem : itaque in voluntate tanquam in subjecto proximo haec virtus residet. Subjectum autem remotum sunt omnes illae personae in quibus spes theologica invenitur, etiam peccatores et animae purgatorii. IV. Actus in spe comprehensi sunt : 1° Actus explicitas exspec­ tationis bealiludinis aclcrnae, et eorum quae ad eam conducunt. 2° Amor concupiscentiae erga Deum, simplex desiderium, conatus seu efficax erectio animi contra occurrentes difficultates ; qui actus virtualiler in actu proprio spei includuntur. 3° Firma fiducia obti­ nendi, et timor perdendi quae exspectamus ; qui actus insepara­ biliter actum spei proprium concomitantur (II, 20 ; Reuler, n. 61). Actum spei elicere possunt omnes fideles, etiam peccatores, ut constat ex Tridentino (Sess. 6, c. 6). Item animae purgantes, ex communi sententia (cfr. n. 417). 107. — De timore conjuncto cum virtute spol. Timor distinguitur quadruplex, nimirum : humanus, servilis, initialise! filialis (2. 2, q. 19, a. 2, 4 et 8). Jamvero : 1° Timor humanus, seu mundanus, est fuga mali temporalis per offensam Dei. Est mortaliter vel venialiter malus, prout in mortale vel veniale inducit. Hinc illud (Mnlth., 10, 28): Nolite timere cos, qui occidunt corpus... Et (Luc., 9, 26) : Qui me erubuerit et meos sermones, hunc Filius hominis erubescet, etc. Atta­ men non constituit peculiarem speciem vitii (Perrone, n. 135, adnot.). 2° Timor Dei servilis formaliter (ab aliis serviliter servilis dictus) est ille quo animus timet poenam a Deo infligendam, quin odio prosequatur culpam ; ita ut peccare vellet, si poena non impenderet. Hic timor malus est atque vitiosus (VI, 442). 3° Timor initialis seu materialiter, (ab aliis simpliciter servilis dictus) est timor quo animus vere aversatur culpam, etsi propter poenam, abstrahendo ab eo quod ageret, si poena abesset. Hic timor correspondet virtuti spei, et bonus est : nam oritur ex amore sui bene ordinato. Unde Christus Dominus (Luc., 12, 5) : Ostendam vobis quem timeatis: timete eum qui, postquam occiderit, habet potestatem mittere in gehennam : ita dico vobis, uuxe timete. Et Tridentinum (Sess. 6, can. 8) : « Si quis dixerit, gehennae metum, per quem ad mise­ ricordiam Dei de peccatis dolendo confugimus vel a peccando abstinemus, 1 Inter altos Maine, Lehmkuhl, Bouqmllon. Tanquerep Mechlinienses, Vermcersch. Schil­ ling etc. Huic Mphonslanae sententiae adstlpulatur quoque Catechismus catholicus Cani. Ga. Alp/ionstui, I. c. : de Virt.. n. 82 : Lahousse. op. vit., c. a. 2 : Hillot, The *. 27-28 ; Lehmhuhl 1 il .30,; Vrlniit-Damen, 1. n. 332. Prummci. 1, n. Si i * οψ|. ; 'Schilling, II, n. 280 ; Merhrlbat h. I. n. 808 sqq. et 838 sqq. Necessitas, ut jam diximus, est vel medii, vel praecepti ; respicit autem spem, tum habitualem, tum actualem. 459. — Principia. I. Spes habitualis omnibus hominibus neces­ saria est, necessitate medii, ad salutem. Constat ex Trident ino M UlC. 7/i.sL Moral. Alph. T. I. 296 P. II. S. I. — Tr. II. De Spe. (Sess. 6, c. 7) : < Fides, nisi ad eam spes accedat et caritas, neque unit perfecte cum Christo, neque corporis ejus vivum membrum efficit. » Probatur etiam hac ratione, quia ex natura rei necessarius habetur habitus spei, sine quo in homine caritas exsistere nequit L 460. — II. Spes actualis saltem implicita omnibus adultis ratione pollentibus necessaria est, necessitate tam medii, quam praecepti. 1° Necessitate medii ; nam si agitur de justis, spe indigent, ut recte possint gratias ad perseverandum necessarias postulare. Unde 5. Paulus (Rom., 8, 24): Spe salvi jacti sumus. Si agitur de pec­ catoribus, spe indigent, ut se ad justificationem disponant (Trid. Sess. 6). 2° Necessitate praecepti ; tum quia lex naturalis praecipit, ut adhibeantur media ad finem obtinendum necessaria ; tum quia positive divinae Litterae spem inculcant. Quare Apostolus (1. Tim., 6, 17) : Praecipe, non sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo. Quaesitum. Quandonam praeceptum spei obligat ? Obligat vel per se vel per accidens. Itaque : 1° Obligat ratione virtutis, i. e. per se : a) initio usus ratio­ nis, vel, rectius, vitae spiritualis, quando nempe aeterna beatitudo sufficienter proposita est tanquam finis ; b) in periculo mortis, ut homo contra tentationes roboretur, et in Deum ultimum finem mox consequendum feratur ; c) saepius in vita (saltem semel quo­ libet anno) ; quia sine actu spei nec in justitia divina persistere, nec meritorie operari possumus. De cetero, non est cur fidelis de hac obligatione anxietur, sufficit enim spes virtualis, quae a fideli passim exercetur, v. gr. cum orat, vel sacramenta recipit. 2° Obligat ratione peculiaris circumstantiae, ergo per accidens : a) quando quis versatur in periculo desperationis ; b) quando ex praecepto eliciendus est actus aliarum virtutum, v. gr. orationis aut poenitentiae, quae sine actu spei saltem implicito exerceri non pos­ sunt ; c) in omni tenlalione, quando adest periculum consentiendi, nisi spes animum erigat (II, 20 ; H. Ap., IV, 13). 461. — Inde concludas : 1° /Von est inhonestum, uti affirmant Calvinistae, Baianistac et .lansenistae, sed Deo pergratum, spe theologica moveri ad bene operandum. Confirmatur verbis Tridentini : < Si quis dixerit, justificatum peccare, dum intuitu mercedis aeternae bene operatur : anathema sit « (Sess. VI c. 31). Ceterum spes ad perfectionem ultimam attingit ope caritatis. 2° Non datur, in hac praesenti vita, status amoris adeo perfecti, ut mens nec metu poenarum, nec desiderio remunerationis unquam moveatur, uti somnia1 Cfr. Schilling. II, n. 28û. 1 Mib fine. Cap. Ill. — De peccatis contra speni. 297 verunt Quietistae, maxime cum spes et timor, tempon * tentationis, saepe videantur necessario requiri contra lapsum. Cfr. 5. Alph., Pratica d'amar G. C., c. 16.— Quare damnata est ab Innocentio XI illa 7" propositio Michaelis Molinos : « Non debet anima cogitare, nec de praemio, nec de punitione ; nec de paradiso, nec de inferno ; nec de morte, nec de aeternitate. » Cfr. 5. Alph.. Storia delle eresie, c. 12, a. 5 ; Theiner, Acta Inquisitionis. 3° Ratio mercedis, quae in spe habetur, non includit positive ullam imperfec­ tionem in religione chrisliana, uti dixerunt post Abaelardum Kantiani ·*! Evolutionistae. Nec tamen tenemur directe, ex praecepto speciali ad explicites timoris actus exercendos, quatenus a spe aliisve virtutum actibus timor distin­ guitur. (Ita communiter Valentia. Sanchez, etc.). i , CAPUT III De peccatis spei oppositis. S. Thomas, 2. 2, q. 20 seqq. ; S. Alphonsus. II, n. 21 ; Suarez, disp. II. sect. 2-3 ; Per­ rone, op. cit., n. 145 ; Lehmliuhl, I, n. 433 ; Gôpferl, I, § 50 ; Primmer, I, n. 547 seqq. Peccata spei contraria alia sunt omissionis (de quibus η. 160), alia commis­ sionis. Hisce vero virtus spei tunc solum amittitur, ubi objecto formali virtutis contradicunt. Peccata commissionis alia adversantur desiderio beatitudinis aeternae, alia fiduciae illam obtinendi. Inde sequentia statuere licebit : 462. — I. Desiderio beatitudinis aeternae adversatur : 1° hujus saeculi affectus, quo terrena magis quam coelestia desiderantur : 2° affectus inordinatus felicitatis caelestis, quo ex taedio vitae et laboris beatitudo appetitur. Prior affectus, quando transit in actum, est peccatum mortale, si in terrenis ultimus finis reponatur ; v. gr. si quis ita comparatus sit ut desideret relin­ quere Deo caelum, si sibi relinquat terram. Posterior non excedit veniale, nisi adsit rebellio expressa contra Providentiam divinam. — Licite vero sibi quis mortem optat, ut vitet peccatum, vel aliud ingens malum ; dummodo Dei voluntati sese submittat (II, 20 ; Cat. Rom., de 1° praec., η. 7). Cfr. η. 755. 463. — II. Exspectationi jiduciali beatitudinis aeternae adversa­ tur per defectum desperatio, per excessum praesumptio. 1° Desperatio est diffidentia obtinendi beatitudinem. vel media ad illam consequendam necessaria. — Est peccatum mortale, et qui­ dem gravissimum et periculosissimum : sublata enim spe, homines irrefraenate in vitia labuntur. — Minus grave tamen est peccato infidelitatis et odii Dei, quia non dirigitur contra Deum secundum quod in se est, sed contra Deum secundum quod ejus bonum a nobis participatur. S. Thorn., 2. 2, q. 20, a. 3. — Unde desperatio proprie dicta non admittit parvitatem materiae. Causae desperationis maxime recensentur: fidei defectus, inordinata adhaesio voluptatibus, acedia spiritualis, praesumptio, dispositio melancholica (Tan­ querey, II, p. 421). 298 P. II. S. I. — Tr. II. De spe. Confessarius examinare debet, an ex desperationis affectu consueta pietatis officia, praesertim cum praeceptum urgeret, intermissa fuerint necne : inde satis tutum praestiti vel negati consensus indicium habebit. — Advertat tamen, plures poenitentes, non de Dei misericordia, sed de sua cum gratia cooperatione desperare: quod pusillanimitas dicitur, et admittit materiae parvitatem (Pansuti, II, 33). 2° Praesumptio (quae est desperatione frequent ior) oritur ex timoris Dei defectu, et definiri solet : temeraria exspectatio beatitudinis aeternae, aut mediorum ad illam consequendam. Est peccatum per se grave, quia gravem injuriam irrogat tum divinae justitiae, quasi peccatum nihili habendum esset, tum divinae misericordiae, qua praesumptuosus abutitur ad liberius peccandum (Scavini, II, n. 849). Hinc: a) Ille per praesumptionem peccat, qui salutem sperat, vel tantum propter merita propria, vel tantum propter merita Christi, absque ulla coope­ ratione suorum operum. Item, qui ob spem veniae inducitur ad peccandum, ita ut spes remissionis a Deo obtinendae sit motivum inducens ad peccandum, i. e. ratio cur facilius aut peccatum iteret, aut in peccato perseveret, quasi Deus tam facile ignoscat decem quam quinque peccatis. Secus vero, si diceret : decem peccata tam facile quam quinque aut sex accusabo : quod per se non est nisi veniale. — b) Praesumptionis proprie dictae reatum non contrahit pec­ cans ex passione cum spe veniae : quando nempe spes veniae per poenitentiam aliquando obtinendae comitatur lanium peccatorem, dum peccat, aut in peccato perseverat, quin tamen sit ratio seu motivum ad peccatum influens. Ejusmodi vero homines, perseverantes in peccato sub spe aliquando poeni­ tendi, difficulter excusantur a peccato gravi contra caritatem sibi debitam, cum magno periculo damnationis se exponant (II, 21 ; II. Λρ., IV, 8). > I 4G4. — Pro praxi. 1° Diligenter ex poenilenle inquirendum est cur despera­ verit vel praesumpserit, ad cognoscendum an peccatum sit necne contra spem, aut etiam contra fidem. 2° Inquirendum est in peccati causas et effectus ; in causas, ut confessarius remedium afferat, praecipiendo elatis humilitatem, pusillanimis fiduciam et animi vigorem ; in effectus autem, ut inde deveniat in cognit ionem multorum aliorum peccatorum, quae a desperatione aut prae­ sumptione gigni solent. 3° Confessarius in omnibus poenit entibus excitare satagat, cum timore divino, magnam spem vitae aeternae, veramque fiduciam erga Deum, D. N. J. Christum ac Deiparam Virginem Mariam. Desiderium enim vires subministrat, el homo sine fiducia militi sine scuto similis est. 4° In moribundis praesertim spem erigat cum vera detestatione peccati ; plures enim vel desperationi cedunt, vel non afficiuntur nisi timore serviliter servili, qui ad salutem non sufficit. Cfr. 5. Alph., Pratica d’amar G. C., c. 8 et 1G ; H. Ap., App. 2, n. 2. TRACTATUS III De caritate Caritas est finis praecepti (1. Tim., 1. 5), et vinculum perfectionis (Coloss., 3, 14). Saepius etiam, in re morali, instituitur quaestio : utrum actio sit juxta vel contra caritatem,an aliam virtutem, v.gr. justitiam.— Peculiari diligentia tractandum est : 1° de caritate erga Deum ; 2° de caritate erga proximum ; pro duplici hujus virtutis objecto, primario scilicet et secundario. Porro statim hic notare volumus, sub nomine, proximi, nosmetipsos quoque venire (cfr. n. 476 et 481) ; ita ut cum 5. Augustino dicamus : Ex una eademque charitate Deum proximumque diligimus: sed Deum propter Deum, nos autem el proximum propter Deum P » CAPUT 1 De caritate erga Deum. S. Thomas, 2, 2, q. 23 seqq., q. 44, a. 4 et 5 ; S. Alphonsus. II, 22 seqq. ; ed. G., I, p. 315 ; II, Ap., tr. IV ; 5. Bernardus. Liber de dilig. Deo, c. 1 (ap. Migne, t. 182, coi. 975) ; S. Fran­ cisais Sales. Traité de l'amour de Dieu (Théotime) ; Suarez, de carit, disp. I seqq· ; Lessiu *, de Summo Bono : Aerlnys-Damen I, n. 338 ; Lehmkuhl, 1. n. 440 ; Vacant, Diclionn. de Théologie, v. Charité, col. 2217 ; Card. Van Hoey: de virtute charitatis ; Card. Gasparn, Catechismus cathol. p. ’ 41 sqq. 'Pria sunt in hoc capite tractanda : 1° natura caritatis : 2° neces­ sitas caritatis erga Deum ; 3° peccata amori Dei speciatim opposita. Articulus 1. De natura caritatis. 465. — Notiones. Amor, generatim sumptus, esi volitio boni. Distinguitur ratione personae in cujus favorem bonum appetitur : amor complacentiae, seu volitio boni in se, quod aeque cedit in favorem amantis et amati; amor concu­ piscentiae, seu volitio boni in commodum amantis ; amor benevolentiae, volitio boni in commodum amati. Amor autem benevolentiae, si sit simplex actus voluntatis, quo alicui bonum volumus, dicitur benevolentia, quasi bene velle ; si sit cum electione unius boni prae alio, vocatur dilectio, quasi delect io ; si sit alicujus boni, quod magni aesti­ matur, dicitur caritas, quasi nimis carum ; si denique sit cum reclamatione, et aliqua bonorum communicatione, dicitur amicitia (S. Thom., 1. 2, q. 26). Definitio. Caritas est virtus theologica, qua diligimus Deum propter seipsum, nosque et proximum nostrum propter Deum. 1 De LTinitate. lib. M1I, c. 8 (n. 12). Idem habe. apud Card. Gaiparn : Calechismu> cathol. q. 529 et nota m, ubi addit : Ideo nosmetipsi ac proximus sumus objectum secun * darium caritatis.· 900 P. II. S. I. — Tr. III. De Caritate. Objectim quod dicunt materiale caritatis est duplex, primarium scilicet et secundarium. Primarium est Deus, quem super omnia diligere tenemur, tanquam nostrum ultimum finem. Secundarium sumus nos ipsi et proximus noster, quem sicut nosmetipsos diligere debemus, quia hoc nobis praecepit Deus (S. Franc. Sales. Theotim., P. Π, 1. 4, c. 11). Objectum formale caritatis non est aliquod particulare Dei attri­ butum, ut in fide et spe, sed « est Dei infinita bonitas, prout est aggregatio omnium perfectionum, sive infinita perfectio. Hinc, ex communi sensu sapientum, verus actus amoris est dicere : Deus meus, quia es bonitas infinita, sive, qui es infinite bonus, amo te super omnia » (II, 24 ; H. Ap., IV, 9).. Ex quibus colliges : 1° Una est virtus caritatis, qua diligimus Deum, nosmetipsos et proximum : ratio enim diligendi est una, scilicet bonitas divina, in se, et in quantum est nobis et proximo communicata, vel communicabilis. — Item, una eademque est caritas in via ct in patria ; in patria est perfectior, idem tamen objectum retinet. Haec est doctrina 0*. Thomae (1.2. q. 67, a. 6), *9. AIphonsi *, Lessii, de summo Bono, 1. 2, c. 1 'i. Merkelbach, 1. n. 871, etc. 2° Actus eliciti caritatis multi sunt, tametsi ex uno motiva procedant. Prae· ciplli sunt : a) Complacentia seu gaudium de infinitis Dei perfectionibus in sc spectatis, et de illis omnibus quae Deo placent, vel ejus gloriam amplificant. Ex hoc gaudio procedit laus Dei. b) Benevolentia, seu desiderium bonorum divinorum, v. gr. gloriae Dei, tum in nobis tum in aliis promovendae. Ex quo nascitur plena conformilas voluntatis nostrae cum divina voluntate, c) 'Tri­ stitia de omnibus malis, quae divino bono adversantur. Ex hac sancta tristitia effluit zelus, qui ardenter repellit quae sunt contra Dei honorem et voluntatem (2. 2, q. 27, a. 2). His actibus elicitis adde actus imperatos omnes, scilicet qui eliciuntur ab aliis virtutibus, ex motivo caritatis (Müller, 1. 2, § 19). 460. — Principia. I. Ad rationem caritatis requiritur ut sit amor complacentiae et benevolentiae. Requiritur enim ut Deus ceu Bonum infinitum ametur in se et propter se, non propter aliud. — Caritas tamen amorem concupiscentiae, seu spei, minime excludit (cfr. ii. 461). Ita 5. Alphonsus (Vera Sposa, c. 22, § 1, n. 3), qui alibi (VI. n. 442) dicit cum S. Francisco Salesio : « Si quis diligeret Deum propter suum bonum et ita [actu] affectus esset, ut si a Deo nihil speraret, eum. nullo modo diligeret, hic utique peccaret, quia posi­ tive excluderet caritatem. » μ 3 167. 11. Caritas debet esse sincera, completa et summa. Debet esse sincera ob perfectionem supernaturalem et excellentiam Dei ; 'completa, i. e. tum affectiva, quae nempe in corde sit, et qua amato bonum velimus ; tum effectiva seu efficax, quae in opera se exserat, perficiendo illa queis amatus delectatur ; et tandem'summa, qua ‘ «mi» r Di- IX, L\ delVamor beatifico, n. y. ; Itaus; la doctrine de S. Alphonse... en regard de l'enseignement de S. Thomas et des prescriptions du Code (p. 119 seq.). Cap. 1. — Dp caritate erga Deum. 301 Deus super omnia diligatur : quia, juxta Card. Gasparri in Catechismo cathol. (q. 529, nota 3), nostra voluntas fertur in bonum, Deus autem est bonum super omnia et ideo super omnia amabilis. Non requiritur quidem ut caritas sit intensive. summa. nempe ut majori voluntatis et cordis conatu Deum prae ceteris amemus. Sufficit ut sity»/y?ntiative summa, quatenus Deum in majori aestimatione habeamus, quam omnia alia bona, eique majus bonum quam quibuscumque aliis velimus (Matella, de Virt. infus., n. 1280). Ad rationem tamen caritatis pertinet ut amor sit praedominans, ita ut homo nullam creaturam pluris faciat quam Deum, velitque potius omnia perdere, quam Deum offendere mortaliter. Unde, «si amor est ita debilis, ut nondum attingat objectum caritatis, scilicet, nondum diligat Deum super omnia, haec non est vera caritas, sed inilium caritatis ; si vero sufficit ad rationem caritatis, quae consistit in dilectione Dei super omnia, haec, quantumcumque sit remissa, est vera caritas » (VI, 442). 468. — Corollaria. I. desiderium possidendi Deum est actus caritatis. Caritas enim tendit in Deum tanquam ultimum finem ; et ideo desiderium possidendi Deum, qui est ultimus quidem noster finis, est proprius actus caritatis, imo perfectior aliis : nam possessio Dei est caritas consummata. Hinc dicebat Apostolus : Desiderium habens dissolvi et esse cum Christo (Philipp., 1, 23). Id etiam expresse docet ,s'. .lugustinus, scribens: Caritatem voco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum (de Doctr. christ., 1. 3, c. 10, n. 16). II. Divinam diligere bonitatem lampigm nobis convenientem, ali­ quando est actus caritatis, aliquando non est. Itaque : Si in hujusmodi actu respicimus nostrum proprium bonum tanquam termi­ num, talis actus revera est amoris concupiscentiae, (pii ad spem tantum perti­ net. Si vero respicimus bonum nostrum gt terminum gloriae Dei, diligendo divinam bonitatem tanquam nobis convenientem, eo quod ipsa nos adjuvat ad consequendum ultimum nostrum finem, qui est diligendi Deum, et propter quem Deus nos creavit, hic est verus actus caritatis. Cfr. Λ’. Augustinum in Ps. 134, n. 11. III. Idem tenendum est de dilectione Dei propter beneficia sag. Si spectentur beneficia ut nobis collata, est actus gratitudinis ; sed si spectentur ut communicationes bonitatis divinae, est actus cari­ tatis (II, 24). Praecipuae caritatis phaliqx, \ n\\i sunt sequentes : tu Reddit hominem jusjurn, juxta illud (1. Pctr., 4, 8) : Caritas operit multitudinem peccatorum. 2° Constituit veram gmicitimn inter Deum et hominem,juxta illud (Sap.,7,11) : Quo qui usi sunt,participes jacti sunt amicitiae Dei1. 3° Perficit omnes virtutes, reddit earum actus meritorios vitae aeternae. 4° Reddit jugum Domini suave et onus legis leve. Cfr, Alvarez de Paz, de Vita spir., 1. 4, per totum. Iu S. Script, justi vocantui amici lici et Jesus Christus amicos eos vocal qui mandata servant (Joan. XV, 14). Habemus praeterea cx Traditione (apud Chrytosi. Ambrosium, Cyril, Al,t etc.) cl post l>. Thomwt e doctrina communi theologorum· veram et proprie dictam amicitiam per caritatem constitui Inter l»eum et hominem . quod etiam e\ ratione probari potest. Cfr. Catechism. calh. q. not. 3. 302 P. U.S. I.— Tr. III. De Caritate. Articulus II. De necessitate caritatis erga Deum. 469. — Certum est, habitum caritatis omnibus, tum adultis tum par­ vulis, necessarium esse necessitate medii. — Certum est etiam in N. T. actum caritatis non esse necessarium necessitate medii, nisi hypothetice, quando justificatio et salus non obtinentur medio sacramenti vel martyrii. Datur tamen pro omnibus adultis praeceptum caritatis negativum, quo prohibemur ne unquam Deum odio habeamus ; et ne eum ulli creaturae postponamus, agendo aliquid quod nostram cum eo amicitiam dissolvat, peccando videlicet mortaliter. Haec de praecepto caritatis quod vocant negativum. Ad praeceptum caritatis affirmativum quod attinet, en quae sta­ tuenda sunt : 470. Principia. I. Datur speciale seu ab aliis distinctum prae­ ceptum, quo jubemur Deum diligere. Constat 1° Ex verbis Christi (Malth., 22, .37): Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. Hoc est maximum et primum mandatum. Cfr. 5. Thom., 2. 2, q. 44, a. 5. 2° Ex variis damnatis propositionibus, signanter ex la ab Alexandro VII damnata: « Homo, nullo unquam vitae suae tem­ pore, tenetur elicere actum fidei, spei et caritatis, ex vi praecepto­ rum divinorum ad eas virtutes pertinentium. » 3° Ex ratione : quia ceterae virtutes non attingunt finem ultimum, nisi per cari­ tatem (Billuart, de Carit., Diss. 4, a. 7, § 1). Dicitur : speciale praeceptum, et ideo non solum effective, aliorum nempe mandatorum observatione, verum etiam affective, actu scilicet interno volun­ tatis, actum caritatis elicere debemus. I nde dicit D. Thomas : Cadit actus dilectionis sub praeceptis specialibus (2. 2, q. 14, a. 1. ad 1). 471. II. Ad implendum caritatis praeceptum requiritur et suf­ ficit, ut Deum diligamus appretiative super omnia. Ita 5. Thomas (2. 2, q. 27, a. 3). Caritas enim appretiative summa, etiam in gradu remisso, est vera et perfecta caritas (II, 22 ; VI, 442). Hinc: 1° Peccatum non est, si quis creaturam intensiori amore diligat quam Deum ; modo, per actum voluntatis, Deum appretiative super omnia diligat. 2° \d majorem perfectionem caritatis pertinent hi /res gradus: a) ut ex amor·· Dei parati simus evitare id omne, quod eum etiam leviter offendit ; b) ut ea quae ipsi sunt minus grata et accepta vitemus : illa vero, quae ipsi magis placent super omnia quaeramus ; c) ut ipsum intensiori ac teneriori amore, quam quamlibet creaturam, prosequamur. (S. Franc. Sates,, Theotim., P. II, 1. i, c. i et 5). 472. — Quaesita. I. Quandonam obligat praeceptum affirmatibum caritatis erga Deum ? Obligat sive per se sive per accidens. Jamvero : 1° Obligat per se : a) Initio usus rationis et vitae spiritualis, quando nempe alicui satis proposita est divina Bonitas, super omnia propter se amabilis, ut communiter docent cum D. Thoma. Cap. I. — De caritate erga Deum. 303 Tunc enim debet homo deliberare de fine ultimo assequendo, et ad illum dirigere se suosque actus : quod sine actu caritatis fieri nequii (Salmant., tr. 21, c. 6, n. 7). b) Probabilissime in articulo mortis, eo quod tunc securissima via eligenda est, et quod nullus absolute certus est se esse in statu gratiae l. c) Saepius in vita ; ut constat ex propositionibus 5a et 6a ab Innocentia XI damnatis, quarum prior haec est: «An peccet mortaliter, qui actum dilectionis Dei semel tantum in vita eliceret,condemnare non audeo » ; et posterior : « Probabile est, ne singulis quidem rigorose quinquenniis per se obligare praeceptum caritatis erga Deum. » 2° Obligat per accidens : a) Quando quis tenetur conteri, v. gr. moriturus aut celebraturus, si ipsi nempe confessarius desit ; ratio est, quia contritio includit actum caritatis, b) Quando est peri­ culum incidendi in odium Dei, vel in aliud grave peccatum, nisi caritatis actus eliciatur. Ratio est : qui tenetur ad finem, tenetur ad media necessaria (II, 23 ; Inst, eat., P. I., c. 1, n. 26). II. Ouolies in vita eliciendus est actus caritatis? Distinguenda est obligatio eliciendi actum caritatis inquantum ipsa est praecellens virtus, et inquantum est medium ad finem, nempe observantiam praeceptorum. Jamvero non una est omnium sententia : alii dicunt, sub gravi actum eli­ ciendum esse semel in anno ; alii semel in hebdomade, vel quolibet festo. Sic autem S. Alphonsus (II. Ap., IV, 13 ; Conf, dii·., IV, G) : « Circa actum caritatis magis mihi arridet sententia eorum, qui eum requirunt semel in mense ; dum difficulter observare poterii legem divinam, qui frequenter suum erga Deum amorem actibus positivis non exercet, n Cfr. Vind. Alph., P. 11, q. 3. ; Lehm­ kuhl, I, 451 ; Perrone, de Virt. theol., P. 3, c. 5, n. 253. 173. Conclusiones practical : a) Non est obligatio semper agendi ex motivo caritatis ; praeceptum enim caritatis, quatenus est affirmativum, obligat sta­ tutis temporibus tantum (recole dicta n. 307). b) Specialis obligatio incumbit iis quibus cura puerorum vel moribundorum credita est, ut his et illis, debito tempore, actus caritatis suggerant (S. Alph.. de Assist, morib., § 3). Attamen, quoad moribundos, utendum est potius exhor­ tatione quam monito stricto. c) Praecepto caritatis de se non satisfaciunt, (pii in statu peccati mortalis per menses remanent. Neque satisfaciunt, si cum sola attritione sacramentum • Immerito videtur S. Vlphonso contradicere P. Ballerinl. dicens nullam solidam rationem nec intrinsecam nec extrlnsecam S. Doctoris sententiam fulcire (Vind. Alph., I, p. 173). Juvat hac in re audire P. I.udovicum Habensluber, O. S. B. (Cursus theol. mor. I, tr. 5, <1. I. art. IV, n. 14) : Respondeo... obligare praeterea ex motivo specifico charitatis erga Deum Nam supposita per actum fidei repraesentatione divinae bonitatis ut super pmnia appretiabilis, eaque stante, surgit ex connatural! exigentia appretiabilitatis. «jusque proprio merito obligatio tunc Deum amandi amore charitatis theologicae: quemadmodum etiam d Unde, si proximus non esset salvandus absque nostro auxilio, urget illud (1. Joann.,3,16) : Et nos debemus pro fratribus animas ponere. Secundum patet ex eo, quod urget obligatio proximo benefaciendi, quando hic in necessitate versatur ; et consequenter eo magis urget, quo major est necessitas : quin tamen teneamur, pro proximo salvando, nos in eam dem ne­ cessitatem conjicere. Quare teneris cum vitae tuae periculo infantem moriturum baptizare ; item, absolvere moribundum habituatum in peccatis, si sit adeo rudis, ut nesciat actum contritionis elicere. Tenetur mater subire operationem pericu losam, ut infans extrahi et baptizari possit. Sed non teneris salvare vitam pri­ vati cum maximo tuo incommodo. Sic, v. gr., potes, sed non teneris ex caritate, tueri vitam innocentis, cum timore inimicitiarum, publicae justitiae, etc. (Ill, 390). Regula 3a. In gravi necessitate, sive spirituali sive temporali. proximo succurrendum est ex caritate, cum mediocri tantum incom­ modo. Ratio est, quia quando proximus absolute potest se a periculo liberare, non videtur caritas nos obligare ad illi subveniendum cum magna difficultate, ulpote in casu strictae necessitatis non constituto. Inde non teneris cum peri­ culo vitae, famae, vel fortunae, alios etsi proxime morituros, retrahere a peccatis, a quibus ipsi possunt se liberare per seipsos. Xeque teneris ad Indos convertendos navigare, cum alii sint qui hoc facere possunt, et alias fructus sit incertus. Teneris tamen ex caritate subvenire proximo, gravi animae necessitate laboranti, si possis sine gravi incommodo, et speres fructum. Sacerdos simplex non tenetur, cum periculo vitae, sacramenta ministrari in gravi necessitate constituto, nisi sit necessitas publica, v. gr., tempore pestis aut belli, et populus sit omni sacerdote destitutus. Tunc enim praesumitur adesse pro pluribus necessitas extrema. Item, si quis haeresim alicubi spar­ gat, teneris cum periculo vitae eum impedire, si id efficaciter possis, et nemo alius impediat (II, 27). Regula 4a. In communi seu ordinaria necessitate utriusque ordi­ nis, succurrendum est proximo cum incommodo levi. Sane succurrendum est ; sed cum incommodo levi, quia ipse proximus satis facile ab illa necessitate sese expedire potest ; vel etiam quia non est ipsi nimis molesta. Nec teneris omnibus in communi necessitate positis opitulari : hoc enim impossibile, vel saltem nimis grave foret. 310 P. H. S. I. — Tr. III. De Caritate. § 2. De ordine caritatis inter ipsos proximos. 484. - Principia. I. Amore complacentiae prae ceteris diligendae sunt creaturae excellentiores ac sanctiores. « Qui melior est. inquit 5. Alphonsus cum Busenbaum, magis diligendus est, et ea dilec­ tione, quam comitatur gaudium circa bona possessa, item honor, cultus et reverentia. Sic plus diligendi sunt viri sancti quam parentes improbi, parentes quam filii vel uxor, benefactores quam ii quibus benefacimus (II, 27. resp. 2°). Quando autem praecellentiae aut sanctitatis gradus non innotescit, nullum ex hac parte faciendum est discrimen, ut patet. II. \more benevolentiae magis diligendi sunt qui nobis sunt pro­ pinquiores. Ili autem aliis praeferri debent, secundum ea bona, in quibus conjunctio vel amicitia fundatur. Ratio est, quia prop­ ter specialia vincula, quibus Deus illos nobis devinxit, debemus majus studium adhibere ad providenda ipsis bona nondum pos­ sessa, et ad praecavenda mala impendentia. Unde sic .Apostolus (I. Tim., 5, 8): Si quis autem suorum, et maxime domesticorum, curam non habet, fidem negavit, el est infideli deterior (cfr. 5. Thom., 2. 2, q. 26. a. 6). I. Quoad applicationem istarum regularum, haec pro casu occurrente notamus : 1° In bonis pertinentibus ad naturam et vitam corporalem conservandam, si necessitas sit utrobique extrema, vel quasi-extrema, parentes, cum vitam dederint, praeferendi sunt uxori et liberis. Si necessitas utrobique sit tantum gravis vel mediocris, succurrendum est: a) uxori, quia una caro est cum viro ; b) filiis, quippe quibus jure naturali parentes plus tenentur providere, quam filii parentibus ; c) parentibus, et quidem patri prae matre, quia pater excel­ lentiorem principii rationem habet ; d) fratribus et sororibus ; e) demum propinquis, domesticis et familiaribus. 2° « In rebus pertinentibus ad civilem communicationem, praeferendi sunt concives, in bellicis commilitones, in spiritualibus spirituales filii, patres, fratres. Bannez tamen probabiliter docet, parentes carnales etiam in spiri­ tualibus, aliis omnibus praeferendos : quia conjunctio carnalis est fundamentum aliarum conjunctionum » (II, 27, fin.). 3° Prr accidens lien potest.ut alteri sil praeferendus is qui naturaliter esset postponendus, quia non solum ad conjunctionem personarum, sed etiam ad necessitatem et bona procuranda attendendum est. Sic mater bona et proli uti­ lis praeferri pol *st patri malo et proli nocivo; item filius rei domesticae neces­ sarius, uxori inutili et clamorosae ( Kon., n. 279). Pariter plus diligendus est amicus, qui te a morte eripuit, quam frater, qui illam tibi inferre volebat. 1| Quoad inversionem ordinis et culpae gravitatem, haec teneantur : 1° Inversio ordinis quantum ad necessitatem, si de gravi vel extrema neces­ sitate agatur, grave peccatum continet ; quia caritatem in gravi materia laedit, auferendo ipsum ordinem. 2' Inversio ordinis quantum ad conjunctionem personarum, grave peccatum Cap. II. — De caritate erga proximum. 311 est, si notabilis est excessus ; v. gr. si in materia gravi, extranei vel remote conjuncti proxime conjunctis praeferantur. Leve peccatum est, si exiguus est excessus ; v. gr. inter proxime conjunctos, ut inter parentes, conjuges et filios, inter quos neque aperte constat quis revera praeponendus sit (Aertnys-Damen, 1, n. 358). Articulus II. De actibus caritatis erga proximum. Caritatis praeceptum obligat ad actus tum internos, tum externos; itaque de his actibus magis in specie est agendum. 485. — Principia. I. Actus internus eliciendus est ex motivo supernatural i, saepius in vita. Si non requireretur nimirum propter amorem Dei, vel ut praecepto Christi pareamus, non esset locus praecepto: Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem (Joann., 13, 34). Eliciendus est autem, sicut actus caritatis erga^Deum, saepius in vita, quia ambo regulis iisdem subjacent. Cfr. n. 472. Sed praecepto jam satisfacit qui preces fundit pro omnibus, v. gr. recitando orationem Dominicam. Item, hi actus caritatis bene exercentur occasione vitandi odium, aut largiendi eleemosynam. Inde moraliler impossibile videtur, ut fideles christianc viventes, huic praecepto abunde non satisfaciant (11,8). II. Obligatio eliciendi actus externos caritatis determinanda est ex variis circumstantiis. Determinatur autem pro necessitate pro­ ximi, et nostra illi subveniendi facultate (vide n. 483 seqq.). Actus externi quibus alienae necessitati sive ex praecepto, sive ex consilio subvenitur, vocantur opera misericordiae \ Opera misericordiae corporalia numerantur septem, nempe : visitare infir­ mos, polum dare sitientibus, cibare esurientes, captivos invisere, vestire nudos, colligere hospites et sepelire mortuos. Spiritualia similiter septem recensentur, nempe : dare consilium dubitanti, corrigere peccantem, docere ignorantem, consolari alllictum, injurias condo­ nare offensori, fern * molestos et fastidiosos, orare pro omnibus, sive vivis sive defunctis. Sive sint opera misericordiae corporalia sive spiritualia, possunt exerceri vel scorsutn a singulis individuis vel collective cum cooperatione etiam multo­ rum : exempla hujus ultimi modi sint \rtio catholica, de qua n. 433 diximus, vel Actio socialis pro necessitatibus quoque temporalibus instituta el a pluribus Pontificibus valde commendata (cfr. litteras S. Congr. Concilii ad Gard. Liénart ; A .A.S. XXI, 1929, p. 494). * S. Thom., ‘2. 2, (j. 30-32 ; cfr. S. Alph., Inst. eat.. P. I, c. I, n. 43, el Vera $posa, c. 12, § !. < Misericordiae virtutem religio Christiana potissimum nos docuit. Quamvis enim lex naturae ex commiseratione inclinet hominem ad sublevandam alienam miseriam, mise­ ricordiae tamen notio apud gentiles ita obscurata ejusque exercitium adeo neglectum erat, ut Plato pauperes c republica relegare voluerit, et Seneca misericordiam animi vitium puta­ verit. » Ita Noldin, II. n. 86. Cfr. etiam Ami du Clergé, 1897, p. 562, 978 ; Kirchenlexicon. v. Armenpflegc ; Schilling (II, n. 292, p. 131 sq.) ubi cl. auctor ostendit, quam sterilis atque inferior etiam In ordine sociali appareat nostri» modernis (•■inponbus philaniropia eorum qui Deum personalem negant, v. g. monistarum. Mahc. Inst. Moral. Alph. T. I. 22 31·2 Ρ. Π. S. I. — Tr. III. De Caritate. Actus externus caritatis seu ejus effectus externus est proprie beneficienlia (i. e. bonum facere alicui) : consequitur enim ex actu dilectionis (qui est praecipuus actus a caritate elicitus) et benevo­ lentiae (quam includit dilectio) tanquam effectus, dum voluntas ea quae vult, efficit, quando potest x. Porro bene fidentia circa alterius miseriam sublevandam apparet tanquam actus misericordiae a caritate, imperatus et vocatur etiam nomine graeco : eleemosyna, i.e. miseratio. Hoc sensu intenta, eleemosyna tum corporalis tum spiritualis esse poterit, juxta ipsas quas sublevare intendit sive corporis sive animae miserias. Divisio igitur haec est : 1° de eleemosyna corporali seu temporali, quam solent etiam vocare eleemosynam simpliciter ; 2° de eleemo­ syna spirituali quae praecipue in correptione fraterna consistit. Inde loquemur sub fine hujus articuli de eleemosyna et de correctione (seu correptione) fraterna. § 1. De eleemosyna. ISB. Dum gravem illam modernisque nostris temporibus, maxime in nonnullis regionibus v. g. Statibus I nitis Americae, valde celebratam aggredimur quaestionem, plura praemittere debe­ mus circa notionem eleemosynae, ejusque obligationis fundamen­ tum naturale ac sociale, et tandem ipsam formam sub qua eam elargiri fas est. a) Definitur eleemosyna (apud Λ'. Thomam, 'd. 'i. q. 32, a. 1 in corp.) : « Est opus quo datur aliquid indigenti ex compassione propter Deum. » Cum actus exteriores ad illam utique referuntur virtutem ad quam eorum motivum pertinet, recte dicitur eleemosyna esse proprie actus misericordiae (a cari­ tate imperatus - « propter Deum ») ; quia revera ejus motivum desumitur a beneficienlia quatenus haec circa miseriam alterius sublevandam versatur, id est a misericordia (vide n. 485 in fine). Ceterum quamvis proprie sit actus misericordiae elicitive, attribui etiam potest alteri virtuti, v. g. poenitentiae, religioni etc., sicut imperanti et ordinanti ad suum finem ; deinde pertinet quoque ad liberalitateni -, quatenus haec impedimentum aufert actus ipsius (sci. amorem divitiarum superfluum). . b) Praeceptum dandi eleemosynam aliquod fundamentum naturale ac sociale in ipsa conditione et consortione humanae vitae habet. Naturale fundamentum hac caritatis ratione innotescit, qua jubemur alteri facere quod nobis in eadem conditione positis fieri vellemus ; sensuque se prodit commiserationis innato quo praeditus esse perspicitur homo erga consimiles suos egentes. Socialis autem hujus praecepti ratio est, quia, ut ait D. Thomas 3, bona temporalia, licet quoad proprietatem jam sint privata, ad usum tamen omnium hominum juxta primarium eorum finem destinantur ideoque, cum non attingitur aut vix obtinetur iste finis, attendendum erit principium sociale: bona, quantum ‘ Cfr. S. Thomam. 2. 2. q. 31 ; Mrrhelbach, I, n *192 , Schilling, II. n. 398,— * 5. Thomas, 2. 2. q. 32, a. 1 ad i. — ’ S. th. 2. 2. q. 32, a 5 ad 2. Cfr etiam Schilling, II, n. 399. Cap. 11. — De caritate erga proximum. -313 ad usum, debere etiam esse aliorum qui eis sustentari possunt ; hoc autem fit per clargitionem eleemosynae. Qui renuit dare eleemosynam, in casu, contra bonum commune aget, pacis socialis ordinationes offendet ac justitiam lega­ lem seu socialem laedet. c) Quod ad formam spectat, sub qua eleemosyna facienda erit, dicendum est in genere, minime necessarium reputari, ut in pecuniae vel victus largitione consistat. Potest enim fieri inultis aliis modis, v. g. per specialem operae collationem ex parte advocatorum, medicorum et similium in officio consti­ tutorum ’, per laboris praestationem gratuitam in nosocomiis, orphanotrophis et omnibus institutis beneficientiae sive publicis sive privatis, vel ab Ecclesia vel aStatu fundatis,in quibus necessitatibus, pauperum providetur etc. Itaque non necesse est, ut aliquid directe pauperibus detur ; sufficiet ut per eos qui curam habent indigentium vel qui pro piis operibus collectas instituunt vel qui taxas quibus etiam pauperes subleventur etc. colligunt, indirecte trada­ tur. Prohibitio mendicandi a magistratu civili facta nullatenus ab obligatione eleemosynae unquam liberat ; nec satis est, si fiat tantum solutio tributorum e quibus pauperes quoque per civilem auctoritatem Status juventur 2. Hisce praemissis el explanatis, jam ad stabilienda varia circa eamdem materiam principia devenimus. 487.— Principia. I. Datur praeceptum per se grave erogandi eleemosynam, idque constat tum ex jure naturae tum ex jure divino positivo. Est enim praeceptum virtutis caritatis quae, utpote ordinans hominem in ait imum finem, ut ait Angelicus (1. 2. q. 88, a. 2 in corp.), per se obligationem gravem imponit. De praecepto autem positivo divino ejusque gravitate omnino constat etiam ex verbis Christi (Matth., 25, 41) : Discedite a me, maledicti... ; esurivi enim et non dedistis mihi manducare... ; ex 1. Joann., 3, 17 : Qui habuerit substantiam hujus mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera, sua ab eo: quomodo caritas Dei manet ineo? II. Ut praeceptum eleemosynae urgeat, duo requiruntur: aliqua necessitas ex parte accipientis et aliqua superfluitas bonorum ex parte dantis. Primum constat ex ipsa definitione : secundum desumitur ex ordine caritatis Qui enim non habet nisi vitae neces­ saria, illa elargiri nequit, quin propriae vitae alienam anteponat. Consonant verba Domini Salvatoris : Quod superest, date eleemosy­ nam (Luc., 11, 41). Cfr. Λ’. Thom., 2. 2, q. 32, a. 5. Porro, sicut necessitas indigentis distinguitur triplex, ut supra dictum est (n. 480), ita etiam ex parte dantis, bo.na sunt triplicis generis: a) necessaria vitae, i. e. bona sine quibus vitam propriam, vel nostrorum, servare non possu­ mus ; b) bona superflua vitae, sed statui necessaria, i. e. sine quibus vitam quidem servare possumus, at non eo modo vivere, qui nostrum statum deceat ’ / ehmhuhl, I. n. 765 - : Cfr. yierkdbach, l. n. 933. 31 i P. II. S. I. — Tr. III. De Caritate. juxta moderatam aestimationem popularium cordatorum, c) Tandem bona simpliciter tuper-jlua, i e. quae nec vitae, nec statui sunt necessaria. Ethic notandum, quod per necessaria ad decentiam status generation intelligenda sunt ea omnia, quae requiruntur, non solum ad filios et famulos et hospites sustentandos sed et:am ad honestas donationes, convivia et moderatas magni­ ficentias exhibendas (II, 31). 488. — Quomodo autem, pro diversitate sive necessitatis, sive superfluitatis bonorum, eleemosyna facienda sit, sequentibus regu­ lis stabilietur, positis semper ponendis, i. e. : a) quod non sufficiat solus rei usus; b) quod media requisita non sint extraordinaria, quae communiter homines adhibere non solent ; c) quod bonum communitatis seu publicum non periclitetur (II, 31, resp. 3° et 4°). Regula la. In extrema necessitate, proximo succurrendum est ex bonis vitae superfluis, licet statui necessariis. Ratio patet ex ordine caritatis (n. 483, Reg. 2). / 11 Nemo tenetur dare eleemosynam ex bonis sibi ad vitam necessariis, nisi pauper esset talis, ex quo penderet salus reipublicae. Nec tenetur quis mediis extraordinariis et cum magno suo incommodo conservare vitam aegroti pauperis (cfr. Pnlmmer, I, 592). Regula 2a. In gravi necessitate, proximo succurrendum est ex superfluis statui, sed cum mediocri tantum incommodo. Ita commu­ niter, et ratio iterum patet ex ordine caritatis. . M R HT H u| kJ K I <1 o y H 4 K Obligatio autem urget sub gravi, nbi prudenter judicetur alium esse subven­ turum ; nam, « cum in Scriptura frequenter damnentur homines ob neglecta opera misericordiae, haec non sunt restringenda ad extremam et raram necessitatem » (II. 31). Et videtur clare inferri ex damnatione propositionis 12ae ab Innocenlio XI : ■· Vix in saecularibus invenies, etiam in regibus, superfluum statui, et ita vix aliquis tenetur ad eleemosynam, quando tenetur tantum ex superfluo statui. » Regula 3a. In communi seu mediocri necessitate, proximo subve­ niendum est ex superfluis statui, idque sub gravi, sed cum levi tantum proprio suo incommodo. Id quoque requirit ordo caritatis. An sub mortali ? negant non pauci cum 5. Antonino ; pauperum enim communis miseria solet esse levis et tolerabilis. Affirmat vero cum communiori 5. Alphonsus (II, 32 ; 1. EI. qq. ref., n. 4), si de paupenbus in genere, et non de aliquo particulari agatur. Ratio praecipua est, quia si divites absolutam non haberent obligationem subveniendi communiter mendicis, possent isti ab omnibus in sua necessitate relinqui, et ita necessitas eorum fieret gravis. Cfr. Constit. Rerum novarum, 16 Mail 1891. Ideo verbis Domini (Lue., 11, 41) : Quod superest, date eleemosynam, exprimitur praeceptum per se grave, ut SS. Patres communiter interpretantur (Sylvius, 2. 2, q. 32 ; S. Rellarmin., de Bonis Oper., 1. 3, c. 7). / Cap. II, — De caritate erga proximum. 315 Non tenentur quidem divites erogare totum superfluum ; sed nec sufficit erogare tam modicum pro quantitate suae substantiae, ut, si alii divites eadem parcimonia uterentur, pauperibus subsidium deesset. Olim censebantur satisfacere divites, erogando in pauperes communes quinquagesimam partem redituum qui statui supererant (sive 2 aureos ex 100) ; sed non in eadem propor­ tione, si divitiae multum excederent *. Excipe bénéficiâtes, qui tenentur totum superfluum pauperibus aut locis piis distribuere, ut statuitur can. 1473, et suo loco videbitur (n. 2249). Atvero, « si quis dives et abundans diu neget omnes eleemosynas, cum proposito dandi meliore et commodiore loco ac tempore, vel egentioribus, vel, in alium pium usum convertendi, is non peccat, cum ha­ beat justam causam negandi. Si vero talis, sine rationabili causa, omnes a se pauperes inhumaniter repellat, eum dicit Lavmann versari in malo statu. » Cfr. II, 32 ; II. Ap., IV, 19 ; Conf, dir., IV, 11 ; Istr., IV, 19. Conclusiones pro praxi. a) Excepto casu, quo ex publicis stipendiis pauperes aluntur, peccat mortaliter dices, qui statuit nullam dare eleemosynam in commu­ nibus necessitatibus, vel qui in hoc est notabiliter negligens.et superflua omnia accumulat ad alliorem statum assequendum. Quin imo, etiam casu quo ex publicis stipendiis multa ad levandos pauperes attribuantur, non recte agit, dives, qui ex proposito nihil amplius dare vellet. Quoad non pauca enim deficit practice Status sollicitudo : unde in detrimentum multorum vergeret hujus­ modi divitis denegatio. Nec certe modicae eleemosynae quemquam impe­ diunt, quominus honeste ad superiorem statum ascendat. Inde perspicitur quam stricta sit haec caritatis obligatio. b) Parochi pauperibus gratuitum ministerium praestare debent (can. 463, §4), praesertim quod attinet ad eorum funus et sepulturam (can. 1235, §2). c) Tenentur medici, advocati, etc., operam pauperibus gratis impendere, quando hi sunt in vera necessitate, nec ab aliis adjuvari possunt (2. 2, 71, a. 1). In judiciis ecclesiasticis pauperes patrocinio gratuito fruuntur (c. 1914). d) Homines privati non tenentur inquirere pauperes. Si tamen dubitent.de extrema alicujus indigentia, tenentur inquirere veritatem (II, 31, resp. 4, ad I). 489. — Quaesita. I. Quibus pauperibus eleemosyna clauda est? Danda est omnibus vere indigentibus, sive sint fideles, sive infideles, sive indigenae, sive alienigenae ; ita tamen ut, ceteris paribus, senex praeferatur juveni, nobilis ignobili, invalidus valido, fidelis infideli, catholicus haeretico,f bonus malo,i indigena extraneo, elc. Id enim · requirit ordo caritatis. Nulla est obligatio dandi eleemosynam, et aliquando illicitum esset eam dare pauperibus laborarc nolentibus. Cavendum tamen, ne illi voluntarie otiosis annu­ merentur, (pii ob laboris defectum in miseriam inciderunt. His porro consultius esset subministrare laborem, ex quo vivant (II, 32, ad 5). 1 Hodierni A abstinent a mathematica determinatione quoad statui necessaria aut superflua. < Talis enim decentia, ait S. Thomas I). 15, q. 2, a. 4, sol. I), non consistit in aliquo indivisibili : quia multis additis homo non excedit status sui conditionem, multis etiam abstractis, conditio status decenter conservatur. Id magis elucescit, si consideretur, partem superfluorum recte seponi posse, ut Industria, commercium, agricultura promo­ veantur : ita enim lotius gentis progressus fovetur, atque communitatis opes augentur faciliusque pauperes sublevantur * (v. Tanguerai/, I, n. 794). — Norma a S. Alphonso tra­ dita, quam retulimus, eafis quidem beniqna est, nullo tamen modo quid absurdum sonat ; magni aestimatur etiam a recentissimis Schilling (II, ρ. 38'«, not. 39); Merhelbach, etc. 316 P. IL S. I. — Tr. III. De Caritate. II. Ex quibus bonis dari debet, aut potest, eleemosyna? Generatim ex propriis, nonnunquani ex alienis. 1° Ex iis bonis propriis, quorum quis liberam habet administ rationem, facienda est eleemosyna. Dicimus : ex propriis. Igitur non licet ex bonis restitutioni obnoxiis ; nec licet M eum damno creditorum ; nec licet filiis ex bonis parentum, famulis ex bonis herorum. Dicimus deinde : quorum quis liberam habet administrationem. Hinc uror non potest dare extraordinarias sine mariti consensu, nisi ex bonis omnino propriis, quorum ipsa scilicet dominium et administrationem habet et fructus percipit. Ordinarias tamen et valde communes dare potest ex bonis domesticis, juxta morem uxorum suae conditionis ; id vero, etiamsi maritus foret invitus, quia consuetudo hoc jus ei tribuit (II, 33 ; III. 540). Cfr. 5. Thom.,%. 2, q. 32, a. 8, ad 2. 2° Ex alienis vero, si vel pauper sit in necessitate extrema et tu non possis dare ex tuo, vel dominus consentiat aut consentire rationabililer praesumatur. Hinc, filii possunt largiri eleemosynas tenues, et famuli panem et similia. Similiter possunt tutores et curatores, ex bonis sibi commissis, dare modicas illas eleemosynas, quas dare deberent ii quorum bona administrant, cum per­ sonam eorum gerant (II, 33, 2°). Pro praxl. Confessarius divitum meminerit verborum Apostoli : « Divi­ tibus hujus saeculi praecipe... bene agere, divites fieri in bonis operibus, facile tribuere, communicare, thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant vitam aeternam > (1. Tim., 6, 17). Non facile tamen absolutio neganda est diviti mendicis communibus eleemosynam neganti, tum ob dissen­ sum \A . tum quia divites quasi semper rationes excusantes afferunt, quas in praxi confessarius non facile ut inanes rejicere poterit (II. 32, 3°). § 2. De correctione fraterna. 190. Definitio. Correctio fraterna est conveniens admonitio, ex caritate, proximo data, ut a delicto emendetur vel ab eo commit­ tendo removeatur (II, 34 et 39, quaer.). Cfr. S. Thom., 2. 2, q. 33, a. 1. Materia propria correctionis fraternae sunt delicta occulta ex ignorantia vel negligentia commissa, ut statiin dicemus (n. 491). Differt autem a correctione judiciali et paterna: a) Correctio judicialis est actus justitiae ex parte auctoritatis publicae ; exer­ cetur in solos subditos, etiamsi sint renitentes ; habet pro objecto peccatum quod sit communitati perniciosum et quod per testes probari possit ; utitur severitate, timore, poenis convenientibus eo fine ut. si delinquens non resipi­ scat, ordo justitiae saltem in communitate restituatur. Correctio judicialis praesupponit, non denuntiationem privatam, sed accusationem quae, testibus adhibitis, (actum probare nititur (cfr. can. 2309, § 3). bj Correctio paterna canonica, ex parte praelati, in mullis convenit cum corrvetione judiciali : est enim actus justitiae ad bonum commune (S. Thom., I. c., a. 3). Differt tamen, in quantum Superior cum misericordia et benevo­ lentia etiam ex infirmitate delinquentes reprehendit (sive publice sive privainnl. eo tine ut emendentur et scandalum, si adsit, tollatur (cfr. can. 2308 Cap. II. — De caritate erga proximum. 317 seq.). Correctionem paternam, ut plurimum, praecedit denuntiatio evangelica, non vero accusatio judicialis ; nec iit correptio sub forma judicii, quamvis procedat cum auctoritate Superior. Itaque media habetur inter judicialem et fraternam. 491. — Principia. I. Datur strictum fraternae correctionis prae cepium. 1° Lex naturalis eodem modo nos obligat ad removendum proximi malum quam ad volendum ejus bonum ; nos obligat prae­ terea ad subveniendum animae proximi indigenti. 2° Lex evangelica praecipit : Si autem peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum (Matlh., 18,15). Dicitur in te, id est contra te, vel coram te, seu te sciente, ut explicat 5. Augustinus (Sermo 82, c. 7, n. 10). Hinc Apostolus : Fratres, et si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos, qui spirituales estis, hujus modi instruite in spiritu lenitatis, considerans te ipsum, ne et tu lenteris (Gal., 6, 1). Vide 5. Thom., 2. 2, q. 33, a. 2. Ex his patet materiam propriam fraternae correctionis esse pro­ ximi peccatum occultum, communitati non nocivum. Qui enim te publice offendit, vel occulte quid facit quod contra bonum commune est, non in te solum peccat sed in alios, ut dicit D. Thomas (1. c., a. 7, et Quaest. disp., de Corrept. frat., a. 2, ad 10). Hoc praeceptum obligat sub qravi vel sub levi secundum materiam ; i. e. prout agitur de peccato gravi vel levi, in quod proximus aut lapsurus est, aut jam lapsus est et in quo perseverat. — Potest autem, ut .saepe jam monuimus, quid grave esse vel ex se vel ex circumstantiis. Sic, v. gr., in Ordine religioso frequentes leves regularum violationes generatim vigorem disciplinae relaxant : unde ex hoc gravis incumbit obligatio correctionis, etiam privatis (IV, 13).— In praxi tamen privatus vix tenetur animadvertere in materia levi, nisi id facil­ lime possit (IV, 34, 35). 492. — II. Praeceptum correctionis omnes obligat. Officium enim caritatis, ex se, ad omnes sese extendit. Cfr. Thom., 2. 2, q. 33, a. 3. Quapropter haec notentur : a) Etiam inferiores tenentur obligatione monendi Superiores, cum modestia tamen, discretione et reverentia, ut dicit Apostolus (1. Tim., 5, 1) : Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem. Hinc, filii tenentur admonere parentes, cum advertunt eos relinere aliena, curam suae salutis aeternae non gerere, etc. 5. Thom.,'2. 2, q. 33, a. 4. — b) Etiam peccatores hoc praecepto obstringuntur. Correctio enim, dicit S. Thomas (2. 2, q. 33, a. 5), perlinet ad aliquem, in quantum viget in eo rectum judicium rationis : hoc autem per peccatum non destruitur. Si tamen est peccator publicus, ordinarie abstinere debet a correc­ tione. 493. — III. Ut praeceptum urgeat, requiritur ut proximi neces­ sitas spiritualis id postulet, et adsit spes fundata emendationis, quin grave incommodum immineat. Ita DI), communiter. Sed haec accuratius sunt explananda. Itaque : 3fS P. 11. S. I. — Tr. III. De Caritate. Dicitur 1° Proximi necessitas spiritualis id postulet ; ad quod tria requiruntur: a) Ut sibi de proximi peccato, vel de ejus proximo peccandi periculo, certo constet. Caritas enim non est temeraria, non cogitat malum ; nec in dubio inquirere teneris, nisi sis Superior, vel nisi de malo communi aut de gravissimo avertendo malo, v. gr. de homicidio agatur, b) Ut correctio necessaria judicetur ad emenda­ tionem rei ; nam. si aliunde speratur rationabiliter emendatio, vel si reus jam resipuit, patet non dari obligationem, c) Ut non adsit alius aeque vel magis idoneus, qui correpturus credatur ; quia tunc non adest vera et absoluta necessitas. 2° Adsit spes jundata emendationis : quia, desperato fine, nulla est ratio adhibendi media. Hinc secreto corrigere non teneris, si correctio certius non sit profutura. In dubio autem an profutura sit, pariter non teneris ; nisi corrigendus versetur in periculo mortis, vel timenda sit aliorum infectio in fide, vel in moribus. Suadet plerumque prudentia, ut eorum omittatur correctio, quorum indoles est penitus ignota, ne scilicet iniquo animo eam accipientes, fiant deteriores. Cfr. S. Thom., 1. c., a. 6. 3° Quin grave incommodum immineat. Nam cum tanto incom­ modo caritas non obligat, nisi extrema sit proximi necessitas spiri­ tualis, vel nisi accedat obligatio justitiae erga subditos, ut in praelato, pastore, magistratu (II, 38, 39). Hinc resolves: a) Privati inter se raro ad correctionem tenentur, saltem sub gravi, nisi sint familiariter inter se conjuncti : quia raro omnes requisitae con­ ditiones adesse reperiuntur. Rarius adhuc erga Superiores, propter habili­ tatis defectum. Qua eadem ratione scrupulosi etiam, saltem ordinarie, excu­ santur. b) Leviter peccat, qui ex timore, pusillanimitate aut verecundia tardior est ad corrigendum, vel se reputat minus idoneum ad corripiendum fratrem suum. Graviter autem delinquit, qui, cum facile possit impedire peccatum mortale proximi, ob meram pusillanimitatem, ob vanum mali temporalis timorem, id facere omittit (11, 37 ; H. Ap., IV, 211. Cfr. D. Thom., 1. c. a. 2, ad 3. 494. — IV. Ordo ille in correptione servandus est. quem Christus Dominus praescripsit (Matth., 18, 15). Unde, 1° correptio fiat secreto : corripe eum inter te et ipsum solum. 2° Quod si non prosit, liat coram testibus : adhibe tecum unum vel plures (testes). 3° Quod si hoc ipsum in vanum factum fuerit, culpa referatur ad Supe­ riorem : quod si non audierit eos, dic Ecclesiae. Hic ordo obligat per s·· sub "ravi, quia agitur de consulendo famae proximi, quae est bonum sociale et peccatori maxime necessaria, tum ut officia sua adimpleat, tum ad meliorem frugem reduci possit. Ita S. Thomas, 1. c., a. 7. Unde si praelatus quid contra hunc ordinem praeciperet, si nempe juberet Cap. II. — De caritate erga proximum. 310 ut si quid sil in fratribus corrigendum (licet sit occultum), statim ipsi dicatur, non esset ei obediendum ; quia, ut animadvertit .$’. Thomas (1. c., a. 7, ad 5), praelatus non est judex occultorum : unde non habe.l potestatem praecipiendi aliquid super occultis, nisi inquantum per aliqua indicia manifestantur, puta per infamiam, vel per aliquas suspiciones. Testes autem ea ratione inducendi sunt, ut delinquenti ostendatur, quod hoc sit revera peccatum de quo aliquis arguitur (ita S. Hieronymus) ; vel etiam ut delinquens convincatur de actu, si actus iteretur (ita S. Augustinus) ; vel denique ut palam fiat quod frater admonens fecit quod in se est (ita S. Chrysostomus). Vide Doctorem Angelicum. 1. c.. a. 8, ad 3. Ita quidem regulariter et per se procedi debet antequam devenia­ tur ad denuntiationem evangelicam. Quandoque tamen, prout caritas et justitia id suadent, ordo praescriptus licite inverti potest, imo quandoque inverti debet. Qua­ propter : 1° Potest culpa statim ad Superiorem ut ad patrem deferri : a) si proximi peccatum sit publicum vel mox publicandum ; quia tunc cessat ratio servandi famam delinquentis (IV, 240) ; b) si proxi­ mus juri suo cesserit, ut est apud quosdam religiosos. Quae tamen cessio ita intelligitur, ut culpa reveletur praelato tanquam patri, non vero tanquam judici ; ut cessio dicatur legitima non vi regulae, sed potius ex sacrificio proprio famae ; ut denique, si constet de emendatione et nullum sit periculum relabendi, culpa nullo modo ad Superiorem deferatur (IV, 245, q. 4). An autem, omissa vel inutiliter facta secreta correctione, culpa statim ad Superiorem denuntiari possit, quando delinquentis emendatio facilius vel effi­ cacius obtineri posse speretur? Respondet A’. Thomas : « Si ego scio quod frater per me corrigetur, tunc non debeo hoc denuntiare praelato. Si autem videtur quod hoc melius fiat per praelatum, et praelatus nihilominus sit pius, discretus et spiritualis, non habens rancorem seu odium adversus illum subditum, tunc licite potest denuntiare sibi ; et tunc non dicit Ecclesiae, quia non ei sicut prae­ lato, sed sicut personae proficienti ad correctionem proximi et emendam » (Quodl. 11, art. 13). Eadem habet Angelicus, 2. 2, q. 33, a. 8, ad 4, cum S. Bonaventura, S. Antonino, Gerson et aliis. Ratio horum est, quia, cum finis princi­ palis correctionis fraternae sit emendatio proximi, quandocumque creditur magis expedire ut correctio fiat immediate a praelato, cessare debet finis minus principalis, nempe conservatio famae proximi. Cfr. A'. Alph., IV, 243. Notan­ dum vero, in his omnibus ordinem a Christo Domino praescriptum non essen­ tialiter inverti, eo quod praelatus assumitur potius tanquam « singularis per­ sona, quae magis prodesse potest quam alii » (ut dicit /). Thomas. 1. c., ad 4 , non tanquam habens auctoritatem publicam. 2° Debet culpa statim ad Superiorem deferri : a) si, quamvis occulta remanserit, vergat in damnum reipublicae vel communitatis (conjuratio, baeresis, juvenum corruptio, etc.), quia tunc remedium 320 P. IL S. I. — Tr. HL De Caritate. adhibendum est etiam aliis, in quorum damnum culpa vergit1 ; b) si tantum per hanc evangelicam denuntiationem optatus speretur fructus, qui aliter aut non posset obtineri, aut solum cum gravi incommodo : quia Superior, ut spiritualis pater, magis idoneus est ad juvandum fratrem, quam alii (IV, 242). Cfr. S. Thom., 1. c., a. 8, ad 1 et ad 4. 495. Corollaria. Ex dictis apparet varias obligationes tum denuntiantium tum Superiorum brevi compendio ita posse exponi : 1° Qload privatos. a) Si certo constet fratrem perfecte emendasse pecca­ tum occultum nec ex eo esse ullum periculum relapsus vel damni ipsi aut alteri, non licet denuntiare patri vel praelato. Excipe, si frater expresse in istam denuntiationem consentiat (II, 42 ; IV, 244, 245, q. 4). b) Non licet deferre delictum ad Superiores mediatos, si Superior immediatus potest per se corrigere et nulla sit probabilis suspicio fore ut hic officio suo desit : famae enim proximi, quoad ejus fieri potest, semper est consulendum (II, 42, 3° ; l\, 247, fin), c) In communitatibus sub regula viventibus, in collegiis, in semi­ nariis, etc., si agatur de re magni momenti plerumque expedit ut correctio fiat via denuntiationis ad Superiorem ut ad patrem ; quia Superior iis qualitatibus praeditus, de quibus supra S. Thomas, melius occurrere potest diversi generis rnalis, ex gravi culpa orituris. 5. Alph., IV, 245, cum Suarez, Sanchez, Laymann. (‘ajetano. Nihil autem fiat, inconsulto proprio confessario, ut in hac re caute ac prudenter procedatur, d) Proclamationes culparum, quae fiunt in Capitulis religiosorum, sunt de aliquibus levibus quae famae non derogant : unde sunt quasi quaedam commemorationes oblitarum culparum, potius quam accusationes vel denuntiationes. Si essent tamen talia, quibus frater infamaretur, contra praeceptum Domini ageret, qui publicaret. 5. Thomas, 2. 2, q. 33, a. 7, ad 4. 2° Quoad praelatos, a) Superior, post denuntiationem evangelicam. non potest judicialiter procedere nec cogere ut sibi fiat denuntiatio judicialis, nisi immineat damnum communitati aut particularibus : quo in casu ipsi licet cri­ men aliquibus viris prudentibus manifestare, inquantum nempe id necessa­ rium judicat (IV, 24(», 247). b) Tenentur Superiores adoigüare suis subditis, in eorum aliquando peccata inquirere, eorumque malis etsi dubiis occurrere ; non tamen mullum et curiose de aliquo peccato in particulari interrogare, nisi quis speciale ejus signum dederit. Spontanei vero accusatores non facile admit­ tendi sunt ; quia illi, specie boni communis, saepe se quaerunt (II, 42, 4a). c) Tenentur delinquentes corrigere, etiamsi parva spes emendationis afful­ geat. sive ad omnem conniventiae speciem declinandam, sive ad injiciendum, si publica sit correctio, ceteris timorem. Ubi tamen nihil boni ex correctione sperari potest, omittenda erit ·, nam Ecclesia multa tolerat, quae minime pro­ bat. Ita similiter concionatorcs tenentur peccata publica reprehendere, ratione boni communis, tametsi non speretur emendatio delinquentium, modo fructus in populo ocius tardius sperari possit, d) Si sint stipendiati, ut Episcopi, paro­ chi, magistratus, tenentur tum ex caritate tum ex justitia corripere et monere subditos, adhuc cum periculo vitae, in eorum necessitate non solum extrema, S Uph., I\, 2V2. 2*8. Vddit etiam in peccatis in damnum tertii. primum fraterne «t corridendum in peccatis vero in damnum commune, n cum magno incommodo. Haec sententia suadeuda est pro una altera ve vice tantum, cum frequens omissio grave induceret incommodum (II, 51, 53 ; cfr. II. Λρ., IV, 28 ; <’onf. dir.. IV, 14). I nde, in prati cum utraque sententia sit probabilis, mulier ad peccatum vitandum mariti, qui inde blasphemandi occasionem sumeret, bene potest sed non tenetur praeceptum audiendi sacrum, servandi jejunium, semel vel iterum omittere. — Similiter puella, ne se offerat conspectui juvenis a quo scit se turpiter amari, recte semel et iterum omittit sacrum, ut sic alter advertere possit se ab ea vitari. II. Opera de consilio vel indifferentia aliquoties omittenda »sunt * ad vitandum scandalum pusillorum. Sic, v. gr., mulier quae praevideret se cuidam determinato fore causam ruinae, teneretur una vel altera vice, modo commode fieri possit, ejus conspectum fugere, adeundo, v. gr., aliam ecclesiam, incedendo per aliam viam, non accedendo ad fenestram, et similia. Ad longum autem tempus hoc facere minime teneretur, cum hoc esset valde onerosum. <■ Sufficit enim, ordinarie loquendo, ad eam excusandam saltem a mortali, causa ne ipsa sua libertate privetur... ; cum esset res valde incommoda mulieri, et scrupulis obnoxia, si expendere deberet semper, an habeat justam causam egrediendi, vel non. » — Nec tenetur abstinere a publica deambulatione, oh scandalum aliorum ; hoc enim nimis grave ipsi reputandum est. — Nequiret tamen puella a mortali excusari, si vanitate ducta, etsi scandalum illius viri non intendat, data opera, ejus aspectui se offeret. Item si peteret aliquem locum, quem non adiret, nisi sciret ibi amasium adesse (II, 58). III. Bona temporalia, si sint propria, licite quidem dimitti pos­ sunt, ad aliorum vitandum scandalum ; sed non necessario dimitti debent. Hinc, non teneris solvere plus aequo alicui operario, licet praevideas eum blasphematurum esse ; quia incommodum illud, licet in se leve, saepe occur­ rere potest et apud multos ; unde in complexu fit grave. Similiter parochus perse non tenetur remittere jura stolae sibi debita, quamvis parochianus de obligatione sua satis conscius, in varias erumpat obtrectationes, etc. ; inde enim grave incommodum obveniret tum ipsi parocho, tum ejus successoribus (11,52). S. Thorn., 2. 2, q. 78, a. 4. Diximus si sint propria · nam si bona sint aliena, ne licite quidem dimitti possunt, nisi ex consensu domini saltem rationabiliter praesumpto. « · 3. De obligatione reparandi scandalam. Reparatio scandali duo generatim sibi exposcit : alterum (quandoque sub gravi), ut ulterior scandali influxus, quoad ejus fieri potest, tollatur ; alterum (quod ordinarie non videtur urgere sub mortali), ut efficaciter consulatur emen­ dationi illius qui passus est scandalum. Inde statuuntur sequentia. 513. - Principi x. 1. Qui proximum in peccatum, vel in noxium errorem, ex scandalo induxit, tenetur ex caritate hoc malum pro viribus reparare. Et re quidem vera, si quilibet ex caritate peccan­ tem aut peccaturum corripere tenetur, a fortiori hac obligatione, r Cap. 11. — De caritate erga proximum. 333 etiam cum majori incommodo quam ceteri omnes, adstringitur, qui dando scandalum auctor fuit, cur proximus in peccatum vel in periculum peccandi inciderit. Idem a fortiori dicendum est de eo qui per inductionem proprie dictam, suasionem vel consilium, alium peccare aut errare fecit. Inde liceat concludere : 1° Qui aliis scandalum dedit per iniqua consilia, quae sunt adhuc efficacia, debet ea ineiTicacia reddere, per sedulam revocationem iisdem sive per se sive per alium notificandam. Sic auctor, qui per scripta haeretica, obscoena, aliis causa fuit peccandi, tenetur librorum suorum diffusionem impedire, scripta sua publice retractare, novaque, si possit, in aedificationem christifidelium componere et pervulgare. 2° Qui proximum in stabilem perversionem, v. gr. concubinatus vel irreligiositatis, induxit, tenetur sub gravi ejus conversioni allaborare, ita ut eum sive per se sive per alios in virtutis tramitem reducat. Dicimus sive per alios : aliquando enim praestat aliorum opera uti, praesertim cum agitur de conversione complicis in materia turpi : quo in casu, peccandi occasio facile reduci posset. 3° Quoad scandala ordinaria, quae non plenam perversionem, sed peccata solum transeuntia pariunt, haec regulariter reparari non possunt, nisi generali illa reparatione, quae continetur in ipsa cessatione a scandalo, in bono exemplo, in oratione pro scandalizato, et similibus. 514. — II. Publicum scandalum obligat reum ad publicam repa­ rationem. Secus enim non tollitur sufficienter ulterior scandali influxus, nec omnes scandalizati monentur de malo, quod passi sunt. Quapropter, concubinalius, usurarius, aliusve id genus peccator, ad publi­ cam, si fieri possit, scandali reparationem constringendus est : puta, ut publice, relicto prius commercio, aut negotio suo nefando, cum devotione accedat ad sacramenta. III. Superioris scandalum, datum subditis, ex officio debet ab ipso reparari. Sic,v. gr., paterfamilias, qui scandalizavit domesticos, ordinarie, ad reparandum scandalum (si hoc adhuc efficax cense­ tur), adstringendus est ut iisdem domesticis manifestet displicen­ tiam de malo suo exemplo, eosque paterne ad hortetur, ne illud in posterum sequantur. IV. Scandalum injuste illatum debet ex justitia reparari. Dicitur : injuste illatum, i. e. fraude, vi, dolo, metu injusto. Reparari debet coercendo influxum actionis. Ratio est, quia quisque habet jus ne injuste laedatur in bonis spiritualibus. Sublatis vero mediis injustis, scandalizans probabiliter ex caritate tantum tenetur scandalum reparare. Quando enim jam cessavit vis aut fraus, et alter scit se fuisse deceptum, potest se, si velit, ipsemet a peccato expedire ; et ideo, sijsese non emendet, hoc ipsi imputatur (III. GOI). Quoad eos qui alios a Reli­ gione retrahunt, vide n. 2140. 334 P. II. S. I. — Tr. III. De Caritate. 4. De scandalis jrequentioribus. 515. — Scandali multum perniciosi rei habendi sunt : 1° Retinentes consuetudinem blasphemandi, praesertim coram junioribus, maxime si coram filiis. 2° Delatores gravis detractionis, rem aliis renuntiantes ; inde enim oriuntur odia et jurgia. 3° Nuntii amoris alicui mulieri, sive nuptae, sive innuptae, absque matri­ monii fine. Ita peccant praesertim servi et ancillae, qui filiisfamilias auxilium praestant ad turpes amores fovendos (Inst. cat., P. I, c. 1, n. 45). 4° Divulgantes libros nocuae lectionis, qui nempe eos spargunt, vendunt, vel aliis legendos tradunt. Item, qui conficiunt, spargunt, vel publice canunt cantilenas, vel carmina turpia. 5° Inducentes in scholas perniciosam docendi rationem, aut libros pericu­ losos. Sine scandalo non possunt in puerorum manus tradi libri anatomici et chirurgici, vel etiam libri auctorum paganorum non sufficienter expurgati. 6° Proferentes sermones lascivos, sive verbis claris, sive aequivocis (ab audien­ tibus tamen salis intellectis). Hoc est, ait S. Alphonsus (1. c.), «scandalum ordinarium : viri inhoneste loquuntur coram mulieribus, juvenibus et quan­ doque vel coram pueris innocentibus. Et heu, quam ruinam faciunt !... » 7° Bepracsentationibus illecebrosis addicti. Ita auctores, actores et actrices comoediarum, in quibus nec religioni parcitur, nec virtuti, nec matrimonii sanc­ titati ; vel saltationum theatralium, in quibus, ratione vestitus saltatricum, ratione obscoeni saltationum modi, aut lascivae gesticulationis, apparet tur­ pitudo (III, 428). Cfr. n. 835. Item auctores exhibitionis ci nemato graphicae, quae juvenum praesertim mentem inficit, phantasiam excitat, imo voluntatem provocat ad crimina, ad quae homo minus certe pronus exstaret, nisi viderit ea impunita manere eorumque auctores laudari ob astutiam ac dexteritatem suam. An autem et quatenus spectatores talium exhibitionum (qui ordi­ narie se coinquinant multis peccatis internis) etiam rei sint gravis scandali, resolvi debet ex principiis postea statuendis de cooperatione (III, 427). Quanta et quot scandala sive per sermones, sive per cantus, declamationes, dari possint ope novae inventionis quae dicitur : radio, nemo est qui ignoret. 8° Pictores, sculptores, pholographi et alii, qui domi vel in hortis aut mu­ seis, etc., exhibent omnium aspectui statuas aut imagines obscoenas, in quibus scilicet nudatae aut tenui tantum velo coopertae apparent illae corporis partes (non dicimus infantis, sed grandioris personae), quas ubique gentium verecun­ dia velandas docet. «Secus si, detectis aliis partibus, pudenda tegantur » (II, 56). Nemo tamen est qui nesciat, imagines et statuas vere posse esse obscoe­ nas, quando, licet omnia legantur, ex gestu, modo se tenendi, apparet mens libidini addicta. Econtra nonnunquam vere obscoenae dici nequeunt, licet nudae, si sint idealislicae ; ut habemus v. g. e Catacumbis, ex arte classica Michelangelo. 9° Personae,quae etiam speciali titulo ceteros a peccato removere deberent; scilicet : a) Parentes et domini, qui filiabus, vel ancillis suis, permittunt conver­ sationes in locis abditis cum sponsis et amasiis, b) Uxores, quae venustulos suos amasios ad familiaria colloquia admittendo, offensioni sunt maritis suis aliisque, sicut docet experientia. Et idem dicendum de marito, qui retinet ancillam, uxori non sine ratione suspectam, c) Clerici qui domi personam populo suspectam retinentes, ansam praebent peccatis detractionis, calum­ niae et contemptus status clericalis. Cap. II. — De caritate erga proximum. 335 Quaestio Specialis. De ornatu mulierum. Ô16. — 1° Ornatus moderatus, pro decentia status, est per se licitus, quia non dat ansam peccandi. Hinc nullum est peccatum, si femina decenter se ornat ut viro suo placeat, vel ut sponsum reperiat. Quod si agat ex levitate aut vanitate, peccat venialiter (II, 54). 2° Ornatus cxcessivus, qui nimirum conditionem proprii status excedit, est per se venialis, quia per se alios ad parem luxum non movet graviter. Fit autem mortalis : a) si ipsi indulgeatur ad provocandam, virorum lasciviam ; b) si praevideatur lapsus alicujus viri in particulari. Mulieres quae fuco, pigmen­ tis utuntur, praeciso scandalo, non nisi venialiter peccant ; nullatenus vero, si corporis tantum defectus ita celare intendant (II, 54, 55 ; III, 425). 3° Ornatus immodestus, qualis in sollemnibus prandiis et vespertinis conven­ ticulis non raro explicari solet, est illicitus pro gradu immodestiae >. a) Si nudatio est ita immoderata, ut ubera pene tota ostendantur aut velo tenuissimo cooperiantur, est per se grave scandalum, quia talis immodestia incitat per se ad luxuriam, b) Si vero non est ita immoderata, ut brachia tan­ tum, vel ex parte ubera detegantur, non excusantur quidem a mortali illae mulieres quae talis vestitus usum, ubi non viget, introducunt ; sed aliae quae jam introductum sequuntur, quamvis severe increpandae sint, non tamen per se de mortali damnandae sunt ; quia consuetudo efficit, ut concupiscentia multo minus exardescat. Ceterum, denudatione pectoris feminae non raro quaerunt inhoneste appeti a viris, in quo casu aderit scandalum directum. Quare, mos iste pessimus a praedicatoribus et confessariis, quantum fieri potest, coercendus atque exstirpandus est. c) Quod de denudatione pectoris dictum est, dicendum etiam videtur de vestibus ita studiose confectis, arctis et tenuibus, ut tota conformatio corporis appareat. Cfr. Patuzzi, de Virt. mor. c. ?,§ 6, c. 9. d) Magnum scandalum et grave periculum prae se fert hodiernus mos etiam lascivius vestes induendi, quem « grande malum » Pius XI vocat (Allocutio ad praedic. 15 febr. 1926). Cfr. etiam Instr. S. C. Cone. 12 jan. 1930 ('.1..1.A. XXII, p. 26). e) Mulier utens veste virili (v. gr. in bacchanalibus) ex se non peccat graviter ; sed non raro erit mortale propter periculum libidinis vel scandali. Nullum erit peccatum, si liat ex juxta causa. Cfr. A. Thom., 2. 2, q. 169, a. 2 ; A. Alph., III, 425. § 3. De cooperatione ad peccata aliena. Agemus : 1° de cooperatione in genere ; 2° de variis cooperandi modis, seu de casibus qui frequentius occurrere solent. 1 Juvat transcribere quae S. Alphonsus (II, 55, Quacr. ; ed. G., I, p. 351) suae sententiae super hac materia praemittit : · Cum ego munus concionatoris gessi, pluries etiam hunc perniciosum usum conatus sum exprobrare ; sed cum hic oillcium agam scriptoris de re morali, oportet ut dicam quod juxta veritatem sentio et quod a DD. didici. » En norma circa vestes immodestas quam die 24 sept. 1928 publici juris fecit Card. Vicarius Romae (Bollettlno dei Clero Rom. 1928, p. 134) : « Non puô esserc ritenuto modesto il vestito che lasci scoperta per più di due dita la base del collo ; quello che non copra il braccio almeno flno al gomito (i. e. cubitus, coude) ; e quel 10 che non scenda un poco piü giti del Pinocchio...non è modesto Habito di stolfa trasparente ; e la calza (i.e. caliga, les bas) che mitt perfettamente il color della carne tanto da farcredere che la gamba sla ignuda.» 336 P. Ιί. S. I. — Tr. III. De Caritate. 1. De cooperatione in genere. 517. — Definitio. Cooperari, in genere et vi vocis, idem est ac operari cum alio. Potest autem aliquis cum alio operari, tum indu­ cendo eum directe vel indirecte ad agendum, tum ferendo ei ad agendum jam determinato auxilium, quo opus suum perficere valeat. De primo cooperandi modo, qui fit per inductionem vel scan­ dalum, in superiori disputatione tractavimus. Superest igitur ut et de secundo modo disseramus, qui fit per praestitum auxilium. Proprie autem cooperatio definiri potest : Concursus ad pravam actionem alterius principaliter agentis. Itaque cum agitur de coope­ ratione sensu proprio, proximus jam determinatus est ad peccan­ dum, et in hoc differt a scandalo. Divisio. Cooperatio, pro variis modis quibus coopérons ad pra­ vam alterius actionem concurrit, multiplex distinguitur : I. Ratione actus mali, est formalis, vel materialis : 1° Cooperatio formalis ea est, qua actio praestita, sive intrinsece sua natura sive agentis intentione ut sic, concurrit etiam ad malam volun­ tatem principaliter agentis, seu est concursus quem quis ea inten­ tione sive explicita sive implicita praestat, ut principaliter agenti sil auxilio ad opus malum, ut est malum, exsequendum (cfr. 5. AIphonsum, II, n. 59 et 63). Haec igitur duplici modo fieri potest, nempe : a) per operam, quae concrete sumpta, suaple natura, id est ex fine operis, ad pravam actionem ordinatur, v. gr. in opere scenico.quo religio deridetur, agere partes actoris; b) vel per operam indifferentem, quae non quidem ex se, sed ex speciali cooperantis inten­ tione, i. e. ex fine operantis, ad istiusmodi pravam actionem dirigitur: v. gr. si quis alteri pecuniam subministrat ad spargendum errores corrogatam ; vel si quis alterum ad turpitudinis locum comitatur, ut ita eum reddat ad pecca­ tum animosiorem1. 2° Cooperatio materialis est ea, quae praestat tantum materiale peccati ; id est quae concurrit lanium ad malam alterius actionem, praeter intentionem cooperantis. Praestatur per operam, quae nec per se, nec ex determinatione cooperantis, ad hanc malam actionem ordinatur, el (pia principaliter agens sine peccato uti potest ; quamvis, ob suam malitiam, ea abutatur ad peccandum. Hujus­ modi cooperatio foret, v. gr. subministratio vini ei qui se inebriare vult ; traditio clavium ei qui ingreditur ad furandum (II, 63 ; H. Ap., IV,31 ; cfr. III, 571 : Conf, dir., IV, 16). ' Prunum modum aliqui scripton-s v. e < I. Paban. o. P. m Bullet ino dei Clero Rom.» I P I JS). désignant tanquam omp> t itionem tonnaltm implwdam ; alterum modum anquain omperaUonein formalem <-x.ph< ilam (*cl. propter expressam intentionem). Cap. 11. — De caritate erga proximum. 337 II. Ratione auxilii praestiti, est immediata, ve\ mediata. Dicitur immediata, quando cooperans agit cum principaliter agente in ipso actu pravo, v. gr. adjuvando furem auferentem rem alienam ; mediata vero, cum cooperans quid praestat, quod principaliter agenti ad opus pravum exsequendum inservit, v. gr. tradendo sca­ lam furi invasuro domum. Ratione connexionis cum opere pravo exsequendo, cooperatio mediata est proxima vel remota: prout nempe ex natura sua, aut ex circumstantiis, id quod praestatur alteri, censetur proxime vel remote influere in ipsam pravam principaliter agentis actionem; v. gr., cooperatio proxima est dare occisuro gladium ; remota autem, materiam subministrare ex qua gladius conficiendus est (cfr. n. 313, 3°). a) cooperatione, quae formalis fit ex intentione speciali cooperantis, vix difficultas unquam esse potest ; quia taliter cooperans actionem peccaminosam directe intendit et malitiae principaliter agentis evidenter fit particeps. b) De cooperatione autem, quae formalis est ex natura sua, et objective nun­ quam materialis reputari potest, frequenter fit disputatio ; quia ad definiendum utrum aliqua opera ad pravam alterius actionem ex se et ex operis fine intrin­ seco ordinetur necne, attentissima saepe consideratione et multa sagacitate opus est ; unde non omnes semper in omnibus concordant inter se auctores. Ad elucidandam hanc materiam sequentia juvat considerare : 1° Actio ex se ad pravum finem ordinata sic est accipienda, ut finem bonum nec habeat, neç habere possit. Hoc verificari potest sive de actione speculative sumpta, sive de actione concrete apprehensa, i. e. talibus circumstantiis vestita. Sic, pingere in templo haereticorum imaginem fundatoris sectae cum aureola, cum alio sclopetum in aliquem explodere, sunt actiones ex se unice ad malum finem ordinatae. 2° Actio, quae pro principaliter agente est conditio sine qua non possel ope­ rari, non eo ipso fit actio unice ordinata ad malum finem. Ita humeros subji­ cere, ait *?. Alphonsus /III, 571), praebere scalam domino ascendere volenti ad explendam libidinem, non est cooperatio de se ordinata ad peccatum. Ex eo quod principaliter agens ad consecutionem finis intenti animosior fit, non semper ipso facto dici potest quod cooperatio alterius sit formalis ; v. gr. in exemplo humeros subjicientis, haec verificantur ; et tamen, qui subjicit humeros, praestat cooperationem mere materialem. Si autem cooperans, qui principaliter agentem reddit animosiorem, actione sua quasi personam ejus agit et partem operis mali in.se recipit, reus fit cooperationis formalis : v. gr. «pii pro hero scribit litteras vere amatorias, turpia continentes. 3° Cooperatio formalis non est synonyma illicitae cooperationis : nam omnis cooperatio formalis est illicita, at non vice versa. 518. — Principia. I. Nunquam licita est cooperatio formalis. Formalis enim cooperatio, cum aliquem includat consensum volun­ tatis in alterius peccatum, qua peccatum, est intrinsece mala et sine culpa esse nequit. Nulla igitur ratione, ne mortis quidem metu, excusari potest (II. Ap., IV, 31). 338 P. II. S. I. — Tr. III, De Caritate. Quin imino, non secus ac scandalum, habet duplicem saltem malitiam : alteram contra caritatem, alteram contra virtutem quae laeditur (cfr. dicta n. 507). Nunquam igitur licitum est praestare operam, quae ex natura sua ad solum peccatum, qua tale, ordinari potest : ut esset, v. gr. conficere instrumenta solum ad generationem impediendam apta, praeparare remedia solum ad abortum procurandum destinata ; quaerere domino concubinam, scribere pro concubinario ad concubinam litteras amatorias ac turpes, invitare mulierem ad crimen cum domino committendum, etc. (II, 67), Juxta S. Alphonsum (II,64, 65, 68 ; 1. EI. qq. ref., 11), nunquam licet fartiulo deferre litteras amatorias concubinae domini, vel deferre munuscula et esculenta meretrici ; quia et hoc servitium, ex natura sua, quoad hunc actum concrete sumptum, fovet turpem amorem, nec alium per se effectum producere natum est l. Idem dicendum de puella, si libenter acceptet munera amasii eam turpiter concupiscentis. Sic enim fovet turpem illius amorem, in quem saltem implicite consentit (II, 76). Si autem, ob peculiares circumstantias, actio cooperantis non involvit hujus­ modi consensum, potest esse absque peccato ; v gr. si puella acceptans munera coram aliis oblata, recusare nequeat quin suspiciones moveat, atque infamiae periculum incurrat. Tunc ejus acceptatio fit moraliter alia actio ; inquantum simpliciter suae famae consulit. Sic etiam officiales postarum qui deferunt litteras, quas, ex certis indiciis, sciunt esse amatorias, simpliciter munus publi­ cum, nomine Status, implent. 519. — II. Licita est aliquando cooperatio materialis. Licita est nempe, si 1res adsint conditiones, ex voluntario indirecto, id est : 1° si actio cooperantis de se bona, aut saltem indifferens est; 2° si recta est ejusdem intentio; 3° si adest causa justa et proportionata tum ad gravitatem peccati alterius, tum ad proximitatem con­ cursus, qui praestatur ad peccati exsecutionem 2. ·· Ratio, quia cum tu praestas actionem indifferentem sine prava intentione, si alter illa abuti voluerit ad suum peccatum exsequendum, non teneris nisi ex cantate illud impedire ; et quia caritas non obligat cum gravi incommodo, ideo ponens tuam cooperationem cum justa causa, non peccas : tunc enim pecca­ tum illius non provenit ex cooperatione tua, sed ex malitia ipsius, qui tua actione abutitur. Nec valet dicere, quod tua actio, etsi indifferens, conjuncta tamen cum circumstantia pravae intentionis alterius, evadit mala ; nam revera, actio tua non est per se conjuncta cum mala voluntate illius, sed ille conjungit suam malam voluntatem cum actione tua ; unde actio non erit tunc causa per se influens in peccatum, sed tantum occasio, qua ille abutitur ad peccan­ dum » (II, 63). Porro, ad judicandum, quando causa sit justa et pro port ionata, ante omnia pro regula sit observare quod dicunt DD. ; quia, cum ‘ Imo addit S. Doctor (1. c.) cum Sanchez, servum non posse talia servitia praestare, quando, certum de turpi amore, dubitat an litterae contineant amatoria (Vind. Alph,, I, p. 2·>2). — * Si ex defectu harum conditionum cooperatio materialis evadit illicita, duplex -altem peccatum committitur tum contra caritatem, tum contra virtutem laesam, ut pro cooperatione formali notavimus. Cap. II. — De caritate erga proximum. 339 hoc pendeat a prudentum aestimatione, sententia in hac materia communior erit etiam probabilior. Generatim igitur dici potest, tanto graviorem requiri causam : a) quanto gravius est peccatum, cujus occasio datur; b) quanto probabilius est, te non coopérante, alterum non peccaturum, aut quanto certior est effectus peccati ; c) quanto propinquius tua cooperatio peccatum attingit ; d) quan­ to minus juris habes ad tale opus ; e) denique, quanto magis pec­ catum cum justitia pugnat, idque propter damnum tertii (II, 59 ; H. Λρ., IV, 32). Cfr. supra n. 315,4°. 520. — Exinde eruuntur sequentes regulae speciales : 1° Licet semper ad peccatum alterius cooperari materialiter, ob majus malum vitandum ; fert enim axioma : « Ex duobus malis minus est eligendum. » Sic, v. gr., licito praebes vinum sese inebria­ turo, ne in blasphemias prorumpat (II, 69 ; V, 77). 2° Licet materialiter cooperari ad minus damnum proximi, ut ipse a majori liberetur, si aliud medium desit ; cum enim dominus de re sua disponere possit, id rationabiliter velle censetur. Sic, licet hostem adjuvare ad vastandam domum, ad furandum, etc., ne dominus occidatur (II, 74). 3° Licet materialiter cooperari, etiam immediate, damno tertii, v. gr. fores effringendo, ut vitetur damnum proprium superioris ordi­ nis. Sic fas est incendere domum, ad vitandam mortem. In tali enim necessitate constitutus, supponere potest consensum domini, qui irrationabiliter esset invitus. Mediate autem cooperari licet, si agatur de vitando damno proprio aequali. Sic licet reddere gladium occisuro, ut ita propriae vitae consulatur. Ratio est, quia ex ordine caritatis non tenemur impedire damnum alterius (etiamsi hic sit in extrema necessitate), cum aequali proprio detrimento (II, 76 ; III, 571 ; Istr., X, 56). 4° Causa, quae sufficit ad excusandum cooperatorem privatum, non sufficit ad excusandum Superiorem, magistratum, aut quemvis alium, qui non solum ex caritate, sed vi muneris sui, tenetur arcere malum, vel impedire peccata aliena. Ubi enim duplex est obligatio, ibi causa excusans moraliter duplex sit necesse est. Sic, v. gr., parentes impedire debent peccata filiorum, parochi peccata parochianorum, magistratus delicta civium, etc. Sic etiam merca­ tores quandoque, ex speciali lege, tenentur ad non vendenda arma quaedam periculosa, potiones venenatas, etc. (II. Ap., IV, 32). 340 P. II. S. r. — Tr. HL De Cantate. 5° Causa quae te excusaret, si principaliter agens aeque facile suum finem attingeret, non sufficit ad te excusandum, si, denegato tuo concursu, alter non peccasset. 2. De variis cooperationibus. Cum recensio omnium casuum, in quibus cooperatio intervenit, sit plane impossibilis, satis erit recensuisse illos, qui frequentius occurrere solent, et ex quibus ceteri dijudicari poterunt Prudens auteni confessarius advertat : bonam fidem saepe in hac materia excusare ; pro variis locis et temporibus, multum attendendum esse ad communem aestimationem ; in dubio, non favendum esse libertati, ubi obstat ratio scandali, periculum perversionis et peccati formalis ; si de re publica agatur, non omittendum ad Supe­ riores recursum. I. — De cooperatione famulorum. ’»*21. — 1° Ad violationem legis abstinentiae, a) Si constet de peccato heri legem violantis, non licet famulo praeparare aut ministrare vetitum cibum, ex sola ratione famulatus, quia agitur de cooperatione proxima ; licet tantum ob notabile detrimentum, b) In dubio, praesumitur herus justa causa excusari. In praxi autem, raro deerit sive dubium sive notabile detrimentum (II, 68). 2° Ad usuram, a) Qui adjuvat usurarium lanium in numerandis pecuniis, scribendis rationibus, aut in deferendo pignore, potest excusari sola ratione famulatus, b) Secus, si exigat usuras : quia exactio est cooperatio proximior ad peccatum usurarii, etsi amicabiliter exigat, c) Quod si exigeret per vim aut minas, non solum peccaret, sed insuper teneretur, deficiente domino, ad restitutionem. 3° Ad libidinem. Tria hic distinguenda sunt servitiorum genera : a) servitia quae ex natura sua ad turpitudinem determinata sunt ; b) servitia de se indif­ ferentia, quae proxime ad heri turpitudinem concurrunt ; r) servitia, quae eodem remote lanium concurrunt. Jamvero : a) Servilia primi generis nulla ratione excusantur ; cum veram constituant cooperationem formalem (cfr. n. 518). b) Servilia seci ndi generis, quia sunt cooperationes proximae, non possunt excusari ex sola ratione famulatus ; sed tantum ex alia causa, sive gravi, sive gravissima, pro diversitate casus. Sic, v. gr., ex mente 5. Alphonsi (II, 64), non sufficit sola ratio famulatus, sed insuper requiritur saltem metus gravis damni, ut famulus licite possit comilari herum ad locum turpitudinis ; vel ster­ nere equum ei proficiscenti (etsi herus non reddalur ex his animosior) ; vel con­ cubinam rheda adducere in domum heri concubinarii, si inter ipsum et concu­ binam jam conventum erat ; humerum praebere ascendenti ad non invitam, etc., etsi famulus in his operam praestet mere materialem. Causa vero gra1 De cooperationibus a Venena autem quae prodesse possunt, non licet vendere nisi iis, qui bene usuri putantur, v. gr. ad confectionem colorum, vel ad medicinam. 2° Si res est de se indifferens, ex circumstantiis autem constat emptorem duci intentione mala, non licebit eam conficere, locare aut vendere, nisi ex causa gravi seu proportionate ; etsi apud alios aeque emeretur. Sic non licet vendere ornamenta puellae iis abusurae, nisi venditor alioquin notabile pateretur incommodum (II, 71 ; 1. El. qq. ref., 14 ; cfr. Vind. Alph., P. II, q. 8). Dici­ tur : etsi aeque emeretur; quia tenemur, saltem citra grave incommodum, ad monendum peccantem, et praesertim scandalum dantem, cum opportunitas datur. Jam vero, «meae cooperationis negatio ait Sanchez (Decal., 1. 1, 0.7, n. 10) est quoddam monitionis genus, quo proximus, si non a peccato prae­ senti, potuisset saltem a futuro revocari, ex hujus negationis memoria. » 3° Non sunt inquietandi catholici qui ad grave damnum vitandum, judaeorum synagogas et haereticorum templa aedificant vel restaurant, dummodo non 1 Dicimus generatim .· etenim in (crc omnibus casibus concretis confectio vel praeparatio talium rerum dirigitur ad tlncm malum, nec habere potest bonum. Dari tamen possunt aliqui casu* ubi potius ade»se poterit cooperatio materialis : v. gr. ornatus muliebris inho­ nestus, quamvis de se nondum honeste corpus tegat, aliis tamen vestimentis superadditis corrigi potest ex quo ill, ut potius < x malitia ementium oriatur periculum. Vide LehmhuhT I. 831 ; cfr. ib.r I, 81 i seqq Quare in paucis casibus aberit cooperatio formalis. Cap. 11 — De caritate erga proximum. 343 adsit scandalum nec sit in contemptum religionis. Ob defectum hujus condi­ tionis tenentur ab opere sc abstinere : a) ubi hujusmodi opus communiter habeatur pro signo protestativo falsae religionis ; b) vel aliquid in ipso con­ tineatur quod per se directe ac unice exprimat reprobationem cultus catholici et approbationem damnati cultus haereticorum ; cj aut constet, artifices catholicos ad opus adigi vel vocari ab haereticis in contemptum catholicae religionis (ex declar. S. Officii 17 Aug. 1613 ; 14 Jan. 1818; 7 Julii 1864)l. Idem edixit S. 0. 27 Julii 1892 ·, de cooperatione cremationi cadaverum (cfr. n. 1387). Eadem existente causa et sub iisdem condicionibus, catholicis licet ad usum haereticorum fabricare et vendere organa, cathedram, mensam coenae, alta­ ria, calicem, paramenta sacerdotalia, etc. A fortiori, licet theatra aedificare, ornare, etc., modo ornamenta in se non sint impia, vel inhonesta. Facilius autem datur causa proportionate ad excusandos operarios, quam quae valeat excusare architectos, conductores et opificum dominos, quippe qui non in eadem, qua operarii, versantur necessitate3. 4° Gravior requiritur causa, ut liceat fundum vendere haereticis ad templum aedificandum, sectae rnassonicae adseriptis locare aut vendere domum eorum conventiculis destinatam, etc.4, modo scandalum sufficienter removeatur et omnis suspicio adhaesionis. 5° Gravissima autem requiritur causa, puta periculum mortis, durissimi exsilii, vel periculum aequivalens, ut operam praestare liceat ad templa fal­ sorum numinum aedificanda vel restauranda, etc. Alii id nullo modo licere asserunt, ex decretis S. Inquisitionis, anni 1629 et 1699. Memorata sane decreta lata esse dicuntur a peritis ob peculiares circumstantias, ex quibus catholicorum concursus fuisset cooperatio formalis, et, ex natura concreta rei, signum falsae religionis protestativum (Coll. Miss. Ext., n. 1070 et 1089 ; gallo, Suppetiae I. p. 251) ; at alia exstant quoque responsa S. Sedis (cfr. S. Of­ ficium, 8 jan. 1851 etc.). Quare vix nonnisi subalterni opifices poterunt unquam excusari. 6° Si non constet de pravo fine petentis, licet opificibus, 'mercatoribus, loca­ toribus, etc., solo titulo commercii res indifferentes cuilibet petenti tradere ; quia in dubio nemo praesumitur malus. Sic, v. gr., licite venduntur liquores fortes, aleae, chartae pictae, pigmenta, etc., etsi multi generatim iis abutantur (II, 71). IV. — De cooperatione typographorum et bibliopolarum. 524. — 1° Ad impressionem librorum aut foliorum pravorum. Haec pauca liceat praemittere : Cooperatio est vel proxima, in eis nempe qui sunt domini officinae typographicae, editores librorum ; in eis qui typos ordinant, chartam typis imponunt, prima specimina legendo corrigunt, impressionem dirigunt ; vel remota, v. gr. in illis qui atramentum vel chartam praeparant, libros jam impressos ordinant, ignem machinae in recentioribus typographeis admovent, aliave exercent ministeria remote tantum ad impressionem pertinentia. Itaque, his praemissis, dicimus: a) In typographeo unice vel principaliter vel ex pro­ posito ad malum finem erecto, nulla de causa licet cooperari ; quare ab eo cito discedendum erit. Sic, v. gr., nequeunt catholici ulla ratione occupari circa typo1 Cfr. Gallo, Suppetiae, I. p. 266 seqq. ; item Coli. Mise. Exter. (Parisiis, i880, n. 1089). — ’ Can. Coni., XVIII, p. 162. — ’ Cfr. Instr. Em. Cani. Vic. pro parochis Romae (Λ. S. S„ vol. XI, p. 175). — 4 Cfr. Scar.. II, n. 1017, q. 6 (cd. II). S. Pocnitentiaria Interrogata, an catholicis liceat pecuniam pro aedificando templo haeretico contribuere, anno 1822, respondit : « Affirmative, sed tantum ad se, suaque templa ab incommoda illa ac scandalosa cum pro­ lectantibus simultancitate liberandum. Quod responsum prudens confessarius etiam aliis casibus accommodabit. Marc. Inst. Morat. Alph. T. I. 24 34i P. II. S. I. — Tr. III. De Caritate. graphea protestantica, quae ex professo adversantur religioni catholicae. Cfr. Lehmkuhl, I 825. b) In typographeo communi, si raro et quasi per accidens liber pravus prodeat, aut in ephemeride quaedam interdum contra fidem aut bonos mores publicentur, cooperatores mediati et remoti justa causa excusari poterunt. Quinimo notat Kenrick : Qui prelo torquendo vacant, quin typos compo­ nant, non censentur nosse quae imprimuntur, ideoque in typographeo com­ muni, ubi omnis generis libri eduntur, non tenentur ad discrimen faciendum. Sed qui jus directionis habent, debent procul facere quae fidei bonisque mori­ bus repugnant » (tr. XIII, n. 157). Alii autem cooperatores proximi, nisi detrimentum omnino notabile ipsis immineat, obligantur ad officinam bonam conveniendam. 2° Ad propagationem sive divulgationem eorumdem. a) Libros omnino obscoenos aut turpes exponere, vendere, dare, commodare, domino petenti pro­ curare, etc., est cooperatio omnino proxima, a qua excusaret sola urgens necessitas. Prava diaria ad annum aut ad menses ementes per se graviter peccant, eo quod sua pecunia efficaciter ad ea edenda concurrunt, b) Non licet sine impetrata licentia S. Sedis venales habere, et indiscriminatim ven­ dere omnibus, aut procurare libros haereticales, v. gr. biblia protestantica ; vel alios libros noxios, v. gr. qui propugnant errores in Syllabo confixos ; vel libros acatholicorum, qui ex professo dc religione tractant. Non sunt tamen damnandi procurantes hujusmodi libros, vel alios lege Indicis prohibitos, ali­ cui specialiter eos quaerenti, si prudenter existimatur debita ad eos legendos licentia pollere : de qua bibliopola positive inquirere non tenetur (çan. 1404 et Const. Officiorum, n. 3 et 46). c) Qui in pravis ephemeridibus, aut chartis in publico affigendis, annuntianda deferunt ea quae in fidei aut morum detri­ mentum natura sua vergunt, ut, v. gr., concionem haereticam habendam, libros ex professo nocivos, choreas inhonestas, spectacula turpia, etc., si scien­ ter ita agant, a cooperatione formali excusari non posse videntur. Etenim peccati opportunitatem indicant. Licitum vero est libros nocivos in foliis scientiticis solum annuntiare, ut cognoscantur ab eis, quorum interest ( Kon., 315,317). d) Qui vero in pravis ephemeridibus res venales aut locandas nuntiant, vel articulos scientificos scribunt, remotam sane cooperationem materialem admittunt, quae nunquam ant perraro tantum licita erit, casu quo scriptoris opera eisdem notabiliter faveat (Gênicot-Salsmans I, 240). Si Episcopus, ob commune bonum insertionem omnino prohibeat. ejus decisioni standum erit. V. — De cooperatione in rebus illecebrosis. 520. — 1° . Id choreas inhonestas cooperari, sive musica, sive locatione loci est cooperatio proxima. Ratione tamen gravis damni,excusabitur musicus qui non edit ejusmodi sonos, qui unice ad inhonestam saltandi rationem pertineant. ; hoc enim in casu, chorae ex sola saltantium malitia inhonestae evadunt. Ita Suarez, Palaus, Giribaldus. Sunt tamen qui id nullomodo permittunt, quia sonus nimium influit et intimius incendit ad choreas inhonestas (Scavini, II, 957). Ad choreas omnino lascivas v. gr. cum meretricibus eodem modo concur­ rere, est cooperatio formalis, ubi illae, qua tales, instituuntur. Ast, ubi lascivia solum casu occurrit, ratione privatae malitiae, aderit cooperatio mere mate­ rialis. Alia de choreis, vide n. 829 seqq. 2° Mortalis peccati rei sunt omnes, qui sine justa causa, plausu, aut pecunia ad spectacula notabiliter turpia concurrunt, etiamsi sine ipsis repraesentaren­ tur : proxima enim adest cooperatio. Item, qui ex officio illa impedire tenen­ tur, et possunt absque gravi et notabili damno ; aut qui aliter ea impedire com­ mode possunt, et non impediunt ; a fortiori actores illa repraesentantes (III, 427, 428). Cfr. n. 834 seqq. Cap. 11. — De caritate erga proximum. 315 3° In civitatibus, in quibus vitandi majoris mali causa, permissum est mere­ trices degere, licet ex causa rationabili domum eis locare, quia cooperatio ista est materialis remota ; nisi tamen meretrices graviter nocerent vicinis honestis, vel ob situm ansam majorem darent peccatis (11, 70). 4° Pingere, conficere pro amasio imaginem personae ab eo turpiter amatae est cooperatio proxima, quam non excusat nisi pergravis necessitas. Pin­ gere res quae dicuntur obscoenae, non est semper cooperatio formalis, si res istae bonum aliquem finem, i. e. studium artis anatomicae, haberi possint (Lehm­ kuhl, I, 827). VI. — De cooperatione in rebus politicis. 52G. — Circa hujusmodi cooperationem omnino difficile erit principia sta­ tuere tam absoluta et generalia, ut semper in omnibus adjunctis ac pro cunctis regionibus applicari valeant. Hodiedum quasi ubique gentium viget regimen <· libertatis cultuum », ita quidem ut status civilis, si non est pro omni religione indifferens, plerumque saltem pluribus faveat confessionibus. Cum moderno autem gubernii systemate, quod « parlamentare » vocant, ipsis deputatis, a populo electis, ingens sane competit vis et influxus in res politicas. Imo saepe saepius, sicut i hodiernus invaluit mos, a majori deputatorum factione reapse dependet ipsum quoque gubernium. Inde non parvae proveniunt difficultates circa cooperationem catholicorum in rebus politicis, de quibus suo loco (n. 228G sqq.) loquemur. Hic pro nostro scopo, notare volumus quaedam magis in genere, et nonnulla particularia circa separationem Status et Ecclesiae ac persecutionem Mexicanam. I. In genere. a) Ratione adjunctorum et ex gravi causa, deputatis catholicis nunc licet votum suum dare in favore publici subsidii pro culto acatholieo, modo excludatur omne adhaesionis signum vel scandalum, b) Etsi catholicis non liceat nomen dare socialismo utpote variis erroribus infecto, attamen casu quo ipse ut politica quaedam factio in aliqua natione firmiter constitutus appareat \ licebit ex justa causa adhibere una cum Socialist is media legalia ad obtinendos varios fines honestos, c) « Incolae urbis vel provinciae, quam tyrannus occupavit, licite manent inter iniquos possessores, cosque, cogente imperio, juvant excubiis, fossione, contributione ; idque ex legitimi principis praesumpto consensu ; ex quo etiam talia obsequia licite promittunt cum jura­ mento, ad majora mala sua et legitimi principis declinanda » 2. 527. — II. In specie, a) Occasione separationis Status ct Ecclesiae in Gallia et alibi. 1° Deputati et Senatores, qui legem separationis constituerunt, sunt ipso facto excommunicati et sepultura ecclesiastica privandi, si in peccato dece­ dunt, nisi ante mortem aliqua dederint poenitentiae signa. (S. Poenit., 30 Mail 1908). Cfr. can. 2334, n. 1 et 1240. 2° Clericis, sive saecularibus sive regularibus, non licet candidatos se sistere in electionibus ad deputatorum comitia, absque consensu proprii Ordinarii el Ordinarii loci ubi se candidatos sistere cupiunt. Can. 139, § 4. 3° Associationes Cultus, ex lege Gallica constituendae, nullo pacto condi possunt, eo quod ab ipsis sanctissima jura, quae ad vitam ipsius Ecclesiae per­ tinent, violentur. Enc. Gravissimo, 10 Aug. 1906 (zl. .S\, 39, p. 385). Possunt * Aliud sane foret, quemadmodum S. Pontifex Pius PP. XI in aliqua allocutione (Il Sept. 1924) ad catholicos quosdam viros Italiae declaravit, cum ipse soeialismus, vix in aliqua natione constitutus, indigeret auxilio catholicorum ad robur acquirendum. — *S. Alphonsus (II, 74,cx Busenbaum). Dc his quaestionibus confer etiam n.2286 seqq. Rev. des sciences eccl. II, p. 256 ; A’ouv. Rev. théol. 1882, p. 582. 346 P. U.S. I. — Tr. III. De Caritate. tamen institui «associationes dioecesanae», juxta Encyclicam Pii XI : Maxi­ mam gravissimamque (19 Jan. 1924). 4° Mutualities, sic dictae, approbatae (mutualités approuvées), quibus fundationes missarum tribuantur, sed sine interventu auctoritatis ecclesia­ sticae, sunt improbandae (Litt. 7 Maii 1908). 5° Locator ii, scienter occupare praesumentes bona ecclesiastica, incurrunt in excommunicationem latao sententiae S. Pontifici simpliciter reservatam. Vide infra n. 1337. Ipsi praeterea ad restitutionem tenentur. Emptores fruc­ tuum naturalium, qui publice venduntur, tenentur solum ad eleemosynam erga Congregationem spoliatam et pro pretio quo justo minus emerunt. Liqui­ dator, qui nomine gubernii sequestrum bonorum Ecclesiae dirigit, excom­ municatione non plectitur, si nullam partem bonorum pro se retineat. S. Poe­ nit., 5 Aug. et 7 Sept. 1907. 6° Consiliarii et Major civitatis, qui acquisiverunt bona spoliata in communes usus civitatis, non incurrunt excommunicationem. In casu necessitatis vel uti­ litatis petenda est facultas a S. Sede vel ab Ordine religioso (S. Poenit., 3 Jan., 8 Mart,, 9 Maii 1906). 7° Dantes operam modo secundario venditioni bonorum religiosorum in Gal­ lia non incurrunt excommunicationem ; in particulari casu tamen privari pos­ sent sepultura ecclesiastica. Quoad ipsos, sicut et quoad liquidatores, non con­ stat de obligatione restituendi. S. Poenit., 17 Sept. 1906. b) Occasione persecutionis Mexicanae, S. Pontifex Pius PP. XI in Encyclica : Acerba animi, '20 sepi. 1932, declaravit : «Sacerdos, cuma publicis magistratibus veniam sacris operandi coacte petit — sine qua divinum non potest exercere cultum — id per vim tantummodo sutTerl, ut majus incom­ modum vitari queat. » Quare, licet iniquae sint leges, agendi modus sacerdo­ tum qui his coacte obtemperant, non est cooperatio formalis, sed tantum materialis, quae licita a S. Pontifice habetur, dummodo iniquae loges non probentur nec eisdem sponte adjutrix opera praestetur (A.A.S. XXIV, 1932, p. 329 sq.). SECTIO SECUNDA DE SINGULIS DECALOGI PRAECEPTIS PROOEMIUM 528. — Decalogus complectitur decem praecepta. Horum prae­ ceptorum ordo sic exponitur ad mentem D. Thomae : Sicut praecep­ ta legis humanae ordinant hominem ad quamdam communitatem humanam ; ita praecepta legis divinae ordinant hominem ad quam­ dam communitatem sub Deo. Ad hoc autem quod aliquis in aliqua communitate bene commoretur, duo requiruntur : quorum primum est, ut bene se habeat ad eum qui praeest communitati ; aliud autem est, ut bene se habeat ad alios communitatis consocios et comparticipes. Unde Decalogus continet praecepta ordinantia hominem ad Deum et ad proximos (1. 2, q. 100, a.’5). Deinde vero : 1° Deo principi communitatis tria debentur: fidelitas, reverentia, famulatus. — a) Fidelitas debetur, ut honor principatus ad alium non deferatur ; ideo primo dicitur : Non habebis deos alienos. — b) Reverentia exigitur, ut nihil injuriosum in eum committatur; unde secundum praeceptum : Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum. — c) Famulatus praescribitur, in recompensationem beneficiorum, praesertim mundi creationis ; et ad hoc pertinet ter­ tium praeceptum de sanctificatione sabbati. 2° Ad proximos autem aliquis bene se habet, et specialiter et generaliter. —a) Specialiter quidem, quantum ad illos quorum est debitor ; unde quartum praeceptum de honoratione parentum. — b) Generaliter autem, quantum ad omnes, ut nulli nocumentum inferatur, neque opere, neque ore, neque corde. — Opere scilicet infertur nocumentum proximis, quandoque quidem in propriam personam, quantum ad consistendam personae, et hoc prohibetur per verba : Non occides ; quandoque autem in personam conjunctam, quantum ad propagationem prolis, unde dicitur : Non moechaberis ; quandoque autem in rem possessam, ideo dicitur : Non furtum facies. — Nocumentum autem oris prohibetur cum dicitur : Non loqueris 348 P. II. S. IL — De singulis Decalogi praeceptis. conlra proximum tuum jalsum testimonium. Nocumentum autem cordis prohibetur, cum dicitur : Non concupisces. Ex omnibus hisce dictis ca quoque sit conclusio : Nulla ponuntur praecepta, quae hominem directe ad seipsum ordinent. Hujus praetermissionis, teste D. Ίhorna, (1. c. ad 1), ratio est, quia dilectio sui ipsius in dilectione Dei et proximi includitur. Cfr. superius dicta n. 476. 529. — Si (fiiis vellet insistere virtutum tantum ordini, quem aliqui recentiores etiam moralistae sequuntur (v. g. Iermeersch, S. J. in theol. mor. II ; Merkelbach, O. P. in Summa, II) ; de facili diceret, nunc post tractationem de virtutibus theologicis agendum quoque esse de iis virtutibus moralibus, quas nondum satis expla­ natas habemus ex tractatu : de virtutibus (n. 391 sqq.). Sunt impri­ mis : justitia cum adnexis virtutibus religionis, pietatis, observantiae, veracitahs et poenitentiae ; deinde temperantia cum abstinentia, sobrietate et castitate. Jamvero justitia continetur tota praeceptis Decalogi exponenda, si excipias poenitentiam quae communiter remittitur a moralistis ad tractatum : de Sacramento Poenitentiae. Quod autem ad temperantiam pertinet, inclusa ipsa habetur prae­ ceptis Ecclesiae (de jejunio et abstinentia), ita tamen ut sobrietas rite adjungatur quinio praecepto Decalogi (de ebrietate), castitas vero sexto (de castitate et pudicitia). Hac ratione, non solum explanatae habentur virtutes morales modo scholas­ tico, verum etiam ordo Decalogi retinetur, id quod sane maximae utilitatis est pro confessariis et catechislis; nam ille ordo utique servandus est in excipiendis confessionibus et in institutionibus christianis, ut recte notat Lehmkuhl (I, n. 267 in fine). Quomodo autem Decalogus circa justitiam versetur, luculenter ipse D. Thomas fuse exponit (2. 2, q. 122 et 1.2, q. 100) ; en conclusio : itaque tria prima praecepta se referunt ad religionem, quartum ad pietatem et reliqua versantur circa actus justitiae communiter ac stricte dictae. TRACTATUS I De primo Decalogi praecepto Non habebis deos alienos coram me. (Exod., 20, 3). Primum praeceptum, vetando ne falsum numen colatur, prae­ scribit cultum,qui vero Deo debetur Hoc praeceptum est it agenerale, ut duo sequentia jam in se includat : haec tamen explicite proposita fuerunt, quia, pro rei gravitate, sanctificatio Nominis divini et indictio diei divino cultui singulariter consecrandae specialem promulgationem sibi postulabant (Cal. Rom., de 1° et 3° praec., n. 1). Itaque, relictis iis quae magis in specie ad secundum et tertium praeceptum pertinent, hic tractandum venit : 1° de virtute religionis in genere ; ‘2° de actibus religionis primo praecepto propriis ; 3° de peccatis eidem praecepto oppositis. CAPUT I De virtute religionis. S. Thomas, 2. 2, q. 81 ; S. Alphonsus, III, tr. I ; cd. G., p. 370 ; Suarez, de Viri. Relig. ; Lcssius, de Just., 1. 2, c. 34 ; Acrlnys-Damen, I, n. 409 ; Lchmkuhl, I, n. 459 ; Berardi, tr. 2, n. 312 ; JIuby, Manuel d’Hist. des Relig. ; D'Hulsl, Confér. de N 1893, 1-3 confér. ; Dignant, tract, de virtute religionis et vitiis contrariis ; Vermeersch, quaestiones de religione et pietate ; (licol, mor. Il, η. 1 53 sqq. ; Schilling, II, n. 29$ sqn. 530. — Notio. Religio, prout hic sumitur, definitur: Virtus mora­ lis, inclinans hominem ad debitum cultum Deo, ut primo omnium principio et supremo domino, exhibendum. Objectum materiale religionis est cultus Deo debitus. — Objec­ tum formale est specialis honestas, quae in illo cultu deprehenditur, ob summam nempe Dei excellentiam, et quae consistit in eo, quod creatura divinam excellentiam reveretur et manifestat suam sub­ jectionem erga Deum. 5. Thom., 2. 2, q. 81, a. 5. Virtus religionis tenet inter virtutes morales primum locum, quia, post vir­ tutes theologicas, magis ad Deum accedit. Religionis vinculo unitur homo cum Deo, sed non eodem modo ac in virtutibus theologicis, inquantum homo, exer­ cendo actus religionis, imprimis proclamat se esse a Deo distinctum, Deo Crea­ tori subjectum. — Est autem virtus religionis specifice una, licet varia habeat 350 P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. officia / continet enim eminenter pietatem, observantiam et gratiludincm. Habet etiam varios actus, ut vovere, orare, etc. Haec tamen omnia producit ex uno motivo formali colendi Deum (Lcssius, de Just., J. 2, c. 36, n. 14). Ex ipsa religionis definitione habetur ordo dicendi: 1° de notione cultus ; 2° de cultus sacri speciebus ; 3° de distinctione actuum reli­ gionis, quibus debitus Deo cultus exhibetur. Articulus I. De notione cultus. 531. — Definitio. Cultus, in genere, est honor cum submissione praestitus, et definiri potest : testimonium excellentiae alienae et submissionis propriae (Polm., 2. 2, n. 780 et 781). — Honor exhi­ betur etiam inferioribus, juxta illud Apostoli (Rom., 12,10) : Honore invicem praevenientes ; cultus vero tribuitur solis Superioribus (cfr. etiam n. 554, ubi de cultu per excessum vitiato). Divisio. 1° Ratione objecti quod colitur, cultus est vel civilis vel religiosus, prout nempe excellentiam naturalem vel supernaturalem respicit. Cultus religiosus dicitur simpliciter talis, si respicit excellentiam supernaturalem hominis adhuc viatoris, v. gr. sacerdotis, Episcopi, vel etiam singu­ larem sanctitatem demonstrantis. Dicitur autem cultus sacer (strictiori sensu), si respicit excellentiam divinam, sive in se sive inseparabiliter communica­ tam, uti est Beatorum qui cum Deo sunt indivisibiliter conjuncti. 2° Ratione finis intenti, cultus est : absolutus, si alicui tribuitur, ob ei inhaerentem excellentiam : v.' gr. Deo, vel Sanctis ob eorum dignitatem ; respectivus seu relativus, si tribuitur vel personae, vel rei inanimatae, ob relationem quam habet cum aliqua persona honore digna : v. gr. famulo, intuitu domini ; statuae vel imagini, intuitu prototypi ; reliquiis, intuitu Beati vel Sancti (cfr. can. 1255, §2). 3° Ratione modi quo tribuitur, cultus est internus vel externus. > Cultus externus est vel publicus vel privatus, a) Publicus (seu liturgicus) ille est, qui defertur nomine Ecclesiae, a personis legitime ad hoc deputatis et in forma ab ea praescripta, b) Privatus, cui una ex his conditionibus deest. Sic, v. gr., laicus Officium divinum recitans cultum tantum privatum exhibet: quia, licet formam ab Ecclesia praescriptam servet, non tamen agit nomine et auctoritate Ecclesiae. Nec cultus privatus esse desinit, si omnes laici alicujus parochiae, conjunctim in sacra aede, orationes ab Ecclesia probatas recitent : quia non agunt nomine Ecclesiae. Gontra, est publicus, licet subdiaconus Officium divinum privat im persolvat : quia hic agit nomine Ecclesiae, et in forma ab ea praescripta (vide can. 1256). Forma autem ab Ecclesia praescripta duo comprehendit : 1° verba, quae sunt vel a Deo, vel ab Ecclesia; 2« ritum, seu actionem liturgicam, quae iterum est vel a Christo Domino, Cap. I. — De virtute religionis. 351 ut ritus essentialis sacrificii missae et materia sacramentorum ; vel ab Ecclesia, ut varii gestus, inclinationes capitis, etc. Utrumque ex libris liturgicis et ex decretis S. C. Rituum petendum est, ut deducitur etiam ex can. 1257. Articulus II. De cultus sacri speciebus. 532. — Duplicem cultus sacri speciem distinguimus, latriae scilicet et duliae, pro increata vel creata excellentia quam spectat. Quare agemus : 1° de cultu latriae ; 2° de cultu duliae. I § 1. De cultu latriae. Definitio. Cultus latriae (seu adoratio pre re sumpta) est honor Deo exhibitus propter ejus summam et omnibus superiorem excel­ lentiam, cum protestatione omnimodae nostrae erga eum submis­ sionis. 533. — Principium. Solus Deus cultu latriae est colendus. Con­ stat 1° ex Matth., 4, 10 : Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies ; 2° ratione, quia Deus, et ipse solus, habet excellentiam summam et infinitam, nulli creaturae communicabilem. Itaque sanctissima Christi Domini humanitas, considerata ut conjuncta Verbo, colenda est cultu latriae, absoluto quidem, sed simultaneo cum Verbo. Idem dicendum est de speciebus panis et vini in Eucharistia, quae, ut sacramentaliter unitae Christo Do­ mino, coadorantur, ut etiam expresse habetur ex can. 1255, § 1. Sanctissimum autem Christi Aomen, guttae SS. Sanguinis relic­ tae, Crux et alia Passionis instrumenta sunt etiam cultu latriae, sed respectivo, adoranda : cultu latriae, quia Christum repraesentant, vel ei fuerunt aliqualiter conjuncta ; respectivo, quia solum habent excellentiam extrinsecam. Idem est de vasis et ornamentis sacris,etc. quorum cultus reducitur ad cultum latriae ratione sacrificii cui inserviunt (III, 132). * ! 7 584. — Pro praxi. 1. Vera Crux duplici titulo adoratur : 1° ut insignis reliquia Christi, etsi in partes minimas minuta ; 2° ut imago Christum crucifixum repraesentans. Aliae cruces factae ad similitudinem verae Crucis, adorandae sunt ratione repraesentationis tantum (Salmant., tr. 21, c. 10, n. 24). Quod spcciatim particulam c ligno SS. Crucis attinet, haec sunt animadver­ tenda : a) Nunquam in eadem theca cum reliquiis Sanctorum publicae vene­ rationi exhibeatur ; sed propriam thecam separatam habeat. Can. 1287, § 2. b) Si loco principe super altari fucrit exposita, transeuntes ante illam unico genu flectere debent, ct Missa‘coram ea tanquam coram incluso Sacramento 352 P. Ιί. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. celebranda est. Sin autem in custodia sit recondita, transeuntes ante eam caput inclinent. S. R. C., n. 2722. c) Ubi immemorialis usus id fert, processionaliter sub baldachino, incensantibus duobus thuriferariis, detectoque capite deferri potest, d) Post processionem vel expositionem, antequam recondatur, oflicians eam stans triplici ductu incensat ; dein, assumpto humerali et facta unius genu flexione, populo cum ea, nihil dicens, benedicit. Ib., n. 2324. c) Non licet Feria VI in Parasceve post caeremonias exponere reliquiam S. Crucis, ut maneat exposita usque ad functionem crastinae diei, in loco ubi asservatur pro hac Feria SS. Sacramentum (Ib., n. 2740, ad 5). 535. — II. Res sacrae, lato sensu, dicuntur omnes res ad Dei cultum per­ tinentes, licet non sint benedictae, sed quatenus sunt profano hominum com­ mercio subtractae, Deique servitio addictae. Hujusmodi sunt candelabra, lampades, baldachinus, urceoli, vas pro aqua benedicta, etc. Res stricte sacrae illae sunt, quae per specialem benedictionem (constitu­ tivam scilicet), vel consecrationem (in qua intervenit unctio), ad Dei cultum destinantur (cfr. n. 1143). Hujusmodi sunt ecclesiae vel capellae benedictae loca sacra), altaria, calices, corporalia, vestes sacerdotales, etc. Item biblia sacra, missalia, et similia, quae perse, absque benedictione, sunt sacra (111,40). His praemissis notionibus, statuimus sequentia: 1° Res sacrae cujuscumque generis, etiamsi sint in dominio privatorum, reve­ renter tractari debent. Igitur: a) neque ad superstitiosos, neque ad indecentes usus inserviant ; b) sint praescriptionibus liturgicis consentaneae, saltem decentes et nitidae (vide n. 582, n. 1030 seqq.). 2° Res stricte sacrae debent cum speciali reverentia tractari ; nec possunt ad usus profanos, etsi honestos, adhiberi (can. 1150 et infra n. 583). 3° Cessat autem haec regula: a) Si agatur de rebus non stricte sacris, v. gr. de candelis, ramis, aqua, incenso, agno Paschatis et similibus benedictis, quae licite adhibentur ad usum profanum ; modo eis non semper et indifferenter sic utaris, b) Si res stricte sacra totaliter immutetur, ita ut ad communem mate­ riam redeat : v. gr. si calix igne vel ferro ad communem massam argenti reducatur ' (III. 40, il ; \ 1.94, 371). 4° Quae usui, ad quem destinata sunt, non amplius inservire possunt, modo decenti eidem subtrahenda sunt, et quidem : a) Olea sacra, singulis annis, comburenda sunt (et cineres in sacrarium projiciendi), item paramenta, post­ quam detrita sunt, nisi forte ad alia conficienda aut resarcienda adhibeantur. b) . Iqua baptismatis, Sabbato sancto et in vigilia Pentecostes, postquam nova benedicta fuit, effundenda est in sacrarium, c) Ecclesia diruta a solo Ordinario loci in usum profanum non sordidum redigi potest (can. 1187). § 2. De cultu duliae. 536. — Definitio. Cultus duliae (seu veneratio) significat cultum, quo contestamur nostram reverentiam et submissionem erga crea­ turas sanctas, ob excellentiam supernaturalem gratiae et gloriae ipsis intrinsecam (S. Alph., in Trid. Sess., 25, de Invoc. SS.). Divisio. Ratione gradus excellentiae participatae, distinguitur dulia dupliciter. Datur dulia simplex, quae respicit excellentiam supernaturalem creatam, omnibus Sanctis quasi communem. 1 Conhr quoque quae habet Card. Gennari (Consult, mor. tt can. n. 33). -=r——— · — — - v Cap. I. — De virtute religionis. ■ ■1 — ■ ■ .■ r f * —- " ’ "- 353 — ' * Datur hyperdidia, quae respicit excellentiam creatam quidem et finitam, sed singularem et valde eminentem. 537. — Principia. I. Beatissima Virgo Maria veneranda est cnltu absoluto hyperduliae. Can. 1255, § 1. Est communis catholicorum sententia. Habet enim B. V. Maria singularem ac prorsus ineffa­ bilem dignitatis et sanctitatis eminentiam, « quam, praeter Deum, nemo assequi cogitando potest » (Bulla Jncff. Pii IX). Unde Ecclesia in can. 1276 fideles adhortatur ut prae ceteris filiali devotione B. V. Mariam prosequantur. 538. — II. Sancti et angeli venerandi sunt cultu duliae simpliciter dictae. Est enim de fide definitum a Concilio Xicaeno II et a Tridentino, omnes Sanctos esse veneratione aliqua colendos. Can. 1255, § 1, 1277, §2. Adest tamen, ut erui licet ex can. 1277, § i et 2, differentia in cultu qui ipsis tribuitur aut tribuendus est ; scilicet : 1° Sanctis canonizatis debetur cultus sacer el publicus non limitatus ; per infallibile Ecclesiae testimonium certificat! sumus eos cum Christo in coelis regnare. 2° Beatificatis exhibetur idem cultus sacer et publicus, sed magis limita­ tus, qualis nempe determinatur, vel consuetudine, si eorum cultus sit imme­ morabilis, vel Induito Pontificio, si via ordinaria procedatur. Sic Beatorum reliquiae, non possunt secluso Induito in processionibus circumferri, nec in ecclesiis exponi, nisi ubi eorum Officium et missa celebratur ex S. Sedis conces­ sione1. Can. 1287, §3. Si quis autem in aliis ecclesiis aut locis a S. Pont, non designatis de Beato celebraret, peccaret graviter, quia loci mutatio est trans­ gressio decretorum in re gravi (Bcncd. XIV de Beatif., 1. 1, c. 39, n. 12). 3’Viris aut feminis cum opinione sanctitatis mortuis, nondum tamen beatificatis, solus cultus privatus religiosus licite defertur, o Imagines eorumdem (Decr. au th., n. 3835) neque altaribus utcumque imponi possunt neque extra altaria depingi cum aureolis, radiis, aliisque sanctitatis signis ; possunt tamen eorum imagines vel gesta ac facta in parietibus Ecclesiae, seu in vitris coloratis exhiberi, dummodo imagines illae neque aliquod cultus vel sanctitatis indicium prae se ferant, neque quid profani aut ab Ecclesiae consuetudine alieni.» Insuper ex can. 2084, § 2, et 2115, § 2, solum post recognitam virtutum heroicitatem Servus Dei titulo Venerabilis est ornandus. Orationes vero in honorem Servi Dei semper approbatione Ordinarii indigent. Vide .1. A. S., VI, p. 192. III. Sanctorum reliquiae, statuae, etc. eadem veneratione colen­ dae sunt ac personae, quarum sunt reliquiae, etc., sed cultu respec­ tive. Constat ex Trid., Sess. 25, ubi de cetero subjungitur : « Illud diligenter doceant Episcopi..., ex omnibus sacris imaginibus ma­ gnum fructum percipi. » Can. 1255, § 2. 580. — Bro praxi. 1. De SS. Reliquiis. 1° Reliquiae Sanctorum sunt : a) Stric­ tiori sensu, eorum corpora et corporis partes, etiam minimae ; item oleum 1 Aureola qua sanctorum caput cinctum repraesentatur, alla est quam ea beatorum. 354 P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. aliusve liquor ex iis quandoque fluens ; b) latiori, omnia quibus Sancti in vita usi sunt, ut vestes, libri, instrumenta poenarum et mortificationum ; c) latissimo, omnia quae vel corpus, vel sepulchrum, ali as ve reliquias Sancti teti­ gerint ; itemque oleum e lampade ante sepulchrum appensa, et pulvis e loco ubi asservantur. 2° Reliquiae insignes Sanctorum sunt, praeter corpus integrum, caput, brachii pars anterior vel pars superior ; aut cor, lingua, manus, crus (non ossa femoris), aut illa pars corporis, in qua martyr passus est, modo sit integra et non parva (S. R. C., n. 430, 555, 4041 et can. 1281, § 2). 3° Reliquiae Sanctorum, non religioso tantum, sed sacro etiam cultu vene­ randae sunt ; non vero publico, nisi eas esse genuinas constet authentico docu­ mento alicujus Cardinalis, vel Ordinarii loci, vel alius viri ecclesiastici, cui facultas authenticandi Induito apostolico sit concessa *. Can. 1283, § 1. Nequit autem Vicarius Generalis, sine mandato speciali, reliquias authenticas edicere. Ib., § 2. Reliquias vendere nefas est. Can. 1289, § 1. Si sunt insignes, nequeunt valide alienari vel in aliam ecclesiam perpetuo transferri sine Ap. Sedis per­ missu (can. 1281, § 1). Asservandae autem sunt reliquiae solummodo in ecclesia, nunquam tamen in tabernaculo. Si agatur de reliquiis parvis ac thecis inclusis, etiam privatis hodie usus concedi solet. Can. 1281, § 2. Ut asserventur in aedibus vel oratoriis privatis reliquiae insignes, requiritur expressa Ordinarii loci licentia. Ib., § 1. 4° Exponi non possunt reliquiae venerationi fidelium, nisi sint in thecis clau­ sae et obsignatae. Can. 1287, § 1. Collocandae non sunt : a) supra taberna­ culum in quo SS. Sacramentum asservatur, ita ut tabernaculum eis pro basi inserviat ; b) ante ejusdem tabernaculi ostiolum, aut alio modo, quo simplices induci possint ad reliquias pro SS. Sacramento adorandas ; c) cum Sanctis­ simo, ubi in eodem altari exponitur. S. R. C., n. 2613, ad 6, n. 2740, ad 1. Si reliquiae erponuntur, continuo ardeant in altari duo lumina. Exponens et reponens, superpelliceo sit indutus, nec non humerali, si populo cum reli­ quiis benedicat. Benedictio autem fieri debet sine cantu,sine formula benedic­ tionis, incensatis, Ihure non benedicto, duplici ductu reliquiis. In processio­ nibus, reliquiae Sanctorum canonizatoruin (non autem Beatorum, ut n. 538, 3° diximus) deferri possunt, attamen non sub baldachino, nec in processione SS. Sacramenti, nisi vi Indulti, aut consuetudinis ; aperto tandem deferantur capite (qnscopus utatur mitra). 5° De Sancto, cujus certo habetur insignis reliquia, potest fieri Officium et celebrari missa, dummodo reperiatur in Martyrologio Romano. 540.- 11 De SS. Imaginibus. 1° Inter sanctas imagines, specialius coli pos­ sunt : a) benedictae; b) illae quae una reliquiae sint latiori sensu (cfr. supra, n. 539, 1°, b); c) quae miraculis sint clarae, earumque copiae. 2° Nemini liceat in ecclesiis etiam exemptis, aliisve locis sacris, ullam inso­ litam ponere vel ponendam curare imaginem, nisi ab Ordinario loci sit appro­ bata. Ordinarius autem sacras imagines publice ad fidelium venerationem exponendas ne approbet, quae cum probato Eccfesiae sensu non congruant. Nunquam sinat Ordinarius in ecclesiis aliisve locis sacris exhiberi falsi dogmatis imagines, vel quae debitam decentiam aut honestatem non prae se ferant, aut rudibus periculosi erroris occasionem praebeant. » Ita can. 1279, § 1-3. 3° De imaginibus quibuscumque etiam privatae tantum devotioni inser­ vientibus, haec edicuntur (can. 1399, n. 12)’: «. Ipso jure prohibentur imagines • Statuit vero can. 1285, 5 2, reliquias antiquas in veneratione retinendas esse, nisi certis argumente- constet eas esse falsas vel suppositicias. Cap. I. — Do virtute religionis. 355 quoque modo impressae D. N. J. Chr., B. Μ. V., Angelorum atque Sanctorum, vel aliorum Servorum Dei, ab Ecclesiae sensu et decretis alienae. » Deinde (can. 1385, § 1, n. 3) : α Nisi censura ecclesiastica praecesserit, ne edantur etiam a laicis imagines sacrae quovis modo imprimendae, sive preces adjunctas habeant, sive sine illis edantur. » Quod si imagines, hac lege servata, impri­ mantur, peccat quidem editor, ast fideles earum usu non prohibentur. 4° Coluntur SS. Imagines eodem modo ac reliquiae, excepto quod cum ipsis non datur benedictio, nec de iis, nisi specialiter concessum fuerit, Officium fit aut missa celebratur. In processione cum SSmo Sacramento, extra casum Indulti vel consuetudinis, imagines non deferantur (Salmant., tr. 2i, c. 10, n. 81). Non licet sanctorum imagines locare in throno, ubi SS. Eucharistiae sacramentum exponitur. S. R. C. n. 3589. Ipsa Effigies SS. Cordis Jesu non est collocanda in medio altaris majoris, loco tabernaculi ; vel si adest taber­ naculum in quo asservatur Sanctissimum, in hujus posteriore parte. S. R. C., n. 2752, ad 7, 3673, ad 2. Id tamen non prohibetur, si ecclesia in honorem SS. Cordis est benedicta, ut recte citata decreta explicant AA. Cfr. Ephem. Ut., 1918, p. 279; Ami du CL, 1920, p. 639. Nec prohibetur collocare statuam, retro, apud parietem (A. .4. S. XVIII, 291). 5° Juxta expressa verba et ad mentem S. Pont. Pii XI reprobanda est ea quae vulgo vocalur : nova ars sacra, etiam quoad picturas et statuas instau­ randas f.l. A. S. XXIV, 1932, p. 355). Articulus III. De distinctione actuum religionis. Ut notum est, actus religiosi a virtute religionis vel eliciuntur, vel impe­ rantur. Itaque : 541. — I. Actus eliciti seu proprii religionis sunt : devotio, ora­ tio, adoratio, sacrificium, oblationes, primitiae, decimae, votum, juramentum, adjuratio, laus Dei (2. 2, q. 81 seqq. ; q. 87, a. 1, a 5). Convenienter enim assumuntur ad Dei cultum ea quae sunt hominis (bona corporis et animae, bona externa) et ea quae sunt Dei (auctoritas, fidelitas et perfectio Dei infinita). De his singulis in specie agemus n. 543 sqq. II. Actus imperati religionis sunt omnes actus, qui ab alia virtide eliciuntur, et simul ex motivo religionis perficiuntur. Sic, v. gr. jejunia in honorem Dei vel Sanctorum suscepta, aut ab Ecclesia in praeparationem ad sollemnitates ordinata,sunt actus a temperantia eliciti, imperati autem a religione. Ad actus imperatos religionis etiam referri possunt actus eliciti a fide, spe et caritate ; nam religio recte potest ad cultum Dei dirigere actus, qui ad hunc finem jam ex se tendunt, juxta illud D. Augustini (Enchir., c. 3, n. 1) : « Colitur Deus fide, spe et caritate. » De his actibus sub hoc respectu, peculiaris non erit instituendus sermo, sed sufficiat eos indicasse. 35G P. 11. S. II. — Tr. I. De primo praeceplo. CAPUT %II De actibus religionis primo praecepto propriis. S. Thomas, 2. 2, q. 82 ; S. Alphonsus. H. Ap., App. ï ; Op. de magno Orationis medio (ed. W alter. II, p. 633) ; S. Franc. Sales., PhUothea ; Potman, 2. 2, n. 815 ; Herrmann, Inst, dog., 942, 1226 ; Tanquerey, I. n. 862 seqq. ; Vermeersch, Quaest. de Virt. Relig., n. 9 seqq.; theol. mor. Il, n. 176 sqq. ; Mcrhelbach, II, n. 677 sqq. 542. — Ad primum Decalogi praeceptum spectant illi religionis actus, quibus profitemur supremum Dei in nos dominium et omni­ modam nostram ab eo dependentiam, ei subjiciendo animam, corpus et bona externa. Jamvero animam Deo subjicimus per devotionem et orationem, corpus per adorationem, cetera bona per sacrificium, oblationes, primitias et decimas. De sacrificio alibi dicemus (n. 1586). Quare hic agemus : 1° de dexotione ; 2° de oratione ; 3° de adora­ tione necnon de oblationibus, primitiis et decimis. Articulus I. Do devotione. 553. — Devotio, ut specialis actus, est : interna sui oblatio et tra­ ditio ad Dei famulatum. Devovere enim idem est ac consecrare seu otTerre, et mancipare se alteri. Non semel etiam generalem conditio­ nem omnium actuum religionis significat, nempe fervorem affectus ad ea quae sunt cultus divini. Obligatio actus devotionis quandoque urget per se ; ad illam tamen nullum tempus specialiter assignatur. Urget per accidens : a) quando adest grave periculum vitii oppositi, scilicet acediae in rebus spi­ ritualibus ; b) quando alios actus virtutum elicere tenemur, ad quos eliciendos necessaria est ipsa devotio, ut sunt actus fidei vel adorationis, auditio sacri, etc. (Salmant., tr. 21, c. 9, n. 7). 541. — Fons devotionis, ex parte nostri, est meditatio bonitatis divinae : • x hac enim consideratione excitatur dilectio, quae est causa proxima prompliludinis voluntatis. Est etiam meditatio miseriae nostrae, quam si conside­ ramus. erumpimus in orationem ferventem et crebram, eo magis quod hujus­ modi consideratio excludit funestam praesumptionem. 345. — Effectus devotionis duplex est. Primus est spiritualis laetitia, ex consideratione Bonitatis divinae et beneficiorum ejus. — Alter effectus est salutaris quaedam tristitia secundum Deum, ex consideratione nostrae miseriae (2. 2, q. 82, a. '·). Jamvero laetitia (delectatio) substantialis et intellectualis adest semper in omni actu fervido devotionis. Laetitia vero sensibilis et accidentalis saepe deest. Male autem faceret, ait 5. Alphonsus (Prat. d’amar G. C., c. 17, § 2), Cap. II. — De actibus virtutis religionis. 357 (pii consolationes spirituales (laetitiam sensibilem) respueret ; ut faciendum esse docebant quidam pseudomystici. Pro iis fervidae gratiarum actiones Deo reddendae sunt, propterea quod hujusmodi consolationes sunt praeclara Dei beneficia... Atvero in consolationibus illis sensibilibus non immorandum est cum complacentia. » Articulus II. De oratione. 546. — Definitio. Oratio, late sumpta, prout comprehendit etiam meditationem, laudem, gratiarum actionem, etc., est: ele­ vatio mentis in Deum (Ιλ;, 117), seu, ut ait 5. Joannes Damascenus (de Fide orth. 1. 3, c. 24) est ascensio mentis in Deum. Licet sit actus rationis essentialiter, tamen est rationis practicae, ideoque neces­ sario actum voluntatis praesupponit (cfr. 5. Thom. 2. 2, q. 83). Stricte sumpta, seu precatio, est : petitio decentium a Deo. (S. Joann. Dam., de Fide orth., 1. 3, c. 21 ; B il lu art, de Relig., d. 2, a. 2). Petitio, i. e. explicatio desiderii ad aliquid impetrandum ; decentium, i. e. rerum quae honestae sunt, et quas Deum nobis tri­ buere decet ; a Deo, vel immediate, vel mediate, quando scilicet ad Sanctos nostra oratio dirigitur. Precatio igitur imperatur a spe, elicitur a virtute religionis. Cfr. S. Thom., 2. 2, q. 83, a. 1-3. Divisio. Distinguitur oratio : 1° ratione modi, in mentalem et vocalem ; 2° ratione precantis, in publicani et privatam (cfr. n. 531, 3°). De nccessctate autem et i/ficacia orationis haec statuimus : 547. — Principia I. Oratio (qua precatio) omnibus adultis neces­ saria est necessitate praecepti, quin etiam necessitate medii. 1° Ne­ cessitate praecepti. Constat ex innumeris S. Scripturae locis, v. gr. (Mare., 14,38) : Vigilate et orale, ut non intretis in lentalionem ; et (Luc., 18, 1): Oportet semper orare et non deficere. Ipsa natura docet nos orare, cum sumus in necessitate ; et ideo qui nunquam Deum orat, peccat contra legem naturalem. 2° Necessitate medii. Etenim sine oratione, juxta divinae Providentiae ordinatio­ nem, salus obtineri nequit *. S. Alph., Gran mezzo, c. 1 et 3, § 3. 1 Scribit S. Thomas : Ad orationem quilibet homo tenetur ad bona spiritualia procuranda, quae nonnisi divinitus dantur: unde alio modo procurari non possunt, nisi ab ipso petantur ( » Sent., dist. 15. q. i, a. i). — In Calechlsrno Romann preces vocantur instrumentum nfresr sartum salutis (P. 4, c. i» q. 3) ; et in Catechismo Catholico (Card. Gasparri) haec legimus (p. 175, not. 2) : « Sicut respiratio ad vitam corporis, ita precatio ad animae vitam necessaria est : quisquis orare solet, salutem : quisquis orare non consuevit, damnationem sibi parit. » Haec utique plane concordant cum doctrina et ipsis verbis S. Alphonsi, quem nonnulli vocarunt : doctorern orationis. 358 P- H. S. II.— Tr. I. De primo praecepto. En lexet oeconomia nostrae salutis. Primae gratiae (ut sunt gratia vocationis ad veram fidem, gratia conversionis, et ipsa gratia precandi) saepenumero sine praevia precatione tribuuntur ; sed ulteriores gratiae, quibus difficiliora Dei praecepta observari et graves tentationes superari possunt, et praesertim auxi­ lia illa efficacia, a quibus nostra finalis perseverantia dependet, nonnisi assidue, perseveranter et fiducialiter orantibus conceduntur. — Errant igitur, qui, cum fautoribus Americanismi, lotam fiduciam ponunt in virtutibus, quas activas nuncupant, et alias virtutes, quae ab ipsis dicuntur passivae (orationem, humilitatem, patientiam, mansuetudinem), despiciunt. Cfr. Nouv. Rev. Theol.} 1899, p. 165. 548. — II. Oratio, debitis praedita conditionibus, habet infallibilem efficaciam ex Dei promissione. Verba Domini clara sunt : Petile, et accipietis ( Joann., 16,24). Et passim similia. Nec refert utrum orans sit justus, an peccator: Omnis enim, qui petit, accipit (Lue., 11,10). Condition es autem, ex parte orantis requisitae, sunt quatuor1: 1° Ut petat pro se ipso ; 2° Ut petat conducentia ad salutem 2 ; 3° Ut pie petat, i. e. cum humilitate et fiducia ; 4° Ut petat perseveranter, juxta illud (Luc., 18, 1) : Oportet semper orare et non deficere ; et c. 11, 9, docemur, non tantum esse petendum, sed et quaerendum et pulsandum, donec aperiatur. Unde D. Tho­ mas : « Effectus orationis potest impediri, si in petendo quis non perseveret » (2. 2, q. 15, ad 2). Signanter, ad impetrandam finalem perseverantiam, perseverantia in orando necessaria est ; quia catenae gratiarum, quibus Deus vult nos salvos fieri, ex parte nostra precationum catena respondere debet. 549. — Quaesitum. Quandonam obligat orandi paecepluni ? Ora­ tio considerari potest in se, ut est actus virtutis religionis', saepius tamen consideratur ut actus virtutis, quae relate ad bona salutis est medium a Deo constitutum. Unde dicimus : 1° Obligat per se : a) initio usus rationis ; b) in articulo mortis; c) saepius in anno, imo frequenter. Unde S. Alphonsus cum Suaresio et Lessio aestimat esse peccatum per se grave, si quis per notabile tempus, i. e. per unum, aut certe per duos menses, Deo sese com­ mendare omittit (Inst, car., P. I, c. 1, n. 32 ; Gran mezzo, P. I, c. 3, § 3). 2° Obligat per accidens : a) in statu peccati mortalis, ad impe­ trandam gratiam poenitendi sicut oportet ; b) quando gravis insurgit tentatio, quae aliter vinci nequit ; vel si urget aliquod prae­ ceptum, ad quod implendum necessaria est oratio ; c) in magna calamitate proximi, vel populi (III, in prine.). Pro praxi. 1° Omissio precum matutinarum ac vespertinarum, nullum per se peccatum constituit, licet vel ab ipsius Ecclesiae exordio sacrosancta haec precandi consuetudo increbuerit. Verum, animarum pastores debent magnam eo conferre diligentiam, ut christ if ideles hujus consuetudinis sint retinentis» S. Thomas. 2. 2. q. 83, a. 7 ct 15 ; S. Alph., Gran mezzo, c. I ; Op. In Trid., Sess. G, n. 142 $eqq , X era Sposa, c. 20 , ΙηΊ. eat., P. I, c. 1, n. 32, etc. — 1 Ordinem petendorum perfecte exprimit oratio Dominica ; cfr. S. Thom., 2. 2, q. 83 a 9 Cap. H. — De actibus virtutis religionis. 359 simi. Nisi enim sancte retineatur, brevi eveniet ut anima, speciali Dei auxilio destituta, viam perditionis ingrediatur. Imo non vacaret culpa, si quis ex pro­ posito statueret, nec mane nec vespere orarc. Talis enim homo quando orabit ? Cfr. Lehmkuhl, I, 484. Verba autem Domini: «Oportet semper orare » signifi­ cant frequenter orandum esse, tempore opportuno, et nunquam cessandum ex animi dejectione ; vel etiam, actiones nostras generatim ad Deum esse diri­ gendas (cfr. n. 307). 2° Distractus voluntarie in oratione per se peccat venialiter, nisi forte justa causa excuset. Irreverenter enim se habet erga Deum (Elbel, de Orat., n. 419). Ast « nullum peccatum est, si quis non tam intendat orare, quam verba pre­ cum recitando, pio exercitio se occupare ; quia non formaliter, sed materialiter tantum orat : v. gr. quum quis manibus laborans psalmos aliasve preces recitat aut cantat, non animo orandi, sed cavendi cogitationes vanas vel se recreandin (V, 84). Attamen, cum oratio sic facta etiam quoddam religionis exercitium sit, patet quod non destituatur omni merito. 3° Praeter Deum, orare possumus Sanctos, et multum probabiliter privatim invocare animas quae in Purgatorii flammis expiantur, vel infantes baptizatos, qui ante usum rationis in beatam Patriam commigrarunt (Gran mezzo, P. I, c. 1 ; Opus in Trid., Sess. 25, n. 32). Invocatio autem Sanctorum est de prae­ cepto respectu communitatis (seu Ecclesiae) ; cum jubeatur in Officio publico et in Missa. Nulla tamen lege positiva praecipiter singulis fidelibus. Non est tamen improbabile, eam praecipi lege naturali aut divina : « quia lege naturali tenemur eum ordinem observare, quem Deus instituit ; at constituit Deus, ut ad salutem inferiores perveniant implorato superiorum subsidio » (Gran mezzo, 1. c.). Invocatio vero B. V. Mariae in specie est unicuique, non abso­ lute quidem, sed moraliter necessaria ad salutem ; quia sic est voluntas Dei, qui totum nos habere voluit per Mariam (cfr. Glorie di Maria, c. V). Docet insuper 5. Alphonsus, « moraliter impossibile esse, ut anima multum in per­ fectione proficiat, sine particulari quadam et tenera devotione erga Sanctissi­ mam Dei Genitricem» (II. Ap., App. I. in fine) ; quam doctrinam insinuat Codex (c. 1276). 4° Orandum est, de se ex caritate pro omnibus qui oratione juvari possunt, et quos diligere jubemur (cfr. n. 476). Debemus igitur orare etiam pro animabus quae in Purgatorio igne expiantur. Huic obligationi satisfit orando privatim. Licet autem minus constet, orationem pro aliis fusam gaudere divina efficacia infallibili, id tamen mulli etiam affirmant theologi ; dummodo (adjungunt) non sint ipsi peccatores adeo obstinati, ut intendant vivere usque ad mortem in peccato. Utique normae (piae valent pro animabus in purgatorio nobis sunt ignotae quoad mensuram applicationis a parte Dei. Articulus III. De adoratione necnon de oblationibus, primitiis ac decimis. 550. — I. Adoratio, in sensu proprio, est : specialis religionis actus, sive internus sive, externus, quo Deo latriae cultus exhibetur (2. 2,-q. 84, a. 2). Duplicem adorationem Deo offerimus, scilicet spiritualem, quae consistit in interiori mentis devotione, et corporalem, quae consistit in exteriori corporis humiliatione. Externa autem adorationis signa non sunt ejusmodi ut necessa­ rio cultum latriae significent ; quare, ex intentione adorantis, ad latriae, vel Mahc. Inst. Moral. Alph. T. I. 25 360 P. IL S. II. — Tr. I. De primo praecepto. hyperduliae, vel duliae, cultum determinari debent. Porro talis intentio simul cum actu externo, v. gr. genuflexione, praecipi potest. Unum tamen, nempe sacrificium, est signum quod adorationi Jatriae est proprium. 551. — II. Oblationes, stricte sumptae, sunt : res quas fideles, intuitu religionis, immediate offerunt Deo, ut in usum Ecclesiae vel Ecclesiae ministrorum cedant. De quibus breviter haec pro praxi notanda sunt : a) Istae oblationes sunt natura sua voluntariae, juxta illud Exodi, 25, 2: Ab omni homine qui offeret ultroneus, accipietis eas. b) Possunt fieri obligatoriae : vel ex promissione aut voto ; vel ex indigentia ministrorum Ecclesiae ; vel ex consuetudine legitima ; vel ex praescriptione, ut si parochus longo tempore (puta decennio) hujusmodi oblationes tanquam sibi debitas bona fide exegerit, parochianis non reclamantibus. Statuit can. 1507, § 1 : Concilii provincialis vel Conventus Episcoporum provinciae est praefinire taxas solvendas pro variis actibus jurisdictionis voluntariae aut pro exsecutione Rescriptorum, aut occa­ sione ministrationis sacramentorum vel sacramentalium. Ut vero hujusmodi praefinitio vi polleat, requiritur approbatio S. Sedis, c) In Gallia, post legem separationis, potest Episcopus sub gravi adigere parochos ad colligendas, sive perse, sive per alios, oblationes fidelium, imo inobedientes punire et a paroecia removere. S. C. Cons., 22 Apr. 1911 (A. A. S., Ill, p. 277). Cfr. Ami du Clergé, 1911, p. 690 ; 1913, p. *166 . d) In tota Ecclesia, omnia beneficia Episcopo subjecta, item et laicorum confraternitates, debent quotannis cathedraticum Episcopo solvere, in signum subjectionis (can. 1504). e) Ut sciatur ad quern pertineant oblationes, attendendum est ad usum locorum, et maxime ad inten­ tionem offerentium. 552. — III. Primitiae sunt primi fructus, ex terris no viter cultis provenientes, Deo, ut largitori omnium bonorum, ejusque Ecclesiae ministris, semel tantum offerendi. Olim erant solvendae ex stricto praecepto juris ecclesiastici, ut constat ex canone Praeter, dist. 32. Hodie can. 1502 generali tantum modo edicit, quoad decimas et primitias servanda esse peculiaria statuta et laudabiles regionis consuetudines. 553. — IV. Decimae sunt decima vel certa pars fructuum et proventuum juste acquisitorum, Deo in testimonium supremi ejus dominii debita, et ministris Ecclesiae solvenda. 1° In nova lege, decimae, quoad substantiam spectatae, id est quatenus sunt necessarium stipendium ministrorum Ecclesiae, debentur jure naturali et divino, juxta illud (Luc., 10, 7) : Dignus est enim operarius mercede sua ; specta­ tae vero quoad determinationem quantitatis, sunt juris duntaxat ecclesiastici (S. Alph., de Privil., n. 78-84). 2° Solutio decimarum, quatenus fit ob Dei cultum atque in signum supremi ejus dominii, est actus religionis. Quatenus autem spectatur tanquam debita Ecclesiae ministris, nobis spiritualia praebentibus, est actus justitiae (Cone. Trid., Sess. 25, c. 12, de Ref.). Hinc qui fraudant decimas (vel pensiones loco decimarum a guberniis assignatas), peccant tum contra religionem, tum contra justitiam, etsi non sint sacrilegi (III. 31. q. 4). ‘ Cfr. etiam quoad taxam cultus, ib. 1909, p. 254, 831, 1050 ; A. S. S., 41, p. 39. Cap. III. — De peccatis contra religionem. 361 3° Decimarum stricta obligatio, ut numero praecedenti ex can. 1502 animad­ vertimus, ut in pluribus cessavit. Communiter autem loco de< imarum persona­ lium, quae jamdudum obsoleverunt, vigent num ji ra Stola b, v. gr. quarta funeraria. Tandem in Americae Septeni. Statibus prohibitum est. ad portas ecclesiae ab introeuntibus pecuniam per modum taxae percipere (Conr. Plenar. Bolt ini., III, n. 397 ; Nouv. Rea. Theol., 1912, p. 36). Confirmatur can. 1181. ubi dicitur : Ingressus in ecclesiam ad sacros ritus sit omnino liber, reprobata qualibet contraria consuetudine. » CAPUT III De peccatis primo praecepto oppositis. S. Thomae, 2. 2, q. 92 seqq. ; Alphonsus, III, n. 1-29 ; ed. G., I, p. 370 ; Salmanticense *, tr. 21, c. It ; Billuart, Diss. VII, VIII ; Aerlnys-Damen, I, n. 416 ; Lehmkuhl, I, n. 488 ; Tanquerey, I. n. 894 ; Génicol-Salsmans, I, n. 262 ; Ami du Cl., Étude sur le Démonismc 1902» 1904 ; Waller, Der Abcrglaube ; Linz. Quart. Schr.» 1907, p. 517 ; Schneider, Der neuere Gelsterglaube ; Simar, der Aberglaube, in Kirchenlexlkon, I, 54 (de spirltlsmo et bypnotisino, vide suo Ioco);L. Gardelle, magie, in Diet, de théol. cath. t. IX, col. 1510 sqq.; A. Michel, idolâtrie, in Diet, de th. cath. VII, 602 sqq. Sicut per primum praeceptum actus praescribuntur, quibus Deo animam, corpus et bona, tanquam supremo Domino subjicimus, ita per illud, ex contraria parte, prohibentur tum actus quibus honor principatus ad alium defertur vel nimius evadit, uti fit per varias superstitiones ; tum illi irreligiositatis actus quibus talis honor Deo debitus simpliciter deficit. Unde tractabimus : 1° de superstitione ; 2° de irreligiositate. Articulus I. De superstitione. 554. — Notiones. Superstitio definitur : Vana seu falsa religio, exhibens cultum aliquem vitiosum. Opponitur religioni per excessum. « non quia plus exhibet cultum divinum quam vera religio, sed quia exhibet cultum divinum, vel cui non debet, vel eo modo quo non debet » (2. 2, q. 92, a. 1). Sic cultus excedere potest tum ex parte modi, tum ex parte objecti ; unde duplex superstitio, videlicet : 1° superstitio cultus indebiti; 2° superstitio rei cultae (HI, 2). I. Superstitio cultus indebiti est cultus, qui vero quidem Deo exhibetur, sed modo incongrue ; quia nimirum cultus qui defertur vel falsus est vel superfluus. Cultus falsus ille est, qui habet significationem falsam, ut si quis Deum cole­ ret per caeremonias veteris Legis, v. gr. circumcisionem, immolationem agni, 362 P. ILS. II. — Tr. I. De primo praecepto. etc., quia haec significant Christum adhuc venturum et nondum venisse ; vel si quis ad augendam populi devotionem falsa miracula narraret, aut falsas reliquias proponeret. Istiusmodi cultus est peccatum per se grave ; quia fundat religionem in mendaciis, imo vera miracula, etc., dubio exponit. Cultus superfluus ille est, quo Deus colitur modo ab Ecclesia non appro­ bato, vel ab ejus praxi plane alieno. Ita, v. gr., si nolles orare, aut Missam audire ante solis orium ; vel si in Missa aut in OIFicio canonico aliquid adderes a rubri­ cis non praescriptum ; vel si cerei certo ordine deberent disponi ; vel si jejunares die dominica cum non jejunas aliis diebus, aut a quibusdam indifferentibus operibus die sabbati abstineres, etc. Talis cultus superfluus, seclusis scandalo, contemptu vel vana observantia, non excedit culpam venialem, quia materia est levis, nec actiones illae in se malae sunt. 555. — II. Superstitio rei cultae, seu cultus falsi numinis, habe­ tur cum cultus Deo debitus falso deo, vel creaturis, defertur. Haec superstitio, secundum diversos cultus divini fines, in diversas species subdividitur. Cum enim, teste D. Thoma (2. 2, q. 92, a. 2), divinus cultus eo spectet, ut homo Dei excellentiam, scientiam, auxiliarem interventum practice agnoscat, triplex ille finis triplici superstitionis specie perverti potest, nimirum : 1° idololatria, quando reverentia excellentiae, Deo soli debita, exhibetur crea­ turae ; 2° divinatione, quando ipsa scientia investigatur apud daemonem ; 3° vana observantia, quando, adjutorii causa, ad eumdem daemonem recurritur. Et quoniam ad eum etiam recurri potest, ad nocumentum proximo inferendum, hinc propter adjunctam malitiam injustitiae, habetur : 4° maleficium. Juxta hanc divisionem ab Aquinate insinuatam, sermonem ins­ tituemus in sequentibus: a) de idololatria; b) de divinatione; c) de vana observantia ; d) de maleficio. § 1. De idololatria. 556. — Definitio. Idololatria est : superstitio, qua tribuitur ho­ nor creaturae tanquam Deo. S. Thom., 2. 2, q. 94, a. 1. Id vero fit quovis signo honoris, quo quis creaturae, tanquam Deo, se sub­ mittere intendit, v. gr. genuflexione, suffitione, detectione capitis coram idolo. Sic idololatria gentilium erat daemonum cultus, ut dicitur (Ps. 95, 5) : Omnes dii gentium daemonia. Divisio. Idololatria, ratione affectus, est duplex: altera m ateria­ lis sive simulata, ut cum quis sine interno affectu, ex metu mortis, cultum idolo exhibet ; altera form alis ac propria, haecque est vel perfecta, ut cum quis adorat idolum, quod ex infidelitate putat esse Deum ; vel imperfecta, cum quis, vel ex odio Dei, vel ex affeotu aliquid a daemone aliave creatura obtinendi, ipsi quasi Deo cul­ tum defert. Jamvero : 1° Idololatria, etiam materialis et ficta, est grave et mortale peccatum ; quia est mendacium perniciosum, et contra religionem, ac saepe etiam contra praeceptum fidem externe profitendi (cfr. dicta n. 430). 2° Idololatria imper­ fecta, ob malitiam voluntatis, est peccatum gravius quam perfecta (III, 12, 13). Cap. III. — De peccatis contra religionem. § 2. De 363 divinatione. 557. — Definitio. Divinatio est : species superstitionis qua quis scientiam daemonis invocat, ut noscat res contingentes et libere futuras, aliterve occultas, soli Deo pervias. Cum autem divinatio (qua cultus daemonis) ex pacto quodam expresso vel tacito cum daemonibus procedat, operae pretium erit disserere : 1° de pacto hominis cum daemone ; 2° de variis divina­ tionibus in particulari. Quaestio de pacto cum daemone ideo praemittenda est, quia regit totam quaestionem de superstitione rei cultae. Cfr. 5. Thom., 2. 2, q. 95, a. 2, ad 1, et a. 3. 1. De pacto hominis cum daemone. 558. — Principia. I. Homo plura ope daemonis quam solis propriis viribus potest. Angeli enim hominibus praestantiores sunt, tum facultate cognoscendi, tum potestate operandi ; et angelica natura in daemonibus quidem per peccatum depravata, non vero ablata vel imminuta fuit. S. Thom., 1, q. 64, a. J : 1. 2, q. 57, a. 5 ; q. 80, a. 2. Attamen : 1° Id quod obtinetur, ope daemonis, est tantum praeternaturale. « Nec daemones aliquid operantur, nisi ille permiserit, cujus judicia occulta sunt multa, injusta nulla,» ut ait S. Augustinus, de Civit. Dei, 1. 18, o. 18, n. 2. 2° Effectus illi praeternaturales, ut supra diximus, solent etiam obtineri per conventionem cum daemone. Porro pactum illud potest esse : 1° explicitum, quando quis verbis daemonem invocat, vel facto aliquid usurpat, per quod scit aut putat illum cooperari ; 2° implicitum seu tacitum, quando quis mediis vanis et naturaliter improporlionatis utitur, ad aliquid cognoscendum vel efficiendum, ita ut excludatur concursus bonorum spirituum. « Neque requiritur ut daemon aliquando pactus sit, se ad talis vani medii adhibitionem concursurum ; eo enim ipso, quod quis vanitatibus iis utitur, daemon se immiscet, licet praeter intentionem utentis sit eum invocare » (HI, 8). Pactum implicitum et explicitum, probabiliter specie non differunt. Per accidens tamen, saepe adest obligatio explicandi in confessione, an pactum sit. explicitum ; quia invocatio expressa daemonis saepe adjuncta sibi habet alia peccata, v. gr. haeresim, idololatriam, etc., et quia non admittit materiae parvitatem. 559. — II. Qui mira operatur, praevio pacto cum daemone, committit peccatum gravissimum. In hac enim actione vel atten­ tatione certe est participatio seu commercium cum hoste Dei P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. 364 - - ~ — - — - — ■ ■ - - ■ — -------------------------------------------------------- ' jurato ; imo honor divinus tribuitur creaturae, eo quod ab ipsa exspectatur, quod a solo Deo exspectari debet, vel saltem sic homo cooperari videtur daemoni, conanti sibi usurpare excellentiam Dei. Fieri tamen potest ut pactum implicitum culpam venialem non excedat ; si nempe adsunt simplicitas, ignorantia (non tamen crassa .i vel affectata), defectus certae fidei, absentia intentionis seriae, v. gr. quando per modum joci consuluntur divini publici, in diebus festis et nundinis. In hisce generatim actus imperfectio excusat (HI, 5, 7). 560. — Si quandoque dubium suboriatur, cuinam causae, ejjectus producti sint attribuendi, communiter res dijudicanda est secun­ dum nornias sequentes : 1° In dubio an aliquis effectus proveniat a causa naturali vel a superstitione, praesumitur potius a causa naturali provenire \ Ita DD. communiter docent cum 1). Thoma. Recte tamen consulunt Doctores, ut tunc praemittatur protestatio contra effectum, si qua subsit superstitio. Idem etiam declaravit S. Off., 26 Jul. 1899, quoad dubia experimenta hypnotismi (n. 570, fin.). 2° Si certo probabiliter constat, effectum non provenire a causa naturali, in dubio unde proveniat, censetur potius provenire a daemone quam a Deo ; cum divina promissio de illo non habeatur (III, 20). Unde concludas : 561. — a) Non excusatur a peccato qui, utendo talibus rebus quas con­ stat esse naturaliter improportionalas effectui intento, protestatur se nullum cum daemone commercium intendere, quia reipsa agit contra suam protesta­ tionem. Cum enim nec Deus nec angeli boni talibus se immisceant, daemon implicite iis invocatur » (III, 8, 3°). b) « Neque is excusatur, qui talia media utilia credit propter experientias ; quia has daemon procurat, ut homines paulatim illaqueet, et ad similia usur­ panda inducat » (III, 8, 4°). c) Non est illicitum uti virtute rei naturalis, (piae per superstitionem cognita est, modo ejus observatio, aut operatio, non pendeat ab ope daemonis. Ratio est, quia licet illa cognitio male parta sit, peccatum tamen transiit, neque vir­ tus naturalis ex eo quidquam mali contraxit » (III, 20, 3°). 2. De variis divinationibus in particulari. 562.— Principia. I. Omnes divinationes ad unam reducuntur speciem. Ratio : omnes innituntur pacto saltem implicito cum daemonibus (vide supra n. 558, 2°). ' Supponimur dubium niti ratione probabili, puta analogia, et non ratione generali, q io! Mnllcet multa nos in legibus naturae latent : hoc ultimum enim enervaret vim m.rac Horum, Cap. III. — De peccatis contra religionem. 365 Divinationes autem obtinent varias denominationes, secundum invocationis indolem. Divinatio per expressam daemonis invocationem dicitur : oraculum, si fit per idola ; necromantia, si per apparentem mortuorum resuscitationem, etc. Divinatio per tacitam invocationem dicitur : astrologia judiciaria, si fit ex situ et motu astrorum ; chiromantia, si ex lineamentis manus ; physiognomia, si ex lineamentis vultus ; sortilegium, si ex vanis sortibus, v. gr. ex apertione libri, ex jactu taxillarum. Nomine etiam sortilegii vel necromantiae, omnia superstitionem genera designari solent * (III, 6 et 9). 563. — II. Omnes divinationes sunt per se graviter illicitae. Con­ stat jam ex dictis n. 559. Itaque : 1° Peccant, qui Aegyptios (vates aut sortilegos) de fortuna consulunt : et quidem, si fiat cum firma fide, vel scandalo etc., per se mortaliter ; si vero causa curiositatis vel risus, ut fit communiter, venialiter tantum. » 2° « Si quis ab astris, somniis, similibusque ita dependeat, ut omnes pene actiones suas et vitam juxta ea regulare velit, eum mortaliter peccare (commu­ niter) docent. » 3° Ex talium observatione semel atque iterum aliquid omittere, ad quod alioqui sub mortali non teneris, solum veniale videtur ; uti et subinde timere leviter, ne ita sit aut eveniat quod portendunt (III, 8 et 10). 564. — III. Non sunt illicitae simplices conjecturae ex causis naturalibus deductae. Etenim, ut loquitur S. Thomas (2. 2, q. 95, a. 1), « quaedam causae producunt suos effectus in pluribus, raro tamen deficiunt. Et per hujusmodi causas possunt praenosci effectus futuri, non quidem per certitudinem, sed per quamdam conjectu­ ram » ; v. gr. si quis, ex aliquo cantu et volatu avium, tempestatem, pluviam aut serenitatem conjiciat. Licita est illa physiognomia qua conjecturamus internas animi dispositiones, modo vitetur judicium temerarium. Licita est pariter astrologia naturalis, qua divinamus quosdam effectus naturales, ut tempestates, sterilitates, etc. ; et si in ejus certitudine aliquando exceditur, tantum committitur peccatum mendacii aut imprudentiae : quod est, per se, peccatum leve (III, 9, 8°). 565. — Quaesita. I. An licet credere somniis ? Sedulo distinguas : a) Si somnia sint certo vel probabilius a Deo, possumus, imo tenemur eis credere, cum Deus promiserit aliquando per somnia loqui. E converso, grave peccatum esset credere somniis diabolicis, nisi excuset simplicitas vel actus imperfectio, si quis eis solum tenuiter credat. Jamvero, ut quae a Deo sunt ab aliis discernantur, videndum est utrum ad bonum excitent an ad malum, utrum expergefactum turbent an quielent, utrum ad opera bona alacrem reddant an segnem. Cfr. S. Thom., 2. 2, q. 95, a. 6. b) In dubio, utrum proveniant a Deo, an a diabolo, vel a causa naturali, standum est pro causa naturali, vel diabolica, ideoque fides eis non est adhi­ benda ; Deus enim si immittat somnia, certo de se testatur. II. An semper illicitus est usus sortium ? Circa sortes haec sunt tenenda : a) Sortes dicisoriac, quae adhibentur ad bona dividenda, ad lites diri­ mendas, ad honeste ludendum, etc., licitae sunt quia omni prorsus supersti1 De « cristallomantla », cum quis in cristallo seu In aqua (Ideo dicitur etiam hydrtnnantia ) insolitas videt figuras, confer quae habet liessmer, in Stlmmen aus Marla-Laach (1908 p. 165). 366 P. ILS. IL— Tr. I. De primo praecepto. tione vacant. Prohibitae tamen fuerunt sortes quoad electiones ecclesiasticas h h cap. Ecclesia. de sortilegiis). Permittuntur autem in quibusdam codicibus, v. gr. Cod. Germ., 659, 720. b) Sortes divinatoriae, quibus rei occultae manifestatio inquiritur, v. gr. detectio furis ex jactu taxillarum, sunt illicitae, nisi fiant ex inspiratione divina (cfr. Josuc, MI, 14) ; quia tacitam saltem daemonis invocationem continent, ex improportione medii ad cognitionem. c) Sortes consultoriae (ut in electione Saulis et S. Matthiae), quibus inqui­ ritur, quid in hac vel illa re agendum sit, « sunt aliquando licitae, quando causae necessitas et honestas exigit, aptiorque modus dubium vincendi non apparet : dummodo fiant praemissa oratione cum debita reverentia, et indicium non exspectetur nisi a solo Deo : v. gr. si quis haerens in bivio, aliter quoad viam se determinare non possit ; vel si divino instinctu aut jussu liant... » (III, 10, lio). Vide 5. Thom., 2. 2, q. 95, a. 8. III. Quid sentiendum est de usu virgae divinatoriae ? His paucis respon­ demus, adaptando etiam solutionem casibus omnino similibus : a) Si adhibeatur ad reperiendum res amissas, translatos agrorum limites, jures ac homicidas, certum videtur istiusmodi actus esse superstitiosam divi­ nationem ; quia omnino deest proportio inter medium adhibitum et cogni­ tionem quae speratur. b) Si adhibeatur ad inveniendas aquarum aut metallorum venas, hodie admittitur hoc non esse necessario habendum ut rem superstitiosam, eo quod motus virgae, si a personis physica quadam dispositione praeditis teneatur, effectus sil pure naturalis. Requiritur tamen, ut virga in omni casu aeque moveatur, sive quaerantur venae, sive non ; ita ut non arbitrarie inten­ tio virgam tenentis hac in re aliquid valeat circa effect um (III. 8. 4°). Cfr. Vind. Alph., II, n. 32. Sunt tamen nonnulli periti, qui usum virgae divinatoriae praestigias esse existimarunt (Nat. u. Offenb., 1900. p. 000). In re ista, donec magis ipsa clarescat, aliqua prudentia adhuc opus erit ; ipsi enim sic dicti specialistae qui in usu instrumenti divinatorii (sive illud sit virga e corylo etc., sive horologium vel metallum, etc.) censentur periti et sunt, non concordant inter se, dum alii reponunt motum in nervos qui illum communicent instru­ mento, alii directe in ipsum instrumentum, quod (aiunt) attrahitur virtute naturali, Quaestio Specialis. De spiritismo et tabulis rotantibus. 566. — Spiritismus, juxta vocis significatum est : spirituum ‘consultatio, praesertim de rebus alterius vitae. In spiritismo distingui debent : ipsum com­ mercium cum spiritibus, el mira phaenomena quae eorum evocationem et consultationem comitantur. Ex effectibus productis alii sunt spiritismo et hypnotismo communes (hos vide n. 569) ; alii sunt spiritismo proprii, et sunt : inaterialisatio, luminis manifestatio, levitatio, motus in distans, rotatio tabu­ larum quae extremis circumstantium digitis tanguntur et solo imperio volun­ tatis moventur jussuque interrogantium, responsa per ictus (vel alio modo) communicant. Adhibentur ad haec producenda personae quasi interpositae, speciali, ut dicunt, aptitudine donatae conversandi cum spiritibus ipsis, quae ideo media vocantur ; haud raro sunt mulieres. De variis spiritism! phaenomenis ejusque natura ac valore morali, multi multa scripserunt recentiores auctores1. 1 ( '· IntandU. Med. pa-l . II. c. 1 . Berardi, Theol. mor., II, n. 364 ; Perrone, de Virt. Relut., P. Π sect ! < 6 ; Géntcol, I, n> 270; Surbled, Spiritualisme et Spiritisme; Lappont, Cap. HI. — De peccatis contra religionem. 367 Principia. I. Spiritismus, ut est actio consulendi spiritus, pror­ sus illicitus est ; et quidem, etsi haec sit tantum externa, modo seria. Constat [° ex auctoritate. Non raro evocatio spirituum damnata est, tam in Scriptura Sacra (Deut., XVI 11,9-12 ; Levit., XX, 6. 27) quam ab Ecclesia (praesertim in Concilio Lateranensi V). Die 4 Aug. 1856 S. Oil. declaravit : Animas mortuorum evocare, responsa accipere... reperitur deceptio omnino illicita et haereticalis (A. S. S., I, p. 177). Die 2 Apr. 1864, eadem Congr. omnia spiritismo faventia scripta gravissime proscripsit. In Codice, can. 1399, n. 7 statuitur : Ipso jure prohibentur libri, qui... magiam, evocationem spirituum... docent vel commendant. Cfr. etiam Const. Officiorum ac munerum, tit. I, c. 5, 12. Constat 2° ex ratione : patet enim quod evocatio spirituum est mera, germana divinatio. Spiritus, qui censentur consuli : a) non sunt boni spiritus, i. e. angeli ; blasphemum foret asserere spiritus bonos ad puerilia libita hominum se accommodare, et fieri praecones doctrinae exsecrabilis et impiae, qualis promulgatur in conventiculis spiritistarum ; b) non sunt animae defunctorum : ipsis enim, corpore exutis, nulla sine speciali Dei permissu cum hominibus est communitas, ut clare theologi docent cum S. Thoma. Ergo in aperto est hos spiritus esse daemones. Ex his concludimus, ipsam artem producendi phaenomena spi­ ritismo propria, quatenus dicatur ars producendi effectus, qui viribus naturae adscribi nequeunt, esse in casu prorsus illicitam. .l/agna vero quaestio est, utrum in sessionibus spiritistarum (praescindendo a consultatione) talia phaenomena non debeant potius astutiae et malae fidei mediorum adscribi. Quid enim de iis, quae referuntur, verum est 'l a) Non desunt AA. qui admittunt miras operationes, ope spiritistarum, saepe revera produci et fas non esse omnia a priori fraudibus attribuere. Cfr. Schneider, Der neuere Gcisterglaube, VII. p 334 ; Lapponi, Ilypnot. et Spirit., p. 153 ; Kaesen, Spiritismus (Linz. Quart. Schr. 1923, p. 405). b) Alii vero AA. affirmant, in permultis casibus, paucis forsan exceptis, coryphaeos spiritismi (celeberrima media) fraude et mala fide fuisse convictos. Ita Gutberlet, Nat. u. Offenb., 1897, p. 738. Eamdem sententiam tuetur Von Cyon, professor psychologiae. qui ipse fraudis coarguit celeberrima hujus aetatis media (cfr. Gott u. Wissensch., 1911, p. 205 ; Nat. und Kultur, 1911. P. I, Spiritismus). Ita etiam alii periti, quorum dicta summarie refert N. Brühl Ilypnot. et Spirit. ; Schneider, Der neuere Geistergl.(1913) ; Ami du Cl., 1900, 1902, 1924 in h. mat. ; Lucien Boure, le .spiritisme ; Zacchi, lo spiritismo e la sopravivenza dcll'anima (1922) ; Gander, (1er Spiritismus (Einslcdeln, Benziger) ; Cyan, Gott und Wlsscnschaft ; Bapperl, Kritlk des Okkultismus (1921) ; Ludwig, der Spiritismus (München) ; Pierre Charles, expériences spirites (Nouv. Rev. théol. 1922, p. 18) ; the Catholic Encyclopedia XIV, spiritism, p. 221 ; Bessmer, der Spiritismus von heute (Stimmen der Zclt, 1923, p. 414 , 1924, p. 46) ; Theol. prakl. Quarlalschri/t (W. Kaesen, S. I. ; N. Brühl, C. SS. R. ; M. Heimbucher, etc.) 1923, p. 23, 232, 405 ; 1924, p. 23, 35 ; Pastor Bonus, 1926, p. 177; Vermeersch, II, n. 247 sqq. Mcrkelbach, II, n. 774 ; Schilling, II, n. 331, c. 368 P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. I.inz. Quart. Schr. 1921. p. 351, et in quorum sententiam magis inclinare vide­ tur B. H. Mrrkelbach (II, n. 771, G°), haec addens : » Media spiritistica generatim non permittunt ut phenomenis productis scienti fica methodo studeant.. II. Licet, excluso scandalo medii et adsistentium, ex ratione suf­ ficienti, provocare phaenomena, ubi quis certo scit, nullum effec­ tum praeternaturalem esse oriturum. Ratio sufficiens est, ut error reliquorum experimento corrigatur. Diximus : excluso scandalo medii ; quia invitatio non liceret, si medium clare (etiam externe tantum) praetenderet se spiritus consultare posse ; secus, si ex seriis indiciis constaret medium se jactare ut talem. Tunc enim nulla datur actio illicita, sed habetur detectio erroris (Sabetti, Theol. mor., 209 ; Génicot, I, n. 271, IV ; Jaugey, de Virt. Relig., 440). Alvero : 1° « Non licet, vel sine Medio, locutionibus aut manifestationibus spiririslicis quibuscumque adsistere, etiam speciem honestatis vel pietatis praeseferentibus, sive interrogando animas aut spiritus, sive audiendo responsa, sive tantum aspiciendo ». S. Off. 27 Apr. 1917 (A. A. S., vol. 9, p. 2-68). Eadem docuerat S. Poenit., 1 Febr. 1882 (ap. Bucceroni, Enchir. mor., n. 505). Qui igitur saepius hisce sessionibus, etiam curiositatis causa adsistunt, gra­ viter peccant, ob periculum perversionis. 2° Protestatio, quam quis praemitteret ante actum consultationis vel artis exercitium, excludendi nempe quamlibet interventionem daemonis seque ad angelos dirigendi, non removet periculum, nec mutat naturam actus, qui objective seu ex fine operis refertur ad cultum daemonis ex pacto implicite habito. In hoc sensu facta est reponsio S. Off., 1 Apr. 1898 (Nouv. Rev. Thiol., 30, p. 397), et Decretum 27 Apr. 1917 supra cit. expresse dicit protestationes, etiam explicitas, adsistentiam non reddere licitam III. Tabularum mera rotatio non est evidenter in se illicita, quia non constat de causa unice praeternaturali ; illicita vero evadere potest alio modo, etiam ratione scandali, vel periculi. Diximus : mera rotatio, quia, si eam comitaretur consultatio, etsi de rebus indifferentibus, dummodo hae alienae sint a mente participantium, omnino illicita evaderet. Absque dubio, cum tabulae dp rebus prorsus occultis responsa per ictus repetitos (si vere unquam dantur) interroganti tribuerent, nonnisi praeeunto pacto cum daemone id fieret (cfr. Prammer, Man. Theol. mor., 11, n. 520; Ami du Cl., 1921, p. 225 ; Merkelbach, II, n. 774. 5° sub fine). Λ1» experimentis tabularum rotantium quibuscumque semper deterrendi sunt fideles propter plurima pericula et damna quae vix unquam possunt abesse ab exercitationibus istis, quarum utilitas est nulla. I § 3. De vana observantia. 567. — Definitio. Vana observantia est : « superstitio, qua medio aliquo improportionalo, et a Deo non instituto, procuratur aliquis effectus, v. gr. sanitas, scientia '> (III, 14). Dicitur observantia, Cap. III. — De peccatis contra religionem. 369 quia est aliqua veneratio, seu cultus respectu daemonis ; et vocatur vana, quia effectus illi vel non obtinentur, vel saepe sunt nocivi potius quam salutares. Quia vero non desunt qui putent hypnotismum, ad quosdam curandum morbos adhibitum, inter vanas observantias esse recensendum, dicemus : 1° de vana observantia in genere ; 2° de hypnotismo in particulari. 1. De vana observantia in genere. Vana observantia non differt specifice a divinatione; quia in genere morum nihil refert, utrum a daemone quaeratur cognitio rei occultae, an aliquis effec­ tus externus. Ratione objecti materialis, est triplex : 1° ars notoria seu ars • acquirendi scientiam sine labore ; — 2° ars sanitatum, seu ars sanandi variis signis vel rebus sacris, tanquam ex opere operato ad id efficacibus ; — 3° obser­ vantia eventuum, qua ex consideratione alicujus eventus fortuiti conjicitur, quid faustum vel infaustum futurum sit (III, 14, resp. 2). 568. — Principium. Vana observantia est peccatum mortale ex toto genere suo. « Non potest excusari a mortali ex parvitate mate­ riae : quia simpliciter et in omni materia usurpatur virtus Dei pro­ pria » (HI, 15). Excusari tamen potest a mortali ex imperfectione actus (cfr. n. 559, 563). Ex variis signis vana observantia perspicitur ; nempe : 1° Ex insufficientia causae adhibitae ad effectum producendum ; si nimi­ rum nec habeat naturalem vim ad effectum intentum, nec de super­ natural! legitime constet. 2° Ex adjectione falsae vel vanae circum stantiae, v. gr. verborum apocryphorum, certae horae, certi numeri, characterum peregrinorum etc. 3° Ex ipso effectu, si hic stalim evanescat. 4° Ex infallibili exspectatione effectus, posita causa insufficienti. Illud potissimum observari potest in quibusdam modis curandi morbos (medi­ cina magica). Remedia adhibita sunt communiter attrectationes, vel unguenta quorum elementa et vis curandi sub mysterio latent ; quandoque adduntur ora­ tiones, adjurationes ridiculae ; denique etiam sola adhibetur illa sympathia, vel vis magnetica quae ex operante in infirmum transire dicitur >. Nequit dici a priori, in his omnibus adesse vanam observantiam : certum est enim in quibusdam familiis secretam remanere cognitionem aliquarum plan­ tarum, simul ac compositionem alicujus remedii ; certum est etiam gratiam sanitatum etiam homini rudi a Deo conferri posse : est enim una ex gratiis gratis datis. Aderit vero exercitium vanae observantiae, si quis sibi attribuit gratiam sanitatum, ut ab aliis acceptam ; si mira adhibet signa et firmiter credit ipsis signis inesse virtutem curandi : gratia sanitatum est nempe perso­ nalis et non utitur vanis mediis (cfr. Ami du Cl., 1909, p. 1146, Tabi, génér. v. Guérisseurs ; Noldin, II, 159 et 162). Itaque : 1 Huc pertinet etiam sci enitemus (Christian science, Gesundbeten), quem in America introduxit Mary Baker Eddy, an. 1879 : in eo consistit ut infirmo a sic dicto · medico mela physico aliquid coram dicatur per modum precis et suggeratur morbum esse /ielum (Schil­ ling, II, n. 332). 370 P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. 1° Γαηαα observantiae rei sunt: a) Qui gestant amuleta aut ligaturas, qui­ busdam characteribus consignatas, b) Qui certa invocant nomina ignota, aut certum adhibent numerum crucium vel orationum, ad sananda vulnera, ad se invulnerabiles efficiendos, etc, c) Qui divulgant quasdam orationum catenas propria manu describendas et aliis mittendas, vel gestant certas ora­ tiones ad S. Birgit tam, aut alias preces, effectum omnino infallibilem ex ipsis exspectantes, d) Qui dies aliquos habent tanquam faustos, alios vero infaustos, ut, v. gr., diem Martis vel λ eneris, et secundum hanc credulitatem actiones suas ordinant, e) Qui recusant numero tredecim in mensa sedere, quasi id mortis signum esset ; etc. (Ill, 17 ; Croix, 1. 3, P. I, η. 29). 2° Vana observantia vero non est; a) Observare lunam aut tempora colligen­ dis herbis, caedendis arboribus aptiora.— b) Nec res sacras aut verba S. Scrip­ turae gestare in honorem Dei vel Sanctorum.— c) Nec parvas imagines char­ taceas B. V. M. in aqua liquefactas vel ad modum pillulae involutas, ad sani­ tatem impetrandam deglulire. — Ab hoc usu practice removetur omnis vanae observantiae species si monentur fideles, honorem et amorem in Matrem Dei sic exprimi, nec agi ullo modo de communione B. V. M. suscipienda, vel de effectu infallibiliter obtinendo. Cfr. Deer. S. Off., 2 Jul. 1903 (ap. A. S. S., 37, p. 237) ; Lins Quart. Schr., 190G, p. 361 et 1907, p. 253 ; Arni du Cl., 1899, p. 359 ; 1908, p. 574. Pro praxl. a) Superstitio est contagiosa ; quare prudens parochus vel catechista, etsi summopere advigilare debeat ne in quotidianam fidelium vitam superstitiosa ulla praxis inducatur (ut monet can. 1261), de illis tantum supers­ titionibus sermonem habeat, quae in regione notae sunt. b) In niultis vanis observantiis habetur bona fides, et idcirco rudes aliquando in sua simplicitate sunt relinquendi ; cum difficulter abducantur ab eo quod bona fide a suis majoribus receperunt. c) Videat parochus, num res in bonum sensum detorqueri possit, vel mulari in alium usum quasi similem, sed pium et bonum. Apposite ad rem : « Cum miseriis et aerumnis premeris, inquit S. Alphonsus (Inst, cat., P. I, c. 1, n. 54), recurre ad SS. Sacramentum, ad Crucifixum, ad Mariam Virginem, ad B. Antonium Patavinum, ad B. Vincentium Ferrerium ; lampadum eorumdem adhibe oleum ; utere chartulis Mariae Immaculatae aut alicujus Sancti figuris ; et in hunc modum, quin pecces, peteris gratiam obtinere. Si secus egeris, gra­ tiam non obtinebis, et peccabis. » Cfr. Linz. Quart. Schr., 1907, p. 517. 2. De hypnolismo (et magnetismo animali)» Ctr. Coomnier, L’hypnotisme franc ; Anlondli, Med. past., II, c. π ; Lehmkuhl, I, n. 502 ; Génicol-Saltmcins ; I. n. 272 ; Schneider, L'hypnotisme ; Prürnmer, II, n. 520, 522, 523; Burner: Occultismus u. Hypnose (Stimmen dcr Zelt, 1924, p. 207) ; Norbert Brühl: Nachdenkliches ûb’er den Hypnotisnuis (1923), ubi alii quoque recensentur auctores ; filler, 9 ed. II. $ 7ï ; Vrnneerec/i, theol. mor. II, n. 250 et 325 ; Schilling. II, n. 331, 2°. Hypnotisnuis in nonnullis a magnetismo differt. Hic inventorem habet Mesmer (f 1815), a quo etiam mesmerismus quandoque dicitur, et est ars pro­ ducendi certa phaenomena, quae eatenus prodigiosa videntur quatenus effec­ tibus proportionata causa assignari non potest. Jamvero magnetismus ani­ malis (quia datur etiam mineralis, nempe vis quaedam physica aliquorum mineralium vel metallorum propria) aestimatur mira aliqua virtus in nervis hominum residens, etiam ad curandos morbos etc. apta : de se non est illicitus, saepe tamen per accidens1. i » Mesmer qui erat medicus '•upposuit unicuique corpori fluidum quoddam i nesse non adeo dissimile fluido magnetico (erat tunc temporia detecta virtus magnet ica-electrica), Cap. III. — De peccatis contra religionem. 371 569. — Notiones. Hypnotismus, in genere consideratus, defini­ tur : Ars producendi somnum in quo hypnotizatus hypnotizatori obediendo res plane singulares efficit. Variis tamen modis « somnus hypnoticus » describitur. Divisio. Ratione comparationis institutae cum viribus naturae, dividi solet hypnotismus in scientificum, si nempe dubium posi­ tivum adesse potest, quod omnia a causa naturali proveniunt ; et in prodigiosum, quando scilicet tale dubium non datur. 1° Hypnotismus scienlificus definiri potest : Ars producendi som­ num in quo hypnotizatus hypnotizatori obedit in his tantum quae ei suggeruntur per suggestionem exteriorem,seu, est ars obtinendi som­ num quo quis aptus fit ut imagine, signis ei suggesta, ita afficiatur ut tanquam objectivam illam habeat, quodque illa repraesentatur, in praxim plus minusve perfecte traducat (Coconnier, 1. c., p. 257). Vocatur scientificus, quia tanquam remedium in scientia therapeu­ tica ab iis medicis adhibetur, qui solo ducuntur « licito studio scientiae », ut habent Litt.Enc. S. O.,4 Aug. 1856 (A. 5. 5., l.p. 177). Duo ergo distinguenda sunt: somnus et phaenomena quae illum comitantur. Quoad somnum, magna inter peritos fervet controversia utrum dicendus sit simplex somnus artificialis, an morbus nervosus. Pluribus tamen certum est, quod in isto somno functiones cerebri interrumpuntur, cessat conscientia sui, obedientia caeca facile praestatur. Quoad phaenomena, en praecipua quae communiter notantur, non omnia tamen in quovis subjecto nec in eodem gradu omnia : o) Absoluta relatio hypnotizati ad hypnotizantem cui ille credit omnino et obedil, dum ceteros adstantes nec oculis, nec auribus percipere, nec ullo modo ab iis allici videtur. Hoc factum semper evenit, b) Hallucina­ tiones, sive positivae si hypnotizatus imaginatione videt quae non sunt, sive negativae si ea quae praesto sunt, non videt, c) Illusiones : hypnotizalus nempe objecta confundit unum pro alio sumendo, vel quae desunt qualitates aut proprietates in illis considerat ; qua ratione possunt omnes sensus pertur­ bari, obtineri potest immobilitas, membrorum insensibilitas sive partialis sive totius corporis ; dari etiam possunt quoad personam hypnotizati suggestiones, quas ille fingit sibi aut aliis ut verum referentes, v gr. se esse militem, pres­ byterum, senem, juvenem, etc. d) Suggestiones quae nonnisi post statutum tempus, v. gr. post plures menses effectum sortiri debent, e) Effusio sanguinis ut aiunt, vel humoris, in ea corporis parte quam hypnotizans suggesserit, etc. 2° Hypnotismus prodigiosus definiri solet : Ars producendi som­ num in quo hypnotizatus hypnotizatori non tantum in his obedit quae ei signis suggeruntur, sed et alia praestat quae, omissa suggestione, per modum consultationis ab eo petuntur et certo vires naturae praetergrediuntur. Hypnolismo scientifico addit facta portentosa ad divinationem certo perti­ nentia, prout, ex. gr., ad nutum hypnotizatoris futura praevidere, ignota ac illudquc posse mediis aptis transferri e corpore unius hominis in corpus alterius ad sanationes obtinendas. 372 P. II. S. Il- — Tr. I. De primo praecepto. longinqua detegere, solvere arduissimas quaestiones de physiologia, de mathesi, loqui lingua ignota, aliaque id genus quae vires naturae certo superant. Dicimus : quae certo supemnt, nam facta tantum dubie praeternaturalia, donec d. eorum natura non constat, hypnotisme scientifico sunt adscribenda et, prae­ missa protestatione, licite produci possunt, sicut diximus n. 560, 1°. Absti­ nemus autem a ferendo judicio, an revera talia facta « prodigiosa », ut aiunt, praedicto modo evenerunt ; de mullis enim certo non constat (vide *V. Brühl, I. supra cit.). ''’λΒ 570. — Principia. I. Hypnotismus prodigiosus prorsus est illici­ tus. Phaenomena enim quae continet, si modo quo narrantur, evenerunt, prorsus praeternaturalia sunt et nonnisi daemoni tri­ buenda. I nde S. Officium in Litt. Enc., 4 Aug. 1856, adversus magnetism! abusus : « Hinc somnambulismi et clarae intuitionis, uti vocant, praestigiis mulierculae illae... se invisibilia quaeque conspicere effutiunt..., ignota ac longinqua detegere, aliaque id genus superstitiosa exercere ausu temerario praesumunt... In hisce omnibus quacumque demum utantur arte vel illusione, cum ordi­ nentur media physica ad effectus non naturales, re peritur deceptio omnino illicita et haeret icalis. » Et die 26 Jul. 1899 : Hypnotism! experimenta, «si agatur de factis quae certo naturae vires praeter­ grediantur, non licere » (.Xouv. Rev. Théol., 31, p. 699). II. Hypnotismus scientificus, cum omnibus debitis conditionibus exercitus,ut licitus habetur. Ita sententia communior, (piam praeter medicos fere omnes, etiam catholicos, tuentur multi theologi. Cfr., praeter allegatos, Tanquerey, II, n. 133, 906 ; Ami du Cl., a. 1899, 1900 ; Willems, Inst, phil., 11, n. 322 ; Priimmer, II, n. 523 ; G'nicol-Salsmans, I, η. 274, 275. Probatur : Hypnotismus enim scientificus nec superstitionem, nec aliud quid intrinsece malum involvit ; et aliunde, quae timentur incommoda, per appositas conditiones sufficienter removeri posse, generatim aestimantur. Nihil est ergo quo fiat illicitus per se. 1° X ullam involvit superstitionem. Haec enim superstitionis nota certo probari deberet ; id vero hucusque factum non est. Contendunt adversarii1, superstitionis notam demonstrari ex defectu nexus causalilalis media inter et effectus. Hypnosis, aiunt, mediis oritur et desinit prorsus ineptis, diversissima et portentosa phaenomena producit quae videntur causae efficaciam transcendere. — Respondetur : a) Licet ratio intrinseca somni hypnotici nondum perfecte cognoscatur, varia tamen indicia innuunt eum vi praeternaturali non procedere. Siquidem producitur aliquando absque inter­ ventu hypnotizatoris et facilius in aliquibus quam in aliis inducitur, quae indi­ cia nihil certo praeternaturale prae se ferunt». — b) Phaenomenorum causam • franco. l.Tpnottsmo tornato di mola ; Touroude, L’hypnotlsinc, ses phénomènes, ses danunt- Hz m, L'hypnotisme, etc. — ’ Cfr. Berardi, Exam. Conf , η. 2668. — · De Stu· rudi ci i m limationis, vide Βοι·Ι. XIV. de Serv. Dei beatiflcatione, 1. IV, P.I, c. ult. Cap. ΙΠ. — De peccatis contra religionem. 373 verisimilem DD. assignant phantasiam a verbis hypnotizatoris vehementis­ sime excitatam 3. Plura vide apud Antonelli (Med. past., Il, η. 22). — Neque ex eo quod in phaenomenis hypnotismi quandoque forte miscentur facta prae­ ternaturalia, deduci potest, causam omnium phaenomenorum esse praeternaturalem (cfr. etiam Ubach, I, n. 124). 2° A’ec aliud quid admittit intrinsece malum. Ex variis enim ele­ mentis quae in hypnolismo distinguuntur, nullum in casu potest malum dici : nec suggestibilitas, nec suggestio, nec exaltatio phan­ tasiae, nec pariter suspensio momentanea usus rationis ct libertatis ; secus illicita esset chloroformizatio, quae a nemine reprobatur. Difficultatem movere potest dependentia absoluta hypnolizati a voluntate hypnotizantis, quae rectae rationi repugnare videtur. Atvero respondetur : a) Haec dependentia, juxta quosdam, non est tam absoluta : « Plerique ex hypnotizatis resistunt suggestionibus sibi displicentibus. Inclinatio naturalis (aut acquisita) est quasi suggestio primordialis, quae subséquentes sugges­ tiones impedit » (Schneider, 1. c., p. 376). b) Sola dependentia quae in hypnosi habetur est dependentia phantasiae, non vero libertatis. Ast non tenetur homo semper dominium in propriam imaginationem exercere ; secus non liceret somno naturali vacare, quippe in quo phantasia frequenter plures efformat imagines, quae varios inducunt motus animi et actiones etiam omnino inso­ litas, prout in somnambulis. c) Suspensio momentanea usus rationis ex gravi causa non semper habenda est ut illicita, ut patet ex exemplo aegroti qui narcosim patitur. Celerum non negamus abusus periculum. 3° Pericula removeri possunt. Pericula inhonestatis removentur per conditiones infra indicandas ; pericula sanitatis plerumque non tanta esse videntur x. Cfr. Antonelli (1. c., 44, 51). Conditiones requisitae, scilicet cautelae adhibendae plures sunt : 1° Ex parte causae, requiritur ut haec sit relative gravis ; quia in hypnosi habetur privatio usus rationis et quaedam abdicatio propriae voluntatis, quod ut liceat. gravis sane exigitur causa. Hujusmodi erit : a) morbus qui nequit alio modo curari, aut talis est naturae ut per hoc remedium solamen obtineri possit, ut est, juxta Willems, hysteria, rheumatismus ; b) mala propensio quae homi­ nem ad facinora impellit plus minusve morbose (v. gr. alcoolisions, masturbatio), et quae per hypnotismurn tolli vel minui potest ; c) progressus scien­ tiarum, v. gr. medicinae vel psychologiae, his experimentis promovendus. Non licebit, de se, joci vel lucri causa hypnotismi facere experimenta vel eis assistere. 2° Ex parte hypnolizati, requiritur plenus consensus ; nam neminem invitum licet usu rationis et libertatis privare. 3° Et parte hypnotizatoris, medi­ cus sit hac in re peritus, ad praecavenda incommoda quae secus hypnolizati sanitati obvenire possent ; sit probitate conspicuus ad removenda pericula moribus instantia, et insuper,si agatur de factis quae naturae vires dubie prae­ tergrediantur, protestationem praemittat, nullam partem haberi velle in factis practernaturalibus, ut decrevit S.O., 26 Jul. 1899. 4° Ex parte hypnolizationis, requiritur ut hypnosis mediis licitis et honestis obtineatur ; ut suggestiones honestae sint et fini licite tantum intento accommodatae ; ut que hypnotizatio et suggestiones fiant coram tertia persona honesta et fida, v. gr. coram parente, qua cautela omnia inhonestatis pericula prorsus depellentur. Quandoque * Sanitati sive operantium sive assistentium praecipue nocent experimenta publica. Unde sapienter in quibusdam Statibus illa prohibentur. Cfr. legem in Belgio latam 30 Mail 1892 374 P. H. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. tamen haec assistentia supervacanea esse potest, si nempe de medici probitate certo constet. Sed sciendum est, voluntatis subjectionem etiam nonnumquam plus minusve post hypnosim remanere ; quare et huic periculo semper erit occurrendum. Confirmatur tota thesis quoad magnetismum et hypnotismum : 1° Ex Lilt. Enc. S. 0., 't Aug. 1856. Nam S. Congr. bene distinguit inter licitum et illicitum, usum et abusum quoad magnetismum ; damnat eos qui, neglecto licito studio scientiae, curiosa sectantes, divinandi principium quoddam se nactos glorientur ; innovat regulam jam die 28 Jul. 1847 traditam : « Remoto omni errore, sortilegio, explicita aut implicita daemonis invocatione, usus magnetismi, nempe merus actus adhibendi media physica aliunde licita, non est moraliter vetitus. » Atqui modo simili se habet etiam hypnotismus scientificus. 2° Ex Responso ejusdem Congr., 26 Jul. 1899 dato, ubi dicitur : hypnotism! experimenta, si de factis agatur de quibus dubitatur an vires naturae praetergrediantur, praemissa protestatione toleranda esse. Ergo S. 0. implicite agnoscit quaedam in hypnotismo dari phaenomena, quae vires naturae haud certo transcendunt, quae ergo prohibitioni speciali, modo requisitae cautelae adhibeantur, non subjacent ; ratione autem vix dissimili id valet quoque de magnetismo, ut alias declaratum est. § 4. De magia et maleficio. 571. — Notiones. 1° Magia est nomen genericum, et designat artem mira insolita efficiendi. Alia est naturalis sen alba, quae mira per causa naturales, v. gr. chimicas, operatur. Non est cur diu in ea haereamus, cum per se sit licita. Alia vero est diabolica, siva nigra, et est, uti diximus, superstitio divinationis (magia divinatrix), vel etiam vanae observantiae (magia operatrix) ; ubi fit ad nocen­ dum, dicitur ntalejicium. De maleficio sequentia notanda erunt, cum jam de magia nihil superest addendum (cfr. n. 557 seqq. ; 568). 2° Maleficium est : vis nocendi aliis, ex pacto et cooperatione dae­ monis. Qui maleficiis utuntur, vulgo vocantur sortilegi. Divisio. Maleficium aliud dicitur amatorium, seu phyltrum, cujus finis est carnalem amorem, vel odium excitare, daemone hominis phantasiam et humores commovente. Aliud dicitur veneficum, quo alicui personae, vel ejus bonis, damnum infertur (III, 23). Maleficio infectus etiam postea non amittit libertatem; sed divina gratia confortatus potest resistere tentationi. Si ergo consentit, v. gr. libidini, peccat, mortaliter, quamvis (ratione vehementis passionis) facilius sit venia dignus. Cap. III. — De peccatis contra religionem. 375 572. — Principium. Duplicem malitiam continet maleficium, et quandoque poenis ecclesiasticis subest. In maleficio enim adest peccatum grave contra religionem, quatenus est superstitio ; et contra justitiam, ob injuriam quae infertur proximo (III, 27). Plectitur excommunicatione specialissimo modo reservata, si adsit abusus S. Eucharistiae, ut in tractatu de censuris videbitur. 573. — Modus tollendi maleficium et regulae pro praxi sunt : I. Modus tollendi. Maleficium non potest tolli per aliud maleficium ab alio viro vel a mago inferendum. Tolli vero potest utendo : mediis naturalibus, v. gr. medicina, destructione signi quo daemon nocet, usu signi contrarii, modo illud sit honestum ; vel mediis supernatural ibus, oratione, exorcismo, sacramentis Ecclesiae (III, 24, 25). Cfr. n. 622. II Regulae pro praxi : 1° Quoad maleficia et magiam, caveat sacerdos ne in hac materia excedat, aut nimia credulitate aut nimia incredulitate, et curei primum ne quis perdat suam famam ex falsa suspicione sortilegii ; ac deinde prudenter personas sorlilegio oppressas reconciliet cum Deo perbonam con­ fessionem, preces quotidie recitandas, etc. 2° Interrogandi sunt opiliones, fabri ferrarii, rustici qui sanant jumenta vel pecora ; item, vetulae quaedam jure suspectae. Examinandi sunt, prae­ terquam de variis superstitionibus : a) quo fine tali superstitioni se addixerint : v. gr. an ratione vehementis passionis, tristitiae, vindictae, avaritiae, aut sanc­ titatis nomen conciliandi ; quod esset sacrilega hypocrisis ; b) de apostasia, idololatria et haeresi : abnegant enim Christum et Deum et renuntiant sacra­ mentis ; habent daemonem pro Deo vel Sancto, nec damnatum putant aut miserum, et consequenter illius asseclas non esse damnandos ; c) de blasphcmiis in Deum et Sanctos, et de sacrilegiis : abutuntur enim rebus sacris, ut aqua benedicta, Eucharistia, etc. ; d) de luxuria ; e) de damnis proximo illatis (III, 28, resp. 1). 3° « Monendi sunt, eos teneri : a) Pactum expressum, si quod habent cum daemone, aut commercium abjurare et dissolvere, b) Libros suos, schedas, ligaturas aliaque instrumenta artis comburere, c) Comburere chirographum, si habent ; si vero solus daemon id habeat, non necessario cogendus est, ut reddat ; quia pactum sufficienter dissolvitur per poenitentiam, d) Damna illata resarcire » (III, 28, resp. 2). 4° Maxime, etsi prudenter, avertendi sunt fideles a superstitionibus quibus­ cumque: ipsae enim dicuntur » quasi sacramenta diaboli ». Porro, notant doctores, societatem inire cum diabolo esse probabile signum reprobationis aeter­ nae ; quia, sicuti ad initium felicitatis aeternae spectat conversatio in hac vita cum Deo et angelis per preces, etc., ita ad initium damnationis spectat societas et conversatio cum daemonibus 1 (Laymann, I. 4, tr. 10, c. 3, n. 4). ’ Circa ca quae ad tristem magiae et maleficii historiam pertinent, maxime consulantur: eon .Spec, S. I. Cautio criminalis ; Janssen, Gesch. des deutschcn Volkes, vol. VIII : Hexenwesen ; Surbled, le secret des sorciers (Science catli. 1902) ; Mgr. Paulus, Rom u. die Bliltezelt der Hcxenprozcsse (Hiat. pol. Bl. 141, p. 241). M khc. /nsl. U >ral. Λίρΐι. T. I. 26 376 P. 11. S. 11. — Tr. 1. De primo praecepto. ARTICULUS IL De irreligiositate. 574. - Irreligiositas, seu impietas est : irreverentia specialis,quae Deo, vel immediate in se, vel mediate in personis aut rebus sacris irrogatur. Irrogatur Deo immediate per tentationem Dei, per blasphemiam, per perjurium et perfidiam in promissis ; mediate vero per sacrilegium et simoniam. Porro, ex his variis speciebus irreligiositatis tres pertinent ad secundum Decalogi praeceptum, quatenus est negativum : blasphemia nempe, perjurium et perfidia in promissis ; ceterae tres, quibus Deo debita subjectio, seu fide­ litas negatur, spectant ad hoc primum. Itaque de tribus prioribus in sequenti tantum agemus tractatu. Tractandum igitur remanet : 1° de tentai ione Dei ; 2° de sacri­ legio ; 3° de simonia. § 1. De tentatione Dei. 576. — Definitio. Tentatio Dei est : dictum vel jactum, ad capiendum de Deo experimentum, per extraordinarium effectum ab eo temere exspectatum. Cfr. S. Thom., 2. 2, q. 97, a. 1. Dicimus : 1° Per effectum exspectatum, quia tentatio requirit, ut desiderio et intentione auxilium divinum saltem tacite imploretur. 2° Temere, i. e. absque justa causa ; nam si causa gravis accedat, scilicet necessitas, vel pia utilitas, vel divina inspiratio, talem effectum humiliter petere non erit Deum lentare, sed potius actu fiduciae eum honorare (III, 29 et 31). Divisio. Tentatio Dei, ratione perfectionis actus, non vero ratione speciei, duplex est : 1° Formalis seu explicita, cum quis, expresse dubitans de aliqua Dei perfectione, eam vult experiri : v. gr. si quis ex turri se dat praecipitem, ut experiatur an Deus sit misericors et potens, servando eum a laesione immunem. 2° Interpretativa seu implicitu, quando quis, etsi non expresse intendat Deum tentare, id tamen petit vel agit, quod suapte natura eo referri videtur : ut si quis sese committat periculo, a quo, vel nullo modo, vel vix possit eripi nisi miraculose ; vel si media naturalia omittat, sperans a solo Deo effectum (111, 29,32 ; H. Ap., IV, 38). 576. — Principia. I. Tentatio Dei formalis est peccatum mortale ex toto genere suo. Includit enim dubitationem de perfectionibus divinis, quae in gravem contemptum Dei redundat,imo habet mali­ tiam haeresis, si dubium sil positivum ; vel saltem curiosius agit cum Deo, quasi cum ludione : quod est magna erga Deum irreverentia (111,29,1θ). Cap. III. — De peccatis contra religionem. 377 II. Tentatio Dei intcrpretativa est peccatum mortale ex genere suo. Ratio est, quia qui sic Deum tentât, ipsi etiam reverentiam ac debitam subjectionem per se negat. Unde Ecclesia numquarn approbavit ordalia (seu judicia Dei) medio aevo communiter usi­ tata. Cfr. S. Thom., 2. 2, q. 95, a. 8, ad 3. Fieri tamen potest ut deordinatio in exspectante absque justa causa auxilium Dei non sit gravis. Constat ex illis verbis (Eccli., 18, 23): Ante orationem praepara animam tuam : et noli esse quasi homo qui lentat Deum. Sic enim orans censetur velle experiri, an etiam male oranti Deus sub­ venire possit et velit : quod tamen communiter, ob levitatem mate­ riae, solum veniale esse censent doctores. Hoc etiam docent plures AA., quod si quis, in re levi et sine gravis damni periculo, lentaret Deum, ex sola curiositate spectandi aliquod opus super­ natural, hic similiter venialiter tantum peccaret (cfr. III. 30 ; ed. G., I. p.389). 577. — Ex his resolves : a) Peccat graviter, qui absolute petit a Deo vel offert miraculum, ad conversionem haereticorum, cum sufficiant fidei nostrae testi­ monia. — Secus vero, si petit sub conditione si Deo placuerit, ob gravem utili­ tatem, ad suam vel aliorum salutem, aut divinam voluntatem adimplendam. b) Item peccat, qui sine justa causa sese offert martyrio, periculo mortis vel mutilationis. Secus, in casu necessitatis v. gr., si alias fides aut salus multo­ rum pericliletur, vel ad vitandas blasphemies ; et in casu utilitatis, ad exaltan­ dam fidem aut Dei gloriam promovendam. c) Leviter tantum peccat, qui in morbo levi, rejectis remediis, temere sperat a Deo sanitatem ; quia ibi non est gravis deordinatio. Imo, ab omni culpa excu­ satur, si speret se remediis, naturaliter, Deo adjuvante ab hujusmodi levi morbo liberatum iri (II. Ap., IV, n. 38). d) Peccat venialiter sacerdos qui, extra casum necessitatis, condonari vult absque praeparatione, confidens Dei auxilio ; sed non peccat qui. fidens bonae fortunae, examini se subjicit ; quia nihil a Deo exspectat (III, 32). § 2. De sacrilegio. 578. — Definitio. Sacrilegium., id est : sacri laesio,late sumptum dicitur quodlibel peccatum contra religionem ; stricte sumptum est : violatio rei sacrae (III, 33, 48). Haec tamen explanatione indigent. Dicitur : violatio, i. e. vis illata seu indigna tractatio, quae non solum actione, sed etiam omissione reverentiae sacris debitae committi potest ; rei, scilicet lato sensu sumptae, quo venit etiam persona et locus ; sacrae, i. e. Deo dicatae, et qua talis consideratae. Itaque ad dignoscendum, utrum aliqua actio sit sacrilega necne, pensandum est : 1° ex quo capite res sit sacra et specialiter reve­ renda (sive ex divina institutione, sive ex lege ecclesiastica) ; 2° utrum actio specialiter laedat hanc rei sanctitatem ; secus enim non erit sacrilegium. Sic, v. gr., religiosus est per votum castitatis Deo consecratus quoad munditiam carnis, et ideo si fornicetur, est sacrilegus ; secus vero, si inebrietur, si super­ biat, si mentiatur, etc., quia ad haec vitanda non censetur consecratus. 378 P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. Divisio. Sacrilegium, ratione rei violatae, est triplex : personale, quo persona sacra ; locale, quo locus sacer ; reale, quo res sacra (a personis et a locis distincta) violatur. Ratione modi, est directum vel indirectum, secundum quod rei sacrae violatio vel intenditur, vel solum advertenter committitur. 579. — Principia. I. Sacrilegium est peccatum ex genere suo mortale. Irreverentia enim erga personas sacras, loca sacra vel res sacras redundat in Deum. Si sacrilegium est directum, nunquam datur in eo materiae parvitas. Si est indirectum tantum, est grave vel leve, pro ratione irreverentiae quae committitur (III, 33). Cfr. Vtnd. Alph., P. III, q. 3, a. 1, fin. 580. — II. Sacrilegium specie differt, prout est personale, locale aut reale. Ratio, quia formaliter diversa censetur sanctitas, quae laeditur in persona, in loco et in re sacra. Etenim sanctitas est in personis sacris formaliter, tanquam in subjecto ; in loco sacro est, tanquam in contentivo personarum sanctarum, et in quo Deo cultus exhibendus est ; in rebus autem sacris, quatenus causant vel significant sanctitatem, aut ad Sanctos ordinantur alio modo (vide Saimant., tr. 21, c. 12, n. 16). Attamen : 1° Tres praefatae species sacrilegii, probabilius, non sunt species sub­ alternae, ut quidam dicunt, sed species infimae ; ideo aliae circumstantiae sunt solummodo aggravantes, ut probabilius censet S. Alphonsus cum S. Tho­ ma (contra Suarez, Busenbaum et alios). Hinc, v. gr., « si quis violat sancti­ monialem verberando, aut cum ea concumbendo, unum sacrilegium formaliter committit » (111, 34). Quare sufficit, in utroque casu, dicere in confessione : ■ commisi sacrilegium in personam sacram ; ac deinde confiteri separatim pecca­ tum contra justitiam, vel contra castitatem (III, 224) ; quia verberare perso­ nam sacram non est aliud sacrilegium specie distinctum a peccato carnali cum eadem admisso. 2° In sacrilegio, eo est gravior violationis culpa, quo intimior est consecra­ tio ; el ideo sacrilegium personale gravius est sacrilegio rcali et locali, sicut inter realia sacrilegia, gravius peccatum est indigna communio. 3° Tempus non est sacrilegii objectum : v. gr. non est sacrilegus, qui peccat die festo, uti communiter docent. Excipe, nisi ex proposito notabilis irreve­ rentia irrogetur cultui divino, ut si quis in Parasceve exhiberet comoedias, ludos publicos, etc. (Ill, 46 et 273). 1. De sacrilegio personali. 581. — Notio. Sacrilegium personale est : actus quo persona sacra violatur Porro personac sacrae dicuntur, quae sunt Deo dicatae, sive per sacram ordinationem, sive per professionem reli­ giosam, sive per positivam Ecclesiae declarationem, v. gr. novitii (can. 614 collât, cum 119). Cap. III. — De peccatis contra religionem. 379 Sacrilegium personale committitur quatuor modis : 1° percussione clerici vel religiosi (etiam novilii), seu qualibet vi, quae iisdem infertur contra privile­ gium canonis (can. 119, 2343) ; 2° traductione clerici, vel personae religiosae, ad tribunal saeculare, contra privilegium fori (can. 120) ; 3° impositione ser­ vilis oneris (v. gr. militiae) facta clerico, contra vigens privilegium immuni­ tatis personalis (can. 121) ; 4° violatione luxuriosa personae Deo sacratae (can. 132, § 1). Cfr. dicenda n. 787. Proinde, non est sacrilegium detrahere de sacerdote, quia ejus tantum persona sacra est, non vero fama. Secus vero, si personae sacrae in ludibrium ponantur, ut saepe fit in bacchanalibus. Vide. 5. Alph., de Privil., 18, 24. Quaesita. I. An violatio cujuslibet voti est sacrilegium ? Xon una est sententia auctorum : Affirmant Salrnanticenses, quia per quodeumque votum, persona Deo dicatur in ordine ad votum, solvendum. Negant vero Suarez et alii, dicentes esse tantum peccatum perfidiae, seu contra fideli­ tatem Deo debitam (III, 47). Cum non satis constat in casu de malitia sacrilegii stricte sumpti (n. 578), sententiam mitiorem amplectimur. Multi vero AA. violationem votorum, in genere, sacrilegium nominant. Hoc tamen minus recte dicitur, si notionem sacrilegii stricte sumimus l. II. An saltem violatio voti castitatis est sacrilegium ? Sic respon­ demus : 1° Affirm., si agitur de voto conjunctim cuin ordine sacro vel cum professione religiosa in aliqua Congregatione emisso ; per tale enim votum, quod recognoscit Ecclesia, persona certe et publice fit Deo sacra. Hoc valet etiam pro votis, quae ad tempus emittuntur ante definitivam professionem ; et insuper extenden­ dum est ad peccata interna. 2° Si autem res est de voto privatim emisso, alii negant, quia nullus, nisi interveniente Ecclesia, fit Deo sacer; alii, forte proba­ bilius, affirmant, quia per tale etiam votum corpus Deo dicatur et peculiarem sanctitatem contrahit. Cfr. A mi du Cl., 1910, p. 378. Haec diam conclude : a) Voti violatio, ex omnium sententia, est circum­ stantia, in confessione declaranda, eo quod peculiare ei infidelitatis pec­ catum inest (III, 47). b) Si quis est simul sacerdos et religiosus et votum castitatis violat, unum tantum sacrilegium committit, quia duplex obligatio ex eodem motito formali ipsi imponitur (cfr. n 627, 787, 2160, 2199). c) Qui sacrilege votum castitatis violat, non committit duplex peccatum contra religionem ; unum sacrilegii, perfidiae alterum, quia malitia perfidiae (infidelitatis) a sacrilegio absorbetur (Vind. Alph., 1, p. 228). 1 E recentioribus moralistis, cl. Merkelbach (II, n. 798) etiam expresse admitti», eodem modo committi sacrilegium per violationem voti paupertatis et obedientiae ac per viola­ tionem voti castitatis. 380 Ρ· Π. S. II. — Tr. 1. De primo praecepto. d) Quoad poenas in reos sacrilegii personalis, vide n. 13(0, 1.320, *13 >3 1324, 13.3.3, 1329. 1348, 1351. ’ ’ 2. De sacrilegio locali. 5S2. — Notiones. Sacrilegium locale, ut vox ipsa indicat, est : violatio loci sacri (III, 36). Jam vero : 1° Locus sacer, in sensu stricto, ille est qui divino cultui fideliumve sepulturae deputatur, consecratione vel benedictione, quam pro­ bati liturgici libri ad hoc praescribunt. Ita ex can. 1154. — Hinc sunt loca stride sacra, praeter coemeterium benedictum, ecclesia et oratorium publicum, et quidem a tecto interiori usque ad pavi­ mentum ; non autem sacristia, turris, ambitusque contiguus (III, 38 et 39). Quoad oratoria semi-publica, nequit affirmari a priori illa esse loca stricte sacra, eo quod, ex can. 1196, satis est si vel communi locorum benedictione donentur. Sunt tamen stricte sacra post benedictionem sollemnem. Loca autem sacra, in sensu latior », sunt loca quaeque religiosa, ut monasteria, palatium Episcopi, domus parochialis, hospitia auctoritate Ecclesiae erecta, imo et oratoria privata, de quibus notat can. 1196 ea libera esse debere ab omnibus domesticis usibus. Similiter loca late sacra sunt ea, quae jure asyli fruuntiir. Hodie vero jus asyli, ex can. 1179, solis ecclesiis competit » ita ut rei, qui ad illam confugerint inde non sint extrahendi (nisi necessitas urgeat) sine assensu Ordinarii, vel saltem rectoris ecclesiae. » — \'iolatio loci sacri lato sensu non constituit sacrilegium proprie dictum. 2° Sacrilegium locale committitur sequentibus modis : a) Peccatis omnibus, quibus loca stricte sacra violantur de jure canonico, etsi maneant occulta et ideo non opus sit reconciliatione. Haec vero sunt, ex can. 1172, delictum homicidii, injuriosa et gravis effu­ sio sanguinis, usus impii ac sordidi, quibus ecclesia addicta fuerit ; sepul­ tura infidelis vel excommunicat! post sententiam declaratoriam (vide n. 1629 ct quoad poenas n. 1353 et 1375). Violatio juris asyli er hoc capite, jam non constituit certo sacrilegium locale, ex eodem canone, collato cum can. 1179 supra relato ; at vero ratione violationis immunitatis adesse poterii, licet raro (cfr. Prûmmer, II, η. 549 et 550). Peccatis modo enumeratis violatur etiam certe coemeterium benedictum. b) Peccatis omnibus,quibus gravis injuria irrogatur sanci it ali loci stricte sacri ’. Id proclamatur ipso jure naturali, independenter a * AA. mulli antiqui «locent, rationem sacrilegii localis sumendam psse ex solo statuto Eccle- :r. Negant igitur tactus turpes in loco sacro habitos esse sacrilegia, eo quod, in materia I ivurlac, sola seminis effusio reconciliationem loci $acri necessariam reddebat. S. Doctor noster, po-t Cajet anum, Suarezlum. Holzmann. censet independenter ab Ecclesiae prohiblt «ne. dan -acrilcglum locale quoties gravis injuria loco stricte sacro irrogatur. Oppositam tamen sententiam non omnino reprobat. Cfr. Vind. Alph., P. 3, q. 3. Hodie, durn ex can. 1171.··. I. n. 3, tantum impii vel sordidi usus, quibus ecclesia addicta fuerit, reconciliationis • i liu· a« o «‘ .< « um trahunt nihilominus probabile adhuc videtur, actus externos graviter turyr> m )·■■ ■ »acm · -m* sacrilegia localia Nobiscum .Verhribarh (H n. 7'« *·, 3). quoad precata impudicitiae manifeste gravia m ratione actus externi, » etc. Cap. III. — De peccatis contra religionem. 381 positiva Ecclesiae prohibitione, ut S. Alphonsus constanter tenet. Hinc sunt sacrilegia localia, praeter supra recensita etiam occulta, actus quicumque externi graviter turpes, non exclusis verbis, aspectibus graviter culpabilibus (111, 459-461), furtum rei sacrae in ipsa ecclesia patratum (secus, si quis furetur rem profanam ecclesiae commodatam aut receptam in custodiam, III, 39), rixae, hisque similia. «Attamen per meros actus internos non vio­ latur sanctitas loci ; ideoque non committit sacrilegium, qui in ecclesia habet voluntatem occidendi hominem extra ecclesiam. c) Actionibus mere profanis, quae adversantur sanctitati et immu­ nitati locorum stricte sacrorum, ut sunt stabulationes equorum, deambulationes, commessationes, conclamationes, nundinae, stre­ pitus judiciorum saecularium, — nisi justa causa excuset, ut v. gr. si desit alius locus opportunus (III, 37). Cfr. can. 1178. Aliqua moderata deambulatio in loco sacro, aut privata comestio non est sacrilegium, saltem si absit scandalum, clamor cl contemptus. Item venditio cereorum vel imaginum in coemeterio vel ad portas templi. Exercitia litte­ raria, productio operum musicae (oratorio), si ad pietatem fovendam condu­ cunt, in loco sacro tolerari possunt, remote Sanctissimo. Attamen projectiones cinematographicae, licet ad bonum finem peractae, in ecclesiis stricte prohi­ bentur per Decr. S. C. Consist., 10 Dee. 1912 (A. A. S., IV,p. 724). Item, non licet instituere spectacula, theatri more, ad juventutem praesertim honeste recreandam, in locis subterraneis ecclesiae consecratae ; quia ecclesia cum sua parte subterranea consecratur per modum unius. S. R. C., n. 3546. Utique hic agitur de ea Ecclesiae parte subterranea quae dicitur : crypta; et indirecte habetur conclusio ex decisione S. R. C., propter ejus responsum negativum ad quaestionem de liceitate consecrationis Ecclesiae iisdem in adjunctis. 3. Dc sacrilegio reali. 583. — Notio. Sacrilegium realc est : actus, quo violatur res sacra; id est res vel causans sanctitatem, vel consecrata, vel benedicta (constitutiva benedictione), vel ad Sanctos ordinata, ut supra n. 535 et 583 diximus. Cfr. can. 1150. Sacrilegium rcale etiam mera omissione fieri potest, et quidem grave, v. gr. si ecclesia, vel ea quae ad sacrificium spectant, ut corporalia et similia, sunt valde immunda. Raro tamen per hanc negligentiam graviter peccabitur (III, 48). Vide can. 1178.— VI sacrilegium realc pertinet quoque simonia, de «pia in § 3 fuse erit sermo *. Quatuor autem, sunt rerum sacrarum genera, et inde quatuor gra­ dus sacrilegii realis, intra eamdem speciem (2. 2, q. 99, a. 3). I. Primum et summum locum obtinent sacramenta. Ad primum igitur sacrilegii gradum pertinet omnis injuria, omnisque abusus sacramentorum. Et quoniam inter omnia sacramenta praecipuum est Eucha1 Simoniam ad sacrilegium real e referri, insignes docent theologi tam antiqui (ut Suarez. de Rei. 3, c. 1) quam recentes (inter quos Schilling, II. n. 338); contradicit autem cl. Mcrkelbach (II, n. 804), flsus auctoritate Caietarii. 382 P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. ristia, ideo inter sacrilegia realia omnium gravissimum est illud quo hoc sacra­ mentum violatur, v. gr. si sacra hostia conculcatur. — Dicimus inter sacrilegia realia, quia non inter personalia recensendum est. Nam etsi Christus Dominus sit realiter praesens, non tamen se exhibet per modum personae, vel in forma rei animatae, sed per modum cibi et potus. Cfr. Sylv., 2. 2, q. 99, a. 3 ; Less tus, c. 45, de Irrelig., d. 3, n. 16. II. Secundum locum obtinent vasa sacra, ad ministerium et usum sacramentorum, sub quibus etiam comprehenduntur cor­ poralia. Sacrilegium proinde est calice consecrato uti ad potandum, sicut fecit Baltassar de vasis templi Salomonis. Hinc etiam laicis prohibetur tangere nuda manu calices, patenas, et ante primam lotionem purificat oria, pallas et cor­ poralia, quae adhibita fuerunt in sacrificio missae : id solum licet clericis vel iis qui eorum custodiam habent, juxta can. 1306, § 1 ; attamen, seposito con­ temptu, non excedet veniale. III. Tertium locum tenent omnia, quae pertinent ad ornatum altarium et ministrorum, et etiam solent benedictione constitutiva sanctificari. Si violentur indigne, v. gr. si vestibus sacerdotalibus utaris ad usus profanos aut ad ludicra, istiusmodi violatio est sacri­ lega. Cfr. can. 1537. Huc pertinent, vel his accensentur cruces, imagines sacrae, reliquiae Christi et Sanctorum, sacrae aedes el altaria ; nam secundum usum Ecclesiae aesti­ mantur ut instrumenta divini cultus. Item aqua benedicta, oleum benedic­ tum. Item sacra nomina Christi et Sanctorum, SS. Evangelia, et tota Scriptura sacra, hymni, caeremoniae ecclesiasticae, etc. ; ita ut eorum indignae tracta­ tiones sint sacrilegae, plus minusve, secundum quod res sunt plus minusve sacrae, et prout tractatio est plus minusve indigna. Sic, v. gr., grave esset abuti Scriptura sacra ad jocos inhonestos, mendacia, haereses, aliave peccata ; veniale vero, eadem uti subinde ad facetias non inhonestas, si aliqua irreve­ rentia ibi continetur. Vide Salmant., tr. 21, c. 12, n. 32; I.ehnik., I, 524 ; Vernieersch. II. n. 270. 5 ; Merkelbach, II, n. 800, 4. IV. Quartum denique locum obtinent jura et bona eccle­ siastica, i. e. bona, sive mobilia, sive immobilia, quae ex motivo religionis deputata sunt ad sustentationem ministrorum Ecclesiae, ad templorum fabricam, et ad pauperum sustentationem : bona igitur quae clerici possident non suo sed Ecclesiae nomine, et de quibus libere disponere nequeunt. Huc etiam pertinent deposita in ecclesia, pia legata jam ab ecclesia pos­ sessa, etc. Haec qui inique usurpat (supprimit, detinet, occupat, defraudat, destruit) injustitiam qualificatam committit, quae passim in jure canonico sacrilegium nuncupatur (III 40 et 42). Cfr. can. 2345,2346. Poenae autem in hujusmodi sacrilegos latae, in tractatu de Censuris recensentur . vide praeser­ tim n. 1311, 1312, 1313, 1318. 1325, etc. Cap. HI. — De peccatis contra religionem. § 3. De simonia. Nos liic in specie agemus : 1° de simoniae natura et gravitate ; 2° de causis ob quas cessat ; 3° de casibus simoniae frequent ioribus ; 4° de poenis in simoniacos statutis et de obligatione restituendi acceptum. 1. De nalura el gravitate simoniae. 584. — Definitio. Simonia est : studiosa voluntas emendi aut vendendi, pro pretio temporali, aliquid intrinsece spirituale vel spirituali annexum. Ita 5. Thomas (2. 2, q. 100, a. 1), et cum hac definitione quae pertinet tantum ad simoniam juris divini,concordat Codex (can. 727, § 1). Sed datur quoque simonia juris ecclesiastici, ut statim dicemus. Dicitur : studiosa, i. e. deliberata voluntas qua inchoatur saltem pactum ; emendi aut vendendi, quibus significatur natura contractus vigentis (sed satis est si sit virtualiter talis); pretio temporali, i. e. quovis bono temporali, aliquid spirituale etc., hoc indicat materiam circa quam versatur pactum. Divisio. Simonia, ratione materiae, bipartitur : 1° Alia est juris divini, (piae prohibetur jure naturae, ob malitiam suam intrinsecam ; et est ipsa venditio vel emptio rei spiritualis, qua talis. Illam supra cum D. Thoma definivimus. 2° Alia est juris ecclesiastici tantum, quae ideo mala est, quia vetatur jure canonico. Est : quaevis pactio, datio, acceptatio circa res cum spiritualibus aliquatenus unitas, ab Ecclesia ideo prohibita, quia simoniacam mentem redolet, vel simo­ niae habet periculum. Simonia juris divini et juris ecclesiastici sunt peccata ejusdem speciei : etenim hujusmodi pacta ex eodem motivo religionis prohibentur. 585. — Itaque ad simoniam constituendam tria necessario requi­ runtur : materia invendibilis, pretium temporale, voluntas denique commutandi unum pro allero, per venditionem, pactionem quamlibet. De singulis fusius dicemus. 1° Materia data, vendita, empta, in hoc sacrilego contractu, est res spiritualis, vel res temporalis spirituali adnexa. In simonia juris ecclesiastici potest etiam esse res mere temporalis, «si id ob pericu­ lum irreverentiae erga res spirituales ab Ecclesia prohibeatur », ut legimus in can. 727, § 2. Jamvero : a) Res spiritualis, de qua est sermo, est res intrinsece ordinata ad salutem ; sive sit formaliter talis, ut gratia et dona Spiritus Sancti ; sive causaliter (pro­ ducens gratiam), ut sunt sacramenta, concio, preces et sacramentalia ; sive sit effective spiritualis (i. e. effectus et usus potestatis supernaturalis), ut consecratio, 384 P. IL S. II. — Tr. I. De primo praecepto. absolutio, dispensatio, benedictio, excommunicatio, electio, praesentatio, con­ firmatio, collatio beneficii, aliique actus jurisdictionis ecclesiasticae. b} lies temporalis spirituali adnexa est res ad rem spiritualem vel sua natura vel ex institutione Ecclesiae ordinata. Id locum habet, si res spiritualis sit objec­ tum, etsi partiale contractus, v. gr. consecratio in calicis venditione, tempus et labor quae functionibus ecclesiasticis inseparabiliter adnectuntur. Tunc res temporalis dicitur vel antecede.nter vel concomitanler rei spirituali adnecti. Id etiam evenit, si res temporalis sine spirituali nullo modo esse possit (et ideo nominatur consequenter spirituali adnexa), v. gr. beneficium ecclesiasticum, seu jus percipiendi ruditus ecclesiae quod praesupponit officium spiritual·· tanquam sui causam et radicem (III, 49). Cfr. can. 727, § 1. Inde deducitur, patrimonia ecclesiastica, legata pia, patrimonia laicalia, laicalescapellanias et pensiones non esse materiam simoniae. Attamen pensiones ecclesiasticae et ecclesiastica praestimonia, quaedam vicariae et coadjutoriae, item beneficia manualia, seu amovibilia ab Ecclesia inducta, etsi beneficii naturam non induant, sunt materiae simoniae ; quia sunt annexa clericali officio, et postulant ministerium spirituale. Sed qui talia vendit vel emit, non incurrit poenassimoniae : quia poenae sunt latae pro veris beneficiis (III, 112). 2° Pretium seu id quod habit rationem pretii, in simonia juris divini est semper quid temporale, quo emitur vel venditur res intrin­ sece spiritualis ; in simonia juris ecclesiastici potest esse quid spiri­ tuale. Dicitur enim can. 727, § 2 : « Dare res temporales spirituali adnexas pro temporalibus spirituali adnexis, vel res spirituales pro spiritualibus, vel etiam temporales pro temporalibus, si id ob pericu­ lum irreverentiae erga res spirituales ab Ecclesia prohibeatur, est simonia juris ecclesiastici. » In jure canonico, pretium simoniaci contractus denominatur » munus a manu, munus ab obsequio, munus a lingua », scilicet : a) Munus a manu, per quod intelligitur pecunia et quodeumque temporale pretio aestimabile, v. gr. remissio debiti, concessio juris, mutuum, aut ejus promissio, pensio etiam alicui tertio solvenda, b) Munus ab obsequio, i. e. omne quod ad servitutem pertinet, ut est famulari, docere, etc., ad finem obtinendi quid spirituale. • ) Munus a lingua, seu patrocinium, quo nomine veniunt laudes, favores, inter­ cessio (etsi mediata), preces, et similia pretio aestimabilia (111, 56-66). 3° Voluntas commutandi unum pro altero constituit vere simoniam. Potest vero haec voluntas esse mere interna, vel etiam externe manifestari1 ; unde diversae oriuntur simoniae species, nempe : a) Simonia est mentalis, si fiat mere interne, vel si quid externe offeratur cum mtentione simoniaca, sed absque pacto externe manifestato ; ut accidere potest, si famulus Episcopo inserviat, b) Est conventionalis, si pactum externum, saltem implicitum, intervenerit, sed a neutra parte exsecutioni mandatum est. <·) Est realis, si pactum effectu completum sil, saltem inchoate, ex utraque parte. Quod si pactum ex una tantum parte sit datum exsecutioni, simonia ‘ Can. 72S haec habet : · Cum de simonia agitur, emptio-ven lilio, commutatio, etc., late accipiendae sunt, pro qualibet convealione. licet ad effectum non deducta, ellam tacita in us expresse non manifestetur, 1 <·χ circumstantiis coli i g itur » Cap. III. — De peccatis contra religionem. 385 adhuc dicitur conventionalis, sed mixta, quatenus de reali participat (III, 49, 67, 106 fin.). In materia beneficiaria datur simonia confident ialis, cum quis nimirum procurat vel resignat alteri beneficium, sub certa confidentia, i. e cum pacto saltem implicito ut illud sibi vel alteri in posterum cedat, vel pensionem aut partem fructuum absque legitima auctoritate ex eo solvat. Haec simonia, ut patet, est casus particularis simoniae conventionalis, vel realis (Ill, 85, 90). Inde deducitur : 1° Simonia. est, temporale dare aut accipere, sive formaliter sive virtualiter, sive pacto explicit» sive implicito, pro ipsa re spirituali, et in ejus commutationem, ex motivo scilicet primario, unum pro altero seu pretio aut justa compensatione habendi. « In hac materia, quodci mqi e pactum, quodeumque onerosum, est simoniacum. etiamsi non obliget rigorose ex jus­ titia. » 2° Nequit excusari a simonia mentali, is qui Episcopo gratis inservit, animo eum obligandi, quamvis ex gralitudine tantum, et non ex justitia, ad retribuendum beneficium (111,51, 53). 3° .1 fortiori esset simoniacus, qui dedu­ ceret in pactum obligationem antidoralem seu donationis ex gralitudine ; nam tale paetum inducit saltem obligationem fidelitatis, quae cum sit aliquo pretio aestimabilis, reddit certe pactum simoniacum (III, 53 et 764; I. EI. qq. ref., n. 18). Simonia vero non est : 1° Si quis Episcopo in spiritualibus (in audiendis confessionibus) inserviat, ad obtinendum beneficium. 2° Si interveniat ali­ quod motivum honestum, v. gr. eleemosyna, stipendium, vi cujus temporale et vicissim spirituale tribuantur ; siquidem unum non esset amplius alterius motivum, sed solum ejus occasio, seu causa impulsiva (III, 55). Sic, v. gr., « qui dant pecuniam pauperibus, ut pro eis orent, orationem non emunt, sed animos pauperum ad orandum alliciunt » (4. D. 25, q. 3, a. 2, ad 2). 3° Si quis vendit vasa sacra pro valore materiae tantum. Cfr. pro his can. 730, 1539, § 1. 586. — Principia. I. Simonia est peccatum valde grave inter peccata religioni opposita. Patet : 1° Ex verbis S. Petri ad Simo­ nem Magum (Act. Ap., 8, 20) : Pecunia tua tecum sit in perditionem : quoniam donum Dei existimasti pecunia possideri. 2° Ex sacris canonibus, ubi simonia vocatur exsecrabile vitium, jlagilium pia­ culare, pestis. Can. 2371 dicit : omnes qui per simoniam sacra­ menta ministraverint vel receperint, esse suspectos de haeresi. 3° Ex ratione : malitia hujus peccati principaliter consistit in irre­ verentia, quae committitur, cum res sacra vel spiritualis ut profana vilipenditur. Saepe etiam accedit injustitia, ob tituli defectum in accipiendo temporale ; accedunt et alia mala innumera ex indignorum ministrorum electione, etc. (Ill, 49). 587. — II. Simonia juris divini non admittit parvitatem materiae ; eam vero admittit simonia juris ecclesiastici. Ratio primi est, quia quantumvis parva sit res spiritualis, quae venditur aut emitur, gra­ vis Deo injuria ex commutatione infertur. Quoad secundum vero, non datur nisi Ecclesiae prohibitio, in qua utique parvitas materiae exsistere potest (III, 50). 386 P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. 2. De causis ob quas cessat simonia. 58-8. — Quamvis nunquam liceat aliquid temporale tanquam pre * tium pro spirituali dare aut accipere, fieri tamen potest, ut occa­ sione rei spiritualis quae praestitor, aliquid temporale licite reci­ piatur, er titulo nempe exlrinseco quo jit ut non habeatur simonia, (cfr. can. 730). Hujusmodi tituli seu causae sex recenseri possunt, videlicet : 1° Pura liberalitas, aut gratitudo. Si quis enim, post spiri­ tuale concessum, ex grato animo temporale praestat, sine ullo pacto antecedente, nihil exspectans in posterum, non dat temporale pro acquirendo spirituali. Hinc labe simoniaca carent dona a fidelibus praestita occasione baptismi, primae communionis ac matrimonii ; item, munus pro jam obtento beneficio, etc. Nec est simonia conferre alicui beneficium ob carnalem affectionem, modo non intendatur aliquod temporale emolumentum (III, 52). 2° Honesta operantis sustentatio, seu stipendium. Ministri enim Ecclesiae non tenentur propriis stipendiis militare ; et ideo habent jus recipiendi a fidelibus, unde congruenter vivant, etiamsi sint divites. Ex hoc titulo, beneficiarius recipit sui beneficii reditus, parochus jura sto­ lae occasione matrimonii et exsequiarum ; sacerdos stipendia pro celebrandis missis et pro sacris, quas ad populum habet, concionibus. Quin etiam, a simonia probabilius excusandus est, qui ollicium spirituale implet principaliter ob emolumenta temporalia : modo haec habeat, non pro pretio et unico fine actionis sacrae, sed pro stipendio ad propriam sustentationem ; quamquam non facile excusandus est a culpa veniali, cum sit quaedam inordinatio dirigere spiritualia ad temporalia (III, 55. q. 6 ; Η. Λρ., IV, 45). . ■> 3° Remuneratio laboris indebiti. Id enim effatis virtutis jus­ titiae respondet ; unde in jure hic titulus admittitur, ut patet ex can. 824, § 2, 1507, § 1, etc. Nihil quidem accipi potest pro labore functioni sacra· * intrinseco, tametsi magnus sit : v. gr. pro onere deferendi ultima sacramenta ad infirmos multum distantes; hoc enim pastorali offteio inhaeret (vide infra n. 589, 4°). Pro labore autem extrinseco qui non debetur, licet accipere aut stipulare pretium : v. gr. pro missa tali hora celebranda, pro longiori Officio, pro missa binationis cantata, ubi datur excessus stipendii dioecesani et accedit hujusmodi labor (S. C. C , 17 Junii 1905, et 24 Mart. 1906). Item qui ad oblinendum alicui bene­ ficium damnum passus est faciendo itinera, negligendo propria negotia, potest compensationem exigere (11. Ap., IV, 45). 3 4° Redi mptio inii stae vexationis. IIog quoque justitiae prin­ cipiis consentaneum est ; attamen circumspecte in iis procedi debet adjunctis. Itaque : ΊΒ Cap. 111. De peccatis contra religionem. 387 Duas hic regulas ponit A. Alphonsus cum Angelico, a) Si jus habeas in re, seu jus acquisitum et certum, bene potes redimere vexationem dando aliquid temporale, non tamen spirituale. Sic parochus canonico institutus et a magi­ stratu civili vexatus, potest pecunia se liberare.Sic etiam fidelis potest,gravi de causa, dare pecuniam sacerdoti nolenti, sino illa, administrare sacramenta (Exam, ord., η. 21). b) Si jus habeas ad rem, v. gr. ad beneficium acquiren­ dum, semper potes redimere vexationem a valentibus obesse, sed non prodesse ; ut nempe abstineant tibi nocere, sive minis aut calumniis contra justitiam, sive etiam donis ac precibus contra caritatem. Non potes autem, regulariter loquen­ do, redimere vexationem etsi injustam quae provenit a valentibus simul obesse el prodesse, v. gr. ab electore, qui suffragium negare vel dare potest. Ratio est, quia pecunia de facto semper inflecteret erga te animum electoris. Excipe, si elector fraudibus et vi moliretur alios electores subornare, ut libi suum quo­ que suffragium negent ; tunc enim, ut satis probabile est, pecuniam dare posses cum expressa protestatione, quod nihil ab ipso petitur, nisi ut a vexatione desistat. Item, poles pecunia impedire electionem indigni : Ecclesia enim habet jus ne sibi detur minister ineptus ; non poles autem emere suffragia, nec impedire ne alius concurrat, qui potest jure concurrere (III, 98-10i ; II. Ap. IV, 49). 5° Dispositio S. Pomificis. Potest enim Pontifex simoniam juris ecclesiastici directe tollere, mitigando aut etiam abrogando legem. Simoniam autem juris divini potest tollere indirecte, assignando titulum extrinsecum : v. gr. titulum sustentationis onerum Summi Pontificatus, ut in dispensationibus ab impedimentis matrimonii ; vel titulum compensationis, ut in votis, quae commutantur in eleemosynas ; vel titulum poenae, ut fit in dis­ pensationibus tum ab irregularitatibus, tum ah impedimentis matrimonii ob crimen contractis (111, 95, 96 ; II. Ap., IV, 46). 6° Consuetudo non reprobata ; nam et haec legem Eccle­ siae abrogat vel mitigat. Vim consuetudinis in casu admittit can. 730. Sic, v. gr., in quibusdam ecclesiis cathedralibus, usus invaluit contra jus commune, ut aliquid accipiatur in distributione sacri chrismatis, ad compen­ sandas expensas factas pro materia comparanda. Item, pro confectis actis ordinationum, aliquid notariis ex usu conceditur (III, 110, fin.; A. A. A., 13, p. 180). 3. De casibus simoniae frequentioribus. 589. - 1. Hic frequenliores enumerantur casus simoniae contra Jt s divi­ num : <1° Simonia est dare vel accipere aliquid temporale tanquam pretium aut compensationem, pro sacris muneribus quibusvis, v. gr pro sacramentis aut sacramentalibus, pro sacris reliquiis, pro concione aut catechismo, pro applicanda indulgentia, pro dispensatione voti, juramenti, impedimenti matrimonii ; item pro collatione, electione, praesentatione, confirmatione ad beneficium ecclesiasticum, pro collatione ordinum, sepultura ecclesiastica, dispensatione. Sic enim res temporalis cum spirituali commutatur (III, 55, 93-96). Pro docenda Theologia, aut Scriptura sacra, licet recipere pecuniam ; quia doctrina ordinatur primario ad bonum temporale discipulorum (III, 94), 388 P. II. S. II. — Tr. I. De primo praecepto. 2° Simonia est dare vel accipere temporale principaliter, etsi non unice, ad obtinendum vel procurandum spirituale. Motivum enim quod adjicitur, quan­ tumvis honestum sit, prioris motivi, propter quod principaliter datur tempo­ rale, malitiam et impietatem non destruit (III, 51). Licet per se loquendo, dare aliquid temporale, primario ad captandam benevolentiam, secundario ad obtinendum spirituale ex benevolentia. In praxi autem, quoties datur tempo­ rale solo intuitu rei spiritualis, facile praesumenda est intentio saltem virtualiter simoniaca. Excipe, nisi constet de opposito, vel aliud colligatur ex cir­ cumstantiis, v. gr. ex parvitate muneris, vel ex pietate aut opulentia dantis (III, 51, 62 ; II. Ap., IV, 44). Item, dare aliquid mediatori, non tanquam pretium ut intercedat, sed ob laborem aut damnum subeundum, non est ex se illicitum ; est tamen periculosum (III, 64, 65). 3° Simonia est, carius vendere rem temporalem antecedcnter annexam spi­ rituali : v. gr. calicem consecratum, rosarium benedictum, fundum cui jus inhae­ ret patronatus, etc. Dicitur carius ; quia haec licite emi aut vendi possunt ratione valoris intrinseci, nisi id ab Ecclesia prohibeatur (111,71 ; II. Ap., IV, 17 ; Ami du Cl., 1910, ρ. 207). Can. 1539, § 1 proclamat : in venditione aut permutatione rerum sacrarum nullam rationem habendam esse consecrationis vel benedictionis in pretii aestimatione. 4° Simonia est, vendere rem concomitante? et intrinsece annexam spirituali : v. gr. laborem intrinsece necessarium ad missam celebrandam l. 5° Simonia est, juxta communiorem et probabiliorem sententiam, vendere rem consequenter annexam spirituali, v. gr. jus percipiendi reditus ecclesia­ sticos. Ratio est, quia haec res non potest acquiri, nisi ratione oflicii spiritualis; ergo nec vendi potest, nisi vendatur spirituale ei necessario praesuppositum (III, 70). Hinc, nefas est in ingressu in Religionem emere vel vendere jus vivendi de bonis monasterii sat opulenti ; hoc enim jus necessario conjungitur cum pro­ fessione religiesa, quae est spiritualis (I. El. qq. Ref., 58). Licet tamen, occa­ sione ingressus in Religionem, quid dare vel accipere ob alios titulos, v. gr., doni gratuiti, eleemosynae ; item pro sustentatione religiosi, si monasterium sit ineps, vel si recipiendus sit infirmus, senex, hebes ingenio (III, 91,92). Statuit can. 570, § 1 : < Nisi pro alimentis et habitu religioso in Constitutionibus vel expressa conventione aliquid in postulatu vel noxitiatu ineundo solvendum caveatur, nihil pro impensis postulatus vel novitiatus exigi potest. ■ Monas­ teriis autem monialium concessum est, ut accipiant dotem, ratione pericu­ lorum, quibus sunt generatim obnoxia, ut ex can. 547 fusius dicetur n. 2146 ; imo pro omnibus sororum Congregationibus, quoad dotem, standum est Constitutionibus (c. 547. § 3). M 6° Simonia est. dare aliquid ut alter omittat rem spiritualem, «si omissio est de re directa a potestate spirituali, et adest obligatio eam ponendi, uti esset omissio absolvendi, dispensandi, eligendi, etc. » (ita ex c. Nemo presbyterorum, de simonia) ; non vero, «si omissio esset alicujus actus spiritualis pendentis a libertate, ut isset omissio orandi, celebrandi, largiendi eleemosynam, dum­ modo omittens non teneatur ex justitia ad id praestandum ·· (IL Ap., IV, 48). 590 11. Contra Jvs ECCLESI tSTicuM simonia committitur sequentibus modis : 1° II· ncficia ecclesiastica commutando, in alterius favorem resignando, circa ea transigendo, pensionem reservando, vel quocumque modo paciscendo, » lia S. Doctor (Η Ap . IV. 45) .V nt *nhao· rommunsn M n vero constat de simonia, si quis exigit pro func­ tion -icra (quae retribui debet) compensationem justo majorem (Lehmhuhl, I, 534). Cap. III. — Dc peccatis contra religionem. 389 etiam ad imponendum onus spirituale, absque legitima licentia (III, GO, 6990, ubi multa). Vendendo etiam vel emendo officia temporalia ad res sacras canonice instituta ut officia procuratoris, oeconomi, sacrist ae, thesaurarii, etc. \H. Ap., IV. 42) 2° Vendendo partem coemeterii sacri (el hoc est simonia juris divini, si ven­ datur uti locus sacer). Potest tamen emi jus sepulcri, ratione oneris alios ibi non sepeliendi (III, 71). 3° Vendendo oleum benedictum, vel sacrum chrisma, etiam secundum suam speciem physicam (cfr. tamen n. 588, 6°). Cum venduntur vel venales expo­ nuntur coronae benedictae, numismata, et alia hujusmodi benedicta cum applicatione indulgentiarum, certo certius ipsae indulgentiae, ex decreto Sacrae Congr. Indulg. 12 jul. 1847 et can 921, § 2. amittuntur ; attamen potest venditor in se curam assumere ut res benedicatur, et postea accipere pretium (S. C. Ind., I89G). Si tantum considerentur canones 730 et 1539, § 1 non videtur ista venditio constituere actum simoniae, licet S. Congr. Ind. (Decr. auth. n. 344, 2°) eam culpa vacare negaverit. 4° Petendo aut exigendo aliquid, sive directe sive indirecte, pro administra· tione sacramentorum : id enim per can. 736 ministro quavis de causa prohi­ betur. Excipiuntur quaedam taxae occasione dispensationis ab impedimentis matrimonii (vide n. 2043), vel occasione funerum ; imo etiam occasione minislrationis sacramentorum vel sacram en talium, dummodo praefinitae fuerint ab adunatis Episcopis Provinciae et a S. Sede approbatae (can. 1507). 5° Dando vel accipiendo aliquid,etsi exiguum, occasione examinis pro parocho per concursum eligendo, sive ante, sive post examen ; id enim prorsus vetitum est a Tridentino (Sess. 24, c. 18. de Ref.),sub poenis post sententiam incurrendis, ad amovendum omne humanae affectionis periculum in examinatoribus. Imo, si quis daret pro examine ipso, ut illud nempe prospere procedat, committeret simoniam juris divini, ut palam est. 6° Accipiendo aliquid pro erectione, institutione, communicatione vel aggregatione confraternitatum. contra Bullam Quaecumque (’lenientis VIII, in qua decernuntur tum invaliditas actus, tum privatio officiorum el inhabilitas ad illa et alia in posterum obtinenda, et contra can. 723, 5°, ubi invaliditas tantum actus aggregationis ipso facto decernitur (expensae necessariae pos­ sunt compensari). Poena privationis el inhabilitatis non est latae sententiae. 4. De poenis in simoniacos latis, necnon de obligatione restituendi acceptum. 591. — I. Ad normam juris recentis, sola simonia quae, non tantum mentalis, aliquo modo ad ejlectum deducia esi, in materia indulgentiarum, officiorum vel beneficiorum aut dignitatum commissa, poenas ipso lacto incurrendas secum trahit. Vide dicenda n. 1314, 1329, 1340 ubi hae poenae in specie enumerantur et expla­ nantur. Aliae poenae ipso quoque facto incurruntur propter simo­ niam in administratione vel susceptione sacramentorum, de quibus n. 1357 (cfr. etiam can. 2371). Ex simonia autem notoria jam non oritur infamia juris (can. 2293, § 2) ; nec amplius plectuntur ipso facto excommunicatione, qui in ingressu in Religionem emunt (vel vendunt) jus vivendi de bonis monasterii, vel qui colligunt stipendia majoris pretii pro missis, ex eis lucrurn captantes (cfr. can. 570, 827, 2324). 390 P. 11. S. Π. — Tr. I. De primo praecepto. 592. — Ad restitutionem accepti quod attinet, sequentia ex can. 729 liceat statuere : 1° Ante quamlibet judicis sententiam res simoniace data et accepta, si restitutionis sit capax nec obstet reverentia rei spirituali debita, restitui debet, et beneficium, officium, dignitas dimitti ’. Praeterea simoniace provisus non jacit fructus suos. Quodsi eos bona fide perceperit, prudentiae judicis vel Ordinarii permittitur fructus perceptos ex toto vel ex parte eidem condonare. Ratio horum est, quia (ut praemittit can. 729) firmis poenis in simoniacos jure statutis, contractus ipse simoniacus, et, si simonia committatur circa beneficia, officia, dignitates, subsequens provisio omni vi caret, licet simonia a tertia persona commissa fuerit, etiam inscio proviso, dummodo hoc non jiat in fraudem eiusdem provisi aut eo contradicente. Hinc, etiamsi provi­ sioni accedat S. Pontificis, simoniae nescii, confirmatio, et in Bulla dicatur omnes defectus esse suppletos, non tamen valebit confirmatio : quia illud intelligitur de aliis defectibus, non vero de simonia (III, ill, 112, 120). Potest etiam conferri can. 46, qui agit de rescriptis Motu proprio concessis. 2° Clerico qui beneficium possidet, non favet possessio triennalis, etiam cum bona fide, si adsit simonia. Can. 1446. Praesentatio autem labe simoniaca infecta, est ipso jure irrita, et etiam institu­ tionem forte subsecutam irritam reddit. Can. 1465, § 2. a) Beneficium ipso jacto est dimittendum cum fructibus injuste perceptis, iis solis retentis, quae correspondent labori. Restitutio fiat Ecclesiae ; sed probabile est, fructus posse etiam restitui pauperibus, vel successori in bene­ ficio. Potest etiam compositio obtineri a Papa, si subsit causa (III, 113, 114). b} Si, accepto pretio temporali, res spiritualis non fuerit tradita vel praestita, pretium restitui debet illi qui dedit, cum dederit ex titulo falso. Si utrinque autem secuta sit traditio, in hoc casu, juxta alios, pretium adhuc reddendum est danti, ob nullitatem contractus ; juxta alios, ecclesiae, ubi est beneficium, in poenam utriusque commutantis ; juxta alios demum, potest etiam dari pauperibus. Hae tres sententiae sunt probabiles, sed secunda et tertia proba­ biliores (II. Ap., IV, 53 ; Conf, dir., IV, 28) : quilibet ex istis modis resti­ tuendi sufficiens aestimabitur. ‘ Attamen simoniaca electio Romani Pont»ficis jam non erit irrita, ut praetextus amputetur impugnandi hujusmodi electionis valorem (vide Const. Pli X Vacante Sede, 25 Fice. 1904, c. 6. n. 79). TRACTATUS II De secundo Decalogi praecepto Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum. (Exod., 20, 7). 593. — Sicut per primum praeceptum imprimis /idelilas erga Deum praescribitur, scilicet propria ad Ipsum submissio ; ita per secundum praescribitur imprimis referentia, seu illa altera pars cultus qua jubemur nihil injuriosum in Deum committere,et nomen, id est excellentem potestatem Dei honorare (S Thomas, Op. de praec. Decal., c. 13). Jamvero, divinum nomen honoratur : 1° per confessionem et laudem ; cujus contrarium est vana assumptio et multo magis blasphemia ; 2° per jurâmes tum (jurando enim profitemur Deum esse primam veritatem), item per adjura­ tionem (hac enim divini nominis potentiam profitemur) : quorum oppositum est juramentum falsum, injustum et indiscretum, sicut et indiscreta adjuratio ; 3° per votum (vovendo enim profitemur Deum esse omni servitio dignissimum) ; huic opponitur votum indiscretum et voti violatio. Hinc de tribus agendum est, nimirum : 1° de laude Dei, deque irreverentia erga ejus sanctum nomen ; 2° de juramento et adju­ ratione ; 3° de voto. CAPUT 1 De laude Dei deque irreverentia in SS. Eius Nomen, t S. Thomas, 2. 2, q. 13, ct 97-100 ; .S. Alphonsus, III, 121 seqq. ; cd. G., I, p. 439 ; Suarez, deVirt. Relig., tr. Ill, 1. I, 111 ; Lehmkuhl, I, n. 506 : Vcrmeerech, Quacst. dc Viri. Relig., n. 159 ; Janvier, Expos, de la Mor. calli., 1912, Confér. G», p. 177 : D'IÎulst, Confêr. «le N.-I)., 1893, 4" confér. ; Ibach, I, n. 136 seqq. ; Schilling II, n. 300, 334; Jierthier, Xbrégé dc thiol. (4' cd.), p. 512 sqq. De Deo, ut recte animadvertit Doctor Angelicus, duplici modo loqui possu­ mus. Uno modo, quantum ad ejus essentiam : et sic, rum sit incomprehensi­ bilis et ineffabilis, « major est omni laude » ; et sub hoc respectu debetur ipsi reverentia et latriae honor. Altero modo, secundum effectus ipsius qui in nos­ tram utilitatem ordinantur ; et sub hoc. respectu debetur ei laudatio ; unde dicitur (Isai., G3, 7) : « Miserationem Domini recordabor, laudem Domini super omnibus, quae reddidit nobis Dominus » (2. 2, q. 91, a. 1 ad 1). 594. — Principium. Ad honorandum Deum non sufficit laus cordis, sed requiritur etiam laus oris. Laus cordis est honor Deo sensibus internis seu ratione ct voluntate praestitus. Atqui haec 27 P. II. S. II. — Tr. II. Dp secundo praecepto. 392 J — - ■ _ -------- --- - ------ ■ ■ , — ■ ■ - I ■ I laus non sufficit, propter ipsum laudantem, cujus in Deum affectus e\ ipsa laude excitari debet, secundum illud (Ps. 49, 23): Sacrificium laudis honorificabit me; illic iter quo ostendam illi salutare Dei.— Prodest etiam lausor/s ad hoc. quod aliorum allectus in Deum pro­ vocetur. Jam vero laus oris imponitur omnibusnegative, quibusdam etiam positive. Dicitur negative, in quantum omnes abstinere debent ab iis quae Deo irreverentiam infligunt. Officium autem positive laudandi Deum imponitur religiosis et clericis,ut videbitur n. 2203 seqq. Cum irreverentia in SS. Dei Nomen committatur : 1° per vanam illius usur­ pationem ; 2° per blasphemiam, ideo de hisce nunc in duplici articulo agemus. Articulus I. De vana divini nominis usurpatione. 595. — Definitio. Vana usurpatio divini nominis est : omnis, vel Dei, vel D.N. J. Christi, nominis appellatio, facta absque justa causa, vel absque debita reverentia. Hoc autem fieri solet ex triplici causa : ex impatientia, ex admiratione, ex superfluo modo seu consuetudine loquendi. Quod si cum debita reverentia et per modum invocationis Dei nomen usurpetur, est actus bonus et meritorius. Principium. Vana usurpatio nominis Dei est peccatum contra religionem. In ea enim sanctum et terribile nomen Dei instar rei profanae habetur, ( ude ( Exod., 20, 7) praecipitur: Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum. Hujusmodi tamen appellatio, per se, culpam venialem non excedit. Etenim in ea non apparet gravis offensio divinae majestatis. Saepe autem culpa vacat,propter inadvertent iam. Vana usurpatio nominum Sanctorum, aut verborum Scripturae Sacrae, est peccatum ejusdem speciei contra religionem, eo quod irreverentia Sanctis irrogata in Deum redundat. In ira autem usurpare daemonem sine impreca­ tione, non est per se peccatum contra religionem, quia ipsi nulla reverentia debetur. Assidua tamen ejus nominatio non decet Christianum, et ratione scandali potest esse gravis, si nempe clerici, religiosi hoc faciunt (III. 131, 11°). Articulus II. De blasphemia. 5%. - Definitio. Blasphemia est:locutio contumeliosa in Deum. Dicitur tn locutio. quia ordinari·* iit verbis, licet etiam sola cogitatione heri possit, vel scriptis, vel etiam fartis. v. gr. spuendo in coelum. Dicitur etiam Cap. I. — De laude Dei et irreverentia in Ejus nomen. 393 locutio, quia ad blasphemiam non requiritur sicut ad infidelitatem assensus mentis; sed sufficit, ut dicatur de Deo aliquid per modum convicii ; 2° contu­ meliosa, quia scilicet aliquid de excellentia divinae majestatis detrahitur : siv> id fiat attribuendo ei falsa, sive negando vera ; sive tribuendo creaturis quae Deo debentur ; sive etiam dicendo vera, sed quae ad ejus inhonorationem ten­ dunt, ut fit per modum ei indignantis, contemnentis, etc. ; 3° in Deum ; quia convicium in Sanctos, res sacras, etc., in quantum specialem relationem habent ad Deum, ultimatim in ipsum Deum refertur (III, 121 ; 11. Ap.. V. 1). Divisio. 1° Ratione objecti, alia est immediata, quae Deum in se inhonorat ; alia mediata, quae Deum inhonorat in Sanctis, vel in alus nobilioribus creaturis, quae peculiarem ad eum relationem conno­ tant. Blasphemia immediata a mediata probabiliter non differt specie ; etenim <- qui blasphemant Sanctos, verius (communiter loquendo) eos injuria allicere inten­ dunt, non ob praecisam propriamque ipsorum excellentiam, sed quatenus ad Deum mediate referuntur : ideo... non contra duliam sed contra latriam peccant . et propterea non tenentur explicare (in confessione) an Deum vel Sanctos blasphemaverint » (III, 132). Cfr. Viva, Decal., q. 6, a. 2, n. 6. 2° Ratione intentionis, alia esi directe,quae nempe Deum directe rt formaliter aggreditur, ex intentione ipsum inhonorandi (haec dicitur etiam diabolica) : alia est indirecta, quae advertenter qui­ dem, v. gr. in motu irae, profertur, sed absque directa intentione inhonorandi Deum. Blasphemia directa procedit persaepe ex odio Dei : quae circumstantia, ut patet, est in confessione exprimenda (III, 126 ; Find. Alph., VI, c. 1, § 1, n. 1). Blasphemia indirecta, licet specifice sit idem peccatum contra latriam ac blasphemia directa, gradu tamen inferior est. 3° Ratione verborum, blasphemia est vel haereticalis, vel impre­ catum vel dehoneslativa 1 Quae distinctio est specifica, quia prae­ ter religionem, primus modus blasphemandi laedit etiam fidem, et secundus caritatem. Blasphemia haereticalis est illa, quae continet haeresim seu falsitalem contra fidem. Blasphemia hujusmodi est dicere, v. gr. : Deus non exsistit ; Deus non vult aut non potest nos juvare, non gerit curam hominum, est tyrannus, non bene disponit res humanas ; B. Virgo est mulier sicut ceterae (si nempe subau­ diatur eam non esse virginem, aut Dei matrem) ; item attribuere creaturae quod soli Deo competit, v. gr. appellare diabolum «sanctum, omnipotentem » (III, 122). Quod si proferens haec ore, vel scripto, credit etiam corde pertinaciter, habetur malitia haeresis cxternatac, ob quam excommunicatio specialiter reser­ vata incurritur, juxta ea quae dicemus n. 1316. Blasphemia imprecativa est, qua quis Deo malum exoptat, v. gr. si quis dicat: Pereat Deus! Utinam Deus non esset / Maledictus Deus ! etc. Si talis 1 Si reservatur peccatum blaspherniae, haec reservatio non incurritur, nisi adsit locutio (externa) contumeliosa. 304 P. U.S. II.— Tr. II. De secundo praecepto. imprecatio procedit ex odio Dei, tunc proprie dicitur blasphemia imprecativa ; secus, reducitur ad blasphemiarn dehonestati vain (Inst, cal., P. I, c. 2, n. 1). Blasphemia dehonestati va, seu simplex, est, qua quis per modum contu­ meliae et irrisionis aliquid de Deo pronuntiat. Talis fuit id quod referunt de Juliano Apostata : Vicisti Galilaee, et istud irrisorum Christi: .Ice, Rex Judaeorum. Item,si mors, caput, sanguis, viscera Christi ex ira, vel joco, contu­ meliose nominantur. Item, velle aliquid agere, invito Deo, spuere in coelum, conculcare sacras imagines, coronas, etc (III, 124. 125). Ulterius procedendo, investigandum est an et quantum peccatum sit blasphemia, deinde quandonam committatur. 597. — Principia I. Blasphemia est peccatum mortale, ex toto genere suo, et quidem gravissimum. Probatur : 1° ex verbo Dei (Levit., 24, 16) : Qui blasphemaverit nomen Domini, morte moriatur; 2° ex ratione : blasphemus enim, aperto quasi marte, Deum ipsum aggreditur. Unde S. Hieronymus (in Isai., 1. VIII, 18) : « Nihil hor­ ribilius, inquit, blasphemia, quae ponit in excelsum os suum. » Et S. Chrysostomus (Horn, ad pop. Antioch., η. 12) fideles hortabatur, ut blasphemos etiam verberibus cohiberent, ne civitas periret. Diximus ex loto genere suo ; et sic non admittunt materiae parvitatem illae blasphemiae in Sanctos, quae in Deum redundant. Si autem Sancti, qua homi­ nes, contumelia alliciuntur, v. gr. si quis ex joco Sanctos Crispinum el Crispinianum appellat sutores, Joannem et Paulum eunuchos, etc., hoc utique esset veniale (contra duliam) ; « grave vero erit si contemplim, vel ex odio aut indi­ gnatione contra Sanctos haec dicas » (111, 125). Potest etiam blasphemia ve­ xi alis fieri ex imperfectione actus. Sic, v. gr., qui dicit : « Deus est mei irnmcnior quare Deus me creavit? » vcnialiler tantum peccat, si ita ex doloris impetu loquatur. Imo, non blasphemat formaliter, si talia proferens tantum dicere intendit : miser sum, quasi Deus mei oblitus esset. 11. Ad blasphemiam sufficit virtualis ct implicita intentio Deum inhonorandi. Talis habetur in illo, qui ex joco « aut ira in creaturas » profert advertenter, sive in actu, sive in causa,locutiones vere hiasphematorias (III, 124). Sic enim gravis irreverentia in Deum com­ mittitur. Excipe, nisi jocus tollat omnino rationem seu signifi­ cationem contumeliae in Deum, v. gr. jurando, irrisionis causa,per falsos deos. 598. — Regulae sequentes dari possunt ad discernendum qui­ busnam, inter varias locutiones, verae blasphemiae ratio insit : I. Si qua locutio, vel ex propria significatione, vel ex communi aestimatione, vel ex modo proferendi, habet sensumTcontumelio» sum in Deum, semper erit blasphemia. Cap. I. — De laude Dei et irreverentia in Ejus nomen. 395 Hinc blasphemat, qui dicit : perdat te Dei sanguis, vulnera, mors Dei, caput, passio, sacramenta, chrisma, et similia sacra. Ceterum communiter in his appre­ hendunt homines magnam Dei earumque rerum vilipensionem contineri (III, 126). An autem sit blasphemia haec nimis usurpata locutio gallica : Sacré nom de /9ô-u,haud parum disputatum est *. Etenim juxta quosdam, in hujus­ modi acceptione, vox sacré, secundum communem apprehensionem, idem sonat ac exsecrabile, despiciendum, contemptu dignum2 . Quare, si haec vox in eadem acceptione usurpatur, ad exprimendum contemptum in res vel perso­ nas sacras qua tales, etiam blasphemia erit3. Sunt tamen, ut Gousset, Scavini, Valentini, Frassinetti (traduct. Fourcz), Gridel, Tanquerey et alii (apud Manise), qui vocem s/cré conjunctam cum SS. Dei Nomine a blas­ phemia excusant, hac ducti ratione, quod ista vox non idem significet ac maledictum, quippe quod derivata ab antiquis juramentis, in quibus significat Sanctum Dei nomen. Putamus igitur, cum locutio de se et ex acceptione erronea sit ambigua, locum dari principio a 0’. . \lphonso enuntiato, ubi de maledictione mortuorum (Theol. mor.. 111, tr. Il : ed. G., 1, p. 456), et cum Ducceroni dicen­ dum esse : « In praxi, non sunt facile de peccato mortali arguendi ii omnes, qui hujusmodi verba proferunt, nisi fiat cum ira in Deum » (Inst, mor., 1, n. 456). Eodem modo ratiocinandum est de formula flandrien : G. Γ. D., Deus damnet me,quae de se nonnisi dira imprecatio esse videtur, ut habetur infra (III). Item, ex defectu significationis formida germanica : Tausend Sakrament, Tausend Herr Gott, blasphemiam non constituit (Noldin, II, n. 206, b). II. Si locutio non habet sensum completum, non est blasphemia, nisi indignatio directa sit contra Deum (III, 124). I nde gravi culpa vacant hae locutiones : Nom de Dieu! Sacré nom! sine addito, etc. Non vacant tamen culpa levi, tum propter impatientiam, tum prop­ ter vanam divini Nominis usurpationem ; imo, propter periculum incidendi in blasphemiam culpa posset fieri gravis (III, 128). Similiter, est solummodo vana usurpatio Nominis divini, nude proferre verba sacra, v. gr. mortem Dei, vulnera, sacramentum, etc., si iracundia tantum in hominem vel jumentum ten­ dat ; quod quidem ex adjunctis colligendum est. Nec est blasphemia, verba dimidiata aut corrupta proferre, ut, v. gr., jourdedié, mordié, ventredié, morbleu ; nego Di... Santo Di... (Diana) ; aut dicere contra homines : Sangue di Dio, Corpo di Dio, nisi indignatio sit directa contra Deum (III, 124, 128). III. Maledicere creaturis non est blasphemia, nisi in quantum habent specialem relationem ad Deum. Itaque : a) blasphemia est maledicere Sanctis, sacramentis, diebus vel rebus sacris, fidei catholicae, Ecclesiae Dei, aut etiam sacerdotibus, quatenus sunt ministri Dei ; b) maledicere autem creaturis, in quantum sunt creaturae, non est blasphemia, nisi addatur vocabulum Dei, v. gr. maledicta pluvia Dei ; aut nisi divina potentia modo peculiari in eis reluceat, prout sunt anima, coelum, totus mundus, etc. ; quo in casu Deus in ipsis indirecte contemneretur ; c) maledicere homini, vivo vel defuncto, quin proferatur verbum anima, non est 1 Cfr. Manise, Étude de quelques locutions françaises censées blasphématoires. — * Cfr. Lexica Acadcm., Beschcrclle, etc. Vox latina sacer eamdem etiam significationem subinde habet. Vide : Totius latinitatis Lexicon, auctore Aeptdio Forcellini, v. Sacer, ubi plura exem­ pla afferuntur. — * Ita Jauoey, de Rcllg. n. 456. Alii auctores, ut Berthier (o. c. n. 2325), asserunt, tunc tanturn vocem : sacré esse blasphemiam, cum unitur SS. Dei Nomini ; qnonlam aliter (dicunt) non habet hunc sensum. 396 P. ILS. IL — De secundo praecepto. blasphemia, nisi dicentis intentio maledictionem in animas referat ; quapropter dicere : damnet me, damnet te Deus non est per se blasphemia, sed dira impre­ catio1; d) maledicere daemoni, ut auctori malorum, non est blasphemia; << in ira imprecari sibi vel aliis daemonem, fulgura, etc. est pariter dira impre­ catio ; quae plerumque, ob defectum seriae voluntatis, non est nisi culpa v. nialis. Gravis tamen est irreverentia. si subditi Superioribus, lilii parentibus 'licet materialiter tantum' sic maledicant, praesertim in faciem (III, 129, 131.) IV. I.x durio utrum aliqua locutio sit blasphematoria,won esi per se ul talis habenda ; sed attendendum est ad proferentis conscien­ tiam. Jamvero : a) Locutiones juratoriae (etsi vanae) generat ini inter blasphemias non recen­ sentur ; v. gr. per Deum, per Christum, per Sanctos, per sacramenta, etc. b) ,\'··· blasphemia est jurare per membra honesta Christi. Secus, si juretur irrisoric, vel per membra ejus inhonesta. <·) Similiter, non est blasphemia dicere: /icgo Deum, si te non percussero; neque dicere : hoc esi verum sicut Deus: quia tunc solum indicatur similitudo quaedam, mixta cum aliqua hyperbole2. ’ 599. — Pro prox i : 1° Sedulo interrogandi sunt poenilentes : a) Cujusmodi verba protulerint, saltem in genere ; et insuper constare debet confessario, an blasphemia processerit ex infidelitate,desperatione aut ira in Deum vel Sanc­ tos. b) Quoties, el qua occasione blasphemaverint, an in ludo, in caupona, etc., • t a quanto tempore versentur in hoc vitio, e) An blasphemaverint coram filiis, famulis aut aliis; tunc enim adest scandalum (Praxis, n. 27-31). 2° Aon facile adhibenda est fides blasphematoribus consuetudinariis, qui, dum consuetudinem non retractaverint, inadverlenter se in blasphemias erum­ pere dicunt ; quia hi mali habituali licet habeant cognitionem minus vivacem aliis, qui usum blasphemandi non contraxerunt, semper tamen eam habent actualem cognitionem, sufficientem ad hoc ul actus sit deliberatus (V, 4 ; Pra­ xis, 1. c.). Gfr. n. 319, 3°. Secus dicendum de iis, qui consuetudinem jam retractaverunt, et oh naturalem impetum, v. gr. irae relabuntur (Inst, cat., P. I, c. 2, n. 7-14). 3° Remedia praescribat confessorius, tum ostendendo blasphemiae enor­ mitatem, horrendosque ejus effectus, tum suadendo poenitenti, ut pro singulis blasphemiae actibus, forsan futuris, poenitentiam sibi imponat. Suadendae sunt demum preces jaculatoriae, aut quaedam aliae voces innocuae, quarum usu blasphemiae excludantur. i° Caveat condonator, ne de peccato certo damnet, quod in se dubium est. Curet ne relinquantur in suo errore, qui versantur in statu conscientiae erro­ neae. Melius est permittere innumera peccata venialia, quam unum mortale 3. 1 Cfr. Instr. Episc. Belgii, 1906 ; Brahm, Dissert, de formula, G. V. D., Deus damnet me; lcrtn|/«. Diss. de impr. Deus dnmnel me; Lehmkuhl, I. 313. — * III, 124 ; vide, pro diversis locis, SameUi. Op. contro la bestemmla. 1. 1, aggiunla ; Salmant.. tr. 21, c. 3, n. 121 i Sporer, de i’ Pracc c. 10, sect. 1, n. 19 ; Gobât, Voit, Elbd, etc. — ’ III, 130, V. Ωη. ; Ep. de lu lled, mort. (a. 1746) ; cfr. Sarnetli, op. cit., I. 2 et 3. Cap. 11. — Da juramento. 397 CAPUT II De juramento et adjuratione. S. Thomas, 2, q. S*J : S. Alphonsus, III. 133 ; ed. G., I. p. '»60 ; H. Ap.. V, I : ; Billuarl, de Relig., l»i". V ; Suure;. de Rcllg., Diss. V . .Acrlnj/s-Damcn, I. 46? ; G6p/erl. der Eid ; s-hnidlcr, II. p. 158 ; Géiücol-Snlsmons, I. n. 298 ; Koch, Moraljheol., 1 109 . Waffdacrl, Etude sur le '•vrincill (1834) ; Vcnncersch. II, η. 190 SQq. ; Schilling, II. n. 3’1 sqq. Articulus I. De juramento. 600. — Definitio. Juramentum venit a /ure, quia attestatio sub juramento fundat jus, et definitur : invocatio nominis divini in testem veritatis. Can. 1316, § 1. Dicitur : Invocatio, i. e. in auxilium vocatio, ut distinguatur a voto, quod est promissio ; nominis divini : invocatur Deus, prima Veritas, ul testis omni exceptione major, rogaturque, ut infallibili suo testimonio assertum manifestet tanquam ab ipso cognitum et verum, quando et quomodo ipsi placuerit, sive in hac sive in altera vita ; in testem, ut sic distinguatur juramentum ab aliis ictibus, per quos Deus invocatur in auxilium ; v. gr. ab adjuratione (n. 618) ; veritatis, quo nomine venit etiam promissio, cujus Deus quasi fidejussor adhi­ betur (III, 133). Cfr. .S’. Thorn., ~. 2, q. 89, a. 1. Divisio. Multipliciter distinguitur juramentum, quin tamen in his species mutetur, quia in omnibus Deus adducitur ut testis veritatis. 1° Ratione modi, aliud est impliciti m, cum per creaturas, in qui­ bus speciali ratione attributa Dei elucent, Deus invocalur, v. gr. per coelum, per Evangelia. Aliud est explicitum, quando Deus directe invocatur. 2° Ratione formae, aliud est contestatorum (seu invocatorum), quo Deus simpliciter ul. testis invocatur ; aliud exsecratorium (seu imprecatorium), quo Deus non solum invocatur ut testis, sed etiam ut vindex. Sic habetur juramentum exsecrator i um, CUin jurans se vel aliquid sui aut suoruin subjicit Deo puniendum, si falsum dicat, v. gr. : Λ7 verum non dico, Deus me puniat, nec conjugem nec liberos vivos hodie intuear, el·'. Huc etiam perlinet invocatio Dei, ut largitoris bonorum, v. gr. ; Sic me Deus adjuvet et sancta ejus Evangelia. In hisce quippe formulis intelligitur contraria exsecratio, quasi jurans diceret. : pro veritate asserti et fidelitate m promissis Deus me adjuvet, el auxilio suo me destituat, si mentior, vel infidelis sum (III, 140, 143). 3° Ratione materiae, dividitur in assertorium, quo praeterita vel praesentia affirmantur, aut negantur ; et promissorum, quo aliquid futurum promittitur (III, 141). 398 P. II. S. II. — Tr. II. De secundo praecepto. 4° Ratione circumstantiarum, aliud est judiciale, aliud extrajudiciale ; aliud est sollemne, quod fit cum quadam sollemni­ tate, ut coram notario, testibus, Evangel i is ; aliud simplex, quod caret ejusmodi caeremoniis. 601. — Principium. Juramentum per se licitum est et laudabile. Est enim actus religionis, quo profitemur Deum esse potiorem rerum testem et confirmatorem. Constat insuper propositio tum ex definitione Concilii Constantiensis, Sess. 8a, contra WiclelTum, et ex Bulla Auctorem fidei, n. 75 ; tum ex praxi universali Ecclesiae et populorum, nec non ex variis S. Scripturae locis, v. gr. (Dent., 6,13): Dominum Deum tuum timebis... ac per nomen illius jurabis (III, 144). Jusjurandum autem, quod canones exigunt vel admittunt, nequit valide praestari per procuratorem. Can. 1316, § 2. 602. — Primarius tamen juramenti finis non respicit cultum Dei, sed fidem faciendam, corrigendumque vitium incredulitatis et infidelitatis inter Homines. Et ideo ait .S'. Thomas (2. 2, q. 89, a. 5) : « Juramentum est habendum, non inter ea quae sunt perse appetenda, sed inter ea quae sunt huic vitae necessa­ ria », sicuti medicina, qua non habitualiter, sed raro et caute utendum est. Sic dicere possumus : Omne quod plus est (quam simplex aflirmatio vel negatio), a malo est (Matth., 5. 33); id quod tamen perperam interpretati sunt multi haeretici (v. g. Pelagiani, Cathari, Valdenses, Hussitae, Anabaptistae, etc.), negantes liceitatem juramenti. In specie disserendum venit : 1° de validitate juramenti; 2° de juramenti liceitate ; 3° de juramento promissorio. § 1. De validitate juramenti. 603. — Principium. Ad validum juramentum requiruntur : inten­ tio jurandi et formula juratoria. Haec duo sunt essentialia ; primas tamen partes tenet intentio, ita ut, licet interne tantum Deus ut testis invocetur, adsit juramentum. His admissis, pressius decla­ ramus : I. Requiritur intentio jurandi, saltem virtualis ; quia sine tali intentione juramentum, prout invocatio Dei, non est actus humanus (III, 134). Quare : 1° Si deesl animus jurandi (sive ex inadvertentia, ut in eo qui nescit aut non advertit verba, quibus utitur, esse juratoria, aut qui ea ut juratoria usurpare non intendit, sed expressius tantum vult affirmare quae dicit ; sive ex malitia, ut in eo qui ficte jurat, positive excludendo intentionem invocandi Deum ut testem), nullum est juramentum. 2° Idem dicendum probabilius de juramento promissorio, si deest animus se obligandi ex juramento, seu ex religione ; quia contradictorium est velle jurando promiltere, et nolle obliga­ tionem religionis contrahere. 3° Si desit tantum animus implendi promis- Cap. 11. — De juramento. 399 sionein, valet juramentum, cum intentio adsit vere jurandi ; sed committitur perjurium, ob defectum veritatis, ut n. 605 dicetur. Cfr. 5. Alph., III, 172. II. Requiritur formula juratoria, qua expresse vel tacite manifestatur Deum in testimonium invocari. Secus quomodo pos­ set modo sensibili Deus tanquam testis adhiberi coram aliis ? (III, 134). Quae tamen explanatione indigent. Itaque : 1° Expressa est invocatio, quoties Deus vel ejus attributa ad fidem faciendam in medium proferuntur. Hujusmodi sunt sequentes formulae : Deum attestor, contestor ; testis sit mihi Deus ; juro per Deum, per Christum, per veri­ tatem Dei, per fidem Dei, per ejus misericordiam, justitiam ; perdat me Deus, si, etc. (Ill, 140-143). 2° Tacita est Dei invocatio, cum fit per nobiliores creaturas, inquantum in iis perfectiones divinae relucent, v. gr. Juro per B. Virginem, per Sanctos, per coelum, etc. ; item, quando adhibentur sola signa, v. gr. levantur manus, tangitur Evangelium, si ex praecedenti determinatione ista signa pro formula juratoria habeantur (111, 135-138). Imo, praesupposita hac determinatione, sufficit solus manuum contactus, quo utuntur in aliquibus regionibus officiales Status, sacerdotes, (vel etiam tacto pectore), ut sic rei veritatem coram judice asserant. 604. — Ex his concludere licet : a) Si divinae personae vel perfectiones aut praedictae creaturae simpliciter memorantur affirmandi causa, et per modum duntaxat narrationis vel similitudinis : hujusmodi formulae non reputantur juratoriae, nisi aliud constet aut ex circumstantiis arguatur. Sic jurare non censetur, qui dicit : « Coram Deo, angelis, beatis loquor ; novit Deus ; Deus novit omnia ; Deus videt conscientiam meam ; hujus mali tam insontem me habe quam angelos Dei ; est tam verum quam exsistit Deus ; vivit Deus coram quo sto, etc. » (III, 134-138). b) Formulae exsecratoriae, ut, v. gr., «occidar si hoc non est », communiter non censentur verum juramentum, nisi Deus expresse nominetur, v. gr. : Deus me perdat, si mentior. Secus, non continent nisi quamdam sponsionem seu poenae obligationem (III, 143 ; 1. El. qq. ref., n. 19). c) Non sufficit, per se, ad juramentum invocatio propriae conscientiae, fidei, vitae, corporis, rerum ve nostrarum, aut creaturae communis : v. gr. « juro ex conscientia, per conscientiam, per fidem meam, probitatem, per honorem sacer­ dotalem, militarem, per caput meum, per honorem, per domum, per filios, etc. » Secus vero, si juretur per fidem Christi aut fidem catholicam (III, 134-135). Attamen promissio facta invocando honorem sacerdotalem omnino seria est et obligat ; sed non est verum juramentum, per se. d) Similiter non jurat qui ait : « Juro ita esse ; juro me id esse facturum » ; nisi ex praevia declaratione jurantis, aut postulantis, manifesta sit intentio praestandi verum juramentum (III, 136). e) Juramentum laicum (ut vocant) non est juramentum, cum desit invocatio Dei (Ami du Cl., 1908, p. 870). Pro praxi : I. In foro interno, res dijudicanda est ex intentione. Qui habet animum jurandi, vere jurat, quibuscumque verbis aut signis utatur. Imo vere jural, tametsi verbis utatur, quae juramentum non important, si juramentum esse credit. In dubio de jurantis intentione, judicari solet secundum commu­ nem acceptationem verborum, quibus iisus est (III, 134 ; Lehmkuhl, I, 554). II. In foro externo, standum est formulae quam jurans usurpavit. Nam. etsi juramentum fortasse nullum sit coram Deo, propter intentionis defectum ίΟΟ Ρ. Π. S. Π. — Tr. II. De secundo praecepto. * iUamen, in fero externo jurasse indicatur, qui usurpavit tale verbum vel tale signum, quod vol per sc, vel propter circumstantias, verum juramentum atte­ statur. In his tamen pensanda sunt verba ran. 1321, videlicet: Jusjurandum -Iriile <'st interpretandum secundum iusel secundum intentionem jurantis; aut, si hic dolo agat, secundum intentionem illius cui juratur ». § 2. De liceitate juramenti. Ad licitum juramentum tria requiruntur : veritas, justitia et judi­ cium, ut notat ipse canon 1316, § 1 : « Jusjurandum... praestari nequit, nisi in veritate, in judicio et in justitia. » Itaque de his tribus singulariter agendum est. Prima conditio : Veritas. 605. Veritas in juramento est: conjormitas verborum cumcogniItone et intentione jurantis. Duplex requiritur : altera, qua exclu­ datur mendacium in asserendo vel promittendo ; altera, qua exclu­ datur fictio in jurando. Deliciente prima veritate, juramentum est falsum, seu perjurium stricte dictum ; deficiente .secunda, habetur juramentum fictum. 606. — Principia. I. Perjurium est peccatum mortale ex toto genere suo. Ratio : committitur gravis in Deum irreverentia, cum adducatur in testem falsitatis, quasi vel ipse veritatem nesciat,vel velit aut possit decipere. Xec datur hic levitas materiae: quia sem­ per aequaliter repugnat Deo testificari falsum (111, 147). Recte igitur damnata est ab Innocentio XI haec propositio 24® : Vocare Deum iu testem mendacii levis, non est tanta irreverentia, propter quam velit aut possit damnare hominem. » 607. II. Juramentum fictum per se non caret culpa. Constat ex prop. 25a ab Innoc. XI damnata, quae sic sonat : « (aim causa licitum est jurare sine animo jurandi, sive res sit levis, sive gra­ vis. »> Ratio damnationis est. quia sic jurans illudit divino testi­ monio et profert mendacium,cum dicat se invocare Deum in testem, et tamen non invocat. Cfr. I tea (in hanc prop.) contra Tambuninium. 1 ulpa in juramento ficto est stravis vel levis pro diversitate casuum : 1” Vide jurare in confirmationem falsi, in materia sive gravi sive levi, ■ >t peccatum mortale. Sic enim externe dicitur Deum vel non cognoscere veritatem, vel talsitatem velle testari ·. in quo utroque habetur gravis Dei inju­ ria, etsi licte quis agat. Atque hinc est etiam cur graviter peccet, qui ficte jurat >uu animo implendi promissionem 1 liilluart, de Relig., Diss. 5, a. 6, § 2). · * | Cap. 11. — De juramento. 401 2° Ficte jurare in confirmationem veri, v. gr. cum animo implendi quod pro­ mittitur, est lanium peccatum veniale. Recte vero excipiunt 1)1)., si jura­ mentum fiat in contractibus, vel coram judice : quia tunc, licet non sit perju­ rium, est tamen gravis deceptio contra justitiam », cum aller pis habeat, ut jurans vinculo religionis teneatur. Item est veniale, si quis jurat sine animo se obligandi, cum .mimo tamen implendi (i. e. qui merum propositum concipit rem implendi), quia hic revera non jurat, ut n. 603 dictum est. Vide .S’. Alph., 608. — Quaesita. I. An licet jurare cum probabilitate veritatis ? Resp. Ad licite jurandum, suflicil in communi commercio humano aliqua certitudo moralis, sive probabilitas quae, saltem ob defectum rationis oppositae, ad quamdam certitudinem moralem pertingat ; dum in re judiciali requiritur, quoad personaliter nota, certitudo plena, ad arcendum periculum nocendi. Si quis tamen cognoscit rem cum probabilitate, ex testimonio viri honesti, poterit jurare hoc haberi tantum ut probabile (111, 148). II. .b? licet jurare cum restrictione mentali ? Restrictio mentalis est : actus mentis, quo quis cohibendo vel determinando verborum significationem, Suum sermonem ad alium sensum, quam ad natu­ ralem et obvium detorquet. Alia est pure mentalis, quae nullo modo ab aliis per« ipi potest, alia est non pure mentalis, quae ex adjunctis circumstantiis innobscere potest (II. Λρ., V, 15) Vide etiam n. 1179 et 1183. Itaque : 1° Nunquam licet jurare cum restrictione pure 'Palis restrictio a mendacio excusari nequit ; unde, si juramento fir­ metur, est verum perjurium. Constat ex propositionibus 26a, 27a, 28a ab Innocentio XI damnatis, et est sententia communissima. 2° Non licet cum restrictione non pure mentali jurare coram judice legitime interrogante, aut in contractibus onerosis, ubi reti­ centia esset damnosa bono publico, aul contrahenti: et est pecca­ tum mortale. 3° Licet cum restrictione non pure mentali in sermone communi, quoties justa ac proportionata omnino habetur causa occultandi veritatem, v. gr. servandi bona animae vel corporis sive propria sive proximi. Ob reverentiam juramenti, graviori causa opus est ad acquivocationom juratam, quam ad communem, et eo graviori, quo aequivocatio minus obvia est. Jurare autem eum restrictione non pure mentali sine justa causa, probabilius non est nisi veniale : quia in hujusmodi juramento deficit tantum judicium seu discret io, cujus deficentia non est nisi venialis (I II, 151). Cetera vide n·. 1181., ct cfr. Junglas, Der rechlsgeschichtliche Ilintergrund fur Liguori’s Lehre vom Gerichtseid (Festschrift zum 75 Geburtst. Frejh. v. Herl ling, 1913); irbi S. Doctoris sententia strenue defenditur. 402 P. II. S. II. — Tr. II. De secundo praecepto. Secunda condilio : Justitia. Justifia aliter intelb'genda est in juramento assertorio, aliter in promissorio. In juramento assertorio justitia exigit, iit jurans habeat jus asserendi id quod dicit ; in juramento vero promissorio, ut res promissa sit justa et honesta. 609. Principia. I. In juramento assertorio defectus justitiae, quatenus est contra religionem, regulariter est peccatum veniale. Ita Suarez (tr. V, 1. 1. c. 2, a. 6) cum communi. « Hic defectus enim non evacuat directe finem juramenti, nec facit Deum testem mendacii ; sed ad summum facit testem rei pravae et indecentis, quod per se non est gravis injuria. » Si quis igitur cum juramento se jactet de aliquo peccato, etiam gravi, nonnisi veniali ter peccat ratione juramenti seu religionis ; nam juramentum eo solo fine pro­ nuntiatur, ut alios de suo peccato certiores reddat ; in quo non est nisi quaedam animi levitas venialis (III, 146, 4°). Dictum est : regulariter ; nam, excipiendum videtur, inquit idem Suarez (I. c.), nisi juramentum ipsum assumatur ut instrumentum peccandi, id est nisi malitia pravae enarrationis per juramentum augeatur : ut si quis, v. gr., infa­ met proximum contra justitiam narrando veritatem occultam, et, ut probabi­ lior fiat infamia, juramentum adjungat ». Sic enim jurans facit Deum iniqui­ tatis quodammodo cooperatorem : quod est grave peccatum. Cfr. S. Alph., i. El. qq. ref., n. 20 ; Vind. Alph., P. HI, q. 9. 610. — II. In juramento promissorio, si promissio est de re gra­ viter mala, defectus justitiae est peccatum mortale. Est enim gra­ vis irreverentia, divina auctoritate se ad peccatum mortale quasi obligare, ita ut hic duae malitiae concurrant : una, quod jurans velit malum ; altera, quod ad hoc abutatur auctoritate Dei, odio haben­ tis omne malum (111.146). Maximum igitur culpae reatum invol­ vunt juramenta,praestari solita a recipiendis in societates occultas: quia, saltem implicite, ad omnia facinora ipsi se obligant. Si res promissa est venialiter mala, plures tenent ibi levem tantum irreve­ rentiam haberi. — Verum « magis mihi arridet, ait Λ’. Alphonsus (ib., 5°), sen­ tentia opposita ; quia non levis, sed gravis irreverentia videtur, invocare Deum in fidejussorem peccati, quamvis levis ». — Venialiter autem peccat qui jurat aliquid contra consilia evangelica, ut, v. gr., se non ingressurum Religionem, non dare eleemosynam. Ratio est, quia hic potius affirmat se esse sic dispositum. 611. — Ex his conclude : 1° Peccat graviter, qui ab altero juramentum exigit, sciens eum esse pejeraturum. Excipe, nisi justa causa et necessitas exigat ; quia tunc perjurium ex sola pejerantis malitia sequitur » (III, 149). 2° Hustict malitiam perjurii non intelligentes, et consuetudinem pejerandi habentes, non statim de gravitate peccati monendi sunt, ne a peccatis materia- Cap. II. — De juramento. i 03 libus ad formalia transeant ; ipsi vero fortiter sunt admonendi, ut ita a mala consuetudine avocentur (III, 150). 3° Non licet praestare juramentum jidclitatis a gubernio Romanae Ecclesiae hostili propositum, verbis quibus illimitala obedientia promittitur ; tolerari autem potest juramentum obedientiae mere passivae, in iis omnibus quae legibus divinis et ecclesiasticis non adversantur. Si quae ergo leges gubernii juri­ bus Dei vel Ecclesiae adversantur, addatur clausula restrictiva, et (ut vitetur scandalum) declaretur S. Sedem tale juramentum permittere. Cfr. S. Poenit., 10 Dec. 1860 et 14 Dec. 1866 (A. S. .S’., I, p. 562; II. p. 676). Imo nec tunc necesse erit addere clausulas, si, sive ex indole jurantis, sive ex publica principis declaratione notum sit, juramentum implicite clausulas continere 4° Ad hanc secundam juramenti conditionem referri potest quaestio : Utrum liceat jurare super Biblia protestantica ? Certum est hoc non licere, si gubernium tale jusjurandum non absolute requirit. Si illud imponitur, poterit catholicus, praemissa protestatione, super Biblia haereticali jurare; vel saltem praemittat clausulam : quatenus contineat verbum Dei. Non sunt excusabiles qui, data facultate petendi vel securn afferendi versionem catho­ licam, Biblia corrupta utuntur (Lehmkuhl, I, 552, nota). Tertia conditio : Judicium. Judicium postulat, ut juramentum emittatur cum discretione, i. e. cum prudentia et reverentia, nec sine gravi seu rationali causa (III, 144). Debet igitur jurans perpendere : 1° an juramentum requiratur vel ratione officii sui. vel ad hoc ut suis verbis fides praestetur; 2° an notabilis spes affulgeat fore u· fidem faciat ; 3° an rem juramento promissam tempore suo praestare valeat. 612. — Principia. 1. Jurare sine causa sufficienti per se est pec­ catum veniale. Sic jurans, affirmando rem veram, vel promittendo id cujus implendi animum habet, non videtur cum gravi deordinatione nomen Dei invocare. Diximus per se ; quia per accidens potest esse mortale, si adsit scandalum aut periculum perjurii. Quod periculum communiter incurritur ab iis, qui jurare assueti sunt, sine attentione sint ne vera an falsa, quae jurare solent (III, 145). 613. — II. Ad licite jurandum sufficit notabilis utilitas. Patet ex natura juramenti (cfr. dicta n. 602). Hinc, optimo jure juramentum ab illis exigitur, qui in aliquam communi­ tatem, v. gr. collegium recipiuntur, ut statutis observandis sedulo incumbant ; itemque ab eis, qui alicui publico officio vel ministerio praeficiuntur, ut sunt Episcopi, canonici, bénéficiât), testes, etc. Quamobrem propositio 101“ Quesnelli, qua juramenta in Ecclesia fieri solita spiritui Dei el doctrinae Christi contraria dicuntur, damnata fuit a Clemente XI, in Bulla Unigenitus. 1 Arofr/in, II, 252. Videri possunt quae dc juramento asseclarum fascism! in Italia statuit Pins PP. XI in sua Encyclica : Aon aMiamo bisogno (A. A. S. XXIII, p.306 sq.).Ceterum anno 1932 paululum immutatum est hoc idem juramentum. 40ί P. II. s. II. — Tr. II. De secundo praecepto. Sed ut r« te animadvertit Schindler (II, p. 1G4), magna prudentia requiritur in officialibus Status judicibus, etc., quando petunt ul assertis juramenti sanctitas accedat. Remaneat juramentum, ad inquirendam veritatem, medium extraordinarium quo non utantur saepius. Ab atheistis vel perjuris, qui ut tales noscuntur, raro jurata assertio exquiratur. § 3. De juramento promissorio. Specialiter est tractandum de juramento promissorio. quia differt ab asser­ torio eo quod non solum aliquid asserit de praesenti, sed aliquid praetereaffirmat de futuro, scilicet accuratam rei promissae exsecutionem. (>11. Principia. I. Juramentum promissorium, dc re licita atque utili, inducit obligationem religionis. Per juramentum enim Deus invocatur, non solum ut testis veritatis in promittendo, sed etiam ut jidejussor pro rei promissae fideli exsecutione. Ergo jura­ mentum vere inducit obligationem promissum exsequendi,ob divini nominis reverentiam, seu obligationem religionis. Ila ex can. 1317, § 1. Jam vero dicitur : 1° Juramentum de re licita atque utili ; quia, si est de re illicita, aut nullius utilitatis, vel de actu qui directe vergit in damnum aliorum aut in praejudi ium boni publici aut salutis aeternae, nullam exinde actus consequitur firmitatem. Can. 1318, § 2. Jura­ mentum enim, utpote actus religionis, nequit esse vinculum ini­ quitatis, aut rei otiosae quae non cedit in honorem Dei. Imo,peccat graviter, qui illicita jurando promit lit Sed nec juramentum convalescit, etsi talis res illicita et vana, mutatis postea circumstan­ tiis, fiat honesta ; cum non firmetur tractu temporis, quod initio non subsistit (III, 176). Quod si res promissa esi minus bona, et contra consilia evangelica, distin­ guendum est: vel promissio facta est soli Deo, vel in utilitatem hominis. In primo casu nulla est obligatio, quia res promissa Deo non debet esse impediliva majoris boni : sic. v. gr., qui jurasset se nunquam jejunaturum extra dies ab Ecclesia statutos, potest nihilominus jejunare. In secundo casu, si promissio fuerit acceptatu, et possit absque peccato teneri, juramento standum est1. Ratio est, quia quaevis promissio de re licita et possibili, ac tertio utili, ex fidelitate saltem impleri debet (cfr. n. 1062). Sic. v. gr., sacerdos, qui juravit se dioeeesim non relicturum, nequit, sine dispensatione, intrare in Religionem (HI, 177)3. il » Dicit can 1.117, 3 ■ Jusut >ndum. nec vi ncc dolo praestitum, quo quis privato bono a it favori renuntiat l< - ip i * c»n< < ** ·>. son andum est quoties non v erglt in dispendium salu­ * ietem.1' ti sacerdotes, qui titulo Missionis ordinantur, sub juramento promittunt se nulli Ordini i· h-'i nomen daturos, sine praevia licentia S ( .de Prop. Fide, ita ex Instr. ;7 kpr 1*71 Hinc *. dint can. - I Invalide ad noviliatuin admittuntur clerici, qui ex in-i.tutn s * imnum. tni< pr.> »·.> tmupoiv ■ i .·■ · ) inaurandi oblisatio perdurat. Pe rero *< n$u hujus prohi­ bui. »nl * \idc n. 21.17. i-ι h Cap. II.— De juramento. 405 2° Inducit· obligationem religionis. Ubi notandum : a) Qui hanc obligationem violat, non implendo quod juravit, non committit quidem perjurium stricte dictum,sed pereat irreverentia erga Deum, despiciendo ejus auctoritatem, quae ad roborandam promissionem adducta fuit, b) Obligatio, quae ex juramento oritur, cum sit obli­ gatio religionis, omnino personalis est, neque ad haeredes transit. Quare isti, vi quidem juramenti et ex religione, non tonentur illam implere, etsi alio titulo forte timeantur, v. gr. ex pacto et justitia. c) Juramentum fictum non inducit obligationem religionis, cum sit nullum ; bene tamen obligare potest, ut vitetur scandalum, vel damnum alterius (III, 172, 177). II. Juramentum promissorium obligat sub gravi vel sub levi, pro rei promissae gravitate. Obligatio juramenti ordinarie minor est quam obligatio voti ; votum autem, in materia levi, tantum sub levi obligat. 0’. Thomas, 2. 2, q. 89, a. 8. III. Juramentum promissorium sequitur naturam et conditiones actus cui adjicitur. Ita can. 1318, § 1. Accessorium enim sequitur principale ; ideoque quando non obligat propositum vel promissio, nec obligat juramentum appositum (III, 180) 615. -— ('uni igitur juramentum easdem sibi conditiones et inter­ pretandi modum vindicet, ac promissio cui adjicitur, triplex haec regula statui potest : Regula la. Obligatio juramenti est secundum jus et intentionem jurantis. voluisse se obligare quam minime potuit. sunt promissiones et contractus. Cfr. can. jam adductum. strictae interpretationis, Jurans autem censetur Sic enim interpretandae 1321 supra (n. 604, fin.) Quapropter si quis actus vel contractus ab initio non subsistit, sive quia est natura sua invalidus, v. gr., propter aequivocationem in promittendo (in con­ trahendo) adhibitam, sive quia est irritus ex jure positivo, propter bonum com­ mune : sequitur necque ex juramento ullam obvenire obligationem. Sic non ohlig.il juramentum metu extortum super professione, matrimonio, sponsa­ libus, renuntiatione fori ecclesiastici, donatione e clerico lacta concubinae (III, 177). Regula 2a. Omne juramentum interpretandum est secundum conditiones quae, fictione juris, tacite subintelliguntur. Conditiones autem sunt sequentes : a) Si potuero, i. e. si promissio impleri potest sine grav i damno, b) Salvo jure Superioris, i. e. si Superior exsecutionem non prohibeat, c) 'ii et altera pars fidem servaverit in mutua obligatione (III, 180, 187 ; II. Ap., v. 18). 406 P. II. S. II. — Tr. II. De secundo praecepto. Regula 3a. Omne juramentum, sicut et promissio Deo facta, jam obligare desinit : intrinsece, propter notabilem materiae muta­ tionem ; exlrinsece, si remittatur ab eo in cujus favorem jusjuran­ dum emissum fuerit, vel si adsit irritatio, dispensatio, commutatio, ex parte auctoritatis competentis (ut dicetur n. 647). Cfr. can. 1319, 1-4 et 1320; 5. Alph., III, 187-193. Jamvero : a. Notabilis adest materiae juratae mutatio, si res promissa substantialiter mutetur, aut, mutatis adjunctis, fiat sive mala sive indifferens, aut majus bonum impediat (can. 1319, n. 2). Item, si deficiat causa finalis, aut conditio sub qua jusjurandum datum sit (ib. n. 3). b) Si autem juramenti dispensatio vergat in praejudicium aliorum, qui obligationem remittere recusent, una S. Sedes dispensare poterit propter Ecclesiae necessitatem aut utilitatem, ut ex­ presse notat canon 1320. Animadvertit Merkelbach (II n. 752), probabiliter nulla alia S. Sedi reservari juramenta, licet confirment vota reservata. Cfr. £ Alph. III, n. 259. 616. — Conclusiones practlcae, 1° Juramentum servandi statuta alicujus Congregationis, collegii, etc., ita interpretandum est: a) ut intelligatur de sta­ tutis editis, non de edendis; b) ut intelligatur obligare sub gravi, aut levi, vel tantum ad poenam, vel tantum sub consilio, sicut obligat ipsum statutum; cj ut non obliget ad statuta, quae vim obligandi amiserunt, ob impossibili­ tatem. vel desuetudinem, vel quia sic sunt usu recepta ; d) ut neque etiam obli­ get. si aliquod statutum a majori communitatis parte non observetur (111,181). — Si professio religiosa est invalida, non firmatur per juramentum adnexum. 2° . Qui iuravit se servaturum secretum, non peccat contra juramentum, illud detegendo, quando non potest illud celare absque gravi suo vel alterius damno; quia ipsa promissio secreti non videtur obligare, nisi hac conditione : si non noceat Similiter desinit obligatio juramenti, si res aliunde nota evaserit (111.183). 3° Qui juravit judici se dicturum quae novit, non tenetur revelare occulta ; quia praecedere debet saltem semiplena delicti probatio (cfr. n. 2309, 1°). Excipe tamen casus qui communiter non admittunt nisi testes singulares, ut, v. gr., casum sollicitationis ad turpia (III, 183, 5°). i° Qui promisit cum juramento se rediturum ad carcerem, multo probabilius tenetur redire cum probabili timore mortis, vel gravissimi damni injusti ; quia, posita promissione, redire est opus virtutis, Uiqui tamen negant, quia esset actio mala sponte se morti offerre (cfr. Ill , 186). 5° Parentes aut domini, jurantes punire filios vel famulos, raro peccant, si juramentum non impleant ; vel quia delinquentes jam sunt emendati ; vel quia juramentum fuit de re inutili, aut potius de vindicta inordinata ; vel quia plerumque talia juramenta fiunt sine intentione jurandi, sed tantum terrendi » (ib.). 6” Non obstringit plerumque mercatores juramentum non vendendi mino­ ris, aut pluris non emendi ; sive quia hujusmodi juramenta, ut plurimum, sunt de re inutili ; sive quia isti homines non habent animum jurandi ; aut certe quia juramento inest taeita conditio, nisi aliter res melius cedere videantur. Juramentum fidelitatis et obedientiae respicit tantum ea, quae in officio jurantis comprehenduntur Lude, vi talis juramenti, non potest inferior teneri nequ· ad dli< il i, r· que ad impossibilia, neque ad nimis gravia, neque ad suo officio extrinseca (cfr. Lehmkubl, 1, 568 el dicta n. 611. 40). Cap. II. — De juramento. i 07 617. — Quaesita. 1. An obligat aliquando juramentum quo confir­ matur promissio jure irrita vel ad promittentis arbitrium irritanda? Distinguendum est : 1° Obligat si promissio irritatur in favorem promittentis, hicque rei conscius nihilominus jurat. Sic enim agens renuntiat juri suo seque religionis vinculo obstringit, quod, licet nullum promissario jus conferat, propter Dei reveren­ tiam servari debet. Cfr. can. 1317, § 3, supra n. 614, 1° in nota adductum. 2° Non obligat si promissio irritatur ob bonum publicum, quia res promissa tunc lit illicita, neque obligat, si jurans intendit solummodo se, religionis vin­ culo, ad propriam et connaturalem promissionis obligationem adstringere (III, 172, 3° 177). Consonat can. 1318, § 2, supra num. 614 relatum. II. An obligat in conscientia juramentum ex dolo vel errore emissum ? Oportet distinguere : 1° .\on obligat, si error aut dolus versetur circa rei substantiam, vel circuinstantias essentiales, aliasve circumstantias satis nota­ biles, quae, si praecognitae fuissent, juramentum promissorium impedivissent ; quia tunc res promissa non censetur satis cognita, ut liber sit consensus. 2° Obligat autem, si error vel dolus circa circumstantias omnino accidentales versetur (III, 175). Vide n. 10G1 seqq. III. An obligat juramentum metu gravi extortum ? Affirmative ; hoc semper tenebat sententia communior et longe probabilior, quam et 1). Thomas cum Suarezio et Lugo amplectebatur. Sic v. gr., obligat juramentum dandi latroni, vel usurario, pecuniam vel usuras. Et ratio est, quia ex religione tenemur efficere, ut verum sit quod juramus, ne Deum testem falsi faciamus. Consonant can. 1317, § 2, et regula juris antiqui, ex qua juramentum quodiibet servari debet, quod absque peccato servari potest J. Atvero : a) Potest metum patiens jurare cum restrictione late mentali, ita ut nullam contrahat obligationem (cfr. n. 608, q. II). b) Potest, si vere promisit, rela· rationemjuramenti petere ab Episcopo, vel ab alio facultatem habente, ut ab obligatione solvendi excusetur. Id etiam canone 1317, § 2, statuitur, c) Potest, si jam solvit, id quod dedit in judicio repetere, vel occulte se compensare (cfr. n. 1059). Vide A’. Alph., III, 174 ; ed. G., I, 480. Dicunt utique adversarii, solutionem, quae repeti vel occulte surripi possit, esse quid ridiculum. Sed respondet A'. Alphonsus, solutionem non esse illusoriam, quia semper pericu­ lum adest ne res, ex metu furi tradita, amplius repeti nequeat. * C. Cum contingat, de jurejur. in VI°. Hodie solutio quam ollm dabat S. Alphontm cum D. Thoma etc. (Ill, 174), jam certa habetur ex can. 1317, § 2, ut ipsi cl. Merkelbach (II, η. 751 > et Vermeerech (II, η. 200) ultro fatentur. 28 408 Ρ. Π. S. il. — Tr. II. De secundo praecepto. Articulus II. De adjuratione. GIS. - Definitio. Adjuratio est : obsecratio sub invocatione Dei vel rerum sacrarum aut Sanctorum, ad inducendum aliquem (petendo vel jubendo) ad quoddam agendum vel omittendum (III, 193, App., n. 1). Ut ex hac definitione satis clare apparet, differt : a) ab oratione, quae est petitio a Deo, dum hic petitur ab alio per Deum; b) a juramento, quia invocatur Deus non ut testis,sed quatenus est reverendus et timendus. Divisio.— Distinguitur adjuratio: 1° Ratione auctoritatis, est sol­ lemnis vel privata, prout fit vel a ministris et modis ab Ecclesia institutis, vel sine hujusmodi sollemnitatibus. — 2° Ratione modi, est, de precativa vel imperativa, prout iit precibus, vel imperio. Ali­ quando tamen est deprecativa et imperativa simul. 619. — Principia. I. Ad adjurationem licitam tria requiruntur : veritas, justitia et judicium. 1° Veritas, i. e. ut adjurans vere inten­ dat assequi quod petit, et vera sit causa ob quam petit. Carentia autem hujus veritatis raro erit plus quam culpa venialis, ut si lictus pauper per Deum petat eleemosynam. 2° Justitia, ex cujus carentia certe graviter peccat rem petens graviter malam ; imo, juxta opinionem probabiliorem, peccat graviter, petens rem solum leviter malam ; quia satis gravis videtur irreverentia inducere alium ad rem malam, ope divinae auctoritatis. 3° Judicium. i. e. debita discretio, cujus carentia certe non est nisi venialis (III, 193, 2°). 620. II. Objectum directum adjurationis est omne ens intel­ lectuale ; objectum indirectum est etiam creatura irrationalis. Ideo 1° Deus adjuratur deprecative tantum, vel per seipsum (per bonita­ tem, misericordiam, etc.) : vel per merita Christi : vel per inter­ cessionem B. V. Mariae et Sanctorum, quorum merita illi exhibe­ mus. 2° Beata Virgo Maria, Angeli et Sancti Dei etiam deprecative adjurantur, dum eos exoramus ut nobis subveniant propter Deum. 3° Homines viatores adjurantur, sive deprecative, puta si subditus adjurat Superiorem, amicus amicum, ut amore Dei, vel B. Μ. V., aut alicujus Sancti aliquid praestent (ita S. Paulus, 2. Cor., 10, 1) ; sive imperative, quando adjurans habet aliquam potestatem super adjuratum. 1 Cap. II. — De juramento et adjuratione. 409 Daemones pariter adjurare possumus, sed tantum imperative, nimirum per virtutem divini nominis eos repellendo et cohibendo, ne nobis noceant spiri­ tualité!· vel corporaliter. Ista adjuratio venit sub nomine i xorc.ismi (Mulier. I. II. § 6’2), de quo fusius mox loquemur. Creaturas irrationales adjuramus indirecte, adjurando vel Deum, ut earum usus nos adjuvet ; vel daemonem, ut per eas nocere desistant, ilis modis com­ muniter exorcizantur aqua, sal, domus nova, locustae, nubes, tempestas (111. 193, 3°). 621. — HI. Adjuratio non inducit obligationem praestandi id quod petitur. Ratio est, quia non instituta, nisi ad excitandum in adjurato timorem vel amorem divini nominis, quo moveatur ad praestandum id quod petitur. De regXjlis exorcismi. (»22. — I. Adjuratio sollemnis in daemonem a solis Ecclesiae ministris fieri potest,idque non sine expressa licentia Ordinarii (can. 1151, § i et Rituale Romanum Pii XI, lit. XI. c. I). Ad exorcismum vero nequii procedi, nisi postquam prudenti investigatione adfuerit certitudo de facto possessionis dia­ bolicae iib., § 2). Signa possessionis sunt praesertim: ignota lingua loqui plu­ ribus verbis, vel loquentem intelligere : distantia et occulta patefacere ; vires supra aetatis vel conditionis naturam ostendere, et id genus alia. quae, cum plurima concurrunt, majora sunt indicia (cfr. Rit. Rom., tit. X l.c. I, n.3 seqq.). Quoad modum procedendi, vide Rit. Rom., 1. c. η. II seqq. et Λ’. Alph.. I. 3. n. 193, App.— Notat canon 1152, exorcismos fieri posse etiam in aealholicos vel excom manicatos. Duplex forma exorcismi invenitur in novo Rituali (I. e. c. 2 et 3) ; una longior contra obsessos, et altera brevior, quae est <> exorcismus in satanam et angelos apostalicos » (jussu Leonis XIII primum edita fuit). Duo hic addimus : 1° Exorcismus est adhibendus tantummodo ad amo­ venda damna et vexationem obsessi. Daemon interrogari potest de iis tantum, quae ad ejus expulsionem conducunt, v. gr. de tempore et causa possessionis. Hinc, peccaret graviter, qui multos sermones inutiles cum daemone obsidente haberet ; venialiter vero, si unam alteramve curiosam interrogationem modi· imperativo faceret. 2° Exorcismus obtinet effectum suum tanquam ex opere operato. Quod si non semper effectum perfectum sortiatur, sortitur saltem effectum imperfectum, vires scilicet daemonum attenuando (111, 193, lin.). II. Adjuratio privata daemonis omnibus licita est, et praesertim Eccle­ siae ministris : neque ad eam requiritur specialis licentia Episcopi, \S’t superveniens incommodum er ipsa rei natura rationa­ biliter praevideri potuit. Hinc, votum privatum castitatis per vehementes quae superveniunt tentationes minime cessat, cum pauci reperiantur qui ab isliusmodi tentationibus semper sint immunes Contra illas igitur alia remedia adhi­ benda sunt vel. si periculum infringendi votum immineat, obtinenda est dis­ pensatio Hem, vovisti inservire in nosocomio ; non liberaris a voto, etiamsi per supervenientem pestilentiam mortis periculum tibi immineat : quia cum tale periculum hujusmodi munus per se comitari soleat, illud saltem in confuso praevidisti, et subire implicite voluisti. b 5i bonum publicum firmitatem voti sibi er postulat. Hin·', ob nullas materiae v··! circumstantiarum mutationes cessant ipso facto vota sollemnia emissa in professione religiosa vel in susceptione Ordinum : nec vota simplicia, quae in t on precationibus religiosis emittuntur, maxime si addatur juramentum perscxerantmr . lun· enim ini· evenit quasi contractus onerosus, t nde. sicut Congre­ gatio nrquit alumnum dimitl· re ob supervenientes mutationes, excepto casu quo congregatus non amplius aedificationi esset ; ita nec alumnus potest Cjongn galionem relinquere IV. 50 qua· intelligendasunt. servato ordine juris Cap. Ili De volo. 421 636. — 11. Cessai obligatio voti ab extrinseco tripliciter : per irritationem, per dispensationem, per commutationem. Can. 1311. Ratio est, quia humana auctoritas, Beo annuente, attingere potest vel actum ipsius voventis, vel materiam voto dicatam. I )e his sin­ gulis ratione speciali in sequentibus agemus. De jure positivo, vota ante professionem religiosam emissa suspenduntur, donec vovens in Religione permanserit, ut ait canon 1315. § 1. De irritatione votorum. G37. — Definitio. Irritatio voti est : ejusdem an nullalio, vel sus­ pensio, facta ab eo qui potestatem dominativam habet in voluntatem voventis, aut potestatem in materiam voti. Divisio. Irritatio alia est directa, seu proprie dicta : haec ipsam voventis voluntatem attingit, hujusque \olum ita rescindit, ut voti obligatio nullo in casu postea reviviscat : alia est indirecta, haecqne non praecise in actum voventis cadit, sed in rem ab eo promissam ; impedit que voti exsecutionem, inquantum Superiori praejudicium affert, ita tamen ut, remoto impedimento, obligatio reviviscat Ut videtur, est potius haec ultima voti suspensio, quam irritatio dicenda ; (‘ani tamen designamus sub nomine « irritationis indi­ rectae ». 638. — Principia. I. Irritatio directa fieri potest a quolibet Supe­ riore penes quem est potestas dominativa in alterius voluntatem. Can. 1312, § 1. Ratio petitur ex ipso jure naturae ; etenim inferior, cujus voluntas, vi actus positivi, voluntati Superioris plene subji­ citur, non potest, salvo Superioris jure, de seipso disponere l. Unde ejus vola, quaecumque sint, hanc semper conditionem impli­ cant : nisi Superior contradixerit. Quamdiu igitur non contradixerit, valida quidem sunt emissa vota, sed infirma, ita ut, Superiore con­ tradicente, deleantur, et suscepta obligatio prorsus exstinguatur. Et sic quidem omnia vota in genere, etiam reservata, vel onerosa, etiam futura, renuente licet inferiore, valide irritari possunt (III, 227, 228, 231). Non tamen directe irritari possunt vota, de quibus dubitatur utrum ante, an post tempus inceptae subjectionis emissa 1 Xltamen, nec jus naturae, nec voluntatis actus positivus amplitudinem el firmitatem irritationis, quoad forum conscientiae, sufficienter demonstrant, nisi recurramus ad concert, sum Ecclesiae. Xenio enim jure naturae ita est subjectus, nemo positive Ha se subjicit, ut omnes actus etiam mere interni a voluntate aliena firmitatem recipiant (hehmhuhl,1, G07). 422 P. II. S. II.— Tr. II. De secundo praecepto. fuerint ; sed possunt irritari indirecte, si nimirum eorum materia Superiori subjacet (III, 237), juxta ea quae mox dicentur. Itaque: a) Religiosorum ac religiosarum vota omnia, etiam interna, et Superiori inco­ gnita, quae post professionem emissa sunt, directe irritare possunt eorum prae­ positi ; quia religiosus totum suum velle ac nolle in praelatum transtulit (III, 233). Hac potestate pollent : a) S. Pontifex, ceu supremus omnium religio­ sorum praelatus ; b) Ordinis Praepositus generalis, Superiores provinciales et locales 1 ; c) Episcopus, si domus vel Congregatio sub ejus dominativa est potestate ; d) Superiorissae. Excipienda tamen sunt vota a praelato superioris gradus approbata ; nec potest praelatus irritare vota religiosi, si iste non amplius ei subjicitur (III, 238). b) Vola impuberum, tum personalia (etiam castitatis et Religionis), tum realia (etiam de peculio castrensi vel quasi-castrensi), directe irritare potest paler, et in patris defectu avus paternus vel lutor ; imo etiam mater, praesente patre vel tutore, modo pater vel lutor non contradicat, ut patet ex can. Puella (Can. 2, caus. 20, q. 2). Ratio est, quia, in tali aetate, deficit perfecta deliberatio ad tantam obligationem. Quare, ad hunc defectum lex naturae prospexit, prae­ bendo parentibus facultatem talia vota irritandi. Porro, pater vel alius paterna pollens auctoritate potest, quamdiu dominativam auctoritatem possidet (cfr. n. 698), irritare votum a filio tempore impubertatis emissum, tametsi filius jam puber factus sit, modo votum non confirmaverit formaliter in pubertate, cognoscens illud fuisse infirmum (111, 229, 230 ; II. Λρ., V, 36). Quid autem valeat pater erga puberes, dicemus num. sequenti (639, 3°). c) Probabilius, secundum D. Thomam (2. 2, q. 88, a. 8 ad 3), aliosque mul­ tos, maritus potest directe irritare vota, uxoris tempore matrimonii emissa (licet non praejudicent usui matrimonii, vel prolis educationi, vel gubernationi domesticae), etiam vota nunc emissa, sed post mortem mariti exsequenda, v. gr. Religionis, castitatis -. Cfr. ex S. Litteris librum Num. 30, 14. Ratio est, p quia expedii valde ad pacem familiae, ad mutuum amorem fovendum, ut uxor voluntatem totaliter a viro dependentem habeat, et sic impetus femi­ narum retundantur » (III, 234 ; H. Ap., V. 36 ; Conf, dir., V. 10). Uxor autem nequit irritare vola mariti, nisi sibi praejudicent, ut votum longae peregri­ nationis, vel non petendi debitum (111,235) ; nec potest vir irritare vola uxoris, facto divortio formali. 639. — II. Irritatio indirecta fieri potest ab omni Superiore qui habet potestatem in materiam voti. Can. 1312, § 2. Agitur de votis quibus potestas Superioris laederetur. Vi autem legis naturalis, nemini licet rem aliquam promittere, quae vergit in damnum tertii qui jus in illam possidet. Qua de causa indirecte irritare possunt: 1 Card. Gennari (Quest.de Broil can., II, n. 469) non admittit, Superioribus congregatio­ num religiosarum competere jus irritandi directe vota suorum subditorum. Ita etiam Ojetti, Synopsis r er. mor., n. 2533, circa fin. Sei contra est quod habet can. 501, § 1. Ibi enim dicitur Superiores (in genere) habere potestatem dominativam in subditos, ad nonnam utique Constitutionum. Vide Kaus. de s. obedlentlae virtute et voto, n. 98. —1 Haec est sententia S, Alphonsi, quam < probabiliorem ■ tenet, saltem extrinseco, citando pro ea etiam D. Thomam, et recte quidem. Hic enim ait (i. c.) : Et ideo... nullum votum religiosi est firmum, nisi sit de consensu praelati. sicut nec votum puellae exsistentis in domo, nisi sit de consensu patris : nec uxoris, nisi "it de consensu viri. * Mirum est. sententiamoppocitam a P. Pnimm^r aestimari veriorem et communiorem » (II, n. ’.18). Cl. Merkclbach (II, n. 731), quin alludat ad aliquam controversiam, haec tantum asserit : < Maritus proba­ biliter vola uxoris (annullare potest), quia est caput mulieris. » Cap. III. — De voto. ·’. 23 1° Papa, vota omnium fidelium,et Episcopi, vola subditorum ; in quantum ipsis praejudicant (cfr. .-I. A. S., Ill, p. 391). 2° Superiores Ordinum religioso­ rum, vola novitiorum, in his quae regularem observantiam praepediunt. 3° Pater, vota realia puberum, in quantum isti suorum honorum adminislra­ tionem non habent (et idem dicendum est de matre, de tutore, de curatore, etc.);sed non potest irritare vota personalia, v. gr. votum servandae castitatis, suscipiendi sacramenta, nisi forte praejudicent domesticae gubernationi : prout foret votum longinquae peregrinationis, votum talem tenendi in jejunio mo­ dum, qui a victus ratione in familia servata nimis discreparet1. 4° Heri, vota famulorum, quae debitis obsequiis adversantur. 5° .Maritus, vota ab uxore ante matrimonium, emissa, quatenus ipsius juribus respectu gubernationis ob­ stant. Et pari ratione potest uxor indirecte irritare vota mariti juribus suis adversantia (III, 242 ; II. Ap., V, 36). 640. - Quaesitum. Quid de valore et liceitate irritationis? Hic non loquimur de irritatione indirecta, quia ex modo dictis patet illam non habere valorem juridicum nec licere, nisi adsit justa causa. Itaque dicimus : 1° Certum est, pro valore juridico irritationis directae, nullam causam requiri, cum inferioris votum factum sit sub c< iditione: si Superior consenserit. Imo, id certum videtur, tametsi Superior vota prius rata habuerit ; quia nequit sibi adimere potestat em domi­ nativam, quam habet in subditos. Can. 1312, § 1. Si tamen ille, qui irritationem a Superiore vult obtinere, non procedit sin­ cere, circumstantiam voti tacet et solum petit licentiam talem reni peragendi, irritatio ordinarie non valebit ; quia Superior, per meram licentiae denegationem, non supponitur votum irritare velle, cujus exsistentiam prorsus.ignorat. 2° Certum est, votorum irritationem, ex eodem canone, semper esse peccatum, si fiat sine causa, praesertim si Superior votum posi­ tive approbaverit. Dicimus : semper est peccatam, quia sic irritans ponit actum otiosum el irrational) i liter profectum inferioris impe­ dit. Suilicit vero quaevis causa rationabilis ad excusandum a veniali. Patet autem graviorem requiri causam, si Superior vota rata habuerit, quam si non approbaverit (111, 228, 239). Aliqui DD. dicunt, posse maritum irritaro votum uxoris, etiamsi mutuo consensu castitatem voverint ; quia vola a so approbata irritare valet. Nec certa ratio apparet, cur haec opinio damnetur. Attamen, cum esset contra communem sententiam, S. Alphonsus sapienlioribus rem decernendam remisit (ib., cfr. VI, 944, 948). Hodie plures ΑΛ. hanc opinionem diserte approbant. Ita Lehmkuhl, I, 612 ; Ballon'ni-Palmieri, II, 689 ct alii. ‘ Aliqui auctores, ut Fcrrcres (ed. 11, I, n. 416, p. 300), Gtïnicot-Salsmans (I, n. 325) etc. censent patrem (vel etiam matrem) posse directe omnia vota liliorum etiam puberum irri­ tare, quamdiu hi non sunt majorennes. Sed in pluribus jus minores a patria potestate exemptos habet (cfr. can. 8!'). Ideo melius placet distinctio a S. Thoma (2. 2. q. 88, a. 8 ad 2) et S. Alphonso proposita, quam approbant plures etiam moderni scriptores (cfr. Msmans, Nouv. Rev. tliéol. 1928, p. 429· Damrn, Apollin., 1928. p. 469). Alii auctore·, ut M·rhelbach (II. η. 731), haerent ancipitcs propter canones 1312 et 89, quibus distinctio non expresse statuitur ; ipse cl. Teodori re n es;p dub am censel ( Apollin. 1933?. Marc. Inst. Moral. Alph. T. I. 29 P. II. S. II. — Tr. II. De secundo praecepto. 424 § 2. De DISPENSATIONE VOTORUM. <>41. — Definitio. Dispensatio est : absoluta obligationis voti condonatio, nomine Dei jacta, ab eo, qui potestatem jurisdictionis ecclesiasticae habet (III. 250). Differt ah irritatione,quae fit nomine proprio et privato irritantis, ad normam num. praeced. 642. — Principia. I. Ad validam voti dispensationem requiritur potestas legitima. Cum enim obligatio voti sit acceptata a Deo, et lege ejus consecrata, non nisi divina auctoritate relaxari potest. Haec autem auctoritas illis concessa est, quibus Christus (Matth., 16,19 et 18,18) dixit : Quodcumque solveris..., quaecumque solveritis... etc. ; iis scilicet, quibus concessa est jurisdictio spiritualis et ordi­ naria in foro externo (cfr. n.229). Talis potestas in Ecclesia neces­ saria est. ob mutabilitatem voluntatis humanae, et magnum dubiorum numerum, quae solvi debent. Ex canone autem 1313, collate cum cc. 1308, 1309, hoc modo dispensare possunt : 7 7 0 1° Summus Pontifex, respectu omnium fidelium, in omnibus quibuscumque votis. Nec excipienda sunt vota sollemnia, sive clericorum in sacris, sive reli­ giosorum ; nam recte censetur hoc Pontifici concessum, cui concessit Deus totius Ecclesiae regimen ; et constat ex praxi Romanorum Pontificum, prae­ sertim Julii 111 tempore anglicani schismatis, et Pii VII tempore perturba­ tionis gallicael. 2° Loci Ordinarius, quod attinet ad omnes suos subditos atque etiam pere­ grinos (cfr. dicta n. 235). Vicarius generalis potestate Episcopi, in casu, uti potest (n. 234, II). Speciali autem delegatione indiget tum parochus tum confessarius. Cfr. can. 1313, n. 3 et ea quae notabuntur n. 646, 3°, et 1993. 3° Superior Religionis clericalis exemptae, quod attinet ad suos subditos, i. e. quoad omnes personas habitualiter sub ejus obedientia degentes, ut sunt novitii, familiares, etc. Can. 1313, η. 2.Dispensandi facultas se extendit ad vota omnia non reservata, licet emissa fuerint in saeculo, dummodo dispensatio ne laedat jus aliis quaesitum. Vota novitiorum et novit iarum in Religionibus regularium exemptis jam nequeunt ab Episcopo solvi (cfr. can. 615). 613. — II. Ad validam et licitam voti dispensationem requiritur causa justa2. Vota enim soli Deo fiunt : ergo homo in iis dispensare non valet, nisi ut Superior secundarius ; sed non potest secundarius tine sufficiente causa valide dispensare (n. 239). In dubio tamen an causa fuerit sufficiens, possessio stat pro valore dispensationis jam concessae (cfr. η. 241, q. 2). 1 Fere nunquam tamen conceditur dispensatio Omnino plena. Sic. v. gr., etiamsi pres­ byter redigatur ad statum lalcalem, rarissime conceditur dispensatio a coelibatu. — 1 De nrerptatione «Ii4pen«ehonts non loquimur : qui oblatam dispensationem respuit, consetur votum sibi denuo Imponere, quantemis Id valet. Cap. HI. — De veto. Justae cavsae dispensandi sunt : 1° Bonum communitatis, au! ecclesiae, aut familiae, aut ipsius subjecti : v. gr. si dispensatio ei judicetur esse majon profectui, si grave violandi votum periculum ei immineat, si divexetur scru­ pulis. 2° Notabilis difficultas adimplendi votum. 3° Imperfecta delibe­ ratio et libertas in voti emissione : v. gr. si votum processit ex tristitia, ira, metu intrinseco, puta incendii, naufragii ; aut ex metu extrinseco sed levi , item, si votum fuit emissum tempore impuberlatis. 4° Si cessat causa voti impulsiva : quo in casu dispensationi admiscenda est aliqua commutatio, ut nota * S. Alphonsus (111,253). 5° Si tales circumstantiae occurrunt, ut dubium sit an votum adhuc subsistat, aut obliget ; in tali enim dubio possessio stat pro voto, et dispensatione opus est (III. 251-252). 644. — Quaesita. I. An Superior potest dispensare in votis quae redundant in utilitatem tertii? Distinctione uti oportet : a) A/firm., si agitur de promissione gratuita, vel nondum a promissario acceptata, vel acceptata quidem, sed principaliter in hono­ rem Dei facta. Ratio est, quia ex sententia probabili promissarius, in tali casu, vel non acquirit verum jus, vel si acquirit,illud acquirit dependenter a Deo, cui praecipue promissio facta est. b) ^e8··) ex can· 1313, si promissio est onerosa seu mutua, seu lae­ dit jus aliis quaesitum, ut in volis religiosorum, vel. si est gratuita quidem, sed facta principaliter in favorem tertii, v. gr. in favorem talis pauperis determinati, ab eoque, vel ab alio ejus nomine, rile acceptata. In his enim casibus, votum sequitur naturam contractus, cui est adnexum, ita ut absque utriusque partis consensu solvi nequeat (MI. 225 : 11. Ap.. V, 44). De jure autem quod religiosa aliqua Congregatio ratione votorum et coh perseverantiae aequisivit, certe disponere potest S. Pontifex. 645. II. An quaedam vota S. Pontifici reservata habeantur et qualia? — Oliin 5 reservabantur Papae, e quibus tria nunc fue­ runt expuncta. Ideo : a) Reservantur S. Pontifici lanium duo vota privata, scilicet : votum perfectae ac perpetuae castitatis, necnon votum ingrediendi Religionem votorum sollemnium (can. 1309). Conditio est. ex eodem can., ut haec duo vola emissa fuerint absolute et post completum IS"1* annum. Requiritur eliam, ut actu vota (in monasteriis monialium) habeantur sollemnia (v. de monialibus can. 488, 7°). b) Haec duo vota, ut sint reservata, debent esse perfecta: 1° Ratione libertatis : unde emitti debent a juvenibus saltem 18 annorum ; unde (diam non sunt reservata, si sint emissa ex metu etiam levi ab aliis incusso. 2° Ratione materiae : quapropter non est reser­ vatum votum castitatis, nisi ad semper excludat omnem actum i 26 P. 11. S. II. — Tr. II. De secundo praecepto. venereum etiam internum. Sic etiam non sunt reservata vota non nubendi, non fornicandi, non petendi debitum, aut servandi virgini­ tatis praerogativam, si vovens non intendit promittere abstinen­ tiam ab omni actu venereo1. 3° Ratione formae, i. e. debent esse facta principaliter in honorem Dei, absoluta et determinata. Unde non sunt reservata vota poenalia aut disjunctiva, v. gr. Religionis aut jejunii, castitatis aut piae peregrinationis, et hoc, ex sententia probabiliori, etiamsi jam electa sit pars reservata ; nec vota condilionata, i. e. sub conditione de futuro contingenti, v. gr. voveo casti­ tatem, si incolumis evasero.— Dicitur: de juturo contingenti ; quia votum sub conditione de praeterito, vel praesenti, aut de futuro necessario, aequivalet voto absoluto ; item votum emissum ex mero affectu ad virtutem, si adjecta fuerit conditio obsolum impedimen­ tum,quo stante,impossibilis est voti exsecutio: v.gr. si quis voveret Religionem cum conditione : si mater obierit (id est : quando obierit). 4° Ratione obligationis : non enim essent vota reservata,si vovens se tantum sub levi obligare intendisset (III, 258, 261 ; II. Ap., V, 45-46). In dubio autem an vota sint reservata, ab Episcopo (vel Superioribus exemptis) sunt dispensabilia. 646.— Pro praxi. 1° Vola sunt reservata quoad substantiam, non quoad circum­ stantias. Hinc, si quis, v.gr., vovisset ingressum in Religionem rigidiorem, Episcopus aut praelatus regularis ila dispensare potest, ut ipsi in mitiorem ingredi liceat. Item, si votum emisisset ingrediendi sine retardatione, Episco­ pus cum causa dispensaro potest, ut differatur ingressus (III, 258, not. 3). 2° Facultas dispensandi super uno reservato non valet pro altero reservato. 3° In votis reservatis, Episcopi et similem jurisdictionem habentes pos­ sunt etiam dispensare vel commutare quando ct quatenus necessitas urget juxta can. 81, ut jam diximus, n. 234. Diximus : a) quando necessitas urget, id est, si non sit facilis accessus ad Papam, ct simul in mora sit periculum gravis damni, vel spiritualis vel temporalis, prop!ii aut alieni; b) quatenus necessitas urget, quia, si votum suspendi sufficiat, non potest in eo dispensari ; item, si dispen­ setur in voto castitatis, ut nubat quis cum aliqua, ad reparandum ejus hono­ rem, nequit ille cum alia nubere. 4° Juramentum castitatis, sive Religionis, non est reservatum pariter ac votum, si quis scilicet solo juramenti vinculo se obligare voluerit. In dubio autem an votum juramento adjectum fuerit, valet jam communis regula : votum dubie emissum non obligat (111, 259). Conclusio generalis. Concedenti dispensationem constare debet: 1° votum, in casu, non esse certo reservatum Superiori ; 2° dispensatione non laedi jus tertio acquisitum ; 3° justam dari causam. In dubio de sufficientia causae sup­ plendum est per aliquam commutationem. Ceterum, cuilibet dispensationi aliqua commutatio laudabiliter adjungitur. ' Votum amplectendi citam religiosam de s? non est reservatum ; vovens enim potest Intrare vel in Ordinem stricte dictum vel in Congregationem religiosam. Cap. III. — De voto. 427 647. — III. An ordinariam vel delegatam habens JacuUalem dis­ pensandi in votis, potest etiam dispensare in juramentis ? Affirmative, ex can. 1320, ubi dicitur: Qui irritare, dispensare, commutare possunt votum, eamdem potestatem eademque ratione habent circa jusjurandum promissorium. Si vero jurisjurandi dis­ pensatio vergat in praejudicium aliorum qui obligationem remit­ tere recusent, una Apostolica Sedes potest jusjurandum dispensare, propter necessitatem aut utilitatem Ecclesiae. § 3. De commutatione votorum. 648. — Definitio. Commutatio est : substitutio alterius operis honesti loco ejus quod volo promissum erat, sub eadem obligatione. Divisio. Triplici modo fieri potest commutatio : in melius, in aequale, in minus bonum. Dicitur autem « melius », quod est tale relate ad utilitatem spiritualem voventis, et Deo gratius (111,243). In opus melius commutat, qui votum cerei in ecclesia offerendi mutat in oblationem calicis, etc. — In opus aequale commutat, qui mutat jejunium in confessionem ; recital ionem quotidianam Rosarii in confessionem hebdomadariam ; votum vitandi externa peccata luxuriae vel votum non nubendi in con­ fessionem menstruam per vitam ; peregrinationem faciendam in jejunium, etc. Vide Lehmkuhl, I, 632. 649. — Principia. I. Commutatio voti in opus evidenter melius, vel aequale, ab ipso vovente fieri potest, etiam sine speciali causa. Ila ex can. 1314. Ratio primi: minus in meliori continetur. Ratio secundi: praesumitur Deus, pro sua benignitate, aeque acceptare opus quoad substantiam aequale. Excipiuntur vota in favorem tertii el ab illo acceptata ; excipiuntur pariter duo vota reservata, ut patet : unius est enim auctoritatis ecclesiasticae circa illa quid decernere. II. Commutatio voti in opus minus bonum debet fieri ab aucto­ ritate competente. Can. 1314. Ratio est, quia hujusmodi commu­ tatio est species dispensationis (III, 244). Auctoritas competens illa est, quam supra n. 642 indicavimus. Rationabilis autem causa exigitur quotiescumque quis commutat ex potestate delegata. Haec insuper teneantur : 1° Qui potest dispensare, etiam ex delegatione, potest similiter commutare vola : etenim cui licet quod est plus, licet utique quod est minus »; non. autem vice versa ; quia major potestas in minori non includitur (Reg. 53 in VI) 2° Qui potest aliorum vola dispensare vel commutare,item potest pro semetipso (111, 249), iisdem servatis conditionibus. 3° Causa minor requiritur ad commutandum ,quam ad dispensandum. De hac re ila .S’. Alphonsus : « Quodlibet rationabile motivum pro causa haberi potest. 428 P. II. S. II. — Tr. II. De secundo praecepto. Sufficiens est, ut ex commutatione voti sit minus periculum transgressionis... Interroget confessorius poeriitentem, quae opera soleat exercere praeter debita »x praecepto, aut ad quae majorem habeat propensionem ; et in ea commutet vota» (Praxis, n. 26). In dubio autem an causa commutationis fuerit sufficiens, docet D. Thomas posse voventem commutantis judicio acquiescere (111,245, fin.). ί° Potest votum personale commutari in reale, el vice versa ; item perpe­ tuum in temporarium. Commutatio autem securior, in omni votorum genere, erit frequentia sacramentorum (111, 247 et 248). 5° Commutato per Superiorem (vel ejus delegatum) voto reservato, materia subrogata non est reservata, quamvis idem vinculum voti habeat. Ita commu­ nit»·!· III. 249). 6° Aliquando tribuitur facultas dispensando commutandi, aliquando com­ mutando dispensandi. In primo casu,respicitur potius commutatio in rem minus onerosam ; in secundo, dispensatio, non quidem totalis, sed cum aliquo onere. 650. — Quaesita. I. An, facia commutatione, licet redire ad primum opus ? Respondetur : Affirm., quia voti commutatio concessa a Superiore est favor ; nemo autem favore uti tenetur. Attamen, licet vovens ad primum opus redierit, potest ad secundum subrogatum regredi. Quod si primum aut secundum opus rursus voverit, in hoc casu ad alte­ rutrum novo voti vinculo teneretur (III, 248). IL An debet vovens redire ad primum opus, si secundum fiat impossibile ? Distinguendum est : a) Affirm., si vovens, propria auctoritate, opus commutavit ; quia, in hoc casu, voti obligatio non est exstincta. b) Seg., si commutatio a legitimo Superiore facta est; tunc enim obligationis vinculum in rem substitutam translatum est, ac proinde prima obligatio exstincta est. Hoc valet, etiamsi res subrogata, voventis culpa, facta sil impossibilis. Peccavit quidem reddendo eam impossibilem, sed ad primum votum vere exstinctum non tenetur redire (III, 249). TRACTATUS III De tertio Decalogi praecepto Memento ut diem Sabbati sanctifices. (Exod., 20, 8). Remotis, per primum et secundum praeceptum, verae reli­ gionis impedimentis, et assignatis variis reverentiae et fidelitatis, quae Deo debentur, obsequiis, tertium jam venit praeceptum directe affirmativum, quod cultum externum, tanquam corollarium priorum praeceptorum, praescribit. Nemo non videt hunc cultum divinum, moralitatis, ideoque societatis Chri­ stianae, esse fundamentum. Principum et societatum rectorum ergo nobile et praecipuum ollicium semper erit, in cultu ordinando et imponendo Ecclesiae praesides auctoritate sua adjuvare, el jubere populum sacerdotum praeceptis obtemperare (Catech. Rom., de 3° Praec., 2). Ipsis tamen jus non est, pro­ prio marte, inconsulta Ecclesia, dies festos constituere, ut infra dicetur. Agemus : 1° de festis sanctificandis in genere; 2° de obligatione abstinendi ab operibus servilibus ; 3° de obligatione audiendi sacrum. CAPUT 1 De festis sanctificandis in genere. S. Thomas, 2. 2, q. 122 ; S. Alphonsus, III, 263 ; ed. G., 1. p. 5 *; Suarez, de Reliti. t. II, 1. 2 ; SalmanL, tr. 23 ; Aertnys-Damcn, I, n. 503 ; Lchmhuhl, I, n. 701 ; Tanquerey, I, n. 1006 ; Zcitschr. fur kalh. Theol., 1913, p. 563 ; Koch, MoraltheoL, § 117 ; \ mneersch, Quaest. de Vlrt. Relig. ct Piet. (1912), q. 1, C. 3. n. 108 ; Fcrrcres, I, n. 422; Vdlien, Hist, des command. del’Église, ch. 4 : D'Hulst. Confér. de N.-D., 1893, 5r et 6e confér.; 3/tU/er, 9 ed. II, § 63 sq. ; Schilling, 11. n. 339 et 34 l. Quatuor sunt inquirenda : 1° Quanam lege praescribatur festorum sanctificatio. 2° Quosnam haec lex obliget. 3° Quibusnam diebus lex urgeat. 4° Ad quid haec lex obliget. 651. Principia. — I. Praeceptum sanctificandi quosdam dies, quatenus vult tempus aliquod impendi cultui divino, est naturale ; quatenus autem determinat tempus et modum colendi Deum, est ecclesiasticum. Ita communiter cum Catechismo Romano (1. c., n. 4) et S. Thoma (1. c., a. 4, ad 1). Dicitur 1° Est naturale, seu morale, ut explicat 5. Thomas : « Mo­ rale quidem est, inquit, quantum ad hoc, quod homo deputet aliquod 430 P. IL S. II. — Tr. III. De tertio praecepto. tempus vitae suae ad vacandum divinis. Inest enim homini naturalis inclinatio ad hoc, quod cuilibet rei necessariae deputetur aliquod tempus : sicut corporali refectioni, somno et aliis hujusmodi. Unde etiam spirituali refectioni, qua mens hominis in Deo reficitur, secun­ dum dictamen naturalis rationis, aliquod tempus deputat homo. Et sic habere aliquod tempus deputatum ad vacandum divinis cadit sub praecepto morali ». Ea igitur ratione ponitur inter praecepta Decalogi. 2° Esi ecclesiasticum, etc. De hoc non videtur dubitandum, et sequimur D. Thomam (2. 2, q. 122, a. 4 ad 4) ; 5. Antoninum (P. 2, tit. 9, c. 7, v. Succedit) ; 5. Bonavenlurani (in 3, D. 37) et alios, quo­ rum nomina videre est apud S. Alphonsum (Il I, n. 265 ; ed. G., I, p. 547). Ratio : sanctificatio diei dominicae successit legi caeremonialisabbati, quae, quamvis jure divino instituta, tamen, quatenus erat positiva, abrogata fuit. Recte ergo Catechismus Rom. (de 3° Praec., n. 18) juri ecclesiastico attribuit diei dominicae institutio­ nem. Cfr. quae hac super re tenent Preseren (Zeitschr. fur kath. Theol., 1913, p. 563 seqq.) ; Vernieersch. 1. c. n. 112 ; Schilling, II. n. 339. Alleram sententiam tuentur aliqui moderni, (piae sic sonat : Naturale prae­ ceptum est. quod tempus aliquod cultui divino deputetur ; juris divini esi, quod ex septem diebus unus sanctificetur ; juris ecclesiastici est, quod Deus tali die et tali modo colatur. Sic Schmid, Linz. Quart. Sc hr., 1900, p. 12 ; Arni du (Ί., Tabi, génér., 1899-1908, p. 266. Huic autem sententiae, quoad tempus Mosaicae legis, suffragari videntur textus Genes. II, 2 seq. ; Exod. XVI, 23 ; XX, 8-11 (cfr. A/gr. Pie, Œuvres, III, p. 352). ’ Nihilominus argumenta ei faventia nequeunt rationes supra propositas ener­ vare : deinde quoque, si vetus ipsummet Testamentum inspicias, stat quaestio num. sub hoc respectu, requies septimae diei affixa plus innuat quam exemplar ordinis in hebdomade. Itaque in praxi huic non adhaeremus sententiae, quia recto tramite fideles, a dominica die sanctificanda legitime impeditos, ad diem fcrialem, juri divino satisfaciendi causa, sanctificandam obligabit : quod onus quam incertum sit, nemo non videt. Concludimus : a) Peccant contra legem naturae, qui nullum tempus per annum divinis impendunt. b) Papa dispensare nequit, quod nullus sit dies festivus cultui divino depu­ tatus : sic enim impletio praecepti naturalis inter privatos periculo expone­ retur. et praesertim cessaret cultus publicus, Deo a quacumque societate necessario exhibendus. — Ceterum historia docet requiem unjus diei, post sex dies laboris, et menti et corpori esse necessariam, et ab origine mundi omnia sic ordinata fuisse. Ad haec attendere debet vel ipse civilis legislator (Tanquerey, II, p. 583). Si quaeras cujusnant potestatis ecclesiasticae sil, quid circa hanc materiam decernere, respondeo : Dies festos, universae Ecclesiae communes, constituere, transferre, abolere, unius est supremae Cap. 1. — De festis in genere. 431 ecclesiasticae auctoritatis. Ordinarii locorum peculiares suisdioececesibus seu locis dies festos indicere possunt, per modum tantum actus. Can. 1244, § 1 et 2. Si quos hoc modo indicant, sint de Sanctis, non de Beatis, ut eruitur ex can. 1277, § 2. 652. — II. Praeceptum sanctificandi festa obligat, sub gravi, omnes fideles rationis compotes, post septennium. Patet tum ex rei natura, tum ex propositione 52a ab Innocenlio XI damnata : « Prae­ ceptum servandi festa non obligat sub mortali, seposito scandalo, si absit contemptus. » Ex hoc concludes: 1° Non licet die festo labores haereticis imponere : sunt enim fideles, et agitur hic de lege ecclesiastica quae luetur religionis socialis exercitium. Cfr. de obligatione haereticorum n. 198. 2° Non baplizali, perpetuo amentes, non peccant si legem ecclesiasticam non observant. Licet ergo non baptizatos operibus servilibus onerare, quid­ quid dicunt aliqui. Cfr. .$’. Alphonsum, 111, n. 271 ; ed. G., 1, p. 551 ; Arni du CL, vol. 18, p. 1026. Peccaret tamen herus, qui tantos labores ipsis imponeret, ut nullum tempus suppeteret Deum colendi (Lehmkuhl, I, n. 702). 653. — III. Praeceptum sanctificandi quosdam dies se extendit ad diem dominicam et omnes dies festos. Certissimum est ex multis documentis et perpetua Ecclesiae traditione. Placuit enim Ecclesiae Dei, ut diei sabbati cultus et celebritas in dominicam transferretur diem: a) quia eo die Christus Dominus, lux et vita nostra, surrexit a mortuis ; unde et dominicam diem Apostoli dici voluerunt ; b)quia eodem die mundi creatio initium habuit, et Spiritus Sanctus discipulis datus est ; c) ne Christiani cum judaeis in tempore festorum communicarent (Catech. Rom., 1. c., n. 18). 654. — Quoad dies festos nunc observandos, sequentia scitu perutilia sunt : 1° Urbanus VIII, praeter dies dominicos, triginta sex dies festos instituerat, quibus Clemens XI unum adjunxit in honorem Immaculatae Conceptionis B. V. M. Nunc autem, pro toto orbe Christiano, post Constitutionem Pii X. Supremae Disciplinae (A. A. S., III. p. 306) et Codicem, sequentes decem dies lanquam dies festivi sunt considerandi : Nativitas D. N. .1. C., Circumcisio, Epiphania et Ascensio ; festum Corporis Christi ; Immaculata Conceptio et Assumptio ; festum S. Joseph (19 Mart.), Apostolorum Petri et Pauli el Omnium Sanctorum. His ergo diebus viget tertium praeceptum, sicut diebus dominicis ; id quod sancitum est canone 1247, § 1. 2° Festa, (piae non numerantur can. cit., ipso facto nullibi sunt amplius de praecepto, etiamsi in aliqua natione, dioecesi aut loco ante fuerint de praecepto ex particulari lege, vel consuetudine etiam centenaria loci, aut ex speciali con­ cessione S. Sedis. Commissio Pontif. 17 Febr. 1918 (A. /1. .S\, X, p. 170, ad 3). Quare festa Patronorum ecclesiastico praecepto non subjacent. Locorum autem Ordinarii possunt sollemnitatem exteriorem transferre in dominicam proxime sequentem. Can. 1247, § 2. 3°Sicubi aliquod festum ex supra enumerat is legit ime sit abolitum aut trans- ,32 P. II. S. II.— Tr. III. De tertio praecepto. latum, nihil inconsulta S. Sede innovetur. Can. 1247, § 3 ; Pius X, Motu-proprio 2 Jul. 1911, η. ί (A. .1. Λ'., III. p. 306). Hoc est intelligendum de festis, excipias ea Corporis 1). et S. .Joseph, translata a Pio X et deinde restitui,i i" Si festa supra memorata incidant in diem in qua jejunium vel abstinentia servanda essent, jejunii vel abstinentiae obligatio tollitur, excepto festo tempore Quadragesimae. Can. 1252, § 4. *> ii2 (»55. Festa suppressa ex pristino catalogo (l rbani VU 1) sunt : Duae feriae post Resurrectionem et Pentecosten. Inventio S. Crucis, Purificatio, Annun­ tiatio Nativitas B. Μ. V.. festum S. Joannis Baptistae, Dedicatio S. Michaëlis. festa duode) Nulla est obligatio, per se, assistendi vesperis, vel benedictioni vesperti­ nae'. Verumt.unen multum fideles adhortandi sunt ut assistant ; quia secus tempus illud in Dei offensa transigitur, imminuiturque spiritualis populi fer­ vor. Saepe etiam malae aedificationis occasio erit talis negligentia ruinaeque spiritualis. c) Nulla pariter est per se, obligatio Deum interne colendi actibus fidei, '["‘i, caritatis, etc. ; etenim finis legis, i. e. sanctificatio animae, non cadit sub praecepto, neque ad internum cultum cogimur, sed movemur a Spiritu Sancto. Ita Angelicus (2, 2, q. 122, a. 1). Attamen ad plene sanctificandum diem Domini, requiruntur actus pietatis et religionis hoc die exercendi, quibus adjun­ genda erunt opera misericordiae. CAPUT II Π Dc obligatione abstinendi ab operibus servilibus. S. Alphonsus, III, n. 272 ; cd. G., I, p. 551 ; H. Ap., VI, 7 ; Génicol-Salsinans. I. n. 333; Berardi, Prax. conf., I, s. Ill ; Gôpferl, I, § 57 ; Benqcr, Pastor. Theol., Ill, § 1 .9 ; Ami Cl,, Tabi, génér., v. Œuvres serviles; Villien, op. cit., c. 3 ; Priimmer, II, η. 188 ; Ferreres. I, n. fi \ \ ; Ubacht I, η. 164 sq. ; Schilling, 11; n. 340. 2°. In hoc capite agendum est : 1° de operibus quae diebus domini­ cis et festis interdicuntur ; 2° de causis, ob quas opera servilia per­ mittuntur. Articulus 1. De operibus quae diebus festis interdicuntur. 65S. — Triplex genus operum distingui solet, nimirum : a) Opera servilia, quae corpore exercentur et ad corporis utilitatem immediate ordinantur, ut 1 Sub peccato veniali obligari fideles a Alphonsum. Ili, n. 276 ; ed G.. I p. 552. non est -ervite K hnc ipphcd ad mulione· <4 nauU . * Vide Limen utrum in tali vel lah regione hoc ι»·φΐ» bmMnr Intcrpn Uri lh · d : multum enim attendendum est ad tori consuetudinem, ut constat apud auctores (cfr. n. Cap. 11. — De operibus servilibus. 435 licita evadere possunt. Idem dic de decerpendis rosis, de decorticandis pomis, de ducendis, lineis musicis, de ingerendis in filum gemmis ad torquem confi­ ciendam et de similibus leviculis laboribus, saltem si non fiunt aeque longo tempore ac in hebdomade. 660. — II. Interdicuntur opera forensia, i. e. actiones judiciales et mercatus: Can. 1248. Quare ex hoc capite prohibentur : 1° Actiones judiciales, illae, nimirum quae respiciunt causas quascumque liti­ giosas, ubi processus judicialis, apparatus judicialis et strepitus requiruntur Hinc, non licet citare reum, examinare, testes,excipere juramentum judiciale, proferre aut exsequi sententiam, nisi necessities aut pietas aliud exigat. Non interdicitur autem exercitium jurisdictionis voluntariae: unde licet: excom­ municare, dispensare, beneficia conferre ; testamenta conficere, advocatum consulere, judicem privatim informare, aliosque similes actus coram notario perficere, qui strepitu judiciali carent (III, 284, 287). 2° Mercatus, illi scilicet qui jiunt cum strepitu, aut in officinis publicis ; quia mullum distrahunt animam et a festorum sanctificatione avertunt. Per­ mittuntur tamen nundinae annuae certo diei allixae, quando in diem festum incidunt. Ad nundinas hebdomadarias quod attinet, illae de se prohibentur ; excipe in iis locis, ubi viget legitima consuetudo, ut declaravit Benedictus X l\ (Consi. \b eo tempore, anni 1745). Permittuntur etiam venditiones et emptiones domuum, equorum, mercium, etc., inter privatos. Imo, in quibusdam locis tolerantur, peractis divinis officiis, publicae venditiones sub hasta (licitationes), quia aliis diebus pauciores emptores concurrerent.Tolerantur etiam in plerisque locis venditiones in officinis, quae summo mane aperiuntur ut res quotidiano usui necessariae emi possint. Quare etiam Coder haec addit (can. citi: Nisi aliud ferant legitimae consuetudines aut peculiaria indulta. » 661. — III. Non interdicuntur opera liberalia. Constat ex absen­ tia legis prohibitivae et ex praxi timoratorum. Ideo : 1° Licet diebus festis studio litterarum vacare, docere, canere, instru­ menta musica pulsare, delineare, scriber·1, imo transcribere (111, 279) vel machina scribendi uti. Cfr. Ami du Cl., 1908, p. 399. 2° Non videtur illicitum pingere ; pingere enim (modo non sil labor nota­ bilis in praeparandis coloribus et tabulis) videtur potius opus liberale quam servile, cum mens pictoris magis operetur quam manus (HI, 280 ; II. Ap., VI, 10). Nec similiter illicita videtur ars photographiai, nisi mullos apparatus requirat. Ita I)'Annibale (HI, η. 121). 3° Licet, juxta plures, feminis imagines acu pingere : hoc enim, inquiunt, magis refertur ad exercendum ingenium, quam ad operandum. Alii vero excu­ sant puellas acu pingentes, ut addiscant, vel ut otium vitent. Contra, non li­ cet sculpere; ars enim sculptorja, saltem in aestimatione hominum, inter artes mechanicas numeratur. Excipe, si agatur de ultima operis perfectione (111,281). 662. — IV. Non interdicuntur opera communia, modo non fiant cum magno labore, strepitu vel apparatu. Constat ex universali praxi nine: a) Licet iter facere pedibus, equo,curru. vel navi; unde, etiam ad ha» < necessaria sunt Iu ita, quamvis forte sint servilia, v.gr. remigare, b) Litet pariter venari, piscari, aucupari; nisi hoc liat cum magno labore, strepitu, etc. ut supra dicebamus. (Ill, 274, 283). 436 P. U.S. II. — Tr. III. De tertio praecepto. 663. - Quaesita. I. Quaenam materia censetur gravis in operibus prohibitis? Distinguendum est inter opera servilia et ‘forensia: 1° Si agatur de operibus servilibus, sententia usu recepta tenet materiam gravem esse duas horas cum dimidia *. 2° Si agatur de operibus forensibus et judicialibus, gravitas materiae, non tama quantitate temporis, quam ab operis qualitate, desumenda est: hic enim potius attenditur actus sollemnitas (III, 307). II. An peccat graviter, qui die festo mandat sex famulis, allaborent per horam ? Quaestioni ita satisfit : .Veg., probabilius, sive simul, sive successive laborent ; quia, cum singuli venialiter tantum peccent, etiam dominus eos ad labo­ rem inducens venialiter tantum peccat. « Secus certo esset, si domi­ nus uni famulo mandaret pluries laborare die festo usque ad mate­ riam gravem. » Item, ratione scandali, labor per semihoram pro­ tractus potest esse materia gravis (III, 306 ; ed. G., I, p. 568). Si vero agatur de famulis non baptizatis, vide quae supra diximus, n. Ct2. Articulus 11. De causis ob quas opera servilia permittuntur. 664. — Numerantur admodum sex, videlicet ; 1° dispensatio ; 2° consuetudo legitima ; 3° pietas erga Deum ; 4° caritas erga proximum ; 5° necessitas ; 6° utilitas. Itaque : I. Permittuntur opera servilia ob dispensationem Superioris, scilicet S. Pontificis in tota Ecclesia ; Episcopi, vel parochi, vel Superioris religiosorum, pro ambitu concessae facultatis. <« Xon solum locorum Ordinarii, sed etiam parochi, in casibus singularibus justaque de causa, possunt subjectos sibi singulos fideles singulasve familias, etiam extra territorium, atque in suo territorio etiam peregrinos, a lege com­ muni de observantia festorum dispensare. » Can. 1245, § i. In Religione clericali exempta eamdem dispensandi potestatem habent Superiores, ad modum parochi, quod attinet ad professos, novitios, aliasv·personas in religiosa domo diu noctuque degentes causa famulatus, aut edu­ cationis, aut hospitii, aut infirmae valetudinis. » Can. 1245, § 3, 514, § 1. Hic autem adnotare juvat : a) Si causa laborandi (vel omittendi sacrum) sit manifeste sufliciens, dispensatio non requiritur. Videant tamen fideles, ne avaritia potius quam ratum·· ducantur, b) Confessarius, etsi dispensare non possit, potest tamen legem in aliquo casu interpretari, atque ita concéder· licentiam ad formandam conscientiam dubitantium, declarando legem non obligare, c) Cum ex can. 1368 Seminarii rector ejusve delegatus officium parochi obeat pro omnibus qui in Seminario sunt. < um iis quoque dispensare potest ad modum parochi. . «| » Quoad minu * 'ervilia. jam diximus (n. 659» 3°) spatium temporis longius requiri, ut Intratur materia gravi *. Cap. II. — De operibus servilibus. — -— -,----- -- -r - ■ - 437 - - - — ------ a4■ ■ 665. — II. Permittuntur ob consuetudinem legitimam. Etenim, ut recte advertit Gerson (de Praec. Decal., c. 7), de operibus servili­ bus non exercendis, plus et frequentius determinat consuetudo loci et personarum a praelatis tolerata, quam alia lex scripta. Licet igitur, ubi viget consuetudo : 1° uti sella gestatoria ab hominibus por­ tata ; 2° ducere vehicula vel animalia mercibus onusta ; 3° irrigare olera, vertere aut separare segetes in area ; 1° coquere et parare cibos, licet super­ fluos ; 5° occidere minora animalia el excoriare, si die praecedente id fieri non potuit ; 6° vendere et emere, etsi in officinis publicis. Tenentur tamen mercatores officinas suas claudere, ut sic ostendant se dies festos ab aliis diebus distinguere (III, 275 seqq. ; II. Ap., VI, 15). Item permittitur tonsoribus die festivo barbam radere, tum ex generali consuetudine, tum ex necessitate, quia rustici praesertim et opifices Ceteris diebus plerumque impediuntur. Hinc, si tonsores advenientibus dio festo offi­ cium suum non praestarent, cum gravi damno desererentur (III,290).Ceterum sibi ipsi barbam radere non est opus servile ; unde non est illicitum id officium aliis praestare. 1 t jam n. GGO notavimus, Codex expresse legitimas consuetudines circa publicum mercatum, nundinas aliasque publicas venditiones et emptiones approbavit (e. 1248). De ceteris judicandum est juxta can. 5. 27 § t. 666. — III. Permittuntur ob pietatem erga Deum. Atque hoc titulo, permittuntur opera, quae, proxime spectant ad cultum, v. gr. pulsare Campanas, statuas deferre in processionibus, tabulata eri­ gere necessaria ad festivitatem, vel Domini sepulchrum, etc. Licet etiam, saltem ex consuetudine, hostias coquere, verrere templum, sternere tapeta, altaria et ecclesias ornare, etc. (Ill, 291 ; II. Ap., VI, 16). Nec videtur improbandum, si quis die dominica, post divina officia, confi­ ceret rosaria in pauperes "ratis distribuenda : aut si piae feminae laborarent ad conficienda ornamenta necessaria pro aliqua ecclesia indigente ; aut si quis conficeret pias imagines ad devotionem inter suos vel alienos promovendam (HI, 293). — At, probabilius non licet agros ecclesiae colere, parietes ecclesiae dealbare, vehere lapides aut ligna ad aedificandam ecclesiam, etc., nisi adsit necessitas, vel magna utilitas ab Episcopo probata ; haec enim nonnisi remote ad cultum divinum concurrunt. Item, non licet erigere tabulata ad videndam processionem, nisi quando nullum aliud tempus suppeteret (II. Ap., VI, 17). 667. — IV. Permittuntur ob caritatem erga ipsum proximum. Ex hoc titulo, licet inservire infirmis; causas pauperum, orphanorum aut viduarum agere ; fodere sepulturam ; vendere rusticis, qui aliis diebus emere impediuntur ; laborare pro aliquo determinato paupere, cui ratione necessitatis laborare liceret ; vel etiam pro pauperibus in genere, si gravis ac certa necessitas in aliquo loco vigeat (III, 293 seqq.). 438 P. U.S. Π. — Tr. 111. De teri io praecepto. 668. - V. Permittuntur ou necessitated propriam vel alienam, animae vel corporis, si nimirum sine gravi incommodo aut detri­ mento aliquod opus omitti non possit (III, 295 seqq.). Quare excu­ santur : 1° Qui ea opera praestant, quibus quotidie ob necessitatem vocandum est,<\ quae commode nec anticipari nec procrastinari possunt aut solent, ul coquor·, cibos, lectos sternere, lavare, everrere domum el similia (II. Ap., VI, 21). 2° Pauperes si aliter se suamque familiam alere non pomnl, secluso tamen scandalo ; item, si suas suorumque reficiant vestes, quas aliis diebus resarcire non valent. 3° Item famuli, uxores el filii ad laborem coacti, sive vi, sive timore gravis damni aut detrimenti ; quod extende ad operarios qui imprimunt ephemerides vel nuntia pervulganda. Minime autem excusarentur, si coactio in ipsius diei festae contemptum fieret. Quo frequentius vero aliquis famulus isliusmodi coactionem subire tenetur, eo strictius obligatur alium sibi herum quaerere, atque eo gravior causa requiritur, ut ab hac obligatione excusari possit (Ill, 295, 296). ί” Similiter, pistores el laniones publici, saltem in magnis oppidis, tum ob consuetudinem, tum ob populi necessitatem. Panem autem aut pastillos con­ ficere vix licet, nisi ex necessitate, ut, v. gr., si concurrant plura festa, et panis antea coctus ad vicium minus aptus redderelur (III, 298, 299). Similiter excusantur,qui se exercent ul praestent auxilium in exstinguendis incendiis. 5° Excusantur pariter omnes, (piorum opera incepta interrumpi nequeunt sine magno damno : ut conflantes ferrum et vilium, coquentes calcbm aut lateres, etc. Et haec possunt aliquando etiam inchoari die festo, ad vitandum gravo damnum (III, 300). 6° Item, fabri ferrarii, si calceant equos itinerandum, vel eorum qui in sequenti die summo inane iter sunt acturi, aut in agrum egressuri aiunt multi modo ita sit propinquus ut vocem celebrantis audire possit. Illud ReuPr, 11 n. 2S0. ul eum extendit qui extra templum ad murum ita prope altare stat ut audiat sacerdotem. — * Itaque haec est norma quam S. Doctor Intendit; aestimat triginta passus nimiam · di-untiam, minime \ero viginti.ita ut etiam aliquatenu* ultra vlgintl extendi queat. Cap. III. — De missa audienda. 441 672. — II. Praesentia debet esse continua, i. e. per missam inte­ gram ; ita ut graviter peccet qui omittit ejus partem, sive diu­ turnitate, sive dignitate notabilem. — Ecclesia enim praecipit assistentiam non tantum iis partibus, in quibus essentia sacrificii consistit, sed toti caeremoniae ut est cultus publicus (I II. 310, q. 2). Ex hoc principio sequentes deducimus conclusiones : 1° Grave est omittere omnia ab initio usque ad offertorium inclusive. Item, omittere canonem a facta consecratione usque ad Pater noster exclusive quia est pars notabilis diuturnitate et dignitate. Item, omittere consecra­ tionem et communionem, imo et solam consecrationem ; quia est pars omnino essentialis. Et idem probabilius dicendum est de sola communione ; quia vel ipsa probabilius ad sacrifici essentiam pertinet (cfr. n. 1589), vel saltem est pal's dignitate notabilis et inseparabilis a sacrificio. Graviter etiam pec­ cat, qui simul omittit tum (piae praecedunt Evangelium, tum quae communio­ nem sequuntur ; omittit enim pattern diuturnitate notabilem (II. Λρ.. VI, 33). 2° Leve autem peccatum esset omittere solum offertorium, aut solum sym­ bolum, aut solam praefationem, aut partem canonis parvam, vel omnia ante epistolam, vel omnia post communionem, vel etiam, probabilius, haec duo ultima simul. Nec est improbabile, venientem ante offertorium leviter tan­ tum peccare; quiaolim, teste S. Isidoro, tunc solum missa incipiebat. — Evan­ gelium autem S. Joannis in fine probabiliter non est pars missae ; quia ante illud jam dimittitur populus per benedictionem (cfr. If. Ap., I. e.; Inst.Cal., P. I, e. 3) : quare nullo modo peccaret qui illud omitteret. 673. — Cum autem assistentia per integram missam durare debet, jam varii casus particulares de hac re solvendi erunt : 1° Qui audit simultanée duas missas dimidiatas, non satisfacit praecepto. Constat ex propositione 53a ab Innocentia XI damnata. 2° Qui audit duas missas dimidiatas successive, ita ut missam unius sacerdo­ tis usque ad consecrationem exclusive, cetera vero in missa alterius audiat (quamvis venialiter peccet, si sine causa sic agat), probabiliter tamen satisfacit. Kalio : omnia inseparabiliter pro sacrificio requisita in una missa audita fuerunt. Non satisfaceret vero, si aliter se gereret, assistendo scilicet in una missa usque ad consecrationem inclusive, ceteris vero partibus in altera : Ratio patet. 3° Qui consecratione jam facta advenit, tenetur celeris missae partibus assistere, quia (quidquid tenent AA. circa essentiam sacrificii missae) audiri debet pars notabilis cultus publici ab Ecclesia praescripti. Celerum, minime improbabile est, communionem perlinere ad essentiam missae, cum consecra­ tione. Qui ergo post consecrationem venit, tenetur assistere usque ad finem : praeceptum enim hic possidet (II. Ap., VI, 33). i° Qui omittit parvam missae partem, probabilius secundum aliquos tenetur sub levi supplere ; excipe si aliqua ratio excuset (cfr. Salrnant., tr. 5, c. G, n. 15). Alii putant quod ad nihil tenetur, quia praeceptum in majori et substantiali parte fuit impletum (HI, 310, q. 3). Tenetur tamen omnino supplere qui pat­ tern dignitate notabilem, v. gr. consecrationem, omittit, licet id non cx sua culpa fiat. Rationabilis esset sententia contraria (Suarezii nempe ; de Euch., q. 88, s. 2, n. G), si quis ex subitanea necessitate cogeretur recedere; tunc enim adhuc moraliter duraret unio cum adstantibus. 442 P. U.S. Π. — Tr. III. De tertio praecepto. 2. Assistentia religiosa. Haec sita est in intentione audiendi missam, et simul in attentione mentis. 674. — Principia. I. Requiritur intentio, saltem implicita, coleudi Deum. Ecclesia praecipit actum humanum religionis, participando ad sacrificium, qui sine voluntate colendi Deum nequit concipi. Hinc, qui missae eo solo fine interesset, ut ecclesiae pulchritudinem obser­ varet, vel ut amicum exspectaret, vel quia ibidem violenter detineretur, prae­ cepto non satisfaceret. Satisfaceret tamen, si interesset ob solum melum patris, matris aut domini ; licet ex alio capite peccaret, ex prava nempe volun­ tate omittendi sacrum, si posset. — Intentio autem satisfaciendi praecepto, non requiritur, ut jam constat ex n. 212 et 213. Cfr. 5. Alph., I, 163 ; II. An., VI, 27. 675. — II. Requiritur attentio mentis. Attentio in genere deli­ nitur: Applicatio mentis ad id quod agitur. Est, in casu : a) externa, cum non ponitur actio, quae sit incompatibilis cum intentione colendi Deum, ut fabulari, scribere, oculos huc illuc conjicere, etc. ; b) interna, cum attenditur vel ad verba et actiones celebrantis, vel ad mysteria per celebrantis verba et actiones significata, prae­ sertim ad mysteria Passionis et mortis Christi, vel, generaliter, ad ipsum Deum laudandum atque orandum per preces, meditationes et pios affectus (III, 313 ; IV, 177). His praemissis, statuimus: 1° Certum est requiri attentionem externam ad audiendam missam, juxta Ecclesiae praeceptum ; quia ejus defectus esset illusio Dei et Ecclesiae. In eo omnes auctores concordant. Hinc, non satisfacit, qui tempore missae scribit, pingit, legit libros profanos, vel sacros quidem, sed sola eruditionis, curiositatis vel studii causa. Nec satis­ facit, qui per notabile tempus confabulatur, imagines attente considerat, legit inscriptiones, etc. (II. Ap., VI, 28). 2° Certum est insuper, ex virtute religionis, requiri (saltem sub veniali) aliquam attentionem internam. Reverentia enim, quam Deo et sacris mysteriis debemus, hujusmodi attentionem exigit. .-In autem haec interna attentio requiratur sub gravi, ad implendum Ecclesiae praeceptum, controvertitur. Alii negant, hac potissimum ratione ducti, quod actus religionis quoad substantiam subsistere potest sine interna attentione·, nec aliunde constat quidpiain aliud ab Ecclesia praescribi. Alii vero com­ munius affirmant, et tametsi actualem seu intensam attentionem non requirant, requirunt tamen attentionem internam quae sit remissa, et quae ad praeci­ puas missae partesse extendat. Ratio horum est, quia Ecclesia praecipit actum, quo Deus colatur ; jamvero Deus non colitur, si quis physice tantum sacro intersit, omissa interna attentione. « Puto, ait N. Alphonsus. hanc secundam Cap. III. — De missa audienda. 443 opinionem esse probabiliorem el. quidem consulendam. Contrariam vero non judico improbabilem ; saltem, stante auctoritate lot doctorum qui eam tuen­ tur, redditur res valde dubia, an adsit haec Ecclesiae lex obligans fideles ad missae assistentium cum interna attentione (II. Ap.. I.c.). Itaque de peccato mortali eo facto non potest certo quis damnari. Post factum ergo sic resolve : Praeceptum ecclesiasticum n< n graviter vio­ lavit, qui intentionem generalem Deum colendi habuit, el ita se gessit, ut testis fieret eorum quae in altari peracta fuerunt. Speciali modo notant auctores, vagationem mentis adeo intensam, ut assistens testari non possit de gestis it' Missa, satisfactionem praecepto debitam impedire (cfr. Acrinys-Danien, l, n. 525 ; Schilling, 11, n. 340. 1°). 676. — Ex his conclude cum 5. Alphonso (III, n. 315 seqq. ; cd. G., p. 579) : 1° Praecepto satisfaciunt recitantes, intra missam, breviarium aut rosa­ rium ; musici, organistae, colligentes eleemosynas 1 ; méditantes, legentes ali­ quem librum spiritualem, conscientiam suam examinantes ; dummodo ab initio debitam intentionem habuerint nec revocaverint, et missae ritum aliquo modo animadvertant. 2° Probabilius etiam satisfacit qui patitur extasim : nam exlasis non tollit liberum arbitrium ; imo, inter extasim adest attentio ad Deum prae aliis per­ fectior. 3° Satisfacit similiter, aut saltem non graviter pcccat, dormitans interdum tempore sacri, dummodo ad sacerdotis verba et actionem aliquo modo advertat. 1° Illi omnes satisfaciunt, qui habent distractiones,quae eos non impediunt, quominus actionem sacerdotis cum animo Deum colendi sequantur. Secus, qui ita sunt distracti, ut supra dicebamus, ut nullo modo ad missam attendant. Idem dicendum de ebriis vel somno per totam missam deditis. f 5° Denique satisfaciunt, qui peccata sua confitentur, modo confessio sit faci­ lis et brevis, nec instituatur tempore consecrationis. In longa autem et dillicili confessione deesset, ex parte poenitenlis, requisita attentio externa ad sacrificium (III, 314). Nihilominus Croix cum I.cssio excusatos habere vult famulos qui ad confitendum hoc tempore indigent (III, 1. c.). Batio est prae­ sumpta connivent ia Ecclesiae. Cfr. Vùùl. Alph., P. 111, q. 2. Eliam S. Doctor noster (III, 332) concedit cum Lcssio (in Auct. v. Missa, cas. 2) et aliis, eos excusari qui missam omittunt ut confiteantur, ne aliquamdiu in statu peccati mortalis permaneant2. 3. Locus debitus. 677. — Principium. Legi de audiendo Saero satisfacit, qui mis­ sae adest sub dio, aut in quacumque ecclesia vel oratorio publico aut semi-publico. Ila can. 1249. Ibi statuitur etiam hoc valere quo­ cumque ritu catholico missa celebretur. Praeceptum olim vigens assistendi missae parochiali contraria consuetudine jandudum abro­ gatum erat, et Leo XI11, in Decreto S. R. C.., 23 Jan. 1899 (n. 4007) 1 Occupantur eiim hti ib actionibus qu ic intra missam ad cultum divinum diriguntur. Cfr. bn< da Cl. (1906, p. 392), ubi sermo iit de co qui, durante consecratione. campanas pulsare debet. — 3 Ita quoque sentiunt plures hodierni theofogi; ratio videtur esse, Ingens animae lucrum quod secus amitteretur (cfr. etiam .Imi du Clergé, 1913, ρ. 689; Schilling, 11. n. 340, 1°), et ceterum censent Aerlngs-Damtn, confessarium ordinarie non teneri hac de rc inquirere (I. n. 527). 444 P. II. S. II.— Tr. III. De tertio praecepto. de oratoriis semipublicis disserens, declaraverat: « In his sicut auctoritate Ordinarii sacrosanctum missae sacrificium offerri potest, ita omnes qui eidem intersunt praecepto audiendi sacrum satisfa­ cere valent *. » Has ordinationes Codex definite sancivit. «) Oratoriis semi-publicis, quoad missae assistentiam, aequiparantur, ex eodem can. 1249, aediculae in coemeterio a privatis ad suam sepulturam erec­ tae, licet (ex can. 1190) sint oratoria privata, b) Item oratoria Cardinalium et Episcoporum sive residentialium sive titularium, licet privata, fruunlur omnibus privilegiis et juribus, quibus oratoria semipublica gaudent. Can. 1189. c) Satisfaciunt denique praecepto missae audiendae, quotquot oratorii pri­ vati Induito Pontificio fruunlur, ut mox videbimus. Quid vero sint oratoria publica, semipublica et privata,ran. 1188 authentice delinitur, normis antiquis paululum immutatis. Itaque : In genere, oratorium est : locus divino cultui destinatus, non tamen eo potissimum, fine ut universo populo usui sil ad religionem publice colendam. .lamvero dantur publica, semipublica et privata, de quibus in specie nunc dicemus. 1. — Be oratoriis publicis et semipublicis. 678. — 1° Oratoria publica ea sunt, quae praecipue erecta sunt in commo­ dum alicujus collegii, aut etiam privatorum, ita tamen ut omnibus fidelibus, tempore saltem divinorum officiorum, jus sit (legitime comprobatum) illud adeundi. Can. 1188, § 2, n. 1. 2° Oratoria semipublica ea sunt, quae in commodum alicujus communitatis vel coetus fidelium eo convenientium erecta sunt, neque liberum cuique sit illa adire. Ib., n. 2. Ut patet, ratio essentialis oratorii publici in hoc quaerenda est, ut fideles, quicumque sint, jus strictum possideant ne liber accessus impediatur : unde domino onus imponitur liberum accessum conservandi. Cfr. Many, de Locis sacris, lit. 2, n. 65 seqq. Quotiescumque igitur de memorato jure constat, oratorium erit publicum, licet non habeat januam directe in via. Deinde : a) In oratoriis publicis, post consecrationem vel benedictionem, omnes sacrae functiones celebrari possunt, salvo contrario rubricarum praescripto : eodem enim jure quo ecclesiae reguntur. Can. 1191. b) Oratoria semipublica non possunt erigi (nec postea ad usus profanos con­ verti) sine Ordinarii licentia. Can. 1192, § 1. In ipsis legitime erectis omnia divina officia omnesque functiones ecclesiasticae celebrari possunt, nisi obstent rubricae vel Ordinarius aliqua exceperit. Can. 1193. ' Praeter oratorium semipublicum principale, poterunt erigi in collegiis, convictibus, arcibus, carceribus, xenodochiis, etc., alia minora, si, Ordinarii judicio, magna utilitas id postulet. Can. 1192, § 4. — Haec ergo oratoria, licet minora, potius ut semipublica erunt consideranda; seu semi-publica in sensu lotiore aestimantur (vide Haus. 1. c.. n. 331. p. 513). £ 1 Ex bac declaratione recte eruitur non posse Episcopum suis subditis praecipere ut se sistant missae paroc hiati. Posset equi lem prohibi r< ne diebus (esth is in oratorium seml-pu· blicum se introducant (cfi. .1. >. S., 12, p. 249) ; sed violantes prohibitionem episcopalem missae praecepto satisfaciunt 1 . praesertim si sunt debiles vel praeimant· s. Cfr. CaptUmann, Mfd. past., n. 90 (vel < iip-lbnom-Ibrpmrjnn, ed. 1 < . p. !' .> s'lff.), Antonelli, Med. past. II n. 889 IAn:, Quart. v«d. 53 (1902). p. 371. Jamvero hoc rarius contingit propter ipsam amplitiidlnemj qua recent lores ecclesiae donari solent. Cap. III. — De missa audienda. 4 47 i uncn non excusaret pro absentia nimis longa, v. gr. per annum) ; imo minus, si plueret, ningeret, aut adesset alia causa, jam ex parte excusans (III. 329). Nunc autem, qui modo omnino ordinario (curru, bicicletta) vehi possunt, non excusantur, nisi distantia sit nimia (v. g. respectu distantiae supra notatae, triplo longior). Cfr. Kenrick, tr. 4, p. 2, n. 19 ; L'bach, 1, n. 163, 6°. 2° Viatores, qui sine notabili expensa, aut sine periculo gravis incommodi a sociis iter persequentibus discedere nequeunt. Item, rhedarii, molitores aliive operarii, qui idonea notabilis faciendi lucri opportunitate privarentur, vel servi qui ab hero, plus minusve, ad praestandam operam in venatione coguntur (Ill, 332 ; II. Ap., VI, 43). 3° Laborantes in fusoriis et similibus officinis, ubi opus inceptum deserere nequeunt, nec habent alios qui succedant ; vel operarii summo mane a noc­ turno labore redeuntes. 4° Mulieres vestibus suae conditioni congruis carentes.aut ex delicto prae­ gnantes, quamdiu earum turpitudo latet. Nec tamen excusantur, si absque famae detrimento, missam audire possint in loco remoto, vel hora anticipata, quod in urbibus facile fieri potest (III, 330). 5° Omnes, qui non sunt sui juris : quales sunt famuli, quos vel necessarium ministerium, vel pessima heri voluntas ab audiendo sacro arcent. Non vero excusarentur, si facile alium famulatum invenirent, aut si sine magna molestia, v. gr. sine notabili somni privatione, missae intervenire possent. Item excu­ santur uxores et liliifamilias, quibus timenda esset gravis indignatio mariti vel parentum , milites, qui ex auditione missae, suorum ducum vexationi, aut commilitonum ludibriis valde molestis obnoxii forent (IL Ap., VI, 40). Qui tamen omnes diligenter adniti debent, ut, quantum possunt, impedimenta removeant (cfr. dicta n. 225, 226). 6° Aurigae, vectores mercium, operarii, et generatim omnes qui assistendo missae notabile lucrum amitterent (III, 332). Gobai, cui non contradicit S. Doc­ tor, pauperem excusat, ob lucrum unius ducali ; alium vero tenuis fortunae, ob lucrum duorum ducatorum *. 682. — II. Caritas excusat eos, qui curam habent infinnorumT a quibus sine nimia horum anxietate discedere nequeunt, et excu­ santur, etiamsi esset alius assistens ; — item eos, qui opem ferunt proximis grave damnum patientibus ex incendio, tempestate, allu­ vione, aliisve calamitatibus ; — item eos, qui spem habent fore ut sua praesentia jurgia, lites, graves rixas, furta, duella vel actus tur­ pes impediant (cfr. n. 512). — Sed non licet omittere missam, ad peragendum opus non praeceptum, licet altioris meriti (111,326, 332, vers. fin.). Caritas potest suadere puellae, quae scit se aliquo turpiter concupisci, ut missam omittat: non tamen semper ad domi manendum tenetur (III. 331). Vide dicta n. 512. Erga seipsum etiam caritatem servabit qui omittit missam (saltem aliquando), ne se exponat probabili periculo se inebriandi, ex eo quod non possit ordinarie commode statim reverti, ct amici adbibendum invitent (Ami du Cl., 1906, p. 1048). ’ Vide hac re Quae leguntur In «theol. prakllscUeQuarlalschrlft (Linz.) 1922, p. 29 λ 448 P. II. S. II. — Tr. III. Do tertio praecepto. 6S3. — III. Officium excusat milites excubias agentes, cusMx demus, vel gregis ; qui tamen, si plures sint, et una solum dicatur missa, tenentur alternis vicibus sacro assistere. Item nutrices el matres, dum neminem habent cui sine periculo relinquant parvu­ los, quos non possunt secuin in ecclesiam, sine notabili adstantium perturbatione, ducere. De qua re ita 0'. Alphonsus (111, 326) : « Si viro, vel uxori, manendum sil domi ad custodiam, non potest vir cogere illam, ut semper domi maneat, cum sit socia, non famula, quae e converso cogi posset : sed etiam posset dominus manere domi quandoque, ut famula audiret missam ; nam istius utilitas domi­ num excusaret. » Nostris utique temporibus, potius vir erit exhortandus, ut officium custodis aliquando uxori vel famulae fidae implendum relinquat. G84. — IV. Consuetudo pluribus in locis recepta excusat a missa viduas, infra primum viduitatis mensem ; puerperas, per mensem aut sex hebdomades, modo tamen non aliis de causis in publicum egrediantur. Item, excusat in aliquibus locis sponsas, cum earum nuptiae proclamantur ; si tamen alia celebretur missa, assistere tenentur. « Nulla autem ratione potest licita reputari illa consue­ tudo (ut melius dicam, abusus) qua puellae, ne in publicum exeant, ab auditione sacri se abstinent. » Ita 5. Alphonsus (II. Ap., VI, 42). •>Sô. — Pro praxi. Juvat hoc loco, coronidis causa, adjicere interrogationes, quas a confessario rudibus faciendas esse suadet S. Doctor (Prax. conf., n. 32 seqq.) ; quibus etiam pastorale aliquod addemus consilium. 1° Quoad obligationem audiendi sacrum diebus festivis, interroget poenitentem : an aliquoties sacrum omiserit, vel potius quaerat : an adverterit ad omissionem ? an dubitaverit tempore quo sacrum audire poterat ? Etenim, multoties poenitens ad horain tardam sacrum audire differens, licet casu repererit sacrum et illi interfuerit, nihilominus sine justa causa in periculum illud omittendi se injecit ; et de hoc rudes non se accusant. Item, si poenitens se accuset sacrum omisisse, interroget de causa, an propter necessitatem, etc. 2° Quoad opera servilia interroget : an laboraverit die festo ? et si (poeni­ tens) affirmet, interrogetur : a) Quantum temporis laboraverit, et quodnam laboris genus exercuerit... Si autem poenitens confitetur laborasse, aliquando plus, aliquando minus, interrogetur quoties laboraverit judicans laborare in materia gravi ? Sed opus est, ut eum doceat, laborare per longum tempus, etiam occulte, ex animi solatio. ac gratis, etiam esse peccatum. b) Interrogetur quare laboraverit, an per regionis consuetudinem ? an ob necessitatem, aut coactus ab hero, a parentibus, etc. ? ..e· '•° Omni tandem ιρια pollet, auctoritati utatur pastor animarum, ut ad missae assistentiam viros quos noverit négligentes vel indifferentes adhortetur, praeM itim ad ejus missae auditionem in qua concio habetur, ut ita paulalim in tide • ontirmet, quos ipsi commisit divina voluntas (Ami du Cl., Ρ.Ό7, p. 305), et ί quae pietatis exen itia introducta invenerit die dominica, v. gr. preces ves­ pertinas communiter factas, · a non supprimat, nisi adsint graves rationes (Cfr. .Imi du CL, 1910, p. 1087). JE9 TRACTATUS IV De quarto Decalogi praecepto Honora patrem tuum et matrem tuam. (Exod., 20, ID. GS6. 'Pria priora praecepta ordinant hominem ad Deum. Inter ea autem quae proximum respiciunt, primum, id est quartum praccepium, specialiter et directe se habet ad eos qui in terris Dei locum tenent. Tales sunt ante omnia parentes et dein extensive, ratione similitudinis quoad potestatem et munus,ii omnes qui aliquo modo auctoritatem possident. Parentes autem sub duplici respectu prae­ sunt : in quantum nempe sunt principium vitae, et in quantum auctoritate eminenti pollent : illis ergo debetur pietas, et observan­ tia, haec tamen eminens et completa, quatenus et obedient iam includit. Indirecte ab hoc praecepto praescribuntur officia tum parentum erga filios, el inter seipsos, tum aliorum Superiorum erga subditos Thom., 2. 2, q. 122, a. 5). Non datur enim jus sine officio, nec officium sino jure. Quatuor ergo sint capita disquisitionis: l°de virtutibus pietatis, • % observantiae et obedientiae in se; 2° de mutuis obligationibus liliorum et parentum ; 3° de olliciis conjuguai ; 4° de mutuis officiis inferiorum et Superiorum. CAPUT I De pietate, observantia ct obedientia. 1. De pietate. S. Thomas, 2. 2, q. 101-105 ; S. Alphonsus, Ill, 333 seq. ; ed (»., I, p. 600 ; II. Ap., tr. VII ; Catech. Roni., de 4° Praec. ; Aerlnus-Damen, I, n. 294 ; I.ehmhuhl, I, n. 922-952 ; Noldin, II. ir. 278 ; Gury-Ferreres, I, n. 363 ; Génicol-Salsmans, I, n, 345 ; aliique, ut Gôp/erl, Sc/un•Ibr, in loc. resp. ; I ermeersch^ Quaesi. de Vlrt. Helig. et Piet., q. 2, <·. I. n. 178 ; Merkel bach, II, n. 8|n M>qq. ; Schilling, I, n. 126, II, 49! ; Hauts, de 8. obedientiae virtute et\ott», n. 19. 687. — I. In sensu stricto, pietas definitur : Virtus moralis, qua parentibus, patriae et sanguine junctis debitus cultus tribuitur. — Ad parentes reducuntur consanguinei, maxime ascendentes, avus, proavus, etc. ; item parentes spirituales, qui nimirum, post Deum, nobis sunt vitae spiritualis auctores. — Ad patriam autem referun­ tur concives ei patriae amici, propter eorum cum ipsa conjunctionem. 59 P. U.S. IL —Tr. IV. De quarto praecepto. A«i parentes non referuntur directe (mires vel sorores, quia non sunt prin­ cipium essendi. Redundat tamen virtus pietatis in eos, quia toti familiae com­ munis est sanguis. Praeterea, fratres saepe sunt principium educationis ’. 11. Objectum materiale pietatis est cultus, prout n. 531 defini­ tur. Pietas enim agnoscit in alio excellentiam principii, et se subjicit ex amore, reverentia pleno et obedientia manifestato. Ejus objec­ tum formale est specialis honestas, quae in tali cultu elucet, ex eo scilicet, quod parentes et patria sunt, post Deum, principium nostri esse et nostrae educationis, ideoque sunt, post Deum, maxime colendi (Billuart, de cet. Virt. Just, annexis, Diss. 1, a. 1). (I£S. — Ex dictis colliges: a) Pietas est virtus specialis, diversa tum a caritate erga proximum, quae bene vult et benefacit hominibus quatenus ordinantur ad Deum ; tum a justitia legali, quae respicit quidem bonum patriae, sed qua­ tenus est bonum commune, per legum observantiam procurandum ; et ideo etiam ab eis exerceri debet, qui a patria recesserunt. b) Debitum pietatis, maxime erga parentes, est. tantum, ut ipsi nunquam possit satisfieri ad aequalitatem . intellige, in eodem ordine rerum et per obse­ quia ordinaria ; nam, per obsequia supernaturalia, vel etiam extraordinaria, bene compensari potest beneficium a parentibus et a patria acceptum, imo superari, ut si filius parentes ad veram fidem convertat, aut vitam pro ipsorum liberatione exponat. Attamen, hujusmodi extraordinaria obsequia minime solvunt filium ab obligatione naturali, qua parentibus obstringitur, quia filius semper perseverat esse filius (Lessius, de Just, et Jure, 1. 2, c. 46, n. 4). c) Sicut religio est eminenter pietas, ita pietas est eminenter observantia; ct ideo poliori titulo eadem, ac observantia, officia et praecipue obedientiam praescribit (5. Thom., 2. 2, q. 80, art. unie. ; q. 101, a. 1, ad 1). 11. De observantia. G89. — I. Observantia definitur: virtus, qua personis in dignitate aut excellentia constitutis cultus exhibetur; sive sit simplex cultus honoris sive specialis cultus obsequii, ut sub 111 dicemus : hinc habe­ mus duliam et obedientiam. II. Observantia est duplex : 1° civilis, quae defert cultum personis dignitate civili auctis ; 2° religiosa, (piae defert cultum condeco­ ratis excellentia supernatural!. Haec subdividitur in simplicem ct in sacram, prout respicit vel viatores, ut Papam. Episcopos, sacerdotes, etc., vel comprehensores, ut sunt Beati qui triumphant in coelis (cfr. n. 531). III. Objectum materiale observantiae est cultus. Hic dicit excel­ lentiam dignitatis personalis in alio et submissionem proportiona1 Ph t.lv 111 habemiH ex V/uinaf ■(. q. 12 2. .t. 5 ad 2), principalius se referi ad parente quam ad patriam. quia ). scribit b’bach (1. n. 168), jura civilia Hispaniae el Americae Latinae ellam adducens Haec oldicatln urget In conscientia conjuges, ascendentes el descendentes legitimos, fratres, etsi tantum uterinos (fratres tamen tenentur tantum ad alimenta naturalia, id est, aü necessaria vitae et instructionem in aliquo officio) ·. Cap. II. — De officiis filiorum. 155 tatis, cui dirigendae in bonum commune praeest patria potestas. Consonat S. Scriptura inquiens (Ephes., 6, 1) : Filii, obedite paren­ tibus vestris in Domino : hoc enim justum est. 1° In omnibus licitis ; sicut enim parentes quae a Deo vetantur praecipere non possunt, ita nec possunt filii ipsis vetita praeci­ pientibus obedire. 2° Ad parentum curam pertinentibus, nimirum ad gubernationem domus, ad bonos mores, ad animae salutem. In his enim parentes non solum jus, sed etiam officium imperandi habent. Secus, si agatur de eligendo vitae statu, de servanda virginitate, et simi­ libus, in quibus filii puberes sunt magis sui arbitrii, ut suo loco dicetur (n. 1952, 1972, IV, n. 2138, 4«). 3° Quamdiu sub eorum potestate versantur ; patris enim potestas non est perpetua, sicut perpetuum est ejus jus ad prolis amorem ac reverentiam. Haec ejus potestas cessat, ubi cessat officium educatio­ nis prolis vel gubernationis domesticae, v. gr. cum filii separatum a patre focum habere incipiunt (cfr. n. 698). G97. — Quare; a) Filii peccant graviter contra obedientiam (peccato spe­ ciali, ideoque in confessione declarando), si parentibus serio praecipientibus obedire detrectent : 1° In re gravi et justa, quae spectat ad bonos mores (III, 335 ; II. Λρ., VII, 3). 2° In re gravi et justa, quae spectat ad salutem animae, v. gr. si contra formale parentum praeceptum officiis, quae religio imponit, satisfacere praetermittant. 3° In re gravi et justa, quae spectat ad guberna­ tionem domus, v. gr. si formaliter impositam operam (magni utique momenti) praestare detrectent ; si prae pigritia litterarum studio vacare, aut artem quae eorum conditionem decet addicere negligant ; si absque gravi causa a paterna domo aufugiant. Secus vero, si fuga fiat ob causam gravem, v. gr. quia in paterna domo ipsis est peccandi occasio proxima, quam alibi non invenirent, vel quia nimis aspere tractantur, nec spes est fore ut brevi rerum mutatio succedat. In praxi tamen, non raro filiorum inobcdicntia, etsi in re gravi a peccato mortali excusantur, tum ob animi levitatem et inadvertentiam, tum saepius ob defectum rigorosi praecepti. b) Quaenam materia censenda sit gravis, prudenti judicio definiendum est : generatim ea erit, qua omissa, grave detrimentum paterentur parentes, domesticus ordo, bonum temporale vel spirituale liliorum. In hisetiam observa, unum actum rebellionis minus facile constituere peccatum mortale. c) Caveat confessarius ne, in interrogandis filiis circa triplicem ipsorum erga parentes obligationem, inconsiderate procedat. Saepe enim, nonnisi obiter atque obscuri.· dc sua, licet pessima, agendi actione sese accusant ; atque hinc fit, ut facile, et absque emendationis fructu, absolutionis beneficium con­ sequantur. Cognita igitur eorum indole eorumque educatione, interrogandi sunt an graviter patrem vel matrem verbis laeserint, quid fecerint, et quo con­ silio ; attendi enim debet effectus exacerbationis, conslristationis, etc , in parente sine justo motivo causatus, et a filio saltem in confuso praevisus. .Marc. Inst. Moral. Alph. T. I. 31 456 P. IΓ. S. 11. — Tr. IV. De quarto praecepto. Quaestio Specialis. De patria potestate. 69S. — Patria potestas est : jus quod vi legum patri, et subordi­ nate matri, in suam prolem et in prolis bona competit. 1° Quoad personas filiorum, lex ubique vigens imponit parentibus obligatio­ nem praestandi alimenta et educationem juxta fortunae et status conditionem. Confert jus custodiae, sive in domo paterna sive in domo educationis, et jus correctionis moderatae. 2° Quoad bona, sermo erit in tractatu de justitia (n. 858). Haec quidem potestas ex ipso jure naturae enascitur ; sed legis civilis est determinare, quousque haec potestas sese extendat quoad effectus publicos, et quando et quomodo exstinguatur. Deficientibus deinde parenti­ bus, patria potestas confertur tutori, cui adstat consilium familiae sub vigilantia judicis. Ad pleniorem horum intelligentiam, quaedam notare juvat circa filiorum variam status conditionem et codices civiles. L Filii distinguuntur legitimi vel illegitimi. Legitimi sunt filii concepti aut nati ex matrimonio valido vel putativo, nisi parentibus ob sollemnem professio­ nem religiosam vel susceptum ordinem sacrum prohibitus tempore conceptionis fuerit usus matrimonii antea contracti. Can. 1114. Illegitimi sunt vel spurii (incestuosi, adulterini, sacrilegi), i. e. procreati ex parentibus, inter quos, tem­ pore quo concepti et nati sunt, ratione consanguinitatis, vel ligaminis, vel voti sollemnis, non poterat contrahi matrimonium ; vel naturales, i. e. nati ex paren­ tibus, qui tempore conceptionis non erant quidem juncti matrimonio sed ad illud contrahendum habiles. Filii autem naturales recognosci possunt, quo casu juribus lege determinatis fruuntur ; vel etiam possunt legitimari per subsequens matrimonium, et tunc fere omnino legitimis aequiparantur, ipsaque Ecclesia hujusiqodi legitimationem admittit (cfr. can. 1117). Quisque videat quibusnam sub conditionibus lex talem legitimationem concedit (Cod. gall., 331 ; germ., 1732 ; austr., 160-162). Proles spuria ordinarie nequit legitimari coram lege civili. Potestas vero suprema in Ecclesia talem legitimationem concedere potest (vide n. 1933). .. II In Gallia (art. 371-515) patria potestas, quae competit patri (et eo mor­ tuo, absente vel interdicto, matri), perdurat usque ad lilii majoritalem. vel emancipationem. - Porro, filius item lilia) majoritatem adipiscitur, statim ac 2im annum explevit. Emancipatio ipso jure contingit per matrimonium; potest etiam concedi a patre, aut, patre deficiente, a matre post annum 15m comple­ tum ; vel, defuncto utroque parente, a consilio familiae, sed post annum 18m completum. Emancipatus jus habet dirigendi propriam personam et admini­ strandi omnia sua bona, curatore tamen assistente. Quod vero ad matrimo­ nium spectat, filius ante anuum 21m completum et filia ante annum 21m com­ pletum illud contrahere non possunt, sine consensu parentum ; si parentes inter se dissideant, patris consensus sufficit. Post annum 30™ consensus non requiritur. Cap. H. — De officiis filiorum. In Hispania1 deficiente patre, matri defertur ipsa patria potestas (a. 154). Cessat patria potestas : 1° Per privationem : a) si mater vidua convolat ad secundas nuptias ; nisi maritus, per testamentum, quoad non emancipatos contrarium statuerit ; mater vero, si iterum fit vidua, eam recuperat ; b) si pater vel mater per sententiam judicis ob crimen vel divortium incapaces declarantur; restituitur vero amissa, cessante sententiae effectu; c) vel si filius, consentientibus parentibus, ab alio adoptatur (Cod. hisp., 168-177). 2° Per emancipationem ; haec vero est a) absoluta, per majoritatem, quam adipiscuntur filius et filia, de jure communi hispanico (a. 320). post annum 23m completum -. Filia tamen, etsi majorennis, nequit deserere domum pater­ nam ante annum 25® completum, nisi ad matrimonium contrahendum, aut pater vel mater secundas nuptias inierint ; b) relativa, sive per matrimonium minoris intra limite juris (315) ; sive per concessionem patris, aut. eo defi­ ciente, matris, sed ante 18m annum completum; sive per concessionem consilii familiae orphanis patre et matre,sed non ante 18m annum completum, et appro­ bante judice lnc instantiae. Emancipati possunt propriam personam dirigere et bona sua administrare. Quoad matrimonium vero non omnimodam independentiam obtinent. Contrahere non possunt minores, sine consensu patris vel tutoris ; patre deficiente, sine consensu matris, cujus in defectu successive veniam praestant avus et consilium familiae. Majorennes pariter nubere nequeunt sine consilio petito a patre vel a maire, qui si dissentiant, possunt contrahere post tres menses. Tum petitio tum consensus debent constare ex documento authentico notarii aut judicis. Matrimonium contractum sine consilio aut consensu patris est validum; sed contrahentium bona manebunt separata, nec conjuges possunt sibi donationes facere aut mutuo recipere, nec minor potest administrare bona, ct ad sola alimenta jus habet. Cod. hisp. 45, 37, 50. Vidui et viduae (etiam minorennes) praedicta licentia vel consilio non indigent (ib.). In Italia, leges eaedem fere sunt ac in Gallia. Attamen, filius nunquam ante annum 18m completum emancipari potest (art. 220 seqq. el 311). Praeparatur autem novus codex civilis, qui, teste Civiltà cattolica (1932, p. 401 seqq.) magis cum jure canonico concordabit. In Austria, filii et filiae ordinarie sunt majorennes et sui juris post 21“ annum completum, extraordinarie vero jam antea, si pater, approbante judice, filium post completum annum 18m expresse emancipat. Imo, instante patre, patria potestas potest, ex justis causis, ultra 21m annum prorogari. Praeterea, filia minorennis nuptui tradita, si moriatur maritus, redit sub patriam potesta­ tem (art. 172-178). In Anglia, juxta legem an. 1928, pater el mater jus custodiae in liberos habent ex aequo, donec hi annum 211,1 compleverint. Si dissentiunt quoad religiosam educationem, judex litem componere valebit, decidendo, salute liberorum spectata, de religione qua educandi erunt. In Germania, filii et filiae sunt majorennes post completum 21m annum. Anno 18° completo emancipari possunt per sententiam tribunalis tutelaris, modo ipse minor et ejus parentes (nisi his cura de filiis substracta sit) consensum praebeant. Minori (sive filio sive filiae), etiam post emancipationem, non licet matrimonium inire sine consensu sive patris, si est legitimus, sive matris, si est illegitimus, sive adoptantis, si est adoptatus (Cod. civ., §2seqq., § 1305 seqq.). * Licet die 9 dec. Î93I nova a rcpublica hispanica promulgata fuerit Constitutio, qua per viant etiam subsequentiuni legunt in nonnullis ad matrimonium (divortium chile), .sepul­ turam etc. spectantibus, immutatus fuerit Codex cirihs, ille tamen nondum ab alio exceptus est ; quare eum. ut antea, citabimus.— - In Aragnnia autem, post annum 20, et in Cathalaunia, Navarra, Cantabria, post annum 25 completum ; quia hac regiones speciali jure in hac parte reguntur, ut affirmant Ferreres, Arregui et alii. 458 P. U.S. II. — Tr. IV. De quarto praccepto. Quoad educationem religiosam, praesertim eorurn qui ex matrimonio mixto oriuntur, tota res juri Statuum particularium committitur. Consuli possunt Dr. Geiger, Die religiose Erziehung (1er Kinder ; Karl Schmidt, Konfession der Kinder; Lehmkuhl, Das bürgerliclie Gesetzbuch; l'oss, Grundsatze des Jugendrechts, Familienrechts, 1930. p. II. 15, 18, 30 sqq. ; Marx, das Reichsgesetz uber die religiose Kindererziehung. Attendendum quoque erit ad artic. 33 novi Concordati (20 jul. 1933). Articulus II. De officiis parentum erga filios. Quemadmodum filii suos parentes honorare tenentur: ita pari­ ter parentes ad hoc adstringuntur, ut sedulam pro filiis curam gerant. Jus enim procreandi ac gubernandi prolem ipsis ideo con­ cessum est, ut susceptam prolem ad suum finem perducant. Sequentia etiam valent relate ad prolem illegitimam. Quamvis enim ejus progenitores non possideant patriam potestatem, obligantur tamen ambo, ex jure naturae, de illis curam habere quibus dedere vitam. Plura jura civilia rem aliter ordinant, ita ut obligatio alendi prolem solam matrem respiciat (cfr. Jus gall., 340) ; sed huic ordinationi nequidem post judicis sententiam stari potest (vide n. 958). Melius autem Cod. germ.. § 1705· 1718. Sed in his omnibus latescit quaestio maximi momenti : Utrum filii contra parentes jura possideant ? Res­ pondemus cum D. Thoma : In quantum uterque est homo, aliquo modo ad eos est justitia ; sed in quantum uterque est alterius, secundum hoc deficit perfecta ratio justitiae vel juris (2. 2, q. 57, a. 2, ad 2). Sic ergo filii, ut sunt homines, jus habent strictum ad vitam, membrorum integritatem, famam, honorem. Confirmatur hoc assertum a lege civili. Filii autem, ut sunt filii, i. e. quid patris, habent jus ad educationem, alimenta, sed de se solum ex caritate : sunt enim auxilio destituti. Quod si deliciant parentes, supplere tenentur pro­ pinqui vel communitas. 099. — Principia. I. Parentes, ex speciali praccepto, tenentur filios suos diligere amore interno et externo, hocque recte ordinato. Ipsa natura hanc obligationem promulgat, ut constat ex ipsis bru­ tis animalibus, quae suos foetus diligunt ac nutriunt. Hinc, non solum contra caritatem, sed specialiter contra pietatem, plus minusve, pro gravitate materiae, peccant parentes, qui in proprios liberos odium habent, qui eis mala imprecantur, qui eos nimis aspere tractant, qui in necessitate constitutis non succurrunt, qui, ex defectu amoris ordinali, nimium eis indulgent, etc. 700. — II. Parentes tenentur filiis procurare educationem corpo­ ralem. Ita expresse etiam monet Codex juris (can. 1113). Qui dat esse, dare etiam debet consequentia ad esse; debet scilicet habere curam vitae, victus et status (Inst. cat.,P. I. c. 4, n. 12), ut comper­ tum est apud omnes. Quapropter : 1° Relate ad curam vitae, tenentur parentes, ab ipso prolis con­ ceptu usque ad tempus quo haec sibi vere sufficere valet, sedulam Cap. II. — De officiis parentum. 459 ad ejus conservationem conferre diligentiam, et omnia pro viribus avertere quae ei obesse possent. Hinc, per se graviter peccant: a) Mulieres, quae foetus exsistentiam in dis­ crimen adducunt, v. gr. onera nimis gravia portando, sustinendo labores nimis operosos, nimium indulgendo iracundiae, tristitiae, libidini aliisque passionibus. Cfr. Capcllmann, Med. past, b) Mariti, qui praegnantes uxores inhumaniter tractant, graviter verberant, nimiis laboribus extenuant, c) Conjuges, qui infantulos secutu in eodem lectulo relinent, cum suffocationis periculo (cfr. Rit. Rom. Til. 11, c. 2 de Bapt. parv., 32) ; sicut et illi qui nullis cautionibus utuntur, ne suis filiolis aliquid mali obveniat per aquam, ignem, bestias, ferrea instrumenta, etc. 2° Relaie ad curam victus, tenentur parentes subministrare liberis quaecumque, juxta eorum conditionem, necessaria sunt ad cibum, vestitum, habitationem. Obligantur, etiamsi filii pariem suam dissipaverint, et ideo parentes tenentur solvere debita quae ad sustentationem contraxerint filii, non vero ad alia (II. Ap., VII, 4). Vide God. germ., 1705 ; hisp., 155. Hinc: a) Tenetur mater (sub veniali) infantem lacte proprio nutrire, nisi forte justam excusationem habeat, v. gr. sit debilis, nobilis aut valde dives ; sed tunc tenetur (sub gravi) sibi sufficere nutricem fidam, id est sanam et bene moratam x. b) Peccant parentes mortaliter, exponendo prolem in hospitali vel locis publicis absque justa causa (qualis esse potest indigentia maxima, vel illegitimitas prolis ex crimine occulto)2. Item, ejiciendo filios domo, vel neces­ saria non suppeditando, donec ipsi propria industria sufficere possint, gravi­ ter laedunt propria sua officia. 3° Relate ad curam status, parentes tenentur filiis talem vitae conditionem procurare, ut postea, modo qui eorum nalalitia et opes deceat, vivere possint ; nec enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis (2. Cor., 12, 14). Vide .S'. Alph., III, n. 336 ; 11. Ap., tr. VII. Itaque ex hoc capite peccant parentes : a) Si non adhibeant diligentiam saltem mediocrem, ut acquirant bona quibus filii alantur et haereditatem secundum eorum statum consequantur b) Si bona dilapidando impotentes se reddant ad eos honeste, secundum eorum conditionem educandos ac dotandos, c) Si non curent ut in scholam eant (modo adsint cautiones requisitae), ut artem ediscant, vel aliquod vitae genus .•implectant tir, quo honeste sustententur3.dj Si eos injuste exhaeredent vel laedant in parte legitima; si filio ad sacros Ordines promoveri cupienti patrimonium constituere recusent ; si denegent dotem vel partem haereditat is legit imam filiae, 1 Severius hanc quaestionem agitant et'dirimunt medici moderni. Cfr. Capclbnann, Ol/ers, Antonelli et alios. Etiam Ubach (I.p. 137,nota I) censet, aegre excusari posse a gravi peccat·· matrem, quae filium valde tenerum, sine justa causa extra domum lactandum tradit. — ■ Genitores (etiam divites) qui prolem exponunt in hospitali ad expositorum susceptionem erecto et dotato, non peccant de se contra justitiam, cum hujusmodi instituta etiam In favorem divitum condita fuerint (Ilf, 658). Excipe, si communitas civilis per tributa spe­ cialia ad hospitalis dolationem contribuere deberet (Marres, de Just., 1. 2, n. 310), ita ut de ejus absoluta divitum genitorum prolem non recipiendi intentione certo constaret. — ’.X’ostris temporibus Cod. aliqui civiles obligant parentes, ut liliis illegitimis educationem statui matris convenientem procurent (cfr. Cod. germ., 1705-1718). 460 P. II. S. II. — Tr. IV. De quarto praecepto. • quae post annos majoritatis nuptias, ipsis invitis, celebravit. Huic tamen, si ante annos majoritatis indigno nupserit, non debetur dos, juxta sententiam probabiliorem ; sed indigenti debentur alimenta. Simili modo, si filius, patre invito, uxorem duxit, tenetur paler eum indigentem ejusque uxorem alere, c) Denique parentes peccant graviter, si filios invitos ad statum sive conjugalem, sive religiosum, sive praesertim sacerdotalem amplectendum impellant, vel eos a tali statu obnixe avertant. Excusari possunt, saltem ad breve tempus, ratione ignorantiae, vel inadvertentiae, quae facile, ob nimium eorum amorem, admitti potest (IV, n. 77). De poenis autem in quas parentes incurrunt, dicemus n. 1355. 701. — III. Parentes tenentur filiis procurare educationem spiri­ tualem. Can. 1113, 1372, § 2. Homo, creatus ad imaginem et simi­ litudinem Dei, elevatus est ad finem supernaturalem. Ad hunc igitur finem a parentibus dirigendus est. Unde 5. Carolus Borroinaeus (Horn. 31, ad pop. Canobii, 1583) : « Educare, inquit, est ad Christum ducere lilios. » Idipsum summa cum vi inculcat Pius PP. \7 in citata sua Encyclica de educatione Christiana juventae : Divini illius Magistri (A. .1. S. XXII, 1930, p. 69 seqq.) Educatio, quae est « quasi eductio virtutis activae a potentia ad actum per causam exteriorem », a parentibus Christianis cum magna cura ad bonum finem perduci debet: quae enim sunt inchoative a natura, ab exercitio compleantur oportet. In genere, educatio spiritualis quatuor sibi requirit, nimirum : instructionem, vigilantiam, correptionem et bonum exemplum. S. Alph., Inst, catech. P. 1, c. 4, n. 15-20. 1° Requirit instructionem, juxta illud Scripturae monitum (Eccli., 7, 25) : Filii tibi sunt? erudi illos... a pueritia illorum. J'i hujus praecepti parentes debent curare : a) ut filios vel per se, vel per alios idoneos, erudiant in fide, in bonis moribus, in observantia mandato­ rum Dei et Ecclesiae, atque in omnibus ad salutem necessariis (cfr. n. 717)1 ; b) ut ipsis summam existimationem atque amorem sanctae precationis inji­ ciant, haneque ipsis perfamiliarem reddant ; c) ut eos verae devotionis affectu erga Deiparam Virginem imbuant ; nam, teste S. Alphonso, devotio erga divinam Matrem est moraliter necessaria ad salutem. 2° Requirit vigilantiam. Pretiosiora enim concreduntur paren­ tibus quain sequestro seu custodi, apud quem res terrena deposita est. Hinc, graviter peccant parentes, si filios a periculosis saeculi oblectamentis, pravis sociis, ludis, colloquiis, lectionibus, etc. non removeant ; si eos, artis addiscendae aut famulandi causa, procul a se, m tides familias locent, ubi eorum fides pudicitiave periclitetur ; si eos a colloquiis cum personis diversi sexus non arceant ; si pueris et puellis in eodem lectulo dormire permittant, etc. Itaque » De fllile in re sexu ili instruendis sermo erit in tr. de 6’ praecepto, n. 763. De pœnis au­ tem m parentes qui fthos in haeresi erudiri «inunt, diceiur n. 1344-1346. Cap. 11. — De officiis parentum. /iGl omnino etiam a Pio PP. \ 7, in eit. Encyclica (p.72 seq.), reprobata est illa adolescentes instruendi ratio, quam vulgo coèducalionem appellant. · ♦ 3° Requirit correptionem ; et quidem seriam, dic.it enim Scrip­ tura : Qui parcit virgae, odit /ilium suum (Prov., 13, 24) ; discretam, nam Scriptura addit (Coloss., 3, 21): Patres, nolite ad indignatio­ nem provocare filios vestros, ut non pusillo animo fiant. Ideo primum moneant, postea minentur, demum castigent, sine imprecatione et sine noxiis verbis. 4° Requirit exemplum : verba enim movent, exempla trahunt, praesertim pueros, qui facilius etiam varios defectus parentum imitantur. Caute igitur in omnibus se gerant parentes, et, praesertim in iis quae ad cul­ tum Dei perlinent, seipsos bonorum operum praebeant exemplum. Deceant gravissime parentes, cum coram filiis blasphemant, religionem irrident, turpia proferunt, aut agunt, proximo detrahunt, vel eos ad peccandum qualicumque modo impellunt (IJ. Λρ., VII, 5). Sed praedicta educationis media, ut patet, finem intentum non assequentur, nisi gradatim adhibeantur. In primo enim septennio, in filiis non datur rerum intellectio nec per se nec per alios; in secundo septennio datur quidem rerum comprehensio, sed magis per alios; in tertio vero septennio habetur rerum intellectus tum per alios tum per se: unde potissimum in tertio septennio exercitium voluntatis promovendum, illique advigilandum erit. 702. De obligationibus consanguineorum et tutorum vel inter se vel erga alios. 1° Consanguinei tenentur, ex pietate, ad mutuum amorem, assistentium et reverentiam ; plus tamen vel minus, secundum quod plus vel minus accedunt ad parentes (cfr. n. 484). I nde qui avum, proavum, patruum, amitam, fra­ trem, sororem (et probabiliter collaterales in 2° gradu) odio vel injuria allicit, vel eis non assistit in necessitate, debet, si alias culpa gravis est, circumstan­ tiam parentelae, in confessione declarare. Secus, si gradus sit remotior (III, 340) x. 2° Tutores tenentur, vi quasi-contractus : a) curam pupilli gerere, ejus per­ sonam tueri, eum corrigere, ct Christiane educare; — b) bona ejusdem tem­ poralia rite administrare : idque ad legis praescripta, ita ut, finita tutela, omnium actorum coram consilio familiae (vel tutelae pro illegitimis) ad tra­ mites justitiae ratio reddatur (vide tr. de Justitia, n. 1039 seqq.). Ad eadem potest obligare sola pietas, si quis nempe pupilli sit consanguineus proximus, nec alius idoneus tutor vel protulor inveniatur. Adverte tamen, non esse leve catholicis tutelam pupillorum acat holicorum suscipere, ne scilicet videantur haeresi favere eos in ea educando ; vel, non educando, violare fidem testatori et curiae praestitam (III, 918 ; Kon., n. 434). 1 De religiosis, quorum fratres vel sorores in gravi vel extrema necessitate versantur, u. 2138, 2°, sermo erit. 462 P. II. S. II. — Tr. IV'. De quarto praecepto. CAPUT III « De mutuis officiis conjugum. Noldin, II, n. 28i ; Rosier, C. SS. R., Die Frauenfrage ; Vermeersch, Quaesi, de Jusi., n. 5f 2 ; Godts, C. SS. R.t Le féminisme condamné ; Calhrcin, Frauenfrage ; Shmmen aus Mar^fjiach ubi mulla (cfr. Ind. gen. v. Frauencmanzipation etc.) ; Ami du Cl.. 1903, p. 36, 745 ; Schindler, Moraltheol., II, 747 ; D7/u/sf, Confer, de X.-D., 1894, 1-3 confér. ; Gnauch· Kuhne, krbeiterinnenfrage ; Konversalionslexihon (Herder), Frauenbewegung, III, p. 816 u. Erg. p. 610. — Praesertim vero consulatur Encyclica Pit PP. Xfr quae incipit verbis: Cash co n nu bi i 31 dec. 1930 (Λ.-1.5. XXII, 1930, p. 549, 567 si qq., ubi de emancipatione mulieris). 703. — Principia. I. Conjuges sibi mutuo debent societatem, amorem et fidem. ILa nempe ex natura matrimonii, et ex lege posi­ tiva, tum divina, tum humana 1. Quare sibi debent : 1° Societatem; tenentur enim simul habitare, ut n. 2120 fusius evolvetur. 2° Amorem specialem, nempe conjugalem ; cum enim sint caro una, debent etiam esse, per intimiorem amorem, cor unum. Sic Ephes. (5, 25) : Viri, dilidite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam ; el Til. (2, 4) praecipitur uxoribus, ut viros suos ament (III, 356). Cfr. Encyclicam : Casti connubii (1. c. p. 548). 3° Fidem, i. e. fidelitatem conjugalem, juxta dicenda n. 781, 2105. 704. — II. Officia'quaedam sunt cuique conjugi propria. Id sequitur ex propria cujusque conditione. Quamvis enim inter con­ juges aliqua sit aequalitas, fines tamen matrimonii ipsaque indoles nativa conjugum requirunt, ut vir sit caput mulieris (1. Cor., 11,3), utque mulier sit viro subdita. Inde : 1° Maritus debet curare uxoris suae : animam, recte eam diri­ gendo, moribus ejus invigilando, ipsamque ubi opus fuerit corri­ gendo ; — corpus, uxorem nempe secmn retinendo, et alendo secun­ dum suum statum ; — bona, rem familiarem studiose gerendo. Hinc, peccat maritus, et subinde graviter: a) Si verberibus aut contumeliis afllciat uxorem, sine justa causa, t Moderate tamen castigare verbis, vel etiam ex gravi causa moderatis verberibus, habita ratione conditionis, quandoque potest ’ (III, 1. c.; H. Ap.,\ 11, 12). λ ide η. 732, II. b) Si illam impediat ab impletione praeceptorum Dei vel Ecclesiae. Si vero impediat illam, sine causa, circa ea quae consilii sunt, ut est confessio, communio, etc., peccat tantum venialiter, nisi constet quod illa magnam ex sacramentis utilitatem percipit. c) Si neget aut negligat ei procurare alimenta. Juste tamen ea negare posset, si uxor adulterasset, vel sine causa ab eo discessisset. » Cod. gall., 212 ; Ual., 130 ; austr., 90 ; bisp., 53 ; germ., 1353 ; holi., 158. Vide etiam can. 1110 6eqq. novi Codicis. Cap. 111. De officiis conjugum. 463 2° L’xor tenetur exhibere marito reverentiam et obedientiam in omnibus licitis : Mulieres, subditae estote viris, sicut oportet, in Domino (Coloss., 3, 18). I nde, peccat graviter, si maritum rixis vel asperis verbis ad gravem iram, vel blasphemiam provocet ; si spreto marito, imperium sibi vindicet ; si sine sufficienti indicio, male judicet de ejus continentia ; si quid notabile ex bonis communibus expendat, contra ejus voluntatem et consuetudinem mulierum suae conditionis ; si sibi arroget administrationem domus sine justa causa ; si nolit virum sequi mutantem domicilium, dummodo possit, sequi sine periculo vitae et salutis, et ille, post nuptias, non factus sit vagus. Uxoris est etiam, educandae proli operam navare, et in negotiis domesticis curam familiae gerere, munditiei non luxui aut garrulitati studium adhibendo. — Si tamen spectatae conditionis est, potest officia viliora per famulos vel ancillas adim­ plere, modo ipsis invigilet, et curet ut res domestica bene geratur. — Consule Encycl. Casti connubii (1. c., p.549); .S’. Alphonsum (111, n. 351-356 : H. Ap., tr. VII, n. 12-13). Celera autem vide in tr. de Caritate (n. 484) et in tr. de Jus­ titia (n. 863 seqq.). % Quaestio Specialis. De emancipatione feminarum. 705. — Doctrina modo exposita multis modernis non placet, iis praesertim «pii positivae religioni adversantur et omnimodam aequalitatem virum inter et mulierem expostulant. Ideo non pauci asseclae falsae emancipationis, quae hodiedum de feminis praedicatur, nefas esse aiunt quod, mulier viro subdita esse debeat. Jamvero sub triplici respectu haec moderna theoria considerari potest : tangit enim ordinem domesticum, oeconomicum et socialem l. 1° Quoad ordinem domesticum. Quidquid dicunt illi qui emancipationem completam vindicant, haec nullomodo concedi potest ; sic enim totam rem para­ vit et ordinavit natura, ut vir praesit, sit caput familiae, mens quae omnia dirigat, voluntas quae omnia labore et conatu vincat. Mulier autem fiat et remaneat cor familiae, et amando, orando et tolerando operetur, moresque semper ad meliora perducat. Unum esse debent caput et cor; mens dirigens et cor diligens, fortitudo et amabilitas, corporis robur et membrorum tenera complexio, ita tamen ut fortiori se subdat quod a natura factum est infir­ mius. At vero, quoad ipsam personam mulieris, nulla indo provenit inferioritalis nota, ut Pius PP. XI expresse in sua Encycl. Casti connubii declaravit (I. c. p. 568). 2° Ad ordinem oeconomicum quod attinet, nihil impedit quominus ad multa negotia et ad multas artes fere aequaliter sicut viri admittantur et mulieres, dummodo (et hoc bene notetur) omnia earum viribus propor­ tio nentur, nec unquam obsint muneri quod prosequi debent, tanquam uxores et matres : respuatur igitur quidquid familiam, (pialis est a Creatore condita, destiner·· posset. Essenjialis enim ordo societatis domesticae incolumis manere debet, ait Pius XI (I. c.). 3° Ordinem demum socialem et politicum quod spectat, perse et omnibus per1 Emancipationem mulieris, ait Pius P.P. XI in Encyc. Cash connubii (I. c., p. 567), tri­ plicem statuunt, sive in domestica societate regenda, sive in re familiari administranda sive in prolis vita arcenda vel perimenda. Illima quam vocant: physiologicam, non est emanci­ patio, sed nequam facinus, cum permittat onanismum conjugalem (de quo agemus n. 2114). 464 P. II. S. H.— Tr. IV. De quarto praecepto. pensis Christianae doctrinae principiis nihil videtur impedire, quominus in hodierno systemate electionum ad varia munia deputatorum, etc., jus quoque suffragii mulieribus agnoscatur, juxta earum idoneitatis gradum. Dicimus : per se, nam, in praxi. quousque conveniat jus illud extendere, et quae seria ac diu­ turna utilitas inde Ecclesiae et Statui possit evenire, nondum in genere per­ fecte constat, sed a vario nationum regimine hactenus dependet. Ceterum auctoritatis publicae est, civilia uxoris jura ad moderni temporis necessitates el indigentias aptare, habita ratione eorum qufte diversitas sexus et indolis, morum honestas ac commune familiae bonum exigunt (Eneycl. Casti connubii, i. c.). CAPUT IV De mutuis obligationibus inferiorum et Superiorum. Rerum novarum (ed. Herder), p. 28 ; AA. init. cit. ; Biederlack, Die soz. Fr., p. 154 ; Willms, III, p. 415 seqq. ; Calhrein, Moralphil., II, p. 436 seqq. ; Burg, Vie sociale des nat. mod., p. 437 ; Koch, Moraltbeol., § 160, 167 ; Schindler, MoraltheoL, II, 714, 761 seqq.; Priimmrr. II, n. 595 ; IVHulet, confer, de N 1894, 6r confer. ; Schilling, II, η. 492, 2° et 3° ; Aertny^Damen, I, n. 555 seqq. — Consulatur praeterea Encycl. Quadragesimo anno, 15 mali 1931 (A. .4. S., XXIII, 1931. p. 177). * Enc. Officia quae sive inferioribus sive Superioribus sunt propria, alia oriuntur ex justitia, ex contractu locationis operae, et sunt positiva ; alia ex observantia quae dignitati personali tribuenda est, et sunt potius completiva et negativa, quatenus nihil contra hanc superioritatem moliri licet. De prioribus infra tractabitur (n. 1153), de posterioribus in genere sermo fuit quando de virtute observantiae loquebamur (cfr. n. 689). Restat ut haec in specie adjungamus : 1° de mutuis obligationibus famulorum et herorum ; 2° de obliga­ tionibus discipulorum et magistrorum ad invicem1. .Articulus I. De obligationibus famulorum et herorum. § 1. De obligationibus famulorum. Nomine gcnerico famulorum, ab AA. designatur triplex hominum genus, quorum alii prae aliis strictius obligantur (sic tripliciter etiam aliquis dicitur herus). 1° Sunt servi. qui in perpetuum et ad omnes operas ab hero pendent, 2° sunt domestici, qui libere operas suas ad tempus ditiori locant, et quasi in familiam cooptantur. 3° Sunt opifices et operarii, qui libere ad certum tem­ pus operas suas locant, sed inter familiares non admittuntur. Attamen, quoad multos operarios hodiernos in fodinis, fabricis, etc., occupatos, adeo dissimilis est condicio, ut magna ex parte, ea quae de famulis per se valent, vix ipsis ipplicari possint. De hoc rerum statu speciali agemus η. 1152 seqq. et n. 1154. ' De oUlcils Superiorum civilium etc.agemus n. 2282 seqq.;de obligatione autem subdito­ rum respectu auctoritatis dixliuus n. 151 sqq., 175 sqq. Cap. IV. — De officiis infer, et Superiorum. 465 706. — Principium. Famuli tenentur lieris suis praestare reve­ rentiam, obedientiam et fidelitatem. Ita ex jure naturae (ex natu­ rali famulorum conditione), et ex pacto inito (III, 343 seqq. ; II. Ap., VII, 8-11). Quare debent : 1° Reverentiam : herus enim est caput familiae vel officinae. Dicit Apostolus (1. Tim., 6, 1) : Servi dominos suos omni honore dignos arbitrentur. Hoc, proportione habita, famulis est applicandum. 2° Obedientiam : herus enim auctoritate elucet, ita ut in iis quae ad famulatum et bonos mores spectant, valeat verbum Apostoli : Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore,... sicut Christo : non ad oculos servientes,... sed ut servi Christi, facientes voluntatem Dei ex animo (Ephes., 6, 5, 6). 3° Fidelitatem, et quidem ex contractu juxta leges civiles et loci consuetudines inito, unde ex stricta justitia : eo fine conducti sunt et accipiunt stipendium, ut fideliter serviant, strenue laborent, res heriles curent, nihil surripiant, aut ab aliis surripi sinant. Unde Apostolus : Servos dominis suis subditos (esse oportet), in omnibus placentes, non contradicentes, non fraudantes, sed in omnibus fidem bonam ostendentes (Tit., 2, 9, 10). Peccant igitur famuli (plus minusve ratione materiae), et ad damni com­ pensationem tenentur: a) Si notabilem partem temporis servitio debili otio terunt, vel ad suam aliorum ve utilitatem divertunt, b) Si, sine justa causa, ante tempus conventum a dominis discedunt x. De cessatione a labore ex con­ dicto (grèves), vide n. 1154. c) Si ob incuriam culpabilem rebus domesticis detrimentum afferunt, d) Si familiae secreta produnt, e) Si delicatiora victualia suffurantur, f) Si absque heri consensu, saltem praesumpto, de ejus bonis eleemosynas largiuntur, g) Secundum opinionem communiorem ■et probabiliorem, si res heriles a furto extraneorum non tuentur 2. Dicimus extraneorum, quia probabilius est, famulum non teneri ex justitia impedire furta aliorum domesticorum, nisi ad id deputetur, vel nisi agatur de rebus sibi specia­ liter commissis, h) Si stipendio legitime pacto non contenti, sub compensa­ tionis praetextu aliquid surripiunt (Ill, 344 seqq. ; ed. G., 1, p. 610). Cfr. n. 918. Pro praxi. 1° Curandum est, ut sua sorte famuli contenti sint. Status enim subjectionis ad consequendam aeternam salutem multum juvat. 2° Avertendae sunt puellae, ne, ob majus stipendium, in urbes ancillandi causa commigrent ; in urbibus enim magna plerumque pericula eis imminent, praesertim ubi nemi­ nem habent quem consulere possint. 3° Stricte vetandum est famulis, ne suam operam locent heris, in quorum domibus exponerentur proximo peccandi periculo, aut gravi damno circa fidem et mores. Quod si de heris haereticis aga­ tur, expresse apponcRdae sunt conditiones de servandis Ecclesiae legibus. * Asserta sic intclligc : De se, quamvis famuli sine causa discedant, jus habent ad mercedem pro quantitate laboris peracti. Potest tamen herus, ob damnum sibi illatum, ratione compensationis, hanc merceilem diminuere ; quin imo, posito damno pergravi, totaliter supprimere. Videat famulus utrum ipsi (aliquid aliud irecompensandum remaneat. — ’ Alit censent, obligationem famulorum res heriles a furto extraneorum tuendi, non esse ex justitia stricta; excipe si quid specialiter curae talis vel talis famuli fuerit commissum,sive expresse sive tacite (Vermeench, II, n. 329, 4°). 466 P. II. S. II. — Tr. IV. De quarto praecepto. 4° Monendi sunt famuli, ipsis quandoque etiam a lege (cfr. Cod. germ., § 618, 626) jus conferri discedendi, si herus copiam non faciat satisfaciendi praescrip­ tis religionis vel similium. Si ex justa causa discedunt, totum stipendium cor­ respondons tempori famulatui exhibito exigere possunt, et tunc non tenentur supplere opera a quibus cessaverunt (II. Ap., VI 1,8). § 2. De obligationibus herorum. 707. — Principium. Heri tum ex caritate, tum ex quadam natu­ rali aequitate vel etiam ex justitia, erga famulos suos specialibus obligationibus tenentur. Et quidem debent : 1° Eos benigne tractare : ob dignitatem nempe humanam, decenter eos alloquendo, alimenta bona et sufficientia cis praestando, eos non nimis gravando, infirmos convenienter curando, juxta illud (Eccli., 33, 31) : Si est tibi servus fidelis, sit tibi quasi anima tua : quasi fratrem sic eum tracta. S. Alph., III, 342. 2° Eos instruere et corripere : sunt enim eorum caput, et vices parentum erga eos gerunt. Unde Apostolus : Si quis suorum et maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior (1. Tim., 5, 8). Hinc heri peccant (per se graviter) : a) Si in causa sunt, cur servi non satis­ faciant praecepto festorum, abstinentiae praescriptae, susceptioni sacramen­ torum, etc. b) Si eos non corrigunt, cum blasphemant, turpia loquuntur aut scandalum praebent (cfr. n. 496). c) Si inemendabiles non dimittunt, ubi alios invenire queunt idoneos, d) Maxime rei sunt, si famulum aut ancillam inducunt ad malum, pravis exemplis, verbis, sollicitationibus, vel si peccandi occasionem permittunt, dum id impedire possunt (cfr. n. 515, 9°). 3° Illis justum pretium solvere : nam fraudatio mercedis debitae recensetur inter peccata in coelum clamantia, et restitutione repa­ rari debet. De justa autem mercede loquemur n. 1153. % Hinc, contra justitiam (graviter vel leviter, pro subjecta materia) peccant: a) Qui stipendium promissum (vel consuetum) non solvunt, aut diu differunt, cum certo servi damno, b) Qui famulum dimittunt ante tempus praefixum, sine justa causa et sine congrua indemnitate. In hoc casu, in poenam suae injustitiae, dominus tenetur in conscientia, ait 0'. Alphonsus (III, 342), solvere famulo saltem majorem quam dimidiam partem sui salarii ; imo, secundum Lessium (1. 2, c. 24, n. 8) tenetur totam mercedem tribuere, saltem post senten­ tiam. Alii vero herum nonnisi ad compensationem damnorum obligant; nisi judex aliud etiam solvendum statuerit vel lex civilis ad totam mercedem solvendam obligaverit. Cfr. I'crmeersch (II, n. 330). M 708. Heri de se non tenentur (nisi forte consuetudo vel pactum aliud ferat, aut caritas ob gravem necessitatem subsidium exigat) solvere stipen­ dium pro aliquo notabili tempore (puta, plures menses) quod famuli, ob mor­ bum propriumve commodum, extra famulatum transigunt, nec magnas medi­ cis aut pharmacopolis debitas praestare impensas. Haec quidem de jure Cap. IV. — De officiis infer, el Superiorum. 467 naturali ; leges vero positivae saepe aliud statuunt, quod, cum famulis verum jus conférai, in conscientia est servandum ‘. Articulus II. De obligationibus discipulorum et magistrorum. § 1. De obligationibus discipulorum. 709. — Principium. Discipuli, tum ex pietate erga parentes, tum ratione pacti a parentibus initi, debent magistris suis amorem, reverentiam et obedientiam in his, quae ad studia et bonos mores pertinent. Ratio est, quia parentes, eo ipso quod filios magistris educandos commiserunt, propriam ipsis auctoritatem ad hunc finem obtinendum delegarunt. In Religione, simile officium erga professores fundatur in pietate erga Ordinem, praeter ipsas Regu­ lae prescriptiones. Peccant igitur discipuli : 1° Qui suos magistros irrident, subsannant, eis detrahunt, eosque maledictis, calumniis, molestiis afficiunt, ad iram provo­ cant, et tunc peccant duplici peccato. In his tamen, advertit Sporer, plerumque pueri excusantur a mortali, propter .levitatem, imprudentiam, vel passio­ nem. » 2° « Qui magistris serio praecipientibus in re spectante ad bonos mores, studia, disciplinam scholae, non obtemperant. Peccatum autem est leve vel grave, pro ratione materiae », etsi saepius a mortali excuset eos inadverlentia. 3° Qui tempus transigunt in otio, in lusu, aliisve ineptiis ; « qui tempore lectionum nihil vel parum attendunt, mente alio distracta el variis curis inutilibus praeoccupata. In his et similibus, discipuli peccant graviter, si per hanc agendi rationem notabiliter impediatur acquisitio scientiarum necessariarum statui vel conditioni. Ad quod aestimandum duo sunt atten­ denda : nempe quantitas (emporis inutiliter consumpti, et qualitas rerum quas tunc tradit magister » (cfr. Jaugcy, n. 620). Discipuli autem qui sunt sui juris, et ingrediuntur Instituta vel Collegia in quibus sub auctoritate Superioris vivunt, ad statuta Instituti servanda et ad obedientiam Superiori praestandam omnino tenentur, ex renuntiatione suae libertati libere praestita et ratione ordinis naturalis ad quem servandum ipso facto obligantur. § 2. De obligationibus magistrorum. 710. — Principium. Magistri, tum ollicii tum stipendii accepti ratione, alumnos apte instruere et educare tenentur. Ratio : sic. vult contractus cum parentibus initus, quem alio modo interpretari non licet. Hinc debent: 1° Tradere doctrinam sanam et ad scopum intentum idoneam. Si in libris, quibus uti coguntur, quaedam minus recta aut 1 Cod. gall., 1780 ; austr., 1151 seqq. ; hisp., 1583 ; germ.,Tl6 seqq. 468 P. ILS. II.— Tr. IV. De quarto praecepto. religioni adversa reponantur, magist ri debent ambigua et suspecta opportunis explicationibus emendare (Kenrick, tr. 13, n. 38). Quod si libri ex professo sint fidei vel bonis moribus contrarii, minime eos introducere et eis uti licebit. 2° Docere methodo convenienti et captui discipulorum accommodata, ita ut eorum animi non obruantur, nec fastidio afficiantur. 3° Inserere discipulorum animis semina Christianarum virtutum, bono eis esse exemplo, et in eorum mores attente invigilare. Sunt enim loco parentum, pro spirituali educatione, non tantum mentis sed etiam cordis. Peccant igitur; a) Si discipulorum peccata dissimulent, et non corrigant. b) Si profectum eorum in litteris non promoveant, c) Si non doceant bonos mores, d) Si ex proposito falsa doceant ut vera, vel superstitiosa et saluti noxia, e) Si non studeant ipsi ut oilicio satisfaciant, j) Si stipendium exigant majus justo, vel quam gymnasii leges aut consuetudo permittant. g) Si doctoratus insignia negent dignis, vel indignis conferant, h) Si disci­ pulis malo sini exemplo, i) Si malis moribus imbutos et aliis perniciosos ad scholas admittant, vel ex iis non dimittant (III, 362). Quaestio Specialis. De pravis scholis. Jansen, de Facul t. tloc. ; Zilelli, App. Jur. eccl., p. 499 ; Pierre!, L’esprit moderne; Goyau, L’éCOle d'aujourd’hui ; Jlammerslein. Die Schulfrage ; Willems, Phil, mor., III, p. 487 ; Aertni/s. Fasc. theol. mon, I. n. 38 : Ami du Cl. (cfr. Ind. gener, v. Enseignement) ; Stiinmen aus Mar.-Loach ; Questions actuelles; Wemz, Jus Deen, III, 66 ; Calhrein, phil. mon, n. 659, 670; Vermeersch, II. n. 298 seq. ; Schilling, II, n. 278, 508 ; Merkelbach. II, n. 821. —Inter Documenta Pontificia recens exstat Encycl. Pii PP. XI : Divini illius Magistri (vide A. A. S., XXII, 1930, p. 76 seqq.). 711. — Notiones. 1° schola dicitur prava, si principiis catholicae religionis de educanda juvent ute non est conformis. 2° Hujuscemodi scholae a) quan­ doque spiritu pravo vel secundum placita sectae heterodoxae reguntur, et sunt impiae ; b) quandoque ab omni positiva religione praescindunt, et vocantur neutrae 1 ; c) quandoque pueros ad quamlibet sectam pertinentes admittunt et nominantur mixtae. Hic autem sermo non erit de scholis impiis, cum circa eas principia nimis pateant. Quaestio solum agitatur de scholis quas vocant neutras, et quae statuemus principia circa scholas neutrales, eodem quasi· jure applicare licebit scholis mixtis, cum regulariter in iis positiva religio non doceatur. *271. - Principia. I. Illa juventutis instituendae ratio, quae omnem religio­ sam educationem excludit, est ex se rei catholicae maxime adversa. Ratio est, quia 1° inducit per se in contemptum religionis, quasi nimirum religio nihili aestimanda esset ; 2° sejungitur ab auctoritate Ecclesiae ; unde fieri potest, ut magistri scholis praeficiantur, et libri adhibeantur, qui errores et vitiorum semina teneris mentibus infundant ; 3° impossibile est morum praecepta tradere absque religione, et quasdam scientias docere, v. gr. historiam, quin ’ Tum Codex (can t »7 *) tum Encycl. Dirim illitu .Wagiuln (I. c. p. 76 et 78) loquuntur de scholis neutri» et mi.vb- Neutr.u· i li un laoae vocantur a Pio XI in citata Encycl. (p. 76) ; Ip- < ani quoqu· -cholaio improbat, praesertim -i sit unira, in qua catholici non sunt m.udstri. qui puero,, catholico- cathulicosque communiter litteris atque artibus imbuant- Quaestio specialis. — De pravis scholis. 469 praeceptor de revelatione et Ecclesia obiter dicat, eisque vel patrocinetur vel adversetur ; 4° ipsimet hujus institutionis auctores confessi sunt unum ex ejusdem finibus esse religionis subversionem. Ita ex Instr. S. C. de Prop. F. ad Episcopos Americae Sept., 24 Nov. 1875. (A. ô. S., XI, p. 44). Et Leo XIIL in Epistola Enc. Nobilissima ad Episcopos Galliae, die 8 Febr. 1884 directa, haec confirmavit : « Ecclesia.... semper scholas quas appellant mixtas vel neu­ tras aperte damnavit. Haud aliter Pius XI in Encycl. Divini illius Magistri (1. c. p. 76). 713. 11. Scholarum, (pias neutras vocant, aliae sunt positive, aliae negative noxiae. Non omnes ergo aequale periculum afferunt ; quod colligitur quoque ex cit. Instructione S. C. de Prop. F. ad Episcopos Amer. Sept. 1° Illae sunt negative noxiae, in quibus nihil fidei moribusve adversum docetur. 2° Positive autem noxiae sunt illae, in quibus fidei integritas vel inorum honestas, aut ambae simul, periculo proximo exponuntur L Porro causae ob quas fiunt positive noxiae, 1res per se et regulariter recen­ sentur : a) libri, qui paulatim in puerorum animis religionem aut pudorem, aut utrumque destruunt; b) magistri, qui venenum erroris, sin minus aperte, at saltem subdole et sensim puerorum animis instillant ; c) condiscipuli, qui aut falsam aut nullam colunt religionem, et iis sunt moribus praediti, talique loquendi agendique assueti licentiae, ut adolescentium, licet domi optime insti­ tutorum, fides inde labefactetur, aut certe pudor ac pietas absumantur. Patet, praeter hos periculorum fontes, qui quoad scholas in genere dantur, alios adesse posse in tali vel tali schola, si nempe pueri cum puellis in eodem scamno sedere jubentur. Patet etiam, in scholis superioribus, eo quod mens magis religione imbuitur, influxum mali saepe esse minorem quam in aliis, praesertim elementaribus. 711.— 111. Scholae, neutrae dictae, nisi sufficiens adsit causa, et cautiones opportunae adhibeantur, tuta conscientia frequentari nequeunt 2. Id clamant ipsa lex naturalis et lex divina. Solius Ordinarii loci est decernere quibus sub conditionibus hujusmodi scholae celebrari possunt (cfr. can. 1374) ; quod sollemniter iterum declaravit Pius PP. XI in Encycl. Divini illius Magi.tri : «Confirmamus... S. Canonum praescripta, quibus catholici adolescentes prohi­ bentur ne scholas eum neutras tum mixtas... quavis de causa frequentent : quas tamen adire licebit prudenti dumtaxat Ordinarii judicio,\n certis quibus­ dam tantummodo locorum temporumque conditionibus, modo peculiares cau­ tiones adhibeantur » (I. c. p. 77/. 1° Sufficiens adsit causa. Hoc patet ex eo quod timetur magnum perver­ sionis periculum. Ex magnitudine periculi autem perpende, quaenam causa dici possit vere sufficiens : a) Si schola neutralis est negative noxia, periculum ordinarie erit remotum, proindequo causae graves ordinariae erunt sufficientes, v. gr. si schola vicina parum idonea reperitur pueris erudiendis convenienter conditionis suae, et desunt facultates in alia regione prolem catholice educandi. b) Si schola est positive noxia, periculum ordinarie erit proximum, urgentes ergo requiruntur rationes, v. gr. si nulla alia praesto esset schola, si timerentur 1 Episcoporum cujusque regionis est prohibere scholas quae forte essent noxiae, tales vel tales libros tanquam positive noxios damnare. Eorum mandatis, utpote quum in praesump­ tione Juris fundentur, stricte parendum est. Norunt omnes quanta cum severitate Episcopi Belgiorum tldeles a scholis neutralibus averterunt, non sine emolumento pro re catholica Anno 1909 (die 15 Sept.) prohibuerunt Episcopi Galliarum, communi decreto. 14 libro» in scholis publicis introductos \el introducendos (cfr. Quest. actuelles, 1909, p. 263).— * In Gallia requiritur etiam dispensatio Episcopi, ut librorum prohibitorum usus in scholis evadat licitus. P. U.S II.— Tr. IV. De quarto praecepto. ex parte Gubernii vexationes continuae, etc. Cautiones igitur, pro gravitate periculi, plus minusve rigorosae requiruntur, c) Si schola ita est positive noxia ut necessario, etiam adhibitis cautelis, perversio animos inficiat, nulla causa sufficiens dici potest, et tale periculum omnino vitandum est, cum quocumque damno temporali, etiam vitae (ita ex Instr, cit.). 2° Cautiones opportunae adhibeantur. Periculum enim hisce mediis debet fieri in quantum potest, remotum (cfr. Instr, cit.). Quaenam cautiones requi­ rantur, in specie nunc indicabimus. 715. — Cautelas adhibere perlinet ad parochum, ad parentes, ad scholares ipsos. Et quidem : a) Parochus multo diligentius catechesibus det operam, ad ••a praecipue attendens, quae frequentius ab inimicis nostrae fidei impetuntur. Non solum publice et per domos doceat, sed moneat unumquemque, in resisten­ tia erga perversores, adjuvet quam sciverit in talibus angustiis positum. b) Parentes liberis suis sollicite invigilent, per se vel per alios de lectionibus auditis eos sedulo interrogent, libros iisdem traditos recognoscant. et si quid noxium ibi deprehenderint, antidota praebeant. Quodsi libri, a magistro traditi, sunt ab Episcopo damnati, prohibeant omnino ne filii talibus utantur, et auctoritate competente fortiter et obstinate eorum remotionem exigant. Si quae in regione exsistant societates a patribusfamilias institutae (associa­ tions des pères de jamille), ipsis nomen dent, ut sic, interveniente persona juri­ dica, reclamationes eflicaciores evadant, c) Scholares ipsi, quibus imponuntur libri nocivi, vel quorum magistri vel commilitones ad eos inficiendos adlaborant, sciant seipsos personaliter (independenter a parentibus) ad cautelas teneri (. Imi du Cl., 1912), modis tamen ipsorum aetati convenientibus. Libros nocivos ab Episcopo prohibitos, nequeunt apud se retinere, et, casu quO ipsis tales imponuntur, resistere tenentur interne, imo et citerne ; interne, haud appro­ bando, voluntatem suam in bono firmantes ; externe, non sine reclamatione libro-accipiendo, nonnisi tempore necessario iis utendo, et actibus similibus, quibus horrorem mali et aversionem a periculis patefaciant '. 716. — Corollaria. 1. Magistri,in schola publica neutrali docentes, nequeunt ex seipsis libros nocivos introducere et explanare. Quodsi tales libri ex officio imponantur, simulque praevideant resistentiam fore inutilem, debent necessa­ rio sic praelegere, ut antidotum efficax discipulis propinent, vel melius, ea sola praelegant quae innoxia essent. Cfr. ap. Ami du Cl., 1908, p. 846; 1911, p. 598 ; Linz. Quart. Schr., 1907, p. 375. I II. Inspectores munus suum ea mente suscipiant, ut ad malum in scholis positive noms pro viribus impediendum sint parati. Spes boni, quam habent, fundata esse debet, secus ad malum cooperarentur ( Konings, n. 440). III. .1 uvENNES nequeunt adire scholas normales dictas,si sunt positive noxiae · et ipsi pravis influxibus remanent expositi ; si sunt negative noxiae, accessus juvenibus non prohibetur, modo efforment firmum propositum, in officio magistri obeundo, ea vitandi, a quibus < atholicus magister abstinere debet. Si vero hujus propositi tenaces non futuri videantur, enixe sunt hortandi ut alio officio vel arti se dedant (Konmgs. 1. c . Quoad Collegia, Gymnasia, Uni­ versitates, regulae supra traditae applicari possunt et debent, |servata tamen ' Qui plura perutilia scire cupit, leeat Decreta Concil. Baltim. III, n. 194 seqq., a Leone XIII. It Mali 1893 confirmata; Responsa <\ Secret. Status 5 Mali 1911 relate a probabiliter dicendum in aliis casibus, dummodo expulsio statim peragatur : tunc enim vincit pro invasa jus repellendae aggressionis. Cfr. 0’. Alph., Ill, 394 (ed. G.. I. p. 647) : VI. 954. Ita Lehmkuhl, I. n. 1013: Quaest. moral, juri novo adaptatae, p. 17. nota. etc. ; contradicentibus aliis quoad ultimum assertum (v. g. Merkelbach, Woutcrs). 3° Certe homicidium committunt, qui jucatam accelerationem partus, sive per membranarum punctionem, sive alio modo inducunt, eo tempore quo foetus certo non est viabilis *. Id enim aequivalet directae occisioni, sicut venoccidere piscem dicimur, si eum ex aqua trahimus. Ita ex Resp. S. Off.. 25 Julii 1895. (Nouv. Rev. Theol., vol. 27, p. 599.) Acceleratio autem partus ex gravi causa licet, dum certo viabilis est foetus, ad melius consu­ lendum vitae infantis ; v. g. si salus matris in casu periculoso ope partus praematuri speretur: vita enim matris tunc generatim necessaria est fœtui. 743. — II. Abortus indirectus quandoque licitus habendus est. Dicitur autem : 1° Indirectus, i. e. proveniens praeter intentionem ex actione ancipiti, v. gr. subministrando matri pharmacum ipsi quidem salutare, proli vero periculosum, uti explanavimus. 2° Quandoque, si nempe conditiones ex voluntario indirecto adsint, et quidem : a) remedium sit perse et directe morbi curativum : b) aliud non possit adhi­ beri ; c) provideatur extremae necessitati spirituali foetus, prout provideri potest. Probatur : Voluntarium indirectum, in quo hic versamur, sub debitis cautelis, nullum est peccatum. Sane quidem duae priores conditiones, supra expressae, de se requiruntur 2. Posterior vero con­ ditio hic necessario etiam exprimenda est, cum caritas et pietas obligent matrem ad praeferendam vitam spiritualem prolis saluti proprii corporis. Abortus itaque non privat foetum spe Baptismi, quando vel remedio omisso, certe cum matre moreretur ; vel spe­ ratur fore ut vivus in lucem edatur (ideoque baptizari possit) ; vel denique de facto in utero baptizari potest. Patet insuper licitum esse, tale remedium sumere, si aequale sit periculum abortus, sive medicina sumatur sive non : conditio enim foetus non fit ex eo pejor (III 394 ; H. Ap., VIII, n. 26). Medicus non sit nimis anxius quoad phannaCa matribus praestanda. Mora­ liter enim impossibile est, pereunte matre, prolem diu posse supervivere. nisi mater sit partui proxima, vel morbus brevissimus (Antonelli, I. c.). Ad cautelas tamen, quas supra indicavimus, erit attendendum, casu quo. ut 1 Ratione * atl legitimamtam partus accelerationem allatae (ul videre est In Decreto S· O//tciu erant : a) Foetus renuntiare potest vitae in matris ultro, sicut in naufragio amicus amico tabulam cedere ; quin imo, revera renuntiare censetur quippe qui per acceleratam ejectionem securius baptizari queat, b) Exsistentia m utero matris cum vitam matris prius possidentis in discrimen vocet, ut quid secundarium • onsidi rari potest quod a Jure prims a mat re possesso \ inci debeat. S. Officium nihil· minus declaravit ; Tuto doceri non posse. licitam esse qiiameumqt00). Huic operationi assimilandus rl ideo damnandus est modus agendi eorum, qui foetum ecto­ picum, de cujus praesentia constat, directe exstinguere conantur injectione • ( fr. Prümmer circa hanc operationem, (i. c., p. 567). i 90 P. 11. S. 11. — Tr. V. De quinto praecepto. morphii, aut adhibita vi electrica (Lehmkuhl, I, n. 1011); item damnandae • runt aliae species embryotomiae, de quibus supra (vide Encycl. Casti cbnnubii. I. c., p. 563 sq.). II. Operatio Caesarea. Consistit in incisione uteri, eo fine ut foetus extrahi possit. Haec operatio, quam olim difficilem, barbaram nominabant, hodie saepe a medicis, et quidem feliciter, matre vivente, perficitur, ita ut plus minusve 20 % matrum salventur (cfr. Antonelli, Eschbach, Capellmann in operibus citatis), imo recentissime etiam 98 % (Schweiz. Kirch. Zeit. 1927). Quaestio autem duplex poni potest : 1° An liceat matri talem operationem permittere ? 2° An ad hanc subeundam mater teneatur ? Ad primum sic respondendum : Licet, si ex una parte, ob ejus robustam con­ stitutionem chirurgique peritiam, mortis periculum solum remotum fiat, et ex altera parte spes effulgeat, ut prolis vitae tam temporali quam spirituali con­ suli possit. Non vero licet, si periculum mortis quoad matrem appareat proxi­ mum vel vere probabile, quia tale periculum morti aequiparandum est (VI, 106 ; ed G., III, p. 84). Vide cit. Resp. S. Off., a. 1898, ad II. Adsecunduni dicendum, quod si adsit spes fundata infantem viabilem extra­ hendi, de se, ex praecepto caritatis bene ordinatae, obligatur mater ad subeun­ dam operationem, quae nostris temporibus, ut diximus, non jam medium extraordinarium remanet (cfr. Lehmkuhl, I, n. 758, nota, ubi citat S. Alph., II, n. 26, 27) ; el etiam si supponatur extraordinarium, nonne salus aeterna infantis lanii valet ? (cfr. supra n. 483). — Videat tamen prudens confessarius, utrum, stante naturali horrore matris erga tales operationes, urgeri possit hujus obligationis intimatio. Quae diximus de liceitale hujus operationis, a pari et sub iisdem cautelis, affirmari possunt de symphysiotomia, qua arctitudo pelvis, per scissionem cartilaginis duo ossa conjugentis removeri debet : ceterum, addit Antonelli II, n. 94), hanc operationem et aliam similem non ita communiter chirurgis probari. Idem dicendum de laparotomia, qua exciditur tumor ut extrahi possit foetus extrauterinus x, ve) de operatione Porrensi, qua uterus et ovaria exciduntur (dummodo perficiantur tempore ac modis, quibus ex ordina­ rie contingentibus matris ac foetus vitae consulatur). Declaravit S. Off., Maii 1898, haec esse licii a, dummodo et foetus et matris vitae serio et opportune pro­ videatur (Nouv. Rev. ThéoL.vA. .31, p. 276); confirmavit autem S. Off. anteriora Decreta, die 5 Maii 1902 (ib., vol 45 p. 161). Mortua femina praegnante, nihil obstat quominus operatio caesarea perficiatur ; imo in hoc casu obligatio stricta urget, monito lainen ex lege civili loci praefecto et adhibitis testibus ab ipso designatis. Quidquid autem aliqui dixerunt2. absolute vetitum est quominus sacerdos se ingerat in demandanda sectione, multoque minus in ea peragenda. S. Off., 15 Dec. 1899, confirmans quae jam die 15 Febr. 1780 statuerat f.l. S. S., 32, p. 503). Vide Antonelli, II, n. 103. III. Operationes dvbie prohibitae. Tres dantur praesertim casus valde difficiles, in quibus non constat de operationis liceitale : 1° Uterus nempe praegnantis aliquando prolabitur et reduci nequit nisi per punctionem involu­ cri, ita ut fluat amnion: ex hoc autem saepe sequitur abortus. 2° Aliquando etiam ipse uterus praegnantis ita inficitur tumoribus malignis, vel in utero sano tales efformantur tumores, ut nonnisi per ablationem totius uteri sanitas matris restitui possit. Ablatio vero uteri, in casu,secum infeliciter trahit foetus forte immaiun extractionem. 3° Aliquando denique, in casu conceptionis extrau­ terinae, tumor matrem in summum discrimen, et, si rumpantur organa, in cerλ ide Prummer (I. c., p. 5. Ί), — \ . gr. Caneianulla et aliqui antiqui auctores, in casu quo quaelibet alia persona apta deficeret (cfr. Prümmer, II, n. 135), Cap. II.— DC homicidio. 491 lam mortem conjiciet ; quod necessariam reddere videtur tumoris abla­ tionem, in quo vel certo vel probabiliter foetus quoque habebitur. Circa tria praedicta non adest consensus auctorum. Non desunt, qui putent, punctionem, ablationem, casu quo foetus sit immaturus, non licere, juxta Decretum S. Off.. 5 Maii 1902, in quo se referunt EE. ad Responsum i Maii 1898 supra citatum. — Alii vero censent, de abortu directo hic sermonem institui non posse, sed de abortu, qui indirecte tantum procuratur ; causam vero excu­ santem esse summum et certum vitae discrimen in quo versatur mater. Omnes tamen in hoc conveniunt, nullo modo haec licere, quamdiu verum et certum periculum pro matre non exsistat. Cfr. Lehrnkuhl, L n. 1011 ; Nouv. Rev. Thiol.. vol. ii (1912) p. 590 ; vol. 45 (1913), p. 154 ; Antonelli, II. η. 110; Prümmer I. c. (Linz.) p. 574 seq.1 ; Merkel bach, o. c. p. 39 sq. 47 seqq.; I 'ermeersch. 1. cit.; Gemelli, 1. cit., etc. — Certo tamen (ita nobis videtur) nequit e tumore extrahi foetus nondum viabilis nec fieri involucri punctio cum amniievacuationc. completa ; hac enim ratione directe potius occideretur foetus (v. n. 742, 3°). SM5. — De poenis in procurantes abortum latis. Sunt vel de jure canonico vel de jure civili. I. Ex jure canonico sunt sequentes : 1° Excommunicatio Ordi­ nario reservata (nec mater eam effugii). Can. 2350, § 1. Vide n. 1349. Hanc tamen non incurrunt qui craniolomiac scelus perfi­ ciunt : quia non procurant abortum stricte sumptum. 2° Irregula­ ritas, quam incurrunt etiam cooperatores. Can. 985, n. 4. (Cfr. n. 1942). 3° Qui ob hujusmodi delictum patratum laborat infamia facti, repelli debet tum a recipiendis ordinibus, dignitatibus, bene­ ficiis, officiis ecclesiasticis,* tum ab exercendo sacro ministerio et ab actibus legitimis ecclesiasticis. Can. 2294, § 2. II. Ex jure, civili gravi carcere punitur hoc crimen.Cfr. Cod. poen. gall., a. 317 ; ilal., a. 381 ; germ., a. 218, 219, 220 ; hisp.,a. 425-428. Saepe ac saepius evenit, ut medici indiscriminalim ea omnia quae in partu fiunt ad matrem a certa morte eripiendam, tanquam con­ sectaria necessaria sui muneris considerent '. Pro praxi. 1° Dari potest bona fides circa liccitatem abortus medicalis, sive in parent ibus, sive in matribus, sive in medicis. Confessarius, si non interro­ gatur, his de rebus prudenter loquatur : sua enim monitio, plerumque inutilis, imo frequenter monendis damnosa evadet, cum peccati formalis periculum secum trahat. A medico interrogatus, operationem ut illicitam reprobet, quin tamen semper de prohibitione Ecclesiae mentionem faciat. Λ matre interro­ gatus non imprudenter ei imponat ut recuset operationem, nec indiscrete mani­ festet prohibitionem Ecclesiae. Quandoque tamen (v. gr. si medicus parum meticulosus fucatam purius accelerationem suadeat ad evitanda incommoda hami gravia) confessarius tacere non potest (Card. Gennari, Cons, mor., t. I. n. 77 ; cfr. Nouv. Rev. Thiol., vol. 45, 1913, p. 160seqq.). 2° Medici, praesertim si inopinate vocantur, saepe in statu conscientiae perplexae versantur. Sunt ideo 1 Prümmer putat in bis casibus raro adesse ex parte medici operationem prohibitam. — 2 Non desunt tamen qui saniorem ineunt viam. Scribit, v. gr., Prof. Schauta (Realenz.ykiopedie der Ilcllkunde, art. Kaiscrschnitt) : ‘(Perforatio foetus), bacc foedissima tabes, ex arte obstetricia prorsus est excidenda >. Cfr. Schweiz. Kirch. Zeit, 1927, p. 10. 492 P. II. S. II. — Tr. λ". De quinto praecepto. juxta regulas huic statui convenientes judicandi, et, si speratur fructus, monendi et instruendi. 3° Sorores Caritatis, si quod nosocomium ipsis proprium exsistit, tenentur eligere viros vere probos. Si ratio agendi, ex parte medi·!, minus conformis sit Decretis S. Sedis, non tenentur ejus operae obsistere, nisi in casu quo evidenter se proderet ejus praevaricandi intentio. S. Poen., 7 Julii 1911 (ap. .Voue. Rev. Thëol. vol. -44 (1912) p. 35 et Rev. Eccl. de Meis, 1911, p. 588). Quodsi nosocomium sororibus non sit proprium, ipsae auxilium praes­ tare poterunt solum per transennam in operationibus ab Ecclesia damnatis, ratione scilicet incommodorum quae ex repulsa timentur. Atvero difficilius earum cooperatio concedi posset pro operationibus frequentibus : scandalum enim esset permagnum (Amidu (Ί., 1913, p. 1035). 4° Conflictus quo hodiernae scholae medicae quoad usum licitum aliquarum operationum chirurgicarum huc spectantium divelluntur a scholis catholicis, dolendus est ac pro viribus eradicandus juxta principia exposita in Encycl. Casti connubii (l.c., praesertim p. 5G2 seqq.). CAPUT III De duello et bello. S. Alphonsus, I, ;oo ; ed. G., I, p. 656 ; H. Ap., VIII, 27 ; Vittoria, de Jure belli ; Snare;, de Bello (ed. Vivfe, t. !2. P. III. dlsp. 13) ; Aertnys-Damen, I, n. 584 ; JVoldin, II, n. 347 ; Tanquerty, II. n. 145 ; Calhrein, phil. inor. n. 384 ; Stimmen aus Maria-Laach, 1894, p. 345; .Voue. Kei\ Theol., 22, p. 589 ; Linz. Quart. Schr., 49, p. 556 ; Berardi, Theol. mor., II, n. 698 ; Venncersch, II, n. 610sqq. 637 ; Schilling, II, n. 395, 518 seqq. Articulus I. De duello. 746. — Definitio. Duellum in genere est pugna duorum vel pau­ corum inter se. In sensu strictiori, duellum, est : duorum vel plu­ rium numero parium pugna, ex praecedenti condicto de loco, tem­ pore et armis, cum periculo occisionis, mulilalionis vel vulnerationis. In hac materia, duo sunt essentialia : quod pugna liat ex condicto, el pugnan­ tes utantur armis lethalibus, quibus infligi possit vulnus constituens actionem graviter peccaminosam. Duellum, uti ab Ecclesia prohibetur, id omnino sup­ ponit. Non videtur esse essentiale, quod spatium temporis intercedat. Possunt enim aliqui ex condicto statim arma sumere (Lehmkuhl. Cas. consec., n. 521|. Duellum autem non est. sed rixa, quando duo. ex impetu irae, ad pugnam se provocant, statimque congrediuntur. Item, excluduntur pugnae ad gravem laesionem inferendam ineptae, uti fiunt virgis vel levi baculo (III. 401). Divisio. Distinguitur duellum publicum vel privatum,prout publi­ ca vel privata auctoritate suscipitur ; sollemne et simplex, prout vel coram testibus (seu, ut vocant, patrinis) vel iis omissis, habetur. Posset etiam distingui duellum verum et duellum fictum. Fingitur duellum, si simulatur provocatio et acceptatio, vel si certa spes adest fore ut duellum revera impediatur, vel si pugnatur pro forma, sine omni vulneris periculo. Qui duellum fictum suscipiunt, censuras quidem non incurrunt, sed a peccato non Cap. J11. — De duello et bello. 493 excusantur, stante Const. Detestabilem Benedicti XIV, et ob rationem scandali ( Genicot-Salsmans, 1. 382). 747. — Principia. 1. Duellum, publica auctoritate susceptum, licitum est, si fiat gravi de causa, ob commune bonum. Gravis ratio est ea, propter quam pugnavit David cum Goliath, ad terminandum bellum cum minori sanguinis effusione. Hoc autem vel simili casu excepto, princeps mortaliter peccaret permittendo duellum, v. gr. ad ostentationem, ad spectaculum, etc. II. Duellum, auctoritate privata susceptum, nunquam licitum esse potest. Ratio est, quia repugnat : 1° Juri naturali, cum sit usurpatio dominii in vitam et mortem, quod soli Deo competii. Etiamsi admittatur,in duello privato solum adesse periculum occi­ sionis vel vulnerationis, jus naturale semper negabit, talia media mala adhiberi posse, quae directe ex duello oriuntur, et unice in aestimatione stultorum honorem laesum restituere possunt. 2° Juri canonico, ex can. 2351, § 1, de quo in sequenti numero dicemus. Specialim Alexander λ II damnavit hanc propositionem 2am : « Vir equestris ad duellum provocatus potest illud acceptare, ne timiditatis notam apud alios incurrat. » Cum nihilominus nonnulli exstiterint, qui in quibusdam saltem cir­ cumstantiis duella licere pronuntiarent, omnes contrarias assertiones Bene­ dictus XI1’, in Bulla Detestabilem anni 1752, tanquam falsas, scandalosas ac perniciosas rejecit, damnavit ac prohibuit (III, 'ιΟΟ : 1. EI. qq. rrf., n. 97). Cfr. Lcônis XIII Epistolam Pastoralis officii, 12 Sept. 1891. Ex his concludendum est : a) Non licet duellum suscipere ea lege, ut uno vulnerato pugna cesset ; quia, praeter scandalum, adest periculum vulneris lethalis. Obstat praeterea Const. Illius vices Clementis VIII, 17 Aug. 1592. b) Prohibita sunt duella academica. In iis enim verificatur definitio duelli. Difficultas utique moveri potest, ex eo quod in duellis academicis excludi cen­ setur periculum gravis vulneris; sed respondetur, certamen iis armis institui, • piae per se grave vulnus infligere possunt. Respondetur praesertim: Ecclesiam haec duella vere et proprie duellis lethalibus aequiparare. Ad quaestionem enim Episcopi Wratisl., (pii in supplici libello omnia minutius exposuerat, S. C. C. (9 Aug. 1890) respondit : Ejusmodi duellantcs eorunique patrinos esse irregulares ex infamia juris. Ex (pio sequitur : studiosos mensuram commit­ tentes esse vere duellantes et iisdem plecti poenis (infra citandis), idem com­ mittere peccatum ac alii (v. gr. milites) qui ex condicto, cum periculo occisionis, inter se pugnant. Cfr. .1. 5. 0., vol. 23, p. 242 ; S. C. Cone., 23 Jan. 1901 (ap. Heiner, ed. 6, p. 107). Hae declarationes iterum firmatae sunt a S. C. Cone, dic 10 febr. 1923 (A. A. S. XV, p. 154) ; imo, juxta responsum diei 13 junii 1925, complectuntur etiam eas mensuras (piae sine periculo gravis vulneris fiunt in casu » (A. A. S. XVI11. p. 137seq.). c) Licet pugnare cum inimico, si iste ad te occidendum vel res magni momenti tibi auferendas determinatus, ex petulantia tibi arma concedat ad te defendendum ; tunc enim est vera et legitima, defensio : modo pugnam vitare non valeas. d) Item provocatus ad duellum, licite respondere potest : « Ego ut christia- 494 P. ILS. IL — Tr. V. De quinto praecepto. mi' non possum acceptare duellum ; tamen paratus sum ad me defendendum contra injustos aggressores. » 748. — Poenae in duellanies statutae sunt sequentes : 1° Excom­ municatio latae sententiae S. Pontifici simpliciter reservata, quae extenditur ad quoscumque complices, ut n. 1338 dicetur. Can. 2351, § 1. 2° Perpetua infamia juris qua plectuntur duellantcs et eorum patrini ideoque, praeter alias poenas, irregularitas. /b., § 2. Vide n. 1937. 3° Privatio sepulturae ecclesiasticae, si duellantcs in con­ flictu vel ex vulnere inde relato decedant. Si tamen ante obitum signa poenitentiae dederint, Christianorum more sepeliantur. Can 1240, § 1, n. 4. Stricte omnibus prohibetur juvenibus catholicis, ne Studentium corpora· tionibus dent nomen, quae vi statutorum ad mensuras » data occasione obli­ gant. Ratio per se patet. Ceterum, a catholicis et probis variarum nationum viris summi, etiam collecti ac publici, jamdudum inili sunt conatus ad elTormandassocietatest anli-ducllicas », quibus maxime nefandus iste duelli abusus, in exercitu radicatus, penitus exstirpetur. Hujusmodi societates init io anni 1902 in Germania exstiterunt, sub fine ejusdem anni, in Austria (cfr. Kcnv.lexikon Herder. VIII, p. 1899); deindeque magis ac magis se extenderunt, habito quoque primo Congressu internationali anti-dueUico Buda-Pesii in Ilungaria, anno 1908. Jus civile varias poenas in duellantcs decrevit, v. g., in Hispania (vide ari. 439-4 47). in Germania (St. G. B. §201-223), in Italia (cfr. (i. P.), in Austria, in Helvetia (cum exceptione Genevae el Neuenburg), etc. liumo anno 192G in Germania lege statutum est, ut omnes officiales, sive sint civiles sive mili­ tares, possint a suo munere removeri, postquam duella indulserint (cfr. Allg. Rundschau, 1926, II. 19, p. 290 seq.). Articulus II. De hello. 749. — Defimtio. Bellum est : publica armorum assumptio, reipnblicae tuendae vindicandaeve gratia. Differt a seditione, quae est tumultus vel conflictus multitudinis contra politicam societatem ad quam pertinet. Divisio. Bellum dicitur offensio um, si fiat ad injuriam vindi­ candam ; defensivum, si ad vim repellendam sustineatur. 750 Principia. 1. Bellum licitum esse poterii, si justae adsint conditiones. Constat tum ex S. Scriptura (v. gr. Genes., 14 ; Exod.r 17 ; Dealer., 23, etc.), tum exemplo sanctorum regum. Et ratio est, quia princeps non potest, sicut privatus, jus suum prosequi in judi­ cio Superioris, ideoque illud tueri tenetur jure belli (S. Thoni., 2. 2, q. 40, a. 1). Dictum est : Si justae adsint conditiones, quae 1res numerantur: Cap. Ili. — De duello el bello. \ 95 1° Auctoritas legitima, i. e. suprema. 2° Causa adeo gravis et justa, ut malis e bello secuturis praeponderet : v. gr. recuperanda certe propria provincia ab adversario usurpata, propulsanda gravis inju­ ria reipublicae illata, subditorum rebellio reprimenda, catholica religio ab iniquis aggressoribus tuenda, defensio alterius nationis certo injuste ac graviter oppressae (cfr. prop 62a,n, de principio non interventus, in Syllabo damnatam). Causa vero justa non esset : ampliatio regni, gloria nominis, imminuenda potentia principis vicini aut nationis rivalis. Hujusmodi bellum potius est «grande latrocinium », ait 5. Augustinus (de Civit. Dei, 1. 4, c. 6). 3° Intentio recta, ut fiat nempe amore boni communis. Si haec tamen ultima conditio desit, cum bellum in se non est injustum, non datur obli­ gatio restituendi. Cfr. 5. Alph., 111, 402 ; S. Off., 20 Jun. 1866 (Λ. S. S., vol. 28, p. 451) Hinc deduces : 1° Piu.xceps (vel quocumque nomine veniant illi qui principa­ tum tenent), antequam bellum incipiat, tenetur rem coram Deo et cum suis consiliariis diligenter perpendere. In dubio de justitia belli, vel cum jure tantum probabili, distinguendum : a) Si bellum est defensivum, princeps certe suum regnum defendere potest, quia est in possessione. Paratus tamen semper sit ad satisfaciendum aequis et certis postulationibus adversarii, b) Si bellum est offensivum, in dubio, illud inchoare minime licet ; Ium quia possessor bonae fidei nequit, in dubio, exspoliari, tum quia hic agitur de causa ex < pia horrendae sequelae oriuntur pro tertio et propria natione (III, 404). Non ergo audiendi sunt, qui pro bello offensive, vel majoïém probabilitatem, vel dubium aequale sufficere opinantur : omnino enim requiritur certitudo moralis de proprio jure2. Tota controversia arbitrio alterius principis, praesertim S. Pontificis proponatur, vel tribunali internationali pacis vel Societati nationum : bellum enim est ultima ratio quam antecedant conatus pacifici. Vide etiam Encycl. Benedicti AA' (Pacem, 23 maii 1920) el Pii AI (I bi arcano, 23 dee. 1922), quibus vera pacis media exponuntur. 2° Miles, de justitia belli dubitans, si est subditus et a principe conductus vel coactus, tenetur obedire ; quia subditi tenentur obedire ubi peccatum non est certum, et insuper praesumere debent bellum esse justum, quoties contra­ rium non constat. Miles vero non conductus, in dubio de justitia belli offensivi, non potest se locare ; quia, cum agatur de damno tertii, nequii illud inferre, nisi constet de injustitia possident is (111. 408 ; II. Ap., \ 111, 31). In bello autem evidenter injusto, non possunt milites, ne defensionis quidem causa, licite hostes occidere. Ipsi enim sunt injusti aggressores, et jura contraria io eadem re dari nequeunt. Si sint tamen in bona fide, nec interrogent, confessorius non debet illos instruere, ne peccatum fiat ex materiali formale. Cfr. Bouvier, de Bello, § 3. 1 De se, licet avocare in auxilium haereticos vel paganos; per accidens tamen, ratione scandali vel damnorum religioni ex hoc imminentium, illicitum evadere posset (III 406). — ’ Minus nobis placent quae de jure tantum probabili in bello of/ensivo habent nonnulli recenti'siml auctores (cfr. P. Vcrmeerm-h. citando cl. Waffelaert, II. n. 637), eum supponant alteram partem quae compositionem recusat, semper certam injuriam inferre parti cui ju * tantum sit jr >babil<·, Indeque jus ad bellum offensivum huic provenire. Rectius Schilling certitudinem (simpliciter) requirit (II. n. 519, 2). 493 P. ILS. II.— Tr. V. De quinto praecepto. 751. II. Modus bellandi debet esse regulis justitiae et juris gen­ tium consentaneus. Tum jus naturale Ium statuta clara et certa juris conventionalis et internationalis, quoti venit etiam sub nomine juris gentium, omnino debent servari. Cfr. n. 136. Igitur : 1° Ante bellum (scilicet offensivuni) a parte adversa petenda ·-[ satisfactio, quae si condigna offeratur, offensus tenetur ex caritate et ex justitia eam acceptare, nec bellum instituere potest. 2° Decursu belli, ea omnia licent, quae jure gentium permittuntur et neces­ saria sunt ad finem obtinendum, modo non sint intrinsece illicita. Hinc: licti insidias parare, innocentes exspoliare bonis, si ipsi sunt partes reipublicae hostilis nec alio modo victoria haberi potest, ecclesias demolire, si inimici pro defensione iis «tant ur, bonis adversariorum damna inferre (quae dicuntur repr> ·.· salia), modo adsit principis praeceptum, el constet de injuria ab hostibus illata, nec excedatur justa compensatio. Interdum, at solum ex urgentissirna rausa, licebit duci dare civitatem direptioni ; sed hoc hodiernis moribus jam adver­ satur. ita ut vir unquam licitum evadere possit. In genere omnino tenendum est principium, bellum non agi contra privatos, sed contra gentem quatenus potitur re publica (cfr. Prümmer, II. 130), Illicitae sunt fraudes, quae nulla prudentia possunt praecaveri, v. gr. veneno inficere puteos et fontes, saevitiae erga legatos partis adversae, perfidiae erga ducem exercitus, v. gr. subornare sicarios, qui eum occulte trucident, occisio captivorum el inermium. Captivi autem, nisi obstet scandalum aut specialis «•orum promissio, possunt fugere ; et in bello, ex parte hostium injusto, possunt eorum bona secum auferre in compensationem damni illati (Laipnann. 1. 2, tr. 3, c. 12, n. 15). 3° Bello finito, fides publice cum hoste facta, etsi hic injustum bellum ges­ serit , servanda est ; nisi hostis ipse prior fidem fregerit, aut foedus sit objective malum Duces exercitus et milites summopere praecavere debent, ne post victoriam excedant in victis puniendis ; praesertim vitare debent, quidquid crudelitatem aut animum nocendi sapii. r 752. - Maximi momenti, praesertim quoad sacerdotes qui mili­ tiae nomen dani, sunt sequentia decisa S. Poenit. et Codicis : 1° Miles quicumque, ab eo momento quo in statu mobilisationis constituitur, aequiparatiir iis qui in periculo mortis versantur. Potest ergo a quovis obvio sacerdote absolvi, secundum regulas a probatis auctoribus traditas. S. Poenit., 18 Mart. 1912 2. 2° Omnino prohibetur clericis voluntarie saecularem militiam capescere. Can. 1413. 3° Sacerdotes militantes, ceteris paribus, possunt inter bellicas operationes sacrum facere, alios absolvere, nonobstante irregulari­ tate quam forte incurrerint. Bello vero composito, recurrant ad ' Scribit S. Thomas (2. 2. q. 40, a. Ill in corp.) : < Dupliciter autem aliquis potest falli ex Luto vel dicto alterius uno modo ex eo quod ei dicitur falsum, vel non servatur promissum ; t istud semper c>t illicitum... Sunt enim quaedam jura bellorum et foedera etiam inter «ervanda, ut Ambrosius dicit. » —1 Cfr. .Voue. liée. Théol., vol. 44, p. 499 ; Quaesi. aci t t!2. p. 570 ; Uni du Cl., 1 * 3. p. 145. — 1 Additur eod. can., § 2 : Clericus minor, q U mi i inlliUae nomen dederit (secus Id cerit cum licentia sui Ordinarii, ut ci­ tius Uber fleret), ipso jure e statu clericali decidit. Cap. IV. — De suicidio el ebrietate. /197 I * ί competentem auctoritatem. Clerici bellantes possunt, quamvis forte irregulares, ad sacramenta recipi. S. Poen., 1. cit. 4° Sacerdotes, aliique clerici, non eo ipso dispensantur ab Officio divino durante bello ejusque proxima praeparatione (Cfr. etiam n. 2221, q. 3). Die autem 18 Dec. 1914, S. Poenitentiaria facultates cappellanorum militum ampliavit, et quidem : a) Capellani mili­ tum, dum exercitum comitantur, possunt, durante bello, excipere confessiones quorumque fidelium, et in eorum favorem uti faculta­ tibus omnibus sibi pro foro conscientiae concreditis, b) Si in capti­ vitate detinentur, eadem gaudent potestate in favorem omnium concaptivorum fA. .4. S., VI, p. 712). Cum hodierna bella immensam omnium rerum humanarum perturbatio­ nem necnon ingentia mala secum afferre consueverint, ad ea praecavenda nuper societas « Pacifistarum » est instituta, quae quidem internationales quoque ad promovendas ideas pacifismi congressus celebrat. Non infitiamur, sensus pacis magis esse conformes iis, quibus abundant Christus Ejusque Eccle­ sia. Attamen paci fismus ille, qualis a pluribus praedicatur (Quidde, lArsterelc.), ab aliqua ulopiae nota 1 haud immunis videtur. Perus enim paci fismus est legalis ille, cujus principi t proclamavit ac determinavit Benedicius PP. NI’. in sua Encycl. Pacem. Dei munus pulcherrimum (23 mail 1920) : Optandum est, cunctas civitates, quavis ultrocilroque suspicione remota, in unam tan­ quam consociationem, seu potius quamdam quasi familiam coalescere, cum ad propriam uniuscujusque libertatem luendam Ium ad ordinem conservan­ dum humanae societatis - (. I. .1. .S'. Nil, 1920, p. 210). CAPUT IV De suicidio et ebrietate. S Wpftoniun III, 366-375; ed. G. 1., p. 622 ; II. Ap., λ III ; AA. init. ril. ; /‘runnner. 11 n. 111 ; A'rost. SclDstHlord» Èrg.-Hefte, 90 et 91 ; Jfamilier, du Suicide ; lanijuereu. II. p. 123. lÂnz. QuarL· Schr„ 1909. p. 55. Willems, III, p. 251 ; Cathrein, phil. mor., n. 344. • Articulus I. De suicidio. Ad suicidium. refertur mulilatio proprii corporis. Hinc agemus : 1° de occisione ; 2° de mutilatione sui ipsius. In his praesupponitur omnem hominem teneri ad vitam membrorumque integritatem conservandam. Datur enim vita a Deo, ut ea utamur in ordine ad vitam futuri sacculi. Quidquid ergo ad haec necessarium est, nobis imponitur. Nullo jure tamen requiritur, ut utamur remedio difficili, extraordi' Vide definitionem pacifismi. qualis intenditur a pluribus AA in Konv.lcxikon, Erg. bd. Herder, p. 1109. — Quam frequentibus Vliocutionibu- atque aliis Documentis hatJC undem de vero paciΠ«πιο suam mentem expresserit Piu * PP. XI, nemo est qui ignoret. Pulchre de hi> conatibus veri pacifismi disserit cl. Schillino (II, n. 526). 4 OS P. II. S. II. — Tr. V. Dc quinto praecepto. nario, vel a quo maxime abhorremus (I II, 372). Equidem medico sit honor (Eccli.,38, l-4),sed ex hoc non sequitur, illum peccare qui in levi infirmitate cum non advocat. Multo minus ille peccabit, qui operationem periculosam respuit, nisi salvari debeant bona maximi momenti, et successus sit moraliter certus. § 1. De sui ipsius occisione. 753. — Principia. I. Nunquam licitum est, sine divina auctori­ tate aut certa Dei inspiratione, directe seipsum occidere. Id sane repugnat caritati erga seipsum, estque injuriosum tam Deo, qui solus est directus et absolutus dominus vitae humanae (cfr. n. 852), quam societati, quae per suicidium uno ex suis membris privatur. Hoc positive prohibetur generali illo praecepto : Non occides. Cfr. etiam Hom., XIV, 7, 8. Accedit auctoritas praecepti ecclesiastici. quo statuitur, ut qui se ipsos occiderint deliberato consilio, sepultura ecclesiastica priventur, nisi ante mortem aliqua dederint poenitentiae signa. Can. 1250, § 1, n. 3. Sunt praeterea irregulares ex delicto, qui sibi vitam adimere tentaverunt. Can. 985, n. 5. Diximus . Sine divina auctoritate vel inspiratione ; nam cum ista mortem sibi inferre certissime licet. Ita non solum excusantur, sed et summis ab Ecclesia praeconiis celebrantur virgines illae sanctae, quae tempore persecutionum seipsas morti tradiderunt (II. Ap.,VIII, 1). Ea tamen occisio numquam laudatur, quae proprio marte per­ ficitur. Si perficitur ignorantia invincibili, excusari potest et debel. Quaeres. An reus morti addictus possit, ex praecepto judicis, seipsum occi­ dere gladio, fune, veneno ? Refertur enim. Socratem, ad mortem damnatum, sic hausisse venenum, et in Oriente id saepius evenisse quoad reos. Jamvero : Alii affirmant (probabiliter), quia in tali casu reus ab auctoritate legitima, i. e. a judice, ergo a Deo, constituitur carnifex sui ipsius. Sed alii, juxta com­ muniorem sententiam, negant; quia talis actio est intrinsece mala, quam proinde nec judex praecipere potest, nec reus exsequi (Ill. 369 ; ed. G., p. 625). Obligatio ergo parendi non aderit, obedire vero non esset illicitum ; nec 5. Al­ phonsus sententiam Elbel etc. proprie improbat, qui docent, id probabiliter fieri posse (modo de reo et non de innocente agatur). 754. — II. Quandoque licet indirecte concurrere ad occisionem sui aut lethalem vulnerationem. Ratio : Praeceptum conservandi vitam, utpote affirmativum, non semper obligat ; et aliunde, licitum est ponere causam honestam vel saltem indifferentem, ex qua, prae­ ter bonum effectum, sequitur effectus malus1, ut diximus n. 315. 1 Hoc principium nonnulli adducunt ad cohonestandam inediam, etiam perfectam. ac completam, susceptam ob lines politicos vel alias similes rationes, usque ad mortem perduraturam (hungerstrike, grève de la faim). Rectius tamen ab aliis auctoribus f MerMbach II, 352 ; Vermeersdi, II, 320 ; Awtnys-Damen, I, 566, not. 1 ; Civiltà Cat. 1920. IV, 321 etc.) illicita declaratur ; et quidem, si velimus ad litteram ea tenere 'i'"· habet D. Thoma * in 2. : q 69 ad 2, dicemus: < Non sumere (cibum) · set seipsum occidere. » Quare eam vocat Venn errsch : suicidium. Cap. IV. — I )e suicidio et ebrietate. 499 Imo quandoque datur obligatio vitam sacrificandi, si caritas aut justitia id exigit (III, 366). Justae autem cai saf. permittendi mortem propriam sunt sequentes, ut notat 5. Alphonsus (III, 366-372) : 1° Bonum commune. Sic miles, etsi sciat se moriturum, potest, imo tenetur persistere in statione, suam navem mergere vel incendere ne hostis ea potiatur, pulverem incendere ad evertendam turrim hostilem, etc. Cfr. 1. March., λ I. 43. Similiter, licet se objicere telo vel ictui ad servandam vitam principis, curam habere morbo infectorum tempore pestis, etc. l. 2° Virtus exercenda. Fides : martyres Christi possunt non fugere, et volun­ tarie mortem subire. Justitia : malefactor potest e carcere non egredi, etsi via ad fugam pateat. Castitas: virgo, ne violetur, potest non quidemseipsam occi­ dere, sed mortis periculo sese exponere, tum ad vitandum periculum consensus, tum etiam ad servandam solam carnis integritatem, ut. non improbabiliter tenent DD. (Ill, n. 3G8). Caritas erga seipsum : licet ad gravissimos cruciatus finiendos periculosam operationem subire, modo illa spem fundatam vitae magis tranquillae praestet. Illicitum autem foret magno mortis periculo se exponere, ut solum auferatur corporis deformitas. Cfr. Génicot, Cas. consc., I, p. 148. Caritas erga proximum. : potest innocens viator permittere ut ab injusto aggressore occidatur, ne iste sicarius moriatur in peccato. Item, in naufragio potest quis cedere tabulam nondum a se occupatam, imo etiam a se occupat am ; attamen ad tabulam cedendam non licet se projicere in mare, positive mortem sibi inferendo 2, quia nemo potest positive se occidere. I hi adverte, eum, qui prior occupavit, non solum non teneri alterum admittere, sed posse impedire, nisi tabula utrique sufficiat (cfr. Viml. Alph., P. III, q. 2, fin.). Potest quis pariter se objicere telo vel ictui ad conservandam vitam amici. Imo, si amicus sit injuste condemnatus ad mortem, potest se pro illo offerre occidendum. Dicimus st injuste; si enim juste, alliceret illum ad iteranda pec­ cata, vel peccaret ipse contra justitiam vindicativam. 3° Mors certior vitanda. Sic fervente incendio, si non suppetat alia via, qua tam atrocem mortem evites, potes e fenestra desilire, in mare te projicere, cum aliqua spe te salvandi. Idem licet reis detentis in carcere, ad evadendam certam mortis sententiam, vel etiam carcerem perpetuum (Bucceroni, I. n. 718). 4° Difficultas remedii extraordinarii, vel nimis duri. Ut jam innuimus, reme­ dium hujusmodi habetur ut moraliter impossibili *, nec cum tanto rigore, ex omnium consensu, obligat praeceptum positivum de conservanda vita, nisi interveniat ratio boni communis. Remedium extraordinarium sunt, v. gr.. medicamenta pretiosissima, vel membrorum sectio, vel domicilii sbu patriae mutatio ; pro virgine, visitatio et attrectatio medici vel chirurgi, si nempe id fi gravissimum est, et magis (piam mortem ipsam abhorret. Posset tamen per­ mittere se tangi, imo teneretur sinere, ut ab alia femina curaretur (III, 372). 5° Accessitas artis exercendae, Unde non peccant artifices, qui super aedifi1 Boni communis Ordinis rationem allerunt W. ut Carthusianis permittant, in extrema aegritudine, a carnibus abstinere, cum certo mortis periculo. - .Negatur tamen suppositum : dari nempe morbum qui nonnisi usu carnium tolli possit. S(<5/ir, Past. med., c. X, p. 745. Ceterum, ultima ratio pro hac re ab ipso S. Alphonso adducta (III. 371 sub tine), haec est : IdeoQue non teneri Carthiisianum carnibus vesci... ad mortem vitandam... Sullicit enim uti mediis ordinariis ·. Esus enim carnis est pro Carthusianis medium extraordinarium, ad quod adhibendum generat im non tenentur. '■ Perperam forte intellexerunt hanc sen­ tentiam S. Docturis (111, 366) tum el. Ballerini, turni (lenicol-Salsmans (I, 362). Ex con­ textu enim apparet, non agi de eo qui stat jam cum aliqua tabula capta in undis, verum de eo qui primum se projicit in mare. Addit enim subito S. Alphonsus Hinc neque ad baptizandum puerum, potest quisse in flumen projicere »Sanc citatio tacta e.x Silvio (cfr. Gaude, I, p. 623) rem obscurat, sed vide II A. vin, I. 500 P il s. II. — Tr. V. !><· quinto praecepto. cionini lecta ascendunt et variis sese periculis, ubi opus sit, exponunt ; nec fabri ferrarii, qui quotidie ignem versando vitam sibi minuunt. Contra, eraviter peccant viri audaces, qui ex temeraria sponsione el vana gloria in gravia discrimina sine causa se injiciunt, in altum ascendendo, deorsum se dimittendo, onera graviora ferendo etc. Item funambuli qui ludunt per funem in altis locis, cum probabili periculo vitae. — Utrum vero peccent gra­ viter, qui ex causa per se licita nimis fidenter in occupationibus periculosis versantur, non ita facile definiri potest. I sus, indoles, cautela, etc. efficere pos­ sunt, ut pro ipsis periculum sit remotum, vel nullum (Konings, n. 463, 6°). — VI normam horum principiorum,dijudicet lector hos qui feras domant.certa­ minibus taurorum proxime cooperantur etc. Vide Ami du CL, 1913, p. 65. Quaestio Specialis I>c ahbreviatione vitae etc. θ 755 — i. De ahbreviatione vitae. Homo, cum. non sit vitae suae dominus, nequit etiam, sine sufficienti ratione, vitam suam abbre­ viare. Intendere mortis accelerationem esset peccatum mortale ; praevidere vitae abbreviationem el ponere ejus causam remotam (etsi aliquot annorum abbreviatio sit probabilis), nullum est pec­ catum. (imo quandoque meritorium) si causa est justa, peccatum tantum veniale si causa justa defuerit. Inde concludas : 1° Actus virtutis est. carnem vigiliis el inedia moderate. affligere. Idem dic de eo qui macerationibus gravioribus se affligit, modo id laciat consilio pru­ dentis praelati vel confessarii. 2° Saltem venialiter peccat, qui inordinate edit, bibit, tabacum fumigat, morphio vel opio utitur, cum syphilitico conversatur et ludit, quamvis, a medico monitus, de sanitatis periculo et vitae ahbreviatione conscius sit. Cfr. Génicot, Cas. couse., p. 151 seqq. ; Antonelli 11, η. 150, de Corpore casti­ gando. 11. De desiderio mortis. Desiderare mortem ex virtutis motivo, v. gr. ut conjungamur cum Deo, non amplius peccemus, etc., est actus virtutis, modo adsit conforrnitas cum divina voluntate. — Desiderare vero mortem etiam ob minimas molestias, modo adsit advertentia requisita (quae plerumque deficit), est de se peccatum mortale. Si vero mors optatur, quia tantae sunt aerumnae ut vita appareat ipsa morte amarior (Eccli., 30, 17), nullum committe­ retur peccatum (11, 30, 2°). Sic enim Elias « petivit animae suae, ut moreretur », ad evitandas insidias Jezabelis (III Reg. 19, 4). Ill De virginitatis custodia in mortis periculo. Superius diximus, virginem posse se exponere mortis periculo, etiam ad servandam carnis integritatem. Quaestio est, utrum virgo teneatur potius per­ mittere se occidi, quam violari. Respondet 5. Alphonsus (Ill, 368) : Speculative loquendo, posse probabiliter virginem, in his angustiis positam, permissive se habere, modo voluntate positive resistat, et Cap. IV. — De suicidio et ebrietate. 50! absit consensus periculum : ipsa enim praestat cooperationem solum materialem, quam excusat mortis periculum /n praxi tamen potius suadenda est resistentia positiva externa, et ideo mor­ tis acceptatio, saltem ob consensus periculum qui facile in illa permission· adesse potest. A fortiori, suadenda imo imponenda est resistentia positiva (quidquid dicit Génicot, Cas. consc., I, p. 7), si agitur de virginitatis custodia in periculo solius gravis mali, v. gr. gravis verberationis, vulnerationis . quia practice, cx una parte, haec sola resistentia positiva periculum consensus remo­ vere et audaciam juvenum cohibere potest ; ex altera parte vero, praecellens virginitatis bonum etiam cum gravi incommodo servari debet. Cfr. n. 736 et 778. § 2. De sui ipsius muti latione. <56. — Principia. 1. Sui ipsius mutilatio per se illicita est. Homo enim nec vitae nec corporis possidet dominium absolutum. Peccatum erit grave vel leve secundum materiam. Deinde qui seipsos vel alios mutilaverunt, sunt irregulares ex delicto. Can. 985. Attamen irregularitas non incurritur, nisi membri principalis proprium olflcium habentis culpabiliter fiat abscissio, ut n. 1943, 1° dicemus. II. Mutilatio quandoque licita evadit ad bonum totius conservan­ dum. Ratio est, quia, licet mutilatio sit contra ordinem particula­ rem. exigi tamen perspicitur a natura seu ordine universali. Ordo universalis hic requirit, ut quidquid est inferius ad superius ordi­ netur. <$. Thomas, 2. 2, q. 65, a. 1 ad 1 : 5. Alph., 111, n. 373. III. Haec mutilatio licet etiam homini privato. Ratio : pars corporis non est sicut vita hominis, ad quam ordinantur cetera quae sunt in homine, et in quam ergo homo non habere potest potestatem (5. Thomas, ib., ad 2). Positis ergo conditionibus ut supra, privatus potest proprio marte mutilationem perficere. Inde concludas : 1" Licet sibi abscindere manum catena ligatam, ad fugiendum incendium, aut ad vitandam mortem a bellua vel tyranno inferendam (Lugo, de Just., disp. 10, η. 22) ; licet virgini sese deformare, ad lenones a se avertendos ; licet per parvam mutilationem se ad artem lucrosam reddere aptum. 2° Non licet castrare seipsum, nec permittere hoc sibi fieri ab alio, ad conser­ vandam castitatem et superandas tentationes. Halio est, quia tale remedium tentationes non aufert, * insuper hominem potentia maximi momenti privat (cfr. Antonelli, I, n. 287), et tale remedium nullatenus est necessarium, cum alia media suppetant. 1 Hanc rationem latius evolvit cl. Prdmmer (II, η. 115), addendo : « Huic sententiae favor· * videtur etiam S. Augustinus (de civ. Dei, 1, c. 18). — * Notat Ubach (l.n. 189) cum aliis sexualem instinctum per castrationem in adultis non exstingui, sed perseverare tam in viri' quam in feminis. Castratio enim, licet communius de virili, id est dc testiculorum ablatione intelligatur, etiam in usu est de feminis, nempe per ovariorum excisionem (Cfr Q >'ch. 10-27. p. 128). Mutilatio mimi' praecipua aestimatur femineae clitoridi' abscisio; incolumis enfin tunc subsistere percit facultas generandi. X 302 P. II. S. II. — Tr. V. De quinto praecepto. 3° Non licet castrare pueros, licet consentientes, ut sint utiles cantui. Id quidem non pauci permittunt ex consuetudine, et bono quod ipsis pueris obve­ nit ; sed vicit apud plerosque opinio negans ; nani conservatio vocis non est bonum tanti momenti, ut liceat quod natura tantopere reprobat (III, 374). Cfr. Benedictum ΛΊ V (de Syn., 1. XI, c. 7) qui docte probat, S. Pontifices numquam castrationem cantorum approbasse. Feliciter hodie usus iste vix exsistit. 4° Xon licet pariter gravem in se exercere saevitiam, propter commodum privatum, v. gr. adolescenti, ut ope gravis ac diuturnae infirmitatis, immuni­ tatem a militia consequatur ; pauperi, ut, propter mutilatum corpus, copio­ siores eleemosynas obtineat. 5° .Mulier nequii permittere, ut ovaria ipsi excidantur, nisi agatur de conser­ vatione vitae.Operatio utique nostris temporibus de facili perficitur,sed ex hoc non fit licita [Antonelli, Ii, η. 277). Quaestio Specialis. De vascctonila et oophorectomia. ΊοΊ. Opportunum censemus, aliqua addere circa novos hos duos mutilandi modos, quos paucis abhinc annis hominum perversitas excogitavit. lasectomia in hoc consistit, ut viro canales quibus semen e testiculis defer­ tur, brevissima operatione per totum in scroto dividantur vel impediantur; • X quo fit ut nequeat prolem procreare, etsi ad copulam aptus remaneat. Oophorectomia est divisio oviductus, ita ut ovulum maturum jam non possit ex ovariis in uterum descendere. I traque operatio etiam a conjugatis expetitur eo fine ut liberius matrimonii actu frui possint, quin onera ex nova prole secu­ tura pertimescere debeant. Imponitur in aliquibus regionibus, maxime Americae Septentrionalis, vaseclomia ab auctoritate publica in poenam et ea intentione, ut praecaveatur, ne a viro, lue infecto, proles non sana gignatur (cfr. 1'bach, n. 170 ; Priimmer 1 inz. Qschr. 1923, p. 668 ; Schweiz. Kirch. Zeil. 1927). Seposita pro nunc quaestione, utrum hae operationes inducant impedimen­ tum impotentiae (de hac re in tr. de Matrim.), videamus utrum sint in se licitae.· PnixcipiA. I. I traque operatio constituit gravem mutilationem. Kalio : omnia organa quae ad conservationem speciei inserviunt, a Creatore ad munus grave obeundum conferuntur ; eorum ergo conservatio est maximi momenti, et rationi consentaneum est, ut omnia, quae intimius cum procreatione vitae conjunguntur, hominum arbitrio subtrahantur. 11. I traque operatio est mutilatio graviter illicita. Quaestio non est, utrum licita sit, supposito quod fieri debeat ad sanitatem corporis restituendam vel conservandam ; responsum enim affirmans clare deducitur ex principiis supe­ rius In. 756) explanatis. Quaestio est, utrum, ob fines supra indicatos, non­ obstant gravitate mutilationis, licita diei possit. El respondendum : omnino negative, imo sub gravi utramque esse prohibitam. Rationes sunt : 1° Γ traque operatio, etiam a conjugatis petita, nonnisi voluptati effrenatae inservit, et saepissime laesionem juris compartis secum trahit. Praeterea, « tiamsi supponamus ideo illas operationes peti, ne mulier ex novo partu magna incommoda patiatur, semper tamen verum remanebit, haec mala etiam per continentiam posse vitari, mutilalionein ergo non esse medium necessarium. 2° Vasectomia, ab auctoritate publica imposita, constituit aggressionem in bona intima hominis, quae ei data sunt a Crealore, ut species humana propa­ getur . nec valet Stat /s civilis, via mutilationis, spoliare hominem jure naturali ad matrimonium (quidquid saltem theoretice Priimmer, 1. c. p. G73, in contra­ rium dicat’. Ratio boni communis, ad sui defensionem, utique valet contra 503 Cap. IV. — Do suicidio ct ebrietate. malefactores, qui vita vel libertate privari possunt; valet etiam coniraeos qui luem exterius propagare possunt, et ideo fas est leprosos ab aliis separare : non valet autem in casu nostro, quia mutilatio ista minime huic inservit fini, muti­ latos vero maximis exponit tenlationibus. Bono communi utique consulere debet auctoritas publica, sed in his quae sunt ad melius esse. Cfr. .Voue. Rev. Théol., vol. 42, p. 417; 43, p. 340 : Gury-Ferreres, II. n. 856tcr; Ferreres, de Vasectomia duplici ; Ubach, 1, n. 170; IKouters, de virt. Castit. 2 ed. n. 92, 110 seq. Hinc, seposita quaestione 1 an liceat auctoritati publicae eam operationem vasectomiae infligere tanquam cruentam sceleris commissi poenam vel ad futura reorum crimina praecavenda, omnino negat Pius ΛΊ, licitum esse usum utriusque operationis, nisi propter conservationem totius corporis lEncycl. fasti connubii, .4. . I. .S’. .X .X 11, 1930, p. 564 seq. et p. 640 fin.). Λ HTI C U LUS 11. De ebrietate. S. Thomas, 2. 3, q. 150 ; S. Alphonsus, V, 75 ; ed. (r., II, p. 759 ; H. Ap., VIII, n. 4 ; Antonelli, de AlcoolisiHO (Med. past., II, n. 113) ; Aertnijs-bamen, 1, 255 ; Gênicot-Salsmans, 1, 183 ; Noldin. I. n. 340 ; Willems, III, p. 257 ; Schillinf), 1, n. 170 ; II, n. 226, 2° ; Merkel· bach; II, η. 979 sqq. ; T. Ortolan, ivresse (Diet, de Théol. catti. VIII, col. 246 sqq.). 758. — Definitio. Ebrietas, quatenus est vitium, definiri potest : vilium causans inordinatam potationem et ex ea violentam usus ratio­ nis privationem. Quatenus est actus, est voluntarius excessus in potu usque ad violentam privationem usus rationis. Ad ebrietatem constituendam plura concurrunt: a) immoderata potatio ; b) relaxatio nervorum ; c) privatio usus rationis, et quidem privatio tam bestialis ut vires inferiores dominium exerceant omnino completum ; d) de­ nique absentia causae sufficientis quae talem rationis privationem cohonestet, ita ut revera ex voluptate haec immoderata potatio fiat. Malitia ebrietatis igitur in hoc consist it, quod homo sine causa et modo innaturali se privat facul­ tate utendi sua ratione, etsi sit vigil, vel expergefactus. Nihil ergo refert, utrum quis prius immoderate bibat, postea vero somno naturali se commit tat : iste ebrietate se inquinat, quia se privat potestate expe­ dita utendi sua ratione, si a somno excitatur. Minus grave tamen esset, si quis pharmaco effectum potus impediret. Divisio. 1° Ebrietas dicitur perfecta seu plena, si usum rationis totaliter aufert. .Jamvero hujus ebrietatis plenae signa sunt : a) Si quis non possit distinguere inter licitum et illicitum, b) Si non recor­ detur de dictis aut factis in ebrietate, c) Si agat omnino insolita, ut si praeter morem turpia loquatur, turbet domum, uxorem verberet, etc, 2° Dicitur autem imperfecta seu semiplena, si rationis usum non totaliter aufert, sed solummodo obnubilat. 1 Eadem qua nos ratione de cero sensu verborum Encycl. Casii connubii huc spectantium, judicat P. Merhalbach (II. n. 368) : Quod punctum a S. Pontifice in encytllca expresse reservatur. » Nihilominus et ipse tenet (sicut nos), punitionem non esse aptam, utpote sensui morali multum repugnantem, a pluribus exoptatam ut libidini melius vacent. Marc. Insl. Morl, \lph. T. 34 ;0i P. Π. S. II. — Tr. V. De quinto praecepto. '■ Nonnisi imperfecto ebrius censetur, qui discernere adhuc valet inter bonum et malum, licet nonnihil phantasia turbata sit. aut sequatur vomitus, liugu.· titubet, pedes vacillent, oculi cernant duplicia, vel domus girare videatur, etc. (V, 78, 7° et 8°). 759. — Principia. I. Ebrietas perfecta est peccatum ex genere suo mortale. Constat ex verbis Apostoli (1. Cor., 6, 10) : iïeque ebriosi... regnum Dei posside bimi. Et ratio suffragatur : ebrietas enim deturpat imaginem Dei, inquantum hominem in conditionem brutorum dejicit, adimendo sensuum moderamen et gubernationem convenientem (IL Ap., VIII, 4). Cfr. 5. Thom.. 2. 2, q. 150, a. 2. Dictum est ex genero suo ; ebrietas enim non est mortalis, si per modicum tempus privet ratione. Dicunt autem plerique auctores, longum tempus videri unam horam / aliqui censent, scmi-horam non jam modicum tempus appellari posse (Tanquerey, II. n. 542, nota). Ceterum in pruri, vix datur privatio usus rationis per tam breve tempus tantummodo protracta. II. Ebrietas imperfecta est per se peccatum veniale ; non enim graviter adversatur rectae rationi. Saepe tamen est mortale per accidens, ratione scilicet : 1° scandali quod, v. gr, sacerdos daret, licet semel tantum imperfecte ebrius foret, aut pater­ familias, si saepe ; 2° pravi finis intenti, ut si quis biberet ad vehementiorem in se libidinem excitandam; 3° damni, quod infert sanitati vel familiae ; 4° gravis tristitiae, quam exeat uxori, filiis, parentibus, etc. Conclusiones. 1° Qui intendit directe ebrietatem, peccat : quia x~ult aliquid malum. 2° Qui inducit, invitat,cogit aliquem (etiam amentem) ad copiose bibendum, licet urbanitatis praetextu, peccat. Secus, si servetur moderatio in quantitate, quamvis potus sit liberalior (V, 77). Recole dicta n. 125, 3°. 3° Qui inducit aliquem in ebrietatem, ut ille a majori peccato committendo avertatur, sat probabiliter non peccat : quia ad minus malum incitat et tantum bonum quaerit (cfr. n. 509, 11°). Haec sententia, quam validissimis argumentis discussam, S. Alphonsus tandem ut «satis probabilem » habet (V, n. 77) simul cum «aliis viris doctis ab ipso (S. Doctore) consultis », ab auctoribus non paucis rejicitur, quibus adstipulatur etiam Prumnier (II, n. 671). Sed tota quaestio ad hanc generalem reducitur, de qua jam egimus, utrum liceat suadere aut permittere minus malum, ad majus evi­ tandum (II. 57). \obiscum sentit etiam Merkelbach (1. n. 968; 11. n. 987). 4°Qui praevidet, se in his vel illis circumstantiis vere fore ebrium, et, hoc non obstante, talia consortia non vitat, peccatum committit. Cap. IV. — De suicidio cl ebrietate. 505 Item, qui inter bibendum ad periculum ebrietatis plane advertit, et nihilominus adhuc bibere pergit. 5° Licet aliquando magnam copiam potus inebriativi sumere, etsi praevideatur secutura ebrietas ; sed distinctione opus est : a) Si hoc fit ad depellendum gravem morbum, v. gr. typhum, choleram, licet. Ratio : immediatus effectus polus est acceleratio sanguinis, ex qua finis inten­ tus obtinetur (V, 76, q. 1). b) Si fit ad non sentiendos dolores in operatione chirurgica, pariter licet; talis enim potus ex se virtutem soporiferam habet, ex qua oritur proportionatus effectus intentus. Ceterum, cum nemo sit, qui non permittat in iisdem cir­ cumstantiis usum chlorofortnii, aetheris, opii, non videtur cur praedictus agendi modus sit de se prohibitus. Vide etiam quae n. 761 dicentur. c) Si denique potatio immoderata adhibetur ad expellendas insomnias ordi­ narias, moestitiam communem, vel ad leniendos dolores ordinarios, non licet : quia quod intenditur non habet proportionem cum malo quod permittitur Adsunt praeterea alia remedia. Liceret tamen bibere usque ad hilaritatem, si moestitia esset expellenda. 760. — Quaesita. I. An liceat alicui se inebriare ad vitandam .mortem, quam alter ei minitatur, nisi inebrietur ? Duplex datur sententia : Prima (quae est 5. Alphonsi, V, 76, q. 2 ; 1. EI. qq. ref.,56) negat, hoc esse licitum. Etenim, liberatio a morte (i. e. actus voluntatis ex parte ejus qui ab inferenda morte desistere debet) nonnisi post factum ebrietatis completae, ex part»; alterius, interveniet. Non quadrant ergo praerequisita ex capite voluntarii indirecti. Ceterum, usus rationis de se non ordinatur ad corporis vitam, sed ad animae integritatem servandam. Ita etiam Gajetanus, Saimanticenses et alii. .1 Itera sententia (quae esi Lessii, Bonae i nae etc.) affirmat. Ratio : usus ratio­ nis ad bonum totius ordinatur. Unde, ad totius conservationem potest homo privationem usus rationis permittere. Praeterea, copiosa vini potatio, praeter rationis privationem, alium effectum (liberationem nempe a morte inferenda) producit. Unde, aiunt, privatio rationis hic non est intenta,sed solum permissa. Sed respondet 0’. Alphonsus (1. c.), vinum potandum non esse medium per se ordinatum ad liberandum se a morte, et agitur de periculo ab « exlrinseco », non ab < intrinseco ». Itaque S. Doctor hanc sententiam non aestimat proba­ bilem. et eam absolute etiam rejicit P. Merkelbach (II, n. 979j 3°) casu (pio ine­ briatio petatur fonnaliter (tanquam actio prava); numvero se inebriare liceat, ( uni non fonnaliter petatur, ipsi videtur incertum. II. .Di et quomodo imputentur mala, in ebrietate commissa? Imputantur ebrio ad culpam, juxta mensuram advertentiae et voluntarii, quod reperitur in causa, seu in actu se inebriandi. I nde a) Si ebrietas est involuntaria, non erunt ad culpam imputabilia mala, quae ex ea sequuntur. Can. 2201, §3. b) Si est semivoluntaria. non poterunt imputari ad culpam gravem. c) Si est voluntaria, mala gravia imputabuntur ad culpam gravem, modo fuerint prae- 503 P. U.S. H. — Tr. V. De quinto praecepto. visa, sive distincte, sive saltem in confuso. Cfr. can. 2229, § 3, n. 2. <· Hinc praevisa reputantur mala, quae ebrii ordinarie commit­ tere solent, vel quae aliquis antea ex aliis ebrietatibus novit se com­ mittere ; et etiam omnia peccata, ad quae se noverit propensum. Cum enim in ebrietate, amisso rationis usu, natura necessario ope­ retur, facile ipsa prorumpet in vitia ad quae propendet. Contra vero, non reputantur praevisa alia mala, quae casu eveniunt. » (H. Ap., VIII, 8.) Aiunt plures AA., non imputari mala oris, ut sunt contumeliae, blasphemiae el perjuria ; quia ea verba, prolata ab homine usus rationis experto, sunt pure materialia, quasi proferrentur a psittaco : nec proinde habent malitiam for­ malem. o Huic opinioni (ait .S'. Alphonsus, II. Ap., 1. c.) accedo circa contu­ melias erga homines ;quia revera, cum illae prolatae sunt ab ebrio, non haben­ tur dedecori, modo ille non patefaceret aliquod infame delictum ; non vero circa perjuria et blasphemiasl, quia hae, licet materialiter prolatae, semper sunt Deo injuriosae ; et si illae non sunt voluntariae in actu, sunt voluntariae in causa. » Pro praxi. 1° Gravibus verbis corripiendi et reprehendendi sunt juvenes patresquefamilias (pii vitio ebrietatis tenentur. Instet confessarius opportune, instet importune, ut temperantes suique victores evadant. Ponat ob oculos incommoda, peccata et flagilia innumera quorum alcoolismus origo et fons perpetuo manans exsistit. 2° Promoveat prudenter et moderate ea omnia quae finem habent vel abstinentiae vel temperantiae associationes propagandi. Multos enim completa abstinentia sibi suaeque familiae sanos reddidit ; et vix infitiari poterit, vitium alcoolismi inter ea computari debere, e quibus perdifficiliter se expedient consuetudinem habentes. Itaque S. Sedes pluries has associationes temperantiae laudavit atque indulgentiis ditavit (cfr. A. A. .S’. VI, p. 246 el 309). Quaestio Specialis. De abusu morphinae et opii (medii narcotici). >761.— Ex papavere extrahitur opium, quod, inter cetera principia, morphinam continet. Opium, cum fumatur, morphina, cum sub cute injicitur, proprietates possident sequentes : a) si quantitas est exigua, leniunt dolorem, ex eo quod in nervos agant ; b) si quantitas augetur, statum narcoseos procu­ rant, in tpio omnia sensu quodam particularis satisfactionis et voluptatis affi­ ciuntur : c) si quantitas est magna, mors inducitur. Opium et morphina, in quantum privant usu rationis, gravia nocumenta sanitati afferunt, si quis saepe iis utitur : vires nempe minuuntur, corpus frangitur, debilitatur memoria, appe­ titus sexualis excitatur (imo et pervertitur), nocumentum affertur protoplas­ mati (Forel, Quest, sex., c. VIII). sensus moralis evanescit, hebetatur voluntas, imo vita abbreviatur. Eo deveniunt inulti, ex effrenato voluptatis desiderio, ut. invincibili mania laborantes, quasi necessario ad horum usum impellantur. Medici in medendo aegrotis inultum morphina utuntur ; aliqui etiam, sive pro­ prio marte, sive ut petentibus aegrotis satisfaciant, ope morphinae euthanasian, id est placidam et tranquillam mortem procurant. Cfr. Antonelli, II, 129. Sint ergo sequentia principia : 1 Legitur apud Génicot-Salsmane (I. n. 187) : · Aliqui AA. ut Vasque; et Salmanlicenses idem merito opinantur de blasphemils, varias ob rationes, ex. gr. quia verba liacc mani­ festo mere materialiter ab ebrio proteruntur tanquam sonus a pica «. Cap. IV. De suicidio et ebrietate. 507 I. Quoad non aegrotantes. 1° .Xon peccant, qui morphina vel opio utuntur in quantitate adeo exigua, ut potius ad nervorum pacationem inserviat. Caveant tamen ab usu frequeriti. 2° Vcnialiter peccant, qui, aucta quantitate, sine causa sufficienti haec remedia adhibent ; mortaliter vero, qui sibi ex his grave nocumentum afferunt, etiamsi non adsit narcosis : a fortiori, si se pri­ varent usu rationis, statu narcoseos perfectae. II. Quoad aearrotos. Ipsis licet uti morphina, in iisdem casibus et sub iisdem conditionibus, quibus non est prohibitum se privare usu rationis ad bona magni momenti sibi procuranda, juxta principia superius exposita (n. 759. Conclus.). III. Quoad moribundos. 1° Xon videtur illicitum, casu quo magnos dolores patiuntur, moribundos ad tempus sopire. 2° Graviter vero illicitum est. non paratis ad mortem Christianam, etiamsi magni adsint cruciatus, morphinam ministrare, ita ut sopiti decedant : ratio patet. 3° Sub gravi pariter videtur esse prohibitum.etiam bene dispositis tale solamen procurare. Ratio est : licet ex una parte, de se minus sentiantur in agonia dolores, ex altera tamen, pri­ vatio usus rationis est quaedam infirmo imposita abbreviatio vitae spiritualis, quae vita tunc maxime est necessaria vel saltem salutifera. Ceterum persaepe ignoramus, utrum moribundus sit vere bene paratus. Quae cum ita sint, cen­ semus privationem vitae spiritualis in tali momento non compensari per bonum temporale (tranquillitatem) moribundo ope morphinae procuratum. Sacerdotis ergo est medicorum tentaminibus, si valet, resistere. Lehmkuhl (1. n. 892) : Ami du Clergé (an. 1900, 1902, 1905, 1908) ; Collationes Brugcnses (an. 1911. p. 412) : Cbach (1, n. 183. p. 150) ; iNoldin (ed. 17. I, 349) ; Merkelbach <11. n. 983) ; contradicentibus nonnullis aliis, inter quos cl. ITouiers (Nederl. Kat h. St em men, 1912, p. 348 seqq.) ; et his ultimis potius adstipulantur. lertnysDamen (ed. 12, I, n. 200, 3°) propter sequentem rationem : ■ Gradu tantum dilTerre videtur a casu aegroti qui chloroformio utitur ad non subeundos ope­ rationis dolores ; hujus enim etiam vita spiritualis aliquomodo abbreviatur. Clique haec ratio parum convincit, nam in casu aegroti, post superatam ope­ rationem, quod amissum fuerat, potest compensari adhibitis viribus ; de moribundis autem id non speratur. — Ceterum tolerari potest quoad eos mori­ bundos qui, dum ad mortem sunt bene parati, in id consensum dederint ac secus in periculum inciderent forte etiam graviter peccandi ob acerbos dolores, praesertim si impatientiae valde sint obnoxii. Recte autem notat P. Merkel­ bach <1. c.), graviter illicitam sine dubio fore directam accelerationem mortis in sic dicta euthanasia, ita ul insensibilitas et privatio rationis non essent nisi effectus ipsius actionis ad abbreviandam vitam. Etenim mala non sunt facienda ut eveniant bona. De cultura, commercio et usu opii, quae medicinae inservirent, necnon de abusu opii etc., varia exstant decreta et responsa S. Officii, de quibus conferri possunt. 1. X. .S’, vol. XXIV. p. 506 seqq. vel Ami du Clergé, 1908, p. 689-700. Per transennam hic quoque notare volumus: utuntur quandoque mediis nar­ coticis (chloroformio, cldoreto aethylico...) ad mitigandos in partu dolores. Id quidem tunc licitum videtur, cum pro infante non creatur periculum et dolores praevidentur extraordinarii ; secus autem, non est licitum, quia deesset ratio vere sufficiens. TRACTATUS VI De sexto et nono Decalogi praecepto Non moechaberis..... Non desiderabis uxorem ejus (proximi). (Exod., 20, Ii, 17). Monitum. Sapienter inter alia haec quoque notat S. Alphonsus : Nunc aegre, materiam illam tractandam aggredimur, cujus vel solum nomen hominum mentes inficit. Utinani brevius aut obscurius explicare me potuissem. Sed cum haec sit frequentior atque abundantior confessionum materia, et propter quam major animarum numerus ad infernum dolabitur ; immo non dubito asserere, ob hoc unum impudicitiae vitium,aut saltem non sine eo omnes damnari quicumque damnantur : hinc opus mihi fuit ad instructionem eorum, qui moralem scien­ tiam cupiunt addiscere, ut clare (licet quo castissime fieri potuit) me expli­ carem, et plurima particularia discuterem. Oro tamen studiosos, ut hunc trac­ tatum de sexto praecepto (quemadmodum et alium de debito conjugali) non legant, nisi cum fuerint ad excipiendas confessiones jam proximi ; legantque ob hunc unice finem, omnem prorsus curiositatem abjicientes, atque eo tem­ pore saepius mentem ad Deum elevent, et Virgini Immaculatae se commen­ dent, ne, dum aliorum animas Deo student acquirere, ipsi suarum detrimentum patiantur » (III, 413). 762. — 1. Cum quintum praeceptum eo potissimum .spectet, ut humanae vitae, quando in rerum nat ura jam exsistit, rite consulatur, praecipuus scopus sexti pra ce ti est, ut ipsis ejus exordiis advigi­ letur, utque humana natura conservetur : debet enim divina sanctio non solum vitam tueri, sed etiam tutari stupendam illam facultalem quam homo possidet, vitam communicandi. Hoc praecepto solum adulterium, quod justitiam simul et castitatem laedit, expli­ cite interdicitur ; implicite vero interdicuntur omnia quaecumque inhonesta sunt et impudica, et praecipitur ut animi corporisque castitatem colamus (Catech. Bom., P. Ill, c. 7, n. 2). 11. Nonum praeceptum, quod sexto conjunctissimum est, prohibet in eadem materia peccata cordis seu cogitationes et desideria prava. De his jam egimus in tr. de Peccatis, 345 seqq. Itaque in praesenti tractandum superest : a) de virtute castitatis et de luxuria in genere : b) de peccatis luxuriae consummatae ; e) de peccatis luxuriae non consummatae (quae hic postponuntur, quia a praecedentibus speciem desumunt); d) de periculis castitatis. Cap. 1. - De virtute casi itatis et de luxuria in genere. 509 CAPU'l 1 De virtute castitatis et pe luxuria in genere. S. Thomas, '2. ‘2, q. 151-156 : S. Alphonsus. III, 412 ; ed. C»., I, p. 665 ; ^porer-Bierbaum, III. n. 467 seqq. ; GOp/ert. II. 316 ; Génicol-Salsmane, TheoL mor., I, 387 ; Antonelli, Med. past.. 11. 160 seqq. : Eschbach, Disp. phys. ; .Uberti, de 6° el 9° Dec. praec. : Tanquerey, Suppi, de Casttt. ; Sani, de 6° Praec. ; Berardi. Theol. mor., II, p. 333 (ed. 1905) ; Noldin, de Sexto (ed. 13) ; Capellmann, Pastoraimed. (ed. 16), p. 128 ; Gemelli, Non moechaberis ; Vermeerech, de Castitate (1919) ; Mcrkelhach Quaestiones de castitate et luxuria (I '<·>). Sum. II. n. 988 sqq. ; /.. Woulers, De virt. castitatis et de vitiis oppositis (2 ed. !’'32); fboch. I. n. 184. 763. Prooemium physiologieo-morale. Utrique sexui indidit Auctor naturae potentiam genitabilem ad hunc praestantissimuin finem ordinatam, ut per naturalem viri et mulieris in legitimo matrimonio congressum species humana propagetur et conservetur. Delectatio vero, quae hujus potentiae actum comitatur, ad eumdem finem eatenus recte concurrit, quatenus homines allicit ad rem in suis sequelis mullum onerosam ; hinc ordinatur ad bonum commune, non vero ad bonum privatum. Ad pleniorem autem hujus tractatus alteriusque de Matrimonio intelligentiam, plura confessariis utilia de spectantibus ad humanam generationem censemus dicenda, ad normam recent iorum physiologorum redacta. Sed discat haec juvenis sacerdos non ex curiositate, verum ex necessitate, non immemor gravis moniti 5. Alphonsi, superius relati. 1° in viro, tria organa potissimum ad generationem inserviunt : testiculi, in quibus semen elaboratur ; vesiculae seminariae, in quibus semen asservatur 1 ; fistula urinaria (membrum virile, virga) per (piam semen ejicitur. In femina tria pariter numerantur organa : ovarium, in quo ovulum maturescit ; matrix (uterus), in quam ovulum progreditur : vagina, «piae ex utero ad externam cor­ poris partem protenditur. Os vaginae, si nunquam habetur congressus véné­ rons. quasi occlusum manet tenui pellicula, (piam hymen, signaculum virgini­ tatis vocant. ?° Generatio alia est activa, alia est passiva, Activa generatio, cui summa delectatio adnectitur, idem est ac copula,concubitus, coitus, in eoque consistit, ul vir membrum virile in feminae vaginam intromittat ac semen in vas femi­ neum deponat. Est actus connaturalis quo possibilis fit generatio, ita ut ipsa sequi debeat, nisi quid obstet. Passiva generatio est conceptio seu seminis mas­ culini conjunctio cum ovulo femineo. 3° Ad generationem concurrit vir, praebendo semen fetificum seu sperma, quod quidam est humor, a testiculis viri secretus, corpuscula continens nemasperrnata seu spermatozoida nuncupata, a quibus generabilis efficitur. Mulier vero in hoc concurrit, quod ovulum subministret a spermalozoidis fecundan­ dum. Si ipsa in momento copulae, vel tempore plus minusve distanti, ovulum 1 Sunt \A. recentiorcs, qui autumant binas vesiculas seminales non esse receptacula nemaspermatum. seu seminis, sed potius organa cujusplarn secretionis quae fluxum ex testibus comitatur. Cfr. Venneersch, op. cit., n. 7, 3". 510 P. II. S. II. — Tr. VI. De sexto praecepto. habel maturum, virileque semen huic ovulo fit obviam, tum producitur conjunctio et a spermatozoidis ovulum potest fecundari, unde enascitur concep­ tio. ovula vero avelluntur a mulieris testibus quae dicuntur ovaria. Haec avulsio quandoque libidine acceleratur, verum de se sine libidine el sponte fil apud singulas feminas fere singulis mensibus vel forte saepius (eodem quasi tempore fit sanguinis fluxus menstruus, de quo sub 4° dicemus). Si ovulum maturum, ex ovario decidens, non fecundatur, per vaginam expellitur occa­ sione praedicti fluxus menstrui. An vero ad generationem concurrat femina per humoris effusionem, seu seminationem quam habet in actu copulae ? Plures inter antiquos (ita Scolistae cum Galeno) affirmarunt.semen mulieris ad generationem necessarium esse, sed hodie (uti jam tenuerunt Aristoteles et S. Thomas) certum est, nullum in feminis proprie dictum semen adesse in illo humore qui, vel ad intra (ut sae­ pius), vel ad extra e glandulis vulvo-vaginalibus effunditur. Putant medici, illud semen (improprie dictum) esse ad generationem utile, non tamen neces­ sarium. Et haec sententia jam Λ. Alphonso videbatur probabilior (VI, 918). 4° Cum pubens facta est femina, ovula incipiunt in ovariis evolvi atque avelluntur, ut diximus sub 3°. Concomitantur autem ovulationem et simul perutilia sanitati mulieris sunt menstrua fles règles, les époques ; Menstruationi. Haec sunt sanguis communis qui. statim ac maturi alicujus ovuli decisio ex ovario urget, ad uterum abundantius fluit, tum sane ut calore suo ad magnum ovulâtionis opus rite perficiendum occurrat, tum ut novo foetui. si forte conci­ piatur. nutrimentum praestet. Menstruus vocatur fluxus sanguinis, eo quod plerumque 28° die seu singulis mensibus lunaribus redire solei (el etiam paulo crebrius) a tempore pubertatis usque ad menopausam (quae ordinarie in nos­ tris regionibus contingit inter 40m el 50ni annum), duratque regulariter per 2-8 dies atque omnibus, etiam castissimis feminis, accidere solet. Hujus fluxus tempore, mulieres varios patiuntur dolores, nedum delectationem veneream sentiant ; irregularitas vel suspensio ejus (si excipias tempus graviditatis) habetur nociva, imo quandoque periculosa. 5° Notandum est, vero semine etiam carere eunuchos et impuberes. Masculi generatim pubertatem non attingunt ante annum 14m : sed etiam tunc, per aliquot tempus, semen eorum non solet esse plene aptum ad generandum. Apud puberes contingit nonnunquam morbidum et frequens seminis pro­ fluxioni, quod in viris gonorrhea, in mulieribus fluor albus seu leucorrhea nun­ cupatur. Gonorrhea plerumque est quaedam species syphilis ac ideo conta­ giosa ■ fluore albo non raro laborant mulieres praegnantes. A quibusdam anti­ quis iv gr. Croir, apud .S’. Alph., VI, 910), leucorrhea feminarum vocatur etiam gonorrhea. Juxta hodiernos medicos, semen non corrumpitur, quia semi­ nis pars extra sedem suam egressa vel absorbetur vel expellitur. 6° Apprime distinguenda est seminis effusio a distillatione. Haec est humor quidam subtilior, a glandula prostatica ct mucosa urethrali proveniens. In effusione seminis, ordinarie semen cum vehementi delectatione carnisque com­ motione expellitur ; in distillatione vero, humor ordinarie cum levi aut nulla • tiam delectatione et carnis commotione fere stillalim effluit. Praeterea potest effusio seminis, utique infecundi, occurrere etiam in impuberibus; imo et in castratis, cum ipsis per aliquod tempus remanet capacitas effundendi verum semen (nisi castrati fuerint in teneris annis). 7P Per motus carnales, motus venereos, intelligitur quaedam ad seminis effu­ sionem initialis propensio sese manifestans ordinarie per erectionem membri virilis vel clitoridis femineae, cum voluptate conjunctam. Haec erectio etiam ortum habet a sanguine ad illa membra, ob causas varias, confluente. Sed ab < tw< lion·, venerea et delectabili distinguenda est erectio pure naturalis, quae ex Cap. I. - Do virtute castitatis et acpius incidere non tam ob mancum mentis cognitionem quam ob in firmitatem voluntatis illecebris obnoxiae atque divinis auxiliis destitutae. Qua de re prorsus difficili, si quidem, omnibus perpensis, adolescentem aliquem tempestive ah iis numen oporteat, quibus Deus educandi pueros officium, commisit cum gratiis opportunis conjunctum, illae profecto cautiones et artes sunt adhibendae, Christianis institutoribus non ignotae, etc... t t autem generatim loquamur, quamdiu pueri excolendi sunt, satis superque erit iis uti remediis (piae casti­ moniam in animos inducant simulque ab iis vitia contraria prohibeant. > (A. J. 5., XXII. 1930, p. 71 seq.) Λ’. Officium autem haec declarat : <· An probari queat methodus, quam vocant educationis sexualis vel etiam initiationis sexualis? — Negative: et servandam omnino in educatione juventutis methodum ab Ecclesia sanctisque viris hactenus adhibitam et aSSmo D. X. (Pio XI)... commendatam. Curandam sci. imprimis {denam, lirmam, nunquam intermissam juventae utriusque sexus religiosam institutionem; excitanda in ea angelicae virtutis aestimationem, desiderium, amorem,.. Proinde nullo modo probari possunt quae ad novae methodi propu­ gnationem. postremis hisce praesertim temporibus, etiam a nonnullis catho­ licis auctm-ibus. scripta sunt et in lucem edita « (A. .1. Λ'., Will. 1931, p. i 18 sq.). 11. De sexuali perversione. Miseris hodiernis temporibus multum luxuria innaturalis in magnis urbibus grassatur, quam vocant /woersionent sexualem et ex ipsa abnormali constitutione physiologica procedere dicunt, qua isti infelices ad eumdem sexum propensi perspiciuntur. Non raro contendunt· hodierni medici psychiatri, teste Prümmer ( 11, n. 707), has perversas inclinationes ita vehe­ mentes esse, ut homo ipsis resistere nequeat. Sed confessariustalia ne credat, nisi reapse agatur de homine mente capto vel constet de ejus statu pathologico, quo imputabilitas abest aut valde imminui­ tur (cfr. n. 291) 293). \normalitatcs sexuales, praeter homosexualitatcm (de qua etiam n. 80?·. enu­ merantur sadismus (cfr. n. 7<‘>7 tin.l ; masochism us (n. 767 Πη.) ; fetichismus 't um libido excitatur imaginando vel contrectando res etc. ad venerea nihil pertinentes) exhibitionismus propensio se feminis nudum exhibendi) ; satyriasis propensio apud viros summo gradu effrenata ad venerea) ; nympho­ mania (apud feminas eadem propensio) etc. I >ι· virtute castitatis cl de luxuria in eam·ι Articulus I. De castitate et pudicitia. 764. — Definitio. Castitas (a castigando), late sumpta, est virtus generalis, consistens in animi puritate ab omni dilectione et delecta­ tione inordinata creaturarum. Castitas, proprio sensu, est virtus quae moderatur affectum et usum venereorum. Pudicitia est virtus moderatrix quorumdam actuum minus principalium, ad praedictam concupiscentiam perlinentium, ut sunt oscula, tactus, aspectus, amplexus, sermones .lascivi, etc. Xon est tamen specialis virtus a castitate distincta, sed solum eamdem castitatem exprimens, quatenus versatur circa circumstantias aliquas. Siquidem omnes illi actus libidinosi antecedentes ac concomitantes principaliorem, eadem regula, ob eumdem finem, ac eodem modo a ratione coercentur. Dicitur autem pudicitia a pudore, eo quod de his actibus, etiam dum licite fiunt, honestus animus maxime verecundetur, tum quod minus rationi subjaceant, tum quod in eis homo ad conditionem bruto­ rum proximius accedat » (Goudin, Phil, mor., q. 6, a. 3, § 1). Divisio. Castitas dividitur in castitatem specialiter dictam et vir­ ginitatem. Castitas specialiter dicta est, quae solum coercet impetum ad delectationes (carnis) illicitas ; licitas vero moderatur, ut fiant servandis servatis. Potest dividi in juvenilem, conjugalem et vidualem. At vero virginitas est heroica quaedam castitas il a concupiscentiam domans, ut ne licitarum quidem voluptatum experientiam voluntariam ei concedat, idque pro Deo. Cfr. Goudin, Virginitas est specialis virtus, habens se ad castitatem, sicut magnificentia ad liberal i talem ; quia specialem vincit difficultatem, et quidem maximam (2. 2, q. 152, a. 3). Consistit, materialiter et qua status, in immunitate ab omni experimento delectationis venereae, et in quadam integritate membri vel organi genitalis ; formaliter vero et qua virtus, in proposito abstinendi ab omni venerea voluptate. Itaque : a) Si integritas carnis mere materialiter violatur per stuprum, vel pollutionem involuntariam, non perditur virginitatis praerogativa, jus nempe ad praemium accidentale, aureola nuncupatum, quo virgines in coelis donantur, b) Si vir­ ginitas jormalitcr tantum violatur per peccatum internum, perditur quidem ejus praerogativa, sed reparaijiliter, ita nempe ut per poenitentiam et reassumptum propositum virginitatem perpetuo servandi, jus iterum ad aureolam habeatur, c) Si virginitas tum jormalitcr tum materialiter violatur per exter­ num nempe peccatum luxuriae completae (vel etiam per meros factus ita libidinosos, ut per se, in natura sana, pollutionem causarent, etsi per acci­ dens haec non eveniat), virtutis praerogativa perditur irreparabiuter, sicut nempe innocentia per peccatum mortale. Cfr. Salmant., tr. 26, c. I, n. 47 seqq. ; Lassius, de Temper,, c. 2, d. i i et 16 ; Eschbach, Disp, physiol.-theol., disp. 4. <·. 2 ; Vermecrsch, op. cit., η. 142. Alii tamen dicunt, per actus libidinosos qui de se ad actum completum perducunt,si de facto actus completus non sequatur, non amitti irreparabili ter virginitatem (Woutcrs, o. c. η. 21). 5ί ί P. II. S. II. — Tr. VI. De sexto praecepto. 7155. — Principia. J. Bona est castitas conjugalis, melior conti­ nentia vidualis, sed optima perfectio virginalis, ita 5. Beda Ven. (ap. Benedict. XIV, de Beatif. SS., 1. 3, c. 24, n. 56). Unde S. Hierony­ mus (in Mattii., XIII) : «Centesimum (inquit) fructum virgini, sexa­ gesimum viduis, trigesimum casto matrimonio deputamus. » Ratio in promptu est, ex supra definitis. Imo, divina fide tenendum est, statum virginitatis et caelibatum conjugio esse praeferendum. Constat ex verbis Apostoli (1. Cor., 7), et ex Tridentino : « Si quis dixerit, statum conjugalem anteponendum esse statui virginitatis, vel caelibatus ; et non esse melius ac beatius manere in virginitate aut caelibatu, quam jungi matrimonio : anathema sit »(S. 24, c. 10). II. Pulchritudo spiritualis inest excellentissime castitati. Constat : 1° Ex Scriptura Sacra (Sap., 4,1): Quam pulchra est casta generatio cum claritate : immortalis est enim memoria illius : quoniam et apud beam nota est, et apud homines. 2C Ex ratione : « Castitas enim tanto excellentior est ac pulchrior, quanto ille affectus (quem mode­ ratur) est insolentior, fortior, ac rationis minus audiens. In illa enim ob id praeclarius elucet ordo, vigor, imperiumque rationis supra insanientem appetitum » (Goudin, 1. c.). I nde 5. Alphonsus (Vera Sposa, c. 1, n. 12), cum S. Cypriano : « Virginitas est, inquit, regina virtutum, possessio omnium bonorum » ; et cum S. Ephrem : « Hanc si amaveris, a Domino in omnibus prosperaberis. » 7(M>. — Pro praxi. a) Si poenitens, qui graviter contra castitatem peccavit, quaerit num virginitatis aureolam irreparabili ter amiserit, confessarius potius dissimulando respondeat, ne scilicet poenitens animo cadat. Dicere poterit, v. gr., poenitentiam bona pristina animae restituere, nullum esse peccatum quod non possit coram Deo reparari ; et similia. b) Si quaerit puella, utrum, licet graviter peccaverit contra castitatem, fieri possit sanctimonialis, ad sequentia attendat confessarius : Respondere potest : affirmative, si agatur de ingressu in Congregationem Religiosam (positis de cetero ponendis). Respondere autem debet : negative, si agatur de Ordine cum votis sollemnibus ubi consecrantur virgines, v. gr. Certosinarum, et puella fuerit voluntarie corrupta : unde gravem irreverentiam sacra men tali bus inferret, quae sine carnis integritate velum acciperet. Puella, quae aliquoties tactibus turpiter secum egit, conservando signa­ culum virginitatis, potest in quemcumque Ordinem cooptari : quia apud homines statum virginis conservat. Similiter, secundum sententiam sat proba­ bilem. consecrari potest femina, quae invita corrupta fuit : aequum enim non videtur, quod jus suum illa perdat, quae voluntate virginitatem servavit. Cfr. Piat, I, n. 305. Cap. 1. — De vir tute castitatis et de luxuria in genere. 515 Articulus II. Do luxuria et impudicitia. 767. — Definitio. Luxuria est : inordinatus appetitus vel usus delectationis venereae (III, 412). Dicitur : inordinatus, i. e. extra matrimonium ejusque leges. Delectatio venerea (libidinosa,luxuriosa, carnalis) est illa, quae oritur (in utroque sexu) ex commotione humo­ rum generationi inservientium et in partibus genitalibus sentitur. Differt a delectatione sensitiva (naturali, sensibili), quae habetur ex conformitate objecti sensibilis cum sensu, v. gr. ex contactu rei lenis (111, 415). Cfr. Vind. Alph., P. III, q. 13, a. 1. Jamvero sensi­ tiva delectatio percipitur : 1° Ex visu, amplexu ejus quem tenero sed honesto amore prose­ queris, quatenus ille amor ((pii in voluntate residet) in appetitum sensitivum redundat et in corde et sanguine causa commotionis edi­ citur : Vocatur spiritualis sensibilis. 2° Ex objecto per se non apto ad commovendam libidinem (licet per accidens illa quandoque oria­ tur), ut ex auditione musicae ; tunc a quibusdam vocatur pure sen­ sibilis. 3° Ex objecto carnali, sed non turpi, per se apto ad commo­ vendam libidinem (licet per accidens non moveat ad illam), ut ex tactu vel osculo manus feminae ; tunc nuncupatur sensualis vel sensi b il is earn alis. Impudicitia est vitium, pudori humano repugnans, quo externe luxuria per­ fecta inchoatur, quin ad terminum (delectationem veneream summam) actus exterior deducatur : v. gr. in aspectibus, lactibus, osculis, amplexibus. — Eis allinis est lascivitas, quae est corporis motus indecens, ex animi dissolutione procedens. Impudicitia dijjcrt a luxuria (non constituit tamen speciem diversam, ut n. 764 de pudicitia diximus), quia non est cum delectatione venerea necessario conjuncta ; ad hanc tamen facile ducit, et ob istiusmodi proximum periculum est ordinarie graviter mala, atque ideo, in praxi, peccata impudicitiae a pec­ catis luxuriae imperfectae, vel indirecte volitac, vix distinguuntur. Divisio. Luxuria multipliciter dividitur et subdividitur : a) Dividitur, 1° ratione linis intenti: alia est directe volita, quando scilicet voluptas de proposito in se intenditur ; alia est indirecte volita, (piando aliud intenditur, ex quo voluptas exoritur. 2° Ra­ tione effectus secuti ; alia est consummata, in (pia intervenit seminis vel humoris effusio ; alia est inconsummata, in (pia non intervenit ille venereorum terminus. Ambo diversas possunt induere species, 516 P [[ ,χ μ.— Tr. \ I. De sexto praecepto. ul patet ex dicendis n. 772, 791. 3° Ratione actus : alia est interna, alia est externa. b) Subdividitur luxuria, ratione circumstantiarum, in varias species, ut infra n. 771 seqq. explanabitur. Causae ia \< juae. Occasiones et causae, quibus homines ad luxuriae actus ducuntur, sunt innumerae : a) Dantur causae externae. de quibus infra, n. 824. b) Dantur causae internae, quae scilicet in subjecto observantur : v. gr. neces· sariam curam non habere genitalium, diu sedere, lecto supine cubare, gestare vestimenta nimis angusta, cibis excitantibus vel substantiis narcoticis uti. etc. Haec omnia vel irritant partes genitales, vel imprimis congestiones afferunt in medulla spinali. Vide Venneersch. op. cit., n. 14 seqq. His causis internis annumerandi sunt morbi quidam, ii praesertim qui nerveurn systema vel medullam spinalem afficiunt. Potiores sunt : phtysis pulmonaris, arthritis chlorosis, nevrosis genitalium, epilepsis, paralysis dementium progressiva et praesertim hysteria. Sunt etiam qui hypersexualitate laborant, ita ut nimis ad sexualia et perversa inclinentur (cfr. n. 763 fin ). Sunt qui voluptatem non sentiunt, nisi crudeliter in seipsos (Masochismus) vel in alios (Sadismus) ani­ madvertant. 1 Videat prudens confessorius, in aliquo casu speciali cuinam medico Christiano tales poenitentes commendet : quia remedia hygienica ad eos levandos multum conferre possunt. Meminerit etiam, nonnunquam apud aliquos, minui impntabilitatem ipsam. Cfr. Antonelli, II, n. 160. 768. — Principia. 1. Luxuria directe volita est grave peccatum ex toto genere suo. Dicitur : 1° Esi grave peccatum ; ratio desumitur ex frustratione finis naturalis hujus delectationis. Peccatum enim grave, seu gravis inordinatio est usurpare ad bonum mere privatum delectationem summam, quam natura constituit· et ordinavit ad bonum commune, nempe conservationem et propagationem generis humani, \tqui hoc facit luxuria directe A’olita. 5. Thomas', 2. 2, q. 153, a. 3. Est sententia communissima inter auctores. Confirmatur ex ratione boni communis. Id sane graviter illicitum est. quod nisi prohiberetur, in grave cederet damnum lotius hominis imo et humani gene­ ris. .I.mivero si voluptas venerea extra matrimonium licita foret, homo absque freno cum maximo sui detrimento, ei se dederet ; quia carnali voluptati id pro­ prium est ut totam naturam rationalem el quidem in utroque sexu corrumpat. .Multum enim allicimur ab iis in quibus delectamur ; el ideo ratio vel omnino aufertur, vel valde debilitatur circa celera in eo. qui istiusmodi delectationibus se tradit. Adde ipsum corpus luxuria debilitari morborumque colluviem fre­ quenter generari. Accedit gravissimum argumentum ex damno quod ipsi generi humano obveniret : parum enim < liraient homines do matrimonio ineun­ do el de prole generanda, si absque tali onere voluptas foret licita. Demum patet ex Apostolo declarante luxuriosos a regno Dei excludi (Gal., 5, 19). 2° Ex toto genere suo ; ita ut omnis delectatio venerea, etiam levis, cum plena advertentia et pleno consensu capta, extra matrimonium, ‘ Masocbbrnuh· dictus c-t a scriptore quodam lubrico, cui nomen Sacher-Masoch ; dum -adlemusorminem trahit a penn -o marquisd< Sade .(natus an. 1740, mortuus est demens, an. 1st i in Charenton). Cap. I. — De virtute castitatis et de luxuria in genere. 517 sit peccatum mortale. Halio esi : quia in qualibet etiam levi delec­ tatione Venerea, directe quaesita vel voluntarie admissa extra matrimonium, continetur essentialis ordinis naturalis inversio, quatenus tunc homo actum speciei, quem ut pars speciei peragere debet, exercet lanquam opus personae privatae. Id autem facere nefas est : usus enim venereorum, etiam imperfectus, sua relatione ad speciem privari nequit. Praeterea, quaelibet vel levis delec­ tatio carnalis, directe quaesita, ob summe m hominis ad venerea propensionem, proximo hominem exponit periculo ad completam usque el certo gravem delectationem progrediendi. Quod autem graviter peccandi periculum generat, id, licet in se foret veniale, fit grave ratione periculi adnexi. Cfr. Vcrmeersch, op. cit., n. 353. Lex ergo naturalis prohibens luxuriam directe volitam est veluti lex Creatoris generis humani fundata in praesumptione communis periculi, seu in praesumptione juris. Confirmatur ex prop. 40, damnata ab Alexandro VII, quacmn, ut ait Viva. contraria sententia aegre componi potest : Est probabilis opinio, quae dicit esse tantum veniale osculum habitum ob delectationem carnalem et sensibilem, quae ex osculo oritur, secluso periculo consensus ulterioris et pollutionis > (III. i 15 ; H. Ap.. I \ . 2). 769. II. Luxuria indirecte volita (iteimpie impudicitia) admittit parvitatem materiae, i. e. reputatur gravis vel levis, prout actus ex quo delectatio carnalis secutura praevidet ur, in eam. vi el natura sua. vel proxime et graviter, vel tantum remote et leviter influit. Halio est, quia effectus malus, qui praeter intentionem ex actione sequitur, eo gradu malus habendus esi, quo mala fuit ipsa causa. Corollaria. I. Ad cognoscendam gravitatem luxuriae indirectae attendendum est ad finem, ob quem actus exercentur, et insuper ad periculum quod afferunt. Actus autem possunt, extra matrimo­ nium, ex quadruplici· fine exerceri: vel ex intentione delectationis carnalis ; vel ex intentione delectationis sensibilis; vel ex animi levitate, petulantia et curiositate ; vel ex necessitate aut ex alia justa causa. Hinc diversae conclusiones statui debent : a) Si praedicti actus exercentur ob delectationem carnalem, suu\ peccata mor­ talia. licet non sint in se multum inhonesti. Halio, quia intentus finis est gra­ viter malus ; ex quo fine recidit actus impudicitiae ad luxuriam directe volilarn. Hinc, tangere manum feminae intentionaliter ob delectationem carnalem est peccatum mortale (III, 415). b ) >\ exercentur, secluso atTeclu Venereo, ei sola intentione delectationis sen­ sibilis carnalis (sensualis), phires auctores negant, eos excedere culpam venia- 518 P. II. S. II. — Tr. λ 1. De sexto praecepto. lem; quia, inquiunt, non magis inordinatum est delectari in contactu manus feminae ac in contactu rei lenis, v.gr. rosae, panni serici et. similis. Sed, attentis circumstantiis modi, temporis, haec sententia, praesertim si tactus fiunt cum plena advertentia et consensu, non est practice probabilis *, quoniam eam delectationem studiose quaerere, plerumque, ob corruptam nostram naturam, secum fert periculum incidendi et consentiendi in carnalem delectationem, maxime in personis ad copulam aptis et maxime si actus isti habeantur cum aliquo ajfectu et aliqua mora. c) Si exercentur er. levitate, joco, curiositate, non sunt per se nisi peccata venialia ; dummodo in se non sint valde inhonesti, nec fiant cum mora et pro­ ximo periculo libidinis, vel cum scandalo aliorum, uti esset, si fierent ab eccle­ siasticis (III, 418). Idem dicendum, si actus fiant ex nervorum irritatione. d) Si exercentur ob necessitatem vel justam causam, v. gr. tactus a chirurgo ad medendum, non sunt peccata, etsi delectatio venerea suboriatur : dummodo voluntas illam aversetur et absit periculum consentiendi in illam 2. Patet ex dictis de voluntario indirecto (n. 315). Sciendum est, periculum luxuriae indirectae oriri posse, non solum ex actibus qui se tenent per se in materia luxuriae (tactus, aspectus, etc.), sed etiam ex actibus qui extra materiam luxuriae vagantur, et nonnisi per accidens in libi­ dinem influunt, v. gr. ex ebrietate. II. Jure meriloque Ecclesia, pro gravitate delictorum contra cas­ titatem commissorum, diversas poenas statuit. a) Laid damnati ob delicta cum minoribus infra aetatem 16 annorum, vel ob stuprum, sodomiam, incestum lenocinium, ipso facto infames sunt. Qui publicum adulterium commiserint, vel in concubinatu publice vivant, vel ob alia delicta contra sextum praeceptum fuerint damnati, excludantur ab acti­ bus legitimis ecclesiasticis, donec signa verae resipiscentiae dederint. Can. 2357, § 1-2. b) Clerici in minoribus ordinibus constituti, rei alicujus delicti contra sextum praeceptum, pro gravitate culpae puniantur etiam dimissione e statu clericali, si delicti adjuncta id suadeant, praeter poenas in laicos statutas (de quibus in can. 2357), si his locus sit. Can. 2358. c) Clerici in sacris (sive saeculares sive religiosi) concubinarii, ad tramitem juris moneantur et puniantur. Si delictum admiserint cum minoribus infra aetatem 16 annorum, vel adulterium, stuprum, bestialitatem, sodomiam, leno­ cinium, incestum cum consanguineis aut affinibus in primo gradu exercuerint, suspendantur, infames declarentur, quolibet ofTicio, beneficio, munere, etc. priventur et in casibus gravioribus deponantur. Si aliter contra sextum prae­ ceptum deliquerint, congruis poenis coerceantur, non excepta ofTicii vel bene­ ficii privatione, maxime si curam animarum gerant. Can. 2359, § 1-3. 770. — Quaesitum. An dari potest ignorantia invincibilis circa peccata luxuriae ? Distinctione utendum erit : Teste enim experientia, potest dari circa malitiam gravem quo’ Cfr. 111, 416, 118 ; II. \p.t IX, 3 ; Lchmkuhl, I, 1027. Haec verba « non est practice pro­ babilis . significant illud non permittat confessarius qua pater et qua medicus ; actioneinque de qua sermo est, reprehendat ob periculum certum quod illa continet. Vide infra n. 837. — *S1 causa non sit quidem Justa, tamen aliquid utilitatis habeat, v. gr. studium non necessarium arti * medicae, probabile videtur, peccatum non esse mortale (Leasius, de Just., I. 4, c. 3 n, 118). Cap. 11.— De luxuria consummata. 519 ninidam. peccatorum luxuriae, sive non consummatae, sive etiam consummatae : 1° in adules ce nlibus, ad breve tempus, special im quando coram ipsis servatum luerit altum de his rebus silentium ; 2° in rudibus (imo forsan et in aliis ad breve tempus), quando spe­ cialis intervenit circumstantia apparenter cohonestans. Sic, v. gr., ignorari potest gravis malitia osculorum vel tactuum inhonestorum inter sponsos, malitia actuum internorum, malitia onanism i inter conjuges qui numerosa jam prole gravantur (cfr. dicta η. 126). Caveat confessarius, ne poenitentes assuetos vitio, cujus gravitatem quidem cognoscunt, sed cujus specialem malitiam ignorant, de hac speciali malitia admoneat. Talis enim admonitio videtur parum profutura, et ex ea multipli­ carentur peccata formalia. — Secus dicendum, si poenitens opinetur aliquem actum libidinosum, quem exercet, non esse peccatum, aut non esse mortale; quia luxuriae frequentatae vix possibilis deinceps erit emendatio, et ignorantia, in tali casu, non potest esse nisi perquam noxia poenitenti (Praxis, n. 39). CAPUT II Dc peccatis luxuriae consummatae. S. Thomas, 1. 2. q. 73 ; 2. 2, q. 143, 154 ; de Malo, q. 29, a. 7 ; S. Alphonsus, IIT, 432 ; ed. G., I, p. 67 ; Sanchez, 1. 9, disp. 17, n. 16 ; Van Bocy, Quaesi, de 6° praec. ; AA. denique jam citati, Venneersch, op. cit., n. 300-322 ; Prümmer, II, 698 ; Ubach, 1, 197 ; Merhclbach, O. C. el II, n. 999 seqq. ; \Vouters, o. c. n. 30 seqq. 771. — Peccata luxuriae consummatae sunt duplicis generis. Alia sunt juxta naturam, eo sensu quod in his servantur ea quae postulat natura actus ad hominis generationem apti, nempe identitas speciei, sexus diversitas et congressus naturalis. Alia sunt contra naturam, in quibus scilicet conditiones ad generationem necessariae non servantur’. Hinc duplex articulus. Articulus i. De peccatis luxuriae juxta naturam. Peccata luxuriae consummatae juxta naturam sunt : fornicatio, stuprum, raptus, adulterium, incestus, sacrilegium. JIaec peccata 1 III, 412 ; vide varios Codices poenales, relate ad poenas contra luxuriam lalas ; Cod. gall., 330 seqq. ; hisp., 448-466 ; liai., 331 seqq. ; austr., 125-133, 500-516 ; germ., 172-185, 235 seqq. Mauc. Inst. Moral. Alph. T. I. 35 520 P. II. S. H. — Tr. VI. De-sexto praecepto. specifice inter se differunt, non quidem ratione luxuriae, sed prop­ ter specialem malitiam, quae (fornicatione excepta) singulis super­ additur, ex oppositione nempe ad alias virtutes, praesertim justi­ tiam et religionem (cfr. 5. Thom. 2. 2, q. 154. a. 1). § 1. De fornicatione. 772. — Definitio. Fornicatio, in sensu lato, aliquando dicitur omnis illicitus concubitus. In sensu stricto, definitur : Concubitus soluti cum. soluta, ex mutuo consensu (III, 432 ; II. Ap., IX, 11). Dicitur : 1° Concubitus, qualis nempe ad generationem requiritur, ut distin­ guatur a peccatis contra naturam ; unde copula castrati cum soluta non est fornicatio, etsi reducatur ad eam. 2° Soluti cuni soluta, hoc est, quae sit libera a voto, matrimonio, religione, etc. ; ex his enim nova species peccato adderetur. 3° Er mutuo consensu, ad excludendam violentiam, quia secus esset stuprum. 773. — Principium. Fornicatio nunquam a peccato gravi excu­ sari potest. Constat : 1° Ex Scriptura Sacra (Ephes., 5, 5) : Omnis fornicator aut immundus... non habet haereditalem in regno Christi. 2° Ex ratione : fornicatio est luxuria directe intenta, eo quod dc se provocat voluptatem carnalem. Praeterea, ordo rationis in usu venereorum in hoc consistit ut vir et femina eo modo conjun­ gantur qui ad rectam et tutam speciei multiplicationem conducat. Atqui solummodo tunc evadunt rectum ac- tutum generationis el educationis principium, quando in stabilem unitatem conjunguntur cum juribus et officiis mutuis. In se igitur damnanda est fornicatio, utpote quae fit sine mutuo jure, sine obligationis vinculo, et nihil aliud est quam mera corporum conjunctio ex libidinis aestu exorta. 5. Thom., 2. 2, q. 153, a. 3 ; q. 154, a. 2. Vide Vermeersch, op. cit., n. 306. Fornicatio ergo, ex jure naturae, semper est intrinsece mala, licet aliquando per accidens a fornicario proles bene educaretur. Ratio, tum quia in hoc, ob ma­ gnum periculum hallucinationis, causa nimiae delectationis, facillime errari potest ; tum quia natura considerat, quae communiter, non quae per accidens eveniunt ; tum quia de se est contra jus naturae, carni rationem subjicere, ut accidit in fornicatione, ob delectationem actus. In matrimonio autem, esto eadem delectatio interveniat. Deus tamen speciali providentia disponit, ut talis deordinatio absit ?> (III, 432 ; cfr. I, 199). Hinc, merito damnata est ab Innocentio XI prop. 48a : Tam clarum videtur, fornicationem secundum se nullam involvere malitiam, et solum esse malam quia interdicta, ut contra­ rium omnino ratiom dissonum videatur. · Utrum vero fornicatio vetita sit ex primariis principiis legis naturalis, non adeo liquet. 774. — Corollaria. I. Fornicatio sponsorum non induit diversam speciem peccati. Ratio est, quia « neuter aliquod jus tradit alteri in Cap. 11. — De luxuria Consummata. 521 corpus suum, ita ut nequeat illo ad suum arbitrium uti sine alterius injuria » (H. Ap., IX, 13). Si tamen fornicatio periculum induceret ne sponsus prolem alienam alere cogatur, justitia laederetur, ut apertum est. II. Ad fornicationem merito referuntur,sicut ad eamdem speciem, concubinatus et meretricium. Etenim plus vel minus non mutat spe­ ciem. Quandoque tamen, specialiter in meretricio, aliae species superaddi possunt. Itaque : 1° Concubinatus, qui est detentio feminae quasi esset uxor, definitur (ad sensum juris canonici) : « Fornicatio frequens cum eadem persona, animo retinendi illam tanquam propriae lasciviae mancipatam, sive in eadem domo, sive secus.» Esi peccatum majus quam simplex fornicatio, quia superaddit vitiosum habitum, habetque sibi annexum continuum peccandi propositum, saltem virtual©. Unde speciales poenae in hoc delicium statuuntur (cfr. n. 769, coroll. II). 2° Meretricium est status feminae, quae libidini multorum patet, sive ob quaestum, sive ob lasciviam. Unde, ut aliqua meretrix dici possit, debet saltem plures quam duos admittere. Meretricium est vel clandestinum, vel publicum, i. e. a potestate civili sub quibusdam normis permissum. Est peccatum gravissimum, ratione dispositionis animae, scandali et nocumenti prolis, quae raro ex meretricio nascitur, et si quando nascatur, solet pessime educari. Quaestio Specialis. «75. — De meretricio seu prostitutione. Nostris etiam temporibus acriter disputatur super quaestione : An permittendae sint mere­ trices? Haec pauca sufficiant de lubrica hac materia : I na sententia,, haecque probabilis, affirmat cum Λ’. Augustino (d»· Ord., I. 2, e. 4, n. 12) et Angelico (2. 2, q. 10, a. I I), meretricium posse a magistratibus tolerari. Unica ratio est, quia sic majora mala impediuntur, nempe sodomiae, adulteria, praevaricatio mulierum honestarum, etc. « \ufer, inquit Λ’. Augustinus, meretrices : tur­ baveris omnia libidinibus U » Altera, vero sententia, quae est practice probabilior, negat. Rationes sunt : a) ex tali permissione malis praedictis via non praecluditur ; h) eo quod facile meretrices adiri possunt, libido altiores figit radices ; c) alia mala oriuntur, nempe : plures puellae prostituuntur, adolescentes honestas nuptias res­ puunt, studia negligunt, etc. Ita 5. Alphonsus (III, 434). In omni casu, ut probat Ven. Januar. Sarnelli (op. de Abusu meretr., • Xolelur tamen, praefata verba non tam clare referre sententiam s. Augustini. Si consi­ deramus, quae S. Doctor in suis retractationibus, in sua expositione contra Faustum docet, secundae sententiae adhaerere videtur. Cfr. RMer, Frauenfr., p. 221, 222; Gfegorninum, VI, 446. 522 Ρ. Π. S. IL — Tr. VI. De sexto praecepto. •- aggiunta, § 2), meretricium non potest permitti, nisi in magnis urbibus, idque sub certis severisque conditionibus, ad removenda scandala. Pastor vero animarum, quemadmodum merito gaudebit de legibus contra lupanaria editis vel edendis1, ita enixe commen­ dabit consociationes internationales, praesertim catholicas, quae puellas imperitas a seductione et servitute protegere conantur. Vermeersch, op. cit., n. 212. 1° Circumstantia concubinatus, aut meretricii, non est quidem perse mani­ festanda in confessione, cum non constituat speciem ; manifestanda est autem tum ratione occasionis removendae, tum praesertim ratione intentionis ha­ bitae ab initio et complectentis multa numero peccata. 2° Nec concubinarii, nec meretrices absolvi possunt, ut n. 1822 dicetur, nisi dc remota occasione et de emendatione plane constiterit (III, 435). Idem dic de lenonibus et lenis, qui, quaestus causa, proprias vel alienas feminas prostituunt. Quoad poenas in hos latas, vide supra n. 769 coroll. II. 3° Fornicatores a confessario in­ terrogandi sunt, num proles ex fornicatione nata sit, aut nascitura ; annon prolis conceptionem impedire aut abortum procurare lentaverint, aut prolem natam neglexerint. § 2. De stupro. 776. — Definitio. Stuprum, in sensu latiori, est violatio vel oppressio cujusvis feminae, etiam viduae, aut alias corruptae. In sensu strictiori, est defloratio virginis, ipsa invita. » Virgo autem deflorari dicitur, quando, prima vice, per viri concubitum, virgini­ tate seu carnis integritate privatur. Malitia stupri invenitur, licet imperfecto modo, in tactu turpi mulieris invitae. 777. — Principium. Stuprum, in utroque sensu, malitiam habet specialem. Ratio est, quia praeter fornicationem continet injusti­ tiam gravem, ob illatam violentiam. Haec malitia augetur (at proba­ bilius intra ea indent speciem), quando quis virgini aufert integri­ tatem : haec enim reputatur, et merito, ceu bonum maximi pretii, quo virgines praesertim honorantur, et ad convenientia matrimo­ nia expetuntur. Ad crimen stupri sufficit violentia moralis et interpretative. Communiter enim stupri reus censetur qui virginem fraude (v. gr. falsa matrimonii aut magnae dotis promissione) vel gravi metu, etiam reverential». in malum induxit : sicut et ille, qui puellam usum perfectae rationis nondum adeptam, aut ebriam, aut fatuam, aut dormientem, sine praevio ejus consensu temeravit. 1 Juxta Woulers (o. c. n 33), sententia severior, ad quam jam inclinabat S. -Alphoneta (ut *upra ostendimus), bodiedum ob mutatae circumstantia* omnino sequenda videtur. Cap. II. — Dc luxuria consummata. 523 Quoad poenas in stuprum latas \ vide n. 769, coroll. II. 778. — QiiftOSita. I. Quid agere debet femina vi oppressa, ut sit immunis a peccato? Non potest so habere negative seu permissive, sed tenetur resistere, turn interne, ne voluptati consentiat, tum externe, resistentia saltem ordinaria, vim scilicet vi repellendo, ait ita victoriam reportet, et a Deo coronari mereatur (cfr. n. 73G et 755, fin). II. An tenetur etiam clamare ? Distinguere oportet : A.) Affirmative (el etiam cum manifesto vitae dispendio), si immineat proximum consensus periculum ; tunc enim et resistentia extraordinaria opus est. B.) Negative vero, valde probabiliter,secluso tali periculo (ut evenire potest, quando agitur solum de lactibus), cum timore notabilis damni, sive infamiae vel nimiae verecundiae. Contraria tamen sententia, ut tutior, consulenda est : fitque plane obligatoria, si femina ob praeteritam experientiam, vel ob cognitam suam fragilitatem, sit in speciali periculo consentiendi postea in actum consum­ matum (III. 368, 430). Pro praxi : Casus mulieris oppressae, absque culpa propria, ratione irreligio­ sitatis quae semper crescit, conditionis laboris in officinis, etc., in aliquibus regionibus in diem frequentiores evadunt. Unde sunt monendae mulieres, ne sine socia domum redeant, utque fortes, circumspectas se ostendant. Ceterum, naturalis feminarum timiditas, et saepe confusio ex casu improviso, elliceie possunt ut mulier magnam et virilem resistentiam non opponat, et nihilo­ minus a culpa saltem formali immunis sit » (Berardi, Praxis 266). De restitutione ob stuprum vide n. 956 seqq., in tr. de VII Praecepto. § 3. De raptu. 779. — Definitio. Raptus (non quatenus impedimentum matri­ monii, sed quatenus species luxuriae) definitur: Abductio violenta personae, libidinis explendae causa. Dicitur : abductio, i. e. translatio de loco luto ad non tutum,ubi libertas tol­ litur; violenta, i. e. illata vi (sive physica sive morali) vel ipsi personae abductae, vel iis (piorum potestati subesi, parentibus scilicet aut tutoribus aut viro ; personae, feminae vel maris, sive nupta sil, sive virgo, etc. ; libidinis explendae causa : unde, si ad alium finem abducatur, v. gr. ut adhibeatur ad servitia, raptus iste est peccatum contra justitiam, sed non est species luxuriae. Simi­ liter si femina majorennis vel emancipata sponte sua cum amasio, insciis paren­ tibus, discedit, talis discessus non est proprie raptus, sed fuga, neque in hoc casu nova species malitiae fornicationi superadditur (III, 444). 780. — Principia. I. Raptus est peccatum grave contra castita­ tem et justitiam. Contra castitatem, propter intentionem libidino­ sam ; contra justitiam, propter illatam violentiam vel personae raptae, vel iis quorum potestati subest, vel utrisque. In Codice, can. 2353, statuitur : Qui intuitu matrimonii vel explendae libi­ dinis causa rapuerit mulierem vi aut dolo, vel mulierem minoris aetatis consen* Juxta Venncersch-Creusen (Epit. Ill, n. 5G0), videtur stuprum etiam simplex jam cons­ tituere delicium speciale, quod jure anteriori puniebatur. Porro definiunt stuprum simplex itlicila virffinis defloratio ; quae definitio utique idem non dicit, quam quod alii (v. g. Wouters o. c. n. 12) vocant stuprum sensu stricto, et nos appellamus stuprum sensu strictiori. Haec saltem ultima forma stupri adhuc hodiedum subjacet poenis ecclesiasticis in Codice contentis (can. 2357 ct 2358). 524 P. H. S. II. — Tr. VI. De sexto praecepto. licntem quidem, sed insciis vel contradicentibus parentibus aut tutoribus. ipso jure exclusus habeatur ab actibus legitimis ecclesiasticis, et insuper aliis poenis plectatur. In quo consistat haec exclusio, vide n. 1292, 7°. II. Raptus est peccatum a stupro specifice distinctum. Raptor enim adimit injuste libertatem, quae est bonum ab integritate carnis distinctum. Inde circumstantia raptus est necessario in confessione aperienda, licet libido expleta non fuisset, vel licet persona abducta in peccatum demum libere consensisset. In jure canonico (Caus. 36, q. 1), raptus olim vocabatur quaevis violentia, libidinis causa, feminae illata ; et contra talem violentiam statuebatur eadem poena, quin circumstantia abductionis commemoraretur. In hoc igitur sensu. stuprum non differebat a raptu secundum speciem. Nunc autem Codex juris clare statuit, poenas canonicas exclusionis ab actibus legitimis et alias ferri in eos qui rapuerint cum fine libidinoso mulierem nolentem vi aut dolo, vel mulierem minoris aetatis consentientem quidem, sed non consentientibus parentibus vel tutoribus (can. 2353). § 4. De adulterio. 781. — Definitio. Vdulterium est : copula habita cum persona conjugata. Itaque : Perfecta malitia adulterii adest, cum per concubitum violatur torus vel proprius vel alienus, vel uterque simul. Imperfecta vero malitia adulterii habe­ tur, si haec violatio fit per actus imperfectos, v. gr. tactus, vel per actiones quibus conjugatus illicite de proprio corpore vel de corpore suae uxoris disponit (vide infra n. 782). Divisio. Adulterium est vel simplex, quando solutus peccat cum conjugata, aut conjugatus cum soluta ; vel duplex, quando cum conjugata peccat conjugatus. Principia 1. Adulterium est peccatum grave contra castitatem et gravissimum contra justitiam, etiamsi adsit consensus conjugis. Constat : 1° Ex Scriptura (Deuter., 22, 22) : Si dormierit vir cum uxore alterius, ulerque moriatur, id est adulter et adultera ; et auferes malum de Israel. Et (1. Cor., 6, 9) : Neque adulteri regnum Dei possi­ debunt. 2° Ex ratione : Adulterium enim laedit in re gravissima jus alterius conjugis, officit bono prolis, nocet familiae, parit saepe scandala et rixas, innumeraque alia gignit mala, prout docet quo­ tidiana experientia ’. De diversorum vitiorum deformitate in eodem actu (sci. de luxuria et injustitia) apposite disserit Angelicus in 2. 2, q. 154, a. 1 ad 2, agens de adulterio. . 1 De poetü< quibus In jure plectuntur adulteri cfr. n. 769, coroll. II. De bigame (qui tintante cnnjumi vinculo aliud matrimonium licet civile, attentaverint) vide n. 1936 cl 1^37. Cap. H. — De luxuria consummata. 525 Diximus : etiamsi adsit consensus conjugis ; quia talis cessio est nulla, cum jus in corpus conjugis utrique conjugi competens, sit exclusive proprium ct prorsus inalienabile, ex divina institutione matrimonii, atque ex ipsa lege naturae. Unde proscripta est ab Innocentio XI haec propositio 50’ : Copula cum conjugata, consentiente marito, non est adulterium. ·> Cfr. Viva, in hanc propositionem ; et quae superius, n. 723, statuimus. 782. — II. Adulterium conjugati cum conjugata includit in se duplicem injustitiam numero distinctam. Ratio patet ; jura enim utriusque tori violantur. Hinc, talis circumstantia in confessione aperienda est (cfr. n. 330). Quapropter : a) Adulterium soluti cum conjugata est gravius peccatum per se loquendo, quam conjugati cum soluta. Ratio est, quia, in primo casu copula vel nocet generationi (quod non raro evenit) : et tunc maritus injuste orbatur prole ; vel intromittit falsos haeredes in familiam, aut saltem parit saepe prolis incertitudinem (III, 445). b) Qui sodomitice vel onanistice cognoscit propriarq uxorem aut voluntarie polluitur, ex communi sententia, committit probabilius adul­ terium ; quia tale flagilium est contra bonum datae fidei, et injuria in corpus conjugis (III, 446 ; Sanchez, de Matrim., 1. IX, disp. 18, n. 5 ; Lehmkuhl, I, 1049; Berardi, II, n. 816). c) Qui rem habet cum sponsa alterius, non committit verum adulterium. Adest, ex parte sponsae, promissio sui corporis, sed deest peracta corporis traditio (cfr. n. 774). § 5. De incestu. 783. - Definitio. Incestus est: concubitus cum persona cogna­ tione vel affinitate conjuncta, intra gradus in quibus non licet matri­ monium inire. Porro istius peccati malitia non solum congressu naturali contrahitur, sed etiam peccatis luxuriae contra naturam vel non consummatis, ut extra dubium est. Divisio. Cum triplex detur cognatio, naturalis scilicet,spiritualis et legalis, et cum praeter cognationem detur etiam ailinitas, hinc quadruplex distinguitur incestus, nimirum : 1° incestus cum persona consanguinea (in linea tamen collaterali usque ad tertium gradum) ; 2° cum affine (in linea collaterali lanium usque ad secundum gra­ dum) ; 3° eum cognata spirituali (quae cognatio oritur solum ex haptismo) ; 4° cum cognata legali (quae cognatio provenit ex adoptione). Cfr. n. 2015 seqq. 781. — Principia. I. Incestus est peccatum speciale, gravissimam habens malitiam. Adversatur enim tum castitati, tum pietati quae ex lege naturali vel ex statuto Ecclesiae cognatis et affinibus debetur. Unde in Levitico (20, 14 seq.) poena mortis plectitur; et X, Paulus (1. Cor., 5, 1-5), incestuosum graviter corripit tradens eum Satanae, ut corrigatur. Quoad poenas, cfr. n. 769, 11. 526 P. U.S. II. — Tr. VI. De sexto praecepto. 785. — IL Incestus inter cognatos spirituales et legales specie differunt, tum ab invicem, tum ab incestu cum consanguineis et affinibus ; incestus autem inter affines, probabilius, specie non dif­ fert ab incestu inter consanguineos. Ratio primi est, quia diversae cognationes ortum habent a radicibus formaliter diversis, videlicet : cognatio naturalis a natura, cognatio spiritualis a sacramento, cognatio legalis a lege. Imo, juxta D. Thomam (2. 2, q. 154, a. 9 et 10, ad 2), per copulam inter cognatos spirituales committitur sacri­ legium ad modum incestus. Unde aperienda est in confessione haec qualitas incestus. Ratio secundi est, quia materialiter se habet quod conjunctio oriatur ex sanguine, aut ex matrimonio, cum ex eodem pietatis motive prohibeatur copula cum consanguineis et cum affinibus. S. Thomas, 2. 2, q. 154, a. 9, ad 2. Sen leni ia quidem, quae docet hos incestus speed ice différé, est etiam pro­ babilis ; et ratio est, quia consanguineorum conjunctio oritur ex vinculo intrin­ seco, i. e. ab identitate ejusdem sanguinis per generationem accepti ; conjunctio autem affinium trahit suam originem a vinculo extrinseco, i. e. a nuptiis initis cum illorum consanguineis (III, 448-450 ; VI, 469). Atvero in praxi, haec cir­ cumstantia seu distinctio (v. gr. quod quis toties cum jratria, et toties cum propri.a sorore peccaverit) potest apud confessorem reticeri. 786. — Quaesitum. An incestus differunt specie juxta gradus diversitatem? Plura in hac re consideranda erunt : 1° Incestus inter consanguineos lineae rectae in primo gradu differt specie ab aliis, ex communi sententia 1)1). ; quia haec consan­ guinitatis propinquitas jure naturali ita dirimit matrimonium, ut ipsa Ecclesia dispensare nequeat. Praeterea incestus, in hoc gradu commissus, pietatem per se et proprie laedit, dum in aliis gradibus hoc nonnisi per participationem accidit. /line, in confessione explicandum est, si pater peccavit cum (ilia, vel cum matre filius : quod crimen habet diversam malitiam, ratione specialis reveren­ tiae parenti debitae. Pari modo, incestus inter privignum et novercam, interque socerum el nurum, socrum et generum, specie differunt ab incestu inter alios allines (VI, 469, 470 ; II. Ap., IX, 17 ; I.ehmkuhl, 1, 1050). Probabilem quidem vocant A A. recentiores sententiam contrariam, quae negat incestum in 1° gradu, inter consanguineos vel affines lineae rectae, specie ab aliis gradibus differre. Ita AobJin, Génicot· Salsmans, Ballerini, Vcrmeersch, op. cil., η. 315, 4°, et ex antiquis Sporer, Suarez, Tamburini. Nostram vero sententiam (quae apud antiquos erat communior) luentur Lugo, Cajetanus, Salmant., Roncaglia, ipsique suffragatur ratio gravis ; el quidquid theorelice admittatur, practice confessarius poenitentem de eo interroget, si adest suspicio fundata, ut ita tranquillitati poenitenlis consulatur (cfr. I Pouters, o. c. n. 38). 2° Controverlitur, an incestus inter consanguineos in primo gradu lineae transversalis, nempe inter fratrem et sororem, specie differat ab aliis. Alii probabiliter affirmant, quia Ecclesia in hoc gradu nun- Cap. Π. — De luxuria consummata. 527 quam dispensat. Alii probabiliter negant, eo quod prohibitio Eccle­ siae nullam videatur importare differentiam, et licitum fuit matri­ monium inter fratres et sorores Adae filios (VI, 470; II. Ap., IX, 18). Cfr. 5. Thom., 2., 2 q. 154, a. 9, ad 3. Quoad ceteros gradus consanguinitatis, ex sententia probabiliori, incestus specie non differt, sicut nec quoad diversos gradus affinitatis et cognationis legalis. Ratio : quia inter illos matrimonium nonnisi jure positivo prohi­ betur (ib.). Pro praxi : a) Extra primum gradum in linea recta, sive consanguinitatis, sive affinitatis, circumstantia gradus, etsi peccatum notabiliter aggravet, non est necessario confitenda. b) Cognati, obtenta dispensatione ad matrimonium, probabiliter non com­ mittunt incestum, si ante matrimonium fornicantur. Ratio est, quia dispensatio· tollit matrimonii prohibitionem ; ubi autem matrimonium non est prohibitum, non est incestus (Ill, 452 ; IV, 1140). c) Confessorius probabilius non committit incestum, rem habendo cum sua poenitente, cum inter eos nulla cognatio spiritualis exsistat. Parochus peccans cum sua parochiana, peccat etiam contra justitiam, cum vi officii sui suas oves verbo et exemplo pascere teneatur (1II, 451). Idem plures dicunt de tutore erga pupillam, et de omnibus quibus cura minorum specialiter commissa est. Secus probabilius, si herus peccat cum ancilla, etsi peccatum sit gravius. § 6. De sacrilegio carnali. Definitio. Sacrilegium (in materia luxuriae) est: violatio person ae loci, vel rei sacrae, per actum venereum. Est grande peccatum (sancta enim sancte tractanda sunt), et continet duplicem malitiam, unam contra castitatem, alteram contra religionem. Quoad poenas, vide n. 769, II. Principia. 1. Circa personam committitur sacrilegium, si quis luxuriose peccat habens votum castitatis, vel cum habente illud. Haec vero intellige secundum jam dicta n. 581. Quamobrem : 1° Duplicis sacrilegii reus est sacerdos peccans cum persona Deo con­ secrata ; quia laedit dupliciter religionem. 2° Sacrilegii reus est, qui obstric­ tus voto publico castitatis alium ad peccatum luxuriae inducit, saltem si indu­ cat ex positivo affectu ad libidinem, vel morose delectetur de peccato carnali alterius, vel eum suis manibus polluat, quamvis sine sua delectatione (III, 455457 ; II. Ap., IX, 20). Xon constat autem adesse sacrilegium personale,si quis voto privato castitatis ligatus personam non sacram ad peccatum solitarhim vel cum alia persona non sacra inducat. Vide Vermeersch, op. cit., n. 314,5°. 788.— II. Circa locum committitur sacrilegium, quotiescumque actus luxuriosus patratur externe in loco sacro. Haec post dicta n. 582 satis patent. Vide S. Alph., III, 458 seqq. ; Conf, dir., IX, 6. 528 P. U.S. 11. — Tr. VI. De sexto praecepto. 789. — III. Circa rem committitur sacrilegium, quotiescumque fit abusus rei sacrae ad turpia, v. gr. sollicitatio in confessionali (cfr. n. 583). Idem dicendum de sacerdote, qui turpiter peccat indutus ad missam, aut gestando Eucharistiam, aut post commu­ nionem, quamdiu sacrae species durant (III, 463 ; II. Ap., IX, 23). Articulus II. De peccatis luxuriae contra naturam. Peccata luxuriae contra naturam sunt illi actus turpissimi, in quibus non servantur conditiones cui generationem humanam, necessariae. Jamvero, ex suplitdictis n. 763, constat ad generationem requiri : a) duorum concubitum ; b) ejusdem speciei (scii, homines) ; c) diversi sexus; d) in vase debito : in quarum primo deficit pollutio (ad quam refertur onanismus) ; in secundo bcstialitas ; in tertio sodomia perfecta ; in quarto sodomia imperfecta. Agemus de singulis separating § 1. De pollutione. 790. — Definitio. Pollutio (seu mollities, masturbatio, a manu turbare) est: humani seminis effusio, sine congressu, cum alio. Hic nomine seminis intelligitur non solum semen proprie dictum, quale est semen hominis, sed etiam improprie dictum, quale est semen feminae vel puerorum vel castratorum, quod ordinarie non produ­ citur, nisi delectatio ultimum terminum attigerit. Divisio. Pollutjo potest esse : vel voluntaria in se, seu directe, ut masturbatio ; vel voluntaria in causa, seu indirecte ; vel involuntaria, quae contingit praesertim in somnis. I.— De pollutione directe volantaria. 791. — Principia. I. Peccatum pollutionis essentialiter in hoc consistit, quod est completa luxuria contra naturam ; a. v., quod est « usus completus membrorum genitalium extra concubitum. » Est sententia communis inter theologos et opinio multo probabilior. Omnes enim in hoc conveniunt : pollutionem esse peccatum contra naturam ; sed designanda est nota qua diversificatur ab aliis pec­ catis luxuriae. Haec autem in eo consistit, quod habetur effusio seminis sine concubitu, et quidem perfecte satiativa concupiscen­ tiae, per actus qui ad procreationem jam ordinari nequeunt {Van Roey, Quaest. de 6° praec., p. 17). 792. — II. Pollutio directe voluntaria est semper peccatum mor­ tale, ita ut nunquam illam directe procurare liceat. Consentiunt Cap. II. — De luxuria consummata. 529 unanimiter theologi, ita ut « nullus appareat catholicus qui contra­ dicat » {Cajet., 2. 2, q. 154, a. 12). Constat : 1° Ex Scriptura (1. Cor., 6, 10) : Neque molles regnum Dei possidebunt (item Horn., 1, 54 et Gen., 38, 9). 2° Ex ratione : ratio primaria (quae pro omnibus valet) est, quia « tam vir quam mulier se polluentes exercent qua singuli actum qui communi opera ul actus speciei exercendus erat. Igitur violando essentialem suam subordinationem ad speciem, propter suam individualem delectationem, actum sua essentiali relatione ad speciem privant. » Ita /'. Vermeersch, op. cit., n. 324. Accedunt aliae rationes : usus seminis nec aptus ad generandum nec ordinatus ad generandi educationem, oppositio ad conservationem et propagationem humanae societatis, speciale periculum abusus nefandi in detrimentum speciei humanae etc. Pollutio est ergo intrinsece mala. Porro haec delectatio, quia appetitum satiat et physice completa est (ut diximus supra), specie differt a voluptate non consummata, quae ad procreationem adhuc ordinari potest ; unde in confessione est distincte accusanda. Pollutionem autem ab actibus imperfectis luxuriae specifice differre, sic etiam statuitur : « Actus luxuriae non consummati dicunt secundum se praepa­ rationem ad actum consummatum, atque ex ordine ad actum consummatum suam moralitatem immediate hauriunt, ut (pro actu ad quem referuntur) boni sint vel mali. Actus vero consummatus immediate, cx ordine ad generationem (piem habet vel quo privatur, bonus vel malus indicatur. Idque est ulriquc sexui commune. Ergo, quamvis concedamus, actus istos ad eamdem speciem completam referri, specifice tamen (sicut inchoatum et completum, initium et terminus, medium et finis), ejusdem tamen rationis genericae, inter se diffe­ runt. » Cfr. Vermeersch, 1. c., qui sua asserta probat ex D. Thoma, 1. 2, q. 72, a. 7, in corp, et ad 3, in quo loco inter alia legere est: « Peccatum cordis et oris non distinguuntur a peccato operis quando simul cum eo cunjunguntur, sed prout quodlibet horum per se invenitur ; sicut etiam pars motus non distin­ guitur a toto motu quando motus est continuus, sed solum quando motus sisl it in medio. « Recte igitur damnavit Innocentius XI propositionem 49aru, quae sic sonat : « Mollities jure naturae prohibita non est ; unde, si Deus eam non interdixisset, saepe esset bona » ; et S. Officium, die 24 jul. 1929, ad propositam quaestionem :« Dirum licita sit mastur­ batio directe procurata ut obtineatur sperma, quo contagiosus morbus, blenorragia scientifioe detegatur et quantum fieri potest curetur » - respondit : Negative (A. .1. 5., \ XI, 1929, p. 490). 793. — III. Omnes pollutiones, secundum se, sunt ejusdem spe­ ciei, quocumque modo eveniant, si fiant sine concubitu. Ita com­ muniter contra quosdam AA., qui putant pollutionem in feminis 530 P. II. S. II.— Tr. VI. De sexto praecepto. non esse ejusdem speciei ac in viris. Ratio : in quacumque pollu­ tione habetur eadem nota specialis, quam in primo principio indi­ cavimus. Dicimus secundum se : quia ratione circumstantiarum possunt adjungi aliae malitiae specie distinctae. Hae circumstantiae desumuntur : 1° ex parte subjecti, puta si habens votum publicum castitatis polluitur, additur sacrile­ gium; si conjugatus, adulterium; 2° ex parte objecti imaginati vel desiderati : sic pollutio habet sibi adjunctam speciem fornicationis, adulterii, etc., si fiat cum desiderio peccandi cum puella, conjugata, etc., aut cum delectatione de concubitu cum tali persona ; 3° ex parte complicis : si quis polluitur tactibus alienis, peccat tum ratione proprii peccati, tum ratione peccati alieni, i. e. ratione scandali, seductionis, vel cooperationis. Unde, si complex fuit per­ sona conjugata, vel voto castitatis obstricta vel consanguinea, talis etiam circumstantia in confessione aperienda est ; non vero, ex probabiliori sententia, utrum fuerit vir, an mulier ; quia cum non habetur concubitus, non adest de se affectus ad sexum, sed ad pollutionem (III, 416) ; 4° ex parte loci, vel rei, puta si res sacra sumatur vel in loco sacro fiat pollutio (cfr. n. 788, 789). — Inde concludas : a) Ne ad vitam quidem conservandam licebit sibi directe procurare pollu­ tionem : item non licet tactu, situ, etc. voluntarie promovere pollutionem incep­ tam. Motus tamen, qui stante exoneratione involuntaria a musculis oriuntur, non computantur inter motus deliberatos. Cfr. Lehmkulil, I, 1042, nola. b) Non curandum est de variis modis ad pollutionem adhibitis. Sive enim vir sola imaginatione, aut aspectu rei turpis, sive tactibus, vel aliis mediis utatur : similiter sive femina sola femorum compressione, sive clitoridis trac­ tatione,sive digitorum vel alicuius instrumenti in vulvam intro missione, sum­ mam sibi voluptatem conciliet, sive altius penetrans, ipsum uteri collum tur­ piori prurigine sollicitet, unicum in cunctis istis agendi rationibus est scelus, videlicet pollutio » (Lupellus, de Castit., P. 3, sect. 2, c. 1). c) Similiter, qui polluitur tangendo persopam dormientem, vel -doli incapacem, vel animal, vel rem inanimatam, modo absit affectus ad sexum vel concubitum, solummodo malitiam pollutionis contrahere videtur. Non tamen omnibus id probatur. 791 — Pro praii. 1° Se polluentes interrogentur etiam de tactibus impudicis separatis a pollutionibus, et moneantur (ad normam nempe eorum quae dixi­ mus n. 328, reg. 3) tales tactus esse peccata mortalia, ratione nempe proximi periculi incidendi in pollutionem vel in delectationem veneream (III, 484 ; Praxis, n. 41). 2° A puens et puellis non exquiratur an adfuerit seminis effusio, vel magna delectatio ; praestat enim deesse in integritate materiali confessionis, quam dare cognitionem eorum quae ignorantur, aut saltem acuere periculosam curio­ sitatem (II. Ap., tr. ult., n. 37). Sciat tamen confessarius quid dicant periti medici, nempe : puellas, quamvis sint naturaliter ad venerem minus proclives quam pueri, masturbation! priores se dedere, ob pruritum in verendis tam faciliter apud illas exsistentem (Antonelli, II. n. 246; liossu, Anthrop. II, page 48). | 3° Nunquam petendum est a feminis an adfuerit pollutio ; quaestio enim est inutilis. Pollutae habentur, quando ex vehementi organorum commotione magna in eis delectatio exsurgit ; qua completa, appetitus venereus satiatur et quiescit, t nde sufïlcit si interrogentur, utrum sibimetipsis satisfecerint modo inhonesto, vel passionem expleverint (Scavini, I. n. 778, adn.). 4° Si pueri interrogant de hoc vel illo peccato de quo audierunt in praedica- Cap. II. — De luxuria consummata. 531 tione, respondendum est vel verbis generalibus, inspirando hujus peccati horro­ rem, vel mentem ad alia traducendo, ita tamen ut non irrequietus et anxius relinquatur eorum spiritus. 5° Si quis a voluptate per horas, imo per dies, miserrime exagitatus, ope actionis levis quae non ex se ad pollutionem tendat, v. gr. crus cruri imponendo, mutando situm in lecto, habet exonerationem, eum non a priori damnes de reatu pollutionis directe volilae, modo intentio pollutionis desit. In hac agendi ratione potius adest permissio, quam volitio, juxta LehmkuM (I, 1042), qui tamen addit, rem esse inse detestandam ac Deum implorandum, ne lentalionem in ruinam verti permittat ; et animadvertit lEouters (o. c. n. 68) : quod autem v. g. motus corporis fieri nequit ad abigendam irrita­ tionem quæ ex ardore libidinis provenit, id non impedit, quominus ob alium finem fiat (puta, ut situs in lecto vere molestus cesset) atque pollutio permittatur. II. — Do pollutione indirecte voluntaria. Quaestio de imputabilitate pollutionis indirecte voluntariae non est confundenda cum quaestione, licet affini, de periculo consensus. Pollutio indirecte voluntaria est illa quae, in confuso saltem prae­ visa, provenit ex actione plus minusve in illam influente, et volun­ tarie posita. 795. — Principia. 1. Pollutio indirecte voluntaria imputatur ad culpam, quando nulla datur necessitatis vel utilitatis ratio ponendi actionem, ex qua secutura praevidetur. Culpa autem est gravis vel levis, prout actio, sine ratione sufficienti posita, graviter vel leviter in pollutionem, influit (juxta mox dicenda). Constat ex principiis de voluntario indirecto (cfr. n. 214-215). Itaque : 1° Est grave peccatum, quoties actio, quae sine necessitate ponitur, est causa proxima seu directa pollutionis : ut, v. gr., lectio vel auditio rerum valde turpium, voluntarius et morosus aspectus rerum penitus obscenarum, colloquium diuturnum cum puella inordinate dilecta (saltem ob periculum consensus), injectiones, tactus turpes et libidinosi, praesertim in corpus alie­ num, attenta cogitatio de concubitu, etc. Haec enim per se graviter influunt, et qui ponit talem causam, advertens ad periculum pollutionis saltem in con­ fuso, vult eo ipso effectum connaturaliter ei conjunctum, etsi illum non intendat (III, 424-426, 482 ; II. Ap., IX, 33). 2° Est veniale, quando actio, quae sine necessitate et sine utilitate ponitur, est pollutionis causa remota, i. e. talis, ut ipsi periculum raro, vel per accidens, adjungatur. Hujusmodi actiones sunt : curiosus aspectus mulieris formosae, vel indecentis picturae, vel coitus animalium (modo non sit aspectus diuturnus), lectio curiosa libri leviter turpis, hisque similia, quae in genere luxuriae sunt peccata venialia. Excipe, si quis nosceret, pollutionem sibi frequenter evenire cum actio ponatur, quae natura sua. mediocriter influit in pollutionem1 ; quia tunc, ex ita speciali dispositione haec esset, respectu sui, causa magis propinqua 1 Excipi* etiam, si quis, ponendo causam levem, se sentiret commotum, et nihilominus pergeret >inc ratione eam causam ponere ex proposito ; tune, ait Lehmhuhl (I, n. 1030) facile evadit grave peccatum. 532 P. U.S. II.— Tr. \ I. De sexto praecepto. pollutioni' icfr. η. 769). Quod severius tamen diceretur, ·· si causae (in genere impudicitiae; forent omnino leves, prout essent visus partium honestarum mulieris, lectio leviter turpis, colloquium eum femina non diuturnum, vel leviter obscenum ; quia est quasi moraliter impossibile, omnes has causas communiter evitare » (ili, 484). 3® Item, pollutio imputatur ad culpam venialem, si seclusa luxuriosa intentione absque rationabili motivo ponit ur causa extra "enas luxuriae, etiamsi causa aliunde sub gravi prohibeatur, ut ebrietas vel intemperantia graviter peccaminosa (cfr. dicta n. 769). Talis enim causa, non perse, sed potius ex infir­ mitate naturae, et per accidens, influere censetur ; quare rationem tantum habet rausae imperfectae. Cfr. Λ'. Alphonsuni. Il I. 481. 484 ; IPou/ers, o. c. n. 67). 796. — II. Pollutio indirecte voluntaria vacat omni culpa, si adest sufficiens ratio ponendi ejus causam, remoto omni consensu in delectationem veneream, ejusque periculo. Constat ex dictis de voluntario indirecto, n. 315. Ratio autem agendi reputatur sufficiens, quando est proportionate, i. e. gravis pro periculo proximo, levis pro remoto. Sic a levi influxu, etiam in genere turpi, excusat quae­ vis causa rationabilis necessitatis, utilitatis, aut convenientiae. Cfr. S. Alph., 111,483 ; II. Ap., IX, 34,35 ; Berardi, Theol. mor., n. 760. Hinc, peccatum per se non esi : sumere temperate calefactorios cibos; certo situ in lecto cubare ; ex honesta causa loqui cum persona alterius sexus ; cogna­ tam juxta morem patriae osculari aut amplexari ; infirmis servire ; eos in bal­ neis adjuvare ; exercere artem chirurgicam ; suavem cantum audire ; excipere confessiones fidelium, et similia; quamvis praevideatur per accidens secutura pollutio, modo non intendatur, et firmum adsit propositum ei non assentiendi, si forsan obveniat (vide etiam n. 810). t bi, praeter periculum materialis pol­ lutionis, datur aliquod periculum formalis consensus, ratio gravior el cautela specialis sunt necessariae, ut dictum est n. 375. - I III. — De pollutione involuntaria. 797. — Principia. I. Pollutio involuntaria et naturalis vacat omni culpa. Ratio per se patet. Cfr. «S. Thom., 2. 2, q. 154, a. 5 ; 3, q. 80, a. 7. Dicitur involuntaria et naturalis : ea scilicet quae, sine ulla (neque directa neque indirecta) cooperatione voluntatis, provenit ex causis mere naturalibus et stare potest cum delecta­ tione. Ita exoritur pollutio quandoque ex superfluitate naturae, organorum debilitate, nimia corporis calefactione, etc. Noctur­ nam1 vero pollutionem directe intendere et procurare, est mortale, ut ait 5. Antoninus (Sum. til. VI, c. V) ; quia « facit directe contra finem intentum a natura, qui non est alius in emissione seminis voluntaria nisi generatio, quae per illum modum sequi non potest ». 1 Vdverta* xerbum hit juxta modum loquendi 1>. Thomae et moralistaruiii » igni 11 car e quae evenit in somno >tv« nocte sive die instituatur somnum : quae autem tota accidit durunte nod» *ed In >tatu m»n dicitur nocturna. nvc!inn00. — Remedia ad sanandos peccato pollutionis assuetos sunt : 1° In ordine naturali, abstinentia a liquoribus et alimentis calidis aut irritantibus ; discretae mortificationes, labor ac moderata defatigatio corporis, custodia sen­ suum : prompta turpium cogitationum repulsio ; fuga occasionum, librorum pravorum, personarum diversi sexus, tristitiae, solitudinis, otii, etc. Consu­ lunt etiam, vestibus tegere partes commotas ac comprimere (S. Alph., V, 8 ; Berardi, de Sexto, n. 772 ; Sani, de Sexto, n. 1885, I et II), in lecto dormire super latere dextero et manibus super pectus compositis (Prürnmer, II. n. 705), etc. 2° In ordine supernaturali, fervens oratio, et Beatae Mariae VirL’inis invocatio, praesertim tempore tentationis, eleemosynae, maxime vero frequens accessus ad sacramenta. «Vix puto esse aliud efficax remedium, quam 1 Circa magnam nervorum in genitalibus irritationem, quae quasi cogit ad tactus vel motus qui pollutionem inducunt, en quae statuunt auctores (Lehmhuhl, I. n. 1042 ; Woutcrs, o. c. n. 6.“):' potest exstingui tactu vel motu, si ex sanguinis acrimonia,non autem si ex ardore libidinis censeatur exoriri. Cfr quae de pruritu in verendis dicentur (n. 819). 534 P. U.S. II. — Tr. VI. De sexto praecepto. fréquentiss imam confessionem adhibere ; est enim hoc sacramentum maximum frenum, et qui hoc non utitur, non sibi promittat emendationem, nisi per mira­ culum. » Ita cum Toleto .9. Alphonsus (VI, 464). Cfr. Antonelli, II, n. 176 seqq. § 2. De onanismo. 801. Notio. Onanismus (seu peccatum Onan) est: copula ita peracta, ut ex semine effuso generatio sequi non possit. Crimen istud patratum inter solutos est duplex peccatum, fornicatio nempe inchoata et affectiva, et pollutio in effectu. Differt igitur a pol­ lutione, quatenus accedit attentatio fornicationis per copulam. De onanismo inter conjuges dicetur in tr. de Matrimonio (2114 seqq.). Specialis malitia onanismi, quando committitur a solutis, non raro igno­ ratur ; quia hi facile sibi persuadent, ibi minus intervenire malum, ubi scan­ dalum vitatur et consulitur honori puellae. Confessarius igitur interrogationes non urgeat, si poenitens in bona fide esse videatur, nec adsit specialis ratio eum monendi, vel interrogandi, an peccatum fuerit consummatum, v. gr. ob suspicionem attentati abortus. Ad onanismum refertur, quatenus hujus peri­ culum inducens, congressus inordinatus, in quo scilicet non servatur ordo na­ turalis concumbendi : v. gr. cum vir succumbit, vel averse accedit more pe­ cudum, vel a latere, vel stando, vel sedendo, aliove insolito modo, zln et quale sil peccatum, vide n. 2100. § 3. De sodomia. 802. — Definitio. Sodomia est : concubitus cum indebito sexu, vel in vase indebito (III, 466). Dicitur concubitus, i. e. corporum conjunctio : in hac enim invenitur ratio constitutiva hujus peccati, λ on necessario ad eam pertinet vasis penetratio, nisi in sodomia imperfecta. Non omnes tamen auctores easdem lradunt notiones de re ista (cfr. v. gr. Génicot-Salsmans de sodomia imperfecta, I, n. 395 ; et de sodomia proprie dicta VVouters, o. c. n. 51, qui dicit non sufficere conjunctionem corporum). Sodomia est vilium amicitiarum particularium, ct vocatur paederast ia vel amor lesbicus, secundum quod masculi masculos, vel feminae feminas indebito amore invicem prosequuntur. Hodie in pluribus regionibus medici omnem movent lapidem, ut sodomitae (uranistae x. tribades2, tertius sexus) non tam Severe a jure civili puniantur (vide etiam n. 763 fin.). Divisio. Duplex, et quidem specie diversa, sodomia distinguitur : perfecta nempe et imperfecta. Perfecta est concubitus ad non debitum sexum, puta masculi ad masculum, vel feminae ad femi1 Cfr. badle. Kvn\crs.h\x\kon (Herder), vol. VIII, p. 1000 : Uranismus. — 1 Ibid. p. 779 : Tri- Cap. II. — De luxuria consummata. <535 nam. Ita probabilius cum S. Thoma (2. 2, q. 154, a. 1 J). Imperjecta est concubitus cum persona diversi sexus, sed in vase innalurali. Utraque, ratione effectus, est vel consummata, si fiat cum seminis effusione intra vas indebitum, vel non consummata, si deest seminatio, aut si seinen extra vas effunditur. Perfectae sodomiae malitia specifica lota consistit in affectu ad indebitum sexum ; ac proin inter ejusdem sexus personas « perfecta est sodomia in qua­ cumque parte corporis fiat congressus (seu copulae attentatio), quia ordinarie semper adest tunc affectus ad indebitum sexum · (II. Ap., IN. 24). Malitia vero imperfectae sodomiae consistit in affectu ad vas indebitum. Quapropter, si sexus sit diversus, requiritur copula in vase praepostero, ad contrahendam hujus sodomiae malitiam. S03. — Principium. Sodomia est crimen multo gravius simplici pollutione. Constat ex horrore quem apud omnes excitat, tum etiam ex poenis inauditis, quas Deus Sodomae inflixit (cfr. Genes., 19 ; et Hom., 1, 26, 27). Hinc sodomitae, sive sint agentes sive patientes, gravibus puniuntur canonicis poenis. Recole dicta n. 769, II. Solent etiam Episcopi hunc casum sibi reservare, si sodomia sit perfecta et consummata, i. e. si peragatur cum persona ejusdem sexus, et adsint penetratio vasi praeposteri et seminatio. SOI. —r Ex dictis resolves : 1° Non est sodomia, si fiunt solum tactus mutui, etsi cum pollutione, sed sine concubitu, seu corporum conjunctione. Nec est sodomia, si vir se polluit inter crura, brachia, ubera mulieris ; est autem for­ nicatio in affectu, pollutio in effectu. Si vero in ore ejus, alii dicunt esse pec­ catum speciale contra naturam, quod irrumationem nominant ; alii, prout supra, fornicationem in affectu, pollutionem in effectu. Sed si pollutio viri fit in ore maris erit sodomia perfecta (HI, 466 ; VI, 935 ; II. Ap., IX, 25). 2° In confessione, per se, declarari debent : a) Sexus complicis, ad distin­ guendam nempe sodomiam perfectam ab imperfecta, b) Ipse sodomiticus congressus, i. e. turpis concubitus : sed non in qua corporis parte adfuerit, si idem fuerit sexus ; copula vero in vase praepostero, si sexus fuerit diversus. c) Qualitas personae, an fuerit conjugata, cognata, etc. d) An pollutio adfue­ rit, necne ; quae quidem in agente praesumitur, in patiente saepe exoritur. Attamen speciem ex se non mutat circumstantia : an quis fuerit agens vel patiens. Pollutio (si evenerit) est, tanquam peccatum a sodomia distinctum, in specie confitendum, e) An vis adhibita fuerit (III, 468 seqq.: II. Ap., 3° Confessarius vero, ubi intellexit feminam a viro cognitam fuisse extra vas naturale vel praeposterum, non inquirat ulterius in quo loco, aut quomodo (III, 466). Similiter, si dicat vir : Concubui cum viro ; vel femina : Concubui cum femina, non inquirat, an super carnem nudam, an super vestes, etc. ; declaratis enim libidinoso congressu el qualitate personae, nihil ulterius inves­ tigandum est · et sodomia supponitur facta eo modo quo, ratione sexus, res fieri potuit. Si vero casus esset reservatus, deberet confessarius indagare an fuerit perfecta sodomia consummata (quae inter mares tantum haberi potest) ; ast, in praxi, cautissime procedat, ne indecentes ponat interrogationes. Marc. /net Moral. Alph, T. I. 3i 53B Ρ. Π. S. il.— Tr. \ I. De sexto praecepto. § 4. De bestï alitate. 805. — Definitio. Bestialitas est : coitus cum bestia. Difformitas specialis hujus peccati in hoc consistit, quod quaeritur delectatio venerea cum ente diversae speciei, per accessum et alïectuni ad tale ens. Non refert cujusnam sexus fuerit bestia, nam ut ait S. .1/phonsus (III, 474) haec circumstantia nullam in genere morum involvit differentiam. Principium. Bestialitas est inter peccata luxuriae gravissimum, utex se patet. Hinc, morte puniebatur in lege Mosaica (Aee., 20,15): Qui cum jumento et pecore coierit, morte moriatur ; pecus quoque occi­ dite. Mulier, quae succubuerit cuilibet jumento, simul interjiciatur cum eo. Hinc etiam variis poenis punitur hoc scelus in jure canonico. Recole dicta n. 769, II. Ad bestialitatein revocatur peccatum cum daemone succubo vel incubo. Superadditur huic peccato malitia contra religionem. Prae­ terea habetur malitia sodomiae affectivae, aut fornicationis, si dae­ mon apparuerit in forma pueri, aut mulieris ; adulterii, aut incestus, si in forma mulieris nuptae, consanguineae vel affinis. Secus tamen valde probabiliter negandum, si concumbens delectetur de muliere illa a daemone repraesentata non qua nupta, aut moniali, sed qua pulchra (III, 475 ; II. Λρ., IX, 28). Aliqui reducunt quoque ad bestialitatein sic dictam necrophiliam i. e. concubitum cum femina mortua. 1° Si hoc peccatum est reservatum, ordinarie reservatio non incurritur, nisi adsit penetratio in vase cum seminatione. 2° De bestialitate cante interro­ gandi sunt libidini multum dediti, praesertim agricolae et custodes pecorum : quia ex his plures aestimant flagilium sufficienter pollutione declarari. Aliunde, quot inveniuntur qui. cum illud semel aut iterum commiserint, forsan solum in adolescentia, de illo diutissime taceant (Seauni, 1. n. 922). Caute etiam ali­ quoties interrogentur quaedam personae, quae canes vel feles nimium amant, iisque insane blandiuntur. 3°Satis est. cum confessario de horrendo congressu cum bestia constat, ut concubitus discernatur a simplici tactu obsceno. Sicut inconveniens ita et supervacanea foret inquisitio de modo congressus, de bestiae qualitate aut sexu ; quia tota flagitii deformitas consistit in accessu ad diversam speciem, ut supra cum 5. Alphonse declaravimus. S(M>. ■ Régulai compendiariae pro praxi Confess a riorum. Circa opera carnis, ait N. .4Iphonsus, interrogentur poenitentes : i cum qua (persona)1 rem habuerint (utrum nempe ex parte complicis adfuerint circumstantiae speciem mutantes) ; num alias cum eadem peccarint ; ubi peccatum fuerit patratum (ad occasiones removendas) : quoties peccatum consummatum, et quot actus interrupti adfuerint, seorsim a peccato ; num peccato multum ante ’ Ut prr se patet, cavendum v-t sedulo ne <»>·<< ratnr numen complicis etc. Ip-e contextus Indicat quaestionem omnino obum hic agi. Cap. III. — De luxuria non consummata. 537 consenserint ; nam tunc actus interni interrumpuntur, et tunc expedit formare judicium toties multiplicata fuisse peccata, quot morulae somni, distractio­ nis. etc., adfuerint, prout sunt coram Deo, tantum interrogando de temporis ducatione in peccato. Secus, si malum propositum fuerit conceptum per duos vel tres dies ante consummationem peccati et intra illud tempus non fuerit retractatum ; quia tunc sumitur pro uno numero peccatum ' (Praxis, n. 41). CAPUT III De peccatis luxuriae non consummatae. S. Alphonsus, 111, 419 ; ed. G., I, 668 ; Lehmkuhl, I, n. 1032 ; Veimeersch, deCastit., n. 351 seqq. ; Berardi, Theol. mor., II, n. 778 ; Alberli, 1. c. p. 114 9cqq. ; irbpfcnb Π, § 104 ; aliique AA. jam adducti, in primis Merkel bach. o. c. λ’ ; IL η 1018 seqq,; IVoultw,o.c. η. 61 sqq. ; 79 seqq. — Videri etiam possunt quae habent A em. Rouff in Retiçron u. Seelcnleklen 1929, p. 121 seqq. ; et Honoré in « Nouv. Rev. thôôk f^.V. p. 524 Mjft· 807. — Peccata luxuriae non consummatae, nempe in quibus non intervenit seminis effusio, duplicis sunt generis : alia quae ipsam luxuriam continent et vocantur actus libidinosi, motus carnales (n. 763) ; alia quae non ipsam luxuriam sed tftuWtm Con esporli per tempo alie occasioni, i, (tb.). Quod si illud faciant /reyuen/eret studiose, etsi ad eos placandos, certe peccant graviter ; nisi excusentur ignorantia. Sic enim illis insanabilem pestem masturbalionis ingenerant. 821. — 2° Tactus in partibus minus honestis (cfr. n. 812) veniale non excedunt, si fiant ex animi levitate, joco, curiositate vel petu­ lantia et absque mora ; quia non causant ordinarie periculum pro­ ximum delectationis. Secus vero, etiam excluso affectu vencreo, si fiant morose et cum ardore. Graviter igitur reprehendendi sunt, qui ex delectatione sensibili persoiiam diversi sexus in partibus minus honestis tangunt. Ratio est, quia perfacile delectatio sensualis transit in carnalem. Item, cum iis qui tangunt ubera mulieris, semper severius est agendum (nisi fiat obiter), quia id valde commo­ vet. Cfr. dicta n. 81G. A fortiori, juvenis, qui puellam super genua sua trahit ibique sedentem tenet, vel eam in se comprimit, peccat mortaliter ; sicut el puella ultro haec patiens. Mortalia autem ordinarie haberi debent oscula minus usitatis corporis partibus (v. gr. pectori) impressa, praesertim si liant inter per­ sonas diversi sexus. 822. — 3° Tactus in partibus honestis (i. e. oscula in facie, am­ plexus, compressiones manuum et similia) omni culpa vacant, si liant decenter juxta morem patriae, urbanitatis aut honestae Lenevolentiae causa; sunt peccata venialia, si obiter fiant ex levitate, joco, petulantia. Mortalia vero (saltem ordinarie) sunt oscula, si cum mora vel ardore exerceantur. « Idem (dic) de osculis in ore. vel si quis ore excipiat linguam alterius » (III, 617). Cfr. etiam n. 769, 1. b. —Quapropter : a) Mulier aut adolescens non peccat, si permittat se pudice juxta morem tangi ; nisi constet de pravo affectu tangentis, possitque tunc resistere sine sua infamia aut scandalo aliorum. Peccat vero, si non obsistat osculis morosis, vel etiam furtivis ; quia praesumitur malus affectus » (Il I, 430 ; II. Ap., 1X. 5). b) Peccat tantum venialiter. per se loquendo, qui leviter tangit et absque mora digitos, manus, vultum personae diversi sexus, secluso pravo fine vel affectu libidinis, si haec, v. gr., ex mera levitate fiant, nec speciale periculum ratione propriae vel alterius fragilitatis adnexum sibi habeant, c) Osculari pueros (intelligendum de valde pueris), etiam cum sensibili delectatione, non est ordinarie nisi veniale, quia delectatio illa ordinarie non est nisi naturalis » (III, 417). d) Mora et iteratio in amplexibus honestis per se omni culpa vacant inter personas arcta consanguinitate conjunctas, nec mutuae concupiscent iae suspec­ tas, v. gr. inter patrem et filias, matrem et filios, si fiant m signum specialis dilectionis, etiam cum aliqua delectatione organica, modo haec non quaeratur nec libenter sentiatur. Cum in amplexibus morosis inter personas diversi sexus consanguinitate non conjunctas saepissime habeantur copulae cogitatio et desiderium, motus Car­ Cap. IV. — De periculis castitatis. 545 nales el subinde pollutio, poenitentes qui amplexus sine illis circumstantiis declarant, ut ordinarie lit, prudenter de his interrogandi sunt. 823. — 4° Tangere genitalia brutorum non est ordinarie nisi veniale. Secus probabilius dicendum, si t actus fieret usque ad anima­ lis pollutionem. Ratio est, quia licet talia fiant tantum levitatis causa, est tamen actio per se vehementer excitans ad venerem. Excusantur a peccato, ob necessitatem, conjungentes equos, tauros, etc., modo libidini non consentiant (III, 419, 420). Tactus impudici cum bestia non sunt proprie peccata bestialitatis (III, 474), ut patet ex definitione n. 805 tradita. CAPUT IV De periculis castitatis. S. Alphonsus, III, 427 ; ed. G., I. p. 674 seqq. ; VI, 452 ; cd. G., III, p. 457 ; II. Ap. \pp., IV. Monit. ad par. ; Prax. coni., n. 62 seqq. ; Berardi, de Occas. (1909), P. II, p. 286 seqq. ; Iloomaerl, le combat de la pureté ; Hocedez, les danses (X. 11. Th., 192 4) . Priimmir, I, n. 615. Conferatur quoque Encycl. Pii PP. XI : Divini illius Magistri (A. .1. s„ XXII, 1930, p. 49 sqq.). 824 — Castitas multis obnoxia est periculis, ex multiplicibus occasionibus peccandi, maxime vero in visitationibus sponsorum el amantium ; in choreis ; in spectaculis et in ludis Bacchanalibus ; in profanis vigiliis (veillées) ; in balneis ; in scholis et gymnasiis (S. Alphonsus, Regol. per i semin., § i, n. i) ; in cauponis (Praxis, n. 205) ; in officinis diversarum artium (ib.) ; in contu­ berniis militum ; in pascuis, in agris tempore messis, et in vineis tempore vin­ demiae ; in quibusdam festis, quae vocantur a 5. Alphonso (Instr. Cat., P. I, c. 6, n. 23) « festa daemonis, in quibus indulgelur choreis, amoribus, cantibus parum honestis, jocis et pravis colloquiis » ; in variis virorum cum feminis collocutionibus vel cohabitatione, v. gr. si mulier conveniat sola medicum, chirurgum, capillorum concinnatorem (Praxis, n. 62), si puella litteras arlemve a viro edoceatur ; si vir cum juniore ancilla vel cognata habitet ; si pueri et puellae in eodem lecto dormiant, etc. (Instr. Cat., P. I, c. 4, η. 22). Mulli autem casus jacillinie possunt solvi ex principiis generalibus jam traditis (cfr. n. 373 seqq.) ; itaque de his non amplius agemus1. Dicemus autem in specie : 1° de familiaritate sponsorum ct ada­ mantium ; 2° de choreis ; 3° de spectaculis. I. — ])e familiaritate sponsorum et adamantium. 825. — Principia. I. Visitationes et conversationes, quae haben­ tur inter juvenem et puellam, animo contrahendi matrimonium, 1 Paucis tamen adnotare volumus, Pium PP. XI m sua Encycl. de Christiana juventutis educatione, speciali modo tanquam periculum castitatis omnibus viribus amovendum designasse sic dictam sexuum coiducationem, eam appellando aeque fallacem atque Chris­ tianae institutioni Infensam adolescentes instruendi rationem ■ (A. A.S. XXII, 1930, p. 72 seqq.). 546 P. U.S. IL — Tr. VI. De sexto praecepto. non sunt perse illicitae. « Nemo enim, ait Roncaglia, tenetur ducere personam ignotam ; sed per aliquod tempus potest experiri quibus moribus alter sit praeditus. Haec assertio (addit S. Alph.) specu­ lative loquendo, videtur rationabilis » (VI, 452). Sponsi ergo iis aequiparandi sunt, qui versantur in occasione moraliter neces­ saria. 826. — II. Visitationes inter sese adamantes sunt valde periculo­ sae nec permitti possunt, nisi sint bono fine susceptae, moderatae et debitis cautelis munitae. Ita omnes, et ratio palam est. Pos­ sunt autem permitti, si sint : 1° Bono fine susceptae, id est ex intentione ineundi proxime ma­ trimonium. Unde, non sunt permittendae illis, qui non possunt vel nolunt nuptias cele­ brare intra tempus rationabile (v. gr. juvenibus ante servitium militare), quod scilicet arbitrio prudentum juxta timoratorum praxim determinatur. Generatim loquendo, si intra semestre.vel saltem intra annum matrimonium contrahatur, tempus modum non excedit. Aliquando tamen evenire potest, quod sponsus procationem diutius protrahere cogatur, eo quod domum, officium, etc. cito obtinere nequivit, vel ex alia ratione quae nonnumquam adest1. 2° Moderatae, i. e. non nimis frequentes, nec nimium protractae. Porro, generatim moderatae videntur, si intra annum, qui matri­ monium praecedit, semel vel bis singulis mensibus, et dein appro­ pinquante matrimonii tempore, semel in hebdomade per unam alteramve horam habeantur. Certe vero immoderatae forent, si per menses quotidie aut quasi quotidie, vel per annos singulis hebdomadibus puella inviseretur. 3° Debilis cautelis munitae, ita scilicet ut periculum fiat remotum. Ideo: a) adamantes, insciis aut saltem invitis parentibus, inter se non collo­ quantur ; b) nunquam, praesertim noctu, soli remaneant ; c) nullos tactus in partes minus honestas, nullos praeter decenter habitos sibi permittant, nec more insolito invicem sibi appropinquent ; d) spiritualibus subsidiis, nempe sacramentorum frequentia, aut saltem oratione, sese muniant (Berardi, 1. c., n. 222). Accidit autem quandoque, quod adamantes non possint nisi soli conversari, v. gr. si sponsa est famula, vidua. Necessariae visitationes hisce non interdicuntur. Curet tamen confessarius, ul istae fiant in loco publico, et cautelae pro firmanda voluntate sint severiores. S27. - 111. Post inita sponsalia crescere debent cautelae. Ratio est, quia sponsi jam sunt certi de copula futura ; unde moraliter impossibile est. teste S. Alphonso, ipsos invicem conversari et non 1 Quoad illum procationis modum, quem flirt vocant, dicendum quod ibi deest intentio boqa, et saepe omnia regit appetitus sexualis, licet minus inculte sese manifestet. Cfr. Ford, Quest, sex., c. 4, § 3. Cap. IV. — De periculis castitatis. 517 sentire stimulos ad eos turpes actus, qui tempore matrimonii deinde succedere debent (II. Ap., XXII, n. 3). Crescit etiam periculum, eo quod timor praegnationis probrosae evanescit ; siquidem matri­ monium proxime secuturum omnia velabit. Quod ad raritatem visitationum attinet, si sponsi hactenus in procatione honeste conversati sint, confessarius rationem habeat praxis timoratorum; hoc enim in casu periculum remotum apparet, et frustra a sponsis exigeretur ut a recepto timoratorum more recederent. 828. — Quaesita. I. A/ι sponsis licent oscula ad captandam dei·, ctalionem sensibilem vel in amoris ostensionem ? Sponsis permitti possunt oscula illa vel amplexus, quos mos patriae permittit (v. gr. in accessu, vel discessu) ; modo <■ non sint, pressi, neque per notabile tempus protracti. Nec practice probabilis est opinio illorum auctorum dicentium, licitos esse sponsis tactus pudicos, si ipsi non intendant delectationem veneream, sed solam sensibilem ; in hoc enim ordinarie adest periculum incidendi in veneream tam sensibili propinquam, aut saltem in prava desideria progrediendi ad veneream » (H. Ap., XVIII, n. 7). Cfr. Vind. Alph. P. III, q. 14. II. An puella quandoque annuere potest immoderatis amasii visitationibus. Videtur quandoque annui posse, modo : a) vera spes adsit matrimonii; b) circumstantiae reddant has visitationes neces­ sarias, v. gr. si puella subiret periculum remanendi innupta, prae­ sertim si hoc esset cum aliquo dedecore, infamia, paupertate, tentatione, etc. ; c) speciales cautelae speciali periculo opponantur. 1° Munuscula inter sponsos (vel etiam inter amasios honesto amore ductos) non videntur esse prohibenda, (piando sunt de more patriae signa benevolentiae. Litterae autem inter eos (pii se certis temporibus licite invisere possunt, non videntur sufficientem habere scopum, praesertim si sint, frequentes. Sunt autem graviter vel leviter illicitae, prout grave vel leve peri­ culum excitationis parant, absque juxta causa (cfr. n. 375, 376). II. — De choreis. 829. — Principia. I. Choreae per se licitae sunt, modo fiant a personis saccularibus cum personis honestis et honesto modo. Ita S. Alphonsus cum S. Antonino et aliis communiter. Ratio, quia saltare non est per se actus libidinis, sed laetitiae (III, 429). Cfr. Benedictum XIV, Inst. 76. Illicitae sunt choreae: 1° Si ducuntur a clericis vel religiosis, contra prohi­ bitionem Concilii Tridentini (Sess. 24, c. 12), etsi abesset scandalum. 2° Si habeantur tum personis inhonestis, v. gr. cum meretricibus, cum feminis inhoneste vestitis, aut etiam cum procis, de quorum libidinoso affectu constat. 548 P. U.S. Π. — Tr. Vi. De sexto praecepto. 3° Si fiant inhonesto modo, ut fit in choreis quae provocant ad luxuriam, ratione inhonestae gesticulationis etc. (choreae dictae tango, vel saltatio ventris, fox-trot, turkey-trot), ratione nuditatis totalis (choreae angelicae), ratione nuditatis partialis et gesticulationis periculosae (choreae in theatro. ballet), etc. Cfr. Berardi. II, n. 142 (de Occas.) ; Liti. Episc. Belgii, 1911 ; Hocede: in « Nouv. Rev. Theol. » (1924, p. 32). Statuit autem can. 140 : Clerici ne intersint spectaculis, choreis et pompis quae eos dedecent, vel quibus clericos intéressé scandalo sit, praesertim in publicis theatris. Praeterea pro Statibus foederatis American septentrionalis sequens promulgatum est decretum : Sacerdotes quilibet (etiam regulares) aliique clerici prorsus prohibentur quominus choreas promoveant ac foveant, etiamsi ad pium finem ; insuper clerici omnes vetantur quominus hisce choreis intersint, si forte a laicis promoveantur. S. C. Consist.. 31 Mart. 1916 (A. A. S, VIII, p. 1471. Valet vero hujusmodi prohibitio, etiamsi choreae fiant diurnis horis, aut primis tantum noctis horis, aut sine conviviis, quae appellantur Pic-nic *. S. C. Consist., 10 Dec. 1917 (ib., X, p. 17). 830. — II. Choreae, quae non sunt in se inhonestae, saepe illici­ tae evadunt ratione periculi vel scandali ; praesertim si sint fre­ quentes. Atque hinc est cur SS. Patres unanimiter in choreas inve­ hantur (Benedict. XIV, 1. c.). Cfr. S. Thom., 2. 2, q. 168, a. 3. Dicimus autem : 1° Ratione periculi, quod est majus vel minus ; sed nunquam absolute pro omnibus adest. Actus autem, quorum periculum choreae inducere possunt, sunt : a) Amplexus pressi lascivique, quibus in primis occasionem praebent quaedam choreae modernae ; similiter chorea· cum larvis: non enim desunt, qui ideo faciem tegunt, ut pudoris freno non amplius retenti, incogniti ea faciant, quae cogniti facere non auderent, b) Malitiosae manuum compres­ siones, affectu nempe impudico (simplex tamen manuum apprehensio, quam chorea exigit, non est peccatum), c) Tactus obsceni,qui contingere solent extra actum saltandi, sive ante sive post, sive in intervallis, quando juvenes identi­ dem a saltando quiescunt, sive demum in via. quando juvenes puellas domum deducunt, d) Amatorii el turpes sermones, e) Aspectus malitiosi, speciatim quando feminae pectore nimis denudato interveniunt ; vel quando ipsae feminae in juvenes turpiter commotos oculos figunt, f) Delectationes morosae et desideria turpia, quae non solum in actu choreae,sed etiam postea contingere solent. Advertat tamen confessorius, peccata externa in honorabili societate rarius Venire, et malitiam saepius in viris quam in feminis reperiri, quae magis laudem et admirationem, quam voluptatem, quaerunt. 2° Ratione scandali, quod potest esse directum, vel indirectum. Directum contingit, v. gr. quando juvenes sermonibus, amplexibus, tactibus, etc., puellas aperte ad turpia sollicitant. Indirectum evenit, v. gr.. quando saltandi modus est indecens, vel saltatricum vestitus est immodestus (cfr. n. 516, 3°). 3° Praesertim si sint frequentes ; nam periculum (itemque scandalum) crescit ex frequentia. El re quidem, vera, si periculum non est semper grave pro puella satis morata, quae interdum, ob aliquam rationem cohonestantem, cho­ reas adit (quia attentio ad bene saltandum viam aliquo modo praecludit libi­ dini) : idem dici nequit de puellis et juvenibus chorearum amore deperditis. In ‘liem Concilium Ptcnor. Xmer. Lat. n. 7·.>1· declarat : Improbamus collectiones eleemosynarum, quae sub nomine eborearum caritatis Battes de caridad. \ ilium constituunt contrarium verae caritati... Idem dicendum c Cfr. Cod.gall. 653-G60 ; ital. 5 46-569 et 673-684 ; austr. 825-858 ; hisp. 392-406 ; Rcnn. 741, 921. 1008 seqq. —* Cod. ital., 714, 1958, 3° ; hisp. 471, 476 seqq. — 5 S. Alph., III, 489 : Cod. gall., 578 ; ital., 477 ; austr., 509 ; hisp., 467 ; germ germ., 1030 seqq. — ♦ Cod. gall., 587, 589 ; ital., 483, 484 ; hisp 468. 481, 482 ; germ., 1067 ; austr., 510. 558 P, II. S. II. — Tr. VII. Dc septimo praecepto. I. Jura. 1° Ut ab initio faciat suos omnes fructus naturales et industriales adhuc pendentes, sine onere solvendi pro cultura, semine, etc. ; item fructus civiles, qui deberi tunc incipiunt. Jus autem nullum habet ad alios fructus. 2° Ut possit jus suum alteri donare, locare, vendere, vel hypothecae supponere, modo domini conditio non immutetur. 3° Ut completo ususfructus tempore, ipse, vel ejus haeres, solus fructus jam maturos et sepa­ ratos sibi tollat ; item fructus civiles, pro rata temporis de die in diem acquisitos, etsi eorum solutio juste vel injuste procrastinata fuisset \ II. Onera. Usufructuarius debet re uti, tanquam bonus paterfa­ milias, eamque domino reddere in statu supponente et subséquente bonam administrationem. Itaque : 1° Incipiente usufructu, tenetur ad inventarium (imo ad cautionem in Gallia), nisi eximatur a lege (ut, v. gr., parentes respectu filiorum minorum). 2° Durante usufructu, tenetur ad reparationes minores seu conservatorias, ad onera annua (contributiones), ad culturas, ad expensas pro litibus circa frui­ tionem molis, etc. 3° Finito usufructu, non potest quidem compensationem sibi pro cultura faclave aedificatione exigere ; sed potest omnia suis sumptibus adjecta ornamenta auferre, ea tamen conditione, ut res in pristinum statum restituantur. — Quoad cessationem ususfructus, vide varios Codices a. 4. Usus. 846. — Usus, prout hic sumitur, est : jus realc utendi re aliena, salva ejus substantia. Non agitur de usu facti (vide n. 2155, 3°). Dicitur : jus utendi, quae vox non idem sonat ac haec altera frui. Nam uti significat ex re illud solum percipere, quod exigit necessitas ; frui autem dicit percipere omnia, quae ex re proveniunt. · I. Jura usuarii determinantur a conventione vel a lege, sed restringuntur ad necessitatem personalem et praesentem. II. Onera sunt eadem ac fructuarii, sed tantum juxta propor­ tionem fructuum, quos usuarius percipit. Usus potest eodem modo ac ususfructus cessare 3. Ad usum referuntur : 1° Habitatio, i. e. jus reale utendi pro sua indi­ gentia aliqua parte habitabili alienae domus. 2° Lignatio, i. e. jus colligendi ligna arida (aut etiam viridia) in silva aliena, v. gr. municipii 4. 3° Pastio, i. e. jus ducendi pecora in pascua aliena (cfr. n. 910, 5°). ' Cod. gall., 582-599 ; ital., 479-495 ; austr.. 511 ; hi *p., 471-490 ; germ., 1055. — 1 Cod. gall 617-624 ; Hal., 515-520 ; austr., 524 , hi-p., .91-522 , genu., 1001. — Attamen, jure lilsp ususfructus per rei abusum non amittitur, bene wro usus et jus habitationis (art. 501,502). — * Vide Cod. gall >-635 ; ital. 521-530 ; austr. 504-508 :hisp. 5 »29 · germ 535· 1090. — ‘ III, 529 ; cfr. Bouvier, de Jure, etc., P. I., 4, a. 4. > ·> Cap. I. — De natura dominii. 550 5. Servitus praediatis. 847. — Definitio. Servitus praedialis est : jus reale in re aliena constitutum, quo dominus in re sua aliquid pali, aut non jacere, adslringitur in utilitatem tertii. Divisio. 1° Ratione originis, servitus est vel naturalis, vel legalis, vel conventionalis ; prout oritur vel ex dispositione locorum, ut cursus aquae ; vel ex lege, ut jus prospectus, stillicidii ; vel ex con­ tractu, v. gr. donationis aut venditionis conditionatae, etc. *. 2° Ratione modi, est continua vel non continua ; prout duraro potest absque hominis facto, ut jus prospectus, aquaeductus, etc., aut sine eo exerceri non potest, uti jus hauriendi aquam, transeundi per agrum, etc. 3° Ratione objecti, est urbana vel rustica ; prout vergit in uti­ litatem praedii urbani, i. e. aedificii habitationis causa erecti (sive in urbe sive in villa), et horti eidem annexi ; vel rustici, i. e. agri, vineae, prati, stabuli pecorum a domo sejuncti. 848. — Jura et obligationes servitutum pendent a natura rei, a lege vel a conventione. In genere tamen : 1° Qui active jus habet ad servitutem, potest omnia perficere opera quae necessaria sunt ad ea utendum atque ad eam conservandam. 2° Si dividatur fundus, ad cujus utilitatem constituta est servitus, haec cuique parti istius fundi debetur. 3° Dominus praedii servientis nihil potest agere, quo ser­ vitutis usus minuatur ; et vicissim, is cui debetur servitus, nihil facere potest, unde conditio praedii servientis gravior fiat. 4° Servitutes praediales exstin­ guuntur variis modis, ut in Codicibus videre est 2. 6. Possessio. 849. — Definitio. In sensu proprio, possessio est : detentio vef insistentia rei, tanquam suae, adminiculo scilicet corporis et juris. 1° Detentio, i. e. factum apprehensionis 3 : apprehensio prima vel conti­ nuata, qua res constituitur in potestate possessoris ; 2° rei, etiam incor­ poreae, ut census, beneficii, servitutis et similium jurium, quae dicuntur quasi-possideri ; 3° tanquam suae, i. e. apprehensio fieri debet animo rem habendi tanquam suam, etsi forte sciatur rem esse alienam. Unde deposita­ rius non proprie possidet depositum, nec tutor bona pupilli ; 4° adminiculo corporis ; quia non incipit nec est possessio, nisi interveniat actus corporeus, 1 Cod. gall., 649 ; germ., 1018. — ’ Cfr. be Luca in S. C. Epp. cl Reg., 10 Jun. 1887 (Λ. S. 2, p. 350). VldcCod. gall., 637-710 ; Ital., 531-672 ; austr., 472-530 ; hisp., 530-604 ; germ., 1018-1030 ; Crotty, t. I, n. 616. — 1 Possessio ergo toto coelo differt a dominio. Hoc enim consistit in Jure quo res est domini ; possessio vero denotat tantum rei detentionem cum exercitio alicujus activitatis excluslvae circa eam. Proprietas, licet Interdum omne jus significet cui obligatio justitiae comrnutativae respondet, tamen plerumque restringitur ad tale jus circa res externas materiales (cfr. Cathrein, plill. mor. n. 398; Novat, Connu. Jur. can. 1. IV, n. 352 seqq.). 56û P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. ■ pio vel pede, vel manu, vel oculis, vel alio simili modo apprehendatur res in se vel alio, in quo censeatur contineri : 5° adminiculo juris, non quod necesse sit ut lex positive approbet, sed saltem ut non resistat : i. e. non declaret objectum esse commercio humano subductum, vel subjectum esse illius possi­ dendi incapax. Hinc, detentio rei extra commercium positae, i. e. rei publicae a privato, non est possessio, ne facti quidem, lege id prohibente el irritant· ; detentio vero rei furtivae, licet injusta, est. tamen vera possessio facti, quia jus non impedit, ne talis rei detentio sufficiat ad possessionem (Potman, 2. 2, n. 356 seqq.). Divisio. 1° Possessio, ratione tituli, esi justa, si innititur legi­ timo titulo ; injusta, si tali titulo destituitur. 2° Ratione con­ scientiae possidentis, alia est bonae jidci, quando possessio reputatur justa a possessore, etsi forsan non sit ; alia est malae jidei, quando rei detentor cognoscit possessionem esse injustam. 3° Ratione modi possidendi, est naturalis vel civilis vel mi.rla. .Valu ratis est, qua quis corpore simul et animo rem occupat, sciens vel dubitans se dominum non esse, ('icitis est. quae corporis adminiculo inchoata, solius animi adminiculo detinetur. Sic possidet res suas, qui ab eis abest, nec a jure possessionis per alium dejicitur. Mixta est, quando quis corporis el animi adminiculo rem actualiter ita possidet, ut nullus alius ejusdem rei possessionem civilem retineat : haec est perfectissima possessio (Sehmalzgrueber, in Deu . 1. II, tit. XII). \y 850. — Effectus possessionis. Possessio tribuit certa com­ moda ex lege naturali, et adhuc majora ex lege civili. 1. Ex lege naturali, in dubio melior est conditio possidentis: et ideo : « Qualiscumque possessor hoc ipso quod possidet, plus juris habet, (piam is qui non possidet (Lib. il, IÏ. ( li / ossid.. Halio est quia, lex naturalis vult ut quae quis materialiter fecit sua, habeat inviolate sua, dum ne alterius jus offendatur, i. e. usquedum alter morali cum certitudine probet jus suum contrarium. Lex enim naturalis luetur factum primigenium ex quo oritur titulus proprietatis, apprehensionem scilicet mate­ rialem peractam cum intentione rem ordinandi ad suum bonum. Cfr. IVrmccrsch, n. 253. Praeterea, sicut supra (n. 'iG seqq.l fuse «lictum est, nemo praesumitur malus, ideoque nemo possessor injustus, nisi probetur. Insuper hoc privilegium possidentis ad pacem publicam conducit, sollicilatque civium diligentiam in rebus suis custodiendis. Quamobrem 1° in judicio petitorio • i e circa rei proprietatem) possessor praesumitur esse dominus ; ideoque onus probandi transfertur in petitorem. 2° Durante lite possessor debet in sua pos­ sessione retineri, donec jus petitoris probetur. 3° Possessor legitimus non potest elidi, nisi ab alio jure certo. i° Possessor turbatur illegitime a privata aucto­ ritate, in sua possessione. Quare potest possessionem per seipsum tueri el vim vi repellere Secus, habet in judicio actionem, quam dicunt possessoriam, i. e. potest a judice petere, vel ut omnis molestia cesset vel ut possessio jam de facto sublata sibi restituatur (cfr. can. IG9i. 1695). 5° Etiam possessor dubiae fidei vel malae fidei fruitur aliquibtis privilegiis possessionis, v. gr. res­ pectu petilorum qui jus suum non probant, domino rei occupatae remanente incerto. Cap. I. -De natura dominii 561 II. Ex lege civili et ecclesiastica, possessor habet beneficium praescriptionis, jus aliquando acquirendi fructus, etc,, ut n. 890sqq. fusius explicabitur. Si inter duos controversia oriatur uter eorum possideat, omnia componantur oportet secundum normas n. 945, 3° stabiliendas. Quoad amissionem posses­ sionis, consulantur Codices *. CAPUT 11 De objecto et subjecto dominii. Ene. /.cunis A /i/, 28 Dec. 1878 (Λ. S. 1 Γ, p. 369). 15 Mail 1891 f.l. >. > 23, p. hit) de Socialium» et de condit, opificum ; Ene. Pu AI, 15 mail 1931 (Λ. I. S. XXIII, 1931, p. 177 : Quadragesimo anno): Leroy-Beaulieu, Le Collectivisme, p.issim; ( nthrein, Sozlaiisinus, Moralphil., Il, p. 124 ; Pesrh. Die soziale Fragc. Ill vol. ; Biederlach, id. ; H’eiss, id. ; Sc/irijrers, .Man. d’Écon. polit. ; Verinecrâch. <\ c., n. 231 seqq. et 529; Antoine-Du Pa abegiifï ; Christ. Staatslehre etc., p. 103 seqq. ; .Moral. II. n. 250 seqq. ; Prümmer, II. n. 3 seqq. ; Merhelbach, II, n. 166 seqq. ; Semaines sociales; //aessle, le travail. 851. — I t monuimus η. 838 (11, in fine), plura hic occurrunt tractanda circa dominium et jus proprietatis, ejus originem, liceitatem, indolem, obligationes ipsi inhaerentes, titulos quibus inni­ titur. circa capitale et operam seu laborem etc. : quibus gravissi­ mis enodandis quaestionibus disciplinae oeconomico-sociales maxime incumbunt, praeeuntibus illustribus illis Leonis XIII et Pii XI Encyclicis : Herum novarum et Quadragesimo anno (quas modo indicavimus). Ex his quidem nonnulla magis in Specie pro line nostro intento considerabimus, praesertim cum agemus de variis contractibus ad capitale vel laborem spectant ibus (in Disseri. IV); hic vero in genere tantum quaedam praemittere lubet : 1° Dominii privati acquirendi jus generatim spectatum singulis hominibus, positis ponendis, competit ; nonnunquam etiam habetur necessitas seu obligatio de facto utendi hoc jure. Omnibus hominibus jus est in abstracto sibi acquirendi privata dominia ; provenit enim ab ipsa natura, ac proinde lege naturali unicuique immediate tribuitur, licet non omnes homines m concreto illud exercere valeant acquirendo certas quasdam ac deter­ minatas res, v. g. hanc domum etc. Probatur jus hominis ad dominium pri­ vatum ex facultate quam habet utendi rebus externis ad sui conservationem el perfectionem ; res enim irrationabiles usui ejus destinantur et naturae incli­ natio eum impellit ut sibi et suis ope harum rerum provideat. Praetera < uni eadem naturalis inclinatio eum admoneat ut futuris etiam necessitatibus vitae, status, familiae etc. occurrat, ipsique detur, vi rationalis ejus naturae, electio mediorum ad finem, inde etiam apparet jus tribui in abstracto ut privatum ’ Cfr. Coti, auslr., 309-352 ; ita)., 685-709 ; hisp., 430, 446, 460 seqq. ; genu., 856, 872 seqq. 562 P. II. S. 11. — Tr. λΊ I. De septimo praecepto. dominium acquirat. Item ex necessario ad laborem stimulo, ex natura hominis sociali, qui. dum familiam condit, pro tiliis curare debet etc., ex jure ad perci­ piendos proprii laboris fructus, ex necessitate ac facultate exercendi varias artes, colendi varias scientias etc., deducitur jus vel etiam, ut supra diximus, nonnunquam necessitas proprietatis privatae. Quare hanc doctrinam a theologis propositam et a Leone PP. XIII in sua Encyclica sociali denuo affirmatam, ita nervose complectitur Pius PP. XI, dicens a Creatore ipso jus dominii privati hominibus esse tributum, cum ut sibi familiaeque singuli providere possint, tum ut, hujus instituti ope, bona, quae Creator universae hominum familiae destinavit, huic fini vere inserviant, quae omnia obtineri nullo modo possunt nisi certo et determinato ordine servato *. >■ Ilis verbis etiam duplicem rationem dominii commemorat Pius XI, sci. individualem et socialem, prout singulos respicit vel ad bonum spectat commune : in utraque autem necessario servandus est ordo certus et determinatus, ne ex una parte, negata vel extenuata juris proprietatis indole sociali et publica, locus detur funesto individualismo diberalismo oeconomico2, etc.), ex altera vero, privata et individuali juris pro­ prietatis indole repulsa vel attenuata, in collectivismum ruatur vel saltem ad ejusdem placita plus aequo accedatur. Industriae quidem hominum ac popu­ lorum institutis est permissa a Deo descriptio privatarum possessionum, ita quidem ut dominium, haud secus ac celera socialis vitae elementa, non sit dicendum plane immobile, intacto tamen semper remanente ipso naturali jure possidendi privatim et transmit tendi bona per viam haereditatis 3. 2° Tituli quibus jus naturale privati dominii primitus innituntur, recensentur duo, nempe occupatio seu apprehensio rei nullius cum animo habendi eam ut propriam, et labor quo magis proprie per activitatem ipsius agentis aliquid assimilatur et assumitur. Hunc secundum titulum aliqui recentiores majori etiam cum vi indigitant. quasi ipsis esset primigenius (ex ratione a nobis indicata). Communiter autem theologi asserunt, factum primigenium quo acquiritur privatum dominium, esse occupationem, idque implicite aliquo modo confirmaro videtur Pius XI, licet et ipse, sicut Leo XIII, apertissime procla­ met. quam arde jus proprietatis connectai ur cum labore (seu hominis industria, ut ait). En ipsa S. Pontificis verba : Acquiri autem dominium primitus et occupatione rei nullius et industria seu specificatione quam vocant, cum omnium temporum traditio, tum Leonis Decessoris Nostri doctrina luculenter testantur. Neque enim ulla fit cuiquam injuria, quidquid in contrarium non­ nulli effutiunt, cum res in medio posita, seu quae nullius sit, occupatur ; indus­ tria vero quae ab homine proprio nomine exerceatur, eujusque ope nova species aut augmentum rei accesserit, ea una est quae hos fructus laboranti addicit4». De occupatione dicemus etiam n. 878 ; de labore η. 1152 seqq. 3° Sanae doctrinae de origine, jure et necessitate dominii privati contrariae sunt plures theoriae tam veterum quam recentium, e quibus nonnullae liaerelicalcs, aliae vero erroneae sunt et saltem periculosae, a) Jam tempore. SS. Pa­ trum Ecclesiae exstabant sic didi Apostolici (seu apotacticae: renuntiatores), qui asseruerunt, non posse salvari homines, nisi exemplo Apostolorum renun­ tient cuilibet possessioni. Eos fortiter redarguerunt S. Augustinus, S. Epipha­ nias et alii, b) Manichaei quoque illicitum habebant omne dominium privatum domuum, pecuniae, agrorum ; Albigenses vero et Valdenses affirmabant, 1 Encyclica Quadraoetuno anno l l. .1 XXIII, 1931, ρ. 191 scqq.).— * Etiam capitalumus. >i sil exaggeratus. sub hoc respectu ingentibus locum dat abusibus ; attamen capltalisinu* ■.impliciter dictus inaana quoqu· habet merita. — 1 Cfr. Encycl Herum novarum (n 7> et Quadro·;· onio anno (A. .1. S. XXIII. 1931, p. 193 scq.). Non luitur licet auctoritati publica·· pro arbitrio statuere circa proprietatem privatam, exproprlando c ib&que prori causa boni puHici, vel privatos census exhauriendo immanitate tribu­ torum ac vectigalium — * I c. p. 19'·. Cap. II— De objecto dominii. 5t>3 omnes saltem homines perfectos cuilibet possesso debere renuntiare1, c) Saeculis XVI et ΛΊ7/ nonnulli theologi, minus recte verba I). Thomae, intel­ ligentes, quibus ille declarabat, divisionem bonorum seu rerum juris esse gentium (cfr. v. g. 1.2, q, 95, a. 4 ; 2. 2, q. 57, a. 3; 2. 2, q. 66, a. 2 ad 1), asserere Cernuntur, privata dominia non esse ne generatim quidem stricte necessaria, proindeque minime ea dici posse esse juris naturalis praecipientis, sed solum aestimari commoda; quae sententia utique sustineri nequit, cum non respon­ deat vero sensui verborum Aquinatis (ipse enim hoc, loco per jus gentium intelligit jus robur habens a lege naturali), nec consentiat doctrinae communi inter catholicos, nec demum concordet cum declarationibus Leonis XIII in Encycl. Rerum novarum, quam Pius XI aflirmat esse Magnam Chartam... in qua tola Christiana in re sociali activitas tanquam fundamento nitatur oportet » 2. d) Collectivismi variae formae modernae omnino aut saltem magna ex parte opponuntur vero, quem supra dedimus ex Encyclicis Pontificiis, conceptui dominii privati, falsam ipsi assignando originem (non veriti sunt edicere Karl Marx, capitale esse purum putidumque furtum, et J. Proudhon: la propriété, c'est le vol), negando ejus liceitalem, prorsus repudiando ipsius necessitatem atque utilitatem. Declarant scilicet vel omnia bona materialia debere esse communia, saltem eo sensu quod non hominum privatorum sint propria, sed spectent ad aliquam communitatem ; vel sola bona productiva in dominium reipublicae transire debere, ita ut ipsi tota ordinatio sive productio­ nis sive distributionis bonorum productorum exclusive competat. Duplex pars in colleclivismo (seu socialisme, ut cum Pio XI : Encycl. Quadrag. anno, 1. c. p. 212 seqq., loquamur) discernenda erit : pars violentior (piae nomen habet communismi sensu stricto, et pars mitior (piam denominare solent, socialismum2. Jam vero comrnunismus praedicat ac persequitur acerrimam inter diversas hominum classes luctationem plenamque dominii privati exstinctionem, idque non occulte, sed palam, adhibitis quibusque mediis etiam violentissimis : pluries damnatus est a Pio IX (Denz.-Ranmvart, n. 1694 seqq. ; 1718®) et Leone XIII (Denz.-Iia.nn. n. 1850 scq. ; n. 1857), cumque Ecclesiae ipsiusque Dei inimicum et apertum hostem esse declarat Pius XI (I. c. p. 213). Socialismus autem jam inde a Leonis XIII aetate mutatus est, adeo ut, teste Pio XI, eum diceres ad veritates, (pias Christiana traditio semper sollemnes habuit, vergere et quodammodo accedere : negari enim nequit, ad ea (piae christiani societatis reformatores jure postulant, ipsum interdum valde appropinquare. Classium scilicet pugnam istius socialism! asseclae valde temperarunt, bellumque privatis dominiis prius indictum, magis magisque sedare fecerunt, ita ut tandem aliquando non ipsa possessio rerum ad bona producenda inservien­ tium impetatur sed ■ imperium quoddam sociale quod contra omne jus dominium arripuit et usurpavit » (Quadrag. anno, 1. c. p. 214). Tale sociale imperium in bona temporalia revera non privatis dominis, sed publicae potestati est proprium, et sub hoc respectu mitioris socialism) placita non adeo dissidere cernuntur a postulatis eorum qui, christianis principiis innixi, humanam societatem reformare student. Equidem, non omnes factiones socialisticae (in Gallia v. g. socialismus dividitur in varias sectas) formam mitiorem supra descriptam huc usque induerunt ; imo ut plurimum classium pugnam et domi1 ( Ir. Prummer, II, n. 5. — 1 Quadragesimo (inno (A. .1. XXIII, 1931, p. 189. Cir. Schilling II. n. 252 ; V. Cathrein, Phil. mor. n. ΐ58 (qui recte etiam notant, non inde tamen sequi in minoribus communitatibus praesertim rcligiotie communionem honorum es*e illicitam). Suarez, Lcssius et Loymann citantur inter hos theologos, de quibus sub c diximus.— ' \liqui auctores, ut V. ('athrein (Phil. mor. n. 401) distinguunt communismum in negatu um et positivum. Positivum communismum iterum dividunt in absolutum et In moderatum. Moderatus (sit venia verbis !) ab ipsb discernitur in um m Hat.. 'tOG-Vi'. ; autr.. 291-301 . hlsp., 333 . , germ.. ‘*o. unice a populo Cap. I i. — De objecto dominii. 565 mobilia subdividuntur in fungibilia vel non fungibilia. — Fungibilia sunt cpiae aliarum rerum vice fungi, adeoque his aequivalenter substitui possunt, dummodo sint ex eodem genere ejusdemque qualitatis. Res hujusmodi sunt oleum, triticum, vinum. Non iungibitia sunt, quae in propria sua natura tradi debent, v. gr. pictura. Ad res fungibiles referendae sunt eae, (piae constant pondere, numero, mensura ; item, pecunia numerata 1 ; item, res primo usu consumplibiles, ut panis, caro. 4° Bona externa demum sunt vel in commercio, vel extra com­ mercium constituta. In commercio res esse dicuntur quae usibus privatis destinari possunt. Extra commercium sunt, secundum jus romanum2 : a) res divini juris, i. e. res sacrae et loca sacra ; b) res communes, ut atr, lux, aqua : c) res publicae, ut flumina el viae publicae. Secus dicendum de aliis bonis, v. gr. agris, silvis et aedificiis publicis, quibus respublica fruitur ad instar privatorum (cfr. In A.xglia, ubi systema feudale mullis in rebus vigere perseverat, viget etiam specialis modus distinguendi bona, (pii addiscendus est apud auctores (pii de jure anglico scripserunt (cfr. Crolly, o. c., n. 253 seqq.). His generat ini praemissis, speciatim inquirendum venit : 1° de dominio hominis in alios homines ; 2° de ejusdem dominio in pro­ prii ingenii fetus (de dominio enim in corpus, membra, diximus in 5° praec. cap. iv ; et de dominio famae, honoris, agemus η. I 19(1 seqq.). § 1. De dominio hominis in alios homines. 853. — Principia. 1. Homo non habet in alium hominem ple­ num proprietatis dominium. Hoc enim dominium soli Deo competii (cfr. n. 729 et 753). Nullomodo concedi potest, hominem, quoad personalitatem, ad alterum ut ad finem dirigi. I nde illicitum est nigrilarum commercium. Cfr. Leonis XIII Const. In plurimis, 5 Maii 1888, et Litt. Enc. Calh. Eccl., 20 Nov. 1890. Quoad poenas canonicas, vide dicenda n. 902 S54. — II. Homo potest habere in alium hominem dominium utile, scilicet potest ipsi competere legitima facultas disponendi, in proprium commodum, de aliis hominis actibus deque horum actuum fructibus. Ratio <*sl, (piia quilibet homo habet dominium actuum et fructum laboris sui, a< proinde potest eos alteri locare, ut fit in statu famulatus, vel etiam, nisi quid obstet, alienart * in perpetuum. Ad minus, hoc ultimum non repugnat juri naturali nec juri divino positivo; quare, ut recte notat Merkelbach III. 1 /nslif. 3, 15 ; Leg. I, fi. 18, 1. —1 /nsht., de r*r. divis.9§ 1-10. In Cudicc notions rei sacrae ita sunt, ut ipsa possit in dominio privatorum esse, vel nonnunquam etiam a pri­ vatis acquiri. Cir. can. 1150, 1510, § 1. Vide jam dicta n. 535. I 566 P. U.S. II.— Tr. VII. De septimo praecepto. p, 176'. S. Scriptura servitutem, in hoc sensu acceptam, non habet ut illicitam (cfr. Er. 20, 17 ; 21, 2 etc. 5. Paul. I, Cor. 7, 20 seqq. ; Eph. 6, 9 ; ad Philem, etc.). Doctrina tamen Christiana el Ecclesia minime juvent servituti, eamque semper tendunt expellere : jure positivo ecclesiastico et civili esi illicita haec servitus, §2. De dominio hominis in proprii ingenii fetus. Quaestio respicit tum scriptores, tum ingeniosos artifices, qui artes, sive liberales sive industriales, novis inventionibus illustrant. .Maxime nostris temporibus est quaestio magni momenti. 855. — Principia. I. Ex jure naturali, competit auctori aut inventori dominium plenum suorum operum vel suarum inventio­ num, certo ante eorum divulgationem, probabiliter etiam post divulgationem (abscindendo a jure positivo, de quo in sequenti principio). 1° Quoad opera nondum divulgata, res per se patet. Qui ergo talia divulgat, reus est furti. Atque hoc idem dicendum videtur de eo, qui publicas professoris lectiones aut sacri oratoris conciones typis ederet ; quia publice docere, vel concionari, non est opus suum divulgare, nec publice ita tradere ut quisque illud prelo subjicere possit. Excipe si constet, auctorem non esse invitum. 2° Quod dein ad opera in publicum jam edita attinet, censent utique quidam AA., post evulgationem amitti jus exclusivum in opus ingenii ; sed alii rectius contradicunt, dicentes : dominium et jus ulterius divulgandi remanere apud auctorem, qui operis vulgati solum, usum concedit. Cfr. Calhrein, ph.il. mor. n. 460 seqq. ; Lchmkuhl, n. 1077. Est aequitati omnino consentaneum, ut cuilibet auctori jus proprietatis in fructum sui laboris industriaeve tribuatur, et quidem jus exclusivum, ita ut absque suo, suorumve post se haeredum consensu, nullus illa opera iterum in publicum edere possit (Carrière, I. c.. n. 01). Sed absque dubio, in haere auctoritatis publicae est. omnia clarius determinare, ut ex sequentibus patebit. 856. — 11. Ex jure positivo, competit auctori vel inventori post divulgationem (modo certae conditiones impleantur) monopolium, quod tribuit jus strictum quoad principalia, minus strictum quoad accessoria ‘. Conceditur hoc privilegium, ratione boni communis, tum ad fovendam industriam, tum ad compensandas, quae saepe faciendae sunt, impensas, tum ad remunerandum labores, qui cedunt in communem utilitatem. Confert ergo lex civilis aucto­ ribus jus strictum in foro tum externo, tum interno (Carrière, 1. c.). 1 N)ta : au:lor< r>/ inceniori- nostra enim propositio non se refert al photographia quarum re pro lucti) forsan a lege prohibetur. Hujusmodi leges vi lenlur esse poenUes, earum tun lamentum non eit per se el e·, i lenter ratio boni communis qua confertur Jus strictum. 567 Cap. II. — De objecto dominii. Distinximus inter principalia et accessoria. Principale in his legibus est pro­ hibitio reproductionis quae fieret ad lucrum capiendum, per modum commer­ cii. Qui sic violant jus auctoris, agunt injuste ’. Accessorium est prohibitio reproductionis quae fieret ope machinae pro restricto coctu, prohibitio impres­ sionis et diffusionis in dissitis regionibus (vel versionis in aliam linguam, incorporationis multarum partium in aliud opus sub alia forma et alio titulo, secundum aliquos, v. gr. Noldin, II, n. 379 ; Ami du CL, 1910, p. 113). Haec accessoria obligare in conscientia, non certo constat. Kalio : quia anetor ob hanc transcriptionem et reprodactionem non patitur damnum tam appreIiabile ; praeterea multa, quae transgressoribus imponitur, est delicto improportionala. In Gallia, conceditur inventoribus artium induslrialium privilegium ad 5, 10 vel 15 annos, ad nutum postulantis, modo proporlionatam pecuniam sol­ vat. Qui tale privilegium (seu diploma inventionis) accepit, potest violatores juris sui vocare in judicium ; et nisi reus probet vel diploma falso titulo fuisse obtentum, vel imitationem ex sua parte non exsistere, inventor obtinet adul­ terinorum objectorum confiscationem et damnorum compensationem. Quoad libros, picturas, compositiones musicales, etc. conceditur jus exclusivum re­ productionis (versionis in aliud idioma) et venditionis ad vitam auctoris, et ad 50 annos post ipsius mortem. Conditiones pro libris sunt, ut duo exem­ plaria in archivo publico praefecturae deponantur, et depositi syngraphum ab auctore retineatur. .Jus autem est in integro, vel in parte alienabile, v. gr. in bibliopolam, salvo jure haeredum pro parte legitima. (Lex 24 Jul. 1866). In Italia, scriptor qui easdem fere ac in Gallia legales conditiones implet, acquirit sibi pariter ad lotam vitam jus exclusorium venditionis una cum jure reproductionis. Si ante quadragesimum annum a prima operis editione mortem obit, ejus haeredes iisdem juribus gaudent, donec 40 illi anni fuerint elapsi. Illis autem elapsis secutave morte auctoris, opus prelo ab aliis subjici potest et venale exponi, sub hac tamen conditione ut per 40 alios annos illi, qui defuncti jus acquisivit, 5 pro 100 (ut dicunt) solvantur, ex illo nimirum pretio, quod legitur in singulis exemplaribus inscriptum, et quod fuit apud civilem auctoritatem denuntiatum. Jus reservatae versionis non extenditur, a prima operis editione, ultra decennium. (Decr. reg. 17 Sept. 1882). In Hispania, scriptori, vita durante, ejusque haeredibus per 80 annos post ipsius mortem, jus reproductionis exclusivum et alienabile tribuitur. Idem jus obtinent, qui, accedente licentia auctoris, librum compendiant vel in aliam linguam transferunt 2 (Cod. n. 428, 429 ; lex 1 i Jan. 1879 ; Ubach, 1. p 193; Gury-Ferveres, n. 566 etc.). In Austria, ex lege 26 Dec. 1895, § 53 seqq. perstat jus haeredum quoad omnia opera per 30 annos ; quoad photographias per 10 annos. Abrogata vero sunt privilegia. Haec lex, die 13 jul. 1920, fuit novellala, sed non mutata. In Germania (cx lege Inlrod., n. 76), non idem in singulis statibus jus vigel. Communiter auctorum privilegium non extenditur ultra 30 annos post mor­ tem primi editoris. Cfr. Kiirschner, Lexicon des deutscheii Reiches v. 1'rheberrecht ; K on vers lex ikon (Herder) Urheberrechle. In Anglia, conceditur auctori jus vel ad vitam et 7 annos post ejus mortem, vel ad 42 annos a prima operis editione (Crolly, t. I, n. 646-663). 1 Ex his tamen non sequitur libros, liquores, instrumenta, etc., quae palam veneunt contra legem monopolii, non posse licite comparari a privatis: saepe enim hujus­ modi emptio non est a lege interdicta, et usus in hac materia temperavit legis rigorem Ita Vermcersch, op. cil., n. 250, 4°.— 3 Pactum proprietatis litterariae et conventionem mutuam inivit Hispania cum multis aliis nationibus. Vide Arregui, n. 291. .Marc. Inst. Moral. Αίρ'ι. Γ I. 38 568 p. ip s. II. — Tr. VIL De septimo praecepto. Artic i lus II. De subjecto dominii. § 1. De subjecto dominii in genere. 857. — Principium. Omnis et sola natura intellectualis est dominii subjectum. Sola enim natura intellectualis gaudet facul­ tate disponendi pro libitu de aliqua re tanquam sua. Praeterea, dominium seenm trahit jus arcendi eos qui invito quod suum est arripere vellent. Invita autem sola natura intellectualis esse potest. Inde sequitur : incapaces dominii non sunt infantes, neque ipsi anu nies . nani usus rationis necessarius tantnrn est ad juris exercitium, non vero ad habendum dominium radicale utpote fundatum in potentiis animae, quae rationis usum praecedunt : secus omnis qui somno se dedit, dominii incapax fieret. Consonat jus civile, quod infanti etiam ante suam nativitatem jus possidendi tribuit. Cod. gall., 906 ; germ.. 1923, 2°, 2109. 2178. § 2. De subjecto dominii in specie. Lex positiva, ad bonum tam commune quam privatum, capaci­ tatem possidendi. quae omni intellectuali naturae competit, restrin­ xit. Restricta est dominii capacitas in filiisfamilias et minoribus, in uxoribus, in personis moralibus (v. gr. municipiis, conventibus, etc.), in civiliter mortuis et interdictis, in religiosis et clericis benefiC? ciatis. Itaque de his singulis in specie nobis agendum erit. I>e civiliter mortuis el interdictis sermo erit n. 10'12 rlericis, n. 2154, 2245. 1. 858. Bona et apud varias gentes exsistunt leges hic de religiosis vero el De dominio jiliorumfamilias. jura jiliorumfamilias (diorumque minorennium multum differunt. Praecipuas quae hac de re referemus. Porro hac leges, cum ad bonum commune jura statuant, obligant in conscientia (cfr. 838, a.), Vide­ mus etiam pluies quaestiones speciales huc pertinentes. 859. - Ex Jt ut homwo in bonis filiorumfamilias distinguuntur : 1° bona castrensia, quae filius aut pupillus sibi acquirit ex militia, vel occasione mili­ * : quibus proxim·- a· · •*dunl bona quasi-castrensm. qua·· acquirit ex militia tia· logaia. id esi ex officiis publicis, v.gr.judids, advocati lectoris, medici, cie * rici, etc. ; 2° adventitia, qua· * filiofamilias proveniunt vel a matre, vel a materna linea, vel intuitu matris, vel alia via. v gr haereditate, donatione, fortuna (ut si thesaurum inveniat) negotiatione cum bonis non paternis, vel nomine proprio, et· 3* ’ profert it ia. qua.· filius accipit a patre, vel intuitu patris vel quae ex n-bir patris negotiando ejus nomine, lucratur (Doceri Instit. di Diritto rom ,1. t. § 1341. Gap. II. — De subjecto dominii. 5G9 SCO. — Ex novis (’onir.nn s, generatim bona filiorum in duplioni classem dividuntur. Prior comprehendit bona labore separatace industria a filiis com­ parata, vel quae ipsis donantur cum expressa conditione ut eorum ususfructus non obveniat parentibus. Posterior omnia alia bona complectitur quae filiis obveniunt, v. gr. donatione vel alio simili titulo. Porro, quoad haec duo bono rum genera, sedulo distinguendum inter dominium directum, administrationem et usumfructum. 1° Dominium directum omnium bonorum. quae justo titulo filiis obveniunt, pertinet ad cos, licet minores sint nec emancipati, cum talis dominii sint capaces. Justus titulus est donatio, haeredilas, industria separata, etc. 2° Administratio omnium bonorum est penes patrem vel tutorem, qui filiorum incapacitatem vel imperitiam supplere debet, donec ipsi majo­ rennes vel emancipati sint. Majorennes obtinent plenam, emancipati autem restrictam bonorum suorum administrationem. 3° Ususfructus competit vel filiis vel genitoribus, prout jus positivum statuit. - - \unc in specie de variis legibus agemus : ' )801. — In Gallia. Ususfructus, generatim, perlinet ad patrem (vel, eo defuncto, ad matrem in viduitate permanentem), usque ad filiorum emancipationem vel annum 18,n completum. Ex proventibus tamen debet proles, pro conditione sua, ali et educari. Diximus generatim, quia, excipiuntur : 1° bona, quae filii proprio labore separatave industria sibi comparant ; 2° bona, (piae ipsis donantur sub expressa conditione, ut eorum ususfructus non obveniat parentibus. Cod. civ., 384-387. In Italia. Ususfructus conceditur patri vel matri habenti patriam auctoritatem, donec filii sint majorennes vel emancipati. Amittitur ab alterutro parente, qui, post mortem cornpartis, ad novas nuptias convolat. Parentes fructuarii tenentur procurare proli talem educationem, quae ejus fortunae et conditioni sil consentanea. Excipiuntur: 1° bona quae filii proprio labore ct industria sibi acquirunt ; 2° bona quae ipsis dopanlyr cum adnexa condilione, ut parentes usumfructum non percipiant ; 3° bona qyae ipsis, juxta legis dispositionem, dissentiente patre, obveniunt. Cod., 228-239. In Hispania. Ususfructus generatim patri (vel matri patriam potestatem habenti) conceditur. Excipiuntur 1° bona quae filiis, ut eorum educationi insterviant, dantur ; 2° bona (piae filii industria separata acquirunt, si de patris consensu propriis expensis extra domum paternam vivant ; 3° humi filiorum qui recogniti aut adoptati sunt ; imo istorum bona pater ne administrare quidem potest, nisi data cautione ( Gury-Ferreres, n. 515). Cod., 160-162, 166. In Ai stkia. Ususfructus competii filiis etiam minorennibus et non emailcipalis, deductis tamen educationis expensis. Et licel suorum bonorum adruinistrafionem filius nondum emancipatus non habeat, libere tamen (ideoque et valide, si aliunde nihil obstet) disponere potest : 1" de bonis propria induslria acquisitis, modo ipse a parentibus non accipiat alimenta ; 2° de bonis quae ejus usui tribuuntur, modo sit puber (Delama, n. 37). Cod., 119 seqq. In Gehmama. Jus novum distinguit bona .filiorumfamilias in libera el non libera. Libera dicuntur : 1° quae filii proprio labore et separata industria sibi compararunt : 2° quae dono acceperunt, exclusis parentibus ab usufructu ; 3° quae, parce vivendo, seposuerunt ex bonis quae erant ipsis. extra paternam domum viventibus, ad victum in plenam potestatem concessa. Non libera dicuntur cetera omnia. Horum usumfructum cum administralione habet pater, usque ad tempus, quo filius e potestate paterna excedit. I suslructus bonorum liberorum competit filio, administratio vero patri vel l· ilio cui eam bonorum auctor commisit (Pelt, o. c., p. 31 seqq.). Cod., 1617 se·· eximere. Per pactum autem conjugale constitui potest : ‘€oJ. gall., 1387-1581. Λ] . — 1 I. n I0G6, Cap. H. — De subjecto dominii. surripiat, quod nec suae nec suorum (patris, matris, aut prolis ex priori matrimonio susceptae) sustentationi necessarium est ; vel si m eleemosynis et donis excedat consuetudinem, quam aliae uxores ejusdem conditionis observant ; si. dissoluto matrimonio (v. g. per mortem mariti), inventarium accuratum non conficiat, etc. in frau­ dem creditorum ; b) a marito, si dissipet dotem uxoris, aut ejus bona paraphernalia l, aut bona communia, per actus juridicos, contra legis tenorem, v. gr. dando titulo gratuito aliqua immobilia, vel totalitatem aut quotitatem mobilium ; et in omnibus his casi­ bus tenetur ad restitutionem 2. a) An autem maritus, qui bona communia dissipat indigne, laute vivendo, non tamen contra tenorem legis civilis, praeter peccatum contra pietatem quod certe committit, peccat etiam contra justitiam ? Id non constat. CommuniJer affirmant, casu quo uxor omnia bona sua vel majorem eorum partem, in communitatem tradiderit ; secus, si tradiderit tantum fructus, uti fit ex jure italico ( S. Alph., III, 541, 5° ; Marres, de Just., n. 09). b) Uxori tanquam adjutrici viri, concedenda est quaedam libertas in admi­ nistranda re domestica, in faciendis eleemosynis ordinariis ; etiamsi id ignoret vir, vel, ex duritia aut avaritia, sit omnino invitus (cfr. Ami du CL, 1913, p. 377). Potest ergo uxor, si vir bona in detrimentum familiae dilapidet, ea abscondere et in bonum familiae reservare vel subducere aliquid pro necessariis familiae expensis. Potest etiam, si paraphernalia non habet, nec vir neces­ saria dare velit, accipere aliquid de bonis communibus, modo non sit multum notabile, ad sublevandam necessitatem parentum vel filiorum ex priori matri­ monio susceptorum (probabiliter etiam fratrum et sororum). Potest demum media adhibere ut sibi secundum suam conditionem, post mortem, necessaria non desini ; intellige, si lex non satis de omnibus praeviderit (cfr, jus germ 2303). § 3. De dominio personarum moralium. S72. Persona moralis, prout hic accipitur, est ens juridicum, seu corpus civile, cui leges privilegium perpetuae successionis concesserunt. Constat vel ex pluribus personis coexsistentibus, uti collegium : vel ex una persona, quae nunquam moritur, ut Episcopus, qui semper in suis successoribus vivit. Cfr. can. 99 seqq. Differt, perse, a societate conventionali ;haec enim initur contractu inter privatos, qui condominium habentes, ideo jus strictum retinent ad bona communia (cfr. n. 1157). Societas conventionalis (v. gr. induslrialis) exsisten­ tiam quamdam legalem accipere potest, sed non fit ens juridicum et corpus morale in sensu omnino stricto. Collegia iquae saltem ex Iribus personis con­ stitui debent) habentur, generatim, instar privatorum: unde possunt inire contractus, judicio agere, etc. Diximus autem generatim ; in stabilium enim collegiorum dominiis, socii habent solum jus ea administrandi ex eisque perci1 Maritus ruale administrans ea bona, quorum Ipse est dominus, contra so'am pietatem peccat. Contra justitiam vero ageret, si incili uxore ea bona dissiparet, quorum a Jmmislrationem vel usumfructum habet.— ’ Cfr. Gousset, I, n. 685-693 ; Del Vecchio, Compen L, t. II, n. 366, 367 ; Noldin, II, n. 377 ; Lehmkuht, I, n. 1069. I 1 % o/o P. H. S. H. — Tr. VU. De septimo praecepto. piendt fructus, idque juxta normam fundationis : salva tamen dominii sub· siantia. Quapropter communitates reguntur in multis jure minorum. Can. 100, § 3. Sic. v. gr., immobilia et pretiosa mobilia ecclesiarum, monasteriorum, municipiorum, etc., nequeunt injussu supremae potestatis alienari (D’.-lnnibale, Summ. J, n. 43 seq. ; Ferraris, v. Collegium). ': "■ His praenotatis, agemus de personis moralibus : 1° in ordine civili ; 2° in ordine religioso. De personis moralibus in ordini * civili. S73. — Personae morales, in ordine civili, sunt Status seu res­ publicae et communitates, sive regionales (provinciarum vel districtuuin), sive municipales. De his breviter haec declaramus : Respublica et municipia habent jus possidendi bona temporalia eaque, administrandi. Ratio est, quia tale jus requiritur ad finem societatis civilis, i. e. ad bonum commune civium. Dc personis moralibus in ordine religioso. (J si4. — Principia. I. Ecclesia potest legitime res temporales acquirere et possidere. Can. 1495, 1499. Est de fide, ut constat ex * damnationi propositionis l0ae WiclefTi : < Contra Scripturam est quod viri ecclesiastici habeant possessiones « (item, ex proposi­ tione 32n et 33a). Huc spectat etiam 26a propositio a Pio IX in Syllabo damnata : « Ecclesia non habet nativum ac legitimum jus acquirendi et possidendil. » -, 11. Jus acquirendi et possidendi, quo gaudet Ecclesia, limitari nequit ad bona mobilia. Can. 1497, § I. Immobilia enim sunt necessaria pro ecclesiis, domibus episcopalibus, presbyteralibus, pro monasteriis, hospitalibus, seminariis, etc. : et proinde facultas possidendi hujusmodi bona inhaeret Ecclesiae, jure naturali et divino, eodem videlicet jure, quo ipsi datum fuit exsistere, seque dilatare in universum mundum, independent er ab omni potestate saeculari. Itaque : 1° Status civilis, qui jus praefatum non admittit laedit jus divinum, haud -ecus ac jus naturale laederet, si personam singularem pro libitu non permitte­ ret fieri subjectum juris (De Angelis, 1. 1. tit. 5. n. i). 2° Dominium bonorum ecclesiasticorum non pertinet ad rempublicam : imo, nec dominium altum illi • ompetit. Ecclesia enim est societas omnino diversa a republica, planeque * Vide S. Alph., HI. 592, 615 . ed. G. II. p. SO el 95 Dictioni), de Théol. call), par Vaanit-Mangenol art. Biens wdéemstiQUe·» ,· Vromanl, De bum- Ecclesiae temporalibus n. î Cap. II. — De subjecto dominii. independens. Si igitur r&spublica aliquo bono ecclesiastico indigeat, v. gr. ad viam construendam, Ecclesiae consensum obtineat necesse est cfr. n. i 49). Vide Concordatum Ilisp. anni 1851, art. 40; Cod. civ. hisp., η. 38. 746. 3° Vio­ latores dominii ecclesiastici sunt semper rei injustitiae, imo saepe sacrilegii (cfr. n. 583), el merito plectuntur poenis ac censuris (cfr. n. 1325, 1337). S<5. — Quaesita. 1. Quis habet dominium bonorum Ecclesiae/ Distinguere debemus : 1° Dominium directum istorum bonorum pertinet, immediale ad ecclesias particulares, mediate vero ad ipsam catholicam societa­ tem, i. e. ad Ecclesiam universalem. Can. 1499, § v.2. Quare : 7 · Si aliqüôd pium Institutum, parochia, monasterium, etc. supprimitur, ejus bona fiunt personae moralis superioris, salvis oblatorum voluntatibus, juribus legitime quaesitis, etc. Ultimo perseverant pertinere ad universalem Ecclesiam, a qua ad alium finem destinanda sunt. Neque ipse S. Pontifex gerit se, hac in re, ut proprietarium, sed ut supremum administratorem. Vide de hac quaestione /laus, Inst. can. 2 ed.n. 359. 2° Ususfructus respective pertinet ad illas speciales associa­ tiones seu /nstiluta, quibus eadem bona a fidelibus relicta sunt. Unde fil. ut jura uniuscujusque Instituti separata sint, nec possint pro mero praesulum libitu inde auferri, vel ad alia loca transferri. Id tamen propter adjuncta peculiaria potest Summus Pontifex, qua summus omnium bonorum ecclesiasticorum administrator, servatis justitiae et aequitatis legibus. 11. Ad quem perlinet administratio bonorum ecclesiasticorum ? Oportet discernere jus a facto. Itaque : 1° .Ius seu potestas administrandi bona Ecclesiae spectat ad illas personas ecclesiasticas, quibus competit dominium saltem utile: accessorium enim sequitur suum principale1. Cfr. can. 1518, 1519. 2° Ipsa administratio spectat, de facto, ad eos quibus fuit ab habente potestatem legitime commissa, ideoque remanet ipsi com­ mittenti necessario subjecta. In bac igitur adminislralione, laid quandoque pariem suam habere per­ mittuntur ; sed exinde ipsi nullum jus acquirunt, sicut nullum acquirunt curatores ex adminislralione bonorum, quae ad minores perlinent. 876. S’z praedicta jura Ecclesiae a potestate sacculari restringantur, \. gr. -i per legem quam ab amortisation? appellant) determinetur quantitas bono­ rum acquirendorum ; vel si consensus gubernii civilis praerequiratur : isliusniodi leges, tametsi sacris canonibus contrariae, possunt observari, in quantum scilicet Ecclesia non contradicit. humo, saepe debent observari, ne artus administrationis fiant civiliter irriti el majus inde detrimentum Ecclesiae obveniat. 1 D · tot iio cleric >r« n in patrimonialia, casualia el parc.nio iali i scnno crit n. 22 <5 seqq. 578 P. II. S. Il — Tr. VII. De septimo praecepto. Atvero, si Ecclesiae jus penitus denegetur, recurratur ad jus commune, i. e. ad jus (piod leges omnibus civibus concedunt. Communitates religiosae el pia Instituta possunt tribus praesertim modis bona acquirere et conservare ; et quidem: aj.obtinendo /us collegii seu corporationis civilis vel recognitionem publicae utilitatis : b) ineundo aliquem societatis contractum : illum, v. gr. quo bona in communi possidentur ad certum finem legi probatum assequen­ dum ; curando ut simplex emptionis contractus nomine privato inealur. Quo in casu advigilandum est. ut possidentes proprio nomine bona commu­ nitatis. validum statim testamentum perficiant, quod in communitatis scrinio diligenter asservetur (Konings, n. 623; Pelt, o. c., p. 61 quoad Congregationes religiosas). CAPUT III Dc modis acquirendi dominium. S. Alphonsus, III, 493 seqq. ; ed. G. II, p. 17 ; II. Ap., tr. X, n. 9 ; Lugo, o. c. disp. 6 I. 2, c. 5 ; .Woiuia, disp. 55 ; Acrlnys-Damen, I. 664 ; Lehmhuhl, I, n. 1079 ; Noldin, II, n. 382 ; /ML, Legist. civ., p. 66 ; Tanqucrey, Π, n. 210 ; Vermeersch, o. c., n. 214, 267 ; II, n. 388 seqq. ; Schilling, II, n. 407 seqq. ; Merhclbach, II, n. 201 seqq. 877. — Tres sunt tituli quibus acquiritur dominium 1 : a) titu­ lus naturalis, in lege naturali fundatus, cui accedit determinatio legis positivae, nempe per occupationem et accessionem ; b) titulus legalis, legi humanae innitens, quae quandoque ratione boni com­ munis transfert dominium de uno ad alterum, v. gr. per usucapio­ nem seu praescriptionem, aut per judicis sententiam ; c) titulus conventionalis, seu voluntas prioris domini, vel praesumpta (ut in successione haereditaria), vel expressa, ut in variis contractibus initis ad normam legum. De hoc ultimo titulo magis in specie tractabimus Diss. IV : de contractibus. Itaque hic agemus 1° de occupatione ; 2° de accessione ; 3° de praescrip­ tione. Labor enim, ut notant auctores2, ad unum ex his modis reducitur : quando versatur circa rem nullius, praesupponit occupationem el in ea inclu­ ditur ; quando versat ur circa rem propriam, pertinet ad jus accessionis (quando demum circa rem alienam est, ad contractum refertur). ' / itiih dominii sunt ipsae causae ex se aptae ad conferendum dominium ; secundum varios titulos habentur quoque varii modi quibus acquiritur dominium. Porro alii modi >unl oriihnuru. per quos res vel jura primum vel quasi primum possidentur ; alii vero sunt •kn ot, quatenus per e»s /ommhbr succeditur in jus alterius. Distingui etiam possunt et debent Iu varii modi m natural·. *, In cteil.s i.> entionalee. De titulo laboris vide n. 851 It 1152 seqq.— · tferMbach, II. n ‘201 Hœ tb * le travail. 5 28. l»e labore qui per accidens lit titulus acquirendi dominium irninrdiatus. vide Schilling, II n, '»09. Cap III. — Do acquisitione dominii. 579 Artici i.rs I. Do occupatione. Definitio. Occupatio est : apprehensio rei (piae nullius esi, animo eam habendi ut suam. Dicitur : apprehensio, i. e. rcalis ct externa occupatio rei. Divisio. Distinguitur : 1° occupatio bellica (de qua n. 751 dixi­ mus) ; 2° occupatio animalium ; 3° occupatio rerum inventarum, seu inventio, de quibus, praemisso principio, mox loquemur. Aliqui auctores inventionem recensent tanquam titulum distinctum ab occupatione ; eam quoque vocant thesaurum. Nos cum pluribus modernis ( Priimmer, Aertnys-Damen, Schilling) eam reducimus ad occupationem. Principium. Occupatio est legitimus modus acquirendi domi­ nium. Hoc. exigitur ab ipsa natura quae hominem possidendi capa­ cem effecit, imo ipsi propter vitae conditionem possidendi legem imposuit. Occupatio porro est primus modus huic legi satisfaciendi, <[iiia connect it rem exteriorem cum particulari persona, ita ut haec res, praeter destinationem communem qua generi humano addicitur, alteram recipiat qua appareat addicta huic personae particulari. Nec potest admitti, eam solum valere si accedat vel lex positiva, vel consensus populorum. Undo nequit lex positiva jus occupationis totaliter supprimere. Cfr. Vermeersch, de .lustit., n. 215, arg. 2u,n. 478. H Hoc principio admisso, jam agemus de occupatione animalium e! rerum inventarum. § 1. De occupatione animalium. \nimalia sunt triplicis generis : alia sunt fera vel efferata, quae naturali libertate frumitur, ut lepores, aves, pisces ; vel quamvis mansueta, eam omnino recuperaverunt ; alia mansi efacta seu cicurata, quae hominum industria libertate privantur, ita ut, licet exeant, semper redire consueverint, ut apes, columbae ; alia mansueta seu domestica quae natura sua homi­ num consortio utuntur, ul boves, oves, gallinae, etc. b 879. — Principia. 1. Animalia fera aut efferata fiunt primi occupantis. Res enim quae nullius sunt jure naturali, licite occu­ pantur. Inde haec concludere juvabit : • Quoad cuniculos, fere in libertate viventes (lapins de garenn·), vile Ami du Cl., I «II, p. 63'«. Non sunt animalia domestica ; sunt potius sciniclcurata ; et ratio est, quia occupatio, ex parle domini, non fuit completa. Unde fit, quod non liceat cuniculos mediis injustis e vivario (garenne) attrahere ; liceat vero eos occupare, quando extra illud vagantur. 5S0 P. II. S. II. — Tr. VH. De septimo praecepto. ,0 Nidus a te occupatus, etiam in fundo alieno ; animalia ad tempus in alicujus dominio redacta si primitivam libertatem resumpserint (i.e. si ita custo­ diam effugerint, ut eorum consecutio evadat difficilis), pertinent ad te de jure naturae.-piando ea occupaveris. 2° Qui feras muro aut sepe circumdatas oc­ cidit ; qui pisces, ostreas, etc., ex vivario aut stagno bene clauso, et a fortiori ex rete alieno capit, injustitiam committit : occupat enim animalia cicurata. Lugo, I. c.. n. 72. 3° Fera aut avis in fundo aperto vulnerata vel illaqueata pertinet ad vulnerantem, vel ad tendentem retia,si constet illam non amplius potuisse effugere : pertinet autem ad capientem, si levi vulnere icta aut levi vinculo impedita effugere poterat, vel a venatore jam derelicta erat; pertinet denique ad utrumque, et est pro rata spei dividenda, quando res est dubia. Qu\esitum. Quomodo obligant leges quae respiciunt ven \tionem et piscationem ? — Plura oportet considerare in his legibus : 1° \liae enim se referunt ad externum regimen et ad bonum ordinem : v. gr. decernunt quo tempore, vel quibus instrumentis venatio aut piscatio permittatur. Hae leges (exceptis iis quae luentur multiplicationem ferarum) sunt mere poenales (i, 145). 2° Sunt aliae, quae se referunt a tantum pecuniam, monilia et res pretiosas ut thesaurum agnoscit. 582 P. II. S. Il — Tr. VII. — De septimo praecepto. Si rei absconditae vel infossae dominus inveniri posset, res non esset habenda ut thesaurus, sed ut res amissa. Similiter, si probari posset, rem ab a. tuali vel priori possessore ibi fuisse reconditam *. Thesauris non aequiparantur vrnae metallicae vel carbonicae. Bona derelicta sunt : res, quas dominus rejecit, cum intentione earum se abdicandi dominio. Ejusmodi sunt uvae, castaneae, spi­ cae, etc., quae fructibus jam collectis supersunt. Bona vacantia dicuntur : quae relicta sunt ab intestato, cui nullus haeres jiuta legem succedit, vel vult succedere. Res amissae sunt : illae, quas dominus perdidit involuntarie, el quae idcirco dominum adhuc habere censentur. — De his omnibus sequentia statuentur. 883. — Principia. 1. Thesaurus ex jure naturae fit primi occu­ pantis. Censetur enim esse res nullius. Sed attendendum est variis legibus. Itaque : Ex jvre positivo : Thesaurus, ab ipso fundi domino inventus, totus ad eum pertinet. Inventus autem fortuito in fundo alieno, dividendus est aequabiliter inter fundi dominum atque inventorem ; inventus in loco publico. dividendus est inter inventorem et fiscum, si nempe locus fuit profanus ; si vero fuit sacer, inter inventorem et fabricam aut praelatum : et docent com­ munit· r AA. talem divisionem obligare m conscientia. Si inventi·» dolose facta est, non solum dimidia pars thesauri fundi domino restituenda est. sed totus thesaurus, in poenam delicti inventoris, debet restitui ; attamen non ante sententiam judicis. Ita jus gallicuni, italicum. austriacum, germanicum. etc. (cfr. S. Alphonsum. 111 602 ; Cod., 1. c. . Jus anglicunt omnes thesauros regi seu reipubliiae adjudicat. Sed, teste Crolly A. n. 642), ista lex non obligat ante judicis sententiam : est enim mere poenalis. In specie notandum est: 1° Ille est thesauri inventor, qui eum detegit et visibilem reddit, vel etiam qui eum videt et apprehendit, non autem qui ab alio detectum solum videt. Quare si quis famulus, praesente hero, laborat et thesaurum visibilem reddit ac apprehendit, herus injuste talem thesaurum retineret, quia non est inven­ tor2" Si quis dominus, suspicatus thesaurum, conducit mercenarium ad eum quaerendum, non mercenarius, sed dominus eum invenisse censetur. 3° Qui • init agrum pretio communi, suspicione allectus in eo latitare thesaurum, nul­ lam committit injuriam S eus vero, si postquam in fundo alieno invenerit for­ tuito thesaurum, omnia iterum tegit et fundum emit, ne dividere cogatur. Ita communissime theologi quamvis alii secus sentiant 4° Juxta recentiores Codi­ ces, param refert utrum thesaurus in re mobili aut immobili, v gr. in vest·? vel in domus angulo repertus fuerit, modo constet esse vere thesaurum, i. e. rem non pertinere ad Udem personam, vel ad talem familiam (Gun/.n. 577,q. 2). ss4. — II. Bona derelicta et vacantia sunt primi occupantis. Ita ex jure naturali ; quia sunt nullius eo momento quo occupantur. ‘ Confer vinos casus hac de re apud Ami du Clerpé (1910, p. . i : Lnu. Quart. Schr. (1 . p. 479). — ’ Si vero ex duobus operariis unu- thesaurum delegit et videt, alter videt el apprehendit, Ollus pars (-.-eundum aliquos) inter eos pro rata est dividenda, quia in ambo­ bus venheatur ratio inventoris. — Alii dicunt illam nonnisi in apprehendente velificari. jure positivo, haec bona possunt perlinere ad rempublkam. Et revera, in pluribus regnis, bona illius qui ab intestato mortuus est. et cui neque uxor, neque alii consanguinei usque ad decimum gradum superstites sunt, ad fiscum devolvuntur l. Item ex jure positivo reipublicae adscribitur pars venae aureae, carbonicae, etc. Tunc jam non censebitur bonum vere derelictum aut vacans. Et /i es projectae, aut in periculo relictae, per se non sunt accensendae rebus derelictis : nemo enim praesumitur renuntiare dominio rerum suarum, quamdiu remaneat spes eas recuperandi. — Qui tamen res e periculo eripuit, jus retinet ad pretium industriae. Quare ; 1° Pro derelictis haberi nequeunt bona reperta in littore post naufragium; res ex incendio (etsi cum aliquo periculo aut laboret salvatae ; ligna quae in inundatione ab uno loco ad alium vehuntur; ovis aliena erepta per tuum canem e faucibus lupi. etc. 2° Pro derelicta vero res haberi potest, si prudenter judicetur : n) dominum non amplius de ea esse sollicitum, v. gr. quia nimis longe distat, vel quia res est exigui momenti, ut nuces, uvae, fructibus jam collectis remanentes (cfr. n. 910. 5°); vel b\ amisisse omnem spem rationabilem rem recuperandi sive per se. sive per alium Unde lapilli, gemmae, monetae, SS5. — 111. Res amissae, si reperiantur, restituendae sunt earum domino. Ratio est. quia res clamat domino, neque adversa fortuna illius qui amisit, efficit ut clamare cesset. Jamvero ex rei inventione multiplex enasci potest obligatio, scilicet : 1° Qui invenit, ex cantate tenetur (nisi grave incommodum excuset) illius curam in se suscipere, si aliter sit domino peritura. 2° Qui rem amissam apprehenderit, tenetur, ex justitia : à) ejus curam gerere, eamque custodire ex quasi-contractu. qui negotiorum gestio vocatur ; b} eam non occultare, sed media idonea et proporlionata (vel determinata per legem civilem) adhibere, ut notitia rei apud se exsistentis ad dominum pervenire possit. Quae si de industria neglexerit, certo tenetur ad restitutionem. 3° Dominus rei amissae tenetur, ex justitia : a) inventori vel detentori omnes illas expensas resarcire, quae factae fuerunt tum ut res conservaretur, tum ut ipse dominus potuent inveniri; 6) illam dare remunerationem, quam vel ipse ultro pollicitus est, ve) statuit lex civilis. i° Lex civilis pro solis rebus majoris momenti, i fr. excedentibus media adhibenda indicat, ut ita dominus inveniri possit. Si ta­ men inventor ea neglexerit, dominus rei amissae non tenetur dare remunera­ tionem a lege indicatam, quantumvis reclamet rei inventor3. SSff. — Quaesiti m. Quid, si jacta diligentia, rei dominus non inveniatur ? Varios casus distinguere oportebit : 1° Si nulla spes inveniendi dominum remaneat (quod dijudican1 Cod. xrall.. 533, 713 ; ital., 742 et 753 ; hisp., 913, 91 956, 953, — 1 \Uquando tamen res pretiosae in antiquo coemeterio repertae potius thesauro avquiparan debent. — 1 Cfr. Cod. austr., 389 ; htsp., 615-617 ; germ., 965-98 *. Marc. Jnsf. Moral. Alph. T. I. 1 1| ii· 11 Ή Nl Bl ifll l| 1| I 'L^BI I i 9'1 9|3 '99 9v| I I^^9 1 ^99 I I Sf | . * 9|1 1; 91| 11 B| ^^9 | , | 99 !>,|^^9 58i P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. dum est, vel ex determinatione legis civilis, si adsit, vel ex cir­ cumstantiis temporis, distantiae loci, aut impossibilitatis reco­ gnitionis rei, ut accidit in nummis ordinariis), inventor potest rem sibi retinere, etiamsi dominus postea compareat, quia tunc pro derelicta habetur ; el consulitur tantum, ut eam det pauperibus. Si tamen lex domino comparent! jus tribuat post aliquod tempus rem repetendi, et inventor omiserit modos legales dominum detegendi, restitutio domino facienda est, etiamsi ex parte inventoris moralis diligentia ad quaeren­ dum dominum adfuerit (vide Cod., 1. c.). 2° Si aliqua spes remaneat, res per tempus conveniens servanda est ; vel si servari nequeat, servandum est ejus pretium. Quod si neutrum servari possit, vel domino res certo transmitti nequeat, debet impendi in causas pias x. Ratio est, quia, tali spe durante. dominus servat dominium rei, et ideo illa impendenda est juxta praesumptam ejus voluntatem. Cfr. etiam quae dicentur n. 999. At domino, postquam res in causas pias tradita fuit, comparent!, si in aequivalenti exsistat nec praescripta sit, a paupere vel eam habente restituenda est ; traditio enim talis hanc videtur includere conditionem, nisi dominus inno­ tescat. Ita 5. Alphonsus cum S. Thoma, Lugo, etc., contra alios aliter opinantes (111. 589 seqq. ; II. Ap., X, 69). Ex his omnibus dictis conclude etiam : a) Famula cauponis, quae tabernam verrendo aliquos nummos invenit, quin spes adsit, ob magnum scilicet concursum, fore ut dominus inveniatur, potest eos sibi retinere, b) Qui animalia a domino aberrantia retinet, omissa diligentia ad inveniendum dominum, injustitiae reus est ; debetque deinceps, si dominus inveniri nequeat, vel ipse nequeat sine infamia rem prodere, ob omissam diligentiam, pretium impendere in causas pias ( Konings, n. 65G). Articulus II. De accessione. S8Î. - Definitio. Accessionis nomine intelligitur : jus illud quo dominus rei principalis fit dominus rei accessoriae, i. e. omnium quae ab aliqua re sua producuntur, vel ipsi naturaliter aut artificia­ liter uniuntur. Divisio. Accessio est vel naturalis, vel industrialism vel mixta. I. Accessio naturalis habetur : 1° Nativitate animalium, quando scilicet ex animali tuo aliud nascitur : « partus enim sequitur ven­ trem. » 2° Fructificatione, i. e. productione fructuum ex fundo absque industria humana. 3° Alluvione, quando vi aquarum incrementum luo praedio sensim accedit. 1 Quid >int causae piae, vide infra n. 1083. II. Cap. Ill — De acquisitione dominii. 585 Si vero notabilis terrae pars repente accedat, quae dicitur avulsio, hujus prior dominus non amittit dominium, si intra utile tempus jus suum exerceat SS8. — II. Accessio industrials seu artificialis fieri potest : 1° Aedificatione : quando quis in fundo suo aedificat ex alienis materiis, vel in fundo alieno ex materiis suis, aedificium est generalim illius, cujus est fundus ; facta autem debita compensatione ei, qui bona fide aedificavit (III, 500). Consulantur tamen, hac super re, leges cujusque regionis2. 2° Specificatione : quando materiae praeexsistenti nova forma seu species accedit, v. gr. si ex lana alterius vestem, ex ligno vel auro vas, ex uvis vinum confeceris. Er jure antiquo, species nova artifici cedit, soluto pretio materiae, si haec ad primani formam reduci non possit, v. gr. vas ligneum, etc. ; el in conscien­ tia probabilius requiritur bona fides. Secus, res cedit domino materiae, v. gr. vas aureum (III, 496). Vide Ami du Cl., 1913, p. 303. Er novis legibus, in utroque casu, res cedit domino materiae, nisi opus artificis materiam pretio longe superet3. 3° Adjunctione : quando res unius ita jungitur rei alterius, ut unum totum efficiant ; quo in casu, totum compositum pertinet ad eum, cujus res se habet ut principale. Hic tamen debet dominum partis accessoriae facere indemnem. Sic usufructuarius, qui domus parietes depinxit, non potest cum parietum detrimento delere picturam. Contra, pictor, qui in tela aliena pulchram imaginem expressit, potest pictam telam, soluto hujus pretio, sibi retinere. Ita fere ex jure omnium ‘. 4° Commixtione, quando res solidae, et confusione, quando ros liquidae, ad diversos pertinentes, junguntur. Ex novis legibus, res fit communis, et debet, nisi inter dominos aliud conve­ nerit. sub hasta vendi ac dividi. Sed si unius pars quasi principalis videri possit, el alias pretio multum superet, hujus dominus potest totum sibi vindicare, refuso pretio ceteris 5. 889. —-III. Accessio mixta fit praesertim plantatione et semina­ tione. Dicitur autem mixta, quia duo, i. e. natura et industria, in unum coalescunt. Subjicitur iisdem regulis, quibus aedificatio 6. > Cod. gall., 546 seqq. ; ital., 444 seqq. ; austr., 404-413 ; hisp., 353-374 ; germ., 946 seqq.; (angi.) Crolly, I, n. 639. — ’ Cod. gall., 555 ; ital., 4 49 ; austr.. 417-419 ; hisp., 358 seqq. ; genu., I. c. — 1 Cod. gall., 570 ; ital., 468 (cfr. Cod. austr., 415). — 4 Cod. gall., 566 ; liai., 484 ; hisp., 375 ; genn., 948. — 4 Cod. gall., 573-574 ; (tai., 472,’ 473 ; austr., 414 ; hisp., 382 ; germ., 947. — · III, 501 (ex jure roin.) ; Cod. gall., 553 ; germ., 94 ; austr., 420-422. Τ’ 586 P. il. S. II. — Tr. \ II. De septimo praecepto. Articulus III. De praescriptione. 890. — Definitio. Praescriptio est : modus acquirendi dominium vel /tts, aut se liberandi ab aliqua obligatione, infra certum tem­ poris spatium, sub conditionibus definitis a lege A Praescriptio sic appellabatur ab exceptione praescripta a praetore in formula qua judicem concedebat ; ita ut primo désignant quemlibet modum repellendi actorem. Deinde vero ad plura alia se extendebat sensus hujus vocis. Divisio. Praescriptio est ratione effectus, vel acquisition (usu­ capio) : per hanc verum jus acquiritur ; vel liberation : ista eximit ab aliqua obligatione, vel a servitute, vel a poena subeunda. 891. — Principium. Praescriptio est legitimus acquirendi vel se liberandi modus, habens vim in foro tum externo, tum interno. Est sententia communis apud jurisconsultos et theologos ; et hujus ratio est, « quia bene potest lex humana transferre dominium de uno in alium ob bonum commune, ad vitanda jurgia, et ne domi­ nia rerum remaneant incerta » (111, 504-517 ; II. Ap., X, n. 15). Quare Angelicus : «Si quis praescribat bona fide possidendo, non tenetur ad restitutionem, etiamsi sciat alienum fuisse, post prae­ scriptionem » (Quodl. 12, a. 24). Cfr. V ermeersch, o. c., n. 270. Expresse statuit Codex (can. 1508), Ecclesiam admittere prae­ scriptionem pro bonis ecclesiasticis, prout est in legislatione civili respect ivae nationis, exceptis nonnullis casibus (de quibus in n. 892). Cum praescriptio juri positivo innitatur, sequitur eam non valere nisi conditiones a jure requisitae accurate serventur. Contra seipsum nemo potest praescribere, quia justitia est ad alterum. Sic, v. gr., beneficiarius, qui jam a inulto tempore quatuor missas ex errore celebravit, cum tamen ex fundatione beneficii ad duas tantum obligetur, non ideo in posterum tenebitur ad quatuor (Scavini, II. 356). Atvero quisque alienandi capax potest renuntiare prae­ scriptioni. non quidem futurae, sed completae vel inceptae, in quantum scili­ cet potest cedere jure suo. Creditores vero, et alii omnes quorum interest, possunt renuntiationi sibi damnosae sese opponere 3. Agemus separatim de praescriptione acquisition et liberation. ' Cod gall., .219 , ital. 2105 ; germ.. 194-225, 937-945 (cfr. Coii, austr., 1451).— 1 Cod. Ulli , 2225 ; ital., 2112 hisp., 1935. — Non solum dominium directum, sed et ususfruc­ tus et usu *, ctc. praescriptione constitui potest (cfr. Cod. hisp., 468). Cap. III.— Do acquisitione dominii. 587 § 1. De praescriptione acquisiti va. Ad validam praescriptionem acquisitivam requiritur, ut res praescriptibilis possideatur, cum aliquo titulo, cum bona fide, per tempus a lege definitum. Inde hi versiculi : Non usucapies, nisi sint tibi talia quinque : Sit res apta, fides, titulus, possessio, tempus. Ratione temporis, praescriptio acquisitiva est ordinaria vel extraordinaria. 1° Ordinaria est illa, quae perficitur spatio anno­ rum infra triginta. Subdividitur in praescriptionem longi temporis, si per decennium (vel supra), brevis temporis, si infra decennium, vel brevissimi temporis, si infra triennium (in Germania biennium) protrahitur. 2° Extraordinaria seu longissimi temporis, est praescriptio, si 30 annos attingit vel superat. Singulae autem conditiones praescriptionis acquisitivae, modo enumeratae, scii, ut adsint res apta, fides, titulus, possessio et tempus requisitum, nunc magis evolvenda sunt. 1. Res apta praescribi. 892. — Res praescriptibilis est illa, quae pro natura sua, vel ex legum dispositione, a privatis acquiri et possideri potest. Ratio est, quia praescriptio est translatio dominii : ea autem, quae sunt dominii publici stricte sumpti, nequeunt alienari (III, 515). Praescribi ergo nequeunt : 1° Quae sunt juris divini, naturalis aut positivi. Sic, v. gr., jus patris in filium. 2° Res publicis usibus deputatae, uti via publica, platea, pontes et similes, nisi earum usus in populo cessaverit vel nisi alia communitas iis uteretur. 3° Quae lex ipsa sive canonica sive civilis, impraescriptibilia declarat. Sic ex lege civili, praescriptio non currit contra bona dotalia, contra bona pupillorum, contra bona minoris respectu tutoris, vel curatoris, etc. 1. Ad jus canonicum quod attinet, ex can. 1509, praescrip­ tioni obnoxia non sunt (praeter ea quae sunt juris divini et naturalis) : quae obtineri possunt ex solo privilegio apostolico ; jura spiritualia quorum laici non sunt capaces (si agatur de praescriptione in commodum laicorum) 2 ; fines certi et indubii provinciarum ecclesiasticarum, dioecesium, paroeciarum, etc. ; eleemosynae et onera missarum (sed vide infra n. 1613) ; beneficium ecclesia­ sticum sine titulo; jus visitationis et obedientiae, ita ut subditi a nullo Praelato visitari possint et nulli Praelato jam subsint ; solutio cathedratici. Statuit autem can. 1510 : Res sacrae, quae in dominio privatorum sunt, praescrip­ tione acquiri a personis privatis possunt. Si vero non sunt in dominio pri1 Cod. gall., 2252-2258 ; ital., 2119-2130 ; austr., 1455-1459 ; hisp., 1932, 1965 ; germ., 204. — ’ Praescribi vero possunt jura parochialia, v. gr. jus canendi missam praesente cadavere, audiendi confessiones. Cfr. A. A. S., VIII, p. 486 ; A. S. S., 13, p. 220, 224 ; 30, p. 149. 588 P. II. S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. ratorum, non a persona privata, sed a persona morali ecclesiastica contra aliam personam moralem ecclesiasticam praescribi possunt, lies denique fur­ tivae praescribi possunt ab eo qui bona fide eas sub legis conditionibus accepit. Cfr. dicenda n. 936. 2. Possessio. 893. — Ad praescribendum requiritur possessio (cfr. n. 849). Constat tum ex Regula 3a juris in 6° : « Sine possessione praescrip­ tio non procedit » ; tum ex unanimi sententia juristarum, qui posses­ sionem praescriptionis fundamentum esse affirmant. Cfr. can. 1512. Possessio, ut praescriptionem inducat, debet esse : 1° dominativa, i. <·. debet haberi animo proprietarii, non vero depositarii, coloni, usufructuarii, etc. ; 2° certa, i. e. de qua nullo modo dubitetur, secus deficeret bona fides ; paci­ fica, ita ut de ea non litigetur ; 4° publica saltem pro foro externo, ita ut is, contra quem currit praescriptio, possit reclamare. Sic, v. gr., servitutes praediales, quae non sunt apparentes, praescribi nequeunt (maxime si sint absque titulo : quo casu, res certa est ; secus, controversa) ; 5° continuata, i. e. non interrupta per omne tempus a jure definitum x. 3. Titulus legitimus. 894. Titulus generatim est : causa propter quam aliquid pos­ sidemus, v. gr. emptio, donatio, etc. Jamvero multiplicem distin­ guunt titulum : tu Verum, qui habet omnes conditiones requisitas ad dominium transferen­ dum, ut est emptio rei ah ejus domino 3. 2° Coloratum, qui speciem quidem habet tituli veri, attamen ex occulto vitio caret effectu, v. gr. emptionem rei furto ablatae ; 3° existimatum seu putativum, (pii ex adjunctis prudenter cre­ ditur adfuisse, etsi de facto non adfuerit : ut si filius ex haeredilate possideat rem, quam putat a patre emptam, (piamvis non fuerit empta; 4° praesump­ tum, (pii scilicet demonstrari non potest, sed ex pacifica et diuturna posses­ sione intercessisse praesumitur ; 5° vitiosum, qui de se ita ineptus esse perspi­ citur. ut nequeat haberi causa sufficiens ad transferendum dominium, v. gr. si adsit depositum, locatio, etc. Differt titulus vitiosus a coloraio, ab existimato et a praesumpto, in hoc quod hi. prout apparent, sunt causa quae reapse ad transferendum dominium sufficiat, dum vitiosus, utpote (pii ostendit alterius adhuc permanere domi­ nium, ejusmodi vim non obtinet, tametsi eam obtinere falso creditur. Ad titu­ lum vitiosum reducitur etiam v. g. donatio per metum gravem extorta. 1. Ad praescriptionem non requiritur quidem titulus verus, sed nec vitiosus sufficit. Ratio primi est, quia titulus verus cum pos­ sessione jam per se sufficit, ad acquirendum dominium, sine prae­ scriptione. Ratio secundi, quia titulus vitiosus impedit ipsam posses­ sionem a lege requisitam. Unde illud effatum : « Melius est non habere titulum, quam habere vitiosum. » ' III. 506 : c(r. Cod. «ali.. 2228 ; ita!.. 686 ; austr., 1460 ; hisp.. 1940, 1941 ; germ., 208. — * In jure genu, insuper requiritur pro Immobilibus inscriptio : § 873, 875, 882, etc. Cap. 111. — De acquisitione dominii. 589 Sic actus merae tolerantiae (v. gr. quoad transiturn per agros), qui amicitiae, viciniae aut consanguinitatis causa alicui conceduntur, non sunt apti ad hoc, ut usucapio decurrat. 11. Sufficit, ad praescribendum, titulus coloratus, el quandoque etiam existimatus vel praesumptus. Scilicet, sufficit coloratus, quando lex (ut saepius fit) exigit aliquem titulum ; sufficit existimatus ye\ praesumptus (ad fundandam nempe bonam fidem in foro interno), quando nullus titulus in foro externo requiritur (111,505). Hinc statuit can. 1446 : Si clericus qui beneficium possidet, probaverit se in ejusdem beneficii possessione pacifice per integrum triennium fuisse bona fide, etsi forte cum titulo invalido, dummodi absit simonia, beneficium ex legitima praescriptione obtinet. In foro autem externo non requiritur titulus : a) Quoad bona immobilia, si agatur de praescriptione (usucapione) longissimi temporis, i. e 30 vel 40 an­ norum : ex jure communi *. b) Quoad bona mobilia, x. gr. ex jure gallico si agatur de praescriptione saltem triennali ; nam coram lege valet illud : Pro mobilibus possessio titulo aequivalet »2 (cfr. infra n. 897, II). I 4. Bona fides. <895. — Per bonam fidem hic intelligitur : opinio firma, qua quis prudenter existimat rem, quam possidet, esse suam, quamvis revera non sit. Pro foro interno, bona fides supponit ignorantiam invincibilem. Non vitia­ tur tamen, in praesenti materia, per negligentiam inquirendi leviter culpa­ bilem (III. 511, 625). In summa, haec valent axiomata : I. Ad legitime praescribendum necessaria est bona fides. Con­ stat ex can. 1512 : « Nulla valet praescriptio, nisi bona fide nita­ tur, non solum initio possessionis, sed toto possessionis tempore ad praescriptionem requisito. » Patet etiam ex 2a Regula juris in 6° : « Possessor malae fidei ullo tempore non praescribit. Et ratio est, quia repugnat omni juri, ut aliquis rem non suam sibi vindicet eamve sibi retineat. Hinc, deficiente bona fide, non valet in conscientia praescriptio, etiamsi lex civilis, in aliquo casu v. gr. in praescriptione generali 30 annorum, bonam lidem expresse non requireret (Gousset, I, n. 723). Loquimur hic de prae­ scriptione tantum acquisition; de bona enim tide quam requirunt pro liberati™, vide, n. 899. II. Pro praescriptione acquisitiva bona fides aliter requiritur in eo qui inchoat possessionem, et aliter in eo qui eam conti ni vt. Etenim, ’ In Cod. vero austr., 1462, statuitur quod si testator nullurn titulum habuit, haeredes nequeunt praescribere. — » Cod. gall,, 2279 ; hisp., 1955 ; cfr. Cod. germ., 929 seqq., quoad praescriptionem mobilium. i 590 P. II S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. in inchoante requiritur bona fides positiva, ut constat ex dictis de necessitate tituli. Hinc, qui ab initio dubitat an res sit sua, nequit inchoare possessionem. In continuante autem possessionem requi­ ritur tantum ut mala lides non superveniat, per conscientiam rei alienae, ut constat ex illo juris (c. fin. de Praescript.) : « Oportet, ut qui praescribit, in nulla temporis parte, rei habeat conscientiam alienae. » Itaque : Si possessori bonae fidei supervenit dubium, praescriptio non interrumpitur ; et continuans possessionem beneficio gaudet annorum incipientis, modo interim (pro foro saltem conscientiae) adhibeat diligentiam ad inquirendam veritatem (III, 504, 511). 896. — Quaesitum. Λζι praescribit successor, qui dubitat dc bona fide ante­ cessorum ? Respondemus : Affirm., si debitam diligentiam ad dubium solvendum adhibuerit. Ratio est, quia in dubio mala fides praesumi non debet, saltem ordinarie et per se ; nemo enim praesumitur malus nisi probetur. Ex novis autem legibus, successor particularis (non universalis) in possessione potest incipere praescriptionem, etsi antecessor fuerit in mala fide 1. 5. Tempus a lege requisitum. 897. — Tempus ad praescriptionem requisitum non ab hora ad horam, sed a die ad diem computandum est, nec prius fit valida praescriptio, quam ultimus dies totaliter effluxerit. En tempus requisitum ex variis legibus tum canonicis tum civilibus : I. Ex jure caxomco. Res immobiles, mobiles pretiosae, jura et actiones sive personales, sive reales, quae pertinent ad S. Sedem, spatio 100 annorum praescribuntur. Quae ad aliam personam moralem ecclesiasticam, spatio 30 annorum. Can. 1511, § 1 et 2. Cetera bona, quoad praescriptionem, sequun­ tur leges respeclivae nationis, ut n. 891 vidimus. Deinde statuit can. 1446 : Beneficia ecclesiastica post triennium legitime praescribuntur, dummodo abfuerit simonia, ut supra jam monuimus, n. 894, II. II. Ex J! re Gallico 2 dantur praescriptiones sequentes : 1° Praescriptio 30 annorum, qua longior non admittitur. Est universalissima : omnes enim actiones, sive reales sive personales etiam personarum moralium, post 30 annos exstinguuntur, quin defectus tituli vel bonae fidei opponi possit. Possessio tamen debet esse legitima, sensu quo supra diximus (n. 893). 2° Prae­ scriptio 10 vel 20 annorum, qua praescribuntur bona immobilia, cum titulo tamen et bona fide. Decem anni requiruntur et sufficiunt, si ille, contra quem praescribitur, sit praesens, i. e. si habitet in territorio curiae appellationis in quo situm est immobile. Requiruntur autem 20 anni, si sit absens (vel pro rata, si fuerit partim praesens et partim absens). 3° Praescriptio 3 anno‘ III, 31'2-516 . Cod. gall., 2235 (cfr. Allègre in h. loc.); Delama, de Just, et Jure, n. 289, quaer '<°. ita!.. 213" ; germ., 937, 953, 987. At ex jure hisp.(a.442) omnis successor haeredilarius potest incipere praescriptionem, excipe si noverit praedecessoris malam Udem. — Constat autem (etiam pro for» conscientiae), tempus quo antecessor non certe mala in fide circa acquisitionem stetit, etiam conjungi posse tempori quod necessarium est, ut successor pra'scriptionis bctiedclo uti valeat (cfr. Schilling, II. n. 411, p. 414).— *Cod. gall. 2260 seqq. Cap. III.— De acquisitione dominii. 591 rum, quae cum bona fide suflicit in omni casu, ad bonum mobile acquirendum (cfr. n. 895). 4° Praescriptio quam aliqui vocant instantaneam, qua sci­ licet res mobiles, non furtivae, nec amissae, statim post traditionem legi­ time a possessore bonae fidei possidentur et acquiruntur ; quia pro mobilibus possessio est instar tituli, et quia lex non concedit spatium 3 annorum, nisi ad repetendam rem furtivam vel amissam (cfr. n. 885). An haec in conscientia valeant, olim acriter disputatum est ; hodie communiter affirmatur. Quare, in hoc casu, non potest possessor bonae fidei ad restitutionem adstringi *. Ast sedulo advertendum est an res sit reapse mobilis sensu legis. HI. Ex jure italico a. Praescriptio 10 annorum valet etiam inter absentes. Biennium, loco triennii, conceditur ad repetendam rem furatam vel amissam. Cetera cum jure gallico concordant. IV. Ex jure iiispAMCo 3. Admittitur praescriptio 30 annorum, sicut in jure gallico ; item praescriptio 10 vel 20 annorum pro bonis immobilibus. Absentes reputantur, qui vivunt extra regnum, vel in regione ultramarina. Pro bonis immobilibus requiruntur 3 anni cum bona fide, vel 6 sine alia conditione. Cetera ut in jure gallico. V. Ex jure austriaco 4. 1° Tempus ordinarium : a) quoad res mobiles usu­ capiendas est triennium ; b) quoad res immobiles et servitutes praediales, si non exsistunt libri publici, vel si in istis non sunt inscriptae, 30 anni. 2° Tempus extraordinarium: a) contra fiscum, ecclesias et alias communitates, quae jure corporationis gaudent, loco triennii requiritur sexennium ; et loco 30 annorum, spatium 40 annorum ; b) contra absentem voluntarie (at sine culpa) a provincia, ubi res sita est, annus absentiae computatur pro semestri ; c) immediate sibi comparanti rem mobilem a possessore vitioso aut malae fidei, aut non valenti indicare suum auctorem, duplicatur spatium temporis ordinarii. VI. Ex jure Germanico6, a) Ad rerum mobilium usucapionem requiritur ut quis rem bona fide per 10 annos tanquam suam possederit, b) Ubi lex de libro fundorum perfecte introducta est, immobilium usucapio non admitti­ tur nisi casu quo quis, in libro fundorum ut proprietarius fundi inscriptus, rem hanc immobilem per 30 annos tanquam suam pacifice possederit. Imo sola pacifica possessio (sine inscriptione) sufficit post 30 annos, modo tunc invitatio fiat ad eos qui jura habere possent. Nemine redamante, acquiritur dominium per inscriptionem, c) Datur etiam praescriptio instantanea, sicut in jure gallico, sed sub diversis conditionibus. Vide infra n. 936. VII. Ex jure ANGLico admittuntur quidem aliquae praescriptiones respectu bonorum immobilium (et debitorum) ; atvero « possessiones mobiles titulo praescriptionis acquiri non possunt e. » 898. — Quaesitum. Quomodo interrumpitur vel suspenditur praescriptio ? Ad singula attendamus : 1° Interrumpitur, ita ut de novo inchoari debeat : a) vel naturaliter, si praescribens amittat possessionem (scilicet natura­ lem), aut si ipsi mala fides superveniat ; b) vel civiliter, si lis circa rem moveatur, nisi movens injuste id faciat ad praescriptionem 1 Cfr. Aerlnys, Suppl, ad tr. de VII Praec. (1902), n. 17; Vermeersch, op. cit., n. 285. Nec obstat sententia P. Ballcrinli qui nostra asserta vocat absurdissima (Op. tuor., t. 3, de Just., p. 1, c. 5, n. 437). — 1 Ital., 2133 seqq. — 3 Cod., 1940 seqq. — 4 Cod., 149&-1478. — 1 Cod., 900, 935, 937 ; cfr. Pelt, o. c., p. 74 seqq. ; Barre. Das bürgerl. Gesetzbuch u. der Cod. civ., § 27, 29, 47. — 4 Crolly, de Just, oblig., n. 600-62i, ubi plura videre poles. 592 P. ILS. IL — Tr. VIL De septimo praecepto. interrumpendam. Non interrumpitur autem, si res possessa ab uno in alium transferatur, v. gr. emptione, donatione, etc. L 2° Suspenditur seu dormit praescriptio, quando impedimentum ei objicitur ne procedat ulterius, ita tamen ut, remoto impedimento, pergat sine alio detrimento, quam temporis dormitionis. Cfr. can. 1725, n. 4 et 1508. Duplici autem modo evenit ; a) Quando judicia exerceri nequeunt, v. gr. tempore belli aut pestis in certis regnis 2 ; b) quando is, contra quem praescribitur, jus suum prosequi non valet. Sic contra interdictos, contra ecclesiam carentem rectore, non currit prae­ scriptio. Ita ex jure romano, secus tamen ex novis legibus 3 (cfr. n. 892).— Non obstante legitima praescriptione, conceditur quandoque (v. gr. minoribus per 4 annos post majorennitatem) beneficium restitutionis in integrum, i. e. rescissio praescriptionis a judice pronuntianda (III, 514). Cfr. etiam can. 1687 seqq. § 2. De praescriptione liberativa. 899. — Sunt aliquae leges quae denegant tantum actionem judicialem, sunt et aliae quae jus exstinctum esse declarant. Porro duplici modo praescriptio liberativa alicui prodest : a) vel ex sua parte adsunt vera debita, aut etiam obligatio servitutem vel poe­ nam patiendi ; et tunc praescriptio liberativa obstat quominus alter jus suum in conscientia possit reclamare ; b) vel ipse commisit solas culpas juridicas, et tunc praescriptio liberativa illi, qui vellet indemnitatem petere, omnem viam intercludit. Ad praescriptionem liberativam (est doctrina fert * omnium AA.) requiritur bona fides et quidem : a) Si adsunt vera debita, bona fides positiva adesse debet ; b) quoad reclamationes vero quae fundantur in culpa juridica, in actione petitoria apud judicem (vel quae supponunt usum alicujus servitutis post alium continuatae), sufficit bona fides negativa: aliis verbis satis est si alterum nec directe nec indirecte ab exercitio sui juris reclamandi impedias. Sed non obliga­ ris ad eum monendum, ut jure suo utatur. Requiritur etiam tempus legitimum. AA., praesertim moderni, distinguunt: a) Praescriptionem longissimi temporis, seu 30 annorum, qua exstinguuntur omnia debita per 30 annos non repetita ; item cessat ususfructus, quando ille, qui jus habebat, eo non utitur per 30 annos. Exstingui etiam possunt census, non solum quoad reditus annuos, sed etiam quoad ipsum jus seu capitale (in Austria3 tamen 40 anni requiruntur contra fiscum et corporationes), b) Praescriptionem longi temporis, seu 10 annorum, qua exstinguuntur actiones in nullitatem vel rescissionem contractus, quando lex terminum breviorem non constituit-', c) Praescriptionem brevis temporis, seu 5 annorum (in Germania 4 annorum, in Austria 3 annorum), quae res­ picit summas solvendas periodice per modum fructuum civilium 6. d) Prae­ scriptionem brevissimi temporis, v. gr. 2 annorum pro stipendiis procuratorum, ‘ III, 511 ; Cod. hisp., 1943, 1948, 1973 seqq.; germ.,941, 208 seqq. — * Cod.auitr., 1496. — ’ Cod. gall., 2251-2259 ; liai., 2145 ; germ., 206, 207, 939. — ‘ Cod. 1472. — 8 Cfr. Cod. gall.. 1304, 1676, 2270 ; hisp., 1963, 1964. — « Cod. gall., 2276,2277; ital.,2144; liisp.,1966; germ., 197 ; austr., 1 480. Cap. III. — De acquisitione dominii. 593 (causa finita) ; unius anni pro stipendiis medicorum, famulorum, mercato­ rum, etc. ; 6 mensium pro stipendiis operariorum, hospitum, etc. *. Nulla, in jure germanieo2, admittitur praescriptio contra jura in libro fundorum relata vel contra jura gentilitia. — Sequentes autem in genere statuuntur normae : 900. — 1. Praescriptiones liberativae tum longissimi et longi. tum brevis temporis, quoad solutionem debitorum, valent in conscientia, dummodo bona fides toto tempore perseveravit. Ita communiter, ex rationibus pro praescriptione in genere allatis (111,517). Cfr. supra n. 891. Sane quoad praescriptionem brevis temporis non deest controversia. Cfr. Tanquerey, 11, n. 262 ; Lehmkuhl, Das Burgerl. < lesel z.buch. ad § 194 el 929. Ratio quare pro praescriptionibus brevis temporis solutio debiti in conscientia minus certa nonnullis auctoribus apparet, videtur esse, quia in hisce non adest eodem gradu aliqua necessitas ordinis socialis, imo facilius abusibus cedetur locus. (Schilling, II, n. 411 in fine). Nihilominus aestimamus, affirmativam sententiam esse tenendam, modo non absit bona fides. Cfr. Λ'. Al phons. III, n. 513. 901. — 11. Praescriptiones brevissimi temporis non valent in conscientia, nec constituunt nisi praesumptionem *factat solutionis, ut fere omnes fatentur. Ratio: l°quiaex ipsis legibus constat, legis­ latorem non habuisse intentionem transferendi dominium, sed solum negandi actionem in foro externo, ne justitiae administratio nimis difficilis redderetur 3 ; 2° nequit legislator hanc habere intentionem, quia quoad hasce praescriptiones brevissimi temporis deficit saepe bona fides, nec adest ratio boni communis, cum hoc conduceret ad opprimendos debiles et pauperes. α Debitor igitur qui certus est solutionem non esse factam, minime ab obligatione solutionis eximitur », nisi post praescriptionem certo sufficientem, quae ex singulis Codicibus et jurisprudentia est dijudicanda (III, 516). Si quis tamen, v. gr. successor bonae fidei, transacto tempore a lege assignato, incipit dubitare, v. gr., an auctor suus solverit, potest uti praesumptione juris, nisi omissio solutionis rite probetur. Noldin, II, n. 407 ; Pelt, o. c., p. 112. Attendantur sequentia ex Codice (can. 1701 seqq.) : In contentiosis, actiones tum reales tum personales exstinguuntur ad normam j urium respectivae nationis. Omnis criminalis actio perimitur lapsu temporis utilis ad actionem criminalem proponendam. Tempus utile est triennium. Attamen actio injuria­ rum perimitur uno anno : actio ob delicta qualificata contra 0 el 7 praeceptum quinquennio perimitur ; actio ob simoniam et homicidium decennio perdurat. Licet praescriptione auferatur actio criminalis, non tollitur eo ipso actio con­ tentiosa ad damna sarcienda. 1 Cod. gall., 2271 seqq. ; liai., 2138 seqq. ; hisp., 1967, 1968 ; genu., 196, 222. — 11 § 194, 902. — * Cod. gall., 2275 ; ital., 2138-2143 ; germ., 222. Cfr. S. Alph., III, 516 (et 347 quoad famulum) ; Η. Λρ., X, 12. 594 P. U.S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. DISSERTATIO II DE LAESIONE JURIS IN BONA EXTERNA 902. — Laesio juris alieni fit per injuriam, tum materialem, tum formalem. — De injuria formali nunc agemus. Porro, injuria formalis est duplex : 1° Lucrosa, quae fit, v. gr., per furtum, per iniquam usurpationem, et vocatur generice accep­ tio injusta rei alienae. In hac principaliter intenditur lucrum injustum et accessorie injuria domini. 2° Non lucrosa, quae infertur proximo sine emolumento inferentis, v. gr. per incendium, stragem, et est DAMNiFiCATio stricte dicta. In damnificatione principaliter intenditur injuria in personam domini et accessorie illius damnum (S. Alph., III, 629, fin.). De his in duobus capitibus. Codex juris can. sequentibus poenis laesiones justitiae afficit ; La ieus, qui fuerit legitime damnatus ob delictum homicidii, raptus impuberum, venditionis hominis in servitutem (vel alium malum finem), usurae, rapinae, furti in re valde notabili, incendii vel malitiosae ac valde notabilis destructionis, gravis vulnerationis, vel mutilationis vel violentiae, ipso jure exclusus habeatur ab actibus legitimis ecclesiasticis (vide n. 1292, 7°) et a quolibet munere, si quod in Ecclesia habeat, firmo onere reparandi damna. Clericus vero, qui ali­ quod horum delictorum commiserit, a tribunali ecclesiastico puniatur pro diversitate reatus, non exclusa depositione ; reus vero homicidii culpabilis, degradetur. Cfr. can. 2354. CAPUT I De injusta acceptione rei alienae seu de furto. S. Thomas, 2. 2, q. 66 ; S. Alphonsus, III, 518-546 ; ed. G., II, p. 27 seq. ; II. Λρ., X, ii. 14-34 ; Lugo, disp. 16 ; Lessius, I. 2, c. 12 ; Sparer-Bierbaum, tr. V, n. 779 ; AerlnysDamen, I, 716 ; Lehmhuhl, I, 1109 ; Noldin, II, n. 414 ; Prümmer, II, 77 ; Tanquerey, II, n. 431 ; Berardi, Theol. mor., III, n. 242; Vermtcrsch, II, n. 638 sqq. ; Schilling, H, n. 448 : Merkelbach, II, n. 4b 1 sjq.. Agendum : 1° de natura et gravitate furti in genere ; 2° de qui­ busdam furtis in specie; 3° de causis a furti delicto excusantibus. Articulus I. De natura et gravitate furti in genere. 903. — Definitio. Furtum est : ablatio rei alienae, domino ratio­ nabiliter invito. Quando fit occulte, tunc proprie est furtum; quando autem manifeste et violenter, rapina vocatur (cfr. 5. Thomam, 2. 2, q. 66, a. 3 et 4). Cap. I. — De furto. 595 Dicitur 1° /1 blatio rei. alienae, cum animo nempe eam ut >uarn habendi. Cnde non facit furtum qui rem surripit per jocum, vel ob bonum aut commodum domini : v. gr. vinum ne inebrietur, librum haereticum ne legat. 2° Domino rationabiliter invito; nam si dominus praesumatur consentire, aut si non possit, vi juris, dissentire (v. gr. cum res aufertur titulo necessitatis vel compensatio­ nis), ablatio rei alienae non est furtum. 904. — Principia. I. Furtum est ex genere suo peccatum mor­ tale. Constat ex 1. Cor., 6, 10 : Neque jures... neque rapaces regnum Dei possidebunt. Ratio est, quia furto laeditur justitia commutativa, quae per se obligat sub gravi. Adde quod, si hornines passim sibi invicem furarentur, periret humana societas, uti observat Ange­ licus (1. c., a. 6). Furtum tamen admittit maleriae parvitatem. 905. — II. Gravis materia furti determinanda est ex gravitate damni, quod per illud proximo infertur. Ita communiter, ex regula Angelici Doctoris (2. 2, q. 73, a. 3) : « Peccata, quae committuntur in proximum, sunt pensanda per se secundum nocumenta, quae proximo inferuntur ; quia ex hoc habent rationem culpae. » Idcirco: a) Dimetienda est furti materia relative, ita scilicet, ut attendatur ad varias hominum, locorum ac temporum conditiones et varium pecuniae valorem · etenim, finis juris proprietatis pro privato (nempe ut in pace vita fruatur), plus minusvc impediri et laedi potest, b) Determinanda est etiam aliqua materia absolute gravis, id est materia quae nunquam, sine culpa gravi, ne ipsis quidem ditissimis, surripi possit. Hoc exigit finis juris proprietatis quoad societatem : secus furum cupiditas nimis excresceret, et ipsa societas certo pate­ retur grave damnum. Turba enim ad venialia vix attendit. 906. — In specie, statuuntur regulae sequentes pro dimetienda varia gravitate jurti : Regula. 1°. Materia relative gravis illa existimatur, quae damni­ ficato juxta propriam conditionem sufficeret pro diurna sui su ae­ que familiae sustentatione. Considerato igitur praesenti pecuniae valore (qui certo minor est quam tem­ pore S. Alphonsi), et attenta aestimatione communi recentiorum theologorum (quorum opiniones hic intrinsece probabiliores fiunt), sequentes gradus, pro norma generali in praecipuis Europae locis, statui posse censemus 1 a) Respectu mendicantium, materia gravis foret valor unius franci (valoris aurei), seu 20 assium ; et minus, si quis pauper quotidiana sua mendicatione minus lucretur, b) Respectu fossorum et similiter operantium, norma est : 2-5 franci. c) Respectu autem artificum et mercatorum tenuis fortunae, 4-8 franci. d) Respectu mediocriter divitum, seu eorum qui ex propriis redi­ tibus vivunt, circiter 10 franci. e) Respectu vero absolute divitum, v. gr. respectu mercatorum sat opulentorum, usque 20 francos, j) Respectu magnatum, 30 franci, et ultra (utique valoris aurei). 1 SI quandoque, v. gr. tempore belli, pecuniae valor inultuin decreverit, nonnae hic indicatae ad conditiones mercatus erunt accommodandae, ut patet ; idem valebit, positis ponendis, de regulis quae circa eamdem materiam tradentur. 59η Ρ. Π. S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. h, dubio, v. gr. si ignoras cuinam damnum factum sit, grave reputatur furtum 8-10 francorum ; quia damnum praesumitur mediocriter diviti illatum. Ita hodie communiter. Cfr. Gousset, Theol. inor., I, 980 ; Crolly, III. n. 272 ; Konings, n. 695 : Aertnys-Damen, I, 717 ; Priimmer, II. n. 80 sub fine . Schil­ ling II, η. 448 ; Vermeersch, II, η. 639. Regula 2a. Materia absolute gravis est illa quae, per se et independentcr a damno quod patitur dominus, reputatur communiter habere notabilem utilitatem vel valorem; quae si aufertur, licet non multum noceat domino (v. g. propter ingentes ejusdem divitias)r nocet tamen graviter societati ac publicae securitati et tranquil­ litati 1. Pro tempore suo, V Alphonsus (III, 528) assignabat ut gravem, respectu regum, summam excedentem duos aureos. Tanquam materia absolute gravis, hodie assignandi videntur 30-40 franci (valoris aurei), vel etiam ultra, in locis ubi pecuniae valor est minor. Sic pro Anglia ultra 1 et ’4 librae aureae, in America Sepi, circiter 10 doli., materia absolute gravis nominari possunt 2. Certo 100 francos aurei valoris ubique censemus materiam absolute gravem jam ante adaequasse ; cui sententiae etiam adhaerere cernuntur plures cl. auctores recentissimi (v. g. Merkelbach, II. n. 403, b; Schilling, II, n. 448). Materia relative gravis supra indicata respicit de se furtum quod una actione contra unum eumdemque committitur. Quoad furtula, quae vel uni diversis actionibus, vel diversis una vice damnum inferunt, vide n. 908. In furto vero sacrilego, si res quoad speciem physicam est pretio aestimabilis, conclude eodem modo ac pro re profana; si secus (v. gr. in sacris reliquiis), considera ejus digni­ tatem. raritatem, vel attende ad specialem Ecclesiae prohibitionem. Furtum demum respectu communitatis (v. gr. societatis commercialis), ut sit grave, ordinarie quasi materiam indicatam pro magnatibus attingere debet (cfr. A', llphonsum, III. n. 527. 528). Alii requirunt materiam absolute gravem. Excipe si communitas sit pauper vel exigua. Idem dic, si laeditur communitas religiosa (s. Alphons. IV, n. 24, cum notis subjunctis ; G. II, p. 465 seq.). Pro prari : Ad decernendum an in furto adsit peccatum grave vel leve, attendendum est praoprirnis ad materiam relative gravem. Excipe, si haec attingat (vel superet) materiam absolute gravem; lum enim semper aderit peccatum grave, ut per se palet. Norma circa materiam absolute gravem non est proponenda e.r professo fidelibus nec in consultatione nec in concione, quia facile perperam intelligeretur et periculis non vacat iste modus (ita Vermeersch, Schilling, Merkelbach et alii). 1 Recti igitur duplex haec adhibenda erit norma in definienda materia absolute gravi : 1 ut .uratur d·· re notabili in ?·■ quae aestimetur magnum procurare (de se) commodum; . 4' ri -p. ciu, habeatur ad securitatem \itae publicae et ad bonum commune. Merkelbach, I < — Tanquam normam in determinanda materia absolute gravi hanc uniΜ·ρ.<· proponit Jn, Arendi. S J. (Xouv Rev. Thfiol. 1926, p. 132) ; quod regulariter aequl' alet redditui quem per unam hebdomade.m boni, licet ordinarii, percipere consueverunt •pifio- operarii etc. Vix diltert ut ipse auctor fatetur, a regula ab optimis moralist!? hu.H.que -oanai.. Vltamen notare volumus, hanc a P. Arendt (actam aestimationem non omnibus probari , ta enim (ut unum citem) Patri Merkelbach (II, p. '» 19. nota) videtur C'-sc laxior ». Cap. I. — De furto. 597 Articulus II. De quibusdam furtis iu specie. § 1. De furtis domesticis. 907. — In furtis domesticis, i. e. filiorum, uxorum et famulorum, plus requiritur ad materiam gravem, quam in furtis extraneorum. Ratio est, quia, respectu illorum, dominus est minus, aut saltem minus rationabiliter, invitus. Ita generatim sentiunt quoque auc­ tores. Saepe etiam invitus est magis quoad modum, i. e. quod res clam accipiatur ; vel quoad finem, v. gr. quod accipiatur ad ludendum, bibendum, etc. ; quam quoad substantiam rei surreptae (H. Ap., 1. c., n. 32). 1° Filius familias peccat graviter, surripiendo quantitatem duplo majorem quam ea quae pro extraneis constitueret peccatum grave. Minus tamen requiritur, si pater sit tenax, si filius nondum adoleverit, si pecunia impendatur in usus inhonestos (111, n. 543). Filius saepius graviter peccat abusu pecuniae, quam furtis. Etsi furtum fuerit grave, non tenetur filius ad restitutionem, si illud jam consumpserit : quia pater praesumitur condonare. Excipe, si ex adjunctis aliud constet, vel si cohaeredes graviter laesi fuerint (Conf, dir., X, 14). Cfr. Lugo, disp. 10. n. 70. Quoad membra religiosae commun itatis, regula pro filiis familias statuta, ipsis applicari nequit, ut n. 2158 fusius exponemus; 2° Cxor peccat graviter (fere eodem modo ac filius), si nota­ bilem summam surripiat, invito marito, etiam ex dote vel bonis communibus ; quia licet media pars ad eam spectet, maritus tamen habet illius partis usumfructum. Nota tamen, cum uxoribus mitius esse agendum, si res ablatae in usum ipsius familiae vel in favorem propinquorum expenduntur. Alia vide n. 870. 3° Famuli furando peccant inaequaliter : a) Si furentur cibos, qui non solent caute custodiri, peccant solum venia!iter ; modo illos non vendant aut foras extrahant, et modo non sumant in extraordinaria quantitate, vel res pretii extraordinarii, b) Si autem furentur alias res, v. gr. pecuniam, vestes, res lintearias, etc., non requiritur ad peccatum grave major quantitas, quam in furtis extraneorum ; quia domini non sunt minus inviti erga ipsos (piam erga alios. Imo, talia furta, ex jure, majori poena multanda sunt, propter perfidiam quae committitur in dominos, qui res domesticas famulis concredunt *. 1 Cod. poen. gall., n. 386 ; ilal., 419 ; hlsp., 593 ; aliter tamen Cod. gcrm., 247. Quoad famulos qui res pro domino emunt, et 5 centesimos ex libella relinent fleeou du franc λ vide /Imi du C/., 1903, p. 296. AbiniH est, nec potest tolerari, nisi constet dominos conscios et consentientes esse. 598 P. II. S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. § 2. De furtis minutis. 90S·— Furtum per se leve potest multiplici modo fieri grave, praesertim vero: 1° per intentionem perveniendi ad materiam gra­ vem ; 2° per damn ijicalionem gravem ex levi furto obvenientem ; 3° per conspirationem ; 4° per multiplicationem. Itaque: I. Per intentionem perveniendi ad materiam gravem peccat fur graviter, v. gr. mercator falsis ponderibus utens, quoties minimum quid surripiendo, renovat, saltem implicite, suum propositum Ratio est, quia actus externus desumit suam malitiam ab actu interno, qui est graviter peccaininosus. Idem dic de eo, qui parvam quantitatem surripit cum animo notabilem auferendi, si posset. Sed sub levi tantum tenetur ad restitutionem, quia mate­ ria non est gravis. II. Per damnification em gravem, quam fur, ex levi suo furto, obventuram esse praevidit, item graviter peccat. Sic, v. gr., auferre acum sartori potest esse peccatum grave, si ipse non posset habere aliam, qua valeat sibi victum comparare (II. Ap., X, 22). Tunc quidem in specie damnificationis injustae esset mortiferum et obligaret ad restitutionem sub gravi. Qui a domino aufert exiguam rem ipsi valde caram, v. gr. florem rarum ac singularem, primos fructus ex arbore ad aliquem praecipuum virum hono­ randum destinatos, praevidetque simul dominum graviter affligendum ex tali amissione, graviter peccat contra caritatem ; contra justitiam vero leviter, nisi forte grave damnum inde secuturum praevideatur. III. Per conspirationem committuntur furtula, cum plures, communi consilio et consensu, simul vel successive, uni vel pluribus parvum quid surripiunt. Jamvero, hujusmodi furtula sunt gravia peccata, si simul sumpta materiam constituant vel relative vel absolute gravem ; tunc enim singuli fures cooperantur vere et efficaciter ad totum damnum. Diximus : communi consilio, quia si singuli independenter ad invicem agant, etsi mutuo sciant grave damnum domino fieri, tunc nullus peccat graviter : quia nullus eorum est causa totius damni gravis. Ita sententia probabilissima, ait 5. Alph., 111,530. Si autem plures mutuo exemplo permot i levia furta com­ mittant, singuli peccant contra caritatem ratione scandali (et peccant quidem graviter, si damnum totale sit grave, illudque impedire facile potuissent) ; sed probabilius non tenentur ad restitutionem solidarie quoad totum ; quia exemplum non est causa directe influens m damnum alienum, sed tantum occasio (cfr. n. 949, 2“ Gond.). Unusquisque tamen, ut palet, tenetur quoad suam partem (III, 537 ; II, 45). • V, '»'· 2. Et. qq. ret., 6. Vide dicta n. 328. Ad hanc propositi renovationem, ut vere novum evaiat, requiritur aliquod intervallum , secus, si ratione externationis continuum remaneat. Cap. I. De furto. 599 IV. Per multiplicationem furta levia possunt in materiam gravem coalescere, et inducere gravem obligationem restituendi. Furta levia possunt coalescere physice vel moraliter. Physice, si res conser­ vantur, ita ut cumulus fiat materia gravis. Moraliter, si res consumantur quidem, sed furta intra breve temporis intervallum repetantur. Pro furtulis modicis ordinarie intervallum 15-30 dierum, pro furtulis majoribus interpolatio duorum mensium impediunt, quominus furtula moraliter coalescant (111,530). Probatur assertum. 1° Constat ex propositione 38a ab Innocentio XI damnata1. 2°Quoad furtula physice coalescentia (sive unum sive plures laedant), adesse potest physica unio, unicus cumulus, ex quo fur injuste et praeter modum ditescit. Quoad furtula mora­ liter coalescentia, habetur quid unum in genere moris, ex quo exsurgere potest damnum notabile pro privato, vel, si diversi laesi fuerint, damnum notabile pro communitate et recto ordine. Lugo, 1. c., n. 37. Equidem materia in furtis minutis requisita, quae sit gravis, non est semper eadem : 1° Cum fiunt eidem diversis vicibus, vel diversis (si sunt pauci) eodem tempore, materia est gravis, si excedat ex dimidia parte summam ad furtum grave communiter requisitam. 2° (aim fiunt diversis paucis personis per diver­ sas vices, materia censetur per se gravis, si est duplo major, quam summa ad furtum grave communiter requisita. 3° Cum demum fiunt diversis personis in magno uiimero, requiritur materia absolute gravis vel duplo major quam absolute gravis, prout furta semel vel per diversas vices commissa sunt III, 530). Lehmkuhl, 1, 1115. 909. — Quaesitum. An peccat graviter qui, post completam materiam gravem, furatur adhuc aliquid aliud leve? Respondetur : Sententia probabilior negat, nisi interruptione facta (v. gr. per voluntatem restituendi) fur pertingat, vel pertingere intendat ad aliam novam quantitatem gravem. Ratio est, quia furtuluni respectu acceptionis est certo leve ; respectu autem detentionis videtur constituere unum peccatum cum praecedenti : non enim multiplicatur peccatum, quando renovatur vel confirmatur propo­ situm non restituendi, sed solum quando moraliter interrumpitur, ut diximus in tr. de Peccatis (n. 328, Reg. 3a). Cfr. <$. Alph., Il 1,538. 910. — Ex his resolves : 1° Sartores horumqVe famuli, graviter peccant contra justitiam, ubi materiam gravem attingunt, retinendo sibi aut vendendo panni fragmenta dominis adhuc utilia, quae supersunt. Excipe, si alicubi vigeat consuetudo ut minus solvatur et fragmenta sartoribus remaneant ; aut si constet dominos opulentos non velle fragmenta sibi restitui, vel de illis parum curare 2° Qui carbones effodiunt, prohibentur ab iis in sui usum aufe­ rendis, nisi certo quodam pretio soluto. Attamen qui carbones familiae neces­ sarios subinde auferunt, etsi reprehendendi sint, non videntur cogendi ad resti­ tutionem ; in fodinis enim tanta est carbonum copia, ut domini vix censendi 1 Non tenetur quis sub poena peccati mortalis restituere, quod ablatum est per pauca furta, quantumcumque sit magna summa totalis. · Marc. Inst. Moral. Alph. T. I. 40 P. H. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. 600 sint omnino inviti, el ordinarie non adhibent sollicitudinem ad fures hujusmodi detegendos. Secus dicendum de iis, qui crebro id faciunt, vel carbonum in ripis fluminum ve! alibi depositorum magnam copiam auferunt ( Konings, 703, 8°). 3° Qui ligna caedunt in silvis commun itatis propriae (vel vicinae) non pec­ cant, nec ad restitutionem tenentur, nisi magnam stragem faciant cum damno communitatis; quia lex stricte prohibens omnem caesionem lignorum, censetur esse poenalis : unde, sola poena solvenda est, et quidem post judicis senten­ tiam. Secus vero in silvis privatorum, nisi res sit de leviori quadam arbu­ scula, vel de lignis exsiccatis, pro quibus possit praesumi domini consensus (III, 529, q. 1). Quoad pauperes, certum est eos posse colligere ligna exsic­ cata non solum ad comburendum, sed etiam ad vendendum, si sint in gravi necessitate. (Cfr. Gôpfert, II, η. 148.) 4° Qui fructus edunt in aliorum tineis vel pomariis, facile excusari possunt, dummodo nihil foras asportent, nec fructus sint rari ct magni pretii. Hoc probabiliter licere colligitur ex Deui., 23, 24 (item Luc., G, II, et ex lege caritatis quae apud Christianos mitigat rigorem juris. Id saltem certum est, <■ quod in furtis rerum expositarum, ut sunt fructus juxta vias et ligna in silvis, ut furtum sit grave, requiritur major materia » (II. Ap., X, 23). Hodie tamen fructuum etiam expositorum valor in aestima­ tione communi non parum crevit. 911. — Pro praxi, Confessarius, in furtis minutis, non debet quidem urgere restitutionem, nec tamen facile dissimulare, sed pro conditione et capacitate personarum semper aliquam restitutionem injungere, ipsis creditoribus vel pauperibus faciendam. Alioquin enim, cum impune dimittuntur, poenitentes fiunt ad hujusmodi furtula faciliores, et ad majora gradum faciunt (Lessius, I. 2, c. 12, n. 50 ; Ami du CL, 1903, p. 97). Articulus III. De causis ablationem rei alienae excusantibus. Ablatio roi alienae non habet rationem, furti, si dominus censeri nequii rationabiliter invitus. Nequit autem censeri rationabiliter invitus, si proximus rem aufert, aut ratione necessitatis, aut jlitulo compensationis. Hinc duo paragraph! : § 1. De necessitate excusante rei \lienae xbiationem. 912. Notion ks. Necessitas alia est extrema aut quasi-extrema seu gra­ vissima, alia gravis, el alia communis (vide n. 480) ; deinde jus ad vitam potius est jure ad proprietatem. Ex sola caritate tenetur dives in casibus ordi­ nariis providere proximo : debet igitur et tiare et non occultare res quibus ille indiget. Ex justitia vero tenetur ad non impediendum pauperem mediis violentis, quominus jure suo ille utatur ; si impedivit, restitutioni obnoxius est. Itaque hic etiam quaerendum est : quandonam pauper jure suo legitime utatur. 913. Principia. I. Non licet aliena snrripere in gravi, nec a fortiori in coinnmni necessitate. Ratio est, quia tunc domini Cap. 1. — De furto. 601 sunt rationabiliter inviti ; et secus direptionibus facilis aditus pate­ ret. Confirmatur ex prop. 36a ab Innocentio XI damnata. Excipe cum Viva (Theses damn., prop. 36a, n. 10), si ex adjunctis, v. gr. ex pietate domini opulenti, prudenter praesumatur ejus consensus. 914.— II. Quilibet in extrema necessitate constitutus potest alienum snrripere, quantum sufficit ad se a tali necessitate libe­ randum. Ha communiter cum S. Thoma (2. 2, q. 66, a. 7). - Ratio est. quia finis primarius, in quem Deus ros creavit, est conservatio vitae humanae ; unde jus proprietatis juri ad vitam cedere debet (cfr. n. 216). Excipitur casus, quo ipse dominus per ablationem rei suae redigeretur in aequalem necessitatem. Tunc enim valet regula : « In pari causa, melior est conditio possidentis * ; et ideo dominus esset jure invitus (III, 520, q. 3). His admissis, conclu­ dimus : 1° Non tenetur in extrema necessitate constitutus rem a domino petere, j-i res illa in specie est sibi absolute necessaria ; tunc enim habet jus eam sibi vindicandi. 2° Si res, qua quis in tali necessitate indiget, est magni caloris. potest nihilominus, ex veriori sententia, eam sibi vindicare ; quia habet jus sumendi quiduid est actu ad suae vitae conservationem necessarium Dives tamen non tenetur rem illam pretiosam dare ex justitia, quae non imponit onus providendi proximo ; nec ex caritate, «piae non obligat cum tanto dis­ pendio, ul dictum est n. 188. Ex pietate vero teneretur dare patri, vel filio ! et e.i justitia tenetur non impedire positive pauperem ab usu juris sui (S. Alph., 1. c.). - Diximus autem : quantum sufficit ad se « tali necessitate liberandum ; sic enim exigit ordo justitiae, (piae jure quidem suo utitur, illud vero non prae­ tergredi! ur. Unde : a) Si suilicit solus usus rei, v. gr. equi ad fugiendum, remanet, ces­ sante necessitate, obligatio restituendi. — b) Si extreme indigens habet alibi in re vel in spe probabili unde solvere possit, non potest rem alienam subducere nisi cum onere restitutionis : quia necessitas tunc non exigit rem accipi gratis, quando sufficienter re mutuo accepta vel commodata sublevari potest. — c) Si autem extreme indigens nihil habet alibi iu re vel in spe, ad restitutionem non tenetur, postquam rem alienam consumpsit, tametsi ad meliorem conditionem pervenerit. Idem probabiliter dicendum est, si res fuit furtiva ; quia, si apud dominum exstitisset, indigens potuisset sine obligatione restituendi eam auferre et consumere (III, 520, q. 4 et 5). Corollarium. Normae praedictae valent etiam pro eo, qui versa­ tur in necessitate gravissima seu quasi extrema. Haec enim necessi­ tas extremae aequiperatur. In tali necessitate potest quis ex alieno sibi providere per media ordinaria, non autem per exquisita el extraordinaria. I ta 5. Alphonsus (III, 520) et alii communiter. Gravissima necessitas esse censetur, quando quis est in probabili periculo subeundi mortem, v. gr. a sicariis, nisi talem pecuniae summam tradat ; aut amittendi membrum aliquod principale, puta oculum ; aut incidendi in per­ petuam captivitatem, vel in perpetuum morbum, apt incurrendi infamiam. 602 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. Non enim opus est, ut hujusmodi mala actu inferantur ; sufficit, ut prorime et moraliter certo immineant, imo ut immineat eorum periculum certo probabile. 915. — Quaesitum. .-In licet rem alterius surripere, ad subveniendum extre­ mae necessitati proximi? Respondetur : Affirm. Ratio est, quia tunc vices geris indigentis et ostendis te diligere proximum sicut leipsum (S. Thomas, 1. c., ad 3). Imo pietas et, secluso gravi incommodo, ipsa caritas quandoque ad id te obligare potest. Si vero potuisses rem largiri tuam, et dedisti alienam, videtur quod tenearis ad restitutionem; quia non poteras determinare alienam, cum tibi propria suppetebat » Ita «j. Alphonsus, II, n. 33. Cfr. dicta n. 489, q. II. § 2. De occulta compensatione. Xotio. Compensatio occulta est : actus, quo quis illud, quod sibi debetur, accipit inscio debitore. Est actus, non quidem, justitiae (quae est ad alterum), sed caritatis erga seipsum. 916. — Principium. Occulta compensatio, concurrentibus certis conditionibus, est justa ac licita. Est 1° /usta, quia qui se occulte compensat, nemini facit injuriam, sed tollit unice quod suum est ; 2° licita, quia, servatis conditionibus, servatur etiam ordo justitiae legalis et caritatis (111, n. 521). 917. — Conditiones sunt sequentes : illaesae maneant justitia COMMUTATI VA, JUSTITIA LEGALIS Ct CARITAS. 1° Non laedatur justitia commutat iva : a) Debitum ergo sit stric­ tum, certum et exigibile ’. Injusta enim esset compensatio, si debi­ tum esset vel non strictum, i. e. ex sola caritate aut gratitudine ; vel incertum, i. e. solummodo probabile, quia in dubio melior est conditio possidentis ; vel nondum exigibile, quia « qui terminum habet, nihil debet. » b) Excludatur damnum debitoris, id est non exponatur periculo iterum solvendi, vel vivendi in conscientia erronea. Quod excludi potest, v. gr., per fictam condonationem. c) Vitetur damnum tertii, unde non auferas rem commodatam vel oppigneratam. 2° Non laedatur justitia legalis : quare creditor debet prius, si possit, in judicio postulare, ad servandum scilicet ordinem publicum. Si hoc negligitur, η,όη tamen erit restituendum, nec erit peccatum grave; imo nec leve, si per viam judiciariam sumptus, odia aut alia gravia incom­ moda subeunda essent. Hoc sensu intelligendus est Λ'. Thomas,2. 2, q. 66, a. 5, ad 3. 1 Multa,a judice pro culpa juridica imposita, si soluta fuerit, per compensationem nequit repeti, quia post solutionem alter rem justo acquisivlt. Qui ex motivo justitiae legalis cogitur ad dandum, revera dominium in acceptantem transfert. Qui autem per vim coactus tua ad dandum vel ad solvendum, se compensare potest, quia revera non transtulit domi· niunu Cfr. n. 617, 3° ct 1051. Cap. I. - De furto. G03 3° Aon. laedatur caritas : praecaveatur ne proximus detrimentum recipiat, v. gr. ne quis injustam furti accusationem et damnationem subeat, etc. : quod tamen non teneris vitare cum tuo magno incom­ modo. Cfr. 5. Alph., II. Ap., X, 21 ; Lugo, disp. 16, n. 87. Compensatio fieri potest etiam in alia specie, si fieri nequeat in eadem ; modo debitor nullum subeat detrimentum ex privatione cujuspiam rei deter­ minatae, v. gr. equi, rei pretiosae, etc. 91S. — Quaesitum. An famuli, operarii, officiales gubernii possunt, aliquid surripere ad compensandam operam suam, (piam salario, de quo convenerunt, majorem esse judicant ? Respondetur : A'eg., generatim loquendo, ut patet ex prop. 37ilab Innocentio XI damnata1. Ratio est, quia agerent contra pactum, quo in pretium minus consenserunt (III, 522-524). Attamen diximus : Generatim, quia (ad infimum usque pretium) compensare sibi potest fa­ mulus, operarius, etc. : 1° Si necessitate compulsus fuerit ad consentiendum in pretium notabiliter inaequale. Excipe tamen si dominus alios pro eodem parvo pretio jam justo invenisset, vel si famulum rogantem ex sola misericordia suscepisset. 2° Si operas augeat ex voluntate domini sive expressa sive tacita; quia tunc servanda est regula, quod nempe quivis operarius dignus est mercede sua. Secus vero, si augeat ex electione propria ; quia tunc censetur ope­ ram suam condonare ad sibi conciliandam domini gratiam. 3° Si dominus in compensationem consentire censeatur, ut, v. gr., cum aurigis pretio minore conductis contingere potest ; cum enim se a plerisque fraudatum iri cognoscat, non est praesumendus velle honestos aurigas debito salario privare, eo quod sibi ab inhonestis caveat. Pro praxi. a) Confessorii non facile compensationem permittant utpote rem periculis plenam. At vero compensationi jam factae cui nulla a justitia com­ ma tativa requisita conditio defuit, catenas connivere licet, ut poenitens ad restitutionem haud adstringatur. b) Quaenam compensatio justa sit, credi­ toris etiam judicio quandoque relinqui potest, si nempe timoratus sit ac prudens, et proprii amoris periculum absit ; quod tamen admodum raro eveniet ( Konings, n. 710 ; Aerlnys-Damen, 1, n. 731). CAPUT II De injusta damnificatione. S. Alphonsus, III, n. 582-588 ; e I. G., II, p. 73 seqq. ; II. Ap., X. n. 60 ; Aerlnys-Damen, I, n. 733 ; Lehmhühl, I, η. 1160 ; Génicot-Salsmans, I, n. 512 ; Noldin, II, n. 430 ; Tanquerey, II, n. 587 ; Berardi, Theol. mor., Ill, n. 305 ; Ubach, I, n. 261 ; Drummer, II, n. 91 seqq. ; Schilling, II, n. 447 ; Merhelbach, II, n. 288 sqq. 919. — Xotio. Damnificatio injusta, in sensu stricto, est actus, quo per formaient injuriam damnum proximo infertur, sine ullo inferentis emolumento (cfr. n. 948 seqq., ubi magis de damnifica1 Sonat haec propositio : Famuli ct famulae domesticae possunt occulte heris suis surri­ pere ad compensandam operam suam, quam majorem judicant salario quod recipiunt. · C04 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. tione in specie tractabimus; hic quaedam generalia praemitti­ mus). Principia generalia. I. DamnificatiO injusta est peccatum ex genere suo grave. Ratio patet. Non secus ac furtum admittit parvitatem materiae, quae a peccato gravi excusat (cfr. n. 904). II. Damnificatio formalis non latius patet quam praevisio sal­ tem confusa ipsius damni illati. Ratio liquet ex dictis n. 724. Hoc loco satis erit disseruisse de tribus casibus, in quibus injuria solet apparere dubia, scilicet : i ° de re in periculo derelicta vel reposita ; 2° de privatione rei speratae, seu de impediente consecutionem justi boni ; 3e de iniqua officiorum distributione.— Cetera omnia quae ad damnificationein spectant, dicentur n. 948 seqq. 1. De re in periculo derelicta vel reposita. 1 920. ■— Duo praesertim examini subjicienda erunt, scilicet : Qvaer. 1° An rem alienam periclitantem apud te depositam vel libi quomodocumque commissam, propriae rei tuae anteponere debeas, ita ut tenearis de damno, si eam non anteposueris ? Distinguendum est : contractus vel actus, vi cujus habes rem alie­ nam, vel cedit in tui tantum utilitatem, vel in utilitatem alterius tantum, vel in utilitatem utriusque. Si primum (v. gr. si rem com­ modato, i. e. ut ea utaris, acceperis), debes eam tuae anteponere, nisi tua sit pretiosior ; sed in hoc casu teneris dominum rei alienae facere indemnem, quia res in tui solius gratiam periit. Si secundum (v. gr. si rem deposito acceperis), subdistinguendum est : a) Si res aliena sit longe pretiosior, debes illam conservare ; attamen, potes exigere compensationem totius damni, quod passus es earn ser­ vando. b) Si res tua sit fere aeque pretiosa, non teneris rem alienam tuae anteponere, cum hanc in alterius tantum utilitatem retineas ’. Si tertium (v. gr. si tanquam proxeneta ad rem alterius vendendam pretio conductus sis), sunt qui putant, posse te, ceteris paribus, rem tuam anteponere ; quia caritas non obligat ut in pari necessi­ tate rem alienam tuae anteponas ; alii vero existimant, alteri parti deberi aliquam compensationem, quod aequius videtur. Sed in hac quaestione erunt quoque Codices commercii consulendi. Qi aer. 2° .l/ι reus sil damni injusti (pii rem alienam, (piam peri­ culo subtraxit, rursus committit eidem periculo in quo dein perii? Non una est sententia auctorum. Etenim : 1 11ι·<· est sententia S. Alphonsi (III. "cum Vira, etc. Rigidior sententia tenet, oblieattonem ade«se anteponendi rem alterius quia respectu illius intercidit ratio justitiae, respectu vero tui, ratio soliu * caritatis. Priori sententiae adhaerere licet. Alii valde probabiliter affirmant, eo quod illa melior conditio, quam res aliena adepta est, facta sit quaedam quasi-accessio in commodum domini. Alii non minus probabiliter, et forte probabilius, negant, quoties vitatio proprii damni exigit ut res suo loco reponatur ; sic enim nulla fit injuria, quia nemo tenetur rem domino servare cum proprio damno. iH | III L|l t]1 !| Si ergo rem alienam in via inventam abstulisti, el postea scias damnum te passurum, si eam retineas, bene potes illam in eumdem locum reponere et permittere ut alter auferat, licet id faciendo in deteriorem statum rem immittas. Acceptio furis evenit tunc ex sua malitia, et tua cooperatio est tantum permissiva detrimenti alieni, quod evitare non teneris cum proprio damno (111,569.) | Ia 11 il [H cator injustus, qui impedit alium a consecutione justi boni. Potest (sive supernaturalia, sive naturalia), et bona temporalia beneficii, eleemosynae, legati, etc. Sed hic sedulo est distinguendum : 1° Haec bona, quae sperat proximus, saepe ex justitia ipsi deben­ tur, eo quod circa ea jus in re vel jus ad rem (ex lege etc.) possi­ det; aliquando etiam ex sola libera voluntate conferentium depen­ dent. 2° Impediri potest proximus, quominus sperata bona conse­ quatur, multiplici modo : a) directe vel indirecte, prout ponitur impedimentum cum intentione vel cum sola praevisione damni inferendi ; b) efficaciter, vel non efficaciter, prout actio impediendi in se virtutem plus minusve magnam obtinet ; c) mediis justis vel injustis, prout media adhibita in se contra aliquid tendunt ad quod jus habet. L'litur mediis injustis, qui per fraudem, proces importunissimas, calum­ niam, vim, collationem boni sperati impedit ; quia proximus jus habet ad libertatem in agendo, ad famam conservandam. Si quis vero ad suasionem, consilium, preces non importunas recurrit, eo fine ut proximus nihil a collatore benevolo recipiat, sermo esse nequii de mediis injustis, cum nec collatoris libertas in volendo et agendo, nec adspirantis ad beneficium fama lae­ dantur. 922. — Principia. — 1. Impedire alium efficaciter, etiam mediis non injustis, a consecutione boni ex justitia ipsi debiti, est damni­ ficat io injusta, sive fiat directe sive indirecte sine causa propor­ tionate. Ratio : verilicatur in hoc casu, quod tua actio est vera causa damni proximo illati. (Vide n. 949 et 980). 606 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. Itaque si quis sine causa precibus patrem ad hoc movet ut filium haereditale debita privet, est auctor damni quod filius patitur. Gcneratim, quocumque modo sine justa causa strictis juribus tertii impedimenta vere efficacia appo­ nuntur, adest injustitia, quae ad restitutionem obligat. II. Impedire efficaciter proximum a consecutione boni ex libera voluntate conferendi, tunc solum erit damnificatio injusta, si fiat mediis injustis. Ratio, quia, quoad bona hujusmodi, alter non habet jus, cum sint libere conferenda. Diximus autem : 1° Erit damnificatio injusta. Magnitudo vero reparandi damni hic non ex magnitudine bonorum, quae exspectabantur, erit dime­ tienda, sed potius ex spe ipsa quam habebat proximus. In praxi ergo semper ad minus obligabitur talis damnificator. 2° Tunc solum, si jiat mediis injustis. Xulla erit damnificatio injusta, si ex odio, vindicta quis agat ; sed caritatis laesio aderit. Itaque : a) \on tenetur ad restitutionem, qui (quamvis ex odio hoc faciat) absqne dolo vel vi movet testatorem ne amico relinquat haereditatem ; qui dehor­ tatur Episcopum, ne conferat alicui beneficium simplex ad quod non adhi­ betur concursus ; (pii mendaciis impedit quominus fiscus pro culpa juridica sententiam sibi faustam obtineat (III, 583, 588). b) Tenetur vero ad restitu­ tionem, qui calumniatur pauperem, ne eleemosynam obtineat, famulum, ne ad servitium admittatur, etc. Tenetur, etiam si haec incommoda solum prae­ viderit, dummodo suae calumniae privatio boni sperati sit adseribenda. c) Tenetur ad restitutionem, (pii aperias alterius litteras suppressit, aut lamdiu retinuit, donec ipse vel alii scribentem praevenerint ad obtinendum, ejus loco, bonum quod exspectabat. Idem probabilius dicendum de eo, qui, licet litteras tempestive tradiderit, usus est scientia quam ex illis acquisivil, ut scribentem praeveniret, vel impediret (III. 585). — Quoad illos (pii proxi­ mum a Religione retrahunt, vide infra n. 21-40. III. Impedire aliquem, quominus damnum proximi avertat, esi damnificatio injusta, si fiat mediis injustis, vel si ille, qui impeditur, ex officio ad avertendum damnum deputatus sit. Ratio primi ex praecedenti principio patet. Ratio secundi : quia ex eo quod ille ex officio damnum avertere debet, proximus ad hoc jus habet strictum, ne vel suasione eum ab implendo officio avertas. Quaesiti m. Si quis alterum, etiam mediis injustis, impedit a consecutione boni, quod nequit accipi vel conferri sine peccato, utrum restituere debet? Resp. Negative, modo tamen acceptio vel collatio a parte rei sint peccaminosae, v. gr. donatio sit prodiga, dispositio testamentaria sit illicita. Ratio est, quia, quamvis adsi peccatum in fraude vel calumnia adhibita, huic tamen non adjungitur nova malitia injustitiae ratione impedimenti appositi, quia proxi­ mus non possidet neque jus ad bonum quod ambit, neque jus ne quibuscumque mediis impediatur a consecutione hujus boni. Quare non limetur certo ad resti­ tutionem erga indecentem saltatricem ille, qui mediis etiam injustis utitur, nt juvenes circa spectacula, quae dantur, sint assidui (cfr. Lehmkuhl, I, 1162). Cap. II. — De injusta damnifïcationc. G07 3. De iniqua officiorum distributione. 923. — Iniquus publicorum officiorum distributor laedit prin­ cipaliter justitiam dislributivam et legalem, ac subinde justitiam commutativam (cfr. n. 400). Specialis autem difficultas solvenda remanet, quae majoris est momenti, nempe : An teneatur de damno secuto, qui eligit indignum vel minis dignum ? Respectus habendus est sive ad societatem sive ad eligendos : 1° Respectu societatis : a) Qui eligit indignum, tenetur de damnis quae inde communitati obveniunt, et praevisa fuerunt. Ratio est, quia vi quasi-con tractus inter ipsum et societatem, et saepe vi stipendii quod accipit, incumbit ei obligatio ex justitia procurandi bonum societatis, ac proinde non eligendi indignum. b) Qui eligit dignum, praetermisso digniore, probabilius ad nihil tenetur erga societatem, etsi forsan graviter peccaverit. Ratio : quia non censetur societas electores tam rigoroso titulo obligare, titulo nempe justitiae strictae, ad eligendos digniores (III, 585 ; IV, 106). 2° Respectu eligendorum : a) Probabilius ad nihil tenetur erga dignum vel digniorem praetermissum, si non fuerit institutus concursus. Ratio, quia nullius jus strictum violavit, b) Secus dicendum, in casu concursus, ut communissime docetur contra nonnullos, quorum tamen sententiam ceu improbabilem damnare non audet S. Alphonsus (IV, 109 ; II. Ap., XIII, n. 37). Ratio dubitandi est, quia officia publica et beneficia sunt instituta unice vel principaliter in bonum commune ; ideoque non conferuntur sicut praemia concurrentibus ad luctationem promissa, quae principaliter ut praemia meri­ torum sunt instituta. — De his n. 2240 fusior sermo erit. t»S P. H. S. II. — Tr. \ II. De septimo praecepto. DISSERTATIO III DE JURIS LAESI REPARATIONE SEU DE RESTITUTIONE « Praesens materia restitutionis, ait X. Alphonsus, sedula consideratione indiget : tum quia scatet quaestionibus implicatissimis, tum quia confessarius aeque scrupulum sibi facere debet, si non obliget ad restitutionem poenitentes qui restituere tenentur, ac si obliget qui non tenentur » (II. Ap., XIII. n. 35). Disseremus autem : 1° de natura restitutionis prout est actus proprius justitiae commutativae et de obligatione restituendi ; 2° de iis qui tenentur ad restitutionem ; 3° de mensura et ordine restitutionis : 'i° de iis quibus est restituendum ; 5° de circumstan­ tiis restitutionis ; 6° de causis eximentibus a restitut ione. CAPUT I De natura restitutionis et obligatione restituendi. •S. Thomas, 2. 2, q. 62 ; S. Alphonsus, III. n. 382 ; ed. G., II, p. 73 : Lugp. disp. S n. [7 ; Lcssius, I. I, c. 7, dub. -î ; Carrière, III. n. 1021 : Venneersch, o. c., n. 155 ; Ilohenl >he. Grande der Schadenersatzpfllcht ; Schilling. II. I). 454 seqq. ; Merhelbach, II. n. 278 seqq. ; .Imi du Cl., Tabi, géoér., verbo Restitution, el Linz. Quart. Schr., v. Reslitutiansp/licht. Duo sunt, de quibus hic disputandum est : 1° de natura resti­ tutionis ac gravitate obligationis restituendi ; 2° de radicibus, ex quibus haec obligatio enascitur. I. De natura restitutionis et gravitate obligationis restituendi. 924. — Definitio. Restitutio definitur : actus justitiae commit,· l at i vae, quo reparatur damnum proximo per injuriam illatum. Restituere nihil aliud est, quam iterato aliquem statuere in domi­ nium rei suae, ut dicit 1). Thorn., I. cit., a. I. Quare in restitutione aequalitas justitiae attenditur secundum recompensationem rei ad rem, et ideo recte dicitur, eam esse actum proprium justitiae commutalivae. Differt restitutio : 1° a satisfactione ; etenim, satisfactio est offensae, quae sine externo damno illata fuit, compensatio ; 2° a solutione ; nam solutio esi pretii numeratio seu debili expunctio, ad quam quis tenetur quin injuriam irrogaverit, v. gr. solutio pretii pro re empta. Dicitur : actus justitiae commutatione ; idcirco, quando de sola justitia legali ν··1 distributiva agitur, restitutioni stricte dictae locus esse non potest. Quod si dicitur aliquoties (v. gr. n. 9 i9, 3V Conditio etc.) restituendum esse, intelliic ndum est de restitutione improprie dicta, quae est potius necessitas legi justae obediendi ( Vermeersch, de .lusi., n. 158). Cap. 1. — De obligatione restituendi. 609 Divisio. Duplex distinguitur restitutio : 1° Restitutio in sensu strictiori, qua res aliena vel aequivalens redditur. 2° Compen­ satio, qua reparatur damnum injuste illatum et lucrum cessans. Si compensationi adjungatur satisfactio seu reparatio offensae, habetur id quod vocatur in jure plena satisfactio. 925. — Principia. I. Restitutio facienda est, in re vel in voto, ex praecepto juris naturalis et positivi, a) Juris naturalis: dictat enim natura : Prout vultis ut jaciant vobis homines, et vos jacite illis similiter (Luc., 6, 31 ; Matth., Ί, 12). Jamvero quisque ex animo quaerit laesionis reparationem. Insuper, jus naturae innuit, spoliationem quae restitutione non reparatur, revera pro­ rogari. b) Juris positivi: dicitur enim E.rod., 22, 5 : X/ laeserit f/uispiam agrum vel vineam... pro damni aestimatione restituet ; et Rom., 13, 7 : Reddite omnibus debita. Inde X. Augustinus ait : Aon remittitur peccatum, nisi restituatur ablatum, cum restitui potest » (Epist. 153, ad Maced., n. 20). Hinc etiam declaratur, in Codice, ad restitutionem obligari, v. gr., administratores bonorum ecclesiasticorum (can. 1528), parochum putiores permissis exi­ gentem praestationes (can. 463, 2408), etc. — Diximus autem : 1° Restitutio facienda est ex praecepto, id est restitutio non est facienda necessitate medii ; nam eadem ratione necessaria est ac omissio furti, non ali­ ter. Unde ab aeterna salute non excluditur qui bona fide, vel ob impotentiam, restitutionem omittit. 2° Facienda est in re vel in voto ; etenim, qui restituere nequit, nunquam excusatur a restitutione in voto, i. e. debet semper firmum habere propositum restituendi, quando poterii ; secus enim relineret affec­ tum ad rem malam. 926. — II. Praeceptum de restitutione facienda est affirmati­ vum simul et negativum. Est affirmativum secundum formam suam ; est negativum, in quantum includit prohibitionem rem alterius detinendi. Ita X. Thomas, 2. 2, q. 62, a. 8, ad 1. Itaque: 1° Obligatio restituendi urget semper et pro setnper, i. e. quolibet momento, usquedum restitutio facta fuerit. 2° Restitutio, quamprimum moraliter jieri potest, facienda est; quia nullo tempore licet relinere rem alienam sine domini consensu saltem praesumpto. 3° Qui rem non potest hic et nunc restituere, tenetur (pro sua conditione) saltem curare, ut quamprimum obligationi suae satisfaciat; quia obligatus ad finem etiam ad media obligatur. 4° Qui totum res­ tituere nequit, tenetur ad partem, si de re divisibili agatur (11. Λρ., X, 118). 927. — 111. Praeceptum de facienda restitutione obligat gra­ viter in materia gravi, et in materia levi leviter. Ita omnes. Hinc : 1° Qui proximo magnam pecuniae summam surripuit, vel grave damnum intulit, tenetur sub gravi restât nere illam saltem partem, quae materiam gravem complet, quamvis haec in se foret 610 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. levis. 2° Qui leve damnum intulit, tenetur ad restitutionem sub levi. cum incommodo rei proportionato. Facilius ergo poterit excusari a restitutione, praesertim ipsi domino facienda (III, 534 seqq.). Haec regulariter ; sed notetur (III, 706) : a) In dubio, utrum res ablata et in specie exsistens sit materia gravis an levis, teneris sub gravi ipsam resti­ tuere, ne exponas dominum periculo grave damnum subeundi, b) Si dubites an debeas plus vel minus, ad minus teneris ; item, si dubites an damnum quod intulisti sit leve aut grave, non teneris compensare nisi leve, c) Imo fieri potest ut levis duntaxat vel nu/Ζα adsit restitutionis obligatio, quantumvis gravis in se fuerit materia. Cfr. infra n. 949, 950. 928. — Corollaria. I. Qui impotens est ad restituendum in uno genere bonorum, non tenetur restituere in allero inferiori; v. gr. qui hominem infamavit, non tenetur pecuniam dare, etsi nequeat aliter damnum compensare. Ratio est, ait S. Alphonsus, « quia justitia commulativa obligat ad restituendum, juxta aequalitatem damni illati ; ubi autem restitutio facienda sil in genere diverso, nulla adest aequalitas, nec ulla erit unquam compensatio damni; per quamcumque enim pecuniam damnum minime reparabitur, neque in toto, neque in parte » (III, 627). Haec sententia commu­ nior est et probabilior, quam etiam recentissimi tenent auctores, v. g. Schilling, II, 456. Altanum, sententia opposita (quae est D. Thomae, 2. 2, q. G2, a. 2, ad i) est etiam probabilis. Doctrinam autem S. Alphonsi applica ad eos casus, ubi adest damnificatio in bonis spiritualibus : haec enim, quoad se, pecunia compensari nequeunt. Ceterum saepe in eodem ordine reparari potest injuria, v. gr. redu­ cendo scandalizatum in viam bonam, corrigendo errores. Noldin, II, n. 4G4 ; .bnï du CL, 1911, p. i09. Fortunae damna,quorum causa efficax fuit damnifi­ cator occidendo, infamando etc., reparare tenetur, ut patet. II. Judex vel Superior potest, pro injuria circa unum bonum, imponere, ut ratione poenae aliquid praestetur ex bonis alterius ordinis, et huic sententiae est parendum. Laesus insuper, cum jus habeat apud judicem denuntiandi illum, a quo injuriam accepit, potest ab isto pecuniam accipere, ut denuntiationem omittat. Sic, v. gr., mulier violenter oppressa, cum violatorem ad judicem compellere valeat, potest, ut suo jure renuntiet, pecuniam a nebulone exigere (III, 55G). Cfr. jus germ., § 847. HI. Confessorii denique possunt imponere poenitenti pro poeni­ tentia, vel ex aequitate, aliquid laeso elargiri. 929 - Pro pruri. I. Absolutione indigni sunt (semper praesupposita materia gravi) : 1° Nolentes restituere, dum id facere possunt. 2° Restituere non valenb s, sed restituendi facultatem sibi comparare négligentes. 3° Commit­ tentes haeredi restitutionem, quam ipsi per se facere possunt. 4° Ex integro Cap. 1. — Dp obligatione restituendi. restituere valentes, et partem tantum restituentes. Vide tamen mox dicenda sub III. Atque hic notandum est regulariter absolutionem procrastinandam esse illi, cui restitutio moraliter possibilis esi. donec restitutionis obligationi satisfecerit : « Bona enim sunt quidam sanguis, qui a venis non eruitur, nisi cum magna vi et dolore. I ude, si restitutio non tit ante absolutionem, cum difficultate maxima fiet postea, ut experientia admodum docemur. Potest excipi tantum aliquis poenitens, qui ita meticulosae conscientiae esset ut de eo non sit dubitandi locus» (Praxis Conf.,n. 43).Attamen si tales occurrant cir­ cumstantiae, ut confessarius solo proposito restitutionis contentus esse debeat, recte poterit statim eum absolvere (III, 682, 1°). II. Cum pluribus, praesertim cum moribundis, caute agendum est : 1° Si poenitens videatur in bona fide, nec supersit tempus eum de sua obligatione prudenter admonendi, vel si admonitio non profutura praevideatur, omittenda est. 2° Si vero monitio profutura speretur, aut si poenitens versetur in mala fide, seu in ignorantia vincibili, fortiter simul et suaviter admonendus est de sua obligatione, et ad illam statim peragendam adjuvandus 3° Si obligatio occulta sit nec statim fieri queat, erit inducendus aeger ad summam pecuniae ipsi confessario, seu potius viro fideli committendam, ut postea creditori secreto remittatur ; vel si prudenter fieri possit, ad eam summam in testamento eidem creditori relinquendam, omissa restitutionis mentione. 4° Si obligatio non sit occulta, nec statim adimpleri possit, efficiat confessarius, ut adim­ pleatur sive per haeredes, sive per schedulam creditori tradendam, etc. III. Ad ipsam restituendam quantitatem quod attinet, caule similiter in hoc agendum est ; nam in damnificantibus, maxime in cooperantibus, reperitur frequenter bona fides. Hinc, si monitio de restitutione, vel de ejus quan­ titate, minime vel dubie profutura videatur, relinquendus est debitor propriae suae conscientiae. Quod si res ipsa dubia sit, et possessio poenitenli faveat, pro ipso in praxi positive pronuntiandum est (cfr. n. 927). De radicibus restitutionis. 930. — Radix restitutionis est causa, propter quam restitutio facienda est, ct distinguitur una remota et una proxima. 1° Radix restitutionis remota et generalis est omnis realis laesio justitiae commutativae, ita ut proximus minus habeat quam jure stricto habere debet ; unde per redditionem rei reducenda est aequalitas. 2° Radix restitutionis proxima et specialis duplex distinguitur : a) Res accepta, seu retentio rei alienae. Huic radici adnectitur obligatio restituendi vel solvendi ex contractu. — b) Injusta acceptio, vel injusta damn if icatio, etsi res aliena non retineatur (III, 548). Cfr. S. Thom., 2. 2, q. 62, a. 6. Ad primam radicem proximam dignoscendam, attenditur solum ad hoc, quod res aliena in actuali possessione talisvel talis hominis sit ; quoad secundam, attenditur ad voluntatem, ad actiones damnilicatoris, in quantum contra legiti­ mum possessorem diriguntur, sub motione sive concupiscentiae (ut in furto) sive odii (ut in damnifications). Ex pruna ergo hac radice, quantitas resti­ tuenda definitur quantitate rei alienae, quam in propria specie vel in aequi- 612 P. II. S II. - Tr. VII. De septimo praecepto. valenti alinéas · e.r secunda, ex quantitate damni quod voluntarie intuleris ( Vermeersch, o. c., n. 160). 931. — Principia. I. Ex re accepta oritur obligatio restituendi, si res aliena reperitur apud aliquem sine justo titulo, quamvis sine culpa ad eum pervenerit. Ratio est. quia res semper domino suo clamat, et remanet inaequalitas, donec res ad suum dominum redierit ; retinens enim plus habet quam suum est, et alius minus. Nemo jus suum amittit, nisi ob consensum voluntarium, vel ob propriam injustitiae culpam, vel ob dispositionem juris, vel ob casum fortuitum ; ideoque solus dominus per se gaudet jure rem possidendi, eaque fruendi. Hinc axiomata juris : Res clamat domino ; Res naturaliter perit domino ; Nemo ex re aliena locu­ pletari potest (Salmanl., tr. 13, c. 1, n. 6). Obligatio solvendi debitum ex coxtkacti vel Q’ asî-coxtracti reducitur ad han< primam radicem proximam : quatenus non facta solutio est injusta retentio illius quod alteri debetur, quamvis debitum non provenerit ex culpa. Quod si in ineundo vel exsequendo contractu intervenerit dolus, fraus, violentia, vel in implendo olli * io negligent i.i, exsurgit in his casibus etiam secunda radix. de qua est stalim dicendum. 932. — II. Ex injusta acceptione oritur obligatio restituendi, si quis scienter atque injuste, v. gr. furto, fraude, usura, etc. rem alienam occupaverit. Eadem etiam obligatio oritur ex injusta DAMNiFiCATiONE ; nani, qui alium damnificat, etsi sine proprio suo emolumento, aufert ei. el fictione juris occupat aliquid, nempe idipsum in quo eum damnificat. I nde, cum utroque modo inae­ qualitas culpabiliter ponatur, haec per actum justitiae, i. e. per restitutionem, ila resarcienda est, ut lotum praevisum damnum reparetur. 933. Ex his colliges : 1° Onus restituendi ex una tantum, vel ex utraque radice enasci potest. Si·', v. gr., fur qui rem alienam accepit ac retinet, ex utroque capite restituere tenetur. Si rem consumpserit, nec factus sit ditior, obligatur tantum ex injusta acceptione. 2° luter ambas radices multiplex in­ tercedit discrimen · a) Prima potest exsurgere sine actione laesiva ; non au­ tem secunda, quae exsurgit semper ex delicto, ul satis palet, b) Illa interire potest, quin de facto restituatur, v. gr. si res casu pereat, dum perit domino; non item altera, c) Obligatus tantum ex re accepta debet restituer·· quantum detinet : id tamen sine proprio detrimento, quia non admisit culpam. Obliga­ tus autem ex injusta acceptione, seu ex delicio, debet tantum restituere quan­ tum damnificavit ; ita nempe ul non seipsum. sed alterum indemnem reddat lira, I. c. ; Lugo. disp. 8. sed. 2, n. 25). 3° Onus restituendi ex justitia com­ mutatis.· non exsistit nisi una salum adsit ex his radicibus. Sententia igitur judicis tunc tantum inducit obligationem justitiae commutativae, quando ipsi accedit radix restitutionis; secus obligat in conscientia ex sola justitia legali. Sic v gr.. rescisso per judicis sententiam testamento informi, haereditas non Cap. Π. — Qui restituere debeant. 613 transit in proprietatem haeredis testamentarii,qui, si eam detineat, restituere tenetur ex re accepta. E contra famulus, damnatus ad resarciendum damnum f.r culpa mere juridica illatum, id praestare tenetur ex obedient ia tantum, vi justitiae legalis; quia nec rem alienam detinet, nec damnificationis formaliter injustae est auctor (cfr. n. 949, 3ft cond.j. Sententia vero judicis, quae jus auctoris, thesauri inventoris, etc., luetur, ex justitia comminativa obligat, cum etiam ipsa lex talia jura constituat. CAPUT II De iis qui tenentur ad restitutionem. Alphonsus, III. n. 542-582 ; cd. G.» II, p. 52 : Soto, 1. IV, c. 7, a. 3 ; Reuter, P. III, tr. Ill, C· 2 ; Lehmhuhl, I, n. 1127 seqq. ; Aerlnvs-Damen. I, n. 748 ; Noldin, II, n. 437 ; Génicot-Salsmans, I, 51 1, 523 ; Locnarlz. Restitulionsprilcht des Bcsitzers fremden Gutes ; Carrière, n. 1035 seqq. ; Ciolli, Dlr. prat. du j. conf., II, § 30 ; D’/Zulet, Confér. de N.-I)., 1896. 5' confér ; Venneersch, 11, n. 650 «qq. ; Schilling, II. n. 458 sq μ Aii restitutionem tenentur : 1° injustus rei alienae possessor ; 2° damnificator injustus: 3° injustus cooperator. Inde 1res articuli. Articulus I. De injusto rei alienae possessore. Injuste res aliena possideri potest triplici modo : 1° cum bona fide : in quo casu exsurgit obligatio restituendi ex prima radice tantum, i. e. ex re accepta ; 2° cum mala fide : et in hoc casu ex­ surgit secunda radix, injusta nempe acceptio ; 3° cum fide dubia, ex qua nasci potest, pro variis dubii conditionibus, prima vel secunda radix. De singulis dicemus, o %1 § 1. De possessore bonae fidei. 934. - Definitio. Possessor bonaejfidei est : ille, (pii invincibi­ liter ignorat rem a se possessam esse alienam. I t patet, talis non laedit jus proximi nisi per injustitiam mere materialem (1, 34). In jure civili, dicitur possessor bonae fidei ille, qui possidet tanquam proprie­ tarius, ex titulo proprietatis translativo, cujus vitia ignorat *. 935. — Principia. I. Possessorpionae fidei non debet ex re aliena ditescere. Excipitur, si res jam fuerit praescripta ; quo in casu, non ditescit ex re aliena, sedfex re quae vi legum facta est sua (III, 556, 607). * Cod. gall., 550 ; ital., 701 ; hisp., 433 ; genu., 932. 6ί4 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. II. Possessor bonae fidei debet, per se, servari indemnis : id est, sicut ex re aliena nihil potest acquirere, ita nihil debet perdere ; quia non est in culpa. Diximus per se, quia, in casu conflictus inter possessorem et dominum, dominus rei exstantis est potior jure ; leges autem, ob bonum commune, quandoque domino rei, quan­ doque possessori favent. Ex his principiis effluunt possessoris bonae fidei tum odligationes, tum jura, sive quoad rem ipsam, sive quoad fructus et expensas ; de quibus in specie nunc agemus. 936. — .1. Jura et obligationes quoad rem ipsam. 1° Si rem adhuc habeat, v. gr., equum, pecuniam, etc., tenetur eam, detecto errore, in toto vel in parte exstantem domino restituere : res enim clamat domino. Ita ex jure naturali et romano. Ex jure gallico, italico, austriaco, hispanico, qui rem in foro publico, vel penes mercatorem, talia vendentem, mercatus est, is non tenetur eam domino reddere, nisi refuso sibi prelio, quod rei dominus dein vicissim a venditore repetere potest *. Ex jure anglico, si res empta fuerit in nundinis (market overt), excepto casu evictionis per judicis sententiam, dominium pariter trans­ fertur in emptorem bonae fidei 2. Et cum hoc ad commercii securitatem sta­ tutum sit, res potest retineri tuta conscientia. Ex jure germamco, qui bona fide rem alienam (non furtivam nec amissam) a persona non suspecta acquisivit, fit eo ipso rei dominus et potest eam retinere. Imo, quamvis postea con­ stet eam esse furtivam vel amissam, potest eam retinere si eam acquisivit in licitatione, vel si agitur de pecunia, vel de titulis (titres au porteur). In omni casu fit sibi propria post decem annos s. 2° Si possessor rem non amplius habeat in re vel in aequivalenti, ad nihil tenetur, quia res naturaliter perit domino ; nisi factus sit ditior 4 : quo in casu debet id, in quo ditior factus est, domino restituere. Porro, ditior /actus dicitur, qui vel rei suae pepercit, dum uteretur aliena, vel habet aliquid, quod alioquin non habuisset. In dubio an ditior factus sit, ad nihil tenetur : quia in dubio nemo debet re sua privari (III, 706). Inde sequitur : a) Si bona fide rem furto ablatam emeris et vendideris sine lucro, nihil teneris restituere; sed tenetur ille, apud quem res est. Quod si lucrum perce­ peris, debes hoc, nisi sit fructus industriae tuae, domino repetenti refun­ dere. b) Si vendideris rem alienam dono tibi datam, debes totum pretium, quo ditior factus es, reddere : domino quidem, si is jus suum aliter recu­ perare nequeat ; emptori autem, si ipsa res jam fuerit domino restituta. c) Si rem donasti vel consumpsisti, rebus tuis parcendo, teneris restituere quantum pepercisti, d) Si rem donasti vel consumpsisti, unice quia eam habebas, aequivalentem non donaturus nec consumpturus, ad nihil teneris (111, 601, 609). Facta autem donatione rei alienae, donator, delecto errore, ‘ Cod. gall. ‘2280 ; ital, 709 ; austr., 367-308 ; hlsp.. 464. — 1 Crolly, de Restil., n. 512 — * Cod. germ., 929-935 ; 1000.— * Ita etiam Cod. gall., 1302 scqq. ; hisp., 1897. Cap. II. — Qui restituere debeant. G15 tenetur ex caritate monere aut donatarium, ut rem domino reddat, aut ipsum dominum ut iste rem suam recuperare possit. Imo et ratione justitiae ad idem teneri videtur, ex obligatione nempe quam incurrit auctor etiam mere materia­ lis injustitiae (III, 5G4). 3° Si possessor bonae fidei rem vendiderit, et illa in manibus emptoris perierit : a) ad nihil tenetur, si reni habuerit ex titulo oneroso : obligatio enim restituendi neque ratione rei (quam jam non habet), neque ratione damni (cujus non est causa) exsurgit ; b) ad restituendum pretium venditionis obligatur, si rem obtinuerit e.r titillo gratuito : in hoc enim factus est ditior. Restitutio autem ad libitum vel emptori vel domino fieri potest : cum utriusque jura aeque fundata appareant. Excipe tamen in sequentibus adjunctis: 1° Si res apud dominum aeque periisset, v. gr. ex vetustate ; 2° si culpa emptoris pereat ; 3° si jus aliter disponat (111, G07-G09). Non desunt auctores qui dicunt, etiam casu quo possessor rem quae periit ex titulo gratuito acce­ perit, eum ad nihil teneri (vide Noldin, II, n. 439, 2°) ; sed communius contra­ rium docetur, quia per venditionem locupletior habetur. Cfr. v. g. Schilling, II, n. 458 in fm.). 937. — B. Jura et obligationes quoad fructus. 1° .Nemo tenetur restituere fructus industriales ; quia non sunt fructus rei, sed homi­ nis, qui eos occasione rei vel per rem lucratus est. Unde, qui ex aliena pecunia negotiando, divitias sibi comparavit, nihil ex his domino pecuniae largiri tenetur (III, 610 et 825). 2° Ad fructus naturales et civiles quod attinet : a) Ex jure natu­ rali, possessor bonae fidei debet restituere omnes fructus certos, v. gr. locat ionis, sive exstantes, sive etiam consumptos, in quantum ex eis factus est ditior ; expensis tamen et laboribus deductis. Et idem dicendum de fructibus mixtis, in quantum non sunt indu­ striales (111, 1. c.). b) Ex jure autem positivo, certe non tenetur restituere fructus praescriptos et probabiliter etiam jam perceptos. J11S GALLICUM, HISPANICUM, AUSTIUACUM, ITALICUM Ot GERMANICI M trailS- movent ad possessorem bonae fidei omnes fructus, durante ejus pacifica pos­ sessione perceptos 1 (exceptis, in Germania, fructibus e re titulo donationis ve) haereditatis accepta, provenientibus) ; quae juris dispositio probabilius valet etiam in foro conscientiae, cum bono publico faveat, amovendo innumeras difficultates ac querelas, quae jugiter circa restituendos fructus moveri possent. Ita Gousset, Gury, *Del Vecchio, Porpora, et alii non pauci etiam recentissimi auctores (ut Schilling, 1. c.). 1 Cod .gall., 549 ; Hal., 703 ; austr., 330 ; hlsp., 451 ; germ., 987-989, 2020 (vide Lehmkuhl, Burger). Geselzbuch, § 953). Imo, ex jure hisp., dividendi sunt fructus pendentes pro rata (em iori> possessionis inter possessorem et dominum, qui insuper expensas pro cultura facias possessori refundere debet, nisi omnes fructus pendentes illi cedere maluerit. — In jure auetr., non solum omnes fructus naturales percepti, sed etiam fructus civiles jam debiti pro tempore possessionis et jam percepti, possessori bonae tidei attribuuntur. .Marc. Inst. Moral. Alph. T. I. 41 (\ 16 p n s. il. — Tr. \ II. De septimo praecepto. 938. — C. Jura et obligationes quoad expensas. Ex jure naturali : 1° Licet possessori bonae fidei, restituenti reni alienam, deducere expensas necessarias, imo utiles, quas ad rei conserva­ tionem vel augmentum fecit. Secus enim dominus plus quam suum est, reciperet. 2° Nihil autem repetere vel retinere potest pro expensis mere voluptuariis, quas scilicet in rei ornamentum insump­ sit, v. gr. pro picturis, viridariis ; quia aequum non est, dominum sumptus in res sibi inutiles factos tolerare. Ipsa ornamenta possessor auferre potest, dummodo id faciat absque rei detrimento. Leges modernae jus naturale propemodum confirmant1. Movent tamen, in aestimandis factis, plures difficultates ; neque ante judicis sententiam cogunt rei dominum ad refundendas impensas dubie utiles, aut dubie necessarias, 93Ô. — Quaesita. 1. /in qui reni furtivam bona tide emit, potest eam fvri reddere, ad pretium suum recuperandum ? Distinguas : 1° .Veg., si comparcat dominus, rem suam repetens. Tunc enim debet eam ipsi reddere, etiam cum pretii sui jactura ; quia de jure naturali dominus rem suam occupare potest, in quocumque loco eam reperiat ; actio tamen emp­ tori datur in furem. Sed vide n. 936, 1° quoad leges civiles. 2° Si dominus rem suam non repetat, valde probabiliter, et forte proba­ bilius, potest emptor (cui nulla alia via suppetit ad se servandum indemnem) rern furi remittere, ut pecuniam recuperet : tum quia nullus tenetur rem domino servaro cum proprio damno aequali ; tum quia unusquisque habet jus ad sua bona recuperanda ; et nemini interdicitur actio, quae perse est necessa­ ria et directa ad suum damnum reparandum, licet inde indirecte et per accidens damnum alteri obveniat » (III, 569). II. Quid demum agendum, si scias quidem rem a te possessam esse alienam, sed nescias dominum ? Respondetur : De hac statuendum est, sicut de re inventa (cfr. n. 886). Si ergo dominus reperiri nequeat, potes retinere pecuniam, « Et idem dicendum est de paupere, cui fur dedit furtum, cum dominus inventus non sit. \am si spes non erat illuni inveniendi, jam in pauperem dominium translatum est, ita ut non teneatur rem domino reddere, licet hic postea comparent (II. Ap., X, 69, fin,). Si autem possessor bonae fidei sit in mora culpabili restituendi, incipit esse malae fidei ; ideoque tenetur ad compensandum damnum ex mora proveniens, ut patebit ex dicendis. Cum autem restituere debeat in loco ubi dominus commoretur, poterit, si dominus absens est, restitutionem differre. § 2. De possessore malae fidei. Definitio. Possessor malae fidei est : ille, qui rem accipit ecl relinet, sciens sibi nullum justum titulum esse ad illam accipien­ dam vel retinendam. Laedit jus alterius per injuriam formalem. 940. — Principia, I. Possessor malae fidei, ex titulo rei acceptae, mini quam potest ex re aliena ditescere. Ratio est evidens. ‘ Cod. gall., 1381 ; ital., 707 ; austr., 331 ; hlsp., 453, 454 ; germ., 102. Cap. il. — Qui restituere debeant. G17 II. Possessor malae fidei, ex titulo injustae dainnificationis, debet rei dominum reddere indemnem ; aliis verbis, tenetur ad com­ pensandum lucrum cessans et damnum emergens, saltem in confuso praevisum. Ratio etiam patet. Confirmatur can. 1731, n. 3. Hoc tamen intelligitur si dominus plenum jus in re habeat ; nam si possi­ deat tantum jus ad reni, compensatio perpendi debet pro valore spei quam dominus habebat rem efficiendi suam. Cfr. dicta n. 922. 941. — Ex his principiis sequentes effluunt obliga lûmes : J. Obligationes quoad rem ipsam. 1° Si res adhuc exsistit, baec debet in individuo restitui. Si tamen res, apud dominum non futura deterior, in deteriorem statum apud furem devenit, iste tene­ tur, pro domini optione, vel eam restituere, addito facti detrimenti valore, vel restituere in integro ejus pretium (111, 620). Diximus : debet in individuo restitui, et quidèm etiam si res ablata interca pretio creverit el nonobstante quod dominus eam ante ejus incrementum consumpturus fuisset : res enim, quamdiu exsistit, fructificat domino. Si res furtiva pretio primum crevit, postea decrevit, majus pretium restitui debet, nisi certo constiterit, nec dominum re sua tunc uti potuisse. Fur enim ob moram culpabilem causa est damni quod patitur dominus (eo quod dominus re sua, dum pluris valebat, uti nequivit). II. Λρ., X, 78. 2° Si res periit (etiamsi casu fortuito), in aequivalenti debet restitui. Ratio : praesumitur non futurum fuisse, ut res apud dominum periret. Praeterea, fur propter subductionem omne damnum in se suscepit. ?1 fortiori, in aequivalenti restitui debet, si ob solani furis vel alterius culpant res periit, v. gr. si equus ideo occisus est, quia a fure ex loco tuto abductus fuit. Obligatio restitutionis non ex eo cessat, quod post rei destructionem advene­ rit periculum commune in quo res certe periissel ; quia obligatio jam est contracta. Attamen : a) Si res periit furis culpa, et alias apud dominum certe periret, ad nihil fur temdur : adest enim sola, injuria sine damno. Λ/Si fur. eodem tempore quo imminentem ruinam praevideret, rem consumeret, probabiliter ad nihil tene­ retur. c) Si, elapso periculo communi, res in alio communi periculo periit, fur practice ad nihil aliud tenetur quam ad solos rei fructus restituendos, quos .dominus ex re percepturus fuisset (H. Λρ., X, n. 79). Ratio : mora culpabilis in restituendo dominum a perceptione impedivit. Plures autem Codices moderni obligant furem ad restituendum pretium, quocumque modo res perierit vel deperdita fuerit (Cod. gall., 1302, ital., 1298 ; hisp., 457). Hoc tamen con­ scientiam nonnisi post sententiam judicis ligat. B. Obligationes quoad fructus. Possessor malae fidei tenetur restituere fructus omnes, tum eos quos ipso utiliter percepit, tum 618 P. II. S. II. — Tr. VII. D·' septimo praecepto. eos quos consumpsit, quin inde factus sit ditior ; et insuper omnes fructus, quos ex re sua dominus percepturus esset. Sic fur tenetur furtivam pecuniam cum foenore restituere, si constet vel conjiciatur non futurum fuisse, ut pecunia penes dominum otiosa remaneret. Quod pro hodierna hominum consuetudine certissime conjiciendum est, si de magna pecuniae summa agatur, et maxime quia jus civile etiam pro sum­ mulis ad solvendum foenus adstringit \ IL Ap., X. 74. Ne vero in computandis infaustis consectariis exorbitemus, notare juvat mala, quae alicui inferuntur, non ad inanes possibilitates extendenda, sed ita dimetienda esse, prout ex communi hominum aestimatione taxari solent. Sic, v. gr., ridiculum foret, illi qui alterius gallinam occidit, calculum proponere quot pulli ex hac gallina successu temporis nasci potuissent. Ratio item habenda est accidentium, in quibus res perire possunt ; item illarum expensarum, quae reparationis causa faciendae fuissent, etc. Ad fructus vero industriales quod attinet, hi semper retineri possunt. Si quis ergo arbusculas furatus, easdem plantaverit, non arborum quae creverunt, sed arbuscularum pretium restituere debet ; quod pretium utique majus sit oportet. Jus romanum dicit pretium duplex esse solvendum (Lehmkuhl, Cas. consc., n. 654). C. Jura quoad expensas. Possessor rnalae fidei potest deducere, praeter fructus industriales, expensas tum necessarias tum utiles ; imo et mere voluptuarias, ubi, intacta substantia, separari possunt2. Ratio, quia ad plus non tenetur, quam ut dominum servet indem­ nem ; atqui nisi expensas deducere queat, dominus lucrum faceret, plus accipiendo quam suum est. Excipe casum, quo in poenam delicti ad omnes expensas, saltem non necessarias, amittendas condemnaretur (III, n. 618). 942. ■— Quaesita. 1. Quid, si res aliena per manus plurium malae fidei possessorum transierit, ex donatione vel venditione? liesp. 1° Quoad rem, restituenda est ab ultimo possessore. Hoc deficiente, tenetur raptor pro pretio rei. Quod si neuter satisfaciat, ceteri peraequas proportiones debent rei pretium solvere. Tandem, ceteris deficientibus, quisque ad totum tenetur. 2° Quoad rei fructus et damna, singuli ad compensationem tenentur pro parte temporis, quo rem detinuerunt. Si reliqui pro sua damnificationis el fruitionis parte non restituant, totius damni reparatio unicuique incumbit, pro rata temporis elapsi a die, quo successive facti sunt rei alienae injusti possessores. II. .Ln ille qui scienter rem alienam emit a fure, potest eam ipsi reddere, ad pretium recuperandum ? Respondemus : 1 Cod. call 1378 , austr.. 1333 ; hisp., 455, 1896 , gcrm., 249, 987. — 1 Item cx Cod. gall., 1381 ; germ., 850, 99 4 ; austr., 326, 1035, 10 40. Cap. II. — Qui restituere debeant. 619 Communius negant DD., testante S. Alphonso. At vero sen­ tentiam affirmativam, ceu absolute probabilem el forsan probabi­ liorem tenet ipse S. Doctor. « Ratio, quia, licet iste peccaverit rem mala fide emendo, tamen post emptionem habet jus, aeque ac emptor bonae fidei ad contractum rescindendum », nec fit damni domino illati reus ; quia reddendo rem furi non collocat eam in pejori, quam ipse invenerat, statu : a quo ceteroquin non tenebatur ex justitia eam retrahere (Ill, 570). Secus tamen, si propter diu­ turniorem detentionem, res non posset amplius a domino recu­ perari. Vide etiam n. 920, q. 2 et n. 939, q. 1. Plures quoque recentissimi auctores (v. g. Ubach, 1, n. 254 ; Schilling, II, n. 459) sen­ tentiae S. Alphons i favere cernuntur. C 943. — Exhis resolves; 1° Qui frumentum alienum alio deportatum carius vendidit quam dominus id fuisset venditurus, non tenetur illud pretii augmen­ tum restituere. Quod si idem frumentum in agro suo seminaverit, tenetur solum ad simile frumentum reddendum, ita ut dominus indemnis servetur. Item, si quis aliena ova supponat gallinae suae incubanda, ad ovorum valo­ rem tantum restituendum tenetur (Il I, 609, 8°). 2° Si quis accipit rem alienam cum rebus furis commixtam (v. gr. frumentum alienum cum frumento furis), accipiens, licet mala fide, non tenetur ad restitutionem, si fur restituendo par est ; quia acceptum jam proprium furis erat, ut diximus n. 888, 4°. Si vero fur propterea non esset par restituendo, accipiens tenetur restituere ; quia per illam acceptionem efficaciter influit in alienationem rei, cum creditoris detri­ mento (Ill, 612). 3° Qui se finxit pauperem ad extorquendam eleemosynam notabilem, tenetur hanc domino aliisve pauperibus restituere. Secus, si modica fuisset eleemosyna, aut si vere pauper probum se finxerit (Ill, 622). 4° Qui ob simulatam paupertatem pensiones obtinent destinatas pauperibus ado­ lescentibus, qui ad sacerdotium aspirant, tenentur ad restitutionem ; quia benefactorum voluntatem fraudant, cum commode propriis expensis stu­ diorum curriculum conficere possint. Et idem dicendum de iis, (pii pauperes quidem sunt, sed ob alium finem studiis vacant ; non vero de iis (pii clericandi animum initio non excludentes, postea re maturius perpensa, cogno­ verunt se ad tale vitae institutum non esse vocatos ; hi enim salis in bona fide sunt ; et ipsi benefactores nolunt aliquem non vocatum obrepere ad sacer­ dotium ( Konings, n. 703, 7°). § 3. De possessore dubiae fidei. 944. — Notio. Possessor dubiae fidei est : ille, qui positive ob rationes probabiles dubitat, utrum res, quam accipit aut possidet, sil sua an aliena (I, n. 37). Principia. I. Omnis possessor dubiae fidei tenetur serio inquirere, ut ita suum dubium deponat. Ratio est, quia, si dubium hujusmodi contemnit, exponit se periculo rem alienam retinendi ac fru­ strandi alium saltem spe dominii. Secus, si rationes negativae vel positivae tenues sunt ; quia istae infirmare non possunt certitudinem moralem, quam ipsa possessio gignit (cfr. n. 46). 620 P. II. S. II. — Tr. VII. De scplimo praecepto. II. Dum fit inquisitio, possessor dubiae fidei non potest re abuti tanquam proprietarius ; nec potest eam alienare, nisi novum posses­ sorem de exsistente dubio praemonuerit. Potest eam autem accipere, non animo retinendi, ut patet, sed animo restituendi domino, si hic post diligentem inquisitionem comparcat (Bouvier, de Jure, P. II, c. 2, a. 1, § 3). — Haec principia valent in genere circa prae­ dictam materiam. Quia vero dubium oriri potest incipiente ipsa possessione, vel possessione jam incepto, duo quoad ipsam restitutionem discutienda veniunt. 1. De dubio incipiente cum possessione. 915. — 1° Qui in dubio incepit possidere, deturbando alium a sua possessione, v. gr. auferendo a possessore rem litigiosam, tene­ tur ei rem totam restituere, nisi constet eum cum mala fide incepisse possessionem. In dubio enim melior est conditio possidentis (Lugo, disp. 17, n. 80). 2° Qui rem accepit cum titulo de se legitimo, v. gr. donationis, emptionis, sed cum dubio utrum sit aliena et bona fide ab anteces­ sore possessa, si post inquisitionem anceps remaneat, tenetur resti­ tuere, pro rata dubii, domino probabili, si cognitus sit ; vel pauperi­ bus, si dominus ignoretur ; non autem tenetur, ut quidam volunt, restituere totum. Ratio est quia, ex una parte, illi non favet possessio incepta cum dubia fide et ideo nequit rem sibi totam retinere ; ex altera vero, aequum non videtur eum obligari ad totum restituendum, cum dubium sit, an res sit aliena (111,625). Ita etiam hac in re judicat recenlissimus Schilling, 11, n. 160 (contra Vermeersch, II, n. 651, qui (licii nihil esse restituendum). 3° Si nemo litigantium rem ipsam de facto posâideat, et contro­ versia oriatur uter eorum possideat, ille in possessione praeferen­ dus est, qui intra annum frequentiores et potiores possessionis actus exercuit. In dubio, judex possessionem pro indiviso utrique parti attribuat. Quodsi ob rei vel juris indolem vel contentionum periculum id fieri nequeat, res apud sequestrem deponatur, aut juris quasi-possessio suspendatur usque ad judicii exitum, (’.an. 1697. Hic autem advertas : 1° Qui rem vel jus, v. gr. haereditatem. accepit a possessore bonae fidei, et cum dubio possidere incepit, potest antecessoris jure se tueri, seque gerere quasi esset possessor bonae fidei, cui supervenit dubium. 2° Qui negative dubitat, utrum suus antecessor fuerit in bona fide, uti potest axiomate : Nemo praesumitur malus, nisi probetur. > Secus, si eum repererit in mala fide, et dubitet an cum tali animi dispositione suam possessionem inceperit ; quia semel malus semper praesumitur esse malus » juxta 8am Regulam juris m Sexto (I. 36. 37). ('.ap. 11. — Qui restituere debeant. 621 2. De dubio incipiente post possessionem. 946. - 1° Possessor bonae fidei, cui suboritur dubium circa rem possessam ex molivo probabili (nam leve est contemnendum), si, debita, adhibita diligentia, dignoscat rem esse alienam, tenetur eam restituere, simulque id in quo factus est ditior, tanquam possessor bonae fidei. 2° Si dubium perseveret hinc inde aequale, vel si possessor habeat pro se opinionem probabilem, et contra se probabiliorem ; vel pro se meram possessionem, et contra se opinionem unice probabilem : potest adhuc rem sibi retinere, donec non constiterit moraliter i. e. per probationem superantem praesumptionem possessionis, rem esse alienam. Ratio : quia statim ac ipsa possessio est certa et legitima, illa, quamvis sola, parit per se de justitia possessionis praesumptionem certam, quae praeponderat omnibus rationibus non convincentibus, nec cedit nisi veritati (1, .35, 36). Vide n. 46. 3° Possessor rei alienae, qui, exorto dubio, culpabiliter neglexerit inquirere, tenetur, si postea non possit amplius dubium solvi, aliquid restituere, vel domino (praesumpto), vel pro utilitate communi, vel pauperibus, si dominus sit incertus. Ratio est, quia eum ipse culpabiliter dominum privarit spe, (piam dominus ad rem habere poterat, et illa spes erat quidem pretio aestimabilis, jam damnum cerium est illatum domino, qui spem illam etiam certe possidebat. « Ita sententia verior, (piam luetur 5. Alphonsus (I, 37) contra Tarnburini ; et huic sententiae potius etiam adstipulanlur recentiores scriptores (cfr. \'ermeersch, II, n. 654 ; Merkel bach, II. η. 307; Schilling, 11, η. 460). Attamen : <‘ Nopliino praccopto. quia, ex ima parti·, debitum hic et mine est incertum, ex altera vero, nemo spoliandus est re sua, nisi constet de debito. Secunda sententia e.enset, omnia pro rata dubii esse componenda. Isara tuentm Warrcs, llallerini, Lchmkuhl. Ralionem hujus opinionis sic exponit Lehmkuhl. 1147) : valor illius debil i m neutrius (neque creditoris neque debitoris) pacifica possessione est, Sed esi res de cujus possessione et proprietate contenditur inter utrumque ; unde pro rala dubii est inter litigantes dividenda. Tertia ilejniiiii sententia (quae est ,S'. Alphonsi, I, .34 ; II. Ap., I, 20) affirmat debitorem, qui vere dubitat utrum solverit, debere lolii m solvere. Cfr. etiam, III, 700 ; II. Ap., X, 120. Hanc, sententiam docent Lu go, Suarez, I asiptc:, Sanchez et plures moderni1. Ratio: creditor, qui est in possessione sui crediti, certum jus habet ad totum recu­ perandum. Si debitor, qui de solui ione dubii at, solvere recusat, semper se exponit periculo laedendi jus certum et antiquius credi­ toris; quod fieri nequit, ut diximus n. S4. Diximus ; 1° si, ex ordinario elulionem « Qui vere dubitat. vel Debitor enim non teneretur ad solvendum do jure contingentibus, credat cum morali certitudine e faciam. Praesumptio practice hic Debet creditor multum proderit. 2° totum solvere, de suo ca ii nempe quo ipse ,olu dubilarel Si autem ot ipso jure dubilarel, debitor teneretur ad pariem lanium, pro rala dubii. (I’ 84,‘ Lehmkuhl |l c.) ; In vero dubio... non ignoro, esse aliquos, etsi paucos fautori· pnnuh .ciUfiaiih·), qui ab omni solui ione ex< uscnl quod quam Dii il (I e quam solida ratione non videtur sustineri posse, adeoque positivo consulere debitori non possum, tamen < alenn . sΙιιΙΙήρ ιιι nul r caUI ut lofirrti huoc HCrlbil : • < omiiiunlM «rnh (il I i obllitU dd iMdvrndum vrl r»··4ilucildlMii Multi in pro (ala, nlnl problVbillij solutioni· loiitf» major dl · (II, n 5^0) < fr. quoque Π, u, 479, \ 'tnnimch tidnlhnij, Cap. II. — Qui realltuere debeant. Ô23 fuerunt. Ratio est, quia dominum laesus omnino indemnis fieri dobetjUd aequalitatem. Attamen injuria non ex damno tantum sed etiam ex voluntate agentis est aestimanda (n. 724). I 919. II. Ht aclio damnificafiva obligationem restitutionis ex jure naturae inducat, requiritur ut ipsa sit stricte, effective et formaliter injusta, liaecque omnia glut omnino ceria. Quatuor igil ur conditiones adsint oportet ; quae sunt per partes explicanda *·: Conditio l“. Requiritur ut actio damnificaliva sit sthicte INJUSTA, i. e. ut proximus spoliatus fuerit aliqua re, ad quam jus strictum habet. Ratio est, quia restituendi obligatio, ut Baepe jam diximus, ex solius justitiae commutaiivae violation *· de jure natu­ rae enascitur (III, 547). Jam vero : 1° Jus arietum, quod laedi potest, est vol jus in re vol jus ad rem, quod habes l.iluhnn legitimum supponit. Non ad omnia /*■■ ad quae proximus in conscientia, sive ox caritate sive ox religion ** (voto) obligatur. Jus strictum 2" peccandum (vide violai, qui aufert rem proximi, licet ipse ea abutatur ad tamen n. 1020) ; irno licet eam acceperit pro remunera Jus struium lion · * , praeounte paclo *1·· re turpi (n. lOBti). pariter violat qui actionem alteri damnosam inculpabiliter quidem posuit, sed eam, ne progre dialur, culpabiliter non impedit ; v. gr. si ic animo actualiter saltem implicite comparatus, quod, etiamsi scivisset domum esse Call, adhuc incendisset, quia tunc censetur damnum intulisse Caio, non ul Caio, sed u! dommo domu> etc. Distinctio autem cl. Mvrhvlhu· h, si ultra procedit, nonne et ipsa in meram subtilitatem verget, et quomodo simili casui de involuntaria occisione Titii (loco Can) applicabitur ? Nobiscum sentiunt etiam plures recent lores (vide f’bach, I. n. 263; J'rrrrreu 1. Π 801. qui citat pro eadem sententia d' lnn»6u/e. Burcrroiu, A^rlnys, fiènicoll. Conferri quoqm pnssunt quae bac de quaestlonr m npslmus in Theol. prakt. Quartalsch. Cap. II. — Qui restituere debeant. G20 et quod in spe habebat : deductis tamen, juxta prudentem aestimationem, expensis quae ad consequendum lucrum fieri debuissent, e si vulneratus moriatur, deductis similiter expensis funeris, nisi forte occasione illatae necis, v. gr. extra patriam, majores fieri oportuerit, vel nisi per judicem ad eas refundendas adstringatur x. Non solum ipsi vulnerato danda est compensatio, sed haec debita, utpote realia, solvenda sunt occisi haeredibus, quicumque illi sunt ; quia omnes haeredes succedunt in omnia jura realia defuncti. Excipe, si defunctus ea ante mortem occisori valide remiserit. Dicimus valide / invalide enim ea remitteret, si esset adeo pauper, ut ex suis bonis necessarias expensas facere non potuis­ set. vel si ex tali remissione alii, v. gr. medici, benefactores, injuste grava­ rentur (111, 630 ; H. Ap., X, 86). 952. — II. Homicida tenetur resarcire percussi familiae lucrum ipsis cessans et damnum emergens, ob vulnerationem vel mortem occisi. Intenduntur per familiam: filii, genitores, uxor. — Ratio est, quia omnes praefatae personae (non autem fratres aut sorores) censentur moraliter una persona cum occiso, quoad sustentatio­ nem ; unde etiam post ejus mortem damnum in ipsis conlinuatui (III, 631 ; 11. A])., X, 87 ; Cod. germ., 844). Jamvero : 1° Reparatio damni debet fieri, juxta valorem spei quam singuli, attenta occisi aut vulnerati aetate, valetudine, etc., habebant accipiendi bona vel com­ moda ab eodem, si occisus (vulneratus) non fuisset. 2° Compensatio praefatis personis facienda est, non ex titulo haereditatis occisi, sed ex titulo damnifirationis eisdem illatae, nec proinde ab occiso condonari potuit. 3° Si nullum adest damnum, vel quia illae personae aliunde sustentationem aeque accipiunt, vel quia defunctus nihil utilitatis ipsis afferebat, nulla adest compensandi obligatio. 4° Optimus compensandi modus est pacifica transactio cum dictis personis (III, 631). 953. III. Homicidn tenetur restituere, pro rata spei, omni­ bus illis, quibus directe nocere intendit. Sic, v. gr., tenetur damna compensare creditoribus, consanguineis, vel pauperibus, quos spe solutionis, haereditatis, vel eleemosynae frustrari voluit ; quia quis­ que jus habet, ne directe et per vim a consecutione justi boni impediatur. Dictum est : quibus directe nocere intendit : quia si damna hujusmodi praevisa tantum, non autem intenta fuerint, certus deest nexus inter homicidium et damna secula. Ista cen­ sentur evenisse per accidens, et probabilius est, occisorem in hoc casu ad nihil teneri ratione justitiae 2. Cfr. n. 949, Cond. 2a. 954. — In defectu homicidae, tenentur ejus haeredes ad supradicta damna compensanda, etiamsi occisor morte plectatur. Ratio : Poena satisfacit justitiae vindicativae (ergo legali), non vero com1 111. 626, 631 ; cfr. Lessium. I. 2. c. 9 ; Lugot disp. 11, s. 4 ; Cod. germ 323, 844. — 2 Advertatur tamen saepe ex homicidio non oriri damnum creditoris, cum haeres onei i defundi in se transferat ; saepe etiam aliorum fraudibus tribui debet, quod juribus reatibus creditorum non satis ht. Cfr. Lchmhuhl, I, 1180, 4, 630 P. II. S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. mutativae. Haeredes succedunt in omnia stricta onera occisoris. Excipe, si laesi jure suo cedere censeantur, ex eo quod non petant restitutionem (III, 631, 705). Ex jure canonico, homicida fit irregularis ex delicio ; si est clericus degradandus est, si est laicus exclusus habetur ipso jure ab actibus legitimis ecclesiasticis et a quolibet munere, si quod in Ecclesia detineat (n. 902 et 1942). 955. — Quaesita. I. Ad quid tenetur provocans ad pugnam, si acceptantem occidat, v. gr., in duello ? Respondetur : Provocans nequit dici vera causa damni, licet peccet contra caritatem. Ceterum alter, cum libere pugnam acceptat, renuntiat suo juri ad damni reparationem (III, 638). Huic quaestioni allinis est alia : utrum adsit obligatio restituendi, si provocans ad duellum causa est quare provocatus, certamen respuens, ab exercitu expellatur, vel alia damna subeat. Porro non constat provocationem esse causam per se damnorum quae patitur provocatus. Ipsa potius horum est causa occasionalis : unde restitutio non est imponenda. II. Ad quid tenentur administratores viarum ferrearum aut navium, si non servatis prudentiae regulis aliquis in eis occidatur aut vulneretur ? Tenentur ad solvendum, quantum judex aequo arbitrio solvendum decernit ; et peccant ac tenentur ad restituendum, si fraude, dolo, muneribus judicem inducunt, ut injustam ferat sententiam ( Konings, n. 808, q. 4). Pro praxi. Consilium est, ut confessarius pro ipsa occisione injungat, eleemo­ synas et missas in beneficium occisi (III, 631, 5°). Si homicidium tertio inno­ centi imputetur, vide n. 2302, q. 1 et 230G seqq. 2. Ad quid teneatur stuprator vel fornicator ? 956. — Stuprator hic intell igitur, in lato sensu, quicumque rem habuit cum personna libera et honesta, i. e. quae nec nupta sit, nec meretrix. I nde, quae dicemus de puella, intelligenda sunt pari­ ter de vidua bonae famae (III, 646, fin. ; Conf, dir., X, 38). Porro, triplex distinguendus est casus : vel femina sponte consen­ sit in crimen ; vel inducta est per vim aut melum ; vel sub promis­ sione matrimonii 1. Itaque haec statuuntur pro varietate casus ; 957. — Principia. I. Qui puellam consentientem absque ulla matrimonii promissione violavit, ad nihil tenetur per se stricte loquendo, nisi ad prolis, si forte nascatur, (‘ducationem. Ratio : 1° nihil debet puellae, etiamsi eam donis aut precibus sollicitant : quia scienti et volenti non fit injuria ; 2° nihil debet parentibus; quia non violavit jus eorum, cum filia sit sui corporis domina. Unde, communissime dicunt AA., « quod non tenetur vir reficere patri damnum bonorum ratione majoris dotis, qua indiget pro filia collocanda in matrimonium » (11. Ap., X, 91). kd poenas canonicas quod attinet, recole dicta n.. 769, coroll. II. Cap. 11. — Qin restituere debeant. Diximus 1° Per se ; quia excipitur: a) si stuprator manifestaverit delictum ; lune enim tenetur de damnis sequentibus ex infarnatione ; b) si sit valde dives, et puella pauper ; nam, in hoc casu, ista praesumitur consensisse sub conditione alicujus compensa­ tionis; c) secundum nonnullos, si per judicis sententiam ad damna reparanda cogatur. At vero, cum leges praesumant deceptionem aut vim, talis sententia, si femina revera sponte consensit, non ligat conscientiam (cfr. n.,191). 2° Stricte loquendo, seu in rigore justitiae ; nam stuprator saltem ex pietate, contra quam simul cum puella deliquit, debet parentum injuriam reparare aliqua honoris significatione vel petitione veniae ; nisi hi forte delictum ignorent, vel talem honoris reparationem recusare praesumantur. Ita probabiliter S. Alphon­ sus cum Sanchez, Croix, Lugo, etc., contra S. Thomam et S. Antoni­ num, etc., qui aeque probabiliter dicunt, eum ex justitia ad hono­ rem patris reparandum teneri (111, 641). 3° Nisi ad prolis educationem ; nam, cum stuprator et puella pariter in culpa sint, tenentur ambo, et quidem ex jure naturae, aequa­ liter et in solidum, alere atque educare prolem, donec haec sibi providere possit. Neque ab hac obligatione ulla legis dispositio judicisve sententia eximere potest. Cfr. Cod. gall., 340; germ.,1708; austr., 166-171. Si puella cum pluribus amasiis rem habuerit, ipsi de se non licet (piem maluerit tanquam patrem prolis denuntiare. Similiter hoc non licet paren­ tibus vel tutori puellae. Attamen, si leges civiles (cfr. Cod. austr., 163) in poenam delicti fornicatorem, qua talem delatum, ad alendam prolem obli­ gant, non videtur injuste agere puella (vel parentes), quae unum ex amasiis denuntiat, casu nempe quo ipsa ignorat quis sit praecise pater prolis. Ita Noldin, II, n. 471 ; Delama, n. 391, nota ; Lchmkuhl, BOrgerl. Gesetzb., 1717. 958. — II. Qui vi vel fraude puellam violavit, tenetur reficere omnia honoris et fortunae damna, tam puellae quam parentibus obvenientia. Ratio est, quia horum damnorum est causa eflicax et injusta. Diximus qui vi, scilicet absoluta ; quia si violentia fuit solummodo moralis, i. e. si minae, aut metus reverential is, preces importunae, aut similia, mulierem traxerunt ad consensum, seduc­ tor ad partiariam tantum, non ad omnem damnorum reparatio­ nem tenetur (III, 641, fin.; II. Ap., X, 92). Exinde concludere licet : 1° Si crimen sit manijestum, debet stuprator a parentibus quidem veniam petere, nisi hi rem hujusmodi non curent ; puellae vero augere dotem, ut ita aeque bene nubere valeat, ac si violata non fuisset. Nec tamen illam ducere te­ netur, nisi forte damnum aliter reparari nequeat (III, 641, 646). Mahc, Inel. Moral. Alph. T, I. ' . - >S 42 6.32 P. II. S. II. —· Tr. VII. Do septimo praecepto. 2° Si proles suscepta fuerit, tenetur solus nutritionis et educationis expen­ das sustinere, vel eas matri refundere (in Germania, § 1708, usque ad annum 16m completum, et amplius si ob certos prolis defi ctus id necesse est). Et haec quidem obligatio urget vi juris naturalis : ergo etiam in casu, quo lex matri vel proli non faveret, et omnem actionem civilem negaret. Cfr. Gousset, in Cod. gall., a. 340 ; Cod. hisp., 464. 3° Si crimen sit occultum, nec concepta proles, et puella aeque nubat,ad nihil tenetur stuprator. Nihil enim debet pro violatione honestatis, quae non est pecunia commensurabilis ; nihil pro damno, quia nullum adest ; nihil pro injuria parentum, quia crimen ignorant. Attamen, si mulier a viro posteaob cognitam deflorationem male tractetur, tenetur damnum ei compensare (III. 642 ; Lugo, disp. 12, s. 1). 959. — III. Qui sub matrimonii promissione puellam violavit, tenetur pariter reficere damna obvenientia. Ratio patet ex modo dictis. Non autem directe tenetur ratione promissionis oralis, ne in foro interno quidem, puellam sibi in uxorem accipere x. Dicunt enim : ex can. 1017, § 1 in utroque foro irrita est promissio matri­ monii etiam unilateralis, quae non sit in scriptis facta et debite subsignata 2 (cfr. n. 1954). Id quidem per se (respectu nuptiarum). Alitor autem dicendum, si per solum.conjugium haberetur reparatio adaequata : quia tunc considerari debet talis promissio eliant ficta tanquam instrumentum deceptionis seu fraudis » (ut ait !>rmeersch, II, 632). -· Non est imponenda reparatio per conjugium, si matrimonium non posset esse felix. Cessat tamen obligatio reparandi damna : a) Si femina ex verbis aliisvc cir­ cumstantiis facile animadvertere potuerit deceptionem, puta si cognoverit seductorem sibi esse in nobilitate aut fortuna mullo superiorem ; tunc enim merito praesumi potest ipsam voluisse aut finxisse deceptionem, b) Si femina seductorem deceperit, fingendo se virginem ; deceptio enim compensat decep­ tionem. c) Si ideo infametur, quia ipsamet stuprum clam patratum manife­ stavit. d) Si promissio matrimonii non fuerit causa motiva consensus puellae ; quia, in tali casu, interpretanda est sicut quaelibet alia gratuita promissio (cfr. n. 1062). Etiam leges modernae non obligant deceptorem ad matrimo­ nium ; sed plerumque obligant ad reparationem damni illati per non adim­ pletam promissionem (Cod. austr., 46 ; hisp., 464 : germ., 825. 847). 3. Ad quid teneatur adulter ? Hic agitur de solo adulterio, ex quo nata est proles et secutum damnum : nam sola injuria personalis conjugi irrogata nequit pecu­ nia reparari (cfr. n. 928). 14 in jur< anteriore stricte requirebatur, ut ex pluribus decisionibus S. C. Cone, liquet. Ctr VS.S 1 U : III, 301.Vuie .’tuin S. .UpL III. q. 1 ; Vmd. AlpZ(„ P. ΙΠ. q. t· . — · Ita inter alios b-rrnee, l, n. 867; Gévicat-Salsmanf, I, n. 569 : L'lbach, I, n. 286 ; <· ' tradi· int tamen η·>η pauci auctores, att hunc ca-um non applicando praescriptum can· t0|7» Cap. II. — Qui restituere debeant. 63?. 960. — Principia. I. Si uterque adulter in crimen libere con­ sensit, uterque tenetur in solidum ad reparationem damni. Ratio est, quia uterque fuit totius damni causa efficax et formaliter injusta (III, 655, 659). 1° Tenentur ambo restituere omnes sumptus, quos fecit maritus ad prolem spuriam alendam et educandam. 2° Si spurius cum filiis legitimis aut aliis legitimis haeredibus, haereditatem accepit, tenentur hos pro rata compensare. 3° Adultera, quae non habet bona separata, debet damnum reparare meliori quo poterit modo, v. gr. administrando diligentius rem familiarem, detrahendo sibi superflua in vestitu, in victu, etc. I 'terque autem reparare damna tenetur, in quantum potest sine detrimento allioris boni et sine Hiatione majoris mali (cfr. n. 1018). Dicunt nonnulli AA., quod si adulter non induxisset matrem ad prolem supponendam inter legitimos, sed in hos se negative habuisset, tunc non tene­ retur ad alimenta, aut saltem non ad haereditatem. - Sed nos dicimus (cum communi sententia) ad utrumque obligati : quia ille semper est causa moralis proxima damnorum praefatorum, conjiciendo adulteram in moralem necessi­ tatem prolem supponendi. Secus autem dicendum, si adultera, .sim· sua infa­ mia et periculo suppositionis, possit prolem extra domum tenere et alere > (III, G59 ; II. Ap., X, 101). 961. II. Si unus adulter vi, metu, aut fraude, consensum alterius extorsit, ipse solus debet totum damnum reparare. Ratio est, quia ipse est lotius damni causa efficax et injusta. Illo tamen deficiente tenetur alter, nisi vim absolutam aut decep­ tionem invincibilem passus fuerit (cfr. n. 995, 3°). 962. - Quaesita. I. An adultera, quae sola criminis manifes­ tatione potest damna reparare, illud manifestare tenetur? Res­ pondetur : Seg. regulariter loquendo. Ratio est : 1° quia hoc modo, ut plurimum, damna reparare nequit ; nemo enim tenetur credere uni testi, licet probatissimo, ideoque nec filius spurius matri asse­ renti illum esse illegitimum, nisi ea indicia accedant, quae in foro externo rem évidente!' probarent, v. gr. impotentia vel absentia mariti, etc. ; 2° « quia raro fieri potest, quod ex tali manifesta­ tione non sit subitura ingentia damna », puta gravem infamiam, saevitiam, discordiam, etc. Imo. ipsius mariti atque filiorum legi­ timorum generatim magis interest, ut res maneat in occulto. Excipe : a) si sil jam perditae famae, nec timeat gravem indignationem mariti ; b) si secus timeatur publicum damnum, quod impediri possit, v. gr. si spuriu sit perditis moribus et succedere debeat in principatu ; c) si sit probabilis spes fore, ut spurius ei credat, renuntietque haereditati. Ratio est, quia excu satur, quando proprium damnum certe et notabiliter praeponderat damno alieno ; minime vero, quando est aequale vel parum excedens (III, 653 seqq.). 63 ί P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. 963. — II. Ad quid tenetur adulter dubitans, an proles sit sua aut alterius? Plura oportet distinguere : 1° Si dubitet an sit sua aut mariti, ad nihil tenetur. In hoc enim casu, non constat de damno ; et proles praesumitur esse mariti, nisi contrarium probetur (III, 657). 2° Si dubium sit inter duos adulteros, utrius sit proles, absolute probabilius est neutrum ad restitutionem teneri (et idem valet pro fornicatoribus). Ratio : nemo tenetur ad reparandum damnum nisi moraliter constet eum damni causam fuisse. Excipe tamen : a) Si secundus adulter adverterit (quod rarum est) se suo facto causam fore cur dignosci nequeat, cujus sit proles. Quo in casu, teneretur solus ad damnum ex illa incertitudine illatum, b) Si ex communi consilio adulterium patraverint: tunc enim quisque teneretur pro rata, et, altero deficiente, ad totum (cfr. n. 908, III,et 984, quaer., et n. 992, 2°). Quoad adulteros autem qui mittunt prolem ad hospitale, vide superius dicta n. 700, 2°, cum nota. 4. Ad quid teneatur defraudans tribula ? 964. — Notiones. Tributum seu vectigal, generice sumptum, est : omne id quod a legitima potestate imperante civibus solvendum imponitur, ad sustinenda communia reipublicae onera. Tributa hodierna generatim duplicis sunt generis. Alia dicuntur directa, quae personam, vel ejus bona, immediate et nominatim, juxta aestimationem facultatum alliciunt. Hujusmodi sunt tributa realia, v. gr. super agros et domos, et personalia, v. gr. pro familia ejusque membris vel pro exercitio mer­ caturae. Alia sunt indirecta, et cadunt immediate quidem in res vel merces, mediate vero in personas. Huc maxime veniunt vectigalia circa merces con­ ficiendas vel transvehendas, et gabcllac circa res vendendas vel emendas ; item P. H. S. IL — Tr. VIL De septimo praecepto. pauperes plus aequo gravent ; d) praxis timoratorum ; e) proba­ bilitas denique aliqua extrinseca. Cfr. η. 18.3,2°.— Diximus autem: 1° Defraudantes tributu justa, etc. Mediam viam tenemus inter opinionem quae tributa omnia strictius in conscientia obligare pro­ clamat, et opinionem quae dicit omnia esse mere poenalia1. Prima opinio patronos habet Sanchez, Lacroix, Lessiuin, Lugo, etc., inter modernos Schindler, Prümmer et alios paucos ; secundam tenent Génicot, Bucceroni, Berardi, Gury-Ferreres. S. Alphonsus (III, 616 ; IL Ap., X, 81) potius in sententiam Lugonis et Lessii inclinat, et hanc populis suadet (vide ed. G., II, p. ‘.h; Vostram autem sententiam tuentur Aertnys-Danien, I, 831 ; Lehmkuhl L 1173; Noldin, II, 314; llamm, Steuermoral, p. 310; Merkelbach, II, n. 623, etc. Haec etiam addimus : a) Quamvis ex dictis sequatur, obliga­ tionem adesse statum bonorum suorum rite declarandi, et tribulorum directo­ rum quantitas a quoque solvenda possit determinari; ex hoc tamen non sequi­ tur, omnia ad amussim esse indicanda. Generaliter (ut constat ex consuetu­ dine circa aedium valorem determinandum) 1/4 el adhuc magis infra valorem deprimere, aestimant non esse illicitum (Lehmkuhl, 1. c.). h) In dubio sive negativo sive positivo de tribuli justitia, nulla est obligatio solvendi. Xec his obstat axioma : Superiori praecipienti in dubio parendum est ; quia subditus hic rem evidenter onerosam et damnosam praestare debet, et haec incommoda una cum dubio de potestate imperandi, praeponderant possessioni Superioris (111,617, ed. G., II, p. 100). Exactores vero, in dubio de justitia tributi, exigere tributa valent ; possunt enim praesumere pro justitia tributi, quando eis de injustitia non constat », ut ait De Lugo citatus a .S‘. . llphonso (ib.). 2° ftegulariter. Potest enim fieri ut ex mente legislatoris vel ex interpretatione usuali, etiam quoad tributa directa res tanquam mere poenalis dijudicetur. In Anglia, teste ('roily (de Rest., n. 1017, X. B.), uni versi m leges tributariae ad modum legum poenalium obligare existimantur. Sed in Gallia et in Ger­ mania, conclusio quam nos proponimus, satis communiter admittitur. 3° Peccant, equidem non semper graviter. Materia autem gravis non ex sola quantitate tributorum defraudatorum est dimetienda, sed etiam ex spe quam habet Status jus suum recuperandi, et ex gravitate nocumenti quod ex non solutione aliis forte obvenit. Ex hoc concludit Schindler ill, p. 803) ad materiae gravitatem in hoc casu summam majorem requiri, quam si agatur de damno quod Statui in bonis jam possessis inferretur ; id quod recentius Schilling (L c. pag. 5i5) tanquam opinionem communem theologorum designat. 4° Coutra justitiam legalem, ita quidem ut generatim nulla festi­ nationis obligatio appareat. (Linz, Quart. Schr., 1909, p. 484 seqq. ; Schilling, II. n. 466, pag. 544 seqq. ; quibus plures alii addendi, quos citat Merkelbach, II, 624). 1 Exprv^e a’Drmat Schilling (1. c.), mediani viam esse tenendam i.iuc ive quia mediocre ex sua negotiatione lucrum reportant, aut numerosa prole gravantur, sive quia aere alieno premuntur.etc. Hoc enim postulat jus natu­ rale. ut quis prius alat se et suos, deinde tributa solvat » (III, 616, 617). Cfr. Sanchez, Consil., I. -, c. dub. 10, n. 11, 12. t’38 P. il. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. 970. Pro praxi. Admonendi sunt quidem populi, ut tributa solvant. Sed post fartum non sunt cogendi ad restitutionem, si probabiliter sibi suadeant, in tanta vectigalium multitudine se aliquid injustum solvisse, vel competenter contribuisse ad publicas necessitates. > Ha (de 7° Praec.). Exinde concludes : ■Judices, magistratus, professores, magistri, medici, etc., qui ob incuriam, vel ob longam aut frequentem absentiam, oflicio suo, sive erga rempublicam, aut communitatem, sive erga privatum, fungi negligunt, tenentur illam sti­ pendii partem restituere, quae suae incuriae absentiaeve respondeat. Quoad beneficiates autem cfr. n. 2204, 2°, 2261, 2268, e. \ 975. — 11. Ex injusta damnificatione tenentur ad restitutionem quicumque, sive ob stipendium, sive sine stipendio, munus aliquod susceperunt, et alicui per incuriam graviter culpabilem damna intule­ runt. Batio est, quia suscipientes, etiam sponte, aliquod munus, se obligant, saltem implicite et quasi-contractu, ad illud cum ordina­ ria diligentia obeundum (Ill, 555 ; II. \p., X, 41). Cfr. can. 1 '176, § 2. Ex hoc igitur capite : 1° Si quis scienter falsa docuerit, et damna inde alumno vel aliis proba­ biliter eventura praeviderit, tenetur non solum retractare falsam suam doc­ trinam, sed etiam reparare omnia damna, quae ex ea secutura praevidit (cfr. n. 513, 928). 2° Si quis alumnus ad officium per consuetas obtinendum probationes studiis vacaverit, et propter professoris graviter culpabilem negli- · gentiam officium non sit adeptus, aut diutius scholam frequentare coactus fuerit : professor, eoque deficiente, scholae praefectus, professoris negligentiae culpabiliter particeps, tenetur omnia alumni vel hujus parentum damna repa­ rare secundum aestimationem prudentum. Cfr. Crolly, de Rest., n. 1252. Articulus III. De injusto cooperatore. 976. — Notiones. 1° Cooperator largiori hic sensu sumitur pro omni illo, qui, praeter exsecutorem, influxit in damnum proximo Cap. H. — Qui restituere debeant. 6ιΙ illatum, sive id fecerit movendo exsecutorem ad inferendum dam­ num (quod scandalum esse diximus) ; sive praebendo ei auxilium in exsecutione (quod cooperationem in strictiori sensu inscripsimus). Agimus autem hic de cooperatione, non quatenus laedit caritatem (cfr. n. 517 seqq.), sed justitiam. Cooperatores, in hoc sensu acceptos, recenset .S. Thomas (2. 2, q. 62, a. 7) sequentibus versiculis : Jussio, consilium, consensus, palpo, recursus, Participans, mulus, non obstans, non manifestans. I 2° Ex his cooperatoribus: a) Sex priores concurrunt positive et directe, quatenus mandato, consilio, suffragio, etc., moraliter movent exsecutorem ad inferendum damnum, aut quatenus physice cum eodem participant ; b) 1res posteriores concurrere dicuntur negative et indirecte, quatenus damnum quod impedire possunt, quodque ex justitia impedire tenentur, non impediunt. Inde duplex paragraphus. § 1. De iis qui cooperantur positive. 977. — Principium generale. Qui ad alterius damnum posi­ tive cooperantur, tenentur ad restitutionem, si eorum cooperatio certo fuit : 1° injusta ; — 2° causa influens et efficax damni ; — et 3° theologice culpabilis. Constat ex dictis de damni ficatore injusto (n. 919). Statuit can. 2209, § 3 : Non solum mandans qui est principalis delicti auctor, sed etiam qui ad delicti consumma­ tionem inducunt vel in hanc quoquo modo concurrunt, non mino­ rem (ceteris paribus) imputabilitalem contrahunt quam ipse delicti exsecutor, si delictum sine eorum opera commissum non fuisset. Itaque : 1° Non teneris ad restitutionem, si exsecutor jam per se, vel per alios, ad damnum inferendum erat determinatus, quamvis jussione, consilio, consensu, etc. scandalum ipsi dederis. Contra, ad restitutionem teneris, si eum tua ac­ tione revera movisti, etiamsi certe alius non defuisset, qui eum ad ipsum mo­ visset (111,562,563). 2° Si influxeris, non in ipsam quidem damni substan­ tiam, sed in damni modum, v. gr. ut damnum citius, animosius, vel facilius -diis inediis inferretur, non teneris ad ejus reparationem, nisi quatenus ipse ille modus damnosus fuisset, aut damnum certo auxisset : quo in casu, de solo damni excessu teneris (III, 576).Dicit can. cit.,§ î : ■ Si vero eorum (cooperato­ rum nempe) concursus facilius tantum reddidit delicium, quod etiam sine eorumdem concursu commissum fuisset, minorem imputabilitalem secumfert». 3° Si materialiter tantum, seu physice, ad damnum cooperatus fueris, el principalis agens sine tua cooperatione adhuc damnum certe intulisset, probabi­ lissime non teneris ad restitutionem. Sic, v. gr., excusatur a restitutione, qui tenet scalam furi ascendenti,si hic etiam sine auxilio ascendisset (111,563,fin.). 642 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. 4° Si dubium sit de cooperatione, i. e. de influxu lui mandati, consilii, con sensus, recursus, taciturnitatis, etc., ad nihil teneris. De singulis autem cooperatoribus nunc dicendum erit. 1. De mandante. f 978. — Notiones. Mandans seu jubens dicitur : ille, qui rogat aut jubet aliquid suo nomine jieri. Mandatum datur vel expresse vel tacite, verbo nimirum, vel facto, quo quis alicui significat sibi gra­ tum fore, si damnum inferat. Valent autem sequentia : Principia. I. Mandans tenetur reparare damnum injustum vi mandati proximo illatum, et saltem in confuso praevisum. Qui enim facit per alium, per se facere censetur. Secus autem, si dam­ num suo nomine, vel in sui gratiam illatum, postea tantum appro­ bet (III, 558 ; II. Ap., X, 43). II. Mandans tenetur de damnis, quae mandatario ob mandati exsecutionem obveniunt, si illum per fraudem, vim aut metum gravem adegit, et damna secutura saltem in confuso praevidit. Ratio, quia est causa injusta damnificationis. Secus probabiliter, si mandatarius sponte, vel mercede conductus, totum onus et consectaria in se suscipere voluerit (Croix, 1. Ill, η. 24). Exinde concludas : Mandans ad nihil tenetur : a) si mandatum plene revocaverit, et revocatio mandatario ante mandati exsecutionem innotuerit 1 ; b) si mandatarius, ex errore evitabili, alium damnificaveril, v. gr. si jussus occidere Petrum, occiderit Paulum ·, c) si damnum evenerit ex eo quod mandatarius mandati limites sponte excesserit. Id etiam proclamat can. 2209, § 5 : « Qui suum influxum in delictum patrandum opportuna retractatione abduxerit plene, ab omni imputabilitate liberatur, etiamsi exsecutor delictum ob alias causas sibi proprias nihilominus patraverit. » In his enim casibus, damnum non cx man­ dato, sed ex malitia vel errore mandatorii secutum est. Tenetur autem ad restitutionem : a) Superior qui propositum damni inferendi ratum habuit, atque in illud vere influxit ; b) mandans, cui constat mandati revocationem non fuisse auditam vel intellectam a mandatario, v. gr. ob surditatem, distractionem, aut 'quia interceptae sunt litterae, etc. Hinc addit can. modo cit. : Si influxus non fuerit plene abductus, retractatio minuit, sed non aufert culpabilitatem. 2. De consulente. 979. — Notiones. Consulens dicitur : qui consilio, precibus, promissis, suggestione moliet, vel ostensione viae nocendi, inducit alium ad damnum inferendum. 1 Si man Ians suum mandatum revocassel, ct revocatio ex ncffligenlia Otllcii postarum tarduit ad mandatarium pervenisset, de -<· mandans ad rc-titulionem teneretur. Quia ipsius mandatum agere pergit. ita ut aetio -ervi remaneat actio heri ; sed ipse habet regressum ad Cilicium postarum, supposito quod istud suspicari potuerit Iit teras transmittendas continere mandati revocationem, et eas ex negligentia culpabili retinuerit. Cap. II. — Qui restituere debeant. 643 Differt a mandante : quia exsecutor mandati agit nomine et in commodum mandantis ; exsecutor autem consilii, proprio nomine, etsi ex alterius consilii impulsu. Consilium deinde est : 1° ratione actus, doctrinale, si consulens de alicujus actus justitia aut injustitia pronuntiat ; vel impulsivuin, si movet exsecutorem ad actum ; 2° ratione modi, nudum, si mere enuntiat, sententiam de justitia vel injustitia actus, vel ad illum mere adhortatur, nullis additis motivis ; aut vestitum, si rationes affert quibus consilium, sive doctrinale, sive impulsivum, confirmatur. 980. — Principia. I. Consulens tenetur reparare damnum per exsecutorem illatum, si huic dedit consilium injustum, efficax et graviter culpabile. Constat ex dictis (n. 977), et confirmatur ex prop. 39a ab Innocentio XI damnata : « Qui alium movet ad infe­ rendum grave damnum tertio, non tenetur ad restitutionem istius damni illati. » Tenetur igitur consulens, qui damnum illud saltem in confuso praeviderit. Nihil ad rem pertinet, etiam sine suo consilio damnum aliter eventurum fuisse, v. gr. inundatione, vel futurum fuisse ut alius idem consilium daret. Imo tenetur consulens, si consilium, de se non sufficienter efficax, movit conjunctim cum consilio aliorum (cfr. n. 992 seqq.). Inde baec quoque colliges : 1° Suadens minus mali m parato inferre majus respectu ejusdem personae, nihil restituere tenetur ; quia ipse non est causa damni, sed causa imminu­ tionis majoris mali. Tenetur vero, si id suadeat in praejudicium tertii : nam respectu hujus rationabiliter inviti, suasio foret injusta damni causa. Excipe, si hic tertius deberet ex caritate hoc minus malum pati, ad avertendum dam­ num proximi gravissimum, ne scilicet ipse proximus incidat in gravissimam necessitatem (111, 565, 577). 2° Qui ad damnum jam determinato suasit solum inferendi modum, non tenetur ad restitutionem, si modus fuerit mere acciden­ talis, uti sunt communiter circumstantiae temporis, loci ct medii. Secus, si modus in ipsam substantiam aliquatenus redundaverit, v. gr. si auxerit dam­ num, si ex incerto illud reddiderit certum (III, 563, 576). 981. — II. Consulens generatim non tenetur de damnis, quae illi ipsi, cui consilium dedit, obveniunt. Ratio : quia consulens, secus ac mandans, exsequenti nullam vim infert ; praeterea, qui consilium petit, eo libere utitur. Scienti autem ac volenti non fit injuria. Excipe : 1° si consulens, ratione status vel muneris, existimetur peritus, v. gr. ad­ vocatus, medicus, confessarius ; 2° si consilium dolose datum fuerit, ad hoc nempe ut petenti consilium damnum obveniret ; 3° si consilium fuerit doctri­ nale, et consulens affectet peritiam, qua caret. In his enim casibus habetur de­ ceptio et damnosa injuria, ex qua oritur obligatio restituendi (III, 564, 578). 982. — III. Consulens, qui datum consilium ante damni even­ tum plene revocat, a restitutione excusatur. Ratio est, quia (licet etiam vestitum fuerit consilium) si consulens conetur meliori quo potest modo damnum dissuadere, adducendo saltem rationem salutis aeternae, quae Christiano omnibus aliis rationibus mundanis 64i P. IL S. IL — Tr. VIL De septimo praecepto. praeponderare debet, damnum non amplius e.r vi consilii, sed er sola malitia exsecutoris evenit. — Quod si exsecutorem ab infe­ rendo damno avertere non possit, tenetur ex justitia,monere laeden­ dum, ut sibi caveat (III, 549). 3. De consentiente. 983. — Notiones. Consentiens hic intelligitur : qui injusto suffragio, voto vel sententia, est causa alterius damni. Huc veniunt illi, qui communi consilio aliquid decernunt vel faciunt ; item consi­ liarii, deputati, senatores, judices, etc., qui ad leges vel sententias edendas, ad officia distribuenda, etc., positive concurrunt. Consentientis suffragium est vel consultat ivitm, vel decretorium, prout datur per modum consilii tantum, vel per modum sententiae, vi cujus exsecutio fieri debet. Praeterea, consensus datur non solum actione positiva, sed etiam negatione, absentia, silentio, abstinentia a suffragio, etc. 984. — Principia. 1. Consentiens, voto mere consultative, ad resti­ tutionem tenetur, sicut consulens, nempe quatenus efficaciter induxerit ad inferendum injustum damnum. Hoc ipsi innotescere potest ex circumstantiis, v. gr. si sciat Superiorem suo voto omnino vel partim motum fuisse. Vide can. 2209, § 3 jam supra cit. n. 977. II. Consentiens, voto decretorio, tenetur ad restitutionem sicut mandans, scilicet quotiescumque et quatenus scienter ac libere dedit consensum efficacem in damnum injustum proximi. In hoc enim casu, decretum damnificans exsurgit ex omnibus suffragiis effi­ cacibus, seu ad validitatem decreti necessariis : unde, quisque tenetur pro rata et in solidum, ut infra explicabitur. Itaque : 1° De damno non tenetur consentiens: a) Si bona fide tulit suffragium in­ justum (attamen, errore detecto, tenetur,si potest,et quidem ex justitia, suum revocare suffragium), bj Si suffragium, etsi injustum et culpabile, non influxit in damnum ; v. gr. quia datum est expleto jam numero votorum necessario­ rum, vel quia authentice revocatum est tempore opportuno, c) Si seclusa fraude, impedivit alium per suum suffragium a consecutione boni, ad quod ille jus strictum non habebat (cfr. n. 922). 2° Alvero. de damno injusto tenetur : a) Si fuerit ex primis suffragantibus quorum suffragia erant necessaria ad rem definiendam, etsi praeviderit non defuluros alios, qui consentirent, b) Si fuerit quidem ex ultimis seu ex superfluis, sed dederit injustum suffragium ex praevia conventione seu con­ spiratione. c) Si eodem tempore cum aliis, per modum unius, dederit suum votum, v. gr. per acclamationem (111, 566). Quoad judicent, qui sententiam injustam exsecutioni mandat, vide infra n. 2292. Quaesitum. An dubitans utrum suum suffragium fuerit ex prio­ ribus el necessariis, tenetur restituere ? Respondemus : Vera sententia docet, teneri dubitantem sicut ceteros, pro rata, et aliis non restituentibus, ad totum ; quia saltem suo suffragio Cap. il. — Qui restituere debeant. 645 deterioravit jus, quod damnifioatus habebat ad exigendam resti­ tutionem damni ab alio suffragium praebente, rem nempe incer­ tam reddendo. Unde minime dubium est, quin sit aliquo modo concausa totius damnil. Lago, disp. 19, n. 22 et 85. Consentiens, qui ad restitutionem non tenetur praecise vi suffragii decre­ torii, v. gr. quia fuit unus ex ultimis suffragantibus, potest teneri ex alio titulo, nimirum : 1° qua consulens, si nempe futurum praeviderit, ul Superior vel princeps, vel coetus legislalivus superior, magno superfluorum suffra­ giorum numero moveretur ad approbandam iniquam legem vel sententiam, quae aliter non fuisset approbata ; 2° qua non obstans, si cum suo voto contrario damnum impedire potuisset, et ex justitia debuisset. \'ide n. 988. 4. De palpone et receptante. 9s5. — I. Palpo est : ille, qui laude, adulatione, exprobratione ignaviae, alilerve, alium ad inferendum damnum impellit. Iisdem plane obligationibus, ac consulens, obnoxius est, modo sciat (et hoc sufficit) se in damnum inferendum efficaciter influere (III, 567). 11. Receptans seu recursum praebens est : ille, qui malefactori secu­ ritatem, vel protectionem praestat, ex quo illatio damni vel omissio restitutionis consequitur, 'rimetur ad restitutionem, quatenus cum culpa gravi positive atque efficaciter in inferendum damnum influit. Son tenetur restituere qui, post patratum furtum, coadjuvat malefactorem ad fugiendum, aut qui eum cum furto in tutum recipit ex amicitia, vel ex officio, ul stabularius ; modo per hoc in futura furta non influat, praebendo furibus spem refugii in posterum. Nec similiter tenetur ille, qui furem recipit ex metu gravis damni ; hic enim habendus est generatim qua participans in delicto, et ideo qua talis tractandus est quoad restitutionis obligationem (111, 568 ; U. Λρ., X. 52). - Can. 2209, § 7 sequentia statuit : Delicii patrati laudatio, fructuum participatio, delinquentis occultatio et receptatio aliive actus delictum jam plene absolutum subséquentes, nova delicta constituere possunt, si nempe poena in lege plectantur ; sed, nisi cum delinquente de illis actibus ante delictum conventum fuerit, non secumferunt delicti patrati imputabililatem. 5. De participante. 9SG. — Notiones. Participans duplex est : alius in praeda, alius in delicto seu in actione damnosa (cfr. n. 517). De participante in praeda, seu in re injuste ablata, cum sil possessor rei alienae, jam diximus (n. 940 seqq.). — De participante in delicto hic sermo erit. 1 Cfr. S. Alphonsus, Ill, n. 566 cum adnotatlonlbus P. Gaude (II, p. 63). Ibi ostenditur per doctrinam hic propositam non everti principia n. 963 (q. II) et n. 994 (q. II) admissa. 646 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. Participans autem in delicto ad damnum proximi cooperari potest, vel formal iter vel materialiter ; si materialiter cooperatur, hoc potest facere immediate, vel mediate, et tunc aut proxime aut remote, uti notavimus supra (n. 517). 987. — Principia. I. Qui formaliter participat cum alio in actione damnosa, tenetur semper ad restitutionem. Ratio est, quia talis cooperatoris actio est stricte, efficaciter et formaliter injusta. Itaque : Si secutum est damnum, tenetur ad restitutionem, qui ad majorem furis vel sicarii securitatem egit custodiam. Item, qui per actionem intrinsece ma­ lam (positam talibus in adjunctis) ad alterius damnum cooperatus est, v. gr. si duo in hoc consenserunt, ut aedibus ignem injicerent. II. Qui solum materialiter cum alio ad illationem damni concurrit, potest excusari a peccato et a restitutione, si nempe agat ex causa justa et proportionata, absque pravo nocendi animo. Ratio est, quia in talibus conditionibus cooperatio non est illicita, neque injusta. 1° Aon est illicita, etsi furi vel damnificanti adjumento sit ; quia licet ex justa causa materialiter cooperari ad peccatum alterius (n. 519). 2° Non est injusta, quia in jurium conflictu, minus debet cedere majori, ut notavimus n. 914. Insuper, cum quisque jus habeat ad sua bona conservanda, nemini inter­ dicitur actio illa, quae per se est necessaria et directa ad proprium damnum avertendum, licet indirecte et per accidens damnum alteri eveniat. Sic nauta projicit licite merces alienas in mare, ne ipse pereat. (III, 369, 571, 697). Quare : 1° Qui furem adjuvat, coactus metu mortis vel gravis infamiae, non peccat, nec de damno tenetur ; quia dominus rei tenetur cedere juri suo inferioris ordinis, et consentire, etiam cum jactura suorum bonorum, ut alter vitae suove honori consulat. In causa enim impari seu inferiori, non est melior con­ ditio possidentis. 2° Qui positive et directe, concursu immediato, furem adju­ vat ad inferendum damnum, ob metum similis damni in propriis bonis, tenetur ad restitutionem ; quia nemo potest positive et directe ad damnum alterius cooperari, ut in eodem genere bonorum se servet indemnem ; in pari enim causa, est melior conditio possidentis. Attamen : a) coopérons non peccat,si id faciat cum animo compensandi postea ; b) non peccat, nec ad compensationem tenetur, si absque sua cooperatione damnum fuisset certo et aequaliter illatum ; fert enim adagium : « Quod mihi prodest et tibi non nocet, teneris permittere. » 3° Non peccat, nec ad restitutionem tenetur, qui indirecte, seu mediato tan­ tum concursu participat, v. gr. restituendo gladium occisuro, quando id facit ob metum majoris, vel similis damni. \ ide <$’. Alphonsum, III, n. 571 (ed. G., II, p. 67). qui profunde et, ut ipse fatetur, nemine eum praecedente, quaes­ tionem hanc intricatissimam dirimit. Cap. H. — Qui restituere debeant. G i7 § 2. De iis qui negative cooperantur. 988. — Notiones. Cooperatores negativi sunt : illi qui, ob cul­ pabilem in proprio officio incuriam, causa sunt cur proximo dam­ num injuste inferatur. Hujusmodi sunt mutus, non obstans, non manifestans. Mutus autem hic dicitur qui ante damnificalionem tacet et non monet, dum monere tenetur. Non obstans, qui, dum infertur dam­ num, illud non impedit, licet teneatur impedire. Non manifestans, qui post illatum damnum, illud non denuntiat, quamvis teneatur denuntiare. Cooperatores negativi alii proprie, alii improprie dicuntur. Cooperatores negativi proprie dicti sunt illi soli qui ex justitia, sci. ex oilicio quod ortum habuit saltem ex quasi-contractu, damnum proximi impedire debent, el suo muneri non satisfaciunt ; cooperatores negativi improprie dicti sunt illi «pii ex aliis motivis, v. gr. caritatis, haec damna avertere debent, et culpabiliter non avertunt. Itaque haec statuimus : 989. — Principia. I. Cooperatores negativi proprie dicti tenentur mt sorii v. gr. pro viis ferrei- ; eo quod post damnum societati illatum et ' Quoad rvhiii JW- \·Ί r.-l-io-i-, qui debita et obligationes contraxerint. \ide η. 2158, 3·, Cap. V. — (nrcmnstanliae restitutionis. 661 ante restitutionem plurimi forte socii ex ea exierint, ac ignoretur qui illi sint et qua portione socii fuerint. Sed id nobis videtur valere pro solo casu disso­ lutionis societatis . nam sociis, qui ex societate exeunt, alii succedunt cum jure ad credita et obligatione ad debita societatis. ( nde per se restituendum est administratoribus societatis. Cfr. Schilling (II. n. 474, 3«) et I’enneersch (II, n. 676). Casu autem quo constaret, v. gr. ob infidelitatem officialium, restitutionem ad aerarium societatis non fore transmittendam et singulis sociis pro rata sua parte distribuendam, causis piis restituendum esset (Aertnys-Damen, i, n. 807 : Konings, n. 1040). Idem dicendum, si constat societates esse retroassecuratas : tunc enim si damnum ipsis obvenit, illud certe pro majori parte compensabitur. Illi vero quos damnificator indemnes facere deberet, in per­ multis casibus remanent ignoti (cfr. Gtipfert 11, n. 126). III. Quomodo facienda est restitutio pro damnis heipi blicae illatis ? Attendendum erit ad sequentia : 1° Praeter media a /ege forte assignata (lex hujusmodi exsistit in Austria), datur modus facilis et efficax, in hoc consistens ut restitutioni obnoxius emat et comburat obligationes aerarii publici, vel publica sigilla ad litteras a taxa liberandas (timbres-poste, francobolli), vel aliud quid hujus generis. 2° Si nullum praesto est medium aptum, restituendum est in usus pios. Talis enim restitutio reipublicae certe prodest, eo quod minus in pauperes insumere debebit (Konings, 795 ; Schilling, 1. c. ; Merkelbach, II. n. 327). 662 p n s. H. — Tr. VII. De septimo praecepto. CAPUT VI De causis a restitutione excusantibus. S. Alphonsus,ΊΙΙ, n. 696-706 ; cd. G., II, p. 161 ; Lugo, disp. 21 ; Lessius, 1. 2, c. 16 ; Bil~ luart, tr. VIII, art. 20 ; Carrière, η. 1267 ; Lchmkuhl, I, 1228 ; Reuter, P. HI, η. 351 ; Aeri· nys-Damen, I, n. 809 ; Noldin, II, 514 ; Génicol-Saleinane, I, n. 557 ; Ubach, I, n. 281 ; Prümmcr, II, η. 241 seqq. ; Vermeersch, II, n. 680 seqq. 1016. — Causae, quae a restitutione excusant, sunt illae, ob quas obligatio restituendi jam contracta vel suspenditur, vel omnino tollitur. Priusquam de his singulis agamus, praemittemus princi­ pium gofierale. Principium. Quotiescumque creditor rationabiliter consentire debet, ut restitutio differatur vel omittatur, potest haec differri vel omitti, etiamsi creditor esset de facto invitus. Ratio palam est : ubi enim dominus non est rationabiliter invitus, detentio rei alie­ nae nequit dici injusta. Cfr. n. 727, II. Ad magis elucidandum istud principium, speciatim agemus : 1° dc causis, quae suspendunt obligationem restituendi ; 2° de causis, quae eam tollunt. Articulus I. De causis quae restituendi obligationem suspendunt. Praeter ignorantiam invincibilem, quae quamdiu perseverat, excusat a restitutione, recensentur tres aliae causae, videlicet : lu debitoris impotentia ; 2° damnum creditoris aut tertii ; 3° cessio bonorum. 1. Impotentia debitoris. Duplex haberi potest restituendi impotentia : physica seu abso­ luta, (piando debitor non habet unde restituat ; et moralis, quando absolute quidem habet unde restituat, sed non potest restituere sine magna difficultate, sive ob praesentem necessitatem sui vel suorum (i. e. filiorum, patris, matris, conjugis), sive ob dam­ num ex restitutione secuturum. De utraque hic agemus. 1017. — Principia. I. Impotentia physica suspendit obligatio­ nem restituendi. Patel ratio ; nam ad impossibile nemo tenetur. Jamvero : Impotentia physica, si est perpetua, obligationem restituendi exstinguit ; «l potest per accidens aliqua temporaria excusatio tieri etiam perpetua. 663 Cap. VI. — Causae a restituendo excusantes. Plerumque tamen, ul notat Vermeersch (II, n. 681), partialis restitutio 61 possibilis. i II. Impotentia moralis eamdeni obligationem pariter suspendit : i. e. nullus tenetur statim restituere, si ex restitutione notabili­ ter majus detrimentum sibi obveniret, quam foret commodum creditoris. Ratio est, quia, in tali casu, creditor prudenter et rationabiliter permittere debet suspensionem juris sui, ut servetur ordo caritatis (III, 598). Cfr. Anii du Cl., 1912, p. 634. 1018. — Excusatur itaque debitor, etiam ex delicto : 1° Si restituere nequeat absque periculo salutis animae pro­ priae vel suorum, vel absque periculo vitae aut jamae, modo jac­ tura famae non sit minima vel infima respectu damni magni et notabilis, quod creditor in bonis subiret (111, 698). 2° Si restituere nequeat absque damno suo tanto, ut inde duplum valoris rei supe­ retur. Item probabilius, si non possit statim sine damno ; modo ex restitutionis dilatione creditor non aequale damnum subeat. Nec vero potest debitor differre solutionem ob solam lucri amissio­ nem, nisi quando ex dilatione nullum creditori damnum obveniret (III, 697 ; II. Ap., X, 117). 3° Si restituendo non posset vivere seeundum decentiam sui status juste acquisiti. Unde si nobilis, v. gr., non potest statim solvere, nisi se privet famulis, equis, armis, etc.1 ; vel civis primarius, nisi obeat artem mechanicam sibi insuetam ; vel agricola, nisi vendat frumentum ad colendos agros necessarium; vel negotiator, nisi cum magno detrimento vendat obligationes cre­ diti ; vel mechanicus, nisi vendat instrumenta sua, quibus vivit : po­ test differre et paulatim restituere sine jactura sui status (III, 698). I I Diximus juste acquisiti ; nam si injuste, v. gr. furtis vel fraudibus, statum suum acquisivisset, non posset eum cum damno creditoris conservare, ut communiter docetur. Et idem dicendum putant DD., si debitor culpabiliter, v. gr. ludis, crapula, in praefatam necessitatem sese conjecerit. «Sed, hoc non obstante, ait 6·. Alphonsus (III, 702; ed. G., 11, p. 170), semper ac debitor (ex eo quod lusit, etc.) a suo statu juste acquisito casurus esset, mihi et aliis doctis durum videtur ad integram restitutionem illum obligare. Recte advertunt S. Antoninus et alii, quod, in tali casu, semper tenetur debitor expensas dimi­ nuere, ut restituat saltem quod potest. » — Praeterea advertendum est : 1019. — a) Si debitor ob restitutionem, vel solus, vel cum suis, in neces­ sitatem extremam conjiceretur, non tenetur restituere, licet res in specie exsi­ stat, et dominus in eadem necessitate versetur. Ratio est, quia in tali casu 1 Ilccte notant ΛΑ. rccentiores, cum non amplius exsistat talis nobilitatis ordo, plura ex his, quae de status amissione apud veteres docebantur, cum discretione nunc esse admit­ tenda. Vide Ami du Cl., 1908, p. 866. Cum cl. Merkelbach (II, n. 336) hac formula hodiedum uti possumus : si debeat a proprio statu excidere juste acquisito; v. g. cum amitteret magistratus suum oillcium ul ad famulatum reduceretur, etc. Mahc. Inst. Moral. Alph. T. I. 44 664 P. II. S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. omnia sunt communia, juxta dicta n. 914. Secus vero, si et ipse creditor praecise ex illo particulari furto in extremam necessitatem conjectus fuisset ; quia auferre alicui rem sibi ad vitam necessariam est idem ac eum occidere ; unde, in eo casu, melior debet esse conditio domini prius possidentis, b) Si agatur de necessitate gravi tantum, distinguendum est : vel solus debitor, vel solus creditor, vel ambo in illa necessitate versantur. Si prunum, potest differri restitutio, ut patet ex dictis. Si secundum, debet debitor restituere, licet in aequalem necessitatem conjiciatur ; quia, in aequali necessitate, melior est conditio creditoris, utpote jus ad rem habentis. Si tertium, est probabile resti­ tutionem posse differri ; quia debitor per restitutionem se exponeret damno multo majori, cum ex gravi necessitate in quasi-extremam conjiceretur. Excipe : si res exstet in specie ; vel si creditor praecise <«b illius rei furtum in pari necessitate reperiatur (III, 701-703). 2. Damnum creditoris aut tertii. 1020. — Principia. I. Si dominus rei restituendae ea abusurus esset ad peccandum, non tenetur debitor ad restituendum. Ratio a S. Thoma (2. 2, q. 62, a. 5 ad 1) datur : « Quando res restituenda apparet esse graviter nociva ei, cui restitutio facienda est, vel alteri, non debet ei tunc restitui : quia restitutio ordinatur ad utilita­ tem ejus, cui restituitur. » Quare : Nisi tibi impendat grave damnum aut incommodum, non potes restituere : v. gr., pecuniam tibi mutuo datam, ei qui vult ea uti. ad peccandum /librum omnino pravum, (fui nullius potest esse utilitatis ; quia cum facile alterius peccatum impedire vales, illud non impediendo peccas contra caritatem (cfr. n. 493). Non potes tamen tibi rem appropriate, sed teneris illam vel reser­ vare vel aliis tradere tutius conservandam. II. Si dominus rei praevideatur ea abusurus in damnum tertii, tene­ tur debitor illam denegare, cum potest sine suo graviori vel saltem aequali damno. Ratio patet ex supra allegatis Doctoris Angelici verbis. Imo, in tali casu, peccaret non solum contra caritatem, sed etiam contra justitiam. ut communiter docent Lugo et alii ; quia proximus habet jus, ne coopereris damno suo, tradendo aliquid alteri in suam perniciem (III, 697 et 753 ; II. Ap., X, 116). Itaque debitor, etiam ex delicto, qui restitutionem differt ob veram domini utilitatem, non tenetur de damnis minoribus ex dilatione consecutis : quia rem domini recte gessit (Lugo, disp. 21, n. 31 ; Croix, III, P. 2, n. 426). 3. Cessio bonorum. 1021. Definitio. Cessio bonorum est : omnium bonorum dere­ lictio, quum debitor, solvendo impar, facit suis creditoribus, ad suam servandam libertatem. Varia nomina oblinet in Codicibus modernis (cession de biens. Konkurs, fallimento etc.). Cap. \ I. — Causae a restituendo excusantes. 665 Divisio. Cessio dicitur 1° voluntaria, seu libere ab omnibus cre­ ditoribus acceptata ; et tunc habet eos effectus, de quibus debitor et creditores conveniunt ; 2° judiciaria, i. e. declarata per legi­ timi judicis sententiam. Haec est quoddam beneficium ab ipsa lege concessum infortunato et bonae fidei debitori, ut ita, non obstante qualibet alia in contrarium stipulatione, a creditorum molestiis liberetur. Ex jure modbrxo : 1° Decoctio (status debitoris solvere cessantis) est vel inculpabilis, vel culpabilis. In priori casu,si decoctus commercium exerceat, lota ejus res agitur apud tribunal commercii, ubi exsistit (faillite) : secus, apud tribunal ordinarium (déconfiture). In posteriori casu, decoctio judicatur vel ut delictum (banqueroute simple), vel ut crimen (banqueroute frauduleuse), et inde proportionalis poenis plectitur l. 2° Creditores non possunt recusare cessionem judiciariam, nisi in casibus per legem exceptis, si debitor nempe sit extraneus, prodigus, rraudulenlerdecoetus.de furto aut usura damnatus.etc. 3° Cessio judiciaria non confert creditoribus, ipso facto, dominium bonorum decocti, sed jus, vi cujus illa ipsorum nomine administrantur ac dein in ipso­ rum utilitatem venduntur. 1022. — Principia. 1. Per cessionem bonorum peractam sine fraude suspenditur quidem, sed non tollitur restituendi obligatio. 1° Suspenditur, tum in foro interno, ob impotentiam ; tum in externo, ex beneficio creditorum vel ipsius legis. 2° Non tollitur : quia, nisi de opposito alicubi constet, nec lex (saltem in plerisque Europae Statibus 2), nec communiter creditores intendunt remittere debitori illam debiti partem, quam nondum solvere potuit. Hinc, si debitor pinguiorem postea fortunam adipiscitur, tenetur ad inte­ gram solutionem ; imo tenetur, quantum potest, laborare ac bona acquirere, ut integrae solutioni satisfacere possit (III, 699). Dictum est nisi de opposito alicubi constet : sive nempe 1° per legem et communem ejusdem interpretationem ; haec enim, sicut in praescriptione, potest, intuitu boni communis, transferre dominium : hoc in Anglia, lisle Crolly (III, η. 1201) el in America Septentrionali ( Konmgs, n. 861), communiter tenetur ; sive 2° per creditores, si, v. gr.. per 20 annos solutionem non petierint. Imo non desunt A qui probabiliter asserunt, compositionem debitoris cum creditoribus aequiparari cuidam viduali remissioni. Cfr. . lerlnysDameù, I, 877; Ami du Cl., 1910, p. 1069 (id valeret de cessione voluntaria). 1023. — II. Per cessionem bonorum, nihil detrahitur juri debi­ toris ad congruam sui suorumque sustentationem, ('.essor enim non est pejoris conditionis quam ceteri debitores, quibus gravis fami­ liae necessitas, ut diximus, est justa causa differendi restitutionem. 1 Cod. gall., 1268 ; ital., 2090 ; hisp., 1912 ; austr., lex 10 Dee. 1914 , germ., lex de ces­ sione bonorum 17 Mail 1898 (cfr. Kiirschner, 1. c.).— 1 Cod. gall,, 1270 ; Cod. comm. Hal., 543 ; hisp., 1920, Cod. comm., 900 seqq. lex Judic., 1130 seqq. ; austr., lex 1914, 5 59-61. 666 P. II. S. IL — Tr. VIL De septimo praecepto. Hinc, si debita proveniant ex contractu, cessor tenetur illa solvere, si plus acquisivit quam ad sui status decentiam requiritur. Si vero proveniant ex delicto, v. gr. furto, usura, illa sola sibi relinere potest quae ad victum sunt necessaria (H. Ap., X. 117). Inde concludas : 1° Uxor et filii licite recipiunt alimenta a patre debitis gravato, si aliunde non habeant sustentationem. Imo, tametsi uxor possit vivere bonis propriis vel propinquorum, potest tamen a viro (etiam usurario) ad restituendum impotente recipere alimenta ; quia vir non minus tenetur alere uxorem quam solvere debita (III, 695). 2° Famulus recipit licite salarium a domino debitis gravato, si huic sit necessarius, vel si in creditorum utilitatem laboret. Quod si non sit necessarius et advertat herum ex tali famulatu reddi ad satisfaciendum debitis impotentem, tenetur discedere, ne causa fiat damni creditorum. Potest tamen licite retinere quod bona fide jam recepit (III 694 ; IL Ap.. X, 115). 3° Qui accepit dona ab homine debitis gravato, tenetur ad resti­ tutionem, si debitori ob hanc praeposteram liberalitatem adimitur facultas suis satisfaciendi creditoribus ; nam per talem acceptionem fit positiva causa cur creditores damnum patiantur (III, 722; IL Ap.. X, 128). 4° Qui debilis gra­ vatur, nequit sine injustitia recusare haereditatem, qua reddendo par fieri potest (Amidu Cl., 1910, p. 94). An autem debitis gravatus Religion em ingredi pos­ sit, vide n. 2138. b. Articulus II. De causis quae tollunt obligationem restitutionis. Tres causae numerantur : 1° compensatio legitima ; — 2° condo­ natio creditoris ; — 3° auctoritas publicae potestatis. (De trans­ actione autem, quae his causis adjungi solet, vide n. 1160). 1. Compensatio legitima. 1024. — Compensatio alia est impropria, seu exlra-legalis, qua creditor ipse sibi satisfacit, sumendo rem debitoris debito aequivalentem. Alia est propria, seu legalis, et habetur quando duo sibi mutuo sunt debitores : v. gr. debeo tibi centum pro frumento, et tu mihi debes centum pro vino. Haec vocatur in jure : « debiti et crediti inter se contributio L » Utraque compensatio exstinguit obligationem restituendi, quia tollit inaequalitatem (cfr. n. 924). 1020. — Quaesitum. .In liberatur a restitutione, qui debitum solvit credi­ tor! creditoris sui? Respondemus : Affirm., per se et in rigore juris. Sic, v. gr. tibi debeo centum francos, tu vero debes centum Titio : satisfacio tibi, solvendo creditori tuo Titio. Huic enim solvendo id quod tu ipsi debes, acquiro jus quod ipse habebat debitum suum a te requirendi ; et inde exsurgit debiti et crediti inter se contributio, seu legalis compensatio. — Diximus : 1° perse · quia non liberor, si tu forte adhuc cogaris solvere, vel si creditores privilégiâtes aut hypothecarios habeas ; 1 Col. gall., 1289 ; Hal., 1285 ; hisp., 1196 ; germ.. 387, 393. Cap. VI. — Causae a restituendo excusantes. 667 2° in rigore juris ; quia talis solutio, si fiat absque causa, illicita erit ob varia incommoda, quibus obnoxia est. Foret autem ratio sufficiens, si creditor credi­ toris debitum suum aliter recuperare nequiret (III, 699, 700). Sed in foro externo lalis solutio impugnari potest *. 2. Condonatio creditoris. Notio. Condonatio, in materia justitiae, est : remissio debiti libere facta a creditore habili ad condonandum. 1026. — Principium. Ad tollendam obligationem restitutionis non requiritur semper condonatio expressa, sed sufficit tacita, aut etiam praesumpta, modo sit moraliter certa. Ratio est, quia ad rem alienam absque injustitia accipiendam vel retinendam, sufficit ut dominus non sit positive invitus. Quod si dominus jure supponatur quoad modum tantum (v. gr. clam auferendi) invitus, omittens restitutionem non peccat mortaliter. Itaque : 1° Dominus expellens servum, operarium, ob levia furta, remittit ei tacite omnem obligationem, eo quod nihil petat. Ex hoc tamen non sequitur, condo­ nationem adesse respectu donationum, quas servus forsan extraneis fecerit. Similiter remittere omnem obligationem praesumitur dominus, si famulum in manifesto gravi furto deprehenderit, et cum expellit vel tantum corripit, quin restitutionem exigat. 2° Parentes juste praesumuntur remittere suis filiis obligationem reparandi furta etiam gravia, si ros sint jam consumptae nec graviter cohaeredibus noceatur 2 (vide etiam n. 9071. 3° Quoad pauperes, qui diversis pana fuerint furati, condonatio ex parle dominorum praesumitur; si in damnum unius furlula commiserint, condonatio partialis praesumi potest. — Quomodo autem in (oroexterno probetur vel praesumatur condonatio vel remissio debili, vide in variis Codicibus3. 3. Auctoritas publicae potestatis. 1027. Facultas aliqua transferendi dominium competii ex proportionala causa tum principi civili, in ordine ad bonum publicum temporale, tum A. Pontifici, in online ad bonum publicum spirituale. — Hic dicemus : 1° de sententia judicis; 2° de compositione cum S. Pontifice ; 3° de sanatione super Ecclesiae bonis injuste alienatis. 1028. — I. De sententia judicis. Apud omnes in confesso est, sententiam judicis, fretam veritate, tollere restitutionis obligatio­ nem. Ipsa enim fulcitur auctoritate legum, quae, ratione boni com­ munis, rerum dominium nonnumquam legitime transferunt. Inde : Xon teneris restituere : 1° si judex in poenam alicujus delicii a creditore tuo patrati, imponit hanc multam, ne lu ei restituas quod ipsi debes ; 2° si ex aequitate adjudicat tibi aliquid, quod alias in rigore justitiae libi non de­ beretur (Viva·, de Rest., q. 5, a. 4, III). ' CoJ. gall., 1296 ; ital., 1291 ; austr., 1441 ; hisp., 1162 ; germ., 414. — * III, 543 ; 11. Ap.. -X. 32» U6. — 1 Cod. Kal1·· *282 ; ital., 1280 ; hisp., 1187 ; germ., 397. 668 P. II. S. H. — Tr. VIL De septimo praecepto. 1029. — II. De compositione eum S. Pontifice. Compositio cum S. Pontifice tunc habetur cum Romanus Pontifex, ex suprema sua potestate, ita transigit, ut una quidem pars debiti in pias causas impendatur, altera vero debitori condonetur, supplendo tamen de thesauro Ecclesiae utilitatem spiritualem, quae domino obveniret, si totum debitum in eleemosynam datum fuisset. Controversia non est, quin compositio legitima debitorem in foro conscientiae liberet. Ratio est, quia S. Pontifex ob bonum commune sic omnia ordinat, servato ambitu suae potestatis l. Neo legitimi domini jura prorsus ignorantur, cum ex bonis spiritualibus compen­ satio accedat. Aide ό’. Alph., Ill, 592, 593 ; II. Ap., X, 117, 20 ; Lugo, disp. 21, η. 91 ; Instructionem S. Poenitentiariae, 12 maii 1929, occasione pactorum Lateran. (apud Haus, Instit. can. 2 n. 489). Ad compositionem obtinendam moneri potest sacerdos, qui anxius est, ob missas cum materia dubia celebratas. Cfr. n. 1620. Compositio quoad bona incerta iit (in Hispania el Lusitania) per Bullas Compositionis etc. 2. Potest etiam compositio obtineri a 5. Poenitentiaria. 1030. III. De sanatione. Sanatio super bonis Ecclesiae injuste alienatis tunc fieri dicitur, cum S. Pontifex, qua supremus bonorum Ecclesiae administrator, ob justam ac gravissimam causam istiusmodi alienationes convalidat. — Sic convalidavit alienationes, quae tempore perturbationis anglicae et gallicae factae fuerunt. Pro Austria, quoad decimas sublatas, sanatio data est per Concor­ datum, 18 Aug. 1855. Haec autem scitu utilia subjungimus : 1031. —1° Sanatio genekalis, pro toto regno, saepius a S. Sede concessa est. Talis facta est : a) Pro Gallia et Belgio, die 15 Augusti 1801 per Bullam Ecclesiae Christi, b) Pro Borussia, die 16 Julii 1821 per Consi. De salute ani­ marum. c) Pro Hispania, duplex facta est sanatio : la per Concordatum 16 Martii 1851, 2“ per conventionem additionalem 25 Augusti 1859, cfr. Gury-Ferreres, 1. n. 750 ; pro America Latina vide ejus App. (ad n. 558). d) Pro Italia, die II Febr. 1929 per pacta Lateranensia sub certis conditionibus. Vigore harum sanationum, ul declaravit S. Poenit., die 10 Martii 1818, bona ecclesiastica jam in plena acquirentium proprietate exsistunt, dummodo tamen acquisitio facta fuerit secundum leges tunc vigentes. Hortatur tamen S. Sedes acquirentes istos, ut pro sua pietate ac religione satisfacere velint piis missa­ rum, eleemosynarum, aliarumque rerum similium oneribus, quae bonis illis olim forsan infixa erant. Prodierunt similia Rescripta pro Italia superiore annis 1845 et 1847 3. Er his colliges, quaenam bona ecclesiastica sint adhuc • De hac quaestione cfr. Raus, Insttt. canonicae, n. 18 seqq.—‘Vide Ubach, I η. 282(i>as’. 269, nota 2). — * Pro Gallia, declaravit Plus \ II, 20 Oct. 1821, concessionem factam indiscrlmlnatim applicari posse omnibus bonis ecclesiasticis, quae a Gubernio die 15 Jul. 1801 occupata erant Pro Belgio, statuit Gregorius XV I, quemvis emere posse bona ecclesiastica co adhuc tempon a Gubernio detenta (1»> Sept. 1833). — Die 27 Nov. 1891, concessum est pro archid. Colon, cum dloec. Trevir. et Monast., ut quae per Breve Pii VII, ex anno 1821, datae fuerint sanationes, ad occupationes a Gubernio irallico usque ad Unem anni 1811 in Cap. \ 1. — Causae a restituendo excusantes. 669 TiONi odnoxia : (i) ea scilicet, quae non inerunt a Gubernio unquam occupata, sed ejus manus effugerunt, quia vel apud privatos, v. gr. eorum bono­ rum colonos, remanserunt vel a privatis ipsis vi usurpata fuerunt ; l>) bona quae fuerunt post initas jam cum S. Sede conventiones (v. gr. in Gallia post Concordatum), a Gubernio occupata ; c) bona, quae, dum initentur conven­ tiones, Ecclesiae tradenda promissa fuerunt a Gubernio, nec tamen postea tradita sunt. Haec omnia per se patent. Itaque horum bonorum restitutio facienda est juxta regulas quibus subjacent possessores bonae vel malae fidei, prout nempe usurpatores, eorumve haeredes, in bona vel in mala fide ver­ santur *. 2° Nulla sanatio generalis promulgata est post recentem spoliatio­ nem iniquam Ordinum Religiosorum vel Ecclesiae in Gallia. Sola compositio admittitur, quae sit. ut ail S. Poenit., simul aequa et benigna (Secret. Status, 21 Sept. 1907, et S. Poenit., 1G Jan. 1909 a). restiti sinistra Rheni ripa continuatas, applicarentur. — Dic 7 Febr. 1824. hoc extensum est ad bona ecclesiastica quae in toto regno Boruesiae usque ad linent a. 1824 saecularisata sunt sive de praesenti a privatis possessa, sive in futuro possidenda (Anal. ecc/., III 211).— > Cfr. Anal. Jur' Pont., scr. V. a: 1861, coli. 122. — » Inu du Cl., 1907, p. 1134 ; 1908, p. 403 ; 1909, p. 235; .Voue. Rev. ThM., 1908, p. 98. P. IL S. II. — Ti’. VII. De septimo praecepto. DISSERTATIO IV DE CONTRACTIBUS Seu Jurium Voluntariis Commutationibus. ‘ Disseremus : 1° de contractibus in genere ; 2° de contractibus gratuitis ; 3° do contractibus onerosis ; 4° de contractibus aleatoriis : 5° de contractibus subsidiariis. Inde patet quae sit nostra divisio, cujus explanatio occurret n° 1034. CAPUT 1 De contractibus in genere. S. Alphonsus, III, 707 ; ed. G., II, p. 174 ; Lugo, disp. 22 ; Lessins, I. 2, c. 17 seqq. ; Sal· mardi center, de Contr., lr. 1 i, c. t ; Billuart, de contractibus diss. I ; Coinilolus, de Contr· miHtrv . Worrus, I n. l-»i : Berardi, Theol III. n. 505 ; Schwan *·, *· di Vertrage; Carrière. de Contr. ; H'crnz, Ius Décret., Ill, lit. 9, p. 228 ; Vernieersch, Quaest. de justi- . lia, η. 287 seqq. ; II, η. 408 seqq.; Prùmmer, II. n. 249 seqq ; Merhelbach, II, n. «48 seqq.; Schilling, II, n. 'il3 seqq. 1032. — Agendum : 1° de notione contractus ; 2° de requisitis ad contrahendum. ; 3° de effectu seu de obligatione contractus. Studiosus autem lector imprimis religiose memoria custodiat, quae notantur can. 1529 : e Quae jus civile statuit de contractibus tam in genere quam in specie, sive nominatis sive innominatis, et de solutionibus, eadem jure canonico in materia ecclesiastica iisdem cum effectibus serventur, nisi juri divino con­ traria sint aut aliud jure canonico caveatur. » Itaque in memoratis adjunctis, quae jure civili valent aut non valent, eodem modo, positis ponendis, valent aut non valent jure canonico; v. g. circa formam contractuum, eorum effectus, clausulas eorum subintellectas vel prohibitas etc., exceptis tamen semper iis quae juri divino vel canonico adversantur, utputa quae circa dispositiones pias legali forma destitutas statuuntur. Articulus I. De notione contractus. 1033. - Definitio. Contractus est : duorum vel plurium in idem placitum consensus, animo obligationis contrahendae 1 ; seu aliis verbis : contractus est voluntaria furiunt commutatio. Dicitur : 1° consensus, i. e. practiea voluntatis determinatio ; 2° duorum vel plurium, quia non est obligatio justitiae aut fidelitatis, nisi saltem inter duos ; 3° in 1 < tr Dig.. I 2. tit. U. c., i. -.m . lin |-t lo7 . Ital., 1098-1103 ; austr., 801 1») *-1259 , germ., 104, 145 seqq. hisp j Cap. I. — De contractibus in genere. G7! idem placitum, hoc est de aliquo dando vel faciendo, quod necessario ab omni­ bus eodem modo intelligi debet ; 4° animo obligationis contrahendae ; secus esset merum propositum. Contractus, quatenus est jurium commutatio, non solum dicit exstinctionem juris et obligationis susceptionem in uno, similisque juris acquisitionem ab altero ; dicit potius formalem et immediatam dominii translationem, ita ut alter illud acquirat dependenter ab ejus amissione per priorem, secluso scilicet omni momento quo res commutata esset res nullius. In omni contractu tria a jurisperitis distinguuntur, nempe essentia, natura et accidentalia. Ad essentiam perlinent ea, sine quibus contractus exsistere nequit : ut, v. gr., in venditione res, pretium et consensus. Ad naturam spec­ tant ea, quae, licet non expressa, ex lege tamen, vel usu, vel aequitate, in con­ tractu comprehensa intelliguntur, quamvis essentialia non sint. Sic, v. gr., in venditione, securitas ab evictione per specialem conventionem excludi potest ; at conditione non expressa, venditor talem securitatem praestare debet (cfr. n. 1125). Accidentalia demum dicuntur ea, quae contractui adjungi possunt, quin lege aut rei natura censeantur adjecta ; v. gr. talis dilatio in solutione pretii et similia.— Itaque in contractibus tria discernimus elementa, sci. essen­ tialia seu substantialia, naturalia, accidentalia (cfr. etiam Merkelbach, Ii, n. 449). 1034. — Divisio. Contractus est : 1° Formalis seu expressus, aut virtualis seu tacitus. — Prior est ille, qui fit verbis, scriptis, aliisve signis consensum directe manifestantibus. Posterior vero est ille, in quo consensus in rem conventam exsistit quidem realiter, sed implicite tantum aliquo dicto vel facto manifestatur. Sic medicus exercens suam artem promittere censetur, se facturum esse id omne quod ejus professio requirit, secundum juris effatum : ■ spondes peri­ tiam artis. » Hic contractus communiter quasi-contractus nuncupatur. ‘2° .Nominatus vel innominatus. Nominatus habet nomen proprium in jure, ut emptio, locatio ; innominatus caret in jure nomine proprio. — Omnes contractus innominati ad quatuor species revo­ cantur, nempe, do ut des ; do ut facias ; facio ut des ; facio ut facias. 3° Unilateralis vel bilateralis seu synallagmalicus. Prior fit, cum unus aut plures se obligant erga unum aut plures non obligatos, ut in contractu promissionis. Posterior habetur, quando unus aut plures 11· · se obligant erga unum aut plures alios pariter obligatos, ut in variis permutationibus : est contractus magis stricte sumptus. Etiam aliqui contractus gratuiti sunt bilaterales, v. gr. depositum, commo­ dum. Deinde contractus bij.ateraijs esse potest commulatorius, vel alea­ torius Commutatorius est, si uterque contrahens censetur dare aut accipere aliquid aequivalens et certum, ut in venditione. Aleatorius (seu fortunae) dicitur, si, quod datur vel promittitur, pendeal ab eventu accidentali, ut in ludis alearum. 4° Gratuitus vel onerosus. Gratuitus est ille, ex quo una duntaxat pars commodum accipit, quod altera pars ei gratis tribuit, v. 672 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. gr. donatio, commodatum. Onerosus, ex quo utraque pars onus suscipit pro commodo, v. gr. venditio, locatio. 5° Principalis vel accessorius. Principalis est, qui non pendet ex alio contractu, ut venditio, permutatio, donatio, etc. Accessorius seu subsidiarius, qui pendet ex alio, ad cujus pleniorem securitatem ordinatur, ut fidejussio, pignus et hypotheca. 6° Sollemnis vel simplex, prout requirit speciales legis formalitates, vel generalibus tantum dispositionibus subjicitur. Simplex subdividitur in scriptum et verbalem. 7° Nudus aut vestitus. — Contractus nudus est ille, cujus obli­ gatio naturalis non confirmatur jure positivo. Vestitus est ille, qui, praeter conventionem, habet adminiculum juris. Hic confert actionem ad exigendam exsecutionem apud tribunalia ; illi, in jure novo, etiam favor generatim conceditur, modo probari possit (Lehmkuhl, I, n. 1241). Ita, v. gr., jus tuetur retentionem accepti. 8° Realis vel consensual is. Realis est ille, qui, in sua specie, non perficitur nisi per rei conventae traditionem : ut est commoda­ tum, mutuum, depositum, etc. Consens ualis est, qui solo contra­ hentium consensu rite exhibito completur, ut est locatio. 9° Purus (seu absolutus) vel non purus (seu conditionatus), prout nulla vel aliqua conditio ei apponitur. 10° Firmus vel rescindibilis, prout ejus vis obligandi statim absoluta evadit, vel a competente auctoritate irritari valet. Contractus rescindibiles corriguntur post actionem rescissoriam, vel excep­ tionem metus aut doli, vel appellationem, vel denique post restitutionem in integrum. Cfr. can. 1684, 1688, 1881. Senno quoque nonnunquam occurrit de contractu bonae fidei, quatenus opponitur, non quidem contractui malae fidei (mala enim fides excluditur a contractu quolibet), sed contractui stricti juris. In primo casu, largior aliqua interpretatio ad normam aequitatis haberi potest, v. g. in emptione et vendi­ tione ; in secundo casu, ad litteram (sed juxta sensum verborum et intentio­ nem contrahentium ((intractus sumendus est, v. g. plures contractus inno­ minati, mutuum, census (Cfr. Gôpfert, II, § 80). Λβ Articulus II. De requisitis ad contrahendum. Quatuor essentialiter requiruntur : 1° materia apta ; 2° persona capax ; 3° consensus legitimus ; 4° forma conveniens. I. — De contractibus in genere. § 1. De materia contractes h 1035. — Definitio. Materia contractus est : quaelibet res vel actio possibilis, honesta, pretio aestimabilis, in commercio civili posita, propria contrahentis et determinata. 1° Possibilis : nam impossibilium nulla est obligatio. Heroicam tamen actionem quis sponte promittere potest. Si res ex parte tantum sit possibilis, valet contractus pro hac parte ; quia utile non debet per inutile vitiari » (Reg. 37, in 6°). Excipe, nisi ita conventum sit, ut vel totum vel nihil praestari debeat. Qui autem sua culpa efficit, ut res fiat impossibilis, tenetur reparare damnum. 2° Honesta : ut nempe nec legibus nec bonis moribus adversetur. Satis tamen est, rem esse substantialiter honestam: contractus enim potest esse validus, licet, ob aliquam accidentalem circumstantiam, vel ob meram prohibitionem, sit illicitus ; secus stipulationes circa laborem, in diebus festivis peractum, essent invalidae. Difficultas moveri potest circa pacta de re turpi, vel de rebus aliunde jam debitis. Itaque de hisspeciatim agemus n. 1036. 3° Pretio aestimabilis, i. e. utilis aut rationabiliter jucunda ; « sti­ pulationes enim fiunt, ut unusquisque acquirat sibi, quod sua interest '. » Hinc, nullae sunt conventiones, quarum objectum est omnino inutile aait ridiculum. a) Res,quae fit objectum contractus, non censetur utilis (pretio aestimabilis), si ipsa solummodo aliquod emolumentum contrahenti affert (secus, monstrare viam, dare mutuum, posset fieri objectum stipulationis) ; censetur autem utilis, si simul alteri emolumentum praebet, el aliquid oneris ex parte prae­ bentis importat. Sic medicus ex caritate pauperem adjuvans, stipendium sti­ pulari potest, b) Spes rerum juturarum apud omnes pretio aestimabilis habetur, unde et res, quae sunt jam in spe, possunt constituere objectum contractus. Excipitur tamen haereditaria personae adhuc viventis successio, circa quam omnis stipulatio seu pactum, apud diversas gentes, est nullius roboris ; idque optimo jure, ne scilicet occasio inde habeatur optandae mortis alienae 3. In jure germ., irrita declaratur omnis dispositio onerosa circa bona futura propria et successionem alterius viventis ( §310, 312). Hoc non obstante, possunt religiosi, qui profitentur, testamentum condere de bonis futuris. 4° In commercio civili posita. Extra commercium sunt viae publi­ cae, flumina, etc., in jure romano, quaecumque res sacra. In Codice haec dispositio juris romani quoad dominium rerum sacrarum immutata est, ut vidimus n. 852, 4°, 892 (cfr. etiam dicta n. 585 et 589). ’ Cfr. Cod. gall., 1126-1130 ; Ital., 1116-1118 : austr., 878 ; hisp., 1271-1273 ; germ., 138. 306 : Crotty, II, 81 Seqq. — 1 /nefit., 1. 3, tit. 20, § 19 ; Cod. gall., 1131 ; liai.. 1H9. — * S. Alph., III, 934 ; Cod. gall., 1130, 1600; ital., 1118, 1 460 ; austr., 879, 1383 , hisp., 1271; genu., 312. 674 P. IL S. IL — Tr. VIL De septimo praecepto. 5° Propria contrahentis, scilicet : exsistens sub dominio illius, qui eam tradit ; quia nemo plus juris in alium transferre potest, quam quod ipse habet. Hinc emptor rei furtivae non acquirit ejus dominium. Vide tamen quae per legem positivam statuuntur de iterata venditione talis objecti (n. 939 seqq.). — Etiam de re ab alio praestanda contractus fieri potest eo sensu, quod contra­ hens promittit se curaturum ut res ab alio praestetur. 6° Determinata, sive in individuo, sive in quantitate et qualitate ; secus enim illusorius foret contractus : ul si cui promitterem, v. gr., quodeumque animal, vel frumentum in genere, satisfacerem pro­ missioni dando culicem, vel imum frumenti granum : quod foret absurdum. 1036. — Quaesita. I. An obligationem inducunt pacta el contractus de he TLRPi seu illicita, e. gr. de ferenda injusta sententia, de patrando homicidio, fornicatione, furto etc. ? Distinguamus : 1° Ante perpetrationem operis, certum est talia pacta esse nulla : justitia enim non potest obligare ad illicitum. Unde, opere nondum perpetrato, promissum pretium non debet ab altero solvi, nec potest ab altero accipi aut retineri (111, 712 ; IL Ap., X, 123). Si quis tamen donum acceperit datum per modum allicùivi, absque pacto rei malae perpetrandae, potest sine injustitia illud retinere, etiam denegato consensu. Tune enim donatio uti omnino liberalis habenda est, etsi facta sit ex intentione seducendi donatarium. 2° Post perpetrationem operis, certum est meretrices posse saltem . ex jure romano (1. 4, ff., de Condict, ob turp. cans.) infame suum lucrum, absque injustitia, exigere et relinere. Ita communiter AA. cum D. Thoma (2. 2, q. 62, a. 5, ad 2). I nde S. Poenitentiaria die 22 Aprilis 1822 pro foro interno ita decidit : « Mulier poenitens non cogenda est, sed hortanda ut pretium meretricii, juxta prudentis eonfessarii judicium, eroget in usus pios. » Cfr. Scavini, II, 367. Pro perpetratis autem aliis actionibus illicitis, v. gr. pro proditione patriae, controvertitur. Alii, inter quos Vlrianus, Medina, Collet, Gousset, Lyonnel, ('.arrière, Tanquerey. negant tum obligationem solvendi conventum pretium, tum facultatem pretium jam solutum relinendi. Ratio est, quia actio mala non est vendibilis, nec potest contractus antea nullus per complementum operis fieri validus. Probabilis est haec sententia. Sed. alii, cum S. Thoma 1,S.Alph., 1. < I.es>io, Lugo. Salmanticensibns. Sanchez. Lehmkuhl, Vermeersch, Merkelbach, tenent allirmanlem sententiam (eamque communiorem). Rationes sunt a) urget regula generalis ■ cum unus contrahentium partem suam posuit, alter suam ponere tenetur l>) opus malum jam positum, licet non sit dignum pretio uti malum, est tamen aestimabile et uni utile el alteri onerosum. I nde • P otia S rhon dlst. 15, q. 2, a. 4, q. 2. I 7 ;q. 62, a 5, ad - [. 87, a, 2, ad Sent. 4 Cap. I. — De contractibus in genere. 675 ex eo quod alter hoc opus ponit, exsurgit quasi novus contractus innominatus : jacio ut des, jacio ut facias. Cfr. Lehmkuhl, I, n. 1219 ; I uid. Alph., P. III, q. 15. In praxi, quia ex utraque parte stat vera probabilitas, possessori favendum est, nisi judicis sententia secus statuerit, vel specialis circumstantia accesserit (v. g. quoad laborem illicitum diei dominicae). Cfr. etiam circa hanc eamdem conclusionem Uhach (1, 291) et Schilling (II, -11 1, 1°). II. An materia contractus onerosi, potest esse res aliunde .jam debita ? Respondemus distinguendo : 1° Neg., si jam sit debita titulo justitiae. Sic, v. gr., pactum faciendi vel dandi aliquid, pro ferenda justa sententia, pro resti­ tuenda re deposita, commodata, inventa, pro abstinendo a furto detractione, etc., nullius est roboris ; nam alter habet jus ad ista, independenter ab omni onere vel pretio sibi imposito, et ideo pretium jam solutum ipsi restituendum est (IV, 216). Est tamen probabile, integrum alicujus operae pretium posse a pluribus acci­ pi, si singulis ita prodest ac si singulorum gratia fieret. Sic, v. gr., si Titius te conduxit ut alicujus negotii causa iter suscipias, poteris etiam a Petro, ad gerendum ejus negotium, ad idem iter conduci, modo posterius mandatum priori non noceat (III, 862). • 2° Affirm., probabilius, si sit debita tantum ex caritate, religione, aut simili virtute ; tunc enim ex contractu oneroso enascitur jus strictum, quod antea non exsistebat. Sic dives, qui tenebatur ex caritate locare pauperi domum gratuito, non peccat contra justi­ tiam (licet caritatem laedat), si locationis pretium exigat. Item, si quis accipiat pecuniam ad jejunandum tempore quadragesimae, potest illam sine injustitia et absque peccato retinere. Cfr. 5. Alph., III, 713 ; IV, 216 ; Lehmkuhl, I, n. 1247. § 2. De personis quae contrahere possunt x. 1037. — Principia. I. Jure naturae, possunt contrahere ii omnes, qui usu rationis pollent. Ratio: nemo potest sibi obligationem impo­ nere, nisi sit actualiter actionis humanae capax (cfr. n. 1044, 4°). Hinc, nequeunt contrahere : infantes et perpetuo amentes, lunatici, fu­ riosi, perfecte ebrii et semi-ebrii, tempore rationis deliquii. Est autem haec incapacitas adeo absoluta, ut reddat, jam ab initio, contractum invalidum independenter ab omni legislatoris vel judicis interventu (£ugo,disp.22,n.281). 11. Nihilominus per jus positivum exceptiones statui possunt quibus coarctetur haec naturalis facultas. Ratio : leges humanae possunt, ob bonum commune, jus privati limitare et contractus eo ’ Cfr. Cod. gall.. 1123-1125 et 1304-1314 ; ital., 1105-1107 et 1300-1311 ; austr., 865-868 ; hisp., 1263 seqq. ; germ., 104-115. G76 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. fine infirmare, ut damnum a personis imperitis excludatur, atque familiarum paci et morum honestati consulatur. Reddit haec incapacitas contractum solummodo ixfir.mvm seu rescindibilem ad arbitrium incapacis, cujus tamen incapacitas nunquam a parte capaci opponi potest, nisi in solo casu deceptionis (cfr. n. 1039, III). Porro, si condi­ tiones a lege requisitae, v. gr. consensus patris, tutoris, mariti, impleantur, contractus fit omnino firmus ; quod idem evenit, si contrahens, incapacitate sublata, contractum ratum habeat, sive explicite, sive implicite, non mani­ festando nimirum suam rescindendi voluntatem infra tempus a loge statutum. 1038. — III. Jure positivo, ad firmiter contrahendum inhabiles communiter declarantur illi omnes, qui non habent liberam bono­ rum suorum administrationem. Tales sunt : minores, uxores, inter­ dicti, prodigi, civiliter mortui el alienigenae. De liis plura dicemus. Sed praeterea stabiliti sunt nonnulli casus incapacitatis relativae : sic tutores et curatores vetantur acquirere bona minorum administration! suae commissa ; vetantur similiter judices et magistratus acquirere jura, de quibus apud eorum tribunal lis movetur, etc. De iis non agemus separalim. Dixisse Sufficiat hujusmodi leges, cum justae sint, obligare in conscientia. 1. De minoribus \ 1039. — I. Minor firmiter contrahere potest in sequentibus casi­ bus : si agatur de acceptando commodo, quod ipsi omnino libéra­ lité!· tribuitur; 2° si agatur de rebus spectantibus ad mercaturam vel artem, (piam ipse ex consensu patris vel tutoris exercet ; 3° si sit emancipatus, potest operam suam locare, aliosque inire contrac­ tus, qui spectant ad meram bonorum administrationem. *' II. Praeter praedictos casus, minor non potest solus per se con­ trahere firmiter : sed debent ejus nomine agere, vel saltem ipsi assis­ tere pater, lutor, judex, pro diversitate circumstantiarum, quas civilistae exponunt. Unde si, praetermissis conditionibus quas lex apposuit, contraxerit, contractus est resci nd i bilis, et judex potest decernere restitutionem in integrum, quae est repositio in pristinum statum, in quo res fuit ante laesionem (111. 918). Ha etiam can. 1687 seqq. In jvre gallico (1305) el axglico (Crolly. I, 461) conceditur minori rescis­ sio, non ad libitum, sed tantum si ex contractu sine debita assistentia inito lae­ sus fuerit, ex adagio : « Minor restituitur non ut minor, sed ut laesus. » In jvre Italico (1303). avstriaco (863). hispaxico (1300)’et germaxico (107-113), exceptis tamen supra indicatis, minor nullam potest civilem obliga­ tionem contrahere ; ideoque ad libitum potest rescindere contractum, quin se laesum fuisse probare teneatur. 1 Jam supra (n. S7t) diximus perbonas morales etiam non collegiales minoribus aequiparari. Ctr. can. t00. $ 3. * i ■ Cap. 1. — De contractibus in genero. 111. Rescissionem petere possunt Ium administrator bonorum, minoris, tum ipse minor, tum ejus haeredes el successores ; minime vero illi, qui cum minore contraxerunt. Can. 1687. § 1. — A rescis­ sionis beneficio excluditur minor, qui se fraudulenter majorem asse­ ruit ; vel qui major factus approbavit contractum a se minore ini­ tum l. Praeterea, ipse tenetur ad restitutionem, si contrahendo alios deceperit, vel damnificaverit. Cfr. Cod. austr., 866. In Germania tamen (n. 108), altera etiam pars quae cum minore contraxit, donec consensus necessarius datus fuerit, a contractu resilire potest, si consen­ sus defectum vel minorennitatem ignoraverit. In variis locis ’, viget juris dispositio, ut in casu rescissionis minor non tenea­ tur rem acceptam restituere, nisi in quantum res adhuc exsistit in se vel in aequivalenti ; dum altera pars totum, quod recepit, restituere tenetur. 1040. — Quaesitum, minor, ejusve causam agentes, possunt, in foro con­ scientiae, uti beneficio legis civilis ? Varia est responsio auctorum : 1° Affirmant communiter AA. quoad simplicem rescissionem, cum aptum sit remedium contra inexperientiam minorum ; < fragile enim est atque infirmum hujusmodi aetatum consilium, et mullis captionibus suppositum » (1. I. ff., de Minoribus). 2° Controveititur vero quoad legis dispositionem, quae minorem a restitu­ tione excusat, si res accepta (v. gr. ex mutuo) non amplius exsistit, nec in se, nec in aequivalenti. Alii enim affirmant remanere obligationem naturalem restituendi. Alii autem hanc obligationem a lege sublatam esse dicunt, ob bonum commune (Allègre, Cod. civ., in art. 1305 ; Bucceroni, I. n. 953). Alii denique censent esse restituendum, si pecunia impensa fuerit ad usus utiles et necessarios, pro quibus pater conferre debuisset (Lehmkuhl, 1. n. 1253). Magis nobis placet horum sententia qui tenent, minores vi beneficii legis civilis excusari a restitutione ; nisi fraudulenter aut mala intentione egerint aut qwtsi mandatum patris expleverint (necessaria sibi comparando). Cfr. 1'bach, 1, 220, 290 ; Merkelbach, II, 400 etc. 2. De uxoribus 3. 1041. — 1° In omni jure cautum est, ut uxor absque mariti con­ sensu, vel, casu quo maritus consensum injuste denegaverit, absque consensu judicis, plures actus ponere prohibeatur. Regula generalis haec esi, ut absque consensu mariti firmiter contrahere nequeat. Dicitur regula generalis ; a) quoad testamentum ; b) paraphernalia, vel separata marito, publice exercet; d) sustentationi familiae. Recole nam nulla speciali incapacitate restringitur : quoad actus merae adminislrationis circa bona ; c) quoad mercaturam quam, consentiente quoad emptionem eorum, quae sunt necessaria dicta n. 863-871. ‘Cod. gall 1310; ital., 1305 ; hisp., 1302 ; germ., 109. — ’ Gall., 1312 ; ita!.. 1307-1309 ; hisp., 1301, 131'.. — ’Cod. gall., 215-226 ; liai., 13.-135 ; hisp., 59-66, 188; germ.. 1357 et 1363 seqq. 678 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. 2° Si uxor facultates sibi concessas praetergrediatur, contractus est rescindibilis. Rescissio autem peti potest tum a marito, tum ab ipsa uxore (nisi fraudulenter egerit), tum ab eorum haeredibus. Tunc autem adest obligatio restituendi id omne, in quo uxor vel ejus causam agentes ditiores facti sunt, vel etiam in integrum, pro diversa juris dispositione *. Quaesitum. .In uxor ejusve causam agentes possunt, in conscientia, uti pri­ vilegio legis civilis ? Iterum distinguere debemus : Id certe potest maritus (vel ejus haeredes), cum lex ob justa motiva in ejus favorem lata sit. Nec desunt theologi, qui eodem legis beneficio ipsam uxorem uti posse affirment iisdem sub conditionibus de quibus supra egimus, cum sermo erat de minoribus (cfr. η. ί0Λ0). Ita sentit Merkelbach (II, n. 166), recte tamen addens, aequitatem aliquando aliud postulare, prae­ sertim quando alter contrahens fuit in bona fide et 'sat magnum damnum esset subiturus. Notamus etiam, uxores de mandato mariti tunc censeri agere, cum v. g. res emunt vel pecuniam mutuo accipiunt ad subveniendum necessi­ tatibus familiae; quare hujusmodi contractus non sunt rescindibiles, ut omnes concedunt. 3. De interdictis, prodigis, civiliter mortuis et alienigenis. 1042. — 1° Interdicti 2 sunt illi, qui judicis sententia habentur incapaces actus civilis exercendi, v. gr. ob imbecillitatem aut dementiam. Ilis consti­ tuitur tutor, qui eorum nomine agat. Hinc, omnes contractus, quos ineunt, sunt rescindibiles, et eorum causam agentes (vel ipsi in jura sua restituti) pos­ sunt illorum rescissionem petere. 2° Prodigi 5, juridice denuntiati, sunt inhabiles ad certos contractus lege de­ terminatos. Hos inire nequeunt absque assistentia consiliarii a judice designati. 3° Civiliter morti i dicuntur ii, qui ob damnationem ad gravissimam poe­ nam omnibus juribus civilibus spoliantur : non possunt de suis bonis disponere, sed, posthabito quocumque testamento, aperitur successio legalis. Poena mortis civilis, in pluribus Europae regnis, jam abrogata est, eique generatim substituitur interdictio perpetua. 1013. — 4° Alienigenae sunt illi, qui in loco, ubi versantur, non gaudent civium juribus. Hi, partim legibus patriae, partim legibus regionis ubi degunt, reguntur (cfr. n. 203). a) Quoad formam seu sollemnitates contractus, debent generatim observare leges loci, quia «locus regit actum.» Plures tamen actus possunt vel etiam debent confici apud legatos vel consules propriae nationis (cfr. Prümmer, I, 195). b) Quoad alias actuum conditiones, reguntur legibus proprii domicilii personalibus, non autem realibus. Sic, v.gr., Gallus potest in Anglia testamentum condere juxta formam ibidem admissam, sed ipse regitur gallica tantum lege, quoad capacitatem propriae personae, et quoad quantitatem bonorum disponibilem. Administratio tamen et alienatio bonorum immobilium pendet semper a legibus loci, in quo ipsa reperiuniur. Cfr. A’oue. Rev. Théol. (a. 1883), p. 602 ; Cod. germ., Lex introd., art. 7-28. >Cod. gall 1312; Hal.. 137, 13 hlsp.. 1384-1387, 1441-1444 ; germ. 1396 seqq. — * Cfr 1. I, 11 , de Curat fwrioM Co I. gall., 489-512 , ital., 324-338 ; austr., 21, 270 · hisp , 228-230 ; germ 114. 113. — ’ b. I, Π I- c. ; Cod. gall., 513 ; ttal., 339 ; austr., ‘21 ; hWp., 221-227 , germ., I c. Cap. 1. — De contractibus in genere 670 § 3. De consensu contrahentium *. Consensus contrahentium esi anima contractus. De eo in duplici puncto agemus, stabiliendo : 1° quaenam sint dotes legitimi consen­ sus ; 2° quaenam vitia illi opponantur. 1. J)e dotibus legitimi consensus. 1044. — Principium. Consensus contrahentium debet esse : 1° in­ ternus ; 2° mutuus ; 3° externe manifestatus ; 4° liber et deliberatus. 1° Internus ; quia obligatio contractus ex sola contrahentium voluntate, sive explicita, sive implicita, oritur. Ita communiter, contra Vasquez et aliquos. Hinc : si quis ficte consentit, i. e. sine animo contrahendi, non teiletur in conscientia ratione contractus, qui nullus est ; sed ratione deceptionis tenetur alterum indemnem facere, et si aliud non suppetat medium reparandi inju­ riam, debet verum consensum praebere et stare contractui. Idem probabilius dicendum,si quis sciens obligationem contractus, consentit quidem cum animo contrahendi, sed sine animo se obligandi. Ratio : apposita conditio, contra­ ria substantiae contractus, contractum invalidai.-- Non autem invalidus fit contractus, si ineatur sine animo illum implendi (111, 172, 709. 710 ; \ 1, 833 ; H. Ap., X, 122). In foro externo, supponitur semper consensus verus, donec contrarium fuerit certo probatum ; quia praesumitur factum, quod de jure faciendum erat. Item, nemo tenetur credere ei, qui asserit se interius non consensisse, nisi evidenter constet, v. gr. ex circumstantiis, consensum fuisse jocosum. Cfr. can. 1086. 2° Mutuus, etiam in contractu gratuito. Nam, ut ait Lago (disp. 23, n. 39) : « (Nemo) potest sola sua voluntate facere quod res sua ad alium pertineat : ad hoc enim requiritur etiam internus consen­ sus illius, ad qtiem pertinere debet. » 3° Externe manifestatus, tali nempe modo, ut consensus unius possit ab alio cognosci et acceptari, et acceptatio, ex parte secundi, innotescere. Hinc, si offeram tibi rem centum libellis venalem, et tu acceptes, contractus perficitur, quando tua acceptatio per aliquod signum externe prodit. Attamen probe sciendum est : a) Taciturnitatem reputari pro consensu, si tales sint circumstantiae quae nullum rationabile dubium admittunt (cfr. Cod. austr., 863). b) Non satis esse, etiam in contractu unilaterali, si consensus unius alteri innotescat modo qualicumque, sed requiritur ut oblatio consensus manife­ stetur per modum denuntiationis, i. e. ut intimetur ex intentione et voluntate ponentis ; secus merum internum propositum censetur (Vermecrsch, n. 316). Non requiritur tamen, ut consensus utriusque contrahentis emittatur eodem tempore, sed sufficit ut consensus unius datus non revocetur, antequam con­ sensus alterius eidem adjungatur. 1 ' 'I '-'.Hi . 1109-112’; ital., 1103-1115 ; auslr., 869-877 ; liisp.. 1621-1270 . germ. I 16 seqq. Μαπγ. hisl. Mval. Alph. T. I. 680 P. U. S. II. — Tr. \ II. De septimo praecepto. c) Si contrahitur pei procuratorem, contractum perfici statim ac procurator acceptat, tametsi ille, in cujus nomine agit, nondum acceptaverit ; quia accep­ tatio procuratoris est moraliter contrahentis acceptatio. d) Quoad contractus per litteras peractos, dubium esse quo praecise tempore perficiantur, utrum nempe eo momento (pio alter, v. gr. scribendo responsio­ nem (epistolam), propositionem alterius offerentis acceptat,' an potius eo momento quo offerens alterius acceptationem cognoscit. Spectato solo jure naturae, contractus perfici videtur, statim ac alter acceptat, nisi lex aut consue­ tudo, vel expressa proponentis voluntas aliter disposuerit. Tunc enim duorum in idem placitum consensus adest (Lehmkuhl, I. n. 1258 ; Carrière, I, 34, 4° ; Crolly, II, 104). Altera tamen opinio recentiori jurisprudentiae (in Gallia et m Italia praesertim) magis est conformis (cfr. Camillo Re, Trait, sulla cojnpra e vendita, n. 10). In Austria (n. 862 et 862n), in Hispania (n. 1262), in Germania (n. 147-156 et Cod. comm., 321) et in pluribus regionibus, regulae prae­ ficae hac super re in ipso Codice habentur. 4° Liber et plene deliberatus, ita ut contrahens, etiam si agatur de materia levi, non solum sui sit compos, sed cum ea advertentia agat, quae ad peccatum grave requireretur. Secus non esset nisi voluntas imperfecta ac proinde actus imperfectus, qui perfectam obligationem parere non posset. Ratio esi, quia quae sub pleno hominis dominio sunt, sine plena deliberatione nequeunt amitti, cum onere observandi jus acquisitum ab allero. Unde semi-ebrii, senii·fatui validum contractum non ineunt. 2. De vitiis consensui oppositis. Vitia opposita consensui sunt : 1° error et dolus ; 2° vis et metus. De dolo dicemus simul cum errore, eo quod dolus saepe fit causa erroris ; de vi et metu simul sermo erit. 1. De errore et dolo. 104Ô. — Error et ignorantia hic aequiparantur (cfr. n. 287). Error est substantialis vel accidentalis, prout versatur circa substantiam contractus, vel aliquid ei accidentale. Substantia contractus est id, circa quod intentio contrahentis primario et principaliter versatur, et potest esse vel ipsa rei substantia (v. gr. donatio vel venditio), vel etiam illius qualitas (v. gr. si rem emas, praecise quia in usum fuit alicujus hominis celebris), vel etiam utrumque simul. Item, ad substantiam contractus pertinere potest persona contrahen­ tis, si illius consideratio est motivum principale tui consensus, ut generatim evenit in contractibus gratuitis (Crolly, 11, 121). ‘ Dolus, in praesenti materia, est machinatio vel calliditas adhibita ab una parte contrahente ad alteram fallendam (1. 1. ff.. de Dolo malo). 1046. — Principia. I. Error circa substantiam contractus irri­ tat contractum jure naturae. Et hoc, etiamsi error non dederit causam contractui, i. e. etiamsi, patefacio errore, pars adhuc con­ traxisset. Est communis sententia. Can. 104, 1083, 1084. Rati» (’.ap. I. — De contractibus in genere. G81 est, quia, deficiente cognitione objecti, deficit requisitus consensus (III, 714). Cfr. Lugo, disp. 23, s. 6 ; Cod hisp., 1266. 11 me : 1° Nullus est contractus, si erraveris circa naturam conventionis, v. gr. si ineas contractum, quem putas commodatum, cum sit locatio ; vel circa rei substantiam, v. gr. si acetum pro vino, vitrum pro gemma vendas. ‘2° Nullus est contractus, si error sit circa qualitatem, quae redundat in sub­ stantiam, vel quia unice vel primario illam qualitatem intendebas, v. gr. si picturam emas, eo quod eam existimas opus celeberrimi pictoris ; vel quia consensisti aperte sub conditione < si talis adsit circumstantia». Sed notan­ dum. talem conditionem (quae elicitur sine qua non) non esse in contractu bonae fidei necessario exprimendam : dignoscitur implicite posita, vel ex disposition»legurn, vel ex circumstantiis, v. gr. ex fine ad quem res vel actio, de qua contrahitur, manifeste deputatur, puta si dicas, te velle vinum pro aegroto, pro missae sacrificio, pannum pro veste sacerdoti, etc. (Gousset. 1, 735). 3° Nullus est contractus, si erraveris circa personam, cujus intuitu principa­ liter egisti. Hinc nulla est donatio, quam fecisti Joanni. quia eum tibi consan­ guinitate conjunctum esse erronee credebas. Item, irrita est venditio, quam fecisti (’.aio, intendens expresse eam Sylvio. huicque soli facere (111. 731, 736). Cfr. Cod. austr., 872, 873 ; germ., 119, 120. 1047. — II. Error accidentalis nullum irritat contractum, sed reddit rescindibilem contractum gratuitum, si ejus causa fuerit ; et similiter contractum onerosum, cujus causa fuit, si compartis dolo fuerit causatus, vel si enormi laesioni ansam dederit. Itaque: 1° Error accidentalis nuiIum irritat contractum : quia contractus ex tali erroreJnitus non est invalidus, nec de jure positivo, quod generatim hanc nullitatis causam non admittit1 ; nec de jure natu­ rali, cum ad contractum validandum sufficiat animus voluntarius quoad substantiam, licet sit involuntarius quoad accidentia. 2° Reddit rescindibilem contractum gratuitum, si ejus causa fue­ rit. Hic enim contractus majorem spontaneitatem requirit Hinc, donatio facta pauperi, quia valde probus reputatur, est valida, etsi a donante irritari possit (III, 737). 3° Reddit contractum onerosum, cujus causa fuit, rescindibilem. si dolo compartis contrahentis fuerit causatus : quia deceptor tenetur dolum removere, et in quantum potest, reponere deceptum in eum statum, in quo esset, si non fuisset deceptus. Sed hoc exigit ut deceptus possit, si velit, contractum rescindere (cfr. Cod. hisp., 1270). Quod si error causatus sit dolo alicujus tertii, contractus non fit idcirco rescindibilis. Excipe, si contrahens ipse doli hujus tertii fuerit particeps (III, 715). ’ Invalidi tamen declarantur aliqui contractus, seu actu>, in quibus dolus intervenit ; v. gr. renuntiatio officio ecclesiastico (can. 185), Ingressus in novitiatum (can. 542. n. 1), professio religiosa (can. 572,$ l.n.4); sulTragium pro electione expressum (can. I69J i.n.l). 682 P. Π. S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. canonicum statuit, actionem rescissoriam institui posse : a) contra eum qui metum intulit aut dolum patravit, licet ipse non in suum sed in alte­ rius commodum talia peregerit ; b) contra quemlibet etiam bonae fidei possessorem qui res dolo vel metu extortas possidet, salvo jure regressus contra quemlibet usque ad ipsum metus vel doli auctorem. Ita can. 1685, § 1 et 2. 'i° Reddit rescindibilem contractum onerosum, si enormi lae­ sioni ansam dederit. Rescissionis actionem ob hanc causam intra biennium admittit jus canonicum (can. 1684, § 2) et lex civilis1, modo laesio sit ultra dimidium valoris rei. Cum autem lex alibi vendilori faveat, et alibi emptori, standum est dispositionibus juris2. Quod si laesio tanta non fuerit, ut rescindendi facultatem tribuat, reducendus est contractus ad aequalitatem. 2. De vi et metu. 1048. -- Vis absoluta tollit omne voluntarium, ac proin contrac­ tum absolute irritat (cfr. n. 286). Vis non absoluta non distinguitur a metu. Hinc, de solo metu agendum est. Meti s est : 1° gravis vel levis; 2° inductus a causa intrinseca vel extrinseca, necessaria vel libera, justa vel injusta ; 3° incussus ad extorquendum consen­ sum. vel ob alios fines (cfr. n. 285). jure naturali plane idem est, si vel ipse metum passus, vel alia persona ipsi arctissime juncta allici debeat malo, quo metum mentions minatur. Ex jure positivo, id valet tantum de descendenti­ bus, ascendentibus et conjugibus, qui aequiparantur consanguineis 3. 1019. — Principi v. I. .Metus juste incussus non invalidai nec rescindibilem reddit contractum. Non invalidai, quia metus non auferens rationem (ul hic supponitur) non tollit, sed minuit duntaxal voluntarium ; non reddit rescindibilem, quia contrahenti nulla injuria infertur. I nde, qui ex metu, ne crimen ad judicem defe­ ratur. ducit puellam, quam sub promissione matrimonii defloravit, valide contrahit. 1050. 11. Metus levis injustus non invalidai contractum, nec probabilius reddit rescindibilem contractum onerosum, exceptis tamen sponsalibus. Ratio primi : talis metus non impedit, quomi­ nus vere et libere in contractum consentiatur. Ratio secundi : metus levis causal injuriam tantum levem, et praesumitur con­ tractui dedisse potius occasionem quam causam, cum contrahens leviter tantum fuerit invitus (111,718; II. Ap., X, 125). Unde nun­ quam tali contrahenti conceditur actio civilis, secundum illud juris: Vani timoris justa excusatio non est (1. 184, ff., de Reg. dur.). • ( >»7< -eqq. . IUI 1029 austr.. 1060 ; hlsp., 1266. — 1 Cod. germ., 119, 138 , bUp., 1291. — * Cml. gall.. 1100 seqq. ; lt.iL, 1108 seqq. ; hlsp., 1267. Cap. I. — De contractibus in genere. 683 Dicitur 1° Non reddit rescindibilem contractum onerosum ; nam gratuitum reddit rescindibilem, ob maximam spontaneitatem.quam talis contractus requi­ rit. 2° Exceptis sponsalibus, quae etiam per metum levem contracta rescindi possunt, ex maxima libertate, quam sponsalia sibi deposcunt (cfr. n. 1950, II. 1°, c). Sunt VA.,qui ailirmanl (probabiliter) omnes contractus (exceptis ma­ trimonio et *profession» religiosa) initos ex metu levi, esse rescindibiles ad arbitriummetum passi. Haec tamen nimis generalia dictu apparent ; ita ut, factis exceptionibus de contractu gratuito et sponsalitio (de quibus supra), veram probabilitatem huic assertioni non agnoscamus, nisi casu quo adfuerit metus injustus levis tanquam unica causa contractus onerosi. 1051. — HI. Metus gravis, injuste a comparte incussus, non invalidai contractum, sed reddit eum rescindibilem ad arbitrium vexati. Ha communissima sententia. Can. 103, § 2, 1684 seqq. Quare : 1° Metus gravis, injuste a comparte incussus, non irritat contractum, cum id non obtineat, neque jure naturali neque jure positivo. « Non naturali, quia metus non tollit simpliciter voluntarium ; non jure positivo, dum in jure civili praecipitur judicibus, ut tales contractus rescindant1 ; ergo, per se, lex habet eos ut validos» (111, 716). Excipiuntur aliqui contractus, vel actus (pios jis canomcvm ipso facto irritos declarat, si ex metu gravi fiant. Tales sunt : matrimonium (can. 1087), et probabiliter sponsalia, ingressus in novitiatum (can. 542, η. I), professio religiosa (can. 572, § 1, n. 4), renuntiatio officiorum et beneficiorum (can. 185), votum (can. 1307, § 3), suffragium pro electione (can. 169, § 3, n. 1). Alios actus juridicos, ex metu injusto positos, jus validos sed rescindibiles declarat (can. 103, § 2). Excipitur etiam contractus gratuitus (propter rationem n. 1050 indi­ catam). 2° Sed reddit contractum rescindibilem. Ratio : incutiens metum tenetur injuriam alteri factam reparare : quod fieri non potest nisi metum passus in pristinum libertatis statum reponatur. Rescissio potest quoque fieri privata auctoritate ; idque, etiam si res ad tertium possessorem bonae fidei pervenerit. Quod si alter renuat, melum pas­ sus potest occulte sibi compensare (III, 717, 719). Cfr. can. 1685 supra cit., n. 1047, 3°. Contractus autem, ex metu gravi injusto initus, persaepe ab initio · invalidus est ; quia in eo, «pii melum patitur, deest consensus internus. Si vero ille internus consensus adfuerit, stet conclusio (piam enuntiavimus in praesenti principio. 1052. Quaesitum. Quid, si metus gravis injustus non a comparte, sed λ tertio / tier it. incussus ? Distinguamus : 1° 07 non fuit incussus in ordine ad consensum extorquendum, contractus est omnino firmus ; quia metus tunc potius occasio quam causa contract us dicendus est. Quare, qui invasus a latrone alios in sui adjutorium advocat, tenetur illis 1 Cod. gall.. 1111, 1117; germ., 123 ; austr., 870, ex quo metum injuste passus non tene­ tur stare contractui. Vide tarnen Cod. hlsp., 1268. 685 IL S. H. — Tr. VIL De auxiliantibus promissa solvere. Si tamen summa enormis esset, imminuenda foret ad arbitrium prudentis. 2° Si tero luit incussus ad extorquendum consensum, irritat contractus geatuitos quoad alios, coni rovertit ur. Prima sententia probabilis tenet, contractum rsse rescindibilem : quia ratione metus incussi injuste etiam a tertio ad conseil· sum extorquendum, consensus lit fructus injustitiae, rescissioni obvius. Sic decernunt varii Codices ’. Secunda sententia, etiam probabilis, negat, quia cum neutra pars injuriam fecerit, nulla, ex natura rei, ratio adest cur irritus sit contractus, ct cur possit ad libitum unius rescindi, invito altero2. In praxi, possessori favendum est, donec interveniat sententia judicis. — Quid valeat in jure canonico, diximus n. 1047, 3°. §4. De forma externa contractus. 1053. — Per formam externam intelligitur hic externa mutui O consensus manifestatio. Jure quidem naturae, nullus determinatus modus nullaeque peculiares conditiones requiruntur. Jus autem positivum jubet certas formalitates aliquando servari, et ex his aliae sunt accidentales, aliae vero essentiales. — Formalitates acci­ dentales sunt illae, quarum praetermissio non infirmat contractum, sed obligat solum ad solvendam poenam, vel etiam privat contra­ hentes actione civili. — Formalitates essentiales sunt illae, quarum praetermissio invalidât contractum in foro externo. Jam vero in jure moderno communiter nt essentialis habetur forma requisita pro matrimonio, test amento, donatione et hypotheca. Quae pro ceteris con­ tractibus praescribitur, habetur ut accidentalis, ad probationem in foro externo requisita. Cfr. C.od, gerni., 125-129 ; austr., 883-886. Ex jure canonico (can. 1530-1534) in quolibet contractu, quo alienantur res ecclesiasticae vel quo conditio Ecclesiae pejor fieri posset, requiritur aestimatio scripta a viris peritis, justa causa, licentia legitimi Superioris. Legitimus autem Superior est, in casu, S. Pontifex, pro rebus pretiosis, pro reliquiis insignibus, donariis votivis, imaginibus antiquis ac valde raris, pro omnibus rebus ecclesiastica·· quat· simul sumptae valo­ rem >" 00' franconim excedun’ M A s XXI 1929, p. 574). De hac declaratione cfr. Roua. Instit. can.’ (η. 494 fin ). Cap. I. — De contractibus in genere. 685 sibili. Alienatio ordinarie per publicam licitationem fieri debet (de his cfr. Unus, Inslit. can. 2, n. 361 seqq.). 1054. - Qi aesitu.m. An contractas qui legibus civilibus decla­ rantur nulli, quando essentialibus carent formalitalibus, jam ante judicis sententiam sunt etiam in foro conscientiae invalidi, an. lautum resci nd i biles ? Invalidi ab aliquibus AA. dicuntur quidam contractus de quibus intentio legislatoris, sic irritantis, ex verborum contextu sat decla­ rata videtur1. Communior tamen et probabilior sententia tenet, eos non pleno jure ante judicis sententiam invalidos, sed tantum rescindibiles esse habendos. Ratio est, quia de legis vi irritante non sufficienter constat, ut patet ex variis jurisperitorum placitis 2. Stante controversia, possessori est favendum donec a judico aliter statuatur ; scilicet hujusmodi contractus vi sua naturali regulariter non privantur ante judicis sententiam. Cfr. Vermeersch, quaest. de just., n. 329. Articulus 111. De obligatione contractus. 1055. — Definitio. Obligatio contractus est : vinculum, quo quis vi contractus adslringilur ad aliquid dandum, faciendum vel omit­ tendum 3. Divisio. Obligatio alia est mere naturalis, alia mere civilis, et alia mixta. Obligatio mere naturalis est illià, quae ligat quidem conscientiam, sed nullam dat actionem civilem in foro externo ; mere civilis est illa, quae dat actionem in foro externo, sed nullam vim habet pro conscientia, nisi per accidens, v. gr. ob scandalum. Obligatio mixta est illa, quae valet pro utroque foro, uti obtinet in contractibus qui juxta formam legalem initi sunt. 1056. — Principia. I. Quilibet contractus parit veram obliga­ tionem in foro conscientiae, sive in utroque, sive in alterutro con­ trahentium, pro natura conventionis ’. Ynimus enim se obligandi est de essentia contractus ; qui idciro instar legis habetur quoad contrahentes (111, 707). Agitur semper, ut patet, de obligatione justitiae ; excipitur solus contractus promissionis (cfr. n. 1062). 1 Cfr. Marres, de Just., 1. 3, n. 21 seq.. Wa/felaerl, dc Just., I, n. 352. — · Cfr. Vermeersch, ’ Cfr. Cod. gall., 1134, seqq. ; ital., 1123 ; austr., 914 ; de Just., n. .329 ; Lehmkuhl, I, 1276. bisp., 1258, 1088 seqq.— * S. Alph., III. 734 , cfr. Konings, 891, 3° Cod.genn., 525 seqq.; austr.. 901. I i 686 P. IL S. IL — Tr. VIL De septimo praecepto. Contrahentes eorumve locum timentes, v. gr. haeredes, adstringuntur non tantum ad ea. quae expressis verbis enuntiantur, sed ad ea omnia quae, ob contractus naturam, legem, vel vigentem consuetudinem, implicite conventa censentur. .Id contractum rescindibilem quod spectat, ante denuntiatam rescissionem parit eamdem obligationem ac contractus omnino firmus. Porro contractus rescindi potest ab illa parte quae injuriam passa est. vel quae sufficienti capa­ citati· caruit : et nisi res sit dubia vel nisi rescissionem a judice pronuntiandam lex definierit, potest fieri privata auctoritate, ut n. 1051. 3°, jam notavimus. Si contractus intra tempus utile a lege definitum non rescindatur, fit omnino firmus. Cfr. D'Annibale, II, 418 ; Cod. germ., 143. 1057. — II. In contractu qualificato, obligatio determinanda est ex natura adjectae clausulae. Praecipuae clausulae, quae adjici solent, sunt sequentes : 1° sub modo ; 2° sub die ; 3° sub demons­ tratione ; 4° sub alternatione ; 5° sub conditione. De singulis, pauca: 1° Modus est circumstantia, qua uni parti imponitur onus in substantia contractus non inclusum ; v. g. puellae relinquitur lega­ tum ut nubat, vel sacerdoti aut familiari ut missas celebret vel celebrari curet etc. Contractus sub modo statim obligat ; nec tamen obligatio ex non servato modo exstinguitur, nisi aliter conventum fuerit. Sic, v. gr., haeredes legantis non possunt sibi vindicare annuum legatum, sub. praetextu quod non servatur modus, v. gr., quod missae non celebrantur : sed habent solummodo jus ad cogendum legatarium, ut missas celebret, vel celebrandas curet L 2° Contractus ad diem certum, vel ad diem certo aliquando ven­ turum (v. gr. cum pater morietur) parit statim obligationem ; nec tamen debitor eam ante diem implere tenetur 2. Si obligatio sit m diem incertum, v. gr. cum navis ex India redierit, resolvitur contractus in condilionalem, et sequitur hujus leges. 3° Contractus sub demonstratione est ille, in quo adjiciuntur quaedam verba, rei vel personae designandae gratia ; utputa : lego possessa trium jugerum. Si error sit in quantitate, sic distinguendum : a) Si quantitas designata fuerit demonstrative, i. e. si res primo loco exprimatur, et postea ejus quantitas, v. gr. lego Tito praedium meum, triginta jugerum, debetur tota, b) Si designata fuerit laxative, ita ut primo loco quantitas exprimatur, deinde res ipsa, v. gr. lego 1res aureos in tali capsula, non debetur excessus quantitatis, nisi ex adjunc­ tis aliud constet. 4° Contractus sub alternai tone est ille, in quo inter plura aliquid indeterminate designatur, pro libitu unius contrahentium prae­ standum, v. gr. promitto bovem, vel equum. » S. Alph.. III, 734 . cfr. Konings, 301, 3" ; Cod. germ., 525 seqq. ; austr., 901. — ’ Cfr. Cod> genu., ‘271 ; austr., 902-904 Cap. I. — Do contractibus in genero. 687 Si ob unius rei destructionem electio fiat impossibilis culpa creditoris, debitor liberatur ; si evenerit culpa debitoris, creditor potest petere superstitem, vel alterius aestimationem ; si evenerit casu fortuito, contractus dici potest nullus. Cfr. Cod. austr., 906-907. 5° Conditio est. circumstantia contractui adjecta, a cujus exsi­ stentia volumus dependere valorem illius. Alia est suspensiva, alia resoluti va. Suspensiva dicitur, quando obligationis inceptio pendet a conditionis adimpletione ; résolu liva, quando obligatio jam exsistens per eventum conditionis revocatur seu resolvitur, ita ut numquam exstitisse censeatur (cfr. Cod. germ., 158 ; austr., 696 et 897). De conditione suspensiva in primis hic agitur, quippe quae contractum proprie conditionatum facit. Habet varios effectus, pro diversitate rei, de qua agitur (VI, 890). Itaque : a) Si conditio sit de praesenti, vel de praeterito, et reipsa exsistat, contractus statim valet ; secus, si non exsistat, quamvis hoc ignoretur. Similiter valet, si conditio sit de futuro necessario. Cfr. can. 1092. b) Si conditio sit de futuro contingenti, oritur statim obligatio exspectandi, el non impediendi conditionis eventum ; posita autem conditione, contractus transit in absolutum, quin necesse sit renovare consensum. Ita communius, c) Si conditio sit impossibilis vel turpis de futuro, irritat contractum ; quia, si sit impossibilis, signum est non adesse consensum serium, sed potius dissensum ; si vero turpis sit (seu illicita) de futuro, non potest inducere obligationem, utpote alliciens ad pecca­ tum (vide dicta n. 1036). Excipiuntur tamen in jure civili donationes, mortis causa, seu ultimae voluntates (in jure gall., etiam donationes inter vivos), in quibus conditiones turpes, vel impossibiles, pro non adjectis haben­ tur. Sic, v. gr., si quis tibi leget pecuniam sub conditione ut haeresim profitea­ ris, vel ut filios haeresi imbuas, valet legatum, licet impiam conditionem implere nolis. Idem statuitur, in jure canonico, de conditione turpi aut impossibili adjecta matrimonio, ut suo loco videbimus (n. 1973, 2°, 3°) h Si tamen con­ staret donatorem, aut testatorem, plane voluisse liberalem suam dispositionem ab expressa conditione pendere, non valeret donatio. Conditio autem debet impleri in propria specie, nec suilicit ut impleatur aequivalenter ; nisi aliter voluisse contrahentes sufficienter constet. Quoties conditionis impletio impeditur ab uno contrahentium, hic peccat el nullum commodum ob non impletam conditionem percipere debet. I nde, si defecerit facto ejus (pii eam implere debuisset, huic nihil debetur ; si facto ejus 89 1060. — Obligatio contractuum cessat diversis modis: 1° Solutione, vel traditione rei debitae, ad normam eorum de quibus conventio erat. 2° .Novatione, seu substitutione novi debiti debito veteri (v. g. pro­ miseram frumentum, nunc tecum convenio ut accipias, illius loco, pecuniam ). 3° Condonatione, i. e. remissione debiti. 4° Compensatione legali qua utriusque debitum exstinguatur. 5° Confusione, cum obligatio debitoris et deinde jus creditoris eaindem personam afficiunt (v. g. si lias haeres tui creditoris). 6° Destructione aut perditione rei debitae absque culpa vel mora debitoris, nisi debitor obligationem praestandi casum fortui­ tum. rite contraxerit. 7° Rescissione facta utriusque consensu vel illius qui facultate rescindendi gaudet ; vel etiam annullatione auctoritate judicis peracta ; vel demum resolutione conditionis (sci. eventu resolutoriae conditionis) et praescriptione liberati va sufficienti (cfr. n. 899 seqq.). CAPUT 11 De contractibus gratuitis. .S. Alphonsus, III, 7 20 ; cd. (ί., II, p. 185 ; Lugo, disp. 23 ; Lcssius. I. 2, e. 18 ; Salman· licenses, c. 4, i). 65 seqq. ; Sporer, tr. 6, c. 2. s. 3 ; Cathrem, phll. mor. n. 47tf seqq. 486 ; Vermeersch, o. c. n. 222 seqq. ; II, n. 439 seqq. ; Prummer. II, n. 267 seqq. ; Aertnys-lhimen, I. n. 878 seqq. ; I bach, 1. n. 306 seqq. ; Schilling, II, n. 418 seqq. ; Merkclbach, II. 47 i seqq. Inter contractus gratuitos potissimum recensentur: 1°promissio; 2° donatio ; 3° testamentum (cujus occasione dicemus de universa successione haereditaria) ; 4° mandatum et negotiorum gestio ; 5° de­ positum et sequestrum ; 6°commodatum et precarium ; 7° mutuum. Tres primi contractus sunt unilaterales, alteri bilaterales. Articulus 1. De promissione. 1061. — Definitio. Promissio est liberalis, deliberata ac sponta­ nea fidei datio, exterius facta et acceptata, de re possibili et honesta. Dicitur; liberalis, et sic differta contractu oneroso ; deliberata, i. e. cum plena advertentia; ac spontanea, i. e. immunis ah errore, dolo et metu ; fidei datio : sicque distinguitur tum a donatione, in qua res ipsa statim tribuitur, tum a mero proposito, quod est simplex voluntas aliquid faciendi, el nullam obligationem imponit ; exterius jacta, i. e. talis ut homo eam cognoscere 690 P. il. S. II. — Tr. \ II. De septimo praecepto. possit ; acceptata, secus consensus non esset mutuus. Sufficit autem accep­ tatio tacita : imo, potest quis acceptare pro alio, cujus curam gerit. Sic acceptat pater pro filiis, religiosus pro monasterio, praelatus pro ecclesia, maritus pro uxore, etc. ; de re possibili et honesta ; quia impossibilium nulla est obligatio, et malis promissis fidem non expedit observari » (Reg. 69, in 6°). Quod si pro­ missio sit prodiga, res promissa reducenda est ad aequitatem, juxta communem aestimationem ; et si res sit indivisibilis, nihil debetur (III, 720, 735). Objectum promissionis potest esse vel actio a promittente facien­ da (promissio personalis), vel res ad utilitatem promissarii prae­ standa (promissio realis). Si promissio fit sub quadam verborum formula, v. gr. uno interrogante : dabis mihi librum, et altero respondente : dabo, dicitur stipulatio. Qui pro­ mittit, dicitur promittens vel promissor ; cui autem promittitur, appellatur proniissarius. 1062. — Principium. Promissionis obligatio pendet a voluntate promissoris. Si se obligare voluit ex fidelitate tantum, quod ordi­ narie evenit, tenetur duntaxat sub levi, etiam in gravi materia, (cfr. 5. Thom., 2. 2, q. 88, a. 3, ad 1). Si ex justitia se ligare intendit, obligatio erit gravis vel levis pro quantitate materiae. Ad con­ stituendam (tutem materiam gravem in promissione ex justitia, requiritur quantitas quadruplo major quam in furto gravi, quia promissor disponit de proprio. In dubio circa intentionem promis­ soris standum est pro minima parte *. Vide 5. Alph., Ill, 720. 1° Obligatio er fidelitate dicit tantum morale debitum ex honestate pro­ missori impositum ; obligatio ex justitia superaddit huic debito jus ad rem (cfr. n. 839), quod a promissario acquiritur. \ ide Lugo, 1. c. n. 12. 2° Publica promissio, publico instrumento expressa, censetur semper ex motivo justitiae elicita ; illa enim, legis ad instar, successores ligat. Idem dicen­ dum, secundum aliquos ΛΛ., si promissio juramento firmetur. Cfr. Delama, n. 178 ; Müller, 11, § 110 ; Cod. germ., 311, 313, 518. 3° Quaevis promissio, per accidens, obligat ex justitia, si nempe proximus ex non servata promissione damnum pateretur : v. gr. si mutuum ei promisisses, et ille tua promissione confisus aliunde sibi non prospexisset. 4° Proniissarius nequit occulte surripere rem promissam, quia promissio non dat jus in re (cfr. n. 917). Excipe si agatur de promissione remuneratoria (ita Gôpfert, II, n. 99). Post jactum tamen, non videtur teneri ad restitutionem, qui bona fide rem sibi promissam occupaverit. Ratio est,quia non constat quod retinet rem alienam domino rationabiliter invito. Lessius, 1. c., c. 17, n. 44. 5° Cessat acceptatae promissionis obligatio, «si postea promissum reddatur impossibile, seu valde nocivum, vel illicitum, vel inutile : et generaliter loquendo quoties supervenit notabilis mutatio rerum, quae si praevisa fuisset, non fuis­ set facta promissio ; quia semper promissio facta praesumitur sub tali tacita conditione » (III, 720). \ ide 5. Thom., 2. 2, q. 110, a. 3 ;id 5 * Promissio oülcii ecleslastici nondum vacantis, quicumque illud promiserit nullum parit juridicum effectum. Can. 150, § 2. Cap. H. — De contractibus gratuitis. Quaesitum. An obligat promissio, si ante exsecutionem moriatur promissarius, vel promittens? 1° Si moriatur promissarius, ita distinguendum : promissio facta est vel praecipue in ejus favorem, vel praecipue aut saltem aequa­ liter in favorem ejus familiae, aut haeredum. Si prius, obligatio promissionis evanescit, quia cessat finis in promissione intentus. Si posterius, urget obligatio erga defuncti familiam vel haeredes. 2° Si moriatur promittens, haeredes tenentur adimplere ejus promissionem realem, sive erga promissarium, sive erga hujus hae­ redes, eodem modo, eodemque titulo, quo tenebatur defunctus. Secus vero, si constet promittentem voluisse tantum se personaliter obligare (Lugo, 1. c. n.98).— Codices hic etiam consulendi sunt: v. gr. Cod. austr., 955. Articulus II. De donatione ’. 1063. — Definitio. Donatio est : rei propriae ex liberaliiale jacta collatio, a donatario acceptata. Tria igitur ad donationem requi­ runtur : ex parte donantis, liberalitas, ad quam nullum jus cogit ; ex parte don alar ii, acceptatio quae reddit actum perfectum ; ex parte rei, translatio proprietatis. Quae magis explicanda sunt : 1° Translatio proprietatis in donatarium non ubique eodem modo perficitur. Alibi enim perficitur ipsius rei traditione, et alibi etiam ante traditionem, ut sequentia indicabunt. a) Ex juro romano et gêjftnanico perficitur sola rei traditione,quam si donator facere recusat, conceditur donatario actio in donatorem, cum jus ad rem habeat 2. b) Ex jure austriaco translatio perficitur, vel per rei traditionem, vel per authenticum documentum a notario subscriptum (Cod. austr., 943). c) Ex jure gall ico, ilalico, hispanico perficitur etiam ante rei traditionem. Attamen, si bona mobilia, posthabita donatione, alteri donentur aut vendan­ tur et tradantur, hic, modo sit in bona fide, potest ea retinere, jure sic dispo­ nente ob bonum publicum. Donator autem infidelis tenetur de damno erga donatarium 3. Ex quo injeres : Donatarius, statim ac acquisiverit rei dominium, potest ea uti ut fiat frugifera, etiamsi v. gr. agatur de pecunia pro missis quae post mortem donatoris essent dicendae ; modo possessor securitatem praestet. Anii du Cl., 1910, p. 111. 2° Forma, qua fieri debet donatio, a jure positivo accurat im indicatur Ex jure naturae nulla forma requiritur. Nulla etiam 1 Cfr. pro jure naturali el romano : Lugo, dlsp. 23, s. 9 ; Lessius, I. 2, e. 18, dub. 2 ; pro jure moderno, Cod. gall., 893 ; ital., 1050 ; austr., 938 ; hisp., 618 ; germ., 5IG. — 1 JiQvert II § 393 ; Cod. germ., 929. —3 Cod. gall., 938 ; ital., 1062 ; hisp,, 623.' 692 1*. H. S. il. — Tr. VIL De septimo praecepto. sollemnitas requiritur a jure positivo pro donationibus manualibus, quae sola traditione perficiuntur. Ex quo concludes : Si parentes filiis illegitimis occulte (v. gr. per donationes manuales, fideicommissum) aliquid a lege haud concessum donant, non sunt inquietandi, et multo minus filii acceptantes, modo talis dispositio nullo alio titulo sit illicita (HI, 952). Divisio. Distinguitur donatio : 1° simplex, quae fit absque limi­ tatione, et qualijicata, quae fit sub conditione aut modo ; 2° pure liberalis, quae in donante nullam obligationem supponit, et antidoralis seu reniuneratoria, quae supponit obligationem gralitudinis ; 3° donatio inter vivos, qua quis actualiter, et irrevocabiliter transfert rei suae dominium alteri acceptanti : et donatio mortis causa, qua dominium in acceptantem non transfertur, nisi mortuo donatore (cfr. n. 1068, q. II). Jus civile favet, quam minime potest, donationibus ; restringit enim donan­ tis capacitatem, limitat materiam disponibilem, et praescribit formam sol­ lemnem adeoque difficiliorem. Attamen, in jure romano donatio ad pias causas, et in jure moderno donatio matrimonii causa, gaudet peculiaribus privilegiis (cfr. Cod. hisp., § 1327 seqq.). 1064. Principia. I. Donare possunt omnes, qui nec natura nec jure impediuntur. Jamvero, natura impediuntur usu rationis carentes ; pire 1 autem impediuntur minores, uxores, interdicti, etc. (cfr. n. 1037, 1038). Praeterea, in variis locis viget incapacitas rela­ tiva, v. gr. conjugum ad invicem : de qua incapacitate consulendum est jus propriae regionis2. 1065. — II. Donari possunt bona propria et praesentia, quorum cessione nec jura creditorum, nec haeredum necessariorum legi­ tima laeduntur. Ita ex jure partim naturali, partim positivo. Requiritur ergo : 1° ut bona sint propria : quare praelati et recto­ res ecclesiarum, ex can. 1535, non possunt de earum bonis mobilibus facere donationes, praeterquam modicas, nisi sint remuneratoriae vel nisi expendantur in eleemosynas ; 2° ut bona sint praesentia : futura enim jure positivo 3 communiter donari prohibentur, nisi in determinatis circumstantiis ibidem descriptis ; 3° ut non laedan­ tur jura creditorum ; nam bona non intelliguntur, nisi deducto aere alieno, prout fert axioma : Nullus liberalis, nisi liberatus. » Donat arius autem acceptans, modo sciat donantem fieri resti­ tuendo imparem, fit donantis injustitiae particeps, quia acceptando contractum injustum perficit : unde tenetur ad restitutionem (III, 1 Cfr. Codicr-, I. c . Crollv II. 3 25. — ;Cod. gall.. 1096;ital., 1054 ; hisp., 1334. — ’Cod. gdlL, 9U ; liai.» 10·» · , austr 9 ; hisp., 635 ; germ., 523, Cap. II. — De contractibus gratuitis 693 ; 4° ul remaneat integra legitima, sen portio bonorum haere­ dibus necessariis debita (cfr. infra n. 1081). Advertendum tamen est, ul modo innuimus, non computari inter donationes proprie dictas donat iones rcmunerOlorias, quae fiunt pro quant itate et qualitate meriti, juxta aestimationem prudentium ; nec donationes manuales, quae fieri solent inter conjunctos et amicos, ut munuscula. \ec prohibet lex civilis dona­ tiones ex meris reditibus ; nam porlio legitima haeredibus necessariis debita constat solo patrimonio, i. e. solo capitali, quod parentes nullo jure augere tenentur. 1066. — 111. Donatio est semper revocabilis ante acceptationem, etsi juramento sit firmata ; est aliquando revocabilis post accepta­ tionem. Ratio prioris est, quia nulla obligatio potest sine mutuo partium consensu contrahi, et quia juramentum sequitur naturam actus. Ratio posterioris, quia dari potest talis mutai io circumstan­ tiarum, ut revocatio donationis licita evadat. Quoad primum: a) tacita, Sullicit acceptatio v. gr. si fiat donatio prae­ senti et tacenti ; quia in favorabilibus silentium pro consensu habetur. Aliter Cod. gall., 894 et 932. Imo, donatio facta infantibus valet ante donatarii accep­ b) tationem, quia ipsa lex acceptat pro infantibus (111, 725). Acceptatio vero non est necessaria (saltem in jure romano), si donatio fiat immediate Deo, v. gr. his verbis : promitto Deo dare tali ecclesiae, etc. ; (plia, cum intentio Deum, donatio valet ut votum. Si autem fiat immediate ecclesiae, feratur in hospitali, etc., requiritur probabilius acceptatio praelati, administratoris, vel saltem alicujus privatae personae, quae nomine ecclesiae acceptet. In dubio de intentione donantis, piis, praesumitur habuisse animum vovendi ; quia, in causis in absentia promissio fit, communiter intentio fertur in Deum dum c) (Ul. 726). Ex pluribus Codicibus \ donatio facta in pacto nuptiali non potest ob defectum acceptationis impugnari. Quoad secumdum : Causae, propter quas donatio, etiam acceptata, revocari possit, sunt sequentes : b) a) Si non implentur conditiones sub quibus donatio iridfliciosa, facta est. Si donatio sit id est si laedat filios in legitima ; in quo casu est communis juris dispositio, ut donatio ad partem disponibilem redu­ catur. inferre c) enormiter ingratus, Si donatarius factus sit lentaverit, si graves ei injurias intulerit, v. gr. si mortem donatori si necessaria alimenta ei d) Si proles nascatur donatori, qui prius ea carebat. Quousque vero, in his casibus, revocandi facultas sese extendat, quidque donatori obser­ recusaverit vandum sit, recenset jus positivum, quod maximam hac in re admittit varie­ tatem 2. Ei jure canonico, can. 1536, § 4, donatio ecclesiae facta el ab eadem legi­ time acceptata, propter ingratum praelati vel rectoris animum revocari nequit. E· jure germanico (1. c.), nativitas prolis non est causa revocandi dona­ tionem. Alia tamen exsistit causa, nempe, si donator non valet semetipsum pro conditione sua sustentare, vel etiam conjugi aut cognatis debitam sustentatio­ nem procurare. 1067. — IV. Donationes acquirere possunt omnes, qui sunt capa­ ces possidendi. Quare, sufficit ut donatarius tempore donationis gall., 1087 : Hal., 1062 ; hlsp., 1330. — » Cod. gall., 953 ; liai 95 i ; hisp., 644 ; germ.. 528 seqq. • < «hI. 1078 ; austr., 947 694 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. sit conceptus ; donatio autem facta nascituro censetur facta sub conditione, quod nascatur vivus et vitalis. Ex jure canonico, can. 1536, § 2, donatio facta ecclesiae, ab ejus rectore repudiari nequit sine licentia Ordinarii. Jure positivo civili, communiter donationes accipere prohibentur communi­ tates, absque consensu auctoritatis civilis ; quae dispositio, in quantum de communitatibus ecclesiasticae jurisdictioni subditis agitur, est plane injusta (cfr. n. 874). Item, relativa incapacitate plures prohibentur accipere dona­ tiones a determinatis personis, vel in peculiaribus circumstantiis. Non est eadem ubique, hac in re, legum dispositio. Sat communiter tamen, filii incestuosi et adulterini non possunt accipere a propriis genitoribus nisi sola ali­ menta, et filii naturales recogniti solam legitimam *. 1068. — Quaesiti. I. Si ante acceptationem moriatur donator aut donalarius, quid juris? Distinguamus : 1° Si moriatur donator, ros dubia est. Alii negant donationem valide acceptari posse, « quia, post mortem donantis, nequit voluntas ejus uniri cum donatarii consensu, ut ad acceptationem requiritur. » Alii vero affirmant, « ex eo quod donantis voluntas in litteris, aut in nuntio misso, aut in legatione huic data donatio­ nem faciendi, virtualiter perseverat. » Cfr. S. Alph., III, 729. Addit S. Doctor : « Posito quod utraque sententia sit probabilis, dico, quod si donalarius bona fide acceptavit donationem, et rem donatam jam accepit, potest eam licite retinere. » Secus, si mala aut dubia fide (II. Ap., X, 130). Quod si donatio facta fuerit per nuntium, cum nuntius et donalarius donantis mortem adhuc ignorarent, donatio certe est valida (III, 730). 2° Si moriatur donalarius,probabilius est,ejus haeredes non posse acceptare ; « quia haeres succedit in juribus realibus defuncti, non autem in personalibus, ut est jus acceptandi donationem. Con­ cedit tamen Lessius, quod si haeres sit filius donatarii, ex aequitate posset acceptare, cum talis praesumenda sit mens donatoris » (III, 731). II. Quid observandum quoad donationes mortis causa facias? Respondemus : Donatio mortis causa id sibi habet proprium, ut rei dominium neque immediate, neque irrevocabiliter, in donatarium transferat ; sed solum sub duplici conditione, nempe ut donator moriatur, utque donationem non revocet. — Differt igitur a donatione inter vivos, eo quod est revocabilis ; et a testamento, eo quod requiritur dona­ tarii acceptatio (H. Ap., X, 134). In jure romano (item in hispanico *), valet donatio mortis causa, modo fiat de parte disponibili, inter personas habiles, el morte donantis confirmetur. » Ced. e *lL, 906 . IUL, 1053 ; hisp., 139 , gerra., 1708 ' . ita!.. 1001 seqq. ; austr., 787 seqq. . hisp., 1035 . germ., 2)50. — · Col. gall., 887-852 . Hal., 1038 ; hisp., 1073 seqq. ; germ., 756 seqq. Cap. II. — De contractibus gratuitis. 609 c)· Xssecubatio est : obligatio, quae omnibus haeredibus pro rata el in solidum incumbit, indemnem praestandi cohaeredem, qui in obtenta portione, evictionem passus est. Requiritur tamen, ut evic­ tionis causa ante divisam haereditatem exstiterit § 2. De successione legali. 1075.— Haeres legitimus potest succedere aut jure proprio, i. e. ob jus quod confert personatis gradus consanguinitatis, v. gr. quando filius patri succedit ; aut jure repraesentationis, i. e. ob jus quod obtinet, quia suffectus in locum alterius, pro cujus persona habetur quoad successionem occupandam. Sic nepotes in locum defuncti patris ad successionem avi vocantur 2. Communiter, jus repraesentationis admittitur dunlaxat in favorem descendentium tum ex ipso defuncto, tum ex ejus fratribus3. In Austria tamen extenditur ad omnes haeredes 4 ; in Germania ad tres priores ordines 6. Porro successio vel est in capita, quando nempe haereditas ex aequo, pro numero personarum dividitur, vel est in stirpes, quando divisio fit pro numero stirpium, quod tunc fit cum aliquis venit jure repraesentationis ; vel demum in lineas, quando haereditas dividitur in duas partes, quarum una tribuitur consanguineis lineae paternae, altera consanguineis lineae maternae °. 1076. — Regulae successionis legalis sunt praecipue sequentes : I. Deficiente testamento valido, ipsa lex determinat modum suc­ cessionis, ratione habita tum boni communis, tum praesumptae voluntatis defuncti 7. II. Communiter jus succedendi pertinet ad omnes, qui defuncto conjuncti sunt vinculo cognationis, non solum naturalis, sed etiam civilis, i. e. per adoptionem 8. III. Conjuncti dividuntur in varios ordines 9, quorum prior exclu­ dit posteriorem, ita ut haeredes ordinis subsequentis non veniant, nisi deficiente quocumque haerede ordinis praecedentis. IV. Inter haeredes ejusdem ordinis divisio fit secundum regulas speciales, quae apud varias gentes variae statuuntur, sicut varia est ipsa ordinum constitutio 10. Communiter autem : 1° Descendentes 11 constituunt primum ordinem; si in primo gradu deficiunt, veniunt eorum filii, jure repraesentationis. — Genitores 12 veniunt in secundo ordine, alibi soli, alibi simul cum defuncti fratribus, vel horum filiis, jure reprae 1 Cod. gall., 884-886 ital., 1035 seqq. ; austr., 820 seqq. ; hisp ί 069 seqq. ; germ., 756 seqq. — ’ Cod. gall 739 ; ital., 729 seqq austr., 733 ; hisp., 924 seqq. ; germ., 1924. • Cod. gall 740 seqq. : ital., 730 ; hisp., 925. — 4 Cod 730 seqq. — * Cod., 1924. — · Cod. gall., 733 ; ital., 739 ; austr., 735 ; hisp., 926 ; germ., I. c. — ■ Cod. gall., 723 ; ital., 720 , austr., 727 ; hisp., 912 ; germ., 1. c. — · Cod. gall 731 ; ital., 721 ; austr.. 755 ; hisp., 177, 807 , genu., 1757.— * Cod. gall , 745 seqq. ; ital., 736 seqq. ; austr., 730 seqq., Nov. 1,5 61 ; hisp.. 921 seqq. ; germ., 1924. - ” Ib. — 11 S. Alph., Ill, 953; Cod. gall., 745; ital., 736: austr., 730 ; hisp., 930 ; germ., I. c. — « Cod. gall., 746, 748 ; Ital., 738. 740 lustr., 735 . hisp., 735 seqq. ; germ., 1925. . I I ( f 70) P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. senlationis.— Ascendentes in gradu remotiori 1 veniunt alibi in eodem ordine cum genitoribus, alibi in online subsequent!. 2° Fratres 2 sunt, inter omnes collaterales, privilégiât! : veniunt in ordine speciali, et qui ab eis descendunt gaudent jure repraesentationis. Germani' seu bilaterales habent ampliora privilegia quam consanguinei aut uterini, seu unilaterales. 3° Conjur 1 superstes regulariter computatur inter haeredes legitimos, non in determinato ordine, sed cum haeredibus cujuscumque ordinis, pro sua parte. Sic in Anglia secundum legem an. 1925 uxor accipit dimidiam partem bono­ rum mariti intestati, si hic relinquat descendentes ; secus totum 4 ; in Germa­ nia accipit in primo casu solum quartam pariem, in secundo dimidiam *. In Ai stria conjux superstes accipit quartam partem, si adsunt descendentes defuncti ; dimidiam, si parentes eorum ve descendentes vivunt ; item dimi­ diam, si adhuc vivunt avus vel avia (seu eorum descendentes) : sed simul illam pariem quae descendent ibus avi (vel aviae) defuncti competeret. Si nullus haeres adest, in totam haereditatem succedit 7. 4° Filii naturales ' et spurii non gaudent iisdem juribus ac legitimi vel légi­ timai!. Respectu patris, vel restringuntur ad sola alimenta vel obtinent por­ tionem majorem minoremve pro diversitate ordinis, in quo veniunt haeredes ex legitima cognatione. Respectu matris, naturales succedunt ut legitimi, ct spurii possunt probabiliter retinere quod a matre acceperunt. 5° I bique locorum, fiscus u venit post omnes, i. e. deficiente quocumque alio haerede. Excluditur autem a successione legitima, tanquam incapai ,is qui tempore apertae successionis non erat conceptus, vel non natus est vit.dis ; similiter qui est civiliter mortuus (cfr. n. 1042, 3°). Filius, cujus parentes Ognati sunt in gradu indispensabili, jure communi pariter ad successionem non admittitur tanquam incapax Excluditur tanquam indignus, qui enormis offensae in defunctum reus comprobatus est,0. § 3. De successione testamentaria. 1077. — Dispositio de bonis fortunae potest fieri : per teslamentum, per codicillum, per legatum vel denique per substitutionem. 1° Testamentum, ex jure moderno n, est dispositio de his, quae ipiis vult fieri de omnibus bonis suis vel de certa illorum parte, pro tempore suam mortem subsecuturo. Requiritur ut dare exprimatur quomodo testator de suis bonis, pro tem­ pore suam mortem subsecuturo, disponere intendat. I ' Cod. gall.. 730 ; iul , 739 ; lustr.. 738 hlsp., 937 ; germ., 1926. — » Cod. gall., ib. ; iUl ib. , *ulr , 736 . hhp , 94t>. — ’ Cod -cill 752 ; ita!.. 740 , auslr., 736 ; liisp., 949. — ‘ Cod. auttr 757 hisp , *.»32, 83» , gall.. 767 ; liai., 753 seqq. ; germ., 1931.— * Cfr. Π fetfriVr pij 1, p 27«. — *< nd., 1 <2 ’*».-I 11 - — 7Cod., 7 ■ Nov. I. 13 Oct. 1914, § • Cod., gaU , -ii ; Hat., 743; austl 754 ; hisp., 939, 840; germ , 1705, 1708. — « Cod. ·. ; germ. ^339.— “ Cod. sail., «05 · ital.,755 · austr,, S’>3 ; hisp., -7 germ. 19.(7 , (’roll»,, II, 332 seqq. , itat., 888 ; austr., 7<3 719 ; hisp., 737 ; gwm.. 2253 scqq. De contractibus gratuitis. 703 b) Possunt plura testamenta, ab eodem facta, simul subsistere, in quantum scilicet prius posteriori non contradicit1* . Hoc tamen non admittitur in jure romano, austriaco -, et hispanico 3* , nisi in subsequent) testamento fiat e/pressa incutio de praecedenti, et nisi declaretur, an, sive in parte, sive in integro, illi standum sit. c) Testamentum ipsa lege revocatur, si, eo confecto, comparcat haeres neces­ sarius omnino praetermissus L Jus tamen gallicum et jus auslriacum non admittunt hanc dispositionem, sed utrumque jus reducit testamentum ad partem disponibilem. Ex jure germanico, ab hoc haerede necessario impugnari potest testamentum 5. Ex jure hispanico revocatur testamentum, sed firma manent legata, nisi sint inofficiosa ®. Loco hujus dispositionis viget in jure anglico haec altera dispositio, ut nempe testamentum, sive viri, sive mulieris, per subsequens matrimonium rescindatur (Crolly, II, 363, 2°). . 1080. -II. Ex parte haeredis, requiritur ut non instituatur inca­ pax, utque necessarius non laedatur. Dicimus : 1° Ut non instituatur incapax. Porro, haeredis capacitas non requiritur pro tempore quo conficitur testamentum, sed pro tempore quo testator moritur. Cum autem nulla naturalis incapacitas detur, possunt tanquam haeredes institui quicumque a jure positivo non prohibentur, licet usu rationis careant. Ex jure moderno 7, communiter, intervenientes in confectione testamenti, institui prohibentur in bona per hoc testamentum relicta. In Germania, praeter illos, nullus alius declaratur incapax. Ex aliis Codicibus, salis communitor prohibentur ii,quibus non conceditur accipere donationem inter vivos, scilicet ; nondum concepti (nisi in quantum substitutio permittatur) et nati non vitales, ut foetus abortivi ; quidam sontes, in poenam delicii (cod. austr., 540) ; filii illegitimi et spurii, qui nihil ultra portionem a lege determinatam a propriis genitoribus accipere possunt. In jure gallico 8 et hispanico 9, pronun­ tiatur specialis inhabilitas in tutorem, quoad bona pupilli ; in medicum et mi­ nistrum cultus, quoad bona defuncti cui, in ultimo morbo, artis vel ministerii (quoad confessionem)10 operam praebuerunt. Item, uxor absque consensu ma­ riti, instituta publica absque consensu gubernii, haereditatem sibi delatam acceptare nequeunt11. Ex jure anglico12, institui prohibentur subditi natio­ nis, quae actualiter bellum in gentem anglicam movet; item cessor bonorum, cujus cessio non est approbata. 2° Ut non laedatur haeres necessarius ; i. e. non excludatur, vel sua parte legitima non frustretur. Haeres necessarius excludi non potest, nisi ob causas enuntiatas in lege. Tunc exclusus habet jus ad sola alimenta, si haec aliunde non habeat ; secus, ad determi­ natam bonorum partem, quae rescrvatio seu portio legiti//ze»dicitur. 1 Cod. Hal.. 77i ; gcrrn 2258. — ‘ Cod., 713. — * Cod., 739. — ‘ Cod. Ital., 888. — ‘ Cod., 2079. — * Cod., 814 81i seqq. — 7’ Cod. gall.. gall., 906 seqq. ; ital., Ital., 971 seqq. ; genn., 2234 seqq. — ·’ Cod.. 781 seqq. — De medico, nihil m — · Cod., 907. 907, 909. — in jure hisp hisp. — Ad sacerdotem quod attinet, lex hisp. respicit sola testamenta m ultimo morbo confecta. — '° Cfr. Alltffre, in art. 909. — 11 Ari. 217 et 910. — 12 Holdsworth, c. 4. 704 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. Ι()'Ί, Haeredis autem necessarii, ex jure tum romano tum moderno communiter sunt descendentes legitimi, vel légitimât! ; ipsisque deficientibus, ascendentes sive paterni, sive materni, sed in gradu solum propiori*. Ex jure italico, hispanico et gcrmanico, conjux superstes etiam inter haeredes neces­ sarios computatur2. In jure angi ico, non dantur haeredes necessarii, et, nisi de fundorum transmissione agatur, testator gaudet plena libertate. b) Exhacredalionis causae nonnisi gravissimae filiorum in genitores offensae esse possunt, v. gr. si filius conetur parentes occidere, contra cos agat in ( ausis criminalibus mortis, exsilii perpetui etc. \on eaedem ubique admittuntur : eas quisque videat in jure proprio3. In jure gallico et italico filius exhaeredari nequit, nisi ob indignitatem judicis sententia declaratam ; qua lege non parum laesam fuisse paternam auctoritatem advertunt jurisperiti. In jure autem germnnico, ad exhaeredationem sufficit ut tempore testamenti conditi causa exsistat et in testamento exprimatur 4. r) Pars legitima, haeredibus necessariis debita, dicitur ea bonorum porlio, quae facultatem suppeditet honeste juxta proprium statum vivendi. Res autem definitur accuratius in variis juribus. Ex /ure gallico 5 : portio filiis legitimis reservata, si unus sil, semissis est bonorum ; si duo sint, histricus, i. e. ’/aï si tres aut plures, dodrans, i. e. 3/t. Ascendentibus in defectu descen­ dentium, si adsint in utraque linea, semissis ; si in una linea duntaxat, quadrans. Tiliis illegitimis recognitis debetur pars, quae ipsis a lege tribuitur in succes­ sione ab intestato. Ex jure italico 9 : descendentibus legitimis debetur dimidia pars, qui· uni­ que sit eorum numerus. Illegitimis debetur pars, quam lex in successione ab intestato ipsis assignat. Ascendentes, absque distinctione linearum, habent jus ad tertiam partem. Conjux superstes, si venit cum filiis legitimis, com­ putatur in eorum numero et obtinet suam portionem non quidem in proprie­ tatem, sed solummodo in usumfructum ; si venit eum aliis, obtinet eodem modo (i. e. in usumfructum) partem tertiam. Ex jure austriaco 7 : debetur descendentibus dimidia pars, et tertia pars ascen­ dentibus. Filii naturales habent definitam reservationem in bona solius matris, et vice versa mater sola in bona filiorum illegitimorum. — Conjugi superstiti, licet mm sit haeres necessarius, in omni casu debetur, si est pau­ per, conveniens sustentatio, quamdiu ad secundas nuptias non convolaverit. Ex jure germanico 9 : haeredes habent jus ad dimidiam partem portionis in successione legali ipsis assignatae, quicumque sit eorum numerus. Ex jure hispanico ° : conceditur parentibus disponere pro libitu de tertia suo­ rum bonorum parte : tertia pars debetur descendentibus ; pars remanens debe­ tur familiae, ita tamen ut parentes, salvo jure uxoris uni vel pluribus filiis, posthabitis ceteris, eam, pro libitu, assignare possint. Ascendentibus, si defi­ ciunt descendentes, debetur e bonis filiorum dimidia pars. 1082. — 111. Ex parte formae, nihil determinatum habetur jure naturae ; jure autem positivo praescribuntur formulae variae pro diversitate testamentorum. Itaque ratione formae, testamentum est : 1° Commune vel privilégiât um, prout forma ordinaria servatur, vel ex privilegio ab ea dispensatur. Privilegiata sunt testamenta 1 S. Alph., HI. 945 ; Cod. gall . ·· 15 . it at - · Co i. it.d. 81 : , hlsp BUT-s i . -’ Tin . 840-S46 . term . 2333. — ‘ Cod. 2336. — Nov. I, ί 71 · — · Cod., 2303, 2310. — * 805 ; austr.. 762 : hlsp., 930, 935 ; gernu, 2303. ). e — 1 Cod austr., 768 seqq. ; hisp., 818-857, * Art. 913. — · Art. 805.— ’ Cod., 765 seqq., 8-SIS, ‘J30-955. Cap. 11.— De contractibus gratuitis. Ί 05 militum belligerantium, peste laborantium, navigantium, etc. !. Cessante autem circumstantia, quae fuit causa privilegii, conce­ ditur certum tempus ad conficiendum testamentum commune, et corruit privilegiatum. 2° Sollemne vel privatum, prout fit cum deter­ minatis sollemnitatibus (v. gr. cum notario aut judice, et testibus), vel absque illis. Sollemne vero est publicum, vel mysticum seu clau­ sum, i. e. ab ipso testatore clausum et coram sex testibus traditum notario. De forma testamenti sollemnis nihil dicemus. In jure enim moderno requi­ ritur communiter minister publicus, qui nomine societatis interveniat ; hic autem de legis dispositionibus servandis curam habebit. Formam privatam, et quidem simplicissimam, habet testamentum holographum : quod scilicet manu testatoris integre scribitur ; cum indicatione anni, mensis, diei (in Germania, etiam loci) 2 et nominis appositione, in forma chirographi. Istae tres conditiones, sicut ad ejus validitatem requiruntur, ita etiam sufficiunt. Notabis insuper : a) adjectio diei, mensis et anni potest arithmeticis notis fieri, et in qualibet testamenti parte collocari : tutius tamen est, illa integris litteris in fine testamenti conscribere ; b) inscriptio loci, ubi testamentum conficitur, minime necessaria existimatur (excepto in Germania) : valet enim testamentum ubivis conditum fuerit ; c) charta quaelibet, licet non obsignata, sufficit. In JURE GALLICO, ITALICO, HISPANICO, GERMANICO et AUSTRIACO admittitur testamentum holographum 2. Et in jure austiuaco admittitur insuper testa­ mentum allographum (ab alio scriptum) et nuncupativum, quorum formam vide in ipso Codice ‘. In .ii re axglico requiritur, ut scripto testamento apponatur testatoris nomen (aut rite appositum agnoscatur), praesentibus duobus testibus, qui et ipsi nomina sua subscribere debent (Croily, n. 338). 1083. — Quaesita. I. An peccant parentes laedentes legitimam liliorum ? Respondemus : Affirmative, per se ; et quidem generatim contra solam justitiam legalem. Ad societatem enim civilem per­ tinet determinare ordinem successionum, juxta modum, quem bonum commune requirit. Non peccant probabilius contra justi­ tiam commutativam, quia de re propria disponunt. Haeres enim necessarius solum post mortem testatoris jus strictum in bona acquirit. S. Thomas, 2. 2, q. 57, a. 4. Diximus per se ; quia : 1° Non videntur ullo modo peccare paren­ tes, qui, justa de causa, partialiter legitimam filiorum laedunt in aliquo casu particulari. Cessat enim linis legis, quando dispositio de se inofficiosa, ratione circumstantiarum, familiae prodest nec obest bono communi : v. gr. si pater bona quaedam reinuneratoria tribueret filio probo, unde minus filio dissipatori obveniret ; vel 1 Cod., gall., 981 seqq. î Hal·» austr., 597 ; hisp., 716 ; germ., 2240. — * Cod.. 2231 ; Cod. austr., 578, indicationem loci vel temporis tantum auadet. — · Cod. gall., 970 , Hal., 774 ; austr., 578 ; hlsp., 688 ; germ., 2231. — 4 Cod. austr., 579 seqq. 706 p n s. Π. — Tr. \ II. De septimo praecepto. etiam, si plus tribueret uni ex suis liliis, ut paternum commercium securius prosequi posset, etc. Atque hoc eo facilius admitti debet, quo magis leges modernae paternam quoque auctoritatem restrin­ gunt. 2° Non videntur etiam peccare parentes qui insumerent bona sua in opera pia, etiamsi legitimam filiorum laedant, dummodo hi honesta sustentatione non careant (III, 740). Sententia haec controversa erat jam inter antiquos L)D. Er his conclude: a) Post factum, non sunt inquietandi filii,qui partem debita maptrem acceperunt, quando ex rerum adjunctis conjici potest parentes ob justam causam ipsis favisse. Hoc valet praesertim si in bona fide sint, et merito timeri possit, ne quid cedere renuant, b) Haeredes, quorum pars legitima laesa est, utuntur jure suo si coram tribunalibus dispositiones sibi nocivas aggrediuntur, etiamsi agatur de dispositionibus ad causas pias. Cfr. Génicot· Salsmans I, 077), c) Filiis illegitimis (etiam legaliter non recognitis) parentes occulte legata facere possunt, licet ipsi ad haec nullum jus habeant, salvis tamen juribus liliorum legit imorum et secluso scandalo (ib., n. 679). At vero, casu quo testator, vivente prima uxore, novum matrimonium civile inivit. possuntne filii, ex hoc concubinatu adulterino nati, partem legitimam, ipsis sicut et liliis legitimis assignatam, accipere ; vel, si nihil assignatum fuit, par­ tem legitimam repetere ? Respondemus ad 1um, affirmative, quia ad tramitem juris positivi haec pars ipsis relicta est ; nec obstat jus naturae, quia testator, ita omnia disponendo, jus strictum liliorum legitimorum non laesit (ut supra dictum est) ; ad 20B> vero, negative, si nempe in testamento clare exprimitur ultima defuncti voluntas. Ratio hujus : filii ex primo matrimonio nati, in casu, immediate post mortem test.doris strictum dominium partis ipsis assignatae obtinuerunt. Praeterea, est contra pietatem, expressam patris voluntatem impugnare. Lei civilis utique secundum matrimonium in parem juris condi­ tionem atque primum recipit, sed ipsa filiis illegitimis in casu favere non potest, . Deinde nequit sine peccato re deposita uti, sine consensu domini saltem prae­ sumpto ; peccatum tamen non erit grave, nisi adsit grave damnum deponentis vel damni periculum. Si tainen cum re deposita negotietur (v. gr. parochus cum pecunia confratemitatum), fructus sunt negotiatoris, nisi aliter statutum fuerit ; quae utique negotiatio clericis speciali modo est prohibita. 2° Tenetur depositum petenti statim restituere ; et quidem cum fructibus ex eo perceptis ; secus enim retineret alienum. Excipe, nisi certe sciat rem esse furtivam, aut nisi haberet certam compensationis causam, aut nisi prudenter timeat, ne dominus ea abusurus sit (III, 753). 1091. - Deponens tenetur depositarium servare indemnem. Fert enim axioma : « Officium suum nemini debet esse damnosum. » I nde, debet monere depositarium de vitio rei, ex quo damnum ei emergere possit, et resarcire omnes expensas necessarias vel utiles factas ad rei custodiam. In novis Codicibus haec habentur: 1° Depositum regulariter fieri nequit nisi a rei depositae domino, ad con­ trahendum habili ; aut dc ejus consensu expresso vel tacito. 2° Depositi pro­ batio fieri debet scripto, si res valorem jure determinatum excedat, nisi de deposito necessario agatur. 3° Caupones de rerum depositarum furto vel detri­ mento tenentur, sive furtum aut detrimentum fiat a domesticis, sive ab extraneis : non autem si fiat armis, aut vi majore. 1095.— II. Sequestrum est depositi species, quo res controversa alteri tertio custodienda traditur, ut postea reddatur ei. cui adjudi­ cata fuerit a judice, vel ab arbitrio. Sequestrum iisdem principiis regitur ac depositum (cfr. can. 1675). Illius objectum non tantum res mobilis esse potest, sed etiam immobilis. Non dis­ solvitur, nisi per sententiam judicis, vel per mutuum partium consensum (Cod. austr., 968). Articulis VI. De commodato (et precario). 1096. — Commodatum est : contractus. quo res aliqua mobilis vel immobilis gratuito ml solum usum conceditur, ea lege ut deter­ minato tempore in individuo restituatur. Qui rem concedit, dicitur • S. Alph.. III. 748, 7 49, 752 ; cfr. Cod. germ., n. 698: mstr., 966. commodans : illo vero, cui conceditur, commodatarius \ Si rei usus non conceditur pro certo tempore, sed ad libitum commodantis contractus dicitur precarium (III, 745). Commodatum est contractus rcalis, qui traditione rei perficitur; estque essentialiter gratuitus, accedente enim pretii stipulatione, transit in locatio­ nem rei. Ejus objectum potest esse res quaecumque in commercio humano posita, modo non consumatur illo usu, ad quem conceditur, v. gr., nummi aurei, qui ad solam ostentationem pro tempore conceduntur. 1097. — Principia. I. Commodans tenetur rei usum permittere, illiusque periculum subire. Ratio primi patet ex ipsa definitione. — Ratio secundi est, quia commodans semper remanet rei dominus : res autem perit domino (III, 747). 1° Tenetur rei usum permittere ; unde non potest eam repetere ante tempus determinatum, vel ante finem obtentum. Si tamen ipse, ex casu improviso, re sua statim indigeret, posset illam repetere, etiam in aequali damno commodatarii : quia semper tacita subesse censetur conditio : · nisi res interea sit mihi necessaria. » Dissentit Cod. austr., n. 976. 2° Tenetur rei periculum subire : ideoque debet de se detrimenta ex casu for­ tuito enata sustinere. Item, tenetur ad expensas extraordinarias, quas rei conservatio exigit,et ad aperiendum ejus nociva vilia. Ex canone autem 1537, prohibetur, ne res sacrae commodentur ad usum, qui earum naturae repugnet. 1098. — II. Commodatarius habet jus ad usum determinatum, et tenetur rem diligenter servare. Primum est de ipsa essentia con­ tractus ; ratio secundi est, quia, (pii habet commodum, debet habere et incommodum rei intrinsecum. 1° Habet jus ad usum determinatum, ac proinde non potest re uti ad aliud, quam ad quod concessa est. Debet autem rem tempon* statuto restituere. 2° Tenetur rem diligenter servare, tanquam bonus paterfamilias ; subire expensas cum rei usu ordinario conjunctas ; item, facere cxpensa.s extraordi­ narias, quae moram non patiuntur ; sed, in hoc casu, expensae debent ei refundi a domino, v. gr. si curet equum gravi morbo, citra suam culpam, laborantem. Si res. ipsius culpa, perierit vel deterior facta sit, tenetur resarcire damna ; non autem, si haec ex ipso necessario usu provenerint. De casu mere fortuito non tenetur, nisi sit in mora culpabili, vel peculiari pacto rei periculum in se susceperit. Vide S. Alphonsum (III. 752; 11. Ap., X, 137); Delama, n. 192; Cod. Articulus 11. De mutuo (et de usura). Agendum : 1° de natura mutui; 2° de usura ; 3° de titulis ab usura excusantibus, seu de mutuo cum joenoris stipulatione ; 4° de quibusdam mutuis in specie. 1 S. Alph., III, 744 ; v. Codices : gall.f 1875 ; ital,, 1805 ; austr., 97 1 ; hisp., 1740 seqq. ; germ., 59 seqq. 7 Li P. U.S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. § 1. De natura mutui. 1099. — Notiones. Mutuum est : contractus, quo res fungibilis alteri traditur, cum obligatione rem similem reddendi, suo tempore atque in eadem specie et bonitate\ Explicatur : Est contractus realis, qui non nisi rei traditione perficitur. Qui dat mutuum, dicitur mutuator ; qui illud recipit, mutuatarius ; quod datur, vocatur sors. Lucrum quod licite ex mutuo percipitur, dicitur foenus vel auctarium (vulgo intéresse). Foenus est vel legale, a lege indicatum, vel vulgare, inter homines communiter receptum, vel conventionale, ex contractu stabilitum. — Dicitur : quo res fungibilis alteri traditur el in hoc differt a commodato, deposito etc., ut statim exponemus. Res fungibilis intenditur res quae fungitur in genere; et quidem pressius, quae primo usu consumptibilis est, v. g. esca, pecunia quam solvis. 1100. — Objectum mutui non sunt, sicut in locatione et commo­ dato, res quae servari possunt (quarum ergo usus a re distingui potest), sed (ut diximus) res primo usu consumptibiles, quae ergo destruuntur per usum consumptionis, ad quem naturaliter sunt ordinatae, v. gr. frumentum, vinum. In his nequit usus a dominio separari ; quare res mutuata necessario in dominium mutuatarii transit, ut dicit D. Thomas (2. 2, q. 78, a. 1). Pecunia inter res primo usu consumptibiles computari potest, quia pecunia per se ordinatur ad faciendas commutationes; unde, distrahitur ab utente, illique perit, ac moraliter consumitur per primum usum (III, 754). 1101. — Principium. Datur praeceptum caritatis concedendi mutuum his, qui in necessitate versantur, et habituri sunt unde restituant. Caritas enim obligat ad subveniendum proximo in necessitate constituto, ei concedendo vel rem ipsam, qua indiget, vel saltem usum rei. Hinc, mutuandum est etiam divitibus, qui ob pecu­ liarem circumstantiam, v. gr. ad litem declinandam, mutuo indi­ gent ; non vero illis, qui ad augendas opes idem postulant. Huc faciunt verba Domini (Maith., 5, 42) : Volenti mutuare a te, ne aver­ taris. Ratio limitationis est, quia ad naturam mutui pertinet, ut res similis reddatur : quare, contractus mutui cum illis, qui nec in spe habent unde reddant, locum habere nequit. Ilis ergo per elee­ mosynam subveniendum est. Praeceptum vero praestandi mutui raro urget, ob gravissimas molestias recuperandi quod fuit mutuo concessum. ’ < fr.. pro Jure antiquo, Luqo. disp. 25 ; Lessius. 1. 2, c. 20 ; pro Jure moderno, Crollu, de Conti P II disp 9, et varios Codices gall., 1892 ; ital.. 1819 : austr., 983 ; hl«p nw·. 1757 ; et Cod. coimn., 388 seqq. ; genn., 607-610. Cap. IL — Dc contractibus gratuitis. 715 Obligationes variae cx inito mutui contractu enascuntur : 1° Mutuans tenetur monere de vitio rei ; alioquin debet reparare damnum. Item, tenetur non repetere rem ante tempus, nisi ipse sit in pari necessitate. Si vero tempus non fuerit praefixum, arbitrio prudentum definiendum est ; secus enim mutuum potius inutuatario obesset, quam prodesset (II 1,754 seqq.). 2° Mutuatarius casum fortuitum praestare tenetur, et rem eadem quantitate et qualitate reddere suo tempore vel cum mutuator petierit. Immo, non petenti restitutio fieri debet, si non petatur ob oblivionem, reverentiam aut distantiam. Attamen, mutuans non petens, cum id facile potest, censetur indulgere dilationi (III, 755). § 2. De usura x. 1102. — Definitio. In sensu stricto, prout hic accipitur, usura est lucrum immediate proveniens ex mutuo, i. e. praecise vi mutui, excluso alio titulo (III, 758) ; seu, ut etiam verbis utamur Concilii Lateranensis V : Usura est lucrum quod nullo labore, nullo sumptu nullo periculo conquiri studetur (Sess. X, Bulla Inter multiplices). Divisio. Duplex est usura : 1° realis, quae pacto exprimitur ; 2° mentalis, quae animo intenditur, absque expressa stipulatione. Dicitur usura palliata seu implicita, quando latet sub alio contractu, v. gr. emptionis, locationis, etc. (HI, 761) ; et formalis, quando est aperta. Porro haec quam tradidimus divisio se refert ad usuram sensu stricto, quae interdum, ut animadvertit cl. Vermeersch (o. c. n. 364), vocatur : lucratoria. Ab ea discer­ nuntur moratoria seu punitoria (in poenam morae ad solvendum) et restauratoria seu compensatoria (ad compensanda damna creditoris etc.). Hodie tamen, teste Merkelbach (1. c.), quae dicitur usura restauratoria (seu compensatoria), venit sub nomine foeneris (vide supra, n. 1099). 1103. — Principium. Usura (lucrum praecise vi mutui) est prorsus illicita. Etenim mutuant est contractus essentialiter gratuitus, et jus tum positivum, tum naturale prohibent, ne lucrum ex mutuo, vi mutui, conquiri studeatur. Primum constat ex can. 1543, in quo confirmatur Enc. Benedicti XIV, Vix pervenit (1 Nov. 1745). Ipsa Encyclica omnes leges antea latas, praesertim Cone. Viennensis (1313), Cone. Later. V (1515), confirmat. Secundi ratio est, quia nefas est exigere lucrum pro usu rei non suae. Nulla utique adest injus­ titia, si pro utilitate, quam perdit mutuator, ipse exigit compen­ sationem, item pro onere quod forte suscipit, vel quod in sua actione includitur. Sed exigere lucrum unice propter utili1 Confer inter alios, S. Alphonsum, III, 758, ed. G., II, p. 203 ; Carrière, III, p. 226, ubi catalogus copiosus auctorum ; Zech (ap. Migne, Curs. Theol., XVI, p. 763) ; Funk, Zins u. Wucher ; Van Rocy, de Justo Auctario ; Riedcrlack, Der Darlehenszins ; Tanquercy, de virt. justitiae, n. 864 ; Vermeerech, De Just., n. 257 ; Prümmer, Man. Theol. mor., II, η. 284 ; A. Koch in Kirchenlexikon, XII, p. 1963 seqq. ; Cathrein, phil. mor. n. 493 ; Schilling, das Zinsproblcm, dor neuc Zinskanon (T(ib. Theol. Quart, schr. 1919, 1921) ; Reichtum u. Eigentum in der altkirchl. Litcratur, die Staats u. Soziallehre des hl. Thomas; II, n. 422, 453 ; Merkel bach, II, n. 572 seqq. etc. ( i 716 Γ. ILS. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. (atom quam percipit mutuaiarius, nihil aliud est quam exigere lucrum rei quae jam in dominium alterius per traditionem tran­ sivit, imo quae in multis casibus jam non exstat, cum per ejus usum jam sit consumpta (III, 759). Hinc dicit S. Thomas (2. 2, q. 78, a. I) : Accipere usuram pro pecunia mutuata est secundum se injustum; quatenus nempe pecunia ul pecunia non est (ait Merkelbach' 11. n. 573) « nisi mensura utilitatis aliarum rerum, quae secundum valorem comparantur ad invicem... I nde de se est ste­ rilis, » Opponunt in contrarium : Praebere alteri occasionem quid acquirendi, vel carere aliqua re quae alteri prodest, est pretio aestimabile. Sed asserta negamus, ob rationem n. 1035 sub 3° «, datam. Praeterea, quomodo posset pretio aesti­ mabilis dici carentia rei plane mutilis (ut supponitur), quae illico in dominium inutuatarii transit, et impositio oneris similem suo tempore reddendi? I sura ergo non in sola oppressione pauperum consistit : etiam erga divites facta, est mala, ul patet ex Bulla Benedicti XIX : Neque ad illam labem purgandam, .iit iprop. 2 encycl. ii.r pervenit), ullum accessiri subsidium poterit ex eo, quod is, a quidem plures aestimant pecuniam in praesentibus oeconomici·, conditionibus rirtuahtrr /ecundam esse, non tantum in ea-u particulari, sed semper, quod aliis minus probatur (vide Inter alios .IfrrhHbach, II. n. >77,3°. Schilling, n. n. 422, Haessle, §12). -‘Confer de his responsis Gaudé, ed. op mor. S. Xlph. II (pag. 221 seqq.); l.ehtnhuhl. 1, 1316, nota ; Schindler, 11, p 636 , (Trolly, II, 458 Buecerom, Enchir. mor. 858. Cap. II. — De contractibus gratuitis. 721 1112.— Inde resolves : 1° Licet percipere auctarium legale, nisi hoc sit evidenter injustum ; pro illo enim stat praesumptio. Deficiente taxa legali, vulgari standum est : vigens enim proborum consuetudo vi m degis habet, et communis aestimatio sufficiens est argumentum justitiae in negotiis hujus saeculi (Crolly, II, n. 165 seqq.). 2° Licet in mutuo taxam legalem (vel vulgarem) excedere, si haec sit minor eo, quod ob titulos communes percipere liceret. Justitia per se id prohibere non videtur, dummodo evidenter adsint tituli ad excessum auctarii, el prae­ moneatur mutuatarius. Talis enim excessus non percipitur nisi titulo compen­ sationis pro incommodo, quo gravatur mutuator. Compensatio autem per se fieri potest ad aequalitatem (Crolly, 11, 465). Dicitur : a) justitia... id prohibere non videtur ; nam, saepe id velat caritas, si nempe mutuatarius tali auctario facile opprimitur, atque in miseriam conjicitur ; b) per se ; nam per accidens id prohiberi potest, etiam ratione justitiae, v. gr. accedente sententia judicis reducente auctarium ad taxam legalem ; c) dummodo evidenter adsint tituli ; pergrandi1 enim est perictdum hallucinationis, cum possidendi cupiditas sibi facile excogitet titulos, qui plane deficiunt ; d) dummodo praemoneatur niutua­ tarius ; secus enim non videtur consentire in excessum. In praxi, ante factum, difficillime indulgendum est, ut quis auctarium legale vel vulgare excedat. Post facti m, prudenter hac doctrina utendum est, ne restitutio imponatur, ad quam non tenetur mutuator. De taxa conventionali. haec scribit D’ Annibale, II. 535 : Non immodicas esse dixerim usuras sep­ tunces ; immodicas supra decunces: quae vero inter has tenent, dijudicandas esse ex peculiaribus adjunctis, sed caule et sobrie. » Tandem anotocismus (id est perceptio intéressé ex ipso interesse, nondum soluto) permittitur ex lege civili’ (non autem in Germania 2, nisi agatur de aerariis parcimoniae, crediti et mensae nummulariae). Et probabilius etiam pro foro conscientiae valet, modo novum intéressé sil liquidum. Id enim quod non fuit solutum, obtinet rationem sortis. Ad hoc tamen requiritur ut vel pactum praecesserit de ejus­ modi intéresse, vel ex mora solutionis damnum creditori obveniat, vel tanquam poena in mutuatarios culpabiliter morosos decernatur a lege (Gousset, in Cod. civ. gall., art. 1154). § 4. De quibusdam mutuis in specie. Sub hoc titulo breviter disseremus : 1° de Montibus pietatD ; 2° de Arcis parcimoniae ; 3° de Mensis nummulariis. 1113. — 1. De Montibus pietatis. Mons pietatis definiri potest : cumulus pecuniarum aliarumve rerum mutuabilium ad id collectus, ut pauperes, dato pignore, ex eo accipere mutuo possint, quae sibi sunt necessaria 3. Vide 5. Alph., III, 765. Licite in Montibus aliquod exigitur auctarium, titulo expensarum et onerum, quae ab ipsis sustinentur. Imo, ex concessione S. Sedis, identidem aliquid amplius percipitur ad alios pios usus ; ita tamen, ut haec perceptio ex alio titulo facta patefiat mutuatariis, utque ab usura ex mutuo distinguatur (A. S. S., IV, p. 27-32 ; Can. Coni., 32, p. 592). * Cod. irait., 115'. ; ital., I 232 ; austr.. lex 15 Mali 1885, § 3 ; hisp., 1109. — * Cod., 248. — ’ Cfr. Ferraris, v. Montes jactatis; H en edictus XIV. de Synodo, 1. 10, c. 5 ; Holzapfel, die Anfanged. Mont. piet. (1902). 722 P. Π. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. 1114. — IL De Arcis parcimoniae. Arca parcimoniae est aliqua capsa in picrisque urbibus instituta, in quam opifices, famuli, aliique pecuniam conferunt, modicum quoddam lucrum inde percepturi. Licitae sunt pecuniarum collocationes, quae fiunt in hujusmodi Arcis. Socie­ tates enim, quibus committuntur illae pecuniae, vendunt collocantibus jus ad pensionem annuam redimibilem, et quandoque etiam jus ad lucra indeter­ minata partienda ; est ergo, sub nomine mutui, vera venditio et emptio census. Hinc, S. Poenit., hac de re interrogata, 25 Febr. 1836 respondit : : Ut jam alias, nihil obstare. » 1115. — III. De Mensis nummulariis. Mensae publicae nummu­ lariorum (banque, Bank, banco) exsistunt vi contractus societatis init i inter plures pecuniam conferentes, quam repetere non valent, sed ex qua censum annuum incertum exspectant ; illam scilicet fructuum pecuniae partem, quam rectores Mensae eis, singulis sex mensibus, adjudicaverint. Pars pecuniae a singulis collata vocatur actio. Hanc singuli quidem alienare possunt, sed societas non idcirco tollitur; ille enim, in quem actio translata est, occupat in societate locum alterius, qui recessit. Ab auctoritate competente iit societati potestas emittendi chirographa (trolly, II, 604 ; Bou­ vier, de Contr., c. 3, a. 3, § 1 et 2). 1116. — Peccant Mensarum rectores (banquiers) et cum eis coopérantes : a) Si pergant deposita accipere, postquam norunt se esse solvendo impares ; fallunt enim deponentium fidem, cum gravi eorum damno, b) Si emittant chirographa ultra limites in charta incorporationis designatos ; sic enim quae­ runt lucrum ex charta monetali absque legitima auctoritate emissa, et faciunt ut ipsa vilescat, c) Si nimium auctarium exigant, vel ex litteris cambialibus lucrum majus eo, quod fert campsorum generalis consensus, d) Si pecunia deposita utantur ad suas utilitates promovendas, sive quod ex ea actiones emant in aliena Mensa, sive quod alio quocumque modo ea utantur contra Mensae leges ; sic enim fiducia creditorum vel sociorum Mensae abutuntur, et pecuniam discrimini forte objiciunt ( Konings, 931-956). Occasione autem mutui, nummularii possunt recipere saltem sex pro centum, juxta laxam sta­ tutam pro mercatoribus ; exercent enim mercaturam pecuniae. Imo, in pluri­ bus locis, legitime eis magis adhuc conceditur, ob varia pericula et labores, quos subire debent, ad pecuniam assecurandam above transferendam.— \um autem pecunia ad ecclesias et alias causas pias pertinens possit deponi apud hos bancarios, id dependet, ait Priimmer (II, n. 289), a conditione bancorum et a statutis ecclesiasticis particularibus. CAPUT III De contractibus onerosis. S Thomas, L 2, q 77 ; S. Alphonsus, 111, n. 793 ; ed. G., II, p. 232 ; H. Ap., tr. X, n. 165. Lupo. disp. 26 : Lesriu *, 1. 2, c. 21 ; Aertnys-Damen, I, n. 919 ; Vermeersc/i, o. c., n. 338; Gdp/crf, vol. II, $ 82 ; Schindler, II. p 645 seqq. ; Ami du CL, Tabi, génér.» v. Vente, Resti­ tution; Frassmelh, Compendio delta Tcol. mon, I, p. 304 ; Ubach, I, n. 321; Priimmer II. n. 291 sqq. ; Merftelbaeh, II, n. 508 sqq. Cap. III. — Do contractibus onerosis. 723 1117 —«Omnes contractus onerosi dividuntur in contractus commulalivos, quorum alii sunt principales, alii accessorii ; atque in contractus aleatorios. Omnes illi contractus sunt bilaterales, et ad eorum validitatem omnino requiritur aequalitas oneris ex utraque parte si sunt commulativi, aequalitas spei seu fortunae, si sunt aleatorii. De his in. Iribus capitibus, ita ut contractus aleatorii sub­ sidiariis seu accessoriis anteponantur. Contractus commulativi seu stricte onerosi sunt : 1° emptio-venditio ; 2° permutatio et cambium ; 3° census ; 4° locatio-conductio ; 5° emphyteusis et feudum ; 6° societas ; 7° transactio. Articulus 1. De emptione-venditione. Agendum : 1° de venditione in genere ; 2° de quibusdam ven­ ditionibus in specie. § 1. De venditione in genere. 1I1S. — Definitio. Emptio-venditio est : contractus onerosus, quo convenitur, ut una pars (venditor) rem aliquam tradat pro pre­ tio ab altera parte (emptore) solvendo x. Ad substantiam hujus contractus tria requiruntur : 1° consensus mutuus ementis et vendentis ; 2° res aliqua tanquam merx ; 3° pecunia tanquam pre­ tium. Si daretur res pro re, hoc esset permutatio ; pecunia pro pecunia, esset cambium. Si res emeretur ut cum lucro vendatur, haberetur negotiatio. Pecunia hodie tum monetis seu nummis, tum bancariis constat syngraphis (vocatur pecunia chartacea). 1. De consensu partium. 1119. — Principia. I. Ex jure naturae, solo consensu perficitur emptio-venditio. Non enim ipsa rei traditio, sed tradendi obligatio ad essentiam hujus contractus pertinet.- Hinc, perfecta est ven­ ditio statim ac inter partes conventum est de re tradenda et de pre­ tio solvendo. Partes tamen possunt stipulari, ut non perfectus sit contractus, nisi adhibitis sollemnitatibus, v. gr. scriptura vel tra­ ditione facta. — Pro foro externo, requiritur instrumentum ad pro­ bationem, in multis casibus, ubi alia probatio non admittitur (ili, 795). Effectus autem solius consensus, traditione rei non secuta, non sunt iidem in omnibus juribus. — In jure alstriaco 2 et germanico 3, dominium rei per ’ Cod. gall., 1582 seqq. ; ital., 1447 seqq. ; austr., 1053 seqq. ; hisp., 1445 seqq. ; germ. 433 seqq. — 3 Cod., 1053. — * Cod., 446. 724 P. ILS. II. — Tr. VIL De septimo praecepto. solani traditionem transfertur in emptorem ; sed interim, quibusdam casibus exceptis, periculum et utilitas manent apud venditorem. Si de fundo agatur, ejusdem relatio in libro fundorum requiritur in jure germanico ad transferen­ dum dominium. In jure gallico \ italico 2, Hispanico 3 et anglico 4, domi­ nium rei ejusque periculum ac commodum transeunt, per solum consensum partium, ad emptorem, qui proinde actionem realem habet, ad obtinendam ejus possessionem. Attamen, si res praegustari solent, v. gr. vinum, aut si traduntur ad probationem, v. gr. equus, venditio non prius perficitur, quam res gustata vel probata fuerit (cfr. n. 1122, 3°). 1120. — II. Ili soli vendere aut emere possunt, qui valent prae­ stare consensum, nec a lege inhabiles declarantur. Jamvero, praeter inhabilitates, de quibus supra (n. 1038), sequentes sunt etiam emptioni-venditioni propriae : E.r jure universaliter vigenti s, inhabiles ex parte declarantur illi omnes, qui­ bus aliorum jura tueri incumbit, quales sunt genitores, tutores, curatores, communitatum administratores. Ratio inhabilitatis est periculum praevari­ cationis in pupillorum detrimentum. Item, magistratus, aliique ofliciales praetorii emere prohibentur jura litigiosa, quae apud proprium tribunal defi­ niri debent. Eadem ratione, communiter vendere prohibentur, qui bonis suis cesserunt; horumque venditio est pleno jure invalida (nisi agatur de iis quae, exn. 1023, ipsius arbitrio relinquuntur), ideoque emptor ad restitutionem tene­ tur. Similiter, ex jure g allico et hispamco 6, prohibetur emptio-venditio inter conjuges, paucis casibus exceptis. Stabilit quoque can. 1540 : Bona Ecclesiae immobilia propriis administratoribus eorumque conjunctis in primo aut secundo consanguinitatis vel affinitatis gradu non sunt vendenda aut locanda, sine speciali Ordinarii loci licentia. H2I. III. Consensus prius datus impedit quominus posterior consensus sit validus. Ratio est, quia prior tempore, potior jure. Unde non licet rem successive duobus vendere. Si tamen res tra­ dita sil secundo emptori, pertinet ad ipsum: dummodo hic in bona fide emerit, et emptio facta sit in loco, ubi rei dominium per solam ejus traditionem transfertur. Atque hoc valet tam pro rebus mo­ bilibus, quam pro immobilibus, quia traditio confert jus in re (de Germania, vide n. 1119). In locis autem ubi solus consensus domi­ nium transfert (cfr. Cod. hisp., 1743), valet pro solis mobilibus. Addit tamen S. Alphonsus (III, 827) : Secundus emptor, licet sit malae fidei, non tenetur ante sententiam rem primo emptori restituere, nisi forte ipse induxerit venditorem ad rem ei secundo vendendam. Ad delusum emptorem quod attinet ipse, in omni jure, actionem habet in venditorem, ad obtinendam sibi illati damni reparationem. 1 Art. 158Λ. — ■ Art. t '.48. —’ Art. 1452, I 46S. — ‘ Crotty. II, 496 seqq. — * Cod. gall., 139 . seqq. . ital. 1 »56 ^eqq . hisp., 1457 seqq. ; germ., 181. — ’Cod. gall.. 1595 ; hisp., 1458. C.ap. 111. — De contractibus onerosis. 725 Quaesiti m. Quinam sunt effectus arrharum, quae contractui apponuntur ? Definiuntur arrhae, ea pecunia quam aliquando emptor (vel domus locatarius) venditori (vel locatori) tradit, quasi per modum pignoris ad assecurationem contractus. Apponuntur arrhae vel promissioni venditionis, vel ipsimel venditioni. Si prius, unusquisque ex contrahentibus potest resilire, scilicet qui arrhas dedit, eis renuntiando, et qui eas accepit, duplum restituendo. Si posterius, arrhae sunt generatim argumentum venditionis, non quidem conditionally, sed jam contractae. Solent enim dari pro parte pretii, vel in secu­ ritatem solutionis ; unde, nullus ex contrahentibus potest, altero invito, a con­ ventione resilire. Excipe, si consuetudo vel specialis conventio aliter statue­ rit (IJ I, 794 : II. Ap., X, 166 ; Cod. hisp., 1454 ; Cod. germ., 336 ; Linz. Quart. Schr.. 1905, p. 127). Ab arrhis autem prorsus differt poena conventionalis, quae saepe promissioni annectitur (vide 1955). 2. De re vendibili, sen de merce. Principia statuenda se referunt ad rem vendendam., tradendam et assecur(indam. 1122. — Principia. I. Ut adsit contractus venditionis validus et justus, debet (‘jus objectum esse res in commercio humano posita, propria venditoris, determinata, et physice vel moraliter ea quae petitur. Itaque has quatuor distinguimus conditiones : 1° Requiritur, ut in commercio humano sit posita. Vendi igitur potest quae­ cumque re.s prêt io aestimabilis, sive corporea, sive incorporea, uti jura ex chiro­ grapho, credita, etc. (n. 852). Per leges speciales non licet venditio veneni, scripti ad seditionem provocantis, etc. Talis venditio, deficientibus requisitis circumstantiis, est illicita, ut patet. 2° Ut sit propria venditoris. Venditio enim rei alienae est invalida quoad translationem dominii ; producit tamen quoad emptorem bonae fidei varios effectus juridicos : v. gr. confert ei,re tradita, possessionem aptam ad prae­ scribendum, atque alia commoda possessoris bonae fidei (cfr. n. 849, 937). 3° Ut sit determinata, saltem ex circumstantiis, ita ut res vendita sil vere individua, et ab omni altera distincta. Quare si merces vendantur juxta earum pondus, numerum et mensuram, venditio non est perfecta, nisi quantitas in pondere, numero vel mensura fuerit determinata. Ites igitur stat periculo venditoris. Si vero vendantur per aversionem, acervalim (en bloc), quando nempe lota merx quasi unum determinatum corpus efficit, el pro certo ac definito pretio venditur, venditio perficitur ab ipsa conventione, et ex illo temporis puncto stat periculo emptoris. i° /7 sit physice vel moraliter ea quae petitur. Secus enim adesset error sub­ stantialis, vel saltem talis (pii jus ad rescissionem praestaret. Moraliter eadem remanet res ac ea de qua conventum est, si est aeque bona, emptori aeque utilis. Tunc invalidus non (il contractus, quia emptor fine a se intento non frustratur. 1123. — Obligationes venditoris et diligentia emptoris praecipue ad hanc quartam conditionem rei vendibilis se referunt, ites 726 P. Π. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. enim vendenda tunc physice vel moraliter objectum contractus justi erit, si quoad substantiam, quoad quantitatem, quoad qualitatem nulla intervenit fraus, nullus error, nullum vitium, saltem approtiabile. Sint ergo regulae sequentes : Regula prima. Si vitium sit circa substantiam (v. gr. si venda­ tur stannum pro argento, aqua pro vino, etc.), certe contractus est nullus, et venditor tenetur, ad nutum emptoris, vel contractum rescindere, vel excessum pretii restituere ; et insuper compensare damna ex deceptione sua secuta, modo aliquatenus fuerint praevisa. Item, si qualitas transierit in substantiam, v. gr. si emptor expresse dixerit : « Nolo vinum, si non est vetus » (III, 819). Adverte, hic agi de re substantialiter vitiata relative ad usum humanum et ad finem propter quem emitur. Unde probabiliter non est injustum vendere quid pro quo (ut solent pharmacopolae), modo id quod traditur sit certe aequalis utilitatis, et minuatur pretium; item vendere pretio communi rem quae in se est perfectior, sed admixtam habet aliam rem deterioris conditionis : puta melius vinum, quod post mixtionem cum aqua non fit communi vino deterius ; modo emptor illum non emat ad conservandum (III, 820 ; H. Ap., X, 185). * Regula secunda. Si vitium sil circa quantitatem, i. e. circa numerum, pondus aut mensuram, damnum reficiendum est ; sed valet contractus, excepto casu, quo dolus ei causam dederit (cfr. supra n. 1047, 3°). Attamen, si vendilor justum pretium consequi non posset (v. gr. ob injustam laxam legalem, vel injustum monopolium emptorum), non est improbabile posse venditorem de mensura tantum diminuere, quantum requiritur, ut jus­ tum infimum pretium percipiat ; sic enim ab injusta vexatione juste se liberat. Hallucinatio tamen in hoc praecavenda est (III, 822 ; II. Ap., X, 186). Regula tertia. Si vitium sit circa qualitatem (v. gr. si vinum sit corruptum), ut determinari, pos it an contractus sit validus, rescindibilis vel nullus, distinguendum est. Vendilor enim vel inter­ rogatur in specie aut in genere, vel non interrogatur. 1° Interrogatus in specie an res habeat certum defectum, tenetur venditor vitium quodcumque manifestare ; alias venditio est nulla, ob errorem, qui facile fit substantialis ; vel saltem venditio est rescindibilis ad nutum emptoris, ob dolum, quo usus est vendilor. 2° Non interrogatus, aut in genere tantum interrogatus, tenetur inaequaliter prout vitium est patens vel occultum, notabile vel leve (III, 823). Porro : a) Si vitium sit patens, ita ut a quolibet generatim cognosci pos­ sit communi diligentia, v. gr. si equus est monoculus, non tenetur ex justitia defectum manifestare ; tunc enim res ipsa loquitur Cap. III. — De contractibus onerosis. Potest igitur emptorem, cum errandi periculo, proprio judicio relinquere. Excipe, si emptoris ignorantia sit aperta, v. gr. quia est ineptus, puer, etc. ; tunc enim, relate ad illum, vilium est vere occul­ tum (II. Ap., X, 187). b) Si vitium sit occultum et simul notabile, i. e. si vitium,communi diligentia non cognoscibile, reddat rem venalem noxiam, inutilem, aut notabiliter minus utilem ad finem propter quem in praesenti bus circumstantiis communiter emi solet, venditor tenetur ex justitia illud aperire ; secus enim non censetur emptor in emptionem, aut saltem in emptionis pretium consentire. Quare, vel contractus est ad ejus nutum rescindibilis, vel saltem reducendus est ad aequalitatem. Quandonam autem vilium ut notabile habendum sit, determinari debet ex circumstantiis, et ex jure, quod varia hujuscemodi vitia recenset1. Quod si vendilor protestelur se nolle de ullo defectu rationem reddere, sed velle rem vendere sicut est, ad nihil tenetur ; tunc enim censetur contractus aleatorius. Hinc, merito toleratur « consuetudo, quae alicubi viget, praesertim in nundinis magnis, quod ilii vendantur animalia, etiamsi vilia sint occultissima. Ratio est, quia ad tollendas lites, ob commune bonum, salis hoc cohonestari potest a consuetudine ; dummodo, intelligendum, non vendatur res ultra justum pretium saltem supremum, quanti valet res, habita ratione illius vitii occulti » (III, 823 ; Cod. hisp., 1493). c) Si vitium occultum sit leve et parvi momenti, non tenetur ven­ ditor ex justitia illud sponte declarare, modo servet pretium propor­ tionalium 'Pune enim emptores non sunt rationabiliter inviti, eo quod secus negotiatio nimis difficilis evaderet, cum societatis detrimento. Ceterum, nullus emptor ideo in errorem inducitur, cum ejusmodi artificiosa agendijralio sit omnibus sat nota : sicut omnibus notum est, mercatores solere aliquantulum fucare merces suas2, et meliores exterius exponere (Linz. Quart. Schr., 1885, p. 101), Aliquando, non exsistente obligatione justitiae, potest esse obligatio caritatis monendi emptorem, n·· ob incuriam, vel ignorantiam, sibi vel aliis auctor damni sit, v. gr. ut vinum haud diu servetur, si ad hoc non est aptum, etc. 1124. — II. Venditor tenetur rem venditam tradere ; i. e. iit potentiam et arbitrium emptoris remittere. Haec autem obligatio potest ex legitima causa cessare, v. gr. quia emptor non solvit pretium ante traditionem solvendum, vel quia supervenit ratio dubitandi an solvere possit3. Obligatio autem tradendi importat obligationem rem interea bene servandi. 1 Cfr. Coti, gall., 1641, et legem 2 Aug. 1884 ; austr., 923 ; hlsp., 1 484 ; germ., 459-490. — 2 Recte notat tamen auctor quidam (ap. Linz. Quart. Schr., 1900, p. 593) certam rationem agendi multorum mercatorum nostri temporis, qui in foliis publicis merces suas commen­ dant, inducere restitutionis obligationem. —1 S; Α/ρ/ι., III, 796 ; Cod. hlsp., 1466, 1467. Marc. Inst. Moral. Alph. T. I. 43 T2S P. II. S. H. — Tr. \ il. De septimo praecepto. Praeterea, venditor tenetur tradere emptori rem et accessoria : 1° loco et modo, de quibus in contractu conventum est : 2° ten,pore praefixo ; secus enim emptor habet jus ad rescissionem contractus et ad reparationem dam­ norum : nisi dilatio provenerit ex facto emptoris, aut ex casu fortuito, vel vi majore ; 3° in statu, in quo erat tempore venditionis ; secus enim non trade­ retur omnino id de quo conventum est ; 4° juxta mensuram in contractu expressam1. Fructcs rei venditae et non traditae pertinent ad eum, qui ejus periculum ferre tenetur (III, 798). Quomodo res componi debeat, si una altera ve ex praedictis conditionibus deficiat, desumendum est ex jure civili. Λ %' 1125. — III. Venditor tenetur emptori rei asseeurationeni prae­ stare. i. e. illuni securum jacere de pacijica rei possessione, necnon de ejus utilitate-. Ratio est, quia, ex ipsa natura contractus, venditor non acquirit jus in pretium, nisi mercem in potestatem et arbitrium emptoris posuerit. Id autem non fit. (saltem perfecte) quando emp­ tor, ob causas ante venditionem exsistentes, in possessione rei per evictionem deturbatur; vel quando eam, ob vilia occulta, ineptam invenit ad finem suum naturalem, aut venditori expresse declara­ tum : quae vilia in jure vitia redhibitoria vocantur (III. 800). De evictione autem et vitiis redhibitoriis nunc fusius agemus. i 1126. — Quaesita. I. Quid sit evictio, quandonam et quomodo venditor de ea teneatur? Evictio est legitima deturbatio emptoris in possessione rei emptae, quae sive totaliter, sive partialiter, revindicatur a vero domino, vel ab alio jus in eam habente. Sic, v. gr., Paulus vendit agrum suum Petro ; Jacobus probat hunc agrum esse suum, vel esse hypotheca gravatum, et judex decernit dictum agrum Jacobo esse reddendum : in hoc casu habetur evictio res­ pectu emptoris, qui re a se empta spoliatur. Jamvero : Venditor tenetur de evictione, si evictionis causa, exsistens tempore vendi­ tionis, non fuerit emptori declarata. Venditor autem potest stipulari, ut de ipsa non teneatur. — Id tamen non admittitur in favorem venditoris malae jidei. quia pacta, quae turpem causam continent, non sunt observanda3. » Si vero malitia aut culpa judicis, aut vi alterius, aut negligentia emptoris res evincatur, venditor ad nihil tenetur ·, periculum enim fortuitum ad emptorem pertinet (III, 800, fin.). Jure autem naturae, venditor bonae fidei, tenetur pretium acceptum reddere, in quantum ditior factus est. Venditor malae jidei tenetur emptorem omnino indemnem servare. Jure tandem positivo ‘, venditor malae fidei semper tenetur reddere emptorem indemnem. Eadem etiam obligatio incumbit venditori bonae fidei, excepto casu, quo de contrario conventum fuit. Emptori malae fidei nulla debetur damnorum reparatio. * Cod. gall.. 160'» seqq. ; ital., 1463 seqq. ; austr., 1047 seqq. ; hisp., 1468 seqq. et 1096, 116- : germ., 433. — * Cod gall., 1625 seqq. ; liai., 1481 seqq. ; austr., 923 seqq. ; hisp.,, 1475 , genn., 434 seqq. — ’ Si unus, 27, § 4, ff„ de Pactis. — » Cod. gall., 1635; ital., 1502 austr., 932 ; hisp.. 1476 seqq. ; germ., 459. Cap. 111. — De < ontraclibus onerosis. 729 II. Quid sint vitia redhibitoria, et quomodo de iis teneatur venditor? Vilia redhibitoria dicuntur defectus occulti, emptori haud noli, tempore venditionis exsistentes, qui rei usum naturalem vel venditori declaratum, penitus impediunt, aut ita minuunt, ul emptor eam non emisset, vel minoris emisset, si eorum notitiam habuisset. Hujusmodi est, v. gr., scabies ovium, equorum asthma, ranciditas porcorum. Venditor tenetur de vitiis redhibitoriis, etiamsi ea ignoraverit. Obligatur, ad nutum emptoris, vel contractum rescindere, vel partem pretii restituere, juxta aestimationem peritorum. Est tamen magnum discrimen inter venditorem bonae fidei et venditorem malae fidei, ut ex dietis n. 930 et η. 9ί I facile colliges. 3. De pretio. 1127. — Notion es. I. De pretio in genere. Pret ium rei est : expres­ sio ejus ddloris venalis per certam pecuniar sumnuim. Dicitur : caloris venalis, i. e. aptitudinis quam res habet, ut in humano com­ mercio cum aliis permutetur. In genere, tres haberi debent condi­ tiones : 1° Ut pretium constet pecunia ; secus foret permutatio : 2° ul sit serium, i. e non simulatum, nec derisorium ; secus foret donatio ; 3° ut sil determinatum a contrahentibus, saltem radicaliter vel ab aliquo, cui determinatio commissa est (111, 794). 11. De pretio justo. Pretium justum est illud, quod recte rei vena­ lis valorem adaequare aestimatur. Aliud est legule, quod taxa­ tur a lege vel a magistratu. Aliud vulgare seu naturale (hic el nunc currens), quod, spectatis circumstantiis, communi aestima­ tione determinatur. Aliud est conventionale, quod libera contra­ hentium pactione determinatur. Jamvero : |1° Pretium legale excludit omnem varietatem ; definit ur enim a lege. Potest autem lex ipsa cessare, vel dari justa ratio hic et num· excusans. 2° Pretium autem vulgare admittit varietatem, quia variant lumiinum judicia de ejusdem rei valore. Sic : crescere solet pretium, ratione copiae emptorum, aut abundantiae pecuniarum, et penuriae mercium ; contra solet decrescere ratione penuriae emptorum, aut pecuniarum, et ratione copiae mercium. Hinc, pretium vulgare, intra limites justi, ita distinguitur, ul sit : a) summum seu rigorosum, supra quod res aestimari non solet : bj in j imum seu pium, infra quod generatim res non aestimatur : c) medium seu moderajum, quod inter utrumque consistit. Quanta sit illa pretii vulgaris latitudo vix definiri potest. Communiter tamen admittitur pretium rerum vilium et necessariarum minorem habere latitudinem, (piam pretiosarum et supervacanearum. Sic, v. gr.. vinum 730 P. U.S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. aut simile, quod valet 5 libellis, potest vendi 6 vel emi 4. Domus autem, aut villa, quae vendita est 20000, post annum emi poterit pro 12000, et c converso (III, 803, 804). 3° Pretium conventionale habet pro objecto res pretiosas (picturas, statuas, gemmas, etc.), extraordinarias (cantum, musicam, equos rariores, etc.), vel quarum valor vulgo ignoratur. Unde et ipsum varietatem admittere potest, prout evenit fluctuatio aestimationis ex parte peritorum vel amatorum. 1128. — Principia. I. Standum est per se ex justitia *commuta tiva pretio legali. Ad auctoritatem enim civilem pertinet jus sta­ tuendi quidquid commercium publicum respicit. Singuli praeterea venditores (cum taxa in eorum favorem determinetur) acquirant jus strictum, ne alius, rem minori pretio vendendo, emptores alliciat (III, 803). Aliquando tamen licet pretium legale excedere, nempe : a) si a majori parte populi non servetur, sciente principe et non puniente ; b) si, mutatis circumslantiis, laxa evadat certe injusta ; c) si vendatur res optima ; quia princeps, laxando pretium, respicit tantum valorem mercis ordinariae. Imo licet minori pretio vendere, si laxa stabilita sit, ne res carius vendantur. Magistratus autem qui novit pretium legale auctum iri, potest quidem sine evidenti injustitia sibi providere, sed nequit alios monere (Lehmkuhl, I, 1328). II. Deficiente pretio legali, standum est pretio vulgari, ita ut ven­ dere supra supremum, et emere infra infimum, sit injustum. Ratio est, quia illud est pretium justum, quo communiter apud homines res aestimatur ; quod si non servetur, deficit aequalitas, quae ad rationem justitiae commutati vae pertinet (cfr. S aimant., c. 2, n. 94). In foro externo, laesio non dat locum rescissioni venditionis : in Gallia, nisi deceptio sit ultra dimidium justi pretii ; in Hispania, nisi sit ultra quartam par­ tem *, et in duplici duntaxat casu : cum nempe contractus vel a tutore vel a mandatorio, qui absentem repraesentat, initus fuerit. Alibi, v. gr. in Germania 2, aliter. In foro tamen interno, licet desit prohibitio ex parte legis civilis, quae­ cumque laesio notabilis obligat ad restitutionem. Si laesio bona fide contige­ rit, laedens tenetur id saltem restituere, in quo factus est ditior (i. e. in quo suisbonispepercit),ne scilicet ditescat de alienis. 6’. Thom., 2. 2, q. 77, a. l.ad t, Inde concludas : Cum pretium vulgare justum communi aestimatione nitatur, non agunt injuste, (pii pro auro vel ebore, quae a barbaris offeruntur, dant vitrum vel pannos, vel alias res apud nos communes. Pro barbaris enim istae res viliores magnum habent valorem. III. Pretium conventionale, pro diversis adjunctis, justum vel injustum erit. Et quidem : 1° 5i ulerque contrahentium verum rei valorem ignorat (v. gr. gem­ mam pretiosam vitrum esse reputat), contractus non est injustus ; » Cod. gall., 1674 ; ital., 15 *29 , austr., 1060 ; hisp., 1291. — « Cod., 440 seqq. Cap. III. — De contractibus onerosis. 731 quia et venditor et emptor eidem periculo se exponunt. S. Alph., 111, 802, not. 4. 2° Si ulerque de vero pretio dubitat, emptio pariter justa erit, ita ut, si emptor postea rem carius revendiderit, priori venditori nihil sit tribuendum. Ratio est eadem ac supra. 3° Si emptor solus verum rei pretium cognoscit, eamque infra valorem emit ab homine privato, abutens simplicitate venditoris, contractus est injustus secuinque trahit obligationem restitutionis. Secus, dicendum, si venditor, ratione sui officii, valorem rei oblatae cognoscere censeatur, v. gr. si sit veteramentarius. Quinimo, etiamsi rem emas ab homine privato, emptio non erit injusta, si tuae singulari peritiae (ideo et industriae) aut causae extraordinariae tribuenda sit agnitio valoris hujus rei. Cfr. Prümmer, II, n. 300. 1129. — Corollaria. I. Industria uti licet, ad vendendum summo pretio vulgari, vel emendum infimo. Numquam vero uti licet fraude vel dolo : quisquis enim jus strictum habet, ne positive decipiatur. Pretio autem intra limites justi semel per conventionem determi­ nato, neuter potest ab eo recedere, cum uterque periculum in se assumpserit. Ideo : 1° Venditor peccat contra justitiam, si ante factam conventionem dolose inducat emptorem ad solvendum pretium majus, (piam alias juste dedisset 1 ; item si facta conventione de pretio infimo aut medio, occulte sibi comparet summum, decipiendo emptorem in numeratione pecuniae, in pondere aut in mensura ( Konings, n. 964). 2° Emptor similiter peccat contra justitiam, si scienter emat infra pretium infimum, petendo a venditore ignorante, ut condo­ net quod amplius valet : quia talis condonatio, cum procedat ex ignorantia, nulla est. Secus vero, si interrogatus circa valorem rei, simpliciter taceat, atque pretium infimum solvat; quia sic nec vim nec dolum adhibet (1II. 819). 3° Reprobanda est praxis quorumdam mercatorum, qui merces suas vilis­ simo pretio venales exponunt, ut emptores ab aliis mercatoribus avertant, postea autem pondus aut mensuram imminuunt, etc. Imo tales venditores rei fiunt injustitiae erga alios mercatores, et ad restitutionem pro damno ipsis illato tenentur ; quia quisque habet jus, ne dolo vel fraude impediatur a lucro sperato vel legitime faciendo (Lugo, disp. 26, n. 135). Pro praxi : a) Communiter non praestatur fides mendaciis venditorum affir­ mantium et jurantium,se rem venalem sibimetipsis tanti comparasse,vel tanti aliis vendidisse, ut ita emptorem ad summum pretium pertrahant ; nec men­ daciis aut perjuriis emptorum affirmantium, se rem tanti emisse ab aliis, vel alios eam sibi tanti obtulisse, ut ita venditorem ad infimum pretium adducant. l>) Si tamen alicui constaret suis mendaciis, etc., fidem haberi, caque vere esse causam majoris vel minoris pretii ; tunc a culpa deceptionis el injustitiae non foret excusandus (III, 805). ' Inluslria \ ero licita utuntur mercatores, qui aliquid supra summum pretium petunt, ut emptores minus offerre solitos ad justum pretium adducant ; dummodo, si forte obtineant quod petunt, remittant quod justum pretium excedit (Guru, I, 898). 73’ P. U.S. il. — Tr. VH. Dc septimo praecepto. II. Qui privalim scit fore ut mercis pretium brevi adaugeatur vel minuatur, potest eam vendere aut emere pretio currente, modo absit fraus et laesio caritatis. Etenim, non valor futurus respicien­ dus est, sed valor praesens, qui quidem non variatur ex notitia quadam particulari, sed ex communi aestimatione. Attamen dicimus : 1° Modo absit fraus : injusta enim esset venditio aut emptio, si quis, v. gr., per diaria publica falsos rumores de pretio mox minuendo, vel augendo, etc., spargeret, ut frequenter in usu est hodie, praesertim circa census publicos. 2° Absit laesio caritatis : illicita enim foret venditio aut emptio, si alter con­ trahentium conjiceretur in gravem necessitatem ; vel etiam, si res, quae facile possit vendi pluribus aut emi a pluribus, vendatur uni tantum aut ematur ab uno, qui proinde totum damnum solus passurus est ; aut si, cum vendi pos­ cit illi, qui eam statim consumpturus esset, venderetur alii, qui eam est con­ servaturus. Exceptis igitur hujusmodi casibus, caritas non urgere videtur. Stricte enim loquendo,non laedit caritatem qui utitur jure suo, juste consulens rebus suis, quamvis alter per accidens damnum ex eo patiatur (HI. 821; H. Ap., X, 188). III. Stante titulo extrinseco, licet vendere supra, pretium summum, vel emere infra infimum. Ratio est, quia titulus ille extrinsecus, qui rei vendendae vel emendae adjungitur, efficit ut rei consuetus valor accrescat vel minuatur. Jamvero : 1° Tituli ezlrinseci, ob quos vendere licet supra summum pretium, sunt : a) Lucrum ex alienatione rei certo aut probabiliter cessans, aut damnum emera.cns, aut aliud quodvis incommodum venditoris pretio aestimabile ; venditor enim hujusmodi non tantum vendit rem suam nudam, sed etiam suum com­ modum, vel damnum quod patitur. Adverte autem, emptorem de his titulis (sicut etiam de sequenti) praemonendum esse, ut possit aliter sibi providere. ·,·> I b) Specialis affectus, quem venditor rationabiliter experitur erga rem suam; ex eo enim oritur, in vendendo, incommodum pretio aestimabile. — Hic autem adverte, specialem affectum emptoris non esse (sicut est affectus venditoris) titulum vendendi pluris ; quia, ut communiter docetur cum D. Thoma (2. 2, q. 77, a. 1), nemo vendere potest quod suum non est (cfr. Lehmkuhl. 1. 1330; Mcrkelbach, II. n. 515). Contradicunt plures moderni, ob receptam (dicunt) consuetudinem adaugendi pretium rei, quae emptori speciale allatura est commodum (Scavini, II. 393; Gousset, I. 840). Quaestio vero est. an haec consuetudo (si vere exsistat), non sit potius reformanda; quare dicit Priiinmer (II. n. 298) ; In istis circumstantiis licet quidem summo, sed non ej-cessivo pretio vendere rem emptori caram, scilicet qui bona fide tunc aliquid supra solitum petunt, non erunt inquietandi, dummodo pretium nullo modo sit exorbitans, l'bach 1, 325 horum modernorum sententiam intrinsece impro­ babilem habet ; eamque notat Mcrkelbach tanquam non securum (I. c.). c) Modus vendendi; nam si res in parva quantitate et minutatim vendantur, potest majus pretium exigi, propter majores curas et expensas, quae tunc impendi solent, ad eas conservandas . — praeterea, si vendantur sub hasta, < kip. 111 ;— De contractibus onerosis. 733 potestate publica id probanto, justum censetur qualecumque pretium, quod a licitatoribus sine fraude determinatur (III, 807-809). Cfr. infra n. 1134. 2° Tituli, ob quos EMERE licet infra pretium infimum, 1res numerantur : a) Damnum ex praesenti emptione emergens, aut lucrum cessans, aut aliud quodvis incommodum emptoris pretio aestimabile. Unde, salvo jure, vilius emere potes rem, ex qua parum tibi utilitatis obveniet. Venditor autem ex cari­ tate de hoc commonendus est. b) Ultronea, oblatio; hinc minoris emere potes merces ultro oblatas a vendi­ toribus per vicos el domos cursitantibus. Fert enim adagium : Merces ultroneae vilescunt ; idque probabilius, ait A. .Alphonsus, pro tertia parte ; et ratio est, quia haec ultronea oblatio communiter arguit vel paucitatem emptorum et abundantiam mercium, vel periculum latentis alicujus defectus, etc. Quod si res fiant venales et offerantur ob paupertatem, probabile est et in hoc casu eas, non secus ac merces ultroneas, vilescere ; ideoque vilius emi posse, dummodo non agatur de rebus quae communiter emuntur et offeruntur, ut frumentum, oleum et similia. Qui tamen vilioris emit a paupere necessitate presso, peccat facile contra caritatem, si rem in sui utilitatem, non in gratiam pauperis emat. c) Modus emendi ; merces enim possunt minoris emi : si emantur simul in magna quantitate, cum venditor per hunc modum a multis curis, impensis et incommodis liberetur ; vel si vendantur sub hasta, ob rationem supra enun­ tiatam ; vel denique si venales exponantur apud veteramentarios ; quia res hujusmodi, etsi forsan pretiosae, censentur pretium suum pristinum amisisse, et aliud accipere ex consuetudine seu contrahentium conventione ; aut saltem patiuntur maximam pretii latitudinem, (III, 801, 802 ; II. Ap., X, 174). 1130. — Quaesita. 1. An dilata vel anticipata pretii solutio est legitima causa pluris vendendi, vel minoris emendi ? Affirm., si interveniat titulus excusans ab usura, ut lucrum cessans, damnum emergens, periculum in exigendo pretio. Sic cer­ tum est, rem posse carius vendi, si pretium tradendum sit tempore, quo res pluris est valitura, modo usque ad illud tempus a venditore fuisset servanda. Contra, potest vilius emi, si tradenda sit tem­ pore, quo minoris est valitura (Ill, 810 ; IL Ap., X, 178). Imo, hodie id simpliciter admittendum videtur, quin de aliis titulis inqui­ rendum sit. Ratio est, tum quia sic fert aestimatio communis ; tum quia, vigente usu, ab Ecclesia non reprobato, laxam legalem vel vulgarem ex mutuo percipiendi, anticipatio vel dilatio solutionis est revera pretio aestimabilis. Atque, ob hanc eamdem rationem, vilius emi possunt chirographa et credita, si anticipate solvuntur (III, 829). Pretio similiter currente emi ac vendi pos­ sunt census publici aliique tituli, quorum hodie magna fit negotiatio in foro mercatorio (à la bourse),etsi illud pretium inscripto pretio non correspondent. Ex communi enim aestimatione, hujusmodi tituli aequiparantur mercibus ordinariis, quarum pretium, pro circumstantiarum diversitate, crescit aut de­ crescit. 11. An chirographa et credita, ob difficult (item obtinendae solu­ tionis, minoris emi possunt? En responsio 5. Alphonsi (III, 829) : « Qui non est causa istius difficultatis, licite minoris emit, prout 734 P. ILS. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. difficultas vel incertitude solutionis minor est vel major ; quia cum tali periculo ct difficultate minus valent. Item, creditum incertum, vel difficilis exactionis, licite potest minoris emi, etsi ementi sit facile illud integre exigere : quia pretium sumitur a communi aes­ timatione, non ex circumstantia particulari ementis. » Quaestio Connexa. De obligationibus emptoris. 1131. — Obligationes emptoris, pretio statuto, se referunt tum ad pretiuin tum ad mercem ipsam. Itaque quoad primum, scii, pretium : a) Tenetur illud eo loco ac tempore solvere, quo res ipsi traditur : nisi aliter conventum fuerit, vel nisi, nulla a venditore praestita cautione, timendum sil, ne ipse de rei possessione dejiciatur, b) Debet solvere pretii usuras, si ex pacto solvendae sint, vel si res vendita et jam tradita sit fructifera, vel si ipse fuerit in mora culpabili, c) Tenetur solvere etiam omnes venditionis et asportationis expensas, excepto casu pacti contrarii x. : a) Tenetur eam tempore statuto, vel juxta rei naturam vel loci consuetudinem taxando, in suam potestatem assumere ; secus (ut modo Quoad mercem innuimus) tenetur erga venditorem de omnibus expensis rei servandae causa factis, necnon de damno, quod illi inde obvenit, b) Imo, aliquando tenetur, ad nutum venditoris, contractum rescindere (cfr. n. 1047). § 2. De quibusdam venditionibus in specie. Agemus : 1° de venditione cum pacto accessorio ; 2° de vendi­ tione sub hasta ; 3° de monopoliis ; 4° de venditione per proxe­ netas. 1. De venditione cum pacto accessorio. 1132. — Possunt plura pacta venditioni adjici. Frequentiora sunt : 1° Addictio in diem, seu conditio suspensiva aut etiam résolu­ tive, vi cujus licet venditori, usque ad praestituti termini lapsum, rem vendere alteri, qui meliorem obtulerit conditionem, nisi emptor eamdem offerat 2. 2° Pactum probationis, seu conditio expe­ rimenti. vi cujus contractus, nonnisi post experimentum ab emptore •$ seqq. ; ital.. 1789 seqq. ; austr.. 1284 seqq. ; hisp.. 1802 ; germ., 1199 freqq. — ■ Cod gall.. 1909 seqq. ; liai., 1778 seqq. ; hisp., 1604 seqq. ; germ., I. c. - 1 )o contractibus oru-rosis. Articulus IV. De locatione et conductione. 1119. Definitio. Localto est contractus, quo quis operam aut rem suam alteri, dat ad usum, pro certa mercedc. — Conductio est idem contractus e.c parte accipientis. .Nonnunquam auctores uno verbo dicunt : locatio-conductio vel locatum-conductum. Ille qui usum rei vel suam operam praestat, dicitur locator; ili»· vero, qui pretium tradit, locat arius vel conductor. — Huc perlinet quaestio de divitiis sensu oeconomistarum, ad quam referunt capitale el laborem seu operam ; indeque varia regimina oeconomiae, de quibus latissime tractant. Encyclica·· sociajes Leonis XIII (Rerum novarum) et Pii XI (Quadragesimo anno). Quamvis totam perdifficilem quaestionem qua mutuae capitalistarum ai susceptorum seu patronorum necnon et operariorum seu proletariorum ul dici solet) rationes sint definiendae, hic non valeamus pertractare (quemad­ modum innueramus n. 839, 851) : attamen plura de capitali et susceptore praemittemus scitu necessaria, et deinde n. i 152 seqq. de labore et operariis agemus. Quam arcte autem tum capitale (seu res) tum opera (seu labor) ad commune rei oeconomicae exercitium spectent, jam felici verborum complexu declaraverat Leo XIII, definiens (Rerum novarum, n. 15) : Xon res sine opera nec sine re potest opera consistere L » a) Capitale. De sensu hujus vocis nonnulla erunt attendenda ; quemadmodum enim oeconomistae verbum : divitiae, latiori sensu intelligunt quam vulgus (divitias enim ipsi dicunt res pretio aestimabiles), ita etiam capital· intendunt determinata aliqua ratione, ut mox apparebit. Sermone potius vulgari capitalis habetur quaelibet summa pecuniae vel quaelibet bonorum materialium copia, e quibus lucrum aut proventus aut foenus potest percipi. Sensu magis stricto aliqui considerant capitale tanquam bona producta quae iterum divitiis generandis inserviunt ·, ita distinguunt in susceptionibus quaestuosis : naturam, laborem et capitale, capitaleque prae­ terea secernunt stans seu jirum (v. g. aedilicia) et circulans seu mobile (res effectae nondum venditae, etc.). Sensu, ut aiunt, metaphorico sub nomine capitalis veniunt tituli (actiones, nomina crediti, etc.), qui emuntur, venduntur ac permutantur, quatenus < illorum possessori (sic Vermeersch, de jusi. n. 389) annuum reditum conferunt ». Plerique oeconomistae hodierni capitalem inlelligunt copiam bonorum quae ad acquirendos atque augendos proventus quolibet modo adhibentur, sive in productione, sive in mercatura, etc. Ita quoque Leo XIII et Pius XI in suis memoratis Encyclicis res dicunt esse capitale », quatenus in eas homo laborem suum exercet el sine quibus opera ·» consistere nequit - ; opponunt ergo res seu capitale » labori seu operae. Generalim moderni oeco­ nomicae 3 discernunt quoque a capitali solum cum naturali ejus fertilitate » el ea bona quae ad solam consumptionem vel recreationem ordinantur. » E capitali ejusque multiplici usu (vel abusu) deductum habemus capitalismum qui non semel propter suas injustas vindicationes 1 el immoderatas socialistarum in eum impugnationes 5 tanquam vexillum habetur partis adversae ’ \ nie etiam Encycl. Pii XI : Quadrag. anno (i. e. p. 195, 209 seqq.). — s Vide .1. S. XXIII, 1931, p. 194 seqq. — 3 \pud (athrein, philos, mor. n. 68?. — 4 Scribit Pius \ I (Quadrui/. an. p. 195) : Quaecnmquc procreata erant, quicunique redibant fructus capitale sibi vindicabat:, vix operarario relictis, (piae viribus reficiendis atque recrea nd S sufficerent. —5 Cfr. n. 851. 742 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praececpto. operariis seu laborantium classi. In genere cum plerisque scriptoribus capitalismum dicemus hunc oeconomicum ordinem, in quo productio ac bonorum circulatio magna saltem ex parte mechanice fit atque in dominio relative paucorum inveniuntur bona ad productionem necessaria ; ubi magnus etiam adest hominum numerus, qui operam suam ut mercenarii coguntur dominis bonorum istorum locare ad sibi inde et familiae suae vicium comparandum. Tanquam conditionem, qua fit ut vigeat capitalisions, agnoscunt 1 magnam aliquam libertatem oeconomicam, sive quoad productionem, sive quoad invec­ tionem el exportationem mercium. Inde tamen etiam iit, ut capitalislae (et susceptores negotiorum) efficacissimum influxum in quasi omnium bono­ rum productionem el circulationem gradu diverso exercere valeant, e quo rerum statu haud semel ingentes abusus el verae injustitiae ortum habuerunt (ut supra jam innuimus citando Encycl. Quadra», anno). Ex altera parte infitiandum non est, capitalismum magna societati attulisse et afferre com­ moda, ut ex sequentibus adhuc patebit circa proventum susceptoris negotiorum. b) Proventus susceptoris. Licet non omnino idem sint « capitalista » et - susceptor » (cfr. (piae supra de capitali et capitalisme diximus), attamen dici potest, susceptorem designare illum herum (aut capitalistam) qui res pro mercatu (sensu latissimo sumpto) producit ad inde lucrum aliquod capien­ dum. Non semper quidem susceptor rebus sibi propriis utitur ad instituenda negotia, et hoc modo etiam discernitur a capitalista, qui vel fundum et instru­ menta industriae possidet vel nomina et certa jura activa sibi propria habet * ; in casu tamen 'susceptum praesupponit capitale, quod in genere est ipsi fun­ damentum. Rationale ac speciale suscepti fundamentum habetur in ipsa sus­ ceptoris activitate et sagacitate ad invenienda ac coordinanda media produc­ tionis, necnon ad recte judicandum d·· praesenti vel futuro statu mercatus: tunc enim solum pro productis susceptor illud pretium attinget, quod omni­ bus detractis expensis residuum ipsi afferat lucrum. Itaque proventus susceptoris est ipsa differentia quae intercedit inter pretium totale e suscepto proveniens et omnes expensas quolibet modo factas sive ad rem producendam, sive ad eam conservandam, convertendam, vendendam, etc., sive etiam ad eam assicurandam contra sort is pericula. Remanens lucrum, (seu proventus susceptoris) maxime diversificalur ad normam variati status ipsius mercatus, ut patet. Sed non obstante tali fluctuatione, susceptor quilibet tanquam lucrum minimum illud intendit, quo saltem compensetur pro labore habito et acquirat id, quod intéressé ordinarium capitalis sibi proprii repraesentat (v. g. (piale haberetur, si aequalis pecuniae summa esset apud bancarios) ; deficiente enim hoc minimo proventu, susceptor ab opere cessabit, nisi forte necessitas aut particularis aliqua circumstantia contrarium ad tempus suadeant. Proventus medius seu conveniens pro susceptore ille aestimabitur, qui communi quadam ratione respondeat tum bonis materialibus ad negotium suscipiendum allai is, tum ipsius personali activitati et labori, tum probabili sortis periculo. Ma.rimus proventus susceptoris, perspecto honesto ipsius fine et habita ratione extraordi­ narii progressus rei oeconomicae per novas inventiones etc., ad lucra adeo pinguia susceptori obvenientia assurgere poterit, ut hic non tantum majora sus­ cepta plena cum securitate continuare valeat, sed ea adhuc magis queat ampliare : ita fit ut nonnunquam etiam legitime magnae fortunae ac multae divitiae ad susceptorem pertineant. Illicitus est proventus susceptoris, si per se ad luxum atque immoderatum mammonae desiderium inservit . est illegitimus, < um congruum salarium 1 Vidr Calhrein. philo*. mor. n. 683. — 2 Juxta Vermrersch (1 ! | ] | | [ | I I I ( 1 I P H. S. II. - Tr. \ II. De septimo praecepto II. Locatarios re locata rationabiliter uti debet et pretium fideliter solvere. Haec per se patent. Itaque : 1° Be locata uti debet tanquam bonus paterfamilias, id est ad solum finem locationis. Unde, si rem in alios usus insumit, poterit locator petere damni reparationem, vel contractus rescissionem. Potest tamen secluso contrario pacto vel lege positiva prohibente rem sublocare alteri, qui sit aeque idoneus. Ad eum spectat solvere modicas illas ac quotidianas impensas, (piae ad rei conservationem faciendae sunt. 2° Debet locatarius solvere locationis mercedum, seu pensionem, et quidem statutis temporibus. AI. in casu infortunii, v. gr. sterilitatis ob grandinem, ex aequitate juris introductum est, ut aliquid remittatur de pretio locationis agri, utque damnum ex aeqUP a locatore et locatorib subentur : nisi ex (rudibus aliis annis perceptis aequa detur compensatio 2. 3° Locatio inita peractum authenticum non solvitm morte contrahentium. se<1. germ.. 549. — 1 S. Alph., III. 860 ; II. Ap.. X. 207 : Cod austr., i 104 seqq. — * Cod austr.. 1112 . germ 595 *eqq 4 Cfr Encycl Rerum norarum (vers. fried.) : Catfr con nubit ( \ l. > XXII. 1930. p 586 seqq.) Quadrag, anno (X XIII. 1931. p. Î00 seqq.) ; Vernieersch, tie Jusi·· u. 383 ; / I 13»· ; \ol»· Gn/ft» Politer. Caf/irein. bibunt» \lhrrt Müller, Otio ScMIImu· Merkdbach. Lu/lon. flat***!·.* (le travail. $ 2»). Cap. Ili. — De contractibus onerosis. inter opus praestitum et pretium justum statuendam, ad laborem humanum taxandum, iisdem normis uti nequimus atque pro mercibus communibus rebusque mere negotiatoriis, b) Contractus laboris non est contractus societatis. quasi herus suum capitale, operarius vero suam operam conferant ad opus communiter perficiendum, lucrum postea divisuri. 2° Solvitur pretium justum : tale nempe quod et operi ex parte operarii praestito, et fini, quem necessario operarius in locando suo robore intendit, vere respondeat. Sed magna hic occurrit quaestio de salario operariis debito in specie : In statuendis regulis circa Justi; m Salaru m in diversas abeunt auctores sententias. Distinctiones ergo convenientes praemittendae sunt et postea prin­ cipia statuenda sive quoad conductores operariorum sive quoad ipsos operarios. Distinctio praevia. Datur 1° Salarium individuate, illud nempe quod suflicit ad imum hominem eo die alendum, quodque ei necessaria praebet ad sustentationem convenientem, modo sit parcus beneque moratus. Salarium autem individuate potest subdistingui : in infimum, communiter sufficiens ad unum hominem alendum ; et summum, quod homini non solum praebet necessaria et convenientia, sed ei etiam quasi restituit expensas quas habuit ad artem addiscendam, damnaque futura praecavet. 2° Salarium familiale, illud scilicet quod sufficit ad alendam familiam,9 sicut solet constitui L Iterum subdistinguitur : o a) In absolutum, si palrifamilias, in ordinariis adjunctis, sufficiens salarium familiale, idque semper idem solvitur a. b) Relativum, si illud salarium, quod de se communiter sufficit, pro numero liberorum el pondere necessitatum adaugetur. — Jam vero : 1153.—Principia. I. Conductor operariorum ex justitia stricta (ene­ tur ipsis tribuere salarium individuate infimum. Ratio est, quia solum salarium individuale infimum aequalitatem inter laborem et mercedem procurat. Labor enim operarii est : 1° labor personae huma­ nae, unde res multo nobilior rebus mere negotiatoriis ; 2° labor necessarius ad vitam homini convenientem, labor ergo qui aesti­ mari nequit infra salarium vitae necessitatibus vere sufficiens ; 3° labor denique, quo in utilitatem heri vires operarii consumuntur, unde (‘nascitur jus ad salarium, quod sil aptum ad vires ipsas hominis reficiendas. 1 Salarium familiale non sic inlellififi debet, quasi ipsum sdun a I omnia levamen praebere debeat. Aha #dsiin' pro operario suslc ilationis media : industria uxoris, labor hh irum qin jam creverunt. el praesertim prudentia et parcimonia In re domestica administranda. — = Salarium familiale absolutum ila constituendum erit, ut unusquisque operarius, quando nubendo familiam ducit, ordinariis in adjunctis hanc familiam suam valeat sustentare. Ordinaria autem adjuncta, secundum el. Merkelbach (II. η. 5'·9). praesupponunt, ut uxor quoque aliquod operis penus suscipere valeat, ut filii tempore opportuno laborare Inci­ piant modo utique viribus eorum proportionate, ut proli9 numeru9 non extraordinarius sit. 746 P. II. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. Quapropter : a) Stante eodem labore, sive in se, sive in adjunctis consi­ derato, idem salarium individuate infimum tam viris quam feminis debetur (cfr. Kôsler, Frauenfrage, p. 113). Ut sit justum, sufficere debet etiam neces­ sitatibus diei septimae. Ordinarie tamen labor femineus minor est, ob cor­ poris debilitatem, vacationes necessarias, etc. ; unde sine injustitia minuitur cum feminae minores etiam sint vitae necessitates, b) Hoc salarium antecedenter ad expressam conventionem operariis debetur, secundum aestimationem communem ; a quocumque operario exigi poterit, c) Imo, sine injustitia exigi poterit salarium individuate summum ; non enim plus exigitur, quam in com­ modum heri impenditur. Si adsunt specialia laboris pericula, speciales expensae ad solertiam in labore comparandam, illud operario solvi debet, d) Rejiciendum est systema eorum (pii opinantur quodeumque salarium esse justum in quod operarius consensit ; saepe enim nonnisi necessitate victus, operarius in mercedem infra justam consentit, et hoc systema seu potius hic error expresse a SS. Pontificibus in memoratis Encyclicis rejicitur (Casti connubii, .I. .1. .S'. XXII, 1930, p. 587 ; Quadrag. anno, XXIII, 1931, p. 201). Sed utrum conductor operariorum ex ‘justitia obligatur ad solven­ dum operario, qui ad matrimonium vocatur, salarium familiale absolutum L Nobis placet sententia affirmans. Ratio est, quia (ut dicit Leo XIII in Enc. c.) sanctissima naturae lex est, ut victu omnique cultu paterfamilias tueatur quos ipse procréant ; idemque illuc a natura deducitur, ut velit liberis suis acquirere et parare, unde se possint in ancipiti vitae cursu a misera forCuna defendere. Qua de causa, labor operarii conjugali, qui est medium vere ordinarium ad hoc officium implendum et quasi unicum capi­ tale per quod redditur aptus ad satisfaciendum huic muneri a natura ipsa imposito, hic labor, inquimus, pretium obtinet in aestimatione communi, quod nonnisi solutione salarii familialis absoluti compensari queat. Licet igitur justitia aequalitatem inten­ dat inter salarium et laborem praestit um, in casu etiam communis necessitas operantis attenditur propter personalitatem ejus. Est sensus quoque obvius Encycl. Casii connubii (1. c. p. 587) et Quadr. an. (1. c., p. 200). Sententia negans sic argumentatur : Aequalitas, quam justitia instaurare intendit, utrumne vere exigat ut operario conjugato plus debeatur ? Necessitas seipsum alendi sibique providendi est labori intrinseca et absoluta ; necessitas vero familiam alendi est labori potius extrinseca et hypothetica, si nempe matrimonio homo jungatur. Inde sequitur pretium laboris, quod secundum se considerari debet, non variari in se nec conferre alia jura, si operarius est conjugatus. Eo minus id admitten­ dum videtur quod, si in aestimatione laboris elementa extrinseca et hypothetica attondi deberent, etiam salarium familiale relativum ex justitia solvendum esset, dum numerosior fit familia. Cfr. Génicot-,Salsmans, I, 647 ; De. Gryse, 1 Dicimus : absolutum; nam relativum non deberi ex justitia, plurimi auctores catholici atlirmant (cfr. Merkelbach, II, n. 540), nec contrarium probari posse videtur ex Encvcl. Casti connubii (l. c. p. 587) et Quadr, un. (I. c. p. 200). Cap. III. — De contractibus onerosis. 747 Contr. cond., p. 45. Unde dicunt quidam, salarium familiale absolutum er. suld caritate deberi. Sed nos ad justitiam legalem seu socialem attendimus, ut obligationem herorum operariis conjugatis tale salarium persolvendi sta­ tuamus ’. Addimus etiam, salarium familiale absolutum, quamvis de se et inilialiter tantum ex justitia legali sit debitum, er justitia stricta obligare semper ac in tali regione vere in usum deductum fuerit. Tunc enim, quoad aestimationem laboris'operariorum, evadit pretium vulgare, et opifices ipsi non intendunt generatim locare laborem, nisi pro salario hoc familiali (vide Merkelbach, II, n. 550, 3°). II. Conductor operariorum quandoque non agit injuste, si sala­ rium supradictis inferius solvit. Ratio est, quia norma generalis, secundum quam aestimatur pretium laboris, saepe ratione circum­ stantiarum mutationem admittit. Juste ergo minueretur salarium : 1° Si operarius nondum ad ordinarium laborem esset aptus, vel ex sola mise­ ricordia exceptus fuisset, ordinario labori impar. 2° Si in tali regione communiter labor fructus justo minores produceret ; a fortiori, si labor, cum spe melioris fortunae protractus, actualiter nonnisi in detrimentum heri vergeret. Ex hoc tamen non concludas, juste agere herum, qui aliquam industriam incepturus interea minuta salaria daret, donec ipse capitale ab aliis desumptum solverit. III. Conductor operariorum alias obligationes in se assumit. Et quidem : 1° ante finitum conductionis tempus nequit a contractu recedere absque legitima causa ; 2° cavere debet, ne in officinis operarii gravia pericula contra bonos inores vel contra vitam et cor­ poris salutem patiantur ; unde cautiones a lege praescriptas fideliter adhibeat ; 3° pro requie corporis et sanctificatione animi tempus necessarium concedat2. IV. Operarius, ex justitia, contractus obligationes implere debet. Idem valet pro locatore operarum. Itaque tenetur operarius : 1° Exhibere laborem fideliter juxta conventionem, ita ut, si ex imperitia, vel negligentia, vel culpa propria non praestiterit quod promisit, teneatur pro rala mercedem remittere, vel jam acceptam restituere ; 2° non discedere, absque justa causa, a ser­ vitio, ante tempus locationis finitum (sed vide n. 1154) ; et si ex tali discessu vel alio modo, v. gr. opus vitiose conficiendo, domino damnum intulerit, illud compensare (cfr. n. 706, quoad famulos). Ex lege naturali, illicite agunt operarii, qui inspectoribus aliquam pecuniae summam tribuunt ad eos corrumpendos, ut ab eis vitiosa operis confectio vel materia vilior approbentur. Non agerent vero illicite, si pecuniam darent ad declinandam injustam eorum vexationem. Ex naturali aequitate illud videtur sequi, ut in casu infortunii insoliti com­ pensatio concedatur architectis vel aliis qui opus perficiendum in se assump­ 1 Cfr inter alios Schilling, II, n. 431 et in « Theol. prakt. Quartalschr. > (Linz) 1932 ; Merkelbach, II. n. 550, 2° ; Antoine, p. 611. — 1 Confer. Encycl. Rerum novarum ; Casti connubii ; Quadra g, anno (1. c.) ; Vermeersch, o. c., n. 460 ; Rivière, Vingt ans de vie sociale, p. 78 ; Ifarmel, Catéchisme du Patron ; Kürschner, Lex. d. deutsch. R., v. Arbeit. P. II. .S. II. — Tr. λ II. De septimo praecepto. 748 serunt. Non debetur tamen haec compensatio, si operis redemptor in compu­ tandis sumptibus erravit. Ex jure positivo1, nemo potest operam suam promittere nisi ad tempus .tut ad opus determinatum. Artifex, si opus non absolverit, tenetur de majori minorive culpa, prout materiam et laborem, vel laborem lanium praestitit. Quaestio Specialis. De cessatione laboris ex condicto. {operistitium, sciopero, grève, huelga, Streik, strike). Ob quaestionis momentum juvat hic notare, quid de operistitio sit tenendum. Quae vero hic dicuntur, ea valent etiam de dimis­ sione operariorum ex condicto ab heris laeta (lock-out), positis tamen ponendis2. Praemittimus autem notiones necessarias. 1154. Definitiones. .\on omnis cessatio a labore ex parte ope­ rariorum dici potest operistitium, nec omnis dimissio operariorum ex parle herorum est lock-out: sed generatim operistitium time tan­ tum erit, eum ab operariis lurmalim et ex condicto cessatur labor co fine ut intentum speciale aliquod ope hujus cessationis obtineatur ; erit lock-out, cum ex parte herorum cessatur labor ex condicto et propter specialem finem per dimissionem operariorum generalem (aut quasi generalem). Divisio. Duplex datur operistitium : 1° cessatio a labore, ab operariis t urinat im et ex condicto habita, eo tempore quo conventio de praestando labore eos non amplius urgebat, et 2° cessat io a labo­ rando, communi consilio lacta, dum adhuc contractus cum heris vigebat, l’trumque est operistitium sensu proprio acceptum ; saepe tamen apud auctores de eo in secundo tantum sensu sermo occurrit. Ratione extensionis quam acquirunt operistitia, alia dantur gene­ ralia (cum quasi omnes industriae alicujus regionis ab opificibus deseruntur), alia particularia (v. g. cum soli opifices industriae metalhirgicae a labore cessant). Ratione modi quo indicantur operistitia, dantur communia seu ordinaria (piae proclamantur a directione syndicat num, et extraor­ dinaria (piae fiunt contradicentibus consiliis directionis seu organi­ ze! ioiuiin. • Cud »ull, 1779 scipi. , U.U., 1627 au-lr , 1151-117'. ; hlsp., 1583 seqq. ; livrai 611-631 ’ Cfi d« operhlitlL Emycl. Herum notarum Leonis XIII ; l.ncvcl Singulam quadam PII X (A ' S IV, ΓΗ 2, p. 657 seqq.) ; Litteras S. C. ( mivlhi. » Junii 192‘J ( \ V S. XXI p ·'♦'· *cqq.) : Lehmkuhl, Arbcltsvertrag u Strvlk ( »ii n» Moralptül. Ii, p. 979 MQQ Ε·Η.η.· .Cours <1 rronmnl. >oc|ah 1 p. 325 n ut rt Multor \ntes d’économie politique, p "» qq , XaUonaloknn. \ p 7*8 qq , Vrnnerr/ich, d<’ JU»L n b '» , II, n Ή2 ; Garrigucf, grève ct lol-out (Diet deThéol. vn, 1871) Merkrlbadi Π, n '>5.\ Zîamle, le travail, | 23. m Gap. III. — De contractibus onerosis. 749 Datione finis speciali ratione, intenti discernuntur operistia melio­ ration (ad salarium pinguius habendum aut laborem breviorem vel leviorem), defensiva (ad repellendam injustam herorum oppressio­ nem). proles! oliva (pro scopo politico), et laudem sic diei a operis­ titia : sympathiae (ad adjuvandum alios opifices a labore ces­ santes etc.) Ratione herorum yuibus adversantur, sunt vel de susceptis /in­ eatis vel de servitiis publicis (v. g. oflicinis postalibus, ferroviis Sta­ tus etc.). protestation, (piae dicuntur : servitus publicis, generatim illicita esse, nisi in Statim autem hic rtotare volumus, operistitia sympathiae, et (piae fiunt in casu rarissimo per viam exceptionis, ubi ad repellendam intolerabilem injus­ titiam aliud nullum injusta vitarentur suppeditaret (vide medium, Merkelbach, I. c. omnesque in line). violentiae Aliqui ac media auctores (v. g. el. Sehillmi’, I. c. pag. 483) etiam operistitia meliorativa in susceptis privatis retinent illicita, haud secus ac in servitiis publicis; sed id restringemus ad casus speciales, cum nempe alia dantur media pacifica «piae possint adhiberi vel tempus conduciionis nondum finitum habetur: tunc quidem non licerent, non jam permitteretur tantum herorum damnum propter causam proportionale gravem, sed yuasi bellum ojfensivum absque debilis conditio­ nibus inferretur in ipsos (Cfr Schilling, I. c.). Itaque his distinctiphibus rite quia revera praemissis, statuimus : 1155. — Principium. Operistitium theorotice est licitum, si debi­ tae adsunt conditiones. Conditiones sunt 1° ut nec in re nec in modo justitiae adversetur ; 2° vere justa et gravis adsit causa ; 3° nulla suppetat alia via ad finem obtinendum ; 4° ex parte operariorum spes fundata adsit finem bonum intentum consequendi. Dicitur 1° Ut justitiae non adversetur, nec in re, nec in modo. Atqui : a) m., Jx tempus statutum opera ad didis n. liberi, praecesserit contractus injusta est. cessatio laboris, si praestanda nec irritus factus fuerit, Jamvero contractus potest invalidus esse sive 1056. validus do ut palet ex delectu consensus v. gr. si moraliter coguntur operarii infra justum pretium operam suam locare : sive ex diebus inhonesta conditione adjecta, Dominicis praestandum e. gr. si laborem non necessarium susceperint. Potest etiam contractus irritus evadere, videlicet casu quo herus conditiones de quibus conventum est. non servat. Nulla tunc est obligatio contractus, ac proinde operarii jus habent, (deris servatis conditionibus, a labore cessandi ex composito. Postulat (.arilas ut antea patronum moneant ad vero nullus contractus praecesserit de standum, vel xt tempus elapsum est, jus .S/ cessandi a labore, idque hoc inducere, excuset h) lx etiam ex vitandum ejus maximum damnum. opera ad determinatum tempus prae­ operariis conventione. saepe contra caritatem tamen tum competit, positis Alios opificium autem Ium ponendis, renuentes herorum est. ad nisi gravis causa. Mono, injusta esset laboris cessat io, si moverent ur seditiones, si adhi­ berentur vis aut minae sive in ipsos dominos ad extorquendum petila, sive in alios operarios, eos fraude, minis vel mediis stricte damnosis a labore prohi­ bendo ; item si nocerent operarii aliis civibus, civitatem perturbando. 750 I’. H. S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. 2° Πτν /usta el gravis atque proporliotiata habeatur causa. Debet esse .· a) Justa ; idcirco illicita sunt operislitia facta ad extorquendum salarium ultra summum pretium vel quaslibet conditiones iniquas. Atvero, si aequam mercedem obtinentes, ejusdem intendant augmentum, non tamen supra sum­ mum pretium, contra justitiam non peccant, nisi injusta media, v. gr. mendacia, adhibeant, aut contractu laboris adhuc teneantur, ut n. 1154 diximus. b) Gravis ; cum enim ex operistit iis pessimae plerumque oriantur sequelae, requiritur causa magni momenti, qualis erit, spectatis circumstantiis, diininulio laboris excessivi, vel cessatio vexationum. c) Proportion ata ; effect us enim bonus (pro operariis) debet effectum malum (pro ipsis et aliis) saltem adaequare ac compensare (cfr. n. 315). 3° Nulla suppetat alia via ; et hoc etiam requiritur ob innume­ ra mala quae sectim fert cessatio a labore ex composito. 4° Liquet, veram insuper requiri probabilitatem obtinendi bonum finem intentum, si non immediate, saltem in tempus proxime futurum. Ilis i"itur servatis conditionibus, theoretic?, licitum evadit operistitium. Ix praxi, operistitium saepenumero est illicitum ; quia non semper constare potest de conditionibus supra dictis, et multa accedunt incommoda quae optime sic declarat Loo XIII : Genus istud cessationis non heros dumtaxat atque opifices ipsos afficit damno, sed mercaturis obest reique publicae utili­ tatibus ; cumque haud procul esse a vi turbisque soleat, saepenumero tranquilli­ tatem publicam in discrimen adducit. » Ut recte tamen notant plures scrip­ lores (Antoine, Cathrein, Schilling), Leo XIII nullum protulit judicium circa illcgitimitalem operistii in se considerati, sed lanium circa pericula, abusus etc. ; nec ipsius ulla explicita aut implicita hucusque facta est ab Ecclesia reprobatio. Fieri tamen poterit, ut rite, illis constitutis associationibus syndicatuum et corporationum cum propriis legibus et tribunalibus, illicitum evadat quodlibet operistitium et lock-out. In aliqua regione (Italia) jam ex parte auctoritatis civilis exstat positiva prohibitio. Articulus V. De emphyteusi et feudo. 1156. — 1. Emphyteusis est contractus, similis locationi, quo sub onere pensionis annuae transfertur rei immobilis dominium utile, retento directo. Differt emphyteusis a locatione ; quia non est nisi de re immobili, et transfert etiam totum dominium utile, in tempus diuturnum, saltem ad decennium ; et annuus praestandus canon solet esse modicus, nec datur pro fructibus, sed in recognitionem dominii directi. In hoc contractu quid juris sil pendet ex consuetudine locorum el ex ipsa contrahentium conventione, quae scripto instrumento confirmanda est (111, 8G5 ; cfr. Ferraris, v. Emphyteusis). Con­ tractus autem libellaticus est. eum emphyteuta sive jeudatarius tradit eumdem Cap. Hl. — De contractibus onerosis. 751 fundum tertio sub iisdem conditionibus. Hic c ntractus dicitur etiam subemphyleusis aut subinfeudatio l. Statuit canon 1542 : In ernphytheusi bonorum ecclesiasticorum emphyteuta nequit canonem redimere sine licentia legitimi Superioris (cfr. n. 1053). Quod si redimerit, eam saltem pecuniae vim ecclesiae dare debet, quae canoni res­ pondeat. Ab emphyteuta congrua exigatur cautio pro solutione canonis et condi­ tionibus implendis. In ipso instrumento pacti emphyteutic) forum ecclesias­ ticum arbiter declaretur in controversiis, ct expresse declaretur meliorationes solo cedere. II. Fcuduni (a fide seu fidelitate nuncupatum) est contractus, quo in alium transfertur rei immobilis dominium utile, retento directo, sub onere fidelitatis et obsequii personalis. Qui tradit dicitur injeudator ; qui accipit, vassallus aut jeudatarius. Haec autem fere ubique gentium jam obsoleta sunt. — Vide tamen n. 852. Articulus VI. De societate 2. 1157. — Definitio. Contractus societatis est : duorum vel plurium conventio, qua rem aliquam, sive mobilem sive immobilem, vel ope­ ram (i. e. laborem vel industriam) conferunt ad commune lucrum aliudve intentum consequendum. Socii conferre possunt rem simul et operam, vel alterutram tantum. Quilibet potest, absque aliorum consensu, alium sibi adjungere quoad suam portionem, non autem admittere in societatem. Hinc illud : ■ Socius mei socii meus socius non est >> (1. XX, f f., Pro socio). 1158. Principium. Contractus societatis, si adsint requisitae con­ ditiones, est modus legitimus faciendi negotiationem. Id constat sive ex fure naturali ; non enim minus licitum est pluribus conjunctim, quam singulis seorsum, ex suis rebus lucrum facere, modo debita aequalitas servetur ; sive ex legibus civilibus omnium natio­ num ; sive demum ex usu universali. S. Alph., III, 904-910. Conditiones vero licitae societatis sunt sequentes : 1° Materia debet esse honesta ; non enim licet societati, quod privato prohi­ betur. Si societas habet finem illicitum, v. gr. ad ephemeridem malam divul­ gandam, servandae sunt regulae de cooperatione el de contractu turpi (n. 517 et 103G) ; si vero habet finem injustum, regulae de restitutione in solidum erga damnificatos sunt applicandae (n. 991 seqq.). 2° Sors, seu res colluta, manet in proprietate illius, qui eam contulit, et conce­ ditur societati duntaxat quoad usum et commoditatem. Quare, periculum sortis spectat ad solum dominum. Nec licet pactum apponere de sorte asse1 Cfr. Cod. ital., 1556 seqq. ; hisp., 1628 seqq. ; austr., 1123 et etiam 1122, 1125 ubi de locatione haereditarla ct de solano (qui contractus sunt emphyteusi similes). — * Cod. gall., 1832 eeqq. ; ital., 1697 seqq. ; hisp., 1665 seqq. ; austr., 1175 seqq. ; germ.,705-740 j. Crolly, II, n. 572 seqq. 752 P. U.S. IL — Tr. VII. De septimo praecepto. curanda in casu fortuito : sic enim lucrum tantum, et non damnum, esset commune, et haberetur contractus leoninus, qui etiam dicitur ad caput salvum, si de societate in pecoribus agitur (cfr. S. Alph. III, 909; ed. Gaudé, II, p. 314). Finita societate, sors ante omnia restituenda est domino. 3° Lucrum, seu illud quod deductis damnis et expensis praeter sortem superest, dividendum est inter singulos socios, pro rata sortis collatae vel praestitae operae. 4° Damnum, quod solo intuitu societatis obvenit (v. gr. si merces surripiantur), subeundum est a singulis sociis in eadem proportione, qua in casu contrario divisum fuisset lucrum (III, 905). Si unus contribuit pecuniam, alter vero laborem, potest contingere aliquando, quod industriae valor ita excedat valorem usus pecuniae, ut justum reddatur pactum (quod ex se esset injus­ tum). nt dividatur eliam capitale. Et vicissim, aliquibus in locis, valor industriae adeo tenuis est, ob loci consuetudinem, aut ob frequentiam operariorum, ul recte subjiciatur operarius etiam, quoad partem, periculo sortis, quamvis totum periculum per se solius domini esse debeat » (III, 907 ; II. Ap., X, 224). 1159. — Hinc ad restitutionem tenentur socii : a) Rebus commu­ nibus utentes in privatum usum, aliis invitis, b) Privato studentes lucro, dum communi vacare debent, c) Res communes prodigen­ tes. d) Non conferentes in commune aerarium quidquid negotiando acquisierunt, e) Négligentes suas partes implere, f) Temere se im­ plicantes in negotiis, quae felicem exitum vix sunt habitura, sociis insciis aut invitis ( Konings, n. 1014). Decontractusocietatis,quem trinum nominant, fere nihil in specie dicemus; hodie enim in desuetudinem abiit. Licitus est, juxta graves AA (A. Alph., III. 908). Dicitur : trinus, quia praeter contractum societatis duos alios contractus sibi adjunctos habet, sci. assecuralionis sortis et assecuralionis lucri in gradu tamen minore quam speratur. En exemplum: Lucius et Titius ineunt societatem, ad quam Lucius confert 10.000 libellas, Titius vero suam operam ; sperant 15 %. Ad assecurandam sortem Lucius cedit ex his 15 % Titio 5 %. Tandem ex remanentibus 10 % iterum cedit 5 % Titio ad assecurandum lucrum 5 %. Articulus VII. De transactione. 1160. — Transactio est conventio onerosa, qua res litigiosa el incerta inter partes definitive componitur. Est aptissimum medium ad finienda jurgia ; nam « melior est transactio macra, quam sen­ tentia pinguis \ » In jure canonico transactio valde commendatur (cfr. can. 1925-1929) ad normam legis civilis, quotiescumque agitur de disceptationibus circa bona ecclesiastica. Attamen procuratores, secluso speciali mandato, nequeunt trans­ igere. Can. 1662. — De transactione, in specie, vide Raus, Inst. can. n. 386. 1 Cod. Kâli 2044 seqq , ital 171 i - qq. ; hisp.. 1809 ; austr., 1380 seqq. ; germ., 779 ; Scannt, II, 425 ; Gousset, I, 903 ; Ferraris, v. Transactio. ('.aj). IV. — Be contractibus aleatoriis. 753 CAPUT IV De contractibus aleatoriis. S. Alphonsus, III, 869-917 ; ed. G., Il, p. 236 ; IL Ap., tr. X, n 214 ; Lugo, disp. 31; Aerlnys-Damen, 1, n. 969 ; Lehmkuhl, I, 2354 ; Hupped, Lebensversicherunsgverlrag ; Tanqucrey, II, p. 527; Génicot-Salsmans, I, n. 656; Primer, I, n. 762; Schindler, II, p. 686; Ubach, I, n. 334 ; Vcrmeeredx, H. n. 498 ; Merhelbach, IL n. 599 seqq. : Schilling, IL n. 427. 3° ; 442 seqq. ; Semaines sociales, 1931. spéculation et crises boursières, p. 375 seqq. Aleatorii dicuntur contractus, (piorum effectus, Ium quoad lucrum tum quoad jacturam, pendent ab incerto eventu. Hujusmodi sunt (praeter censum vitalitium, de quo n. 1146, 4°) assecuratio, sponsio, loteria et ludus. De his singulis dicemus. 1. De assecuraiione. 1161. — Definitio. Assecuratio est contractus, % quo quis in se suscipit alienae rei vel personae periculum, obligando se pro certo pretio ad eam compensandam, si pereat vel damnum patiatur. Divisio. Assecuratio, ratione diversi periculi, multiplex evadere potest. Sic dantur assecurationes contra naufragia, incendium, gran­ dinem ; imo datur assecuratio vitae, i. e. ad sustentationem filiis vel haeredibus solvendam, si talis persona praemoriatur. Nostris temporibus, ope artis statisticae, verisimilitudo periculi multum accuratius determinari potuit, ex quo factum est ul assecuratio minus alea­ toria evaserit. Quamvis autem hic contractus sit de se consensualis, non red­ ditur tamen omnino firmus, nisi post acceptationem chirographi a societate subscripti. Assecurans nullo modo illud damnum compensare intendit, quod assecuratus ipse (vel ejus familia) rei intulit. 1162. — Principia. 1. Nullus atque injustus est confractus assecurationis, si ex parte rei assecuratae desit periculum probabile. Patet ex definitione (III, 911). Exinde concludas : l°Si assecurans certus sil rem in tuto esse, v. gr. navem in portu, petit inique pretium, et acceptum restituere tenetur. 2° Si quis rem assecuratam vendide­ rit, et ipsa ante incendium jam fuerit emptori tradita, assecuratus nequii totam compensationem recipere (Lehmkuhl, 1, 1356). Vide etiam leges civiles *. II. Injustus est contractus assecuralionis, si, ex parte assecurati pericula manifestantis, adsit error efficaciter damnosus. Ratio est, quia de essentia assecuralionis est ut pretium periculo proportionetur. Requiritur ergo sinceritas in declarando periculo. Diximus: 1° Si adsit enor. Error, bona fide admissus, contractui non confert validi1 Cfr. Coi. austr., 1288 ; hisp., 1791 seqq. Quoad Germaniam, vide diversos articulos apud Kurschner, Lexicon d. deutsch. 1L, v. Versidurung. Pro Gallia, vide Maire el Gellie, Man. théor. et prat, de l’assurance. 754 P. II. S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. talem ; mala fida commissus (modo, ut mox dicemus, sit de re notabili) obligat etiam ad damna resarcienda. 2° Error efficaciter damnosus, i. e. habens pro objecto defectum notabilem, ex quo fit, ul rei vel personae periculum vere augeatur, ita ut assecurans, stante hoc defectu substantiali, contractum non inivisset. Nihil autem refert utrum hic defectus jam eo tempore exstiterit, quando perfectus fuerit contractus, an postea tantum supervenerit. Quoad errores circa defectus minoris momenti, non censemus contractum eo ipso evadere nullum, si assecuratus de eis tacuerit, modo proportio inter periculum, pretium et compensationem, nonobslante malitiosa reticentia, moraliter adhuc perduret l. Eo magis hoc est affirmandum, quod non desunt AA. qui putent, etiam tunc contractum esse validum et justum, si bona fide defectus notabilis non fuerit manifestatus imodo assecu­ ratus ex se augeat quod debet, vel minus acceptet) ; et assecuranlibus solam conferri facultatem non solvendi praemia (Lehmkuhl, I. 1355). Reclamante assecurante, standum utique est sententiae judicis. III. Injustus est contractus assecurationis, si assecurans solvendo promissam compensationem sit impar. Id habetur ex natura con­ tractus. Societas assecurans ergo pretia retinere nequit, si nume­ rus assecuratorum, tantus fiat, ut, si subito irruat periculum, sol­ vere nequeat. IV. Officiales societatis assecurantis iisdem legibus subjacent, quibus mandatarii (cfr. 1030). Ex se patet, quidquid aliquae socie­ tates assecurantes in contrarium dicere conentur. Quae ergo offi­ ciales faciunt, haec societatem ligant, modo ipsi intra limites sui mandati egerint. Societas assecurans de se, vi statutorum, damna compensare tenetur quae ex malitia exiraneoirum proveniunt. Ex hoc sequitur, damnificatores injustos societati hanc compensationem resarcire debere, eo quod societas succedit in jura asseoirai i, quando ipsa compensationem solvit. De modo autem resti­ tuendi, vide n. 1015. Pro praxi est notandum, quod in quibusdam regionibus societas assecurans, praevidendo se a multis etiam assecuratis malitiose damna passuram, pro omnibus pretia solvenda adeo auget, ut, meliori quo fieri potest modo, se reddat indemnem. Putant aliqui, in his circumstantiis, malevolos damnificatores ad nullam restitutionem teneri. Hoc tamen nobis non probatur. Posito enim quod contractus sit ab initio firmus, damnificator semper erga societatem tenetur, detractis tamen iis, in quibus societas plus aequo ditior facta fuerit, majora exigens pretia. Excipitur casus, quo vi clausulae sanatio daretur. 2. De sponsione. Definitio. Sponsio est : contractus, quo duo vel plures, de veritate aut de eventu alien jus rei certantes, sibi invi1 Kcvera multa quae societas assecurans exigit, praesertim side vita assecuranda agitur, nimium rigorem sapiunt ; ex quo Ht. ut contractus non jam modo convenienti perficiatur. ItaUom ergo consentaneum est, ut ad normam aequitatis naturalis obligationes assecuratorum determinentur. Vide quomodo idem casus a diversis diverse solvatur, apud Ami du Cl.t 1909, p. 300 et Lira. Quart. Schr., 1910, p. 852 ; 1911, p. 383. 755 Cap. IV. — De contractibus aleatoriis. cem aliquid spondent, fuerit \ ut ejus sit, qui veritatem assecutus 1163. — Principia. 1. Sponsio est per se licita. Ratione enim sui est res indifferens. Illicita est, si fiat sub conditionibus peccaminosis, v. gr. si quis spondeat se aliquod peccatum commissurum. Frequenter etiam prodigae committuntur in sponsionibus pecu­ niarum effusiones, quarum quanta sit moralis gravitas, ex dato scandalo neglectisve officiis dijudicandum est. In praxi, sponsiones raro excusari possunt a peccato saltem veniali, ob defec­ tum mot ivi honesti in spondentibus, qui generatim potius vanitatis et prodi­ galitatis fine ducuntur. Sponsio tamen illicita non imponit onus restitutionis, nisi etiam injusta fuerit (111, 8G9 seqq.). 1164. — II. Ut sponsio sit justa, servari debet aequalitas. Requi­ ritur nempe, ut aequale sit praemium quod spondetur (nisi altera pars in inaequalitatem consentiat), et dubius sit utrique eventus. Quaesiti m. An valet sponsio, si quis manifestet se certo reni scire, et hoc non obstante, aller perseveret in sponsione? Controvertitur. Prima sententia affirmat eam valere, quia alter suae pertinaciae detrimentum imputare debet. Secunda sententia multo probabilior negat, quia aller non spondet, nisi ex erronea persuasione, quod asserens se rem scire, non habeat certitudinem, quam dicit (Lugo, disp. 31, n. 81). Valeret tamen contractus, si ille, qui a principio certus videbatur de aliqua re, postea allero contradicente et spondere volente, incipiat dubitare : quia sic redit aequalitas ; vel si alter jam incipiat fidem adhibere asserenti, se rem certo cognoscere, quia tunc cedit juri suo (Lugo, 1. c. n. 79). Cfr. S. Alph., III, 878. 3. De loteria. 1165. — Definitio. Loteria, sive sortitio quaestuosa, esi : contrac­ tus, quo plures quamdam pecuniae summam in commune ponunt, ac dein sortiuntur, quisnam loleriae objectum sit accepturus. Principium. Loteria est contractus de se licitus, modo debitae adsint conditiones. Considerari enim potest vel ut simplex ludus, vel ut emptio rei incertae ; uterque vero contractus licitus habetur. Conditiones requisitae sunt : 1° ul nulla sil fraus in schedulis educendis, nec in solvendo praemio, quod obtigerit ; 2° ut dominus loleriae in lucro non excedat, nec plus moraliter lucretur, quam si alio contractu licito pecuniam suam impenderet, vel merces suas distribueret. Sed haec ultima conditio aliquibus AA. aequo severior apparet ; quia, etiam in ludo, is, cui favet, sors, juste plus lucratur quam negotiatione lucrari potuisset. Omnes vero in hoc conveniunt, quod majus potest esse lucrum, si in bonum opus, vel publicam utilitatem instituta sit loteria ; nam loleriae participantes censentur in hoc consentire (vide Gury, I, 943 ; Génicot-Salsmans, I, 6G3 ; Scavini, II, 583, ubi de periculis Sortitionis regiae, vulgo regio Lotto). ' Co I. gall., I960 ; ita!., 1802 ; austr., 1270 ; hisp., 1798 ; germ., 762 , Crotty, II, GG2. 75ο P. U.S. Π. — Tr. \ II. De septimo praecepto. * 4. De ludo. 1166. — Definitio. Ludus, quatenus justitiam spectat, est : con­ tractus, quo ludentes inter se paciscuntur, ut victori cedat, quod uterque. deposuit L Divisio. Triplex est ludus : 1° industrials, qui sola industria regitur, ut ludus pilae ; 2° aleatorius, qui praecipue pendet a casu, ut ludus aleae ; 3° mixtus, in quo industria cum casu concurrit, ut ludus chartarum, saltem plerumque. 1167. — Principia. I. Ludus est per se honestus et licitus. Est enim delectatio ordinata ad animi vires reparandas (cfr. n. 834). Nec ob praemium constitutum de se potest fieri illicitus ; « quia, sicut quivis suae rei dominus potest alteri eam donare absolute, sic etiam sub aliqua conditione, sive ea fortuita sit, sive ex industria pendeat » (III, 871). Attamen dicitur : Est licitus perse ; nam per accidens, potest variis modis fieri illicitus, et qui­ dem : 1° ratione nimii affectus, si lusor explicite sibi proponit potius peccare, quam ludum deserere ; 2° ratione periculi peccandi, si ludus esset occasio rixa­ rum, vel proferendi blasphemias, verba inhonesta, etc. ; 3° ratione summae pecuniae expositae 2, si lusorum viribus non est proporlionala, ita ut detri­ mentum patiantur filii, creditores, pauperes, etc. ; 4° ratione circumstantia­ rum temporis, loci, personae, etc., si non sunt convenientes ; 5° ratione posi­ tivae prohibitionis pro coetu aliquo : sic, v. gr., lusus alearum, pecunia expo­ sita, interdicitur clericis. Can. 138. Cfr. etiam n. 2231. ‘ â 1168. — 11. Ad validitatem ludi requiruntur diversae conditiones. His deficientibus, justitia laeditur. Et quidem : l°Quae ludoej ponuntur,sint propria ludentium, nempe in eorum dominio atque libera disponendi facultate. Quare : a) Si quis ludit (etsi ludo licito) cum minore, uxore, aut aliis qui non habent liberam bonorum administrationem, non potest lucrum relinere, nisi agatur de summis modicis, quae censeantur eorum dispo­ sitioni omnino permissae, b) Si quis ludit cum pecunia aliena, probabiliter debet restituere lucrum. Contractus enim fuit ab initio nullus, ex eo quod exposita fuit pecunia quam neuter ludentium acquirere potuit (111,875. Lugo, disp 31. n. 17). Excipe, si exposita fuerit pecunia depositi, de consensu saltem praesumpto deponentis. Etiam probabilis est sententia, quae lucrum, utpote fructum industriae suae, victori attribuit, dummodo, casu quo vincatur, ex bonis propriis reddere possit (cfr. Mcrkelbach, II, n. 596). J 2° Ludentes libere in ludum consentiant. Unde si quis ex ludentibus non sit sui compos, ita ut plenum consensum praestare nequeat, contractus non est ratus et restituendum est lucrum. Attamen, si quis cogat injuriose alterum ad 1 C(r. Coil. _.ill 1965seqq itat.. 1802 ; austr , Γ272 ; hisp.. 1798 ; κ Tin.. 762 · cfr. L· hmkuhl. D is bUrgerllche Gc-Ttzbuch, m s 76'.. — S. Francisais Salesius (Phllolh., P. 3. c. '-'■·) hoc iijuUtnn reputat - ' videtur potius esse pet se actus prodigalitatis (Gênicol>αΙ«ιηαη$. 1. 66 i). Cap. IV. — De contractibus aleatoriis. 757 ludendum, per se validus fit contractus, sed rescindibilis ad arbitrium illius qui melum passus est (111, 880). 3° Ludentes fraudibus injustis non utantur. Lusor ergo, qui signat aut mutat chartas, vel aliquem constituit a quo admoneatur, tenetur lucrum restituere, et etiam quantum alteri valebat spes lucrandi. Licite autem quisque utitur astutiis, quas regulae lusus ct consuetudo ferunt, v. gr. si aspicit chartas, quas alter non bene abscondit, aut distinguit chartas ex aliquo casuali signo, aut simulat melum, ut aller audacior fiat, etc. i° Inter colludentes sit moralis aequalitas quoad spem lucrandi et quoad periculum perdendi ; secus laederetur justitia (III. 882 : II. Ap., X. 216). Haec aequalitas practice maxime tunc laederetur, si quis dolose suam peritiam occul­ taret (III, 881). (aim liceat, occasione negotii profani, spiritualia permutare, licet ponere preces pro ludi pretio, ut probat piorum usus. Secus, si unus luderet pecunia, alter vero precibus ; id enim esset simonia. Restitutio injusti lucri non est urgenda, si condonatio ex parte victi supponi possit : quod facile supponitur, si de re minoris momenti agatur. Quaesiti m. Quid ex jure positivo sit observandum quoad ludum? Variae sunt juris dispositiones : 1° Alii ludi positive probantur, v. gr. qui ad corporis exercitationem ordi­ nantur ; quoad eos lex victori concedit actionem, ut lucrum petere possit. Judices tamen possunt recusare actionem, si de praemio nimii valoris agatur. 2° Alii nec probantur nec prohibentur, ct lex nullam concedit actionem, sive victori ad lucrum petendum, sive victo ad repetendum quod jam solvit ; nisi fraus vel dolus ex parte victoris intercesserit. Standum igitur obligationi natu­ rali. 3° Alii prohibentur, quin tamen ipso facto irritentur : lex victori nullam actionem concedit ; e contra concedit victo actionem ad repetendum praemium jam solutum. Ex communi el probabiliori sententia, victus, in tali ludo, non tenetur solvere : si autem solverit, potest luta conscientia solutum repetere. Si ludentes, a principio, legis beneficio renuntiaverint, non valet renuntiatio, quam lex ob bonum commune invalidam declarat. Si tamen cessio (quae per se esi. de re licita) juramento firmata fuerit, ab ipsa recedere nefas esset, ob religionis reverentiam (Lugo et Lessius, ap. 5. Alphonsum, 1. <·.). 4° Alii prohi­ bentur d omnino irritantur, ita ut lucrum titulo victoriae retineri nequeat, sed tantum titulo donationis gratuitae, si eam facere victo placuerit (111, 887-89Î ; vide Cod., 1. c.). !n praxi : Ludus, si ipsi immoderate indulgealur, multa ac gravia importat mala. (Quapropter, parochi et confessarii eo incumbant, ut subditos et poenitentes a ludendi consuetudine avertant, si ludus frequentet ur lucii causa vel in eo magna pecuniae summa exponatur. Quaestio Specialis. Dc operationibus speculationibusque Bursae. 1109. Bursae operalion.es vocant ur generatim ii ludi et emptio­ nes-vend itiones plus minusve aleatoriae, quae in « Bursa ··, scilicet in publico valorurn variabilium mercatu, ad creditum peraguntur. Hae operationes (et speculationes) versant ur vel circa jura incorpo­ rea, ut dicitur (v. gr. valores in titulis consistentes), vel circa 758 P. IL S. II. — Tr. VII. De septimo praecepto. merces (ut lanam etc.) ’. Multis autem modis perfici possunt (cfr. l/bach, 1. p. 325 seq. nota 1 ; Merkélbach, Schilling, De Las Cases, Vcrmeersch, loc. - l.as -peculations et crises boursières (Semaines sociales 19U, p. 376). — ’ Quousque pro his -e extendat prohibitio positiva Ecclesiae, cfr. Raus, Instil, canonicae, p. 114 seqq.. 290, 577 seq j. Cap. V. — De contractibus subsidiariis. 759 titulorum valor crescat aut minuatur, falsa passim evulgantur nuntia, v. gr. de belli periculo, de penuria cujusdam mercis, etc. ; hoc autem mendacio decepti, plures ad contractus perniciosissimos inducuntur, c) Accidit ut magno numero coacerventur valores, ut cujusdam monopolii ope justum pretium sive deprimatur, sive plus aequo augeatur et ita depereat aliorum fortuna. Qua­ propter exoptandum sane est ut ab illis, penes (pios esi legifera potestas, hoc ulcus societatis domesticae et civilis magis innocuum reddatur. In Italia1 et Germania2, ludi Bursae stricte dicti (Diffcrenzgeschdft), aliis ludis assimilandi sunt, in quibus nempe non datur actio victori ; in Gallia3 ct His­ pania 4, ista non denegatur. Quoad Austrian), cfr. leges I Apr. 1875 et i Jan. 1903. — Dc count ibus legis civilis ad reprimendos excessus speculationum in bursa commerciali et de insufficientia codicis poenalis in materia spei illatio­ num fraudulentarum non incongrue agit De Las Cases (Semaines sociales, 1931, p. 379 sqq.). CAPUT V De contractibus subsidiariis. S. Alphonsus, III, 912; ed. G., II. p. 317, ubi simpliciter refert quae scripsit Buscnbaum ; Aertnys-Damen, I, n. 984 ; Lehmkuhl, I, 1351 ; Pruner, n. 750.; Venneersch-Creiue ·. I L n. 859. Subsidiarii, sive accessorii, dicuntur illi contractus, qui adhiben­ tur ad majorem factae promissionis securitatem. Sunt fidejussio, pignus, antichresis et hypotheca. 1. De fidejussione. 11/0. — Definitio. Fidejussio seu cautio est : contractus, quo quis alienam obligationem suscipit implendam, si debitor principalis non soluerit 5. Pro fidejussione licet semper accipere pretium, quamvis absit periculum ; quia assumptio talis obligationis de se est pretio aestimabilis. Obligatio autem, quae ex fidejussione oritur, est realis ; unde transit ad haeredes (Ii. Ap., X, 232). Principia. I. Nemo fidejussor esse potest, nisi liberam bonorum ad hoc sufficientium administrationem habeat. Unde qui principa­ liter obligari non possunt, fidejubere non valent (cfr. 1038). II. Fidejussor obligatur, ut debitor secundarius. Unde : 1° Tenetur erga creditores de obligationibus principalis debitoris, sed solum­ modo in illius defectu seu impotentia, et quidem juridice probata ; 2° si sol­ verit pro debitore, omnibus creditoris juribus subrogatur ; et proinde in hunc debitorem recursum habet, ut ab eo repetat ea, quae ejus loco solvere coactus fuit. 1 Cod. 1803 ; cfr. Bruno, Cod. civ., in art. 1802. — ’Cod., 764 ; cfr. Peli, Le Code civil allemand, p. 74. Vide legeni 22 Jun. 1896. —’ Lex 28 Mart. 1885. — 4 Cod. cornni. 75. — •Cfr. Cod. gall., 2011 seqq.;liai., 1898; austr., 1344 seqq.; hisp. 1822; germ., 765q. seqq. Marc. Insl. Moral· Alph. T, I 50 760 P. H. S. II. — Tr. VU. De septimo praecepto. III. Debitor tenetur erga fidejussorem de solutione ab eo facta. Et quidem, si sua culpa non solvit, tenetur fidejussori, qui pro ipso solvit, non tantum ipsum debitum, sed et damna atque omnes expensas compensare. — Si vero sine culpa, v. gr. ob impotentiam, non solvit, ad solum debitum tenori videtur (III, 912). Inde sequi­ tur : 1171. — a) Qui fidejussores se constituunt cum solvendi sunt incapaces, praesertim si dubitent an principalis debitor solvere possit, graviter peccant : ac proinde, si creditor ex ista fraude damnum aliquod patiatur, tenentur illud reparare, b) Qui se fidejussores constituerunt officialibus publicis, nequeunt se, compensatione, ex aerario publico immunes prestare, etsi officialium fraude magnum subeant damnum. — A fidejubendo, etiam de bonis propriis, clericus prohibetur, inconsulto loci Ordinario, (’.an. 137. A fortiori prohibentur reli­ giosi. Can. 592. 2. De pignore et antichresi. 1172. — I. Pignus est : contractus, quo debitor rem. aliquam mobi­ lem creditori tradit, in assecurat tonem solutionis praestandae E Res tradita pignus vocatur. 1° Debitor, tradens pignus, tenetur : a) tradere creditori rem idoneam ; b) refundere impensas necessarias et utiles, quas cre­ ditor in re conservanda fecerit ; c) non repetere pignus, prius­ quam integrum debitum solverit, nisi eo creditor abutatur. 2° Creditor, pignus accipiens, debet : a) non uti re sibi credita, nisi de consensu saltem praesumpto debitoris ; quia est res aliena ad securitatem tantum tradita. Praesumitur autem dominus consentire, si nullum sibi inde damnum enascatur ; b) pignus custodire uti bonus paterfamilias; c) fructus ex pignore perceptos, et valorem usus, in compensationem computare tum redituum, qui sibi deben­ tur ob summam tributam, tum ipsius sortis, si fructus sint suffi­ cientes, ut ita aequalitas servetur; d) non vendere pignus propria auctoritate, nec postulare ut vendatur ex sententia judicis, nisi debitor sit in mora culpabili, et prius monitus fuerit. Ex can. 1538, si ecclesiae bona, ex justa causa, oppignoranda vel hypothecae nomine obliganda sint, vel agatur de aere alieno contrahendo, legitimus Supe­ rior (de quo supra n. 1053) licentiam dare debet, auditis iis quorum interest. 1173. - li. Antichresis est contractus. quo debitor immobile tradit creditori in pignus et in usumfructum, ea lege ut fructus computentur in primis pro solutione redituum, et dein (si quid supersit) pro solutione sortis 2. ’ H. \p X. '233 ; cfr. Cod. -»)1 .’"7 < seqq liai.. 1878 seqq. ; austr.. 1368 et 447 ; hisp. 1857, 1863 seqq ; uerrn I :·'« '*'qq — ’ Cod sali.. 2085 ; ita!.. 1891 ; hisp.. 1881 - germ ’ 1 213. Cap. \ . — Dp contractibus subsidiariis. 761 Pactum anlichreseos non ubique locorum permittitur, ob usurae periculum *. Est tamen licitum, si aequitas in eo servetur. — Jamvero : n) Creditori solum jus competit percipiendi fructus, nullum vero in ipsam proprietatem, uti in hypotheca, b) Ipse autem tenetur bonum illud diligenter custodire tanquam suum ; solvere tributa annua eidem inhaerentia, nisi aliter conventum fuerit ; facere alias utiles et necessarias expensas, sed cum jure compensationis ex rei fructibus. 5. Alph., JII, 916. 3. De hypotheca. 1174. — Hypotheca, quatenus contractus, est : conventio (pia debitor reni immobilem creditori obligat, ad securitatem crediti2. Hypotheca confert creditori jus rcale in rem, in quascumque manus haec res devenerit, ita ut ex illa, prae ceteris creditoribus chirographariis, debiti solu­ tionem sibi petere possit (II. Ap., X, 233). 1° Hypotheca est contractus sollemnis, varias servari expostu­ lans juris dispositiones. Illuni inire non potest, (pii de rebus suis libere disponere non valet. Praeter hypothecam conventionalem, altera datur legalis, quae ab ipsa lege conceditur, v. gr. pupillis in bona tutoris ; et altera judicialis, quae procedit a tribunalis decreto in gratiam illius, qui sententiam obtinuit (ofr. u. 1003). 2° /7 hypotheca ejjcctum suum sortiatur : a) debet constitui super re determinata immobili; b) debet fieri publica ; quod evenit per inscriptionem in librum publicum, ab officiali ad hoc destinato. Hypotheca statim ab inscriptione jus suum obtinet, ita ul prius inscriptus potior sit jure. Hinc curandum est, ut hypotheca judi­ cialis quamprimum inscribatur. Inscriptio renovanda est infra quemdam terminum a lege statutum, v. gr. in Gallia infra 10 annos, in Belgio (ex lege 18,51) infra |5 annos, in Ita­ lia infra 30 annos, in Hispania (ex lege hypoth., 4 Febr. 1861) infra 20 annos. In Germania inscriptio renovari non debet. Monitum S. Alphonsi circa contractus. Reliquum est, ait S. Alphonsus (Praxis Conf., η. 44, fin.), ut hic advertatur, quod si reperiantur aliqui contractus usu per longum tempus recepti in aliqua regione (ubi praecipue missiones factae sunt), conjessurius non debet eos con­ demnare, nisi prius omnibus inspectis circumstantiis ; siquidem primo aspectu multi contractus apparent usurarii aut injusti, sed postea, melius rebus per­ pensis, tales non sunt habendi. » 1 Cfr. Cod. austr., 1371. — * Cod. gall., 2144 seqq. ; liai., 1364 seqq. ; austr., 443 seqq.; hisp.. IS74-1880 ; genu., 1113 seqq. In Anglia jus differt : vide Crolly, II. n. 639-644. TRACTATUS VIH De octavo Decalogi praecepto Non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium. (Exod.. 20, 16). * Octavum praeceptum prohibet generatim, ne proximo noceamus verbis; et quoniam nocumentum, quod verbis infertur, eum laedit in bonis famae atque honoris, hoc praeceptum prohibet explicite, ne unquam (in judicio) falsum testimonium contra eum dicamus; jubet autem implicite, ut simulatione fallaciisque sublatis, dicta et facia nostra simplici veritate metiamur » h Versatur igitur praedic­ tum praeceptum circa officia, quae habemus erga proximum, tum quoad veritatem, tum quoad famam et honorem. Quare, in triplici capite, tractabimus : 1° de virtute veritatis et ejus laesione ; 2° de aesione famae; 3° de laesione honoris. CAPUT I De virtute veritatis ejusque laesione. >. /Λ2. 2, q. ! 10 ct III ; S. Alph nisui, III. 151 ; e 1. G., I, p. 467 ; Li/j/o, disp. I» et 15 ; Lmsiuk. I. 2. c. II el 15 ; •Salmanlicensas, tr. 13. c. 4, ct tr. 27 ; J. Malderu$> Tr. Dici igitur potest : licet objectum materiale veritatis sint verba vel facta quibus mentem nostram aliis mani­ festamus, primarium tamen objectum materiale est aequalitas seu conformités (piam habere debent cum ipsa mente, et formale objectum (motivum propter quod) est hujus aequalitatis honestas1. 4° Ad normam horum principiorum agemus in sequentibus arti­ culis de mendacio, restrictione mentali et secreto servando. Ad pleniorem tamen intelligentiam hujus quaestionis, liceat breves referre notiones historicas et nonnullas praevias definitiones tradere de sensu aliquorum cerurum. ; a) In antiquitate non defuerunt cordati iique maximi inter philosophos 2 qui absolutam virtutis veritatis necessitatem affirmarent, ideoque omne mendacium illicitum declararent. Inter eos eminent Pythagoras, Aristoteles, Cicero (de ’ Un' !'·-<· . II, n. s't ». (pse/·(-». (»le rep. I. : de leff. ό, 3 · Pol. 2 seq.) declarat qui· dem mendacium odiosum »lli< atqu<- hominibu·. illudque in vita privata reprobare videtur, non semper tam»-n In vi»a publica. < (»'. h rn. o. e, p. I'· seqq. - Vermeersch, 1 c. p. 24 ; Schilling, Il n. 3“0. ollie. I, 10 ; 111, 32 etc.). His adde plures illustres scriptores: Sophoclem, Poly­ bium, e le. b) Prioribus christianis temporibus occurrit jam apud Clementem Romanum (ep. ad Cor. 27), « Pastorem Hermae » (I. 2, mand. 3) et S. Justinum (apol. 2) reprobatio expressa mendacii. Omne autem mendacium absque ulla exceptione nefandum esse, diserte affirmarunt Lactantius, S. Basilius A/., Λ. Prosper Àquit., .s’. Augustinus (in duobus libris egit ■ ile mendacio », an. 395, et « contra mendacium ». an. '«20), 5. Hieronymus (post celebrem discussionem cum S. Augus­ tino circa dissensum SS. Petri et Pauli). A tempore S. Augustini omnes theologi catholici, praesertim vero Divus Thomas (cfr. v. g. 2. 2, q. 110, a. Ili : utrum omne mendacium sit peccatum) in eadem doctrina concordes fuerunt usque ad saeculum decimum sextum. Ast nonnulli e primis ecclesiasticis scripto­ ribus (v. g. Or i genes) affirmare visi sunt, ut olitn Plato fecerat, licitum quandeque reputari mendacium, praesertim cum bono publico procurando inser­ viat 1. Idem deinde tenuerunt Cassianus et plures alii2. c) Tempore pseudo-reformationis ipse quidem Lutherus mendacium, utile sibi vel aliis, licitum declaravit, islaque doctrina, testibus protestanticis auctoribus3, inter asseclas confessionis quam dicunt evangelicam, dominabatur ; Calvinus autem mendacium improbavit tanquam adversans Deo (Inst. rei. christ. 2, c. 8, § 47). Non raro theologi vel philosophi etiam acatholici. inter quos citamus Kanl doctrinam de illicito usu cujusvis mendacii inconcussam retinuerunt. d) .1 saeculo decimo sexto, apud catholicos magis discussa est quaestio de secreto servando el de modo indiscretas eludendi quaestiones quibus illa secreti obligatio in periculum adducitur : inde prima vice occurrit explicita mentio restrictionis mentalis. Haec sobrie declaraverat .S’. Augustinus : ·■ Licet occultare in tempore, quidquid occultandum videtur » (de mend. 10) ; et A. Thomas dixerat : « Licet tamen veritatein occultare prudenter sub aliqua dissimula­ tione » (2. 2, q. 110, a. 3 ad i ; quae verba inveniuntur etiam apud ,S'. .lugust). Primus (ut videtur) Sylvester Prierias, O. P. (f 1523) et deinde Martinus Azpileueta, dictus .Xavarrus (f!586), tanquam medium aptum ad solvendam quaestioiiem de secreto servando, proposuerunt restrictionem mentalem, quae ea praesertim ex ratione non parvis locum dedit abusibus, quia plures theologi (v. g. Tamburini. Sanchez, e S. .1.) non satis accurate indicarunt conditiones debitas in omni restrictione mentali servandas. Λ’. Sedes nonnullas propositiones ad restrictionem mentalem spectantes damnavit, decreto S. Officii 2 mart. 1679 (cfr. Denz.-Bannw. n. 1170, 1177, 1178). Omni igitur restrictione pure mentali rejecta, ulpote quae nullatenus ab audiente recto sensu intelligi poterat, retinuerunt tamen communiter auctores restrictionem quam vocare solebant : late seu non pure mentalem: tunc enim ex proportionate causa deceptio proximi lanium permittitur, ul mox dicemus (sub / el art. III). Non desunt apud acatholicos qui acriter restrictionem quoque late mentalem impugnent, et nonnunquam etiam viri catholici eam improbare videntur (v. g. Caramuel, + 1682; et nostris temporibus Kern,o. c. p. 143 seqq.). e) Saeculo decimo septimo apud scriptores acatIndicos invaluit theoria celebris Hugonis Grot i i (f 1645), quam exposuit in suo libro: de jure belli et pacis il. III. c. i, 11) cuique adhaesit Samuel Pufendorf (f 1694) in opere : de jure naturae et gentium (I. IV, e. 1) : hi enim distinguunt inter mendacium el falsiloquium. Prius, secundum ipsos, est locutio contra mentem quae cum diorum jure repugnet, el habenda est illicita : dum falsiloquium, licet etiam sit o. c. p. 2~ : Vermeersch, I. c., p. 25. — 1 Ad hos refert Kcm (O. C. p. 28 seqq.) S. Crysostomum, S. Climacum, S. Hilarium. — ‘ V. g. SlaüdHn, quem citat Kern (p. 55). — ‘ \on -emper recta arimmenta adhibet Kant ad bonam causam defendendam. ’ I | j I | I | t | 1 I · | 1 I ! ] j i I i I SJ ] | I j I I 4 ’66 P. II. S. II. — Tr. VIII. De octavo praecepto. delibrata locutio contra mentem, non tamen prohibetur (aiunt), ex eo quod ]u> habent ad veritatem. alii /io/< Hic conceptus falsus est, ut jam supra insi­ nuavimus, quia debitum veritatis per se non est debitum legale, sed debitum non aliquod jus audientium per se morale ideo ipsi multos acatholicos etiam corresponde * . Praeter unus allervc scriptor catholicus (saltem ex parte) in i rrorem Grot ii et Pufendorfii declinavit 2. Cfr. etiam n. 1177 cum nota 1. j) ( irca sensum verborum haec praevie notare volumus : restrictio quae dicitur le.te seu non pure ipentalis vel intelligi potest de omni modo prudenter occultandi veritatem sub aliqua dissimulatione, excludendo tum mendacium, tum restrictionem pure mentalem (cum aequivocatione non determinabili), tum etiam directam repulsam indiscretae interrogationis ; vel sumitur tanquam modus ille specialis quo aliqua dictio seu locutio ad sensum quem revera cir­ cumstantia·· indicant, restringitur, etsi audiens sensum alium communem praevideatur intendere. In primo casu, sub nomine : « restrictio non pure men­ talis », comprehenduntur etiam amphibologie», aequivocaliones, ambiguitates, fictiones, etc. ; in secundo casu, discernuntur hae formae a restrictione non pure mentali. De his quidem fusius dicemus in art. Ill ; en tantum unum alterumve amphibolpgia, exemplum ; esset si diceret ancilla volenti visitare herum, « hum duplicem spnsum quia talis modus loquendi, ut omnes norunt, non esse domi recliter domi, vel non ita domi est ut possit et velit reci­ pere . esset autem restrictio non pure mentalis (seu dictionis, ut supra explana­ vimus pro secundo casu), si responderet aliquis medicus ad salvandum sic dic­ habet 'sci. vel non esi tum secretum professionale, « se non habere notitiam hujus rei ». i. e. notitiam quam nunc interroganti de secreto professionali Celerum, ut notant cum Billuart (de rei. d. communicare possit. 9, a. 2 not. 2) et *S. Alphonso (Koch,§ 129 ; Keen, o. c. p. 146), non raro restrictiones qua'· dicuntur non pure mentales idem apud scriptores sonant ac : arnphibotogiae, aequivocaliones (cfr. n. 1179). Imo contra cl. Kern qui infensum se ostendit restrictionibus lote mentalibus (o. c., p. I 43 seqq.), quasi essent inventiones casuistarum, dicemus cum Merkelbach (II. n. 854) : « Xon est \. \ , n. 15) plures moderni auctores H quid novum, licet appellatio sit nova. etiam a S. Thoma, Antiquitus erat nota, expresse . uti patet ex Christo, et de sigillo sacramentali. » iis quae habet de licet non variis tam dictis a Articulus II. De mendacio. 1177. - Definitio. Mendacium est : locutio contra mentem cum voluntate falsum enuntiandi el intentione saltem, virluali fallendi. Locutio hic vocatur, quidquid per se habet vim manifestandi id quod falsum est, sive fiat fonnaliter per verba, sive aequivalenter per gestus, nutus. Locu­ tio fit verbo contra mentem, verbum externum dissonat vel discrepat a Voluntas falsum enuntiandi constituit essentiam ipsa deceptio e.lterius , attamen intentio decipiendi aderit interno seu judicio, mendacii, non saltem quando vero virlualiter vel in causa. Si absit intentio falsum dicendi, vel nullum e>t mendacium, vel non est iniputabile ; neque mentitur, qui jocando falsum ita eloquitur, ut auditores deripi non possint, neque ille, qui affirmat falsum Cfr. s. /7ioin) Majorem requiri ad aequivocanduin cum juramento, quam sine illo (III, 151.). Cfr. dicta n. 608. Non autem datur causa justa, quando lex specialis erigit veri­ tatis manifestationem. 'fune non licet aequivocatione uti, sed veritas sincere est patefacienda. Ratio patet per se. 'falis autem lex adest in sequentibus casibus : a) Quando urget praeceptum fidei externe profitendae, b) Quando judex legitime interrogat ; quia tunc justum obligat Superioris praeceptum, cui est obtempe­ randum. c) Idem obtinet, quando Superior legitime interrogat de illis quae ad regimen spectant, aut confessarius de iis quae scire debet ad poenitentem rite dijudicandum, d) Denique in contractibus onerosis, ubi stricta justitia exigit, ut alteri nulla irrogetur injuria (H. Ap., V, 15). 1183. — Pro praxi : 1° Possunt uti restrictione mentali omnes personae publicae, interrogatae de rebus suae fidei commissis : ut sunt ministri et legati principum, secretarii, duces exercituum, magistratus, advocati, medici, etc. 2° Quoties aliquis infamiam alterius occultare tenetur, licite dicit : Nescio, nempe scientia communicabili. A fortiori, confessarius id potest, imo ad hoc 770 P, U.S. II. — Tr. VIII. De octavo praecepto. tenetur. ut palam est (III. 153). 3° Reus aut testis, a judice non legitime inter­ rogatus, potest respondere se non patrasse aut non cognoscere crimen, subinlelligendo, de quo possit inquiri, seu quod faleri teneatur. Secus, si interrogatio sit legitima et juridica (cfr. n. 2315). 4° Adultera a marito interrogata potest aequivoce asserere, se non fregisse matrimonium, quod vere persistit. Et si adulterium sacramentaliter confessa sit, potest respondere : « Innocens sum ab hoc crimine » ; quia per confessionem jam est ablatum (III, 162). 5° Qui matrimonium promisit, ad quod ex aliqua causa excusante non tenetur, potest negare promissionem, ex qua scilicet obligetur. Hem, qui coactus fuit ad matri­ monium, potest judici asserere, etiam cum juramento, se non contraxisse, Sci­ licet libere, ut par erat (III, 159). 6° Requisitus ad mutuandum pecuniam potest licite dicere : Utinam habeam ! vel : .Vo/i habeo, quamvis habeat : inlelligendo, se non habere ad mutuandum, si res ita sit (III, 163). 7° Qui debet bonis cedere, indigens bonis absconditis ad sustentationem, potest judici respondere, se nihil habere, quod nempe teneatur cedere. Pariter haeres, qui sine inventario occultavit bona, si non teneatur ex illis satisfacere creditoribus, potest judici respondere, se nihil occultasse, subintelligens : de bopis, ex quibus satisfacere teneatur (III, 158). 8° Venditor coram notario asserere potest, se accepisse pecuniam, quam nondum recepit, sed (piam brevi recepturus est. Id enim concedit usus communis (III, 167). 9° Debitor, qui creditori satisfecit, quin tamen satisfactionem legaliter probare possit, potest negare se aliquod debitum contraxisse, subintelligens : ita ut debeam solvere (111, 159). 10° Qui non tenetur ad gabellas, potest dicere se nihil ferre, id est ex quo solvere teneatur, etc. Invitatus ad mensam, el rogatus an cibus sit bonus, potest respondere esse bonum, licet revera sit insipidus : intelligens, ad mortificationem et poeniten­ tiam, etc. (Ill, 160). Etiam in casu extrema.·' necessitatis pro se vel pro aliis, « non est licitum men­ dacium dicere», nec falsiloquium ut supra, n. 1176, diximus), sed uti possumus aut etiam debemus restrictione non pure mentali, vel declinare omnem respon­ sionem, etc. Ratio : quod est intrinsece et essentialiter malum, nunquam lit licitum. Articulus IV. De violatione secreti. 1184. — Definitio. Secretum seu arcanum in genere dicitur quidquid occultum est. Hic autem intelligitur : quidquid, vel ex natura sua, vel ex speciali contractu, occultum servari debet. Divisio. Praeter secretum sacramentale, de quo postea tractabi­ mus, triplex distinguitur secretum : 1° naturale seu simplex, quod oritur ex ipsa natura rerum, ex eo scilicet, quod res casu cognita non possit absque damno vel displicentia proximi manifestari ; 2° promissum, quod quis nempe servare promisit, post acceptam rei notitiam ; 3° commissum seu rigorosum, ea scilicet complectens, quae alicui revelata sunt sub pacto expresso, vel tacito, silentii ser­ vandi. Padum tacitum adesse censetur, quando ex ipso facto constat rem sub secreto committi v. gr. si ad medicum vel ad advocatum pro remedio vel con- Cap. I. — De laesione veritatis. 771 silio recurritur. Ad secretum commissum reducitur illud quod sacerdoti extra confessionem revelatur sub secreto quasi-sacramenti. Hic dicendum venit : 1° de revelatione ; 2° de inquisitione et de usu secreti alieni. Quisque enim jus habet, ne secretum suum exploretur, manifestetur, denique ne de eo illegitimus fiat usus. § 1. De revelatione secreti. Facile intelligitur, secretum alienum revelari non posse absque proportionata causa ; peccatumque revelantis esse plus minusve grave, juxta naturam secreti, vel illati damni gravitatem. 1185. — Principia. I. Obligatio servandi secretum naturale est ex genere suo gravis. Res per se patet, cum haec obligatio oriatur vel ex caritate vel ex justitia. Unde, ad reparationem damni tenetur, qui scienter et injuste secretum manifestat. Causa autem aequa illud revelandi, esset necessitas vitandi dam­ num sibi aut proximo imminens, quod ex lege caritatis subire non tenetur (IV, 49). Vide dicenda n. 1198. 1186. — 11. Obligatio servandi secretum promissum diversa est pro diversitate intentionis promittentium. Erit ergo vel gravis vel levis, juxta intentionem promittentis, qui non censetur gravem obligationem contraxisse, nisi de hoc constet. Ratio, quia mera promissio secreti est contractus gratuitus, qui proinde regulis hujus­ modi contractus subjicitur (cfr. n. 1062). Itaque : a) Simplex promissio silentii non obligat per se cum gravi damno promit­ tentis. b) Item, promissio silentii, etiam jurata, non obligat contra bonum commune et justitiam ; ubi scilicet silentium cederet in grave detrimentum communitatis, in damnationem innocentis, in grave peccatum promissarii (v. gr. si celaretur impedimentum dirimens matrimonii a promissario contra­ hendi) ; ubi demum promittens legitime interrogatur in judicio sub fide jura­ menti. c) Qui serio promisit silentium etiam cum dispendio vitae, illudque ser­ vare potest, illaeso bono communi, valde probabiliter tenetur stare promisso. Opposita tamen sententia est etiam salis probabilis, quia prodigere vitam nemini licet (III, 971 ; H. Ap., V, 18). 1187. — III. Obligatio secreti commissi est ex genere suo gravis. Ha praesertim, si secretum fuit commissum ex necessitate vel utili­ tate, ut fit cum medicis, notariis, advocatis, vel theologis consultis. Tale enim secretum habet naturam contractus onerosi, et totius societatis interest, ut inviolabiliter custodiatur. Quapropter : Ratione muneris et boni publici, homines hujusmodi saepe tenentur ad silen­ tium etiam cum periculo gravis damni proprii. Nec solvuntur a silentio per auctoritatem judicis legitime interrogantis, nisi res jam sit alio modo cognita, vel nisi adsit aliunde justa causa revelandi : judex enim non potest jus naturae abrogare (III, 970, 2°). Cfr. can. 1623, 1635, §2et 3. / / ο P. ILS. II. — Tr. \ III. De octavo praecepto. Quaesitum. (hiandonam cessat obligatio secreti servandi > Respondetur : 1° Cessat obligatio secreti, etiam commissi, ubi revelatio neces­ saria est ad bonum commune, ad salutem innocentis, ad bonum ipsius committentis. Hinc, licite medicus admonet aliquam sponsam de morbo contagioso sponsi, si ille admonitus nollet a matrimonio desistere. 2° Cessat quoque ordinarie obligatio secreti, etiam commissi, si agitur de damno gravi proprio vitando. Ratio est, quia praevalet jus tuum, et caritas non obligat cum tanto incommodo. Licite ergo revelas auctorem homicidii, si tu suspectus fueris, modo aliud medium non adsit ad te liberandum. In his omnibus tamen ratio est habenda boni communis, quod in aliquibus casibus bono proprio et bono committentis praevalere debet. Sic, v. gr., advocatus, cognoscens labilem esse fortunam sui clientis, nequit admonere proprium suum fratrem, clientis creditorem. Medicus, advocatus, quibus ad consilium capiendum revelantur matrimonii impedi­ menta, nequit ea parocho revelare ut dicemus n. 20G5. Officialis, cui commit­ tuntur secreta Status, ne mortis quidem timore obligatione secreti liberatur. 3° Revelatio secreti pariter excusatur a peccato, saltem gravi, ubi rationabiliter praesumitur consensus committentis ; ubi secre­ tum est (vel certo creditur esse) levis momenti ; ubi demum nota­ biliter vulgatum est. Nec grave est, probabiliter, si revelatio fiat uni personae probae ; modo haec vere secretum servet, et modo non sit talis, cui committens specialiter voluerit rem celari (III, 971). § 2. De inquisitione et usu secreti alieni. 1188. — Principia. I. Qui inquirit injuste secreta aliena, vel ea extorquet, peccat contra justitiam, et non potest uti secreto sic acquisito. Ratio primi : quia injuriam facit ei qui jus ad secretum possidet. Ratio secundi : quia nemo licite potest actionem injustam continuare et perficere. Unde, ne ad proprium damnum quidem vitandum uti potes secreto injuste acquisito (III, 969 ; V, 70, 5°). i° Graviter peccat qui secreta extorquet, animo iis utendi ad damnum proximi. Venialiter tantum peccat, qui in explorandis secretis ducitur curiositate. 2° Gravitas peccati dijudicanda est secundum objectum secreti, i. e. secun­ dum utilitatem (piam habent secreta pro possessore, quatenus eorum privatio ipsi nocumentum affert, sive in bonis fortunae, sive in sua fama. Attamen, peccati gravitas nequit, pro quacumque inquisitione, ex hac regula statui. Ali­ quando enim assimilari potest haec inquisitio revelationi, quae fit uni viro discreto et taciturno (cfr. n. 1200, quaer. IV). Ex his conclude: a) Peccat, qui sine justa causa (vel sine venia domini saltem praesumpta) aperit, vel astute colligit, componit et legit litteras ivel alias script uras privatas) quas dominus abscondit, aut casu perdidit, aut ita laceravit ut voluntas inno­ tesceret argumentum earum occultandi. Onset utique Lugo projectionem lit­ Cap. I. — De laesione veritatis. 773 terarum minutatim discerptarum in locum pervium significare dominum ce­ dere juri suo. In hoc autem non est audiendus. Cfr. S. Alph., V, 70. b) Officialis postarum de se semper graviter peccant, aperiendo et legendo litteras. Bonum commune, quod ex contractu servare promiserunt, et lex civi­ lis strictissime ipsis hoc onus grave imponunt. Lins. Quart. Schr., 1903, p. 42. c) Peccant graviter, qui deliberate audire satagunt accusationem peccatorum in confessionali peractam (.1/nz du Cl., 1905. p. 971 ; Linz. Quart. Schr., 1906, p. 353, 829). 1189. — II. Licet cum justa causa vel venia domini, saltem praesumptu, inquirere secretu aliena, et iis sic acquisitis uti. Ratio est, quia non datur injuria, ubi dominus consentit vel rationabiliter consentire debet. Tunc autem consentire debet, quando, ex parte inquirentis, adest jus certum et fortius : causa nempe justa. Patet denique quod usus rei juste acquisitae nequit constituere injuriam. Justa autem causa est necessitas avertendi damnum grave commu­ nitati, vel tibi vel tuis imminens. Quare, ex hoc capite : Alienas litteras licite aperire et legere possunt : 1° Ministri publici, quoties id exigit bonum publicum, v. gr. tempore belli. 2° Superior communitatis, secundum praescripta juris communis, Regulam et legitimam consuetudinem. 3° Omnes, quantum necesseesl ad se vel suos t uendum a certe injusta vexation» scribentis. Dicimus : certe injusta vexatione scribentis ; nam, ut advertit 5. Al­ phonsus. ·< non licet tibi alterius litteras aperire ad bonum tuum procurandum, vel ad malum aliquod vitandum, quia hoc esset contra commune bonum, humani commercii ; tantum enim permittunt auctores ad se tuendum ab injusta vexatione inimici « (III, 969; V, 70). 4° Omnes quibus cura subditi minorennis committitur, v. gr. parentes, tutores. Superiores alumnatus. Excipe, quoad res ad intima conscientiae peri inentes. Illicite vero litteras ad uxorem missas legunt mariti, et vice versa. Idem dic de heris quoad litteras quae ad eorum servos mittuntur. Excipe tamen, si vere quid mali suspicentur. . l/wir/ amicorum, sorores sororum litteras legendo non semper peccant, quia adest ad haec tacitus consensus alterius partis. Si juste cujusdam secreti noti­ tiam acceperis, silentium nihilominus servare debes ex caritate, quot ies damnum cujuspiam ex revelatione provenire posset. Imo.revelando hujusmodi secretum contra justitiam peccabis, si intelligas audientes ea notitia usuros ad damnum injuste inferendum (V, 70, 6°). Cfr. dicta n. 948. 77 ί P. II. S. II. — Tr. VIII. De octavo praecepto. CAPUT II De laesione famae. S. Thomas, 2. 2. q. 60, a. 3 ; q. 73 ; S. Alphonsus, 111, 962 ; ed. G., II, p. 354 ; Lugo, disp. 14, n. 10-134 ; Mazotla, lr. 4, disp. 2, q. 2 ; Solo, I. 5, q. 10 ; Elbel, IV, n. 343; Landaus, opusc. 19, de vitand. Judic. tcmer. ; Aerlnys-Damen, I, n. 1009 ; Berardi, Theol. Mor., III. n. 460, Appendix ; Prummtr, II. n. 182 ; Schilling, II, n. 380 seqq. : Merkelbach. II, n. 415 seqq. ; Woulerz, Manuale theol. moralis, I, n. 1066 seqq. 1190. — Notiones. Fama est : opinio seu existimatio publica de alien jus excellentia. Communius definitur : bona multorum existi­ matio de vita et moribus alien jus. Jus ad famam potest esse vel absolutum, vel conditionatum seu limitatum. Absolutum competit illi, qui nullum vituperatione dignum facinus perpetravit ; hic enim possidet plenum suae famae dominium. Jus autem limitatum seu solam famae possessionem retinet ille, qui delicta quidem com­ misit , sed solum occulta. Jus ipsi attribuendum est non ratione personae, sed ratione societatis, cujus membrum est et membrum utile remanere debet (Lugo, disp. 14, n. 97 ; Noldin, II, 643). Inde haec sequuntur : 1° Jus ad famam possident tum vivi, tum mortui. Quoad vivos, patet. Quoad mortuos, hoc negari nequit, etenim : a) fama, quam inter vivos habebant, per­ durat, ct ipsi cupiunt ejus durationem numquam cessare ; b) haec fama sub­ jecto juridico, quod eam teneat, non caret, quia anima rationalis exsistentiam Jion amittit. .Mortuis tamen fama minus prodest quam vivis. 2° Jus ad famam amittitur, si alicujus delictum fit notorium vel est publicum. Crimen nimirum potest esse triplici modo notorium vel publici m : a) notorictate juris, scilicet post sententiam judicis competentis quae in rem judicatam transierit, aut post confessionem delinquentis in judicio factam ad normam can. 1750 ; b) notorictatc facti, si publice notum sil ct in talibus adjunctis com­ missum, ut nulla tergiversatione celari nulloque juris suffragio excusari possit ; e) publicitate famae (seu publicum in stylo juris), si jam divulgatum est, aut talibus contigit seu versatur in adjunctis ut prudenter judicari possit et debeat facile divulgatum iri. Ita can. 2197. Jamvero, en normam quam hac super re tradit 5. Alphonsus (111, 976) : « Censent communiter DD. sufficere, si in aliqua communitate 8 personarum quatuor illud sciant ; vel si 100 personarum sciant quindecim ; vel si 1000 personarum sciant viginti circiter, diversarum familiarum plusquam duarum ; publicum autem esse in aliqua vicinia 40 per­ sonarum, si sciant octo ex diversis familiis : item si in oppido 5000 civium sciant quadraginta per illud dispersi. Porro, circa famam proximi datur : 1° Praeceptum negativum, famam scilicet non laedendi. Laeditur autem interius, saltem quasi inchoative, per judicium temerarium, exterius vero et stricte lo­ quendo, per detractionem. 2° Praeceptum affirmativum, famam scilicet alterius impetitam defendendi et ablatam restituendi. Hinc, quadruplex articulus : 1° *de judicio temerario ; 2° de detractione 3° de obligatione famam defendendi ; 4.9 de obligatione famam restituendi. Cap. H.— De laesione famae. / /o Articulus I. De judicio temerario. 1191. — Definitio. Judicium temerarium est firmus assensus, ex levibus indiciis ortus, quo aliquod peccatum, vel defectus proximo affingitur. Ad judicium temerarium accedunt alii netus interni : 1° suspicio temeraria, quae est assensus minus firmus et cum formidine de opposito ; 2° dubitatio, quae est sus pensio animi in neutram partem se determinantis. Hi duo gradus non raro promiscue usurpantur. 1192. — Principia. J. Judicium temerarium de gravi malo pro­ ximi est peccatum mortale ex genere suo. Ratio est, quia proximo fit gravis injuria, dum sine causa improbus habetur (Ill, 973). Unde dicitur (Maith., 7, 1) : Nolite judicare, ut non judicemini. Et (1. Cor., 4, 5) : Nolite ante tempus (i. e. judicii) judicare. « In confessione tamen non opus est explicare speciem mali judicati, cum omnia (judicia temeraria) uni justitiae commutativae in specie infima adversentur » (III, 962). Judicium temerarium est veniale: a) si quis habeat magnam probabilitatem ad sinistre de proximo judicandum ; b) si malum, quod proximo affingitur, non sit graviter injuriosum, v. gr. quod miles blasphemaverit ; c) si judicium fiat de aliquo incognito aut indeterminato inter plures, v. gr. si cujusdam coe­ tus membrum est ; d) si quis judicet ex subreptione involuntaria, ut saepe accidit, non perfecte advertendo sive ad gravitatem objecti, sive ad insufficientiain rationum ex quibus judicat (III, 1. c.). 1193. — II. Suspicio et dubitatio temeraria per se sunt peccata tantum venialia. Communiter haec omnia sunt tantum quaedam concitatio ad assensum ; manet enim in mente aliquo modo bona existimatio proximi. Per accidens tamen peccatum esse potest grave, « si sine indiciis suspicio fieret de peccatis gravissimis, ut esset de pio religioso suspicari quod sit haere­ ticus, vel quod cum matre incestarit ; vel de viro communiter habito ut catho­ lico, quod sit judacus vel atheus. Ratio, quia forte major injuria iis irrogatur talia suspicando, quam si certum judicium haberetur illorum de delictis gra­ vibus ordinariis. » Item, suspiciones gravem reatum induunt, si procedunt ex contemptu vel odio graviter peccaminoso, vel si alicui cum gravi damno proximi manifestantur (III, 963, 965). 1194. — III. Qui temere suspexit vel judicavit, tenetur ex justitia reformare suam suspicionem suumque judicium. Patet ex dictis : omnis enim laesio justitiae reparari debet, quantum fieri potest (cfr. n. 726) ; jamvero in casu unica reparatio excogitari poterit, haec nempe ut reformetur judicium. Marc, /nst. Moral. Alph. T. I. 51 U i < 776 P. U.S. II. — Tr. VIII. De octavo praecepto. p Si sinistri suspectus consequentias practicas in magnum proximi gravamen habituri sint (v. gr. si ageretur de hero, qui propter suspectum ejecturus esset famulum e proprio servitio cum maximo ejus damno), tunc non sufficit cavere ne ea indicia quae sunt contra, per imaginationem augean­ tur, et ne ea quae sponte se praesentant pro, voluntarie respuantur ; sed oportet insuper ut pro rerum gravitate et possibilitate inquisitiones fiant, ut ventas dignosci possit. » 2° «Suspectus et judicia contra proximum possunt ali­ quo modo esse peccata,'quamvis non sint temeraria:idque accidit, quando quis de defectibus et vitiis aliorum libenter cogitat (maxime si de illis studiose inqui­ rat) absque ulla rationed excusabili motivo ; hujusmodi enim cogitationes sunt contra caritatem (caritas non cogitat malum : 1. Cor., 13), aversiones gignunt, et ab aliqua passione fomentum habent » (Berardi, 1. c., n. 500, 503). Pro praxi monet S. Alphonsus : < In hac materia advertat confessarius, mul­ los rudes se accusare, quod temere judicarint. Oportet efficere ut ipsi sciant: a) cum adsunt sufficientia momenta ita judicandi de aliqua actione, judicium non esse temerarium sed justum, adeoque non esse culpabile ; b) haec, ut plurimum, non esse judicia, sed suspiciones, quas domini et palresfamilias ali­ quando tenentur habere, ut aliquod peccatum impediant : v. gr. ne servi furen­ tur, ne filiae peccent cum hominibus versando, et alia id genus. Tantum advertatur, ne hujusmodi suspiciones aliis communicent sine necessitate » (H. Ap., IX, 2). Articulus II. Do detractione. 1195. — Definitio. Detractio est : alienae famae occulta et injusta denizratio. Dicitur 1° Occulta, irrogata scilicrt absenti, saltem ex intentione detrahentis : qua parte distinguitur a contumelia, quae praesenti aufert honorem. 2° Injusta : si enim esset alienae famae justa denigratio, non foret formalis detractio. Divisio. Detractio dicitur : 1° simpliciter talis, seu diffamatio, quando verum vit ium proximi sine justa causa manifestatur. Si fit manifestatio ad dissolvendam amicitiam, et seminandam inter amicos discordiam, vocatur susurratio ; 2° calumnia, seu infamalio, quando proximo falsum crimen imponitur. Detractio fieri potest directe vel indirecte, prout nimirum vel positive inten­ ditur, vel ex actione seu ex aliqua locutione secutura praevidetur. Isti detrac­ tionis modi sunt omnes per se eiusdem speciei ; quia respiciunt idem bonum famae. Non raro tamen laeduntur etiam per detractionem sive religio, pietas vel « astitas in verbis, sive justitia in bonis fortunae. Cali mxla differt specie a simplici detractione, licet ambo tendant ad destruendam famam proximi : calumnia enim superaddit detractioni mendacium. Scsi rratîoni pariter malitia inesl specialis. Convenit cum detractione ex parte materiae, sed differt ex parte finis ; et ideo est specie diversa et detractione gravior. 1196. — Principia. I. Detractio (sive infamatio, sive diffamatio sit) est peccatum mortale ex genere suo. Ex natura sua est gravius Cap. 11. — Dp laesione famae. 777 furto (quod est mortale), cum laedat proximi famam, quae est majus bonum quam opes. Hinc in jure canonico laedentes famam proximi severe puniri jubentur (cfr. can. 2355, 1618, 1938). Diximus autem : 1° Sive infamatio sit, quod est intrinsece malum, ideoque semper illicitum, ut constat ex prop. 44a ab innocentio XI damnata. 2° Sive diffamatio, quae esi nempe injusta, quoties proximus bonam suam existimationem vel totaliter vel partialiter possidet, et silentium rationabiliter exigere potest. Tunc enim habet jus, ut sibi non auferatur bonum utile ad multa, et aliis, ut supponitur, minime nocivum. 1197. — II. Gravitas detractionis potias desumitur ex gravitate laesionis in fama vel in bonis fortunae. Ratio patet ex principio inconcusso, quod exprimit 5. Thomas : « Peccata quae committuntur in proximum sunt pensanda per se secundum nocumenta, quae pro­ ximo inferuntur : quia ex hoc habent rationem culpae » (2. 2, q. 73, a. 3). Ad gravitatem defectus revelati postea tantum est attendendum. Ad cognoscendum igitur, utrum detractio sil ghave an leve peccatum, distin­ guendum est in primis, utrum publicam infamiam secum afferat, an vero ad paucas personas restringatur. Dein gravitas detractionis desumitur : 1° ex natura defectus qui narratur : 2° ex qualitate personae detrahentis, an sil gravis, levis, garrula ; 3° ex qualitate personae laesae, an sit bonae vel malae famae, an talis sit conditionis ut defectus revelatus peculiarem afferat infamiam ; 4° ex qualitate audientium, an sint discreti vel garruli, etc. (Berardi. 1. c., n. 182). Numerus audientium certe facit ad majorem detractionis gravitatem. Probabiliter tamen non multiplicat detractionem (n. 332). 1198. — III. Licet quandoque verum alterius crimen manifestare. Jus enim famae in ignorantia veri criminis fundatum elidi potest a jure potiori, cum nempe justa seu proportionata causa revelatio­ nem criminis exigit ; neque infamatus rationabiliter invitus esse potest (HI, 9G8). Licet ergo defectum proximi manifestare : 1° Ob justam causam. Causae autem justae sunt sequentes : a) Bonum spirituale delinquentis, quando se. ad ejus emendationem neces sarium est, ut res manifestetur judici, praelato, domino, parenti, etc. b) Bonum notabile revelantis, v. gr. ad auxilium vel consilium in re gravi capiendum, vel ad grave damnum avertendum, c) Bonum publicum, v. gr. ad impediendum mala Ecclesiae, vel reipublicae, vel alicui communitati imminentia, d) Bonum privatum audientium, et aliorum, v. gr. ut ab imminentibus damnis liberentur. Sic, si scias furem habitare cum alio ignorante, poles istum certiorare, ut sibi caveat.» Unde, cum agitur de conferendo officio,de contrahendo matrimonio, de suscipienda Religione, de assumendo medico, praeceptore, famulo, socio, etc., licet manifestare (imo aliquando oportet) occulta alterius impedimenta, inhabililatern, crimina, unde notabile incommodum merito timeretur, » 2° Sub debilis conditionibus. Requiritur enim : a) Ut non intendas proximum diffamare, sed damnum proprium vel alienum 778 P. Π. S. II. — Tr. VIII. De octavo praecepto. avertere ; unde, si possis damnum vitare absque famae alterius diminutione, ad id teneris, b) Ut damnum avertendum sit satis proportionalurn amissioni famae. Suilicit quidem, ut damnum vitandum sit grave, quamvis damnnm aliquanto majus immineat diffamato. Imo, sufficit, si dubites de gravitate tui damni ; quia, in tali dubio, favendum est innocenti. Excipe tamen, si rem scias 'iib secreto commisso ; quia in eo casu gravior et certior causa requiritur, ut diximus (n. 1187). c) Ut caute procedas, manifestando rem nec plus pluribus quam oportet, et exigendo secretum ab illo cui manifestas, d) Ut notitiam delicti non acceperis per vini aut fraudem, v. gr. aperiendo litteras, nisi ad id etiam jus habuisses (III, 969 ; 1. El. qq. ref., 40). Cfr. superius dicta n. 1188. 1199. — IV. Non adest detractio, quando crimen proximi fit publicum sive notorietate juris aut facti, sive publicitate famae. Ratio est, quia in his casibus proximus non potest amplius dici in possessione suae farnae. — Caritatem tamen nonnunquam sic posse laedi, nullus est qui negare audebit. Quare : fa) Si crimen proximi notorium est notorietate juris, licet de illo loqui illudque aliis manifestare ; quia in hoc casu reus amisit, jus ad famam per auctoritatem publicam ; nec laeditur caritas, quia bonum publicum sibi exposcit ut impro­ bis per divulgationem sententiae judicis frena injiciantur, utque ceteri a male­ factoribus sibi cavere possint : dummodo manifestatio non fiat ex odio neque ex vindicia, b) Item, manifestare licet, si notorium est notorietate facti vel publicum publicitate farnae ; talis enim manifestatio nec est contra justitiam, cum jfama jam sit amissa ; nec est contra caritatem (saltem graviter), quia delinquens non potest inde rationabiliter contristari, c) Similiter non est mortale manifestare crimen seu delictum, quod nondum est publicum (aut non est publicum in tali loco), sed de quo moralis habetur certitudo, fore ut brevi fiat publicum (sive per facti evidentiam, sive per sententiam judicis) ; quia parum nocet, nisi tamen ex tali anticipatione sequerentur gravia damna (III. 974). Diximus: non est mortale, sed potest esse veniale, ex diet amine cari­ tatis. 1200. — Quaesita. 1. .In peccat graviter, qui crimen in uno loco publicum manifestat i.x alio loco, ad quem divulgatio nondum pervenit, nec brevi perventura est ? Respondetur : Si crimen publicum sit notorietate juris, potest absque inju­ stitia ubicumque publicari : quia reus publica auctoritate, et quidem in poenam sceleris sui, legitime fama spoliatus est (II. Ap., XI, 13). Si vero crimen sil publicum notorietate facti vel famae tantum, sententia communior docet, id non esse grave, neque contra justitiam neque contra cari­ tatem ; quia conducit bono communi malefactores cognosci. Haec ratio valde probabilis est, modo limitetur ad crimina quae reddunt hominem perniciosum et ab aliis vitandum, ut sunt latrocinium, homicidium proditorium, scandalosa impudicitia, haeres is el simii ia. Et tunc, si crimen est publicum notorietate facti. quia nempe publice fuit commissum, de eo libere licet loqui ; si notorie­ tate tantum farnae est publicum, magna discretio requiritur (Ill. 974 ; 2. El. qq. ref., n 12). Facile enim fingitur haec publica fama. Adverte autem, quod delictum publicatum m una tantum familia aut monasterio non potest dici absolute publicum ; unde non potest alibi manifestari, et ne in alio quidem F Cap. Π. — Dc laesione famae. monasterio ipsius Ordinis, quod cum illo haberet frequentem communicatio­ nem » (H. Ap., XI, 12). II. peccat mortaliter, qui manifestat delictum, olim publicum, el nunc occultum? Per se peccat mortaliter, saltem contra cari­ tatem. Excipe, si delictum fuisset olim publicum notorietate juris, aut si ad historiam pertineret. Historiographis, ex line generali historiae, major licentia concedi solet, inquahtuin, absque peculiari ratione boni, crimina occulta privatorum prae­ teriti temporis litteris consignare possunt. Ad duo tamen attendant oportet : a) Si alicujus familiae perantiqua© descendentes adhuc vivant, principia quoad detractionem statuta stricte serventur, b) Delicta alicujus status in specie, v. gr. clericalis, ita sunt referenda, ut bonum quod ex narratione speratur, ratione majoris scandali exorituri, non evadat inane (Noldin, II, n. 653). Peccant autem historiographi, si delicta mortuorum enarrent et taceant de secuta poenitentia et emendatione. III. An est mortale referre tantum peccata occulta alterius, ut ab aliis audita ? Respondetur : Negative, « si ita referas, ut tibi probabile non sit ullam inde infamiam orituram, eo quod alii non sint credituri. » « Si vero audita referas coram iis, qui probabiliter sint credituri cx sola sua levitate vel malitia, non peccas quidem contra justitiam, quia non es causa efficax damni ; sed peccas contra caritatem, quia quisque tenetur impedire grave damnum proximi, quantum commode potest. » « Si tandem ita referas, ut audientes probabiliter et merito sint credituri (puta si asseras te audivisse a persona fide digna), tunc peccas etiam contra justitiam, quia das sufficientem causam credendi malum... Quod si referas crimen alicujus valde enorme, puta haeresis, rebellionis, sodomiae, tunc peccas graviter, etiamsi dubitanter dicas, quia haec sola suspicio hominem valde infamat » (III, 977 ; II. Ap., XI, 15). IV. -I/z est peccatum mortale revelare proximi crimen occultum uni vel alteri viro prudenti el taciturno ? Distinguendum est : Vel revelatio fit ad leniendum offensae dolorem, vel sine causa. Si primum, talis revelatio facta absque intentione detrahendi non est peccaminosa, saltem graviter ; et hoc modo probabiliter excusari possunt famuli detegentes injurias illatas a domino, uxores a viris, filii a patre, etc. Si secundum, revelatio similiter non est peccatum mortale modo revelans non agat ex malitia, neque ex parte audientis timeatur ulterior manifestatio. Ratio est, quia, cum fama consistat in communi aestimatione hominum, non censetur abso­ lute diffamatus, qui apud unum vel alterum tantum suam famam amisit. V. An est peccatum mortale revelare novum crimen proximi, qui jam ex alio crimine est infamatus ? Respondetur : Non esi grave, si reveletur crimen valde affine cum eo, ob quod jam infamia notatus est ; quia cx tali revelatione non adaugetur notabiliter infamia : ut 780 ILS. il.infamare? — Tr. VIII.Distinguere De octavo praecepto. VI. An licet, P. seipsum oportebit : [ I 1° Sese infamare, per falsi criminis impositionem nunquam licet ; si de non famoso dicas,Sieum gerere de sua sequeretur familia. Secus, quia licetlusore mentiri. ex non tali curam infamatione mors autsi reveletur aliud peccatum : quia in uno sese genereinfamans vitii non grave alterius damnumdiversum spirituale vel infamis temporale, amisit jus famae in aliis virtutibus. Sic etiam grave est, de femina diffamata peccaret mortaliter ; quia vel(III, damno cooperaretur. in uno adulterio, narrare aliud morti occultum 976 ; positive H. Ap., XI, 14). Quid vero si reus falsum crimen eo fine confiteretur ul, inflicta mortis poena, gravia tormenta vitaret ? Alii negant eum graviter peccare, quia nemo tenetur vitam servare cum tanto cruciatu, qui morte ipsa durior videatur ; leviter vero, ratione mendacii, eum peccare dicunt. Alii vero probabilius affirmant eurn gra­ viter peccare, quia falsa confessio adhuc foret illicita suae injustae morti coo­ peratio (IV, 275). 2° « Sese infamare per revelationem veri criminis regulariter non est mortale ; quia non est contra justitiam, cum homo sit famae suae dominus : nec contra caritatem, quia haec non obligat ad bona externa conservanda, nisi in quantum id exigat salus propria vel proximi. Per accidens tamen potest esse mortale, ut, v. gr., si tua fama sit necessaria muneri, vel si tibi damnum vitae, vel aliis infamiae ex eadem sequeretur » (III, 983). — Ex dictis adhuc resolves : 1201 — a) Non est mortale per se revelare naturales defectus animi, corporis, vel natalium ; quia tales defectus non sunt morales ; nec infa­ mia apud prudentes reputatur, quod quis, v. gr.. sit stupidus aut luscus. Per accidens vero grave esse potest, si nempe 'exinde sequeretur magnum damnum temporale : ut si dicas de viro honorabili illum esse illegitime natum, vel exercuisse vilissimum officium, etc. (Ill, 967; V, 72 ; 1, El. qq. ref., 54). b) n Non est mortale referre peccata mortalia, quae ob conditionem per­ sonae non notabiliter ejus famam laedunt ; v. gr., si dicas militem cogitare vindictam ; adolescentem esse prodigum, deditum amoribus, etc. » (ib.). c) Grave non est de aliquo ignoto vel indeterminato male loqui, v. gr. in tali k)co esse mullos improbos, ebriosos, impudicos ; quia sic nulli in specie gravis infamia irrogatur, d) Gravissime autem peccant, qui Ordini alicui seu statui religiosorum in communi, vel monasterio detrahunt, dicendo, v. gr., quod in eo male vivatur, non servetur observantia regularis, etc. (nisi id sit plane noto­ rium), quia gravissime nocent ; tenenturque sub mortali ad restitutionem loti communitati, a qua Superioris remissio non excusat >■ (111, 978). e) «Simi­ liter mortale est. tacita persona, nominare monasterium, ex quo aliquis grave peccatum occultum, v. gr. adulterii vel fornicationis, commiserit. » Ratio est. quia religiosi ejusdem communitatis adeo inter se conjuncti sunt, ut coram externis velut solidarii alii pro aliis censeantur. Hinc, tota communitas apud imprudentes et simplices maculari solet. Cap. II. — De laesione famae. 781 Articulus III. De obligatione defendendi tamam proximi. Tenemur, ex praecepto caritatis, defendere proximum, si ipse, nobis prae­ sentibus, in sua fama laeditur. Et quoniam huic officio triplici modo de es se possumus, videlicet habendo nos negative erga detractores, gaudendo de detractione, et detractioni cooperando, sequentia statuenda sunt. 1202. — Principia. 1. Qui audit detractionem, nec eam impedit cum commode potest, peccat contra caritatem. Attamen, qui non est detrahentis nec infamat i Superior, a mull is hisque gravibus DD. excusatur a peccato mortali, si ob verecundiam aut timorem, correc­ tionem omittit ; dummodo proximo, ultra infamiam, non aliud grave damnum ex detractione obveniat, et dummodo non constet quod correctio sit profutura (II. Ap., XI, 17). « Iloc vero difficile constare potest. » Igitur culpam habet qui, cum facile potest, efficacem correctionem praeter­ mittit (vide n. 493). Excusantur autem, etiam a. veniali. qui detractionem advertentes vel discedunt, vel sermonem divertunt, faciem tristem ostendunt, juxta illud (Prov., 25, 23) : Dissipat, jacies tristis linguam detrahentem. Ratio, quia istae actiones sunt verae correctiones (III, 981). Si PEHron vero, tam infamantis, quam infamati, peccat graviter audiendo detractionem, si eam non avertat cum commode possit ; quia specialis ipsi incumbit obligatio corrigendi detrahentem, et obviandi damno infamati. Attamen, probabilius non peccat contra justitiam; nec Superior detrahentis, cum ipse, non teneatur invigilare bono alterius non subditi, nec Superior diffa­ mati, cum ipsi non incumbat ex justitia bono temporali subditi attendere. Excipe : a) si Superior detrahentis sit Episcopus vel parochus (quia hi tenentur ex justitia ad corrigendos subditos) ; b) si infamans et infamatus sint subditi ejusdem Superioris, et infamatus ad eum recurrat, ul lama sibi restituatur : quo in casu tenetur ille ex justitia, modo possit sine timore gravioris mali (J11, 979, 980). 1203. — II. Qui gaudet de detractione gravi, peccat graviter contra caritatem. Ratio est, quia delectatur de gravi damno proximi. Si vero laetetur de sola auditione rei novae, seu de curiosa alienorum criminum cognitione, non peccat graviter (III, 979, Resp. 2°). lino dicunt DD., eum non peccare graviter, etiamsi de ipsa detractione delectetur, non causa odii vel gaudii de alterius damno, sed ex curiositate seu vanitate ; idque deducunt ex S. Thoma (2. 2, q. 73, a. -4). 1204. — III. Qui audit detractorem eique efficaciter cooperatur, peccat graviter tum contra caritatem, tum contra justitiam. Prae­ bet enim infamanti occasionem peccandi, estque vera causa damni quod proximo per detractionem infertur (III, 979). I 782 P. 11. S. II. — Tr. VIII. De octavo praecepto. Articulus IV. De restitutione famae. 1205. — Principia. 1. Detractor tenetur tum restituere famam injuste laesam, tum reparare alia damna temporalia ex detractione secuta et aliquo modo praevisa. Ratio : quia horum omnium est causa efficax et formaliter injusta. Diximus : 1° Famam injuste, laesam ; secus enim, si sola caritas laesa fuisset. Porro, juxta veriorem sententiam, tenetur ad restitutionem famae non solum apud auditores immediatos, sed etiam apud mediatos (quatenus fieri potest) : si nempe talis divulgatio, quia notum erat auditores immediatos esse garrulos, praevisa fuit, et si auditores immediati restitutionis officio de futuri existimantur. 2° Alia damna temporalia, puta si diffamatus munere suo priva­ tus est ; si impeditur, quominus sibi providere valeat, etc. Et notandum, obligationem restituendi famam esse personalem ; obli­ gationem vero reparandi damna, quae ex diffamatione orta sunt, esse realem, illamque proinde transire ad haeredes (III, 991, 996). a) Manifestatio alieni delicti, jacta eum injuria tantum materiali, quia v. gr. detrahens putabat delictum esse publicum, vel quia non advertit ad malitiam detractionis, non inducit onus restitutionis, ex defectu culpae theologicae. Tenetur tamen manifestans, quantum commode potest, impedire, quominus ex sua inculpabili manifestatione sequatur aliud damnum (III, 994). b) Diffa­ mator non tenetur famam, quam restituere nequit, pecunia compensare ; quia pecunia non est aequivalens famae ablatae (III, 1000). Cfr. dicta n. 928. c) In defectu primi diffamatoris, tenentur ad eamdem restitutionem illi omnes, qui ad diffamationem efficaciter cooperati sunt (n. 977). d) Fieri potest, ut respectu famae restituendae obligatio sit levis, respectu vero damni reparandi, obligatio sit gravis. - - Etiam vi juris canonici (can. 2355) reparatio exigi potest. 1206. — II. Restitutio famae alio modo facienda est a calumnia­ tore, quam a detractore. Hic enim verum narravit ; ille vero affir­ mavit falsum ; uterque autem proximi famam minuit vel destruxit. Cai.i mniator ergo tenetur dicta retractare, etiam cum juramento, si necesse sit ; imo, cum jactura propriae famae, si aliter reparatio fieri nequeat. Melior est enim conditio innocentis, quam nocentis, et calumniator debet malitiae suae imputare quidquid propter retractationem in propria fama passurus est, Qui detraxit alteri per libellum infamatorium, tenetur, ut efficax sil restitutio, eam facere contrariis scriptis, vel publica revocatione. Item, innotescere debet reparatio, si cognoscatur diffamationem ad mullos pervenisse, sed ignoretur ad quos pervenerit (III, 991, 995 ; II. Λρ., XI, 22). Detractor simplex autem non potest quidem delictum, quod inique mani­ festavit, postea denegare, quia mentiretur ; attamen, tenetur infamati famae per alia media prospicere, v. gr. loquendo de eo honorifice, excusando ejus- Cap. II. — Dc laesione famae. 783 errata ac vilia, bonas ejus dotes laudando ; dicendo, se inconsiderate male loculum fuisse etc. 1207. — 111. Ab obligatione famam restituendi potest justa causa excusare. Ratio est, quia haec obligatio affirmativa cessat ob justam et proportionatam causam. Justae autem causae excusantes sunt : 1° 1 mposibilitas restitutionis, cum videlicet malum occultum injuste reve­ latum, alia via ad publicam notitiam venit ; item, cum detractor reparationem praebere nequit sine periculo damni multo gravioris sibi imminentis, ut esset periculum vitae, libertatis aut famae sibi suisve multo magis necessariae ; item, ob locorum distantiam aliudve impedimentum, quod reddit reparatio­ nem physice vel moraliter impossibilem. 2° Inutilitas, cum, v. gr., judicatur detractioni non additam fuisse fidem. Item, si infamatip deleta est sententia judicis, aut communi cordatorum judi­ cio ; vel si detractio ita oblivioni mandata est, ut ejus reparatio aut recor­ datio censeretur injuriosa ; salva semper obligatione resarciendi alia damna ex infamatione orta, si qua essent. 3° Justa compensatio ; si nempe mutua fuit et aequivalens infamalio, re­ nuente uno ex detractoribus reparationem, potest probabilius alter, non qui­ dem in vindictam, sed in sibi debitae reparationis pignus, restitutionem differre, donec alter tandem paratus sit ad satisfaciendum ; nam generale principium est : Xon cogeris jus suum alteri reddere, si ille recuset tibi reddere tuum. » 4° Praesumpta condonatio infamati, qui possit cedere juri suo ; quoties nempe infamalio ipsum solum attigit, nec reparatio requiritur, sive ad vitandum scan­ dalum, sive ad munus suum implendum. Secus, si infamalio redundet in alios, aut cedat in damnum spirituale vel temporale proximi. X. Alph., III, 997 seqq. ; II. Λρ., XI, 19. 1208. — Quaesitum. Quid agendum in dubio, utrum exsistat necne oblivio delicti ? 1° Si agatur de delicto vero, non est facile in memoriam revo­ candum, cum generatim attendatur potius ad delictum, quam ad detractionem. Excipe, nisi sit evidens periculum ne infamia illa alio modo in hominum memoriam reditura sit. 2° Si impositum fuerit crimen falsum, semper revocanda est infamatio, nisi constet de oblivione ; cum enim res non sit vera, revo­ catio nullam proprie dictam infamiam importare potest. Excipe, si majus bonum infamati aliud suadeat ; vel si detractori ex retrac­ tatione damnum certum immineat (III, 998). 1209. — Pro praxi : 1° Confessarius interroget poenitentem : « an aliquem infamaverit ; et si id fecerit, an falsum delictum ei imponendo, aut verum patefaciendo ? Et cum delictum est verum, an illud fuerit occultum, aut publi­ cum in aliquo loco, fama aut judicis sententia ? Item interroget an infamaverit coram uno vel pluribus, et (ratione scandali) coram quot ? Item, utrum divul­ gaverit factum, ut a se cognitum, an ut ab aliis auditum ? 2° Curet confessarius ut restitutio famae, cum commode fieri potest, ante absolutionem fiat ; quia res postea difficulter implebitur : licet sit minoris difficultatis, quam restitutio 784 P. II. S. II. Tr. \ III. De octavo praecepto. pecuniae. 3° Xon exigatur restitutio, si damnum sit dubie illatum, vel retrac­ tatio dubie profutura sit. Si nimirum famae restitutio probabiliter judi­ cetur majus damnum quam utilitatem infamato allatura, tum satius est occasiones captare infamia notatum laudandi in aliqua ejus virtute, ut cum in bonam aliorum opinionem ponat, quam in memoriam revocare res praete­ ritas hac famae restitutione » (Praxis, n. 45). CAPUT Ill De laesione honoris. > Thomas, 2. 2, q. 72 ; S. Alphonsus, III, 98; ed. (r., II, p. 372: Lugo, disp. 14, n. 189 : •Soto, 1. 5, q. 9 ; Acrlnys-Damen, I, n. 1034 ; Lchmhuhl, I, n. 1415; Berardi, Theol. mor., II, Π. 128 ; 17-vqnetb, I. n. 243 ; Schilling, II, n. 382, 1° ; 383 : H'or/ers, I, n. IOSn. 1210. — Differunt inter se fama et honor. Fama, ut vidimus, est multorum existimatio de alicujus excellentia ; honor autem est hujus existimationis testificatio. Hinc, sicut circa famam proxi­ mi, ita et circa ejus honorem est. duplex obligatio : altera negativa, obligatio nempe eum non laedendi, quod fit per contumeliam ; altera affirmativa, obligatio scilicet eum restituendi, si injuste fuit ablatus. Dicemus ergo : 1° de contumelia ; 2° de restitutione honoris. 1. De contumelia. 1211. De unitio. Contumelia est : injusta honoris violatio, irro­ gata praesenti el scienti. Praesens vero aliquis esse potest, vel personaliter seu physice, vel moral iter per imaginem aliudve, in quo repraesentatur. Ad constituendam contumeliam, non requiritur ul adsit formaliter intentio proximum laedendi. Contumelia irrogari potest vel verbo, vel facto, vel denique omissione. Omnes tamen contumeliae, cum sint contra idem bonum honoris, sunt, ejusdem speciet : quamvis alia possit esse alia gravior, sibique adjunctam habere aliam malitiam, v. gr. peccati contra pietatem, si contumelia fit in Superiorem, vel contra caritatem, si additur imprecatio. 1212. — Principi i I. Contumelia est peccatum mortale ex genere suo. Constat ex verbis Christi (Malth., 5, 22) : Qui dixerit fratri suo: raca, reus erit concilio ; qui autem dixerit : fatue, reus erit gehennae ignis. Sub verbo raca intelligitur homo levis, vituperabilis, sputo dignus ; illudque proferens dicitur reus concilio, ad quod gravia tan­ tum crimina deferebantur. Verbo fatue significantur convicia gravem injuriam irrogantia ; illud autem proferens dicitur reus gehennae ignis. Kalio est, quia hujusmodi contumelia affert grave nocumentum in bonis magni momenti, quae per se pluris aestimantur (piam bona fortunae (III, 966). Cfr. etiam 5. Thom., 2. 2, q. 129, a. 1. Xon raro tamen contumelia est solummodo culpa venialis ex circumstantiis personae, inadvertentiae, vel animi nolentis graviter laedere. Sic saepe a mor­ tali excusantur parentes, cum filios vocant asinos, bestias, etc. Item mulieres, pueri et infimae sortis homines conviciis se onerantes ; quia cum fides eis non adhibeatur, non laeditur graviter honor (V, SI ; Praxis, 37). Imo, nullum est peccatum : a) si fiat exprobatio ad debitam correctionem : quo modo Domi­ nus discipulos vocavit stultos, et Apostolus Galatas insensatos ; b) si convicium leve proferatur joci et recreationis causa : · leves enim objicere defectus, re­ creationis causa, urbanitas est », ait .S'. Thomas (2. 2, q. 72, a. 2), dummodo alter non contristetur, nec ad iram moveatur. 1213. — II. Debemus contumelias patienter tolerare. Ratio, quia vindicta Domini est. « Quandoque tamen (exemplo Christi dicentis : Quid me caedis ?) expediens erit contumelias repellere, nempe cum tolerantia praevidetur adseribi obsistendi impotentiae aut stultitiae, vel si obesse possit bono communi, prout si praelatus tolerando redderetur contemptibilis, et sic petulantia subditorum augeretur » (III, 966). 1211. — Principia. I. Qui contumeliam alicui irrogavit, tenetur ei restituere honorem, aliaque resarcire damna exinde subsecuta, et in confuso saltem praevisa. Patet ex notione justitiae. A restitutione tamen honoris excusatur dehonestator: a ) si offensus prudenter praesumatur jam remisisse offensam; b) si recuset publicam satisfactionem, ne novo rubore perfundatur : quo in casu sullicit eum alio modo honorare ; c) si jam ullus fuerit injuriam sibi illatam ; item, si jam publice a judice in offensorem, poena sufficienti ad reparandum honorem, sit animadversum (III, 988seqq. ; II. Ap., XI, 4). 1215. — II. Modus autem restituendi honorem pendet tum ex indole injuriae, tum ex laedentis laesique conditione. Itaque : 1° Honor publice ablatus publice etiam reparari debet, v. gr. veniam ab eo petendo coram aliis, qui testes fuerunt contumeliae, aut ita saltem ut satis­ factio innotescat aliis. Sufficit tamen, si satisfactio fiat per aliam personam, quae nomine dehonorantis veniam petat. Honor per occultam contumeliam laesus debet etiam reparari ex sententia communi et vera ; sed potest, aut etiam debet occulte reparari (111, 985 ; 1. El. qq. ref., 41). 2° Ea honoris restitutio requiritur, aquae censeatur sufficiens ad manifes­ tandam aestimationem, juxta conditionem personae offensae. Si enim dehonorans fuerit Superior, sufficiet si honorabilité!· dehonoratum salutet, domum invitet, benevolentiam ostendat, etc. ; secus, si fuerit aequalis, vel inferior : tunc major satisfactio requiritur, nempe ut praeveniat in salutando, cedat 786 P. II. S. II. — Tr. VIII. De octavo praecepto. locum, veniam petat, etc. », si alio modo sufficienter satisfacere nequeat. Et quando injuria fuit gravissima erga Superiorem, generatim non sufficit, si subditus simpliciter petat veniam ; sed illam tenetur petere flexis genibus, vel aliam similem humiliationem ostendere : quae quidem sententia, ait 5. Al­ phonsus, probabilior est » (III, 980, 987). 1216. - In prox/saepe expedit, ut confessarius omittat monere poenitentem in bona fide exsistentem circa reparandi honoris obligationem, nimirum : 1° si praevideat monitionem non profuturam, imo potius obfuluram (quia multi promittunt, nec. postea implent) ; 2° si probabiliter putet dehonoratum magis recusare (piam cupere illam publicam reparationem, ne memoria inju­ riae apud alios redeat, aut ne ipse rubore magis afficiatur ; 3° si probabiliter timendum sit, ne in actu satisfactionis odia inter offensum et offensorem renoventur ; 4° si ex signis manifeste appareat remissio facta ab offenso, nempe, si iste sponte ad offensorem accedat atque valde familiariter ct jocose cum eo tractet. Secus vero, si familiariter agat ad evitandam notam, vel aliud damnum (III, 988). , SECTIO TERTIA DE PRAECEPTIS ET POENIS ECCLESIASTICIS Duplici tractatu constabit haec sectio ; nirnirum in primo, exponentur Ecclesiae praecepta, in secundo, praecipuae referentur sanctiones poenales contra delinquentes et inobedienles. 4 TRACTATUS I De praeceptis Ecclesiae 1217. — Quinque praecipue sunt praecepta Ecclesiae, quae omni populo christiano servanda proponuntur : 1° Sacro intéressé, die­ bus dominicis et festis de praecepto (can. 1247, 1248). 2° Jejunare in Quadragesima, vigiliis et Quatuor Temporibus (Can. 1252, § 2 et 3). 3° Abstinere a carnibus feria sexta (can. 1252, § 1). 4° Confi­ teri, saltem semel in anno (can. 906), et communicare in Paschale (can. 859, § 1). 5° Non celebrare nuptias temporibus vetitis (can. 1108, § 2) 1. Jamvero : De obligatione assistendi sacro festaque sanctificandi, jam egimus in tractatu de tertio Praecepto. De confessione annua, de communione paschali, necnon de vetito tempore nuptiarum opportunius agemus in tractatibus de Poenitentia, de Eucharistia, de Matrimonio. Restat igitur tractandum : 1° de jejunio ecclesiastico ; 2° de abstinentia a carnibus. 1 S. Pont. Pius X, in novo Catechlsmo (1913), praecepta Ecclesiae sic explicat : 1° Audire missam diebus dominicis ct festis de praecepto. — 2° Xon manducare carnem dic Veneris, aliisque diebus prohibitis, atque jejunare diebus praecepthh — 3° Poenitere saltem semel In anno, communicare saltem tempore Pascbatis.— 4° Subvenire necessitatibus Ecclesiae, juxta leges vel consuetudines.— 5° Non celebraro sollemniter nuptias temporibus prohibitis. — Card. Gaspard in Catechismo catholico (1930) haec Ecclesiae praecepta enumerat :« ‘°IUebus dominicis aliisoue festis de praecepto Missam audire et ah operibus servilibus vacare ; 2° diebus ab Eccl. statutis ab esu carnium abstinere et jejunium servare ; 3° peccata saltem semel in anno confiteri; Eucharistiae sacramentum saltem in Paschale recipere; 5’ Eccle siae clerique necessitatibus subvenire. ♦ P. II. S. III. — Tr. I. Do praeceptis Ecclesia·'. 7ss CAPUT I De jejunio ecclesiastico. S. Thomas, 2. 2. q. 147 ; S. Alphonsus. III, 100\ ; ed. G., II. p. 38 * ; Billuart, de Jejunio; Thomassin, Traité des jeûnes de l’Églisc ; Fagundez. Quaest. in quinque Eccl. praec. ; RighelU Del digiuQO eccl. ; Ferraris, v. Jejunium : Bastirn. La vie des clercs dans lessiècles passés, cli. 12 ; Villien, Histoire des Commandements de l'Égiise, c. VII; VVemz, Jus Dect., III, n. 408 ; Funk. Kirchenues’ch. Abbandl. L 247 seqq. ; Frassmelli. I, n. 250 : Prümmer. II, n. 649 ; W rkJharh, I L n. 94 I seqq. ; Schif/ing, II, n. 34 * seqq. ; H outer *. I, n. 1092 seqq. Virtus abstinentiae, quae regit praesentem materiam est virtus moralis, pars subjectiva temperantiae, inclinans ad moderatum usum ciborum, prout recta ratio (vel fides) determinaverit ad bonum morale (vide n. 407 seqq.). Praeter gradum infimum in actibus abstinentiae (vocatur simpliciter temperantia) datur gradus altior, licet non perfectus (vocatur sensu stricto abstinentia), et demum gradus perfectus (jejunium). Cfr. Merkelbach, II, 942. obligatione jejunii ; 2° de forma causis a jejunio excusantibus. jejunii ab Ecclesia prae­ Agendum : 1° de scripta ; 3° de Articulus I. De obligatione jejunii. 1218. — Xotiones. Jejunium in genere dicit abstinentiam a cibo. Triplex distinguitur : 1° naturale (seu eucharisticum), i. e. absti­ nentia ab omni prorsus cibo et potu (a media nocte) ante suscep­ tionem communionis : de hoc sermonem faciemus infra, n. 1556: 2° morale (seu virtutis) : hoc est abstinentia a cibo immoderate sumpto, ex amore virtutis ; 3° ecclesiasticum (seu legale), quod est abstinentia a cibo, praeceptis Ecclesiae definita. 1219. — Principia. I. Jejunium morale ab ipsa lege naturali praecipitur. Dicit enim Z). Thom as: Unusquisque autem ex naturali ratione tenetur tantum jejuniis uti, quantum sibi necessarium est ad praedicta (scii, deletionem et cohibitionem culpae et ad eleva­ tionem mentis in spiritualia). Et ideo jejunium in communi cadit sub praecepto legis naturae (2. 2, q. 147, a. 3). Honestas el praestantia jejunii moralis praesertim in hoc consistit, quod, ut in Praefatione pro Quadragesima canit •devat. virtutem largitur el praemia. exemplo jejunium sanciifa» .iverit, Him si S Ecclesia, vitia comprimit, mentem nil mirum si Christus Dominus suo Paulus scripserit : Exhibeamus Cap. I. — nosmet ipsos sicut (2 Cor., 6, 4). disponere Dc jejunio ecclesiastico. 789 Dei ministros in mulla patientia... in jejuniis, in castitate In servando jejunio morali quisque, pro sua devotione, omnia potest. Communiter tamen illa jejunandi norma assumitur, quae in Ecclesia in usu est, et secundum hanc regulam interpretandum est, in dubio, votum jejunandi. Magna prudentia utatur confessarius in permittendis exer­ citiis jejunii, praesertim si poenitentes sunt adhuc in virtute novitii. 1220. — II. Lex generalis jejunii ecclesiastici adstringit, sub gravi diebusque statutis, omnes qui vigesimum primum aetatis annum expleverunt, usque ad inceptum sexagesimum. Ita ex can. 125'i, § 2, quo confirmatur antiqua praxis Ecclesiae. Diximus : 1° Lex generalis jejunii : nam jejunium, pridie consecrationis ecclesiae in Pontificali praescriptum, strictae obligationis est lan­ ium pro Episcopo consecrante et pro iis qui petunt ecclesiam sibi consecrari. Can. 1166, § 2. Unde ad jejunium obligatur solus rector ecclesiae, si ipse solus supplicem libellum ad petendam conse­ crationem porrexit. S. R. C., n. 2519. 2° Sub gravi ; quia lex respicit materiam per se gravem, quippe (piae notabiliter ad salutem animarum conducit. Ideo : a) Damnata est ab Alexandro \ II haec propositio 23“ : < Frangens jejunium Ecclesiae, ad quod tenetur, non peccat mortaliter, nisi ex contemptu vel inobedienlia id faciat. » b) Qui tutem abstinentiae, non transgreditur tale jejunii praeceptum, laedit vir­ vero obedientiam. Transgressio tamen admittit par­ vitatem materiae, ut infra evolvetur. 3° Diebus statutis : nempe tempore Quadragesimae, Quatuor Temporibus, et quibusdam vigiliis, ut in specie declarabimus. a) Tempus Quadragesimae, incipit communiter a die Cinerum et perdurat usque ad meridiem Sabbati Sancti. Ecclesia autem Mediolanensis retinet usum istud tempus incipiendi duntaxat a prima dominica Quadragesimae exclusive. Diebus dominicis et festis de praecepto (non tamen diebus festis, v. gr. festo S. .losephi, Can. 1252, 19 Mart. ’, tempore Quadragesimae celebratis) lex jejunii cessat. § 4. b) Quatuor Tempora eo fine instituta fuere, tum ul Christi fideles anni tempore crimina sua expient gratiasque sibi efflagitent, tum ut Deo ministros consequentur. Celebrantur autem feria ac sabbato post Quatuor Tempora, quovis bonos a 4“ et f» tertiam dominicam Adventus, post primam dominicam Quadragesimae, post dominicam Pentecostes, ac tandem post festum Exalta­ tionis S. Crucis. e) Vigiliae jejunio sanctificandae sunt pervigilia Pentecostes, Deipara· in coelum assumptae, Omnium Sanctorum et Natalis Domini. Cau. 1252, § 2. Pervigiliorum jejunia per totum annum non anticipantur : unde si festum vigiliae jejunio sanctificandum incidat in feriam II. jejunium non debet antici­ pari sabbato praecedenti. Can. 1252, § 4 ; Pont. Comm., 24 Nov. 1920 f.l. .1. 5. XII, p. 57G). Supputatio diei jejunii facienda est a media nocte usque ad me­ diam noctem, Can. 1246. Tandem canon 1252, § 4 expresse statuit legem jeju- * Resp. Pontii. Commissionis, 24 Nov. 1920 (A. 1. S.. XII. p. 57G). 790 P. II. S. III. — Tr. I. De praeceptis Ecclesiae. nii cessare tantum post meridiem Sabbati Sancti : ante meridiem igitur servanda sunt quae requiruntur a lege (cfr. Arni du Cl., 1921, p. 409). 4° Omnes qui vigesimum primum aetatis annum expleverunt etc. Ratio est, quia adolescentes et senes copiosiori et crebriori cibo indigent. Mulieres quinquagenariae, quas aliqui ratione solius aetatis dispensatas esse volebant, a lege per se non eximuntur. Praescriptis novi Codicis nihil immutatur de Induitis particularibus, de votis cujuslibef personae physicae vel moralis, de constitutionibus ac reguliscujusvis Religionis vel Instituti approbati sive virorum sive mulierum in communi viventium etiam sine votis. Can. 1253. Hinc servandae sunt vigiliae festorum suppressorum, si hucusque ex voto sint servatae. S. C. C. 18 Febr. 1911, 25 Febr. 1912 (A. .1. «Ç., III, p. 480 ; IV, p. 142). Hinc etiam privilegia Bullae Cruciatae in suo vigore permanent per se. Hinc denique jejunia regulae a religiosis sunt observanda, licet ipsi annum 21um nondum expleverint, vel annum 60um inceperint ; nisi in Constitutionibus hujus obligationis ambitus legitime circumscribatur. 1221. — III. Dies jejunii universae Ecclesiae communes consti­ tuere, unius est Apostolicae Sedis. Ita ex can. 1244. Hujus supre­ mae auctoritatis est igitur etiam dies jejunii transferre et abolere. Ordinarii locorum peculiares suis diocesibus seu locis dies jejunii possunt quidem indicere, sed per modum actus tantum. /b., § 2. Articulus II. De forma jejunii ab Ecclesia praescripta. Tres sunt conditiones, quas includit jejunium ecclesiasticum : 1° unica sit refectio completa in die (lex quantitatis) ; 2° fiat abstinentia a quibusdam cibis (lex qualitatis) ; 3° servetur hora competens refectionum concessarum (ad integritatem legis videtur pertinere). § 1. De unica refectione. 1222. — Principia. I. Lex jejunii praescribit ut nonnisi unica per diem completa comestio fiat. Can. 1251, § 1. In hoc essentialiter jejunium consistit. Id jam colligi poterat ex Const. Non ambigimus Benedicti XIV ; et hujus ratio est, quia sic efficaciter attingitur finis primarius virtutis abstinentiae exercendae : mortificatio nempe carnis et diminulio fervoris passionum. Quapropter : 1° Qui saepius parum quid comedit extra refectionem, peccat um mortale committit, cum ad notabilem quantitatem devenerit, ul constat ex prop. 29a ab Alexandro λ 11 damnata. Cap. I. — De jejunio ecclesiastico. 791 a) Permittitur sumere parum cibi, v. gr. unciam ‘, ad debilitatem depellenlam, ut communiter dicunt. Nonnulli hoc permittunt toties quoties biben­ dum est, ne potus noceat. Id vero, ut recte dicunt alii, vix potest permitti semel atque iterum in die. .V. Alph., II. Ap., XI1,11. b) Notabilis.de qua paulo supra, quarttilas adest, si «piis 3-4 esurialium ciborum uncias (90-120 gr.) sumat 2. Adverte porro unum duntaxat contra praeceptum Ecclesiae committi grave peccatum ab eo, (pii pluries in vetita quantitate esuriales cibos edendo jeju­ nium frangat. Ratio potior est quia, destructa per secundam comestionem jejunii essentia, cessat praeceptum dum aliae refectiones sumuntur. Commu­ nissime tamen addunt AA. in his ultimis refectionibus, utpote fini legis, i. e. carnis mortificationi contrariis, veniale peccatum admitti, quum fini legis contraire quaedam sit inordinatio quae ab omni culpa non videtur excusari posse (III, 1030, q. 1). 2° Qui sine causa prandium per notabile tempus, v. gr. ad ho­ ram, interrumpit, jam non servat formam jejunii. Atvero : a) Cum causa, licet interrumpere refectionem ad horam ; imo, aliqui concedunt usque ad duas horas : sed id jure merito ait llolzmann licere, solum cum (piis cibo sufficienti non fuerit refectus, et jejunium sine gravi incommodo tolerare non possit : tunc potest prandium réassumera, quia Ecclesia nunquam intendit aliquem obligare ad diem transigendum, sine sufficienti refectione, b) Sine causa, et quamvis aliquis terminasse! prandium, potest iterum comedere, si commensales prosequuntur prandere, aut si in mensa afferuntur aliae epulae, quae non exspectabantur ; quia adhuc moraliter censetur idem prandium durare. Imo conceditur generaliter, posse sumi alium cibum post sesquiquadrantem (111, 1200; II. Ap., XII, 10), i. e. 22 12 min. 3° Qui prandium immoderate protrahit, item offendit legem jejuni. Attamen : Probabiliter licet illud protrahere usque ad duas horas ; alii, cum Elbel, admittunt usque ad ter vel quatuor horas, saltem pro Germanis, attenta eorum consuetudine quam S. Alphonsus nec approbat nec reprobat (Ill, 1020, q. 5). Subjungit ipse cum Guniliati : « Protrahere prandium ad plures horas, si non fiat in fraudem jejunii, non est mortale » (Islruz., 12, 10 fin.). 1223. — II. Lex jejunii non vetat aliquid cibi mane et vespere .* sumen Ita can. 1251, § 1, (pii addit : « servata tamen circa cibo­ rum quantitatem el qualitatem probata locorum consuetudine ». Hisce igitur confirmantur anteriora Responsa S. Poenit. 24 Febr. 1819, 16 Jan. 1834, 21 Nov. 1843 et 16 Mart. 1882. 1° Circa quantitatem in refectiuncula concessam, usus docet duas tantum uncias (quasi 60 gr.) esse licitas. Quoad cocnulam, sententia communiter hodie accepta omnibus indiscriminalim (etiam illis qui parvo cibo indigent)... permittit quantitatem odo unciarum (233 gr.) ; et aliquid aliud (nempe ad summum duas alias uncias, quod est parva materia) ei, qui majori nutrimento opus haberet. In vigilia Nativitatis Domini, communiter admittitur collatiun1 Uncia romana, de qua hic agitur, aequivalet 29-30 gr. nostri poti Ieris. Duae igitur unciae C0 gr. ; ocio vero unciae 212-!c4Q gr. - * ita aucloie.s reccnllores, testes corisue'.u iin.s lio liernae. Cfr. Inter alios el. Mertuibach, II n. 96< (pag. ÎM9). .Marc. Inst. Moral, tlph. T. 1. 52 792 P. IL S. ΙΠ. — Tr. I. De praeceptis Ecclesiae. cula duplo major, nempe 16 unciarum, ratione solemnilalis (Ili. 1025 : II. Ap.. XII, 16). 2° Circa Qt vlitatem ciborum iteruid spectanda est tum consuetudo, tum dispensatio : quae enim in aliis regionibus permittuntur, haec eadem vetantur in aliis. Generatim in rejectiuncula conceduntur tantummodo cafaeurn, thea. chocolatum ct panis (Ami du Cl.. 1912, p. 464). Pro coenula permittun­ tur cibi duntaxat leviores cum pane, v. gr. fructus, olera, pisciculi, vel etiam duae vel 1res unciae piscis majoris (III, 1028). Ova et lacticinia non per­ mittuntur, nisi vigeat alicubi consuetudo, v. gr., sumendi aliquid casei, aut butyri, vel nisi data fuerit expressa dispensatio. Sed nec ipsis dispensatis ad carnes, sed non a jejunio, permittitur in collatiuncula alius cibus nisi ille qui permittitur non dispensatis. Lac inter cibos qui nutriunt, computatur (Cfr. n. 1221 seq.) : attamen in nonnullis regionibus ( Merkelbach ait : apud Tirolenses), lac depuratum habetur ut potus. 1221. — Si scientiae maxime habeatur ratio, adverte : a) Ex analyst chemica constat, lac in mille partibus continere fere 130 grammata elementorum quae nutriunt. Ex hoc tamen non sequitur, in coenula, v. gr., esse licitum si quis bibat duo litra lactis, sub praetextu quod solum 260 grammata principiorum, quae vere nutriunt, sumantur. Attendendum est etiam ad vim satiantem cibi. Sic ergo permittunt AA. ad coenam 500-700 gr. lactis, si hoc solum bibatur. Ad jentaculum vero certe non esset licitum litri laciis sumere (Ami du CL. 1911, ρ. 252). b) Octo uncias panis, in aqua cum oleo decocti, non licet sumere in coenula. Ratio non est, quia per decoctionem exsurgit substantia diversa *, sed quia haec omnia magis saliant. Sic consuetudo legem interpretatur. Aliqui utique contradicunt, innixi generali principio, quod pro cibis, qui multum aquei humoris continent, augeri potest quantitas assignata. Principium istud equidem non est absolute rejiciendum, el pro aliquibus cibis applicari potest : in casu tamen nostro, ul diximus, non valet, et ad consuetudinem primario attendendum erit. Cfr. Lehmkuhl, I. 1162. 1225. — 111. Lex jejunii permittit pluries sumere ea quae habent rationem veri potus vel medicinae. Dicit ur: pluries,!, e. indeterminate, et extra refectionem el. duplicem refectiunculam : nec coalescunt ea quae sumuntur. Per liquidum autem id solum intelligitur, quod ex communi sensu sumitur per modum polus tantum, ad sedandam sitim vel per modum medicinae ; non vero quod sumitur per modum cibi, ad sedandam famem et ad nutriendum corpus, ut lac, succus fructuum, jusculum, etc. (III. 1021). Quare : 1° Non prohibetur vinum ; etsi fideles, primis Ecclesiae temporibus, ab eo abstinebant. Si quem nutriat, per accidens est et ideo non frangil jejunium, licet bibatur ad famem sedandam ; intentio enim non mutat naturam actus, nec cadit sub praecepto (II. Ap., XII. 13). Vinum cui admiscerentur principia solubilia carnis, sine dubio permittitur, t um sit vera medicina. 2° Non prohi' .> Alphon^is (Ul. n. 1029). r< (erens sententiam plurium aliorum (inter quos Roncagiia, Croix. Tatiibur.nhi' s.dmanticenses), quiid prohibent, duas tradit rationes : H, quia hujus­ modi ferculum minime est < nwuetudin· receptum ; et 2* (quae rejicitur a Capellmann, G> nleot-Salsinan··. I v ’ uot i 1), quia Ut quid unum panis et aqua, ut evadat una substantia major »... Cap. I. — De jejunio ecclesiastico. 793 belur cerevisia, nec potus cafaei, vel theac, vel etiam aquae parco saccharo immixtae, vel e succis aureorum aut citreorum malorum effectae : nisi Jactis, sacchari, etc., copia admisceatur ; quia, posita restrictione, haec et similia non habent naturam cibi, sed potus vel medicinae. Nec refert si congelata sint : congelatio enim naturam rei non mutat (ib., 14). 3° Non prohibetur serum lactis ; habetur enim ut potus vel medicina (Müller, Theol. mor., II. § 165, 7). 4° Non prohibentur elecluaria seu cupedia ex electis rebus (v. gr. ex saccharo et junipero) confecta, si sumantur in modica quantitate ob causam rationa­ bilem, v. gr. ad juvandam digestionem, ad vocem conservandam, ad auferen­ dum oris foetorem, et alia hujusmodi. Ita communiter cum 5. Thoma (2. 2, q. 147, a. 6, ad 3). Vide S. Alph., 111, 1019; 1. El. qq. reL, n. 42. 5° An prohi­ beatur potio chocolati, magis disputatur. Negat quidem Λ'. Alphonsus chocolaluni posse pro potu reputari, eo quod vere nutriat ; sed nihilominus permittit ejus potionem, ratione consuetudinis, semel in die el in modica quantitate, si nempe una uncia cum dimidia (44 gr.) chocolati cum aqua in cyathis ordinariis immittatur x. Nec vero lac admisceri potest.‘— Advertas tamen : a) Si (piis immoderato potu utatur, peccat contra finem praecepti, el facile meritum jejunii perdit, b) Si quis possit, adhibito praesidio potionis cafaei, chocolati, etc., jejunium tolerare, quod aliter non toleraret, tenetur ipsa lege jejunii illud praesidium adhibere, etiamsi talis consuetudo in sua provincia nondum invaluisset (Croix, HI, P. 2, n. 1325). 1226. — Quaesita. 1. (Irum t/ui inculpabiliter bis se refecit in die, tenetur abstinere a tertia refectione? Controvertitur, sed magis placet 5. Alphonso sententia affirmans (H. Ap., XII, 20 ; Conf. dir., XII, 6; cfr. notam Gaudé, II, p. 415), licet in Theol. mor. (Ill, 1030) dicat, negativam videri probabiliorem. De obli­ gatione gravi de se non constat. II. Quid facere debet, (pii die jejunii inadverlenler mane more solito jentavit ? 1° Si modicum fuit jentaculum, tenetur observare jejunium, sicut el alii. 2° Si quantitas jentaculi coenulae aequiparatur, tenetur (citra incommodum grave) prandium ad vesperam remittere, vel vespere quantitatem cibi minorem sumere. 3° Si tandem quantitas prandio fere assimilari debet, meliori quo potest modo cetera praescripta jejunii observentur. Coenula tamen potest esse copio­ sior, imo et posset anticipari. Cfr. A’. Alph., III, 1030. S 2. De \BSTI NENTIA DIEBUS .JEJUNII SERVANDA. 1227. — Principia. I. Jejunii tempore certis tantum diebus usus carnis interdicitur. Constat ex can. 1252, § 2, qui universalem anti­ quam consuetudinem sapienter mitigavit. Interdictionis ratio est, (juia hujusmodi cibus generatim plus delectat et efficacius hominem 1 III, 1023 ; II. Λρ., XII, 15 ; 1 El. qq. rei. n. 43. Cum S. Ductore consentiunt mo­ derni. Cfr. Ot/ers, Pastoraltned. (ed. 3), p. 99 ; Ubach, I, n. 368. . 794 P. il. S. HL — Tr. I. De praeceptis Ecclesiae. ad venerea provocat, ut D. Thomas (2. 2, q. 147, a. 8) latius evolvit, objectas difficultates solvendo. Dicitur : 1° Certis tantum diebus. Usus enim carnis prohibetur (praeter­ quam quibusvis feriis sextis per annum, ut dicemus n. 1243) tem­ pore jejunii, solis sequentibus diebus: feria 4a Cinerum, feriis sextis et sabbatis Quadragesimae, feriis Quatuor Temporum, pervigiliis Pentecostes, Assumptionis B. Μ. V., omnium Sanctorum et Nati­ vitatis Domini. Ex can. cit. Usus carnis conceditur : Sabbato Sancto, meridie expleto ; et diebus dominicis ac festis de praecepto (exceptis festis tempore Quadragesimae), in quibus a carnibus abstinendum esset. Can. 1252, § 4. 2° Usus carnis interdicitur. Nomine carnis intellige non solum animalium substantiam, sed etiam sanguinem, laridum, extractum carnis, imo et jus ex carne expressum A Can. 1250. Peptones, qui nihil aliud sunt quam partes nutrientes ciborum azotatorum (carnium praesertim), chemico processu factae digestibiles, videntur, si ex carnibus proveniunt, sub nomine carnis esse comprehendendi (cfr. Antonelli, II, 868, contra Gênicot-Salsmans, 1, 442). Quoad condimentum jusculi a Maggi inventum, non constat quod ex came conficiatur ; bene vero extractum quod dicitur a Liebig similia. Quare pro casu oportet de origine extracti inquirere. Nomine vero carnis quae interdicitur, non intellige substantiam animalium, quae potius ad piscium genus revocantur (II. Ap., XII, 2). Ad discernendum utrum animalia ad piscium genus revocanda sint, « magis attendenda est communis aestimatio fidelium ac judicium medicorum, si reputent carnes vel pisces» (111, 1011). Communis autem aestimatio nostris temporibus heculam generalem statuit : animalia c sanguine calido prohibentur, animalia vero e sanguine frigido permittuntur diebus abstinentiae et jejunii. Addunt tamen periti, quod si in aliqua regione communiter aliqua animalia e sanguine calido ad genus piscium revocentur, huic aestimationi standum, licet per se prohi­ bendus esset horum esus. In dubio serio, an cibus appositus sit caro necne, potes ex eo manducare ; quia lex abstinentiae est lex prohibens, et donec constet d» prohibitione, non ligat tuam libertatem. Cfr. n. 46et 94 seq. Itaque : a) Animalia prohibita (quia sanguinem calidum habent) sunt : Mammifcra, boves, oves, caprae, etc. Item castores seu fibri, lutrae, phocae, trichechi ; qui tamen, si adest consuetudo, possunt permitti. Aves omnes, etiam fulicae, anates silvestres, corvi aquatici seu marini. Stante vero consuetudine et aes­ timatione communi in aliqua regione, illae aves non sunt prohibitae. Esus fulicarum 1’*1. Minimis pro gratia concessus legitur. b) Animalia concessa, quia eorum sanguis est frigidus, sunt omnes pisces, aliaque animalia, ut reptilia, ranae, testudines, limaces, conchae, ostreae, cancri, cammari, etc. Vide Antonelli, II, η. 867 seqq. 1228. Qui diebus solius jejuni i, extra proprie dictam rejectionem, carnem in notabili quantitate sumit, peccat mortaliter. Notandum 1 Itaque et lain jmrulum (quod alunt . L uiU n), quoties subtiliores ♦ arms partes continet eliq iat.is per elixuram. et non tantum provenit ex adipe vel ex admixtione lardi tanquam condimenti, prohibitum habetur ; juri canus ntquidem tanquam condimento uti licet (.Imi du Clergy I92S, p. 349), Cap. I. — De jejunio ecclesiastico. 795 insuppr, committi peccatum loties quoties comeditur. Datio est, quia praeceptum abstinentiae est negativum, quod obligat semper ac pro semper, ut aiunt DD (III, 1030 ; II. Ap., XII, 20). — Diebus solius jejunii non licet etiam vespere in refectiuncula carnem, odere, ut declaravit. Pont. Commiss., 29 Oct. 1919 X Notabilis autem quantitas, quoad carnis comestionem, secundum plerosque AA. tunc adest, si (piis duas uncias (60 gr.) attingit, imo probabilius, ait Mer­ kelbach (II, 969), 1 l2 uncias. Itatio : grave tantum dicitur, in hac materia, quod notabiliter nutrit. Addunt autem recentiores, majorem quantitatem requiri, si non caro proprie dicta, sed aliquid, quod ex carne provenit, diebus vetitis sumatur (tunc gravis materia forent 2 % unciae). 1229. — II. Lex jejunii et abstinentiae in refectione non vetat vesci ovis, lacticiniis et quibuslibet condimentis etiam ex adipe ani­ malium ; nec vetat lex solius jejunii carnes ac pisces in eadem comes­ tione permiscere. Ha ex can. 1250 et 1251, § 2, quibus particulares consuetudines necnon Indulta saepius pluribus locis concessa ad universam Ecclesiam extenduntur. a) Frustula laridi, si pergunt esso pars condimenti, edi possunt diebus quibus caro ir refectione prohibetur : prohibentur vero, si separata sumuntur. S. Poen., 17 Nov. 1897 : Ami du Cl., 1914, p. 281. b) Non sunt inquietandi, qui utuntur oleo in quo jam caro decocta fuit, vel (pii edunt panem adipe linitum. Cfr. Aertnys-Datnen, I, n. 1041, 1042. § 3. De hora refectionis. 1230. — Principium. Hora refectionis est communiter hora prandii ; sed vetitum non est, serotinam refectionem cum prandio permutare. Primum constat ex consuetudine universali ; secundum expresse statuitur in can. 1251, § 2. Antiquitus hora refectionis erat vespere, post solis occasum, saltem in Quadragesima. Lapsu dein temporis anticipata fuit ad horam Nonae, et tandem a saeculo XIV ad horam Sextae, id est ad meridiem. Cfr. S. Thom., 2. 2, q. 147, a. 7 ; 5. Alph., HI, 1016 ; II. Ap., XII, 21. 1231. — Diximus : communiter. Ex tenore enim Codicis (can. 1251) eruere licet, jam non pertinere ad substantiam jejunii, ut hora refectionis principalis sit hora, meridiana. Attamen ex ipsis verbis Codicis constat, tempus, quo diversae refectiones a lege com eduntur, adhuc considerari tanquam pariem integrantem jejunii eccle­ siastici. Unde (pii sine justa causa mane collationem meridie prandium, vespere collaiiuuculam sumeret, vel mane refectionem principalem, committeret ' Responsum Pontif. Commissionis sic sonat : Nequit tuta conscientia teneri doctrina ab aliquibus tradita, nempe : diebus solius jejunii licitum esse post promulgationem Codicis pluries m die edere carnem. Cfr. A. .1. b., XI. p. 480. P. II. S. 111. — Tr. I. De praeceptis Ecclesiae. 7'.m> ]>»·<■( atum v niale, quia sic lex jejunii eluderetur. Item non esset immunis a qui sine < ausa, sumpta collatiuncula, horam prandii notabiliter culpa vviiiali .mti< iparet : cum refectionis dilatio multum pertineat ad corporis mortificatio­ quam Ecclesia intendit. nem Notetur tamen, ipsam Ecclesiam concedere ut in supputandis horis pro impletione legum quisque stare possit, vel communi usui loci \el lororum tempori aut locali aut legali (vide n. 211, 3°, « ipatio refectionis notabilis, Merkelbach, decimam matutini temporis. ad mentem auctorum (cfr. esset anticipatio ad horam usque b). Anti- II, n.953), Articulus III. I)»· causis a jejunio excusantibus. 1232. — Praeter causas, quae totaliter eximunt a jejunio, ut amen­ tia et aetas minor, quatuor sunt causae excusantes, videlicet : 1° impotentia ; 2° labor ; 3° pietas ; 4° dispensatio. a) Tres priores causae eximunt per se, si sint moraliter certae ; si vero dubiae sint, requiritur dispensatio. Hinc, exemptio dicitur venire a jure ; dispensati·· b) autein ab homine (I II. 1032, fin.), Si quis non haberet causam sufficientem, qua excusari possit a jejunio quadragesimali ; sed contra ipse in bona fide ter vel quater putaret justam causam habere praecepto satisfaciendi lanium in hebdomade jejunando, non debet confessarius hunc obligare ut quotidie jeju­ net, cum adest periculum ne postea quotidie omittat jejunium » (III, 1049 ; c) If. Vf·., XII,3 1). Phirescausae, in se insufficientes, coalescere possunt, ita ul sufficiant ad eximendum a lege. 1. Impotentia. 1233. — Eximit impotentia, sive physica, sive moralis. 1° Ob impotentiam physic vm eximuntur omnes a quibus jeju­ nium, ratione defectus virium, servari nequit. Cfr. dicta n. 222. Him■< trusantur : a) Infirmi, quibus jejunium potest esse notabili nocumento; et ita pariter convalescentes et debiles : v. gr. (pii febri tertiana vel quartana laborant, alii el qui nequeunt b) Mulieres praegnantes reficere. (nisi semel aut bis, si mulier sil per tempus possunt menstruationis simul quam panem enim sustentant, quia et in unica refectione se lactantes, aut quibus ne licet quidem jejunare robusta) ; item, juxta Capellmann, mulieres habere, quod i is ad victum sufficiat », licet nem ; alimento (Past. Med.,ed. 16, p. 169). ?. q. 147, a. i. ad 4). I Tide 5. habent sufficienti Alphonso c) Pauperes, '«qui non ut habet .S’. Thomas (2. valde probabile est, eos, qui nihil aliud herbas aut legumina, non teneri ad unicam refectio­ his obsoniis sint assueti, ob hoc solum tamen se sufficienter pluries in die et in magna quantitate eis vesci solent (111, 1.033; II. Ap., XII, 23). 1234. 2° Ob impotentiam moralem eximuntur omnes, qui jejunare nequeunt sine gravi incommodo, aut sine magna difficul­ tate extrinseca. Recole dicta n. 223. Itaque excusantur : li quibus jejunium gravem affert priva'ι··η·Ίΐ. /,) Tv m < <-ire- capitis dolorem, vel notabilem sjv» somni in stationibus morentur. Secus, (Sap. 1. De jejunio ecclesiastico. si iu domo paterna, vel expensis propriis vivant, nisi dispensatione vel consue­ tudine legitima se tueri possint (prout exsistit in Gallia), c) l'xores et filiifamilias, qui jejunando gravem paterentur virorum vel parentum indigna­ tionem ; modo absit Ecclesiae vel religionis contemptus, d) l'iri (si unquam reperiantur) qui ob jejunium debitum conjugale,ex justitia vel etiam ex sola caritate reddendum, reddere non possent. 2. Labor. 1235. — 1° Excusant a jejunio omnis labor corporis, omnes artes, quae sine magna corporis defatigatione exerceri nequeunt. Excusantur hoc titulo : fossores, agricolae, lapicidae, figuli, textores, lana­ rii, fullones, bajuli, aurigae, nautae, remigantes, cursores, fabri ferrarii, ligna­ rii, murarii, coriarii, sutores qui calceos conficiunt filo pice linito ; pistores, furnarii, coqui, qui in parando plures dapes multis personis tota quasi die occupantur. Item typographi versantes prelum, famuli majoribus laboribus addicti, tabellarii et alii percursantes urbem ad distribuendas litteras, ad vendendas merces ; ornantes templa, scalas circumferendo, etc., etc. Sed hi omnes tunc solum excusari intelliguntur, si per majorem diei partem, non vero si per duas tantum vel 1res horas in hujusmodi operosis laboribus deti­ nentur (Ill, 1041 ; 11. Ap., X 11, 26). Porro advertendum erit : u) Artifices divites non teneri labores intermittere,ad servandum jejunium; id enim in detrimentum boni publici vergeret, nec est mens Ecclesiae impedire fideles ab ordinariis eorum occupationibus, b) Artifices robustiores, qui possunt sine gravi incommodo jejunare, nihilominus excusari, Ium ex usu communi, tum ex legitima praesumptione consecuturae ex jejunio imminutionis virium ; in praxi enim vix reperielur unus, qui ex hujus modi labore non graviter relaxetur, c) Cessantes a labore uno vel altero die, etiam recreationis extraor­ dinariae causa, excusari necessitate reficiendi vires, aut eas servandi pro crastino, nisi manifeste valeant jejunare sine gravi incommodo (III, 1042 1236. - 2° Son excusant artes liberales, nec officia, quae levi exercentur labore. Huc spectat propositio 30a ab Alexandro VII damnata, upote nimis generalis: «Omnes officiales qui in republica corporaliter laborant, sunt excusati ab obligatione jejunii ; nec debent se certificare an labor sit compalibilis cum jejunio. » Inde quoque : a) Per se non excusantur barhitonsores, sartores, sutores qui coria tantum desecant vel praeparant ; coqui apparantes pauca fercula ; ancillae lanam vel linum fuso torquentes aut similia exercentes ; mercatores manentes in suis officinis, typographi typos componentes ; pictores, notarii, scribae ; horo­ logia parva conficientes ; molitores, argentarii, sculptores, etc. Excipe (sed per accidens), si quis horum, ob debilitatem, aut laborem singularem, aut aliam circumstantiam, nequeat jejunare sine gravi incommodo (III, 1041 ; II, Ap., -XII. 27). b) Lectores scientiarum superiorum eximuntur a jejunio, si magno studio el labor·· indigerent X Quoad magistros grammaticae., qui per plures horas in die docent, videtur eorum labor per se eximere a jejunio. Cfr. 1 Vidit S. Alphonsus (III. ΙΟΐ· *)» saepius repetitas>. non vero qui dictant lectiones jam prius ordinatas el P. U.S. HI. — Tr. I. De praeceptis Ecclesiae. 798 Scholastici similiter eximuntur, si per majorem diei partem studiis necessariis et seriis operam dant (Xoldin, 11.687, 4; Konings, n.579,4). - In dubio autem an labor sit cum jejunio incompassibilis, haec duplex regula tenenda est : Si labor, visis circumstantiis et generaliter pro omnibus, sit dc se Λ Alph., HI. 9. * 10 gravis, praesumptio stat pro exemptione a jejunio. Si vero labor sit gravis per accidens, nempe ob aliquam circumstantiam debilitatis personae, vel defatigationis solito majoris, praesumptio, in hoc dubio, stat pro obligatione jejunii (III, 1049. 7°). 1,237. — Quaesitum. Quale iter, justa causa susceptum, sufficit ad excusandum a jejunio ? 1° Si pedibus conficiatur, communis sententia docet requiri et sufficere iter \ vel 5 leucarum (i. e. iter 'i vel 5 horarum). Si tamen via esset difficiliset aspera aut iter agens esset debilis, il inori non assuetus, etc., posset jam iter duarum leucarum excusare. S.Alph. Η. Λ. XII, 29 ; Merkel bach, II, 962 ; Wouters, I, 1102 etc. 2° Si iter agatur equo, rheda, vel in via ferrea, non excusat per se, nt constat ex prop. 31:l ab Alexandro λ'II damnata : « Ex­ cusantur absolute a praecepto jejunii omnes illi, qui iter agunt equitando, utcumque iter agant ; etiamsi iter necessarium non sit, et etiamsi iter unius diei conficiant. » Per accidens tamen excusa­ tur quisquis non valet, sine gravi incommodo, iter peragere, etiam unius diei (III, 1047, dub. 1 et 2 ; II. Ap., XII, 29, 30). 3. Pietas. 1238. — Pietas excusat a jejunio, in quantum, sive ex officio vel obedientia, sive etiam ex mera devotione, licite suscipiuntur opera caritatis vel religionis, quamvis inde sequatur impossibilitas jeju­ nandi, Ratio est, quia, ex ordine caritatis, opus bonum non debet aliud opus nobilius et melius impedire. Unde 5. Thomas (2. 2, q. 147, a. 'i, ad 3) : « Non videtur fuisse intentio Ecclesiae statuentis jejunia, ut per haec impediret alias pias et magis necessarias causas. » Pietas tunc solum excusat, cum opus er justa causa susceptum, m a.iokis MF.iurr esse < ensetur quam jejunium, et cum in aliud tempus differri nequit, et labo­ rem exigit ait cum jejunio incompossibilem. : «Si peregrinatio Ita etiam ex I). Thoma et operis labor commode differri (1. c.), qui possit, aul diminui absque detrimento corporalis salutis..., vel spiritu.dis vitae, non sunt propter hoc Ecclesiae jejunia praetermittenda. » 1239. — Titulo igitur pietatis Servientes infirmis, si mul­ Peregr i nantes ad loca sacra, exci saxti ii : 1° tum defatigentur, v. gr. in hospitalibus. 2° si peregrinatio in magnum Dei honorem, vel proximi aedificationem, vel in spiritualem, haneque magnam peregrinatio, adveniente ipsius peregrini jejunii tempore, utilitatem cessura sil ; jam inchoata fuerit. 3<> vel si Cantores Cap. I. - Dc jejunio ecclesiastico. 799 — in ecclesia, qui cium. 4° jejunando amitterent ('oncionatores, si praedicent possent suum vocem nec quotidie vel frequenter in ■ implere offi­ hebdomade, Conjcssarii, el praesertim cum vehementi agitatione, ut in Missionibus. ’ 5° si extraordinarium subeant laborem, et sint simul ita debiles, ut cum jejunio non possint frequentiae poenitentiam satisfacere. accidens, non per se, excusari poterunt Eodem medici, advocati, est proximo utilis, vel etiam necessarius (111, modo. i. e. per aliique, quorum labor 1049 ; 11. Ap., XII. 34). • 4. Dispensatio. 1240. - - Dispensationis potestas, quoad jejunium, in habentibus jurisdiction em plus minusve ampla est : 1° 5. Pontifex in lota Ecclesia valide etiam sine causa dispensat. Attamen in hoc casu peccaret saltem venial iter :« quia hoc esset contra bonum commune, ad quod leges ordinantur » (111, 1032). 2° Ordinarii, ex causa peculiari magni populi concursus aut publicae valetudinis,possunt totam quoque dioecesim, seu locum, a jejunio et ab abstinentia, vel etiam ah utraque simul lege dispen­ sare. Can. 1245, § 2. 3° .Xon solum locorum Ordinarii, sed etiam parochi, in casibus singularibus justaque de causa, possunt subjectos sibi singulos fideles singulasve familias, etiam extra territorium, atque in suo territorio etiam peregrinos de observantia abstinentiae et jejunii vel etiam utriusque dispensare. Can. 1245, § 1. 4° Superiores religiosi, in Religione clericali exempta, eamdem dispensandi potestatem habent ad modum parochi, quod attinet ad personas sibi subjectas, id est (ut statuit can. 514, § 1), professos, novilios, aliosve in religiosa domo diu noctuque degentes causa famulatus, ('ducationis, hospitii vel infirmae valetudinis. Can. 1245, § 3. 5° Confessarii non possunt dispensare, nisi sint, expresse delegati. Possunt tamen declarare utrum quis legitime eximatur, necne. Idem possunt medici sicut et superiorissae monialium (111, 1032). a) facultates, Ordinariis locorum concessae, etiam a Vicario Generali exer­ ceri possunt ; iis enim competunt jure quasi-ordinario. b) anticipare Ex causa peculiari magni concursus possunt Ordinarii etiam die sibi benevisa (quam assignandam possunt parochis committere) obliga­ tionem legis abstinentiae, nisi maluerint uti sua facultate penitus dispensandi fideles sibi commissos. Deer. S. Off., 5 Dee. 1894 (. I. 5. 6’., 27, p. 512) et authen­ ticam interpretationem it Dee. 1909 f.l./I.X’., 1 p. 58). c) Episcopi, super lege jejunii vel abstinentiae dispensantes, hami raro injungunt fidelibus aliquas preces vel aliquod opus pium. Probabilius est, 1 A'Mi I pro praxi S. Alphonsus (XII, 1049): « Cadorum decet quidem conolonatores on ni es qui non solum verbo, sed etiam exemplo debent praedicare, ut quantum fieri potest, ad aedificationem populorum jejunia satagant observare. ■ P. "'*0 hujusmodi 11. S. III. — Tr. I. De praeceptis Ecclesiae. praescripta non esse veri potius principaliter dispensare, nominis commutationem. Intendunt, et accessorie aliquod opus pium in quamdam satisfactionem levem imponere. — 1-4 J Pro praxi. Dispensati ad comestionem carnis, sed lege jejunii 1° constricti, obligantur, sicut ceteri jejunantes ad unicam refectionem. In colla­ tione serotina debent uti eodem cibo quo alii jejunantes utuntur atque in Libentissime Bened. XIV. 2° Qui infirmitatis vel dispensationis jejunare non eadem restricta mensura. Constat ex Const. aetatis ratione tenentur, laboris vel diebus jejunii pluries in die. vel quibus esus carnis conceditur, licite vesci possunt quoties per diem edunt, carne seu nisi auctoritas competens restrictionem adjecerit. S. Poen. 24 Febr. 1819, 27 Maii 1863, 16 Mart. 1882 etc. •° Pro religiosis legis communis in dioecesi commorantibus, obligatio (jejunii, abstinentiae, etc.) cessat per Indultum ab Ordinario loci legitime concessum. Manet tamen obligatio jejunii vel abstinentiae orta ex votis vel constitutionibus propriis cujusvis Religionis, nisi in Induito super his quoque dispensetur. patrifamilias Can. (»20 ; S C. de Relig., I Sepi. 1912 (A. \. S.. IV, p. 627). 4° Si legitima facultas est edendi carnes (v. gr. sabbatis quadragesimae), personis quae sunt in ejus potestate permitti ut potest cibis patrilamilias concessis utantur : adjecta conditione de unica comestione in die iis qui jejunare tenen­ tur. Ratio permissionis non est indultum patrisfamilias, sed impotentia, in qua versantur lilii, observandi praec,eptum ; nec gula, nec avaritia, nec generalim expensarum compendium a lege eximere possunt. S. Poenit. 19.Jan. 1834. CAPUT 11 De abstinentia extra jejunium. 1242. Ecclesia, e formali abstinentiae motivo, Christi fideles non certis dnntaxat anni temporibus parciori ciborum imposito usu (jejunio) sanctificare intendit, verum insuper eodem fine curam gerit ut, salubriter in deligendis escis restricta libertate, iidem Christifideles toto decurrente anno efficacius in colenda temperan­ tia interdum exerceantur. Quae exercitatio quo facilior evadat, uni­ formem adeoque prorsus absolutam nullique aggravation! obnoxiam de abstinentia nuper edidit legem, quae vetat carne jureque ex carne vesci, non aillent ovis, lacticiniis et quibuslibet condimentis etiam ex adipe animalium (Can. 1250). 1213. Principia. I. Lex solius abstinentiae servanda est singulis sextis feriis. Ita sonat canon 1252, § I. Si qua feria sexta per annum celebrandum sil festum de praecepto, cessat eo die (excepto festo tempore Quadragesimae) lex abstinentiae, ut dicit can. cit. § 4. a) abstinentiae Praeter ferias sextas, dies pro his qui jejunare non tenentur Mint insuper omnes feriaac vigiliae, duplicem jejunii et abstinentiae pro Cap. 11. — De abstinentia. 801 aliis obligationem annexam habentes, b) Attamen diebus festis de praecepto, qui in aliquo territorio legitime suppressi sunt, lex abstinent iae in eodem terri­ torio non cessat. Ita ex Responso Pontif. Commiss. (17 Febr. 1918, .1. A. S., X, p. 170) pro Gallia dato. 1244. — II. Lege abstinentiae sub gravi tenentur omnes qui sep­ timum annum expleverint. Ita ex can. 1254, § 1. Diximus : Sub gravi, quia lex per se est de materia gravi. Qui igitur diebus prohi­ bitis carnem in notabili quantitate comedit, peccat mortaliter. Omnes qui septimum annum expleverint, dummodo usu rationis pol­ leant (vide etiam n. 194 seq.). 1245. — III. Excusant, a lege abstinentiae (‘aedem causae quae legem jejunii tollunt. Sunt autem imprimis impotentia sive phy­ sica sive moralis, et legitima dispensatio Superioris. Hinc legitime excusantur a lege abstinentiae : 1° Pauperes mendicantes ; qui possunt edere quidquid in eleemosynam acci­ piunt. Item, pauperes operarii, qui cum butyrum oleumve emere non valent, licite frustulo sagiminis vel laridi ad offam aut lactucas condiendas utuntur (III, 1008, 1033). 2° . legrotantes et stomacho debiles, qui nempe cibis esurialibus vesci nequeunt sine gravi incommodo. Quo etiam titulo excusantur quidam operarii, v. gr. in fodinis vel ollicinis vitri aut ferri, ob extraordinariam laboris improbitatem. Item mulieres gravidae aut lactantes, si proles aegrotet, aut mater sit valde debilis. 3° l'.rores et /iliifamitias, qui gravem maritorum vel parentum paterentur indignationem ; modo esus carnium non praecipiatur in contemptum legis aut religionis. Cfr. tamen dicta n. 154, v. tin. Hem famuli et operarii, quibus non praebentur cibi liciti, si nequeant dominum relinquere aut alium quaerere, sine gravi incommodo. Debent tamen contradicere, in quantum prudentia id permittit. 4° Alilites in castris vel contuberniis versantes, qui expensis gubernii in com­ muni nutriuntur. Non autem excusantur duces, qui privatim et propriis expensis se reficiunt ; nec milites privatim iter agentes, aut in domo paterna, licet ad breve tempus, degentes, nisi induito aut consuetudine excusentur (prout exsistit in Gallia). Cfr. Ami du Clergé, 1905, p. 1031. - Militibus et nautis Americanis (non autem iis qui ex castris, navibus, praesidiis cum venia absunt) tantum­ modo «piat nor dies abstinentiae assignantur : Feria 1\ Cinerum, Feria \ 1 in Parasceve, vigilia Assumptionis B. Μ. V. et Natalis Domini (Coll. Lac., Ill, App. ad Cone. pl. Baltim., II, coi. 573). 5° Viatores, qui praeter cibos vetitos nihil in cauponis reperiunt, nec facile alio divertere possunt. Tenentur tamen serio et instanter licitos cibos petere ; neque unquam excusantur ob timorem aliis displicendi, aut provocandi irri­ siones. 6° Invitati ad prandium, si, praeter exspectationem, prandium ex vetitis epulis paratum inveniant. Intellige tamen : Nisi in odium religionis id facium fuerit ; vel nisi invitatus sit sacerdos, vel talis qui manducando grave scanda­ lum ingerat ; vel nisi propter confidentiam aliae epulae peti possint. Porro discedere, aut toti prandio assistere, nihil aut solum panem comedendo, ex 802 P. II. S. III. — Tr. I. De praeceptis Ecclesiae. una parte virtutem pene heroicam exigeret, ex alia magnam turbationem, imo, ut plurimum inimicitiam provocaret. Ita Berardi (Theol. mor., IV, n. 12, p. 15). 1246. — Pro praxi : Catholici, qui diebus abstinentiae carnes praebent acaiholicis suis convivis, non semper sunt culpandi, si vel a) ipsis id permittitur vi Indnlti Apostolici, quod plures Episcopi impetrare et confessariis communicare solent ; vel b) concurrat justa aliqua causa ; dummodo tamen, in utroque casu, absit scan­ dalum et ecclesiasticae legis contemptus ; vel c) quia pro acatholicis Ecclesia censetur non urgere eas leges positivas quae directe vergunt in sanctificationem animarum, ne multiplicentur peccata (cfr. n. 198). Ex tali agendi modo non semel tamen aliquod scan­ dalum oriri poterit, et generalim id fieri decet. Quaestio Specialis. Do lego jejunii et abstinentiae in Hispania et aliis regionibus. 1247. I. Hispania. Jus peculiare, quo Hispani quoad praesentem mate­ riam, reguntur, partim independenter, partim dependentor a celebri Bulla Cruciatae statuendum esi. zl. Independenter a Bulla Cruciatae, vigeni plura Indulta particularia : 1° Milites gregarii eorumque decuriones (cabos, sargenlos), per totum actualis servitii tempus, sive in bello sive in praesidiis versentur, absolutissimam a legibus jejunium aut abstinentiam quomodocumque respicientibus, dispen­ sationem receperunt (Breve Cum in regis, 16 Dec. 1803). 2° Duces decurionibus superiores eadem absolutissima dispensatione fruuntur, sed duntaxat eum pro­ ficiscuntur ad bellum gerendum aut in expeditione actu versantur (ib.). Dis­ pensatio in iisdem circumstantiis ad medicos, capellanos castrenses, etc. extenditur. 3° Duces iidem, officium suum actu in praesidiis exercentes, simul fruuntur dispensatione, exceptis : a) quoad jejunium simul et abstinentiam a carne : feria IV Cinerum, septemque feriis VI Quadragesimae ; b) quoad solum jejunium, sine abstinentia : septem Sabbatis Quadragesimae et feria II ad VI Hebdomadae Majoris (ib.). 4° Militum ducumque familiae, famuli, commen­ sales iisdem respective privilegiis quibus parentes, heri... ul i possunt, sed quoad solam abstinentiam (firma remanente jejunii lege, quatenus unam duntaxat refectionem permittit) ; duplici tamen sub conditione : a) ut de illorum mensa habitualitcr edant ; b) ut principaliter privilégiât! per triduum absentes non sint (ib.). B. Dependentor n Bulla Cruciatae ordinantur dispensationes aliis, ac supra enumeratis, fidelibus Hispaniae nec non extraneis in Hispania divertentibus concedi solitae. Die 15 Aug. 1928, Litteris Apostolicis ad duodecim annos valituris, hae dispensatione- denuo determinatae fuerunt (A. .4. 5. XXL 19-9, p. 12). Constant autem istae Litterae Aposlolicae diversis partibus, in quibus continentur variae facultates, per 7 series distributae : Indulta nempe quoad indulgentias, divina officia el sepulturam, confessionem et votorum commutationem, dispensationem ab irregularitate <-t ab impediment·· affini­ tatis et criminis, beneficiorum « «invalidai iones et compositiones, legem absti- Cap. H. — De abstinentia. 803 nenliae et jejunii, et denique quoad privata oratoria. Ex his tant unimodo ea notare placet, quae ad materiam jejunii et abstinentiae pertinent. I)Publicatio 1 ndultorum (Cruciatae) eorumque usus. Indulta Hispanicae nationi concessa, singulis annis publicanda sunt. Annus computatur a die antea factae publicationis, usque ad diem novae faciendae publicationis. Summaria (horum Indultorum) sumpta a fidelibus valent pro eorum usu, durante toto praedicto anno. Indulta autem intelliguntur semper prorogari, pro majori fidelium commoditate, ad unum integrum mensem post expletum annum ab eorum publicatione. Induitis fruuntur omnes, qui versantur in territorio Ilispaniarum, vel in alio quocumque territorio Hispanicae ditioni subjecto, si tamen Summaria sumant. Induito autem quoad legem, abstinentiae et jejunii uti possunt tum in Hispania tum extra Hispanias, dummodo absit scandalum. Pro licito et valido usu Indultorum sufficit Summaria sumere. Necessarium non est subscribere in illis proprium nomen et cognomen. Neque necessarium est illa secum habere, vel illa servare. Taxa, vel eleemosyna solvenda, consignanda est ad calcem uniuscujusque Summarii. Sciant autem fideles hujusmodi proventus destinari principaliter ad divinum cultum sustinendum, ad pia beneficentiae opera, ad onera susti­ nenda ipsius Bullae Cruciatae. II) Indultum quoad legem abstinentiae ct jejunii. 1° Omnibus absolute, quacumque die et quavis refectione, licet comedere lacticinia et etiam ova. 2° Abstinentia a carne et a jure carnis servanda est tantum feriis sextis Quadragesimae, Quatuor Temporum, necnon Iribus pervigiliis Pentecostes, Assumptionis B. V. Mariae in coelum, Nativitatis Domini N. Jesu Christi. 3° Jejunium servandum tantum erit feriis IV et VI necnon sabbatis Qua­ dragesimae, cl pervigiliis praecedenti paragr. 2° notatis. Pervigilium Nativitatis anticipatur ac remittitur ad Sabbatum proxime praecedentium Quatuor Temporum *. III) Conditiones circa usum praecedentis Indulti. Induito par. 1’ et 2l integra manet lex jejunii, seu unicae comestionis per diem, pro illis qui jejunare tenentut, secundum paragr. tertium. Eodem Induito non fruuntur, nisi illi tantum, qui sumpserint praesens Summarium et Summa­ ria indulgentiarum ac divinorum officiorum, el solverint taxatam eleemosynam applicandam in beneficium Seminariorum et alios pios fines a S. Sede assigna­ tos. Indultum vero sumi potest Summario collectivo pro se et lota familia exten­ sive ad quoslibet familiares, hospites etiam ad brevissimum tempus, et com­ mensales. Summarium istud collectivum eosdem omnino effectus habet, si a matre familiae sumitur. Pauperes non tenentur Summaria praedicta sumere, nec ullam largiri eleemosynam, ut Induito fruantur quoad legem abstinentiae et jejunii. Tenentur vero, si aliis velint frui Induitis. Omnino excluduntur ab eodem Induito, quoad legem abstinentiae, Hegulares qui ex speciali voto toto anno esuriales cibos servare tenentur 2. ' Tn concessione anni 1915 (Λ. .4. S. VII, 1915, p, 583) quartus addebatur para graphics nunc suppressus (vide .4. .4. S. XXI. p. 19), qui sic sonabat : « Omnes possunt ex ratio­ nabili et insto motivo a propriis confessariis dispensari a lege abstinentiae ct jejunii. · — ’Specialis ' Cruciatae * Bulla concessa est Lusitani * a Benedicto XV, dic 31 der. 1914 (A. .4. S., vir, 1915, p. 549 seqq.) ad decem annos, de cujus tamen prorogatione nihil continent Λ<Ια .4. S'. — Diebus abstinentiae, quibus adstringebantur Hispani vi Bullae (cfr. n. 1247, H, II, 2°). hi addebantur : feriae sextae Adventus ct vigilia Omnium Sanctorum. 804 P. ILS. III. — Tr. L Do praeceptis Ecclesiae. 1248. — II. America Latina, insulae Philippinac. Die la Januarii 1910, S. Pontifex, abrogatis privilegiis et Induitis Bullae Cruciatae et Summariorum quae huic adnectebantur, novum Indultum ad decennium promulgavit, die 10 Nov. 1919 prorogatum '. En ejusdem principales dispositiones quoad materiam praesentem : t° Jejunium sine abstinentia servetur feriis VI Quatuor Temporum in Adventu, feriis IV Quadragesimae, et feria V Hebdomadae Majoris. 2° Jeju­ nium cum abstinentia servandum est feria IV Cinerum, feriis VI Quadrage­ simae. 3° Abstinentia sine jejunio servanda est in vigiliis Nativitatis Domini. Pentecostes, Assumptionis B. Μ. V. et 00.Sanctorum vel Ss. Petri et Pauli. Praeterea : a) Nulla taxa, seu eleemosyna, pro usu Indulti imponi potest ; nec requiritur ut singuli fideles vel familiarum capita petitionem pro usu Indulti exprimant, b) Hoc induito, de consensu Superiorum, uti possunt Religiosi utriusque sexus speciali voto non obstricti, quamvis sint ex Ordinis Minorum familia, etiam quoad abstinentias et jejunia in propriis statutis praescripta. c) Diebus jejunii, etiam Regulares possunt, in collatione serotina, uti ovis et lacticiniis. In refectiuncula vero matutina permittuntur tantum lacticinia. d) Privilegia Nigritis et Indis concessa per Const. Trans Oceanum, 18 Apr. 1897, firma remanent, et privilegiis novi Indulti hi uti possunt. I nde jejunare tenentur solummodo feriis VI Quadragesimae, nec obligari possunt ad jeju­ nium Sabbato Sancto et in vigilia Natalis Domini (13 Dec. 191 I) (cfr. .1. /1. Λ.. II, p. 215,272 ; III, p. 181 ; IV, p. 730 ; XL p. 462). III. India orientalis. 1° Dies jejunii sunt novem tantum: sci. singulae feriae \ I ° in Quadragesima, vigilia Natalis Domini et Sabbatum Sanctum usque ad meridiem. Dies abstinentiae sunt, praeter dies jejunii, omnes feriae λ 1 per annum ( Kalend. archid. Bombay). IV. Scotia.‘Die 27 Jan. 1911 concessit S. Pontifex pro fidelibus regni Sco­ tiae relaxationem partialem jejunii, ita ut (Quadragesima exclusa) in Sabbatis Quatuor Temporum et in vigiliis, quas subsequitur vel praecedit feria VI vel alius dies abstinentiae, libere carnem edere possint (A. .1. .S’., Ill, p. 58). ’ Licet in L t. .1. S. non occurrat mentio de prorogatione novi illius Indulti. attamen eam advenisse saltem praesumere licet e Litteris ApOStOlicis Pii PP. XI ad Ordinarios, sacerdotes et cliristilldcles diucesium ac ditionum Amcricae Latinae, quibus multa privi­ legia ac facilitates ad decennium conceduntur (A 1. s.. \\i, t9‘29. p. 55't seqq.) TRACTATUS II H De poenis ecclesiasticis 1249. — Omnia delicta, el praesertim delicta publica, important, respectu Dei vel societatis vel ordinis perturbationem ipsius delinquentis. ■ Omnia igitur 1' poenam, quae delinitur : privatio alicujus boni ad delinquentis correctionem el delicti punitionem, a legitima auctoritate inflicta. (Lan. 2215. delicta merentur Im1 Per convenientis poenae inflictionem perturbatus ordo redintegrandus est poenis medicinalibus fh |wt poenis vindicativis, remissio a quae directe ad delicti expiationem tendunt, ita ut cessatione contumaciae delinquentis non pendeat (hae poenae quandoque sunt remediis poenalibus Jlh 4 t|| 4 |||1 ·! exemplares, ad alios a delictis avertendos) ; tum denique poenitentiis, quibus delinquens monetur aut corripitur. et vel efficaciter adjuvatur ad poenae contractae absolutionem seu dispensationem recipiendam (can. 2216, 2286, 2306). Ad forum UHI fty tv Η I ! Btt jus canonicum etiam quoque debet 1 pertinet tractare de variis his poenis, quatenus ipsae externum attingunt. Verumtamen, scientia moralis tradere notiones de poenis ecclesiasticis, eas praesertim de censuris II | ||lj Hedintegratur autem ordo, in Ecclesia, tum (censuris scilicet), quibus rei incitantur ut contumaciam deponant et citius resipiscant tum earum w ι|Ι 'j quae ■ ' | £ I sunt confessario scitu utiliores ac magis necessariae. Dicemus 1° De censuris in genere ; 2° de tribus censurarum speciebus, quae sunt : Excommunicatio, Suspensio et Interdictum : 3° de censuris, quae hodiernis temporibus in particulari vigeni ; 4° de quibusdam poenis vindicativis ; 5° denique de remediis poenalibus et poenitentiis. I ’HI i Hj I > ■! j q'1 CAPUT I H De censuris in genere. S. Alphonsus, VII, 1-133 ; cd. G., IV, p. 171 ; II. Ap., tr. XIX, c. I ; j I Suarez, de Cens. ; Lega, de Judic. cccl., vol. 3 et 4, cd. 2· (1906) ; Ilollwecli, die Kirchl. Strafgesetze (1899) ; Wernz, Jus Decret., vol. 6 (1912). — Post Codicem · Aerlnys-bamen, II, 953 ; Cappello, de Censuris ; Eichmann, Das Strafreclit des C. J. C. (1919) ; Crnica, Ο. Γ. Min„ Modificationes in Tr. de cens. (1919); Cavigioli.dv censuris, etc. : Hiat, L. V. de delictis el poenis p. 90 seqq. Ubach, II, n. 890 seqq · /tau·:, Inst. can. n. 4i5 seqq. Agendum : 1° de censurarum notione et divisione *; 2° de earum (valida aut licita) inflictione ; 3° de causis a censura excusantibus ; 4° de absolutione a censuris. Hau*. j 1 Vide Institutiones canonicae, liber λ' : de delictis et poenis (p. 669 seqq.), ubi de singulis poenis sermo est et praecipui scriptores indicantur. I il·,1, JE | { E i II I . ; ■ q»li IR ' ’ ' |. ' ï I '1 1 ; fl j Ί { . i ' I Lu I 806 P. 11. S. HI.— Tr. II. De poenis ecclesiasticis. Articulus I. I)c censurarum notione et divisione. 1251. — Definitio. Censura est : poena medicinalis, qua homo baptizalus, delinquens el contumax, quibusdam bonis spiritua­ libus vel spiritualibus adnexis privatur, donec a contumacia rece­ dens, absolvatur. Ita can. 2241. § 1. Dicitur autem : 1° Poena, stricte loquendo, i. e. malum inflictum a legitima auctoritate ob culpam ; 2° medicinalis, i. e. inflicta ut reus resipiscat et emendetur ; iste est primarius et specificus finis censurae ; non infligitur iis, quorum desperata est correctio, nisi quandoque ad terrorem aliorum ; 3° homo baptizalus : infidelis enim non subjacet Ecclesiae ; 4° delinquens et contumax, qui nimirum, actione externa, Ecclesiae monitionibus ex quodam contemptu saltem virtuali non obtemperat ; 5° privatur quibusdam bonis spiritualibus, etc., iis scilicet, quae subsunt potestati Ecclesiae, ut mox explicabitur ; 6° donec a contumacia rece­ dens, etc., medicina enim cessare debet, restituta sanitate animae. 1252. — De boms spiritualibus Ecclesiae. Exsistunt in Ecclesia triplicis generis bona : 1° Alia procedunt immediate a Capite seu Christo, ut variae gratiae. Ilis non privat censura, quia non dependent ab Ecclesia ; unde censura potest consistere cum statu gratiae, v. gr. in eo qui censuram incurrit propter peccatum, de quo postea perfecte conteritur. 2° Alia procedunt a membris privatim sumptis, ut preces et bona opera singulorum fidelium. Neque baec bona tollit censura, saltem per se, quia Ecclesia non potest impedire illam Sanctorum communionem, quae ex fide et caritate provenit. 3° Alia demum procedunt a corpore, seu Ecclesia, ut sacramentorum usus, officia divina, indulgentiae, jurisdictio, beneficium, suffragia communia. Ilis privat censura sive in toto, sive in parte. Potest etiam privare usu et commercio fidelium in civilibus (v. gr. honore, salutatione, etc.), at secundario tantum et in ordine ad spiritualia (Suarez, 1. c., disp. I, s. 1, n. 6). 1253. — Censura differt : a) a depositione, degradatione- et pri­ vatione beneficii ; nam hae poenae sunt primario vindicalivae, ita quidem ut sint de se perpetuae, possintque etiam post peccati emendationem infligi, et, emendato jam peccatore, adhuc perdurent (can. 2298) ; b) ab irregularitate, (piae per se non est poena, sed est impedimentum canonicum ; unde tollitur de se tantum per dispen­ sationem (can. 983) ; c) a cessatione a divinis, quae indicitur pri­ mario ad propulsandam injuriam Ecclesiae illatam (can. 1173). 1251. — Divisio. Censura multipliciter distinguitur : 1° Ilatione speciei est triplex, videlicet : excommunicatio, sus­ pensio et interdictum. Excommunicatio semper est censura. Inio ultima non sunt semper censurae; aliquando enim induunt etiam naturam poenae vindicativae, ut suo loco dice- Cap. I. — De censuris in genere. 807 tur : sed in dubio praesumuntur censurae. Can. 2255, § 2. Cfr. can. 2291 2298, etc. 2° Ratione modi (pio infligitur, alia est a jure, alia ab homine. Est a jure, si poena determinata contineatur in ipsa lege vel statuto gene­ rali, sive latae sive ferendae sit sententiae. Est ab homine, si censura feratur per modum praecepti particularis, vel per sententiam judicialem condemnatoriam, etsi in jure statuta. Hinc poena ferendae sententiae, legi addita, ante sententiam condcmnatoriam est a jure tantum, postea a jure simul et ab homine ; sed consideratur tanquam ab homine. Can. 2217, § 1, n. 3. Poena imposita ab Episcopo per statutum vel praeceptum generale, absque determinatione personarum (v. gr. si quis reum hujus delicti sciverit, illum denuntiare tenetur sub poena excommunicationis), est poena a jure, ut ex definitione liquet: hinc dicit can. 2242, § 1, censuras ferri posse in ignotos (vide dicenda n. 1261).— Poena reum ubique terrarum tenet, etiam resoluto jure Superioris, nisi aliud expresse caveatur (c. 2226, § 4). 3° Ratione modi quo incurritur, censura est latae vel ferendae sententiae. Jamvero censura tum a jure tum ab homine potest ex­ cogitari « latae vel ferendae sententiae ». a) Censura latae sententiae, (quae est Ecclesiae propria, in Codice civili ignorata) est illa, quae incurritur ipso facto, quo quis legem vel praeceptum violaverit, quin judicis sententia condemnatoria requiratur. Can. 2217, § t, n. 2 (vide etiam n. 184). Talis est : si in lege dicatur ; ipso facto, ipso jure, jure, eo ipso, ex tunc, illico, protinus, sine alia sententia ; si verba sint praeteriti vel praesentis temporis, v. gr. excommunicavimus, excommunico, suspenduntur, interdicuntur ; si dicatur modo imperativo ; incidat in excommunicationem, maneat suspensus vel interdictus, volumus aut jubemus esse excommunicatum, suspensum. b) Censura ferendae sententiae est illa quae non contrahitur ipso facto, sed a Superiore vel judice infligi potest vel debet. Si revera infligitur, fit censura ab homine, ut diximus. Talis esse censetur : si verba sint temporis futuri, v. gr. excommunicabitur, suspendetur ; si exprimant praeceptum excommunicandi, suspendendi, v. gr. suspendatur, excommunicetur (per Episcopum) 1 ; si sint comminatoria, v. gr. sub poena excommunicationis, sub interminatione anathe­ matis, etc. (nisi tamen ex adjunctis aliud colligatur) ; item, si sint ambigua ; nam ex Regula juris 49“ in 6° : In poenis benignior est interpretatio facienda. » Ambigua autem essent, v. gr. haec verba : excommunicatus sit. In casu autem haeresis sunt latae sententiae, ut omnes docent (II. Ap., XIX, initio). 4° Ratione potestatis absolvendi, censurae sunt reservatae vel non reservatae. Porro nulla censura latae sententiae est reservata, nisi in lege vel praecepto id expresse dicatur. In dubio sive juris sive facti reservatio non urget. Can. 2245, § 4. Censura ab homine est reservata ei qui censuram inflixit aut sententiam tulit, ejusve Superiori competenti, vel successori aut delegato. Ex censuris 1 S. Alphonsus (\ II. 8) censebat quidem his verbis saepe adduci censuram latae sententiae, nempe si absolute modo imperativo proferuntur. Nunc attendendum erit ad can. 2217, § 2 : < Poena intelllgltur semper ferendae sententiae, nisi expresse d catur eam esse latae sententiae », etc. Mahc. Inst. Moral. Alph. T i. 80S I’. U.S. III. — Tr. II. Dp poenis ecclesiasticis. autem a jun reservatis aliae sunt reservatae Ordinario, aliae Aposfolicae Sedi, ex his vero aliae sunt reservatae simpliciter, aliae speciali modo, aliae denique specialissimo modo, ut infra videbitur. Articulus II. De censurarum inflictione. Conditiones requisitae ad censuras valide ac licite infligendas respiciunt earum auctorem, subjectum, materiam et formam. § 1. De auctore censurae. 1255. — Principia. I. Potestas ferendi censuras est penes Eccle­ siam. Can. 2214, § 1. De fide est, et constat, tum ex eo quod Chris­ tus dedit pastoribus potestatem puniendi ; tum ex usu Apos­ tolorum et Ecclesiae praxi ; tum denique ex Concilio Constantiensi (Sess. 8. e it. 1res. n. 11, 12, 13), el ex Bullis Martini λ’ et Leonis X (VII, 9). 1256. — II. Possunt ferre censuras illi Superiores ecclesiastici, qui in foro externo potestate jurisdictionis pollent leges ferendi vel praecepta imponendi (cum annexa vera poena canonica). Ita ex variis locis juris, praesertim ex can. 2220, § 1, qui addit : Qui pollent potestate judiciali tantum, possunt solummodo poenas legitime statutas ad normam juris applicare. Censuras ferre possunt : 1° Papa et Concilium generale, respectu totius Ecclesiae (can. 218, 227, 228). 2° Congregationes Romanae, etiam pro universa Ecclesia, in iis quae sibi demandata sunt exsequenda. 3° Legati Rom. Pontificis, in quantum eis a S. Pont, demandatum est (can. 266) ; Car­ dinales (episcopi) in suis sedibus (ecclesiis) circa disciplinam, morum correc­ tionem, servilium ecclesiae (can. 240). 4° Patriarchae et Arehiepiscopi in propria dioecesi ; non vero in dioecesi suffraganeorum. nisi tempore visi­ tationis (cfr. can. 274, n. 5). 5° Episcopi, in propria dioecesi, post ejusdem possessionem canonice captam (can. 334, 335, § 2 ; cfr. can. 240, § 1,2394). 6° Concilia plenaria et provincialia (can. 291), \ icarii el Praefecti Apostolici (can. 294). Administratores Apostolici (can. 315), Praelati nullius (can. 323), Capitulum Cathédrale Vicario nondum electo, dein Vicarius capitularis (can. 435, 437). 7° In Religione clericali exempta, nonnulli Superiores el Capitula, quoad suos sub litos 1 (can. 501, § 1) ; sed Constitutiones in hac re sedulo considered tur. Parochi, ex can. 198, § 1. non possunt ferre censuras ; proprie enim non habent potestatem in toro externo. Imo ne \ icarius quidem Generalis id potest sine mandato speciali (ex can. 2220, § 2). ’ VI Superiores non exempto- vel exemptos non clerical»- quod -pectat, nemo non ignorat Ipsi- tantum competere potestatem dominativam. Cap. I. — De censuris in genere. SOO 1257. — III. Potestas delegata ferendi censuras solis clericis committi solet. Ratio est, quia soli clerici potestatem jurisdictionis ecclesiasticae possunt obtinere, ('.an. 118. Dicitur autem : Solis cleri­ cis ; sufficit tarnen ut sint prima tonsura insigniti ; committi solet : his verbis solum attenditur ad casus ordinarios. In casu enim extraordinario, posset laicus baptizatus ad ferendas censuras deputari, sed ex sola commissione S. Pontificis. Baptizatus, dixi­ mus ; qui enim non est in Ecclesia, non est capax jurisdictionis ecclesiasticae, ut docet verior sententia. Quaestio magna est, utrum mulier (v. gr. Abbatissa) delegari possit. Prima sententia dicit : mulierem ex jure divino muneris proprie ecclesiastici esse incapacem ; ex hoc tamen non necessario sequi, S. Pontificem ex absoluta potestate nullam delegationem, per modum actus transeuntis, mulieri commit­ tere posse (Suarez, de (’.ens., (lisp. 2. s. 3, n. 7; Lugo. Resp. mor.. 1.6, c. 6, n. 9). Secunda vero sententia, cui adstipulatur 5. Alphonsus (\ΊI, 12), tenet cum D. Thoma (in 4. 1). 19, q. 1, a. 1, sol. 3, ad 4), Salmanticensibus et aliis, mulie­ rem nullo modo habere posse neque elavem ordinis, neque elavem jurisdic­ tionis (cfr. Vind. Alph., P. VIII. q. 5). Abbatissa vero posset obtinere decretum, quo sub poena censurae mandata sua servari debeant. 1258. — IV. Ad validum exercitium potestatis ferendi censuras requiruntur : intentio ligandi et potestas expedita quoad usum. Primum patet. Quoad secundum, novit quisque ex can. 2264 et 2284 censuratos post sententiam declarat oriam nullas ferre posse censuras, cum eorum potestas a jure sit ligata (vide n. 1292, 5°, et 1301, 4°). Qui ex. metu gravi fert censuram, valide ligat censuralum ; quia actus metu gravi factus non tollit de se voluntarium ; est ergo validus, nisi specialiter ex jure positivo irritetur. Cum potestas ferendi censuras non semel sit quid legiferae potestati annexum, inde inferas sequentia : 1° Episcopus, exsistens extra propriam dioecesim, potest ferre censuras in subditos, per modum statuti, aut praecepti, ad jutura crimina praecavenda (quia ad ferendam censuram hujusmodi non requiritur strepitus judicialis) ; non vero regulariter per modum sententiae, quia nemo valet in alieno territorio exercere jurisdictionem contentiosam. Cfr. can. 201. § 2 et 3. Excipe : a) Si contumacia subditi delinquentis sit tam manifesta, ut non indigeat cognitione causae, b) Si causa sit jam judicialiter cognita in proprio territorio, c) Si Epis­ copus sit injuste expulsus a sua dioecesi ; quo casu, potest suam jurisdictionem exercere, petila, licet non obtenta, ab Ordinario loci licentia. Can. 1637. d) Si, in ceteris casibus, Ordinarius loci consentiat ; dummodo partium etiam consensus accedat, quia nemo potest invitus trahi extra suum territorium (VII, 21). giO p. II. S. III.— Tr. II. De poenis ecclesiasticis. 2° Regulariter non expedit, Superiorem in causa propria ferre censuras ; id reputatur in jure vindicta. Excipe : a) si fiat non per modum judicii, sed per modum defensionis, in eum qui infert violentiam ; quia licet vim vi repellere (can. 201, § 3) ; b) si causa tam publica sit ac manifesta, ut nec negari possit, nec ullo examine indigeat ( Konings, 1662). § 2. De subjecto censurae. 1259. — Principia. I. In omnes et solos suos subditos Superior potest ferre censuras. Ratio est, quia subjectio et jurisdictio sunt correlativa (VII, 13). Vide can. 201, § 1, et 2226, § 1. Ut quis censura ligari possit, requiritur : 1° Ut sit homo ; contra daemo­ nes enim Ecclesia utitur exorcismis, non censuris. 2° Baptizatus ; unde haeretici excommunicari possunt, non autem catechumeni. 3° Viator ; quia mortui declarantur solum excommunicati, vel suffragiis ac sepultura ecclesiastica privantur. 4° Non sit exemptus ; quia per privilegium exemptionis aufertur jurisdictio (intra limites exemptionis). Hinc : 1260. — a) Papa nequit censuris ligari ; non quidem ab alio, quia Superio­ rem non habet ; neque a seipso, quia non tenetur praeceptis suis vi coactiva. b) Cardinales, nisi expresse nominentur, sub lege poenali non comprehen­ duntur. Can. 2227, § 2. c) Episcopi non ligantur a censuris ab ipsis emanatis : quia nemo est suiipsius subditus ; nec comprehenduntur sub poenis latae sententiae suspensionis et interdidi, nisi expresse id dicatur (can. 2227, § 2). d) In cos (pii supremum tenent populorum principatum (in horum filios et filias, vel in eos quibus jus est proxime succedendi in principatum), poenae nonnisi a Rom. Pontifice infligi aut declarari possunt. Can. 2227, § 1, 1557, § 1. c) Religiosi exempti, in omnibus in quibus subsunt Ordinario loci, possunt ab eodem poenis coerceri. Can. 619, 1557, § 2, n. 2. 1261. - II Censurae latae sententiae feruntur tantum in puberes ; subinde ferri possunt censurae etiam in personam moralem. Ita cx can. 2230 et 2255, § 2. 1° Impuberes, i. e. masculi, qui 14 vel feminae quae 12 annos non habent (ita plerique auctores propter c. 88, § 2), excusantur expres­ sis verbis a poenis latae sententiae, et potius punitionibus educaUi vis sunt corrigendi, quam censuris ferendae sententiae. .Addit tamen can. 2230 : Puberes, qui eos ad legem violandam induxerint vel cum eis in delicti consummationem concurrerint (communi consilio, vel qua complices aut mandantes), si sine ipsis delictum commissum non fuisset, poenam a lege statutam incurrunt. Porro subjungit can. 2231, hujusmodi coop. ratores poenis plecti, licet unus tantum in lege nominetur. Excipe, si lex aliud expresse caveat. Cap. I. — Dc censuris in genere. 811 2° Personarum moralium punitio, ad normam can. 2255, § 2, hoc modo est intelligenda : Excommunicatio afficere potest tantum personas physicas ; et ideo si quando feratur in corpus morale, inteliigitur singulos afficere qui in delictum concurrerint. Suspensio autem et interdictum afficere possunt etiam communitatem ut personam moralem. Tunc vero jura personalia manent integra, ut habetur ex can. 2274 et 2285. 1262. — 111. Subditus delinquens, quamvis in alieno territorio vel loco exempto degat, tenetur quandoque censura a suo Superiore prolata 1. Censurae a /ure (per statutum generale latae) utique ter­ ritorium immediate afficiunt, eoque coarctantur, ut erui potest ex can. 2221. Sed censurae ab homine, quando per modum praecepti peculiaris delinquenti intimantur, reum ubique afficiunt ejusque ossibus haerent, ut habetur ex can. 201, § 3 et 24. Judicialis potestas, censuras infligens, nequii quidem in subditum exerceri, qui extra territorium degens ibi delictum commiserit (cfr. cil. can. 201. § 2) ; attamen constat ex can. 1560, § 2, judicem loci, licet delinquens post delictum e loco discesserit, jus habere illum citandi et sententiam in eum ferendi. IV. Peregrini possunt censura ligari a Superiore loci in (pio deli­ querunt, modo fiat per modum sententiae judicialiter inflictae. Quilibet enim delinquens sortitur forum loci, in quo peccavit (can. 1566, § I,) et peregrinus, si contra eas leges quibus vi juris subditur (cfr. n. 204, 206), deliquerit, judicialiter potest puniri, licet exierit e loco, antequam praeventus fuerit citatione. Vide Pans, Inst. can. η. 448, 3°. Adverte tamen : 1° inferiorem non posse censura ligare suum Superiorem, si iste in territorio inferioris deliquit ; — 2° peregrinum delinquentem proba­ bilius non posse a Superiore loci puniri per modum statuti vel praecepti parti­ cularis, nisi deliquerit contra illas leges «piae ordini publico consulunt : quia peregrinus (ut diximus n. 204 seqq.), per se non est certo et perfecte subditus Superiori loci (VII, 26, 27). Ad vagos quod spectat, liquet ex dictis n. 206, eos sortiri Ordinarium territorii in quo actu versantur : hinc possunt plecti qui­ busvis censuris tum a jure, tum ab homine. Quaesitum. An quis potest pluribus simul censuris innodari? Affirmative: quia non repugnat aliquem pluribus simul catenis constringi, et solutum ab uno vinculo remanere ligatum ab aliis. 1° Censurae latae sententiae multiplicantur : a) Si quis commiserit diversa delicta, eadem sive distincta actione, quorum singula censuram secumferunt. > Agitur de Ordinariis, quatenus jurisdictionem exercent in subditos. P. ILS. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. 812 Sic pluribus innodatur excommunicationibus, qui complicem a peccato com· plicil.dis absolvit, haereticorum libros legit, etc. censura pluries perpetraverit, ita ut plura sint delicta diversis censuris a distinctis legislatoribus punitum, punitum b) Si delictum, pluries commissum fuerit. Jurisdictio quidem distincta. semel aut unius non tollit jurisdictionem hoc tamen inlelligendurn, si secundus alterius1; poenam propter idem, delictum quis' Item, si Superior intendat novam c) imponere, quo i non praesumitur, sed de eo constare debet, Si unum idemque peccatum idem Superior inflixerit plures censuras diversae speciei.Sic qui simoniae delictum commiserit in ordinatione et officiis ecclesiasticis, est ipso facto excominunicalus et suspensus (cfr. n. 1340 et vel etiam n. 1368). Diximus diversae speciei : videt ttr enim a jure quis propter idem peccatum plectatur ab eodem legislatore 1358, alienum, ut pluribus censuris ejusdem speciei, v. gr. una reservata et altera non reservata. Censurae ab homine multiplicantur, 2° si plura praecepta vel plures sentenI iae vel plures distinctae partes ejusdem praecepi i aut sentent iae suam quaeque censuram infligant. Can. 2244, § 3. § 3. De materia seu causa censurae. 1263. — Principium. Censura punitur tantummodo delictum grave, externum, in specie consummatum, conjunctum cum contu­ macia. Ita ex usu Ecclesiae, quem can. 2218, 2228 et praesertim 2242 § 1 confirmant. Itaque adesse debet : Delicti m. \on\ 'me delicti, 1° in jure intelligitur externa et morali ter impu­ tabitis legis vel praecepti violatio, cui addita sit sanctio canonica saltem inde­ terminata. Ita can. 2195, § 1. Excommunicatio (utpote poena gravissima) non infligitur nisi ob culpam personalem ; suspensio vero et inter­ dictum ferri possunt in communitatem, ob ejus (vel capitis) culpam, adeo ut Inter censuras tamen etiam discrimen : innocentes obstringant, quatenus et quamdiu ad communitatem nent. Lan. 2255, 2° hoc est Grave, § 2 (vide n. 1261, 2°l. vel ex se. ratione materiae, vel ex adjuncta circumstantia scan­ dali. periculi, finis intenti, ac similium2. Ratio est, quia poena, de jure tam naturali quam divino, debet esse proportionata culpae i\ 11 gravitate materiae, utroque foro praesertim perli­ ex ran. 2219, obligat 3, latae quia sententiae, 13). /n dubio de § 2 praeceptum sub censura impositum possidet maxime Superioris potestas. excommunicatio, sobrie et magna cum circumspectione. Ila can. 2241, Atvero ne in censurae, infligantur nisi § 2. Extehxi m, licet forsitan occultum remaneat . non sufficit actus mortalis rx sola prava intentione, aut ex conscientia erronea. Sic, v. gr., excommunica­ 3° tionem non incurrit perçu tiens clericum omnino leviter, etsi cum animo illum occidendi ; neque ille, qui percutit mensam, aut dicit : ita est », intendens haeresim internam confirmare, etc. ; nec demum ille, qui falso putat se legem violare, v. gr. legendo librum quem damnatum credit : hi enim omnes peccant quidem contra conscientiam, sed non delinquunt contra jus poenale Ecclesiae (VII, 34). 1 \ .t.indum tamen quod habet can. 2 2 »7. - 1 · si censura Sedi Xpostolicac reservata sil, Ordiikiniu nequit aliam censuram sibi r· -atam in idem delictum ferre. —’ Ex can. ‘2218, t .. quae cxc.i-anl ab unpulabilltale gravi, exeu-ant pariter a qualibet penna tarn latae quam fen nd ie -· nteiittac. Hinc patet een-urain non po»e infligi ob culpam venialem. — ’ Si tamen nat appellatio in suspensico, poena non erit servanda, ut addit can. cil. Cap. I. — De censuris in genere. 813 Consi μμλτι μ ix specie, i. e. in suo genere perfectum el quidem quoad speciem infimam, secundum proprietatem verborum legis. Ratio esi. quia poena el odia sunt restringenda. Hinc, censura non ligatur, qui crimen aliquod con­ sulit tantum, si in lege non alii quam perpetrantes expresse notentur ; ligabitur i° autem, si lex designet etiam consulentes, vel quocumque modo a) Si plures ad delictum patrandum licet unus tantum in lege nominetur, tenentur quoque latis cen­ ex can. 2231 11.icc demum constant concurrerint, suris et simul coopérantes. : quidem per se et regulariter: quotquot communi delinquendi consilio physice concurrunt ; complex delictum in peccati1 (nisi ex adjunctis aliud appareat) ; non solum denique mandans qui est principalis delicti auctor, sed. etiam qui ad delicti consummationem induxit, qui illud exsequitur, vel qui in consummationem quoquo modo concurrit, si delictum sine eorum opera Excipe, ceteros commissum non cooperatores, illi censuris non plectuntur, nisi lex peculiarem poenam in ipsos fuisset. si lex aliud expresse caverit. Quoad constituat. 5° -ncti m Cox.iil saltem censurae c.i contumacia, m virtualem s. Dicit autem latae sententiae sufficere censuram quae importat can. 2212, § nempe contemptum ad incurrendam 2, legis transgressionem praecepti, cui vel adnexa latae sententiae poena, nisi reus legitima causa ab hac excusetur. sit Si vero agatur de censuris ferendae sententiae, contumax est, qui spret is moni­ tionibus canonicis a delicto desistit, Alph., \ (cfr. Λ'. tentiam detrectat non II. vel delicti patrati 13, 51). Ex decisione debitam poeni­ Pontif. Commiss. statim 14 Julii 1922, tum erat censura nova monitione potest, sine (v. Censura non potest infligi ob peccatum blasphemem), nisi hoc gr. futurum. in XIV, p. 530). f.l. .1. Ex his colliges : a) 1264. riti m post violationem praecepti peculiaris, quod communi­ ferendae sententiae, comprobato delicto, censura infligi Ob furtum igitur quis habeat, potest ut aiunt, tractum successivum excommunicari, si monitus poena censurae renuit restituere. Item applica casui scandali dati el reparati, b) Censura probabilius non incurritur,si quis, consummetur, revocat pro posse praete­ antequam sub nondum opus malum mandatum aut consilium, aut non valens impe­ dire consummationem delicti, laedendum saltem monet, ut sibi caveat. Halio est, quia, in his casibus, delinquens non est amplius contumax eo tempore, quo peccatum dici potest opere consummatum. Destitutio tamen aliis subjicitur regulis, ut visum est n. 919. Severiorem utique sententiam nobis videtur opinio S. Quartalschr. in can. 2209, 1929, p. \lphonsi (cfr. 139 ; § 5 ; 2218, tuentur Haus, aliqui \A. 1’ind. Alph.. cum Ballerini, P. \ III. q. I ; sed tuta Theol. prata. Inst. can. n. 449). Huic ceterum favet Codex, § 2 ; 2242, § 2 et 3. § 4. De forma censurae. Forma, seu formalitas requisita in ferendis censuris, respicit vel monitionem rei, vel sententiam Superioris. De utraque disseremus. 1265. — A. De monitione. Monitio definitur : declaratio a Supe­ riore facta delinquent i, quod sit censuram incursurus, si non resi­ piscat aut non pareat. Cfr. can. 2222, § 1, 2233, 2242, § 2. 1 Agitur unice de delicto quod sua natura complicem postulat (can. 2209, § 2).— 1 Con­ temptus virtualis adest, si quis habitualiter scit talem actionem subpoena esse prohibitam. 81 i Ρ. U.S. HI.— Tr. II. Di? poenis ecclesiasticis. 1266. — Principium. Censurae ferri nunquam debent sine praevia aliqua monitione. Censura enim fertur ad frangendam rei contumaciam : reus autem non potest dici contumax, nisi de poena infligenda fuerit praemonitus (VII, 51-53). Diximus autem : 1° Censurae, i. e., propriae dictae : licet enim lex nullam sanctionem habeat, legitimus tamen Superior potest illius transgressionem etiam sine praevia comminatione aliqua justa poena punire, si scandalum forte datum aut spe­ cialis transgressionis gravitas id ferat. Ita can. 2222, § 1. In hoc casu poena inflicta (suspensio, interdictum, etc.) non habet rationem censurae. 2° Ferri nunquam debent ; quia monitio ad validitatem censurae, in omni casu, requiritur, ut educitur ex can. adducto, et eruitur ex notione censurae (can. 2241, § 1 et 2242, § I). 3° Sine, aliqua monitione ; ut intelligatur, diversam pro diversitate casus requiri. Etenim, si censura feratur ab homine per modum sententiae, requiritur stricta monitio canonica, ut supra. Si vero feratur a jure vel ab homine, per modum praecepti, respectu actus futuri, tunc lex ipsa vel praeceptum satis monet, nec requiritur alia monitio, nisi jus eam praescribat (cfr. supra n. 1263). Et idem dicendum, si censura sit comminata a jure tanquam ferendae senten­ tiae ; quia et in hoc casu lex sufficienter admonet (VII, 35, 55). Monitiones fieri debent, vel oretenus coram duobus testibus, vel per epistolam commendatam, addita syngrapha receptionis. Item peractae monitionis ejusque tenoris documentum authen­ ticum servetur (cfr. can. 2143, 2309). 1268. — B. De sententia Superioris haec occurrunt declaranda : 1° Poena latae vel ferendae sententiae, ad modum praecepti peculiaris inflicta, debet in scriptis aut coram duobus testibus ordinari vel irrogari, indicatis poenae causis. Confer can. 2225. 2° l't censura feratur licite per modum sententiae, requiritur ut judex eam ferat scripto, adnotatis in eo, et quidem distincte, tum persona, tum censura, tum causa in specie. Quod si censurandus exemplar hujus scripti sibi exposcat, exhibendum est. Haec perti­ nent ad liceitatem; judex vero, ea negligendo, de se peccat graviter (λ 11,50), nisi agatur de aliqua forma!itate quae sub levi tantum injun­ gitur. 3° Etsi ordinarie censura ferri debeat absolute, nihil impedit quominus conditionate etiam feratur, cum aliquo modo ad ipsam censurae causam pertineat conditio l. 'i° Statim ac reus offert satisfactionem, est absolvendus. A cen­ sura vero absolvens poterit, si res ferat, congruam vindicativam poenam vel poenitentiam infligere. Can. 2248, § 2. 5° A censuris inflictis per sententiam judicialem vel ad modum 1 λ idc Cappello, dc censuris, p. 1, c. Il, a. 1 (n. 33). Cap. I. — De censuris in genere. 815 praecepti, non datur appellatio vel recursus nisi in devolutivo (exsecutio interim non suspenditur), et statim ac hujusmodi cen­ surae latae fuerint, exsecutionem secum ferunt (can. 1889, § 1 et 2243, § 1). Articulus III. l)c causis a censura excusantibus. Quatuor a censura excusant : 1° ignorantia ; 2° metus ; 3° im­ potentia ; 4° nullitas censurae. Tria priora valent pro omnibus cen­ suris ; ultimum, pro solis censuris ab homine. 1269. — I. Ignorantia excusat, sive sit juris (legis vel solius poenae), sive sit jacti (cum nempe quis non advertit se ponere actum vetitum sub censura). Ratio : qui censuram non cognoscit, nequit dici contumax. Atque hoc verum est, etiamsi igno­ rantia esset mere concomitans, ut si quis occideret clericum nesciens esse clericum, sed ita paratus animo, ut si scivisset, etiam occide­ ret. Jamvero in hac materia : 1° Ignorantia simpliciter vincibilis, quae aliquam, sed non omnem, adhibet diligentiam, quin sit crassa vel supina,excusat a poenis medicinalibus (censuris) ; minime vero a poenis vindicativis latae sententiae, nisi lex contineat clausulam : « qui praesumpserit, etc. » (ut mox dicetur). Can. 2229, § 3, η. I. Attamen ignorantia leviter culpabilis a quibuscumque poenis latae sententiae excusat : levis enim culpa non solet graviter puniri. 2° Ignorantia vincibilis crassa vel supina num quam excusat a poenis, nisi lex habeat verba : « praesumpserit, ausus luerit, scienter, studiose, temerarie, consulto egeiit ». vel alia similia. Quaelibet enim culpabilitatis imminutio eximit in hoc casu a poena incurrenda (can. cit., §2). 3° Ignorantia affectata (etiam solius poenae)a nullis poenis latae sententiae eximit, etiamsi lex contineat verba : «qui praesumpserit » et similia (can. cit., § 1. Vide 5. Alph., VII, 45-48, 301). Inde concludes cum can. cit., § 3, n. 2 : Ebrietas, omissio debitae diligentiae, mentis debilitas, impetus passionis, si non obstante imputabilitatis diminutione actio sit adhuc graviter culpabilis, a poenis latae sententiae non excusant. Excusant a solis poenis contra praesumentes latis. 1270. — II. Metus gravis, etiam relative tantum, tollit ple­ rumque delictum, si agatur de legibus mere ecclesiasticis : unde et tollit in his casibus censuram. Can. 2205, § 2. Quare : 1° Si poena lata sit in praesumentes, ordinarie quilibet metus, etiam levis, a censura eximit. Ratio : quaelibet imputabilitatis imminutio in hoc casu excu­ sat a poena, ut dicit can. 2229, § 2. Attamen si actiones quibus censura adnectitur sint intrinsece malae, vel vergant in contemptum fidei aut eccle­ siasticae auctoritatis aut in publicum animarum damnum, tunc solummodo metus gravis a censura adnexa excusat. Can. 2205, § 3. Hinc ob metum levem minime eximitur ab excommunicatione, qui scienter omiserit denuntiationem confessarii sollicitantis. Can. 2368, § 2. 816 Ρ. ILS. 111. — Tr. 11. De poenis ecclesiasticis. 2° Si poena lata simpliciter enuntietur, non eximit ab ea metus levis (can. 2229. § 3, n. 2) ; imo nec ipse metus gravis, si delictum vergat in contemptum fidei aut ecclesiasticae auctoritatis vel in publicum animarum damnum (ib., n. 3). Attamen metus gravis a censura excusare videtur, si committantur aha delicta, licet forte intrinsece mala vel vergentia in damnum spirituale privati cujusdam. Hinc in censuram non incurrit, qui ex metu gravi ne occi­ datur,occidit clericum ; qui ex metu gravi procurat abortum. Peccant quidem hi gravissime contra legem Dei. sed non plectentur excommunicatione. Cfr. Λ'. Alph., VII, n. îû ; Aertmjs-Danien, II, n. 1073.qui agit de crimine abortus. 1271. - III. Impotentia, sive sil physica sive moralis, excusat, pariter a censura, juxta nonnas quae sequentur : 1° Si impotentia est ex vi physica, quatenus omnem adimit agendi faculta­ tem. delicium omnino excluditur et consequenter cessat censura (can. 2205§ 1). 2° Si impotentia oritur ex "ravi incommodo, ex necessitate, valent normae supra pro casu metus indicatae. Sic praesumens usurpare bona ecclesiastica non incurrit in excommunicationem, si id fecerit ob grave incommodum. E contra, non obstante gravi incommodo, excommunicatur qui matrimonium init coram ministro acatholico ; quia vergit in contemptum fidei. 1272. — IV. .Xullitas censurae ex triplici capite haberi potest : 1° Ex dejectu jerentis, i. e. si careat jurisdictione, sive eam habear, impeditam per excommunicationem ex sententia condemnatoria vel dcclaratoria, sive suspensam per legitimam appellationem, quae fuerit interposita ante sententiam absolute latam. Cfr. can. 1889, 2219, § 2, 2243, § 1 et praesertim § 2, 2264. 2° Ex defectu formae, i. e. si substantialis judicii ordo praetermittatur : ut si reus non citetur, nec moneatur sub comminatione censurae (juxta dicta n. 1266). 3° Ex. defectu justae causae, quae deficere poterit tripliciter : a) «Si nec a parte rei, nec secundum allegationes fori externi subsistat. b) Si a parte rei crimen quidem subsistat, non tamen in ordine ad judicium, quia reus illud non confitetur, nec legitime de eo convincitur, c) Si a parte rei non subsistat crimen, etsi juridice probetur, ideoque titulum seu causam praesumptam habeat judex. In quo casu, etsi sententia a parte rei sit injusta, ideoque probabilius censura non liget in foro conscientiae, in foro tamen ex­ terno servari debet, propter scandalum » (VII, 66). 1273. — Quaesitum, In dubiis circa censuras, quid est tenen­ dum ? 1° In dubio antecedente actionem, qui suspicatur suae actioni annexam esse censuram, debet inquirere veritatem. Si, adhibita diligentia, eam non reperiat, excusatur a censura, ratione ignoran­ tiae invincibilis. Quod si in inquirendo omnem diligentiam negligat, aut nonnisi valde parva utatur, non erit immunis ab ignorantia crassa, nec consequenter eximitur a censura, nisi in lege dicatur qui hoc fecerit scienter, etc. Vide dicta n. 1269, 2° Cap. I. — De censuris in genere. 817 2° In dubio consequente actionem, i. e. in dubio an incursa sit necne censura, « in foro conscientiae non tenemur nos gerere ut censurâtes » (VII, 67). Et hoc sive dubium sit facti, i. e. circa crimen, v. gr. an percussio clerici fuerit graviter injuriosa ; sive dubium sit juris, i. e. circa sententiam, puta si dubitetur an censura fuerit latae an ferendae sententiae, vel an conditio appo­ sita in sententia sit impleta necne. Kalio pro dubio facti est, quia nemo in dubio exspoliandus est jure suo communicandi cum Ecclesia, quod possidet ; pro dubio autem juris, quia poenae sunt restringendae, unde in dubio non incurruntur. Cfr. can. 2219, § 1, 2233, § 1 et can. 15. 3° In dubio de cessatione censurae certe inflictae, i. e. si censuratus dubitet de obtenta absolutione, de effectu interpositae appel­ lationis, et similibus, debet adhuc se habere ut censuratum ; quia possessio stat pro lege, vel Superiore. Item in dubio an censura sit justa necne. Cfr. 5. Alphonsum, VII 15, 67, 68; D'Annibale, Summula, I, 312. Attamen generatim in poenis benignior facienda est interpretatio. Can. 2219, § 1 et 2. Articulus IV. De absolutione a censuris. Tria sunt expendenda : 1° quomodo solvantur censurae incursae ; 2° quinam absolvere possint ; 3° quaenam sint conditiones requi­ sitae. § 1. Quomodo 1274. — Notiones censurae solvantur. Censurae absolutio est : poenae medicinalis relaxat io, clavium potestate jacta, per idoneum Superiorem. Per se et primario est actus jurisdictionis fori externi, sicut ipsa cen­ surae inflictio. Dilïert a dispensatione, quae legis vel praecepti vinculum tollit, vel poenam vimlicativam remittit. Can 2236, § 1, 2248, § 1. — Multiplici modo potest (piis a censura absolvi : 1° quoad omnes effectus, vel quoad aliquos tantum ; 2° absolute vel conditionate; 3° ad reincidentiam; 4° ad cautelam. De his pauca supersunt dicenda. praeviae. 1° Absolutio datur ordinarie ad tollendos omnes effectus ; quandoque datur ad effectum partialem, v. gr. ad tollendam privationem vocis activae in electione canonica 1. Haec tamen dicitur improprie absolutio, quia exhibet speciem dispensationis (VII, 125, fin.). > Ita, v. gr., censurae, quibus Cardinales electores novi Pontificis forsan plectuntur, solummodo ad effectum electionis suspenduntur, alias in suo robore permansurae (Const, Vacante Sede Apost., n. 29 et 79 in Codice, Docum. I ; Acia Pu X, vol. 3, p. 253 et 282). 818 P. ILS. III. — Tr. 11. De poenis ecclesiasticis. 2° Absolutio dari potest sub conditione, vel de praeterito,'v. gr. : « si jam satisfecisti, ego te absolvo » ; vel de praesenti : « si possum absolvere » ; vel de futuro : si satisfacies in posterum, nunc pro tunc te absolvo. » Haec tamen postrema absolutio illicita est, nisi ex aliqua gravi causa cohonestetur, puta, si postea esset defecturus a quo censuratus possit absolvi (VII, 123). 3° Absolutio datur quandoque ad reincidentiam, quae species conditionis est ; ita nempe ut absolutus, nisi intra certum tempus aliquid praestiterit (v. gr. nisi infra mensem resti!uerit, vel excommunicantem adierit), reincidat ipso facto in eamdem censuram. Porro, reincidentia est ab homine vel a jure : a) Esi ab homine, quoties adjicitur voluntate ipsius Superioris absolventis. b) Est a jure, quando imponi! ur vi legis : quod fit, v. gr., cum quis vel in urgente necessitate, vel in articulo seu periculo mortis, absolvitur a censuris specia­ lissimo modo Papae reservatis. Vide dicenda, n. 1282 et 1284. 4° Absolutio ad cautelam est illa, quae datur ad tollendam vel ad suspen­ dendam censuram forte ignoratam. Hujusmodi est, quae datur ante absolu­ tionem peccatorum, ad vitandam irreverentiam ; vel ante collationem ordi­ num, beneficiorum, etc., ad removendum impedimentum censurae forsan oblitae, vel cum ignorantia crassa incursae. Porro absolutionem ad cautelam dare expedit, quotiescumque de excommunicatione incursa dubitatur : a) quia ipsa data, cessat censura, etsi postea certa apparuerit ; b) ne forte, in aliquo dubio facti (an quis revera ab ea absolutus fuerit), extra Ecclesiam maneat, bonorum ejus expers : nam in tali dubio, falsa nostra existimatio non mutat rei veritatem. Nec vana et inutilis esse debet forma absolutionis a Rituali Romano praescripta in fine confessionis. 1275. — Principia. I. Censurae semel incursae tolluntur per solam legitimi Superioris absolutionem. Constat ex can. 2248, § 1. Hinc censura non tollitur per emendationem rei: quod ceteroquin patet ex prop. 44a ab Vlexandro VH damnata. Non tollitur insuper per mortem vel amotionem ferentis, ut patet ex cit. can. ; et ratio est, quia poena semel inflicta transit in rem judicatam. Non tollitur denique, quoad aliquos effectus, per mortem censurât^ ut constat ex c. Sacris, de excommunie. Quapropter mortuus, etsi contritus decesserit, privatur Ecclesiae suffragiis et sepultura ecclesiastica. Dictum est : 1° Censurae : poenae enim vindicativae cessant per dispensationem, vel post tempus elapsum aut conditionem impletam. 2° Per Superioris absolutio­ nem, sive ipse directe absolvat, sive absolutionem delegato committat. Statuit autem canon 2232, § i : Poena latae sententiae sive medicinalis sive vindicativa delinquentem, qui delicti sibi sit conscius, ipso facto in utroque foro tenet. Ante sententiam tamen declaratoriam a poena observanda delinquens excusatur, quoties eant servare sine infamia nequit ; et in foro externo ab eo ejusdem poenae observantiam nemo exigere potest, nisi delictum sit notorium. » 127G. — II. Absolutio a censuris dari potest in utroque foro. Can. 2239. — Si agatur de censura quae non impedit sacramen­ torum receptionem, censuratus rite dispositus absolvi potest a peccatis, firma censura, v. gr. sacerdos suspensus. Si vero agatur Cap. I. — De censuris in genere. 8i9 de censura quae impedit sacramentorum receptionem, censuratus nequit licite absolvi a peccatis, nisi prius a censuris absolutus fuerit. Can. 2250, § 1-2. Si absolutio a censuris detur post absolutionem a peccatis, est graviter illicita, attamen valida ; et si poenitens, in ea recipienda, bonae fidei ac de cetero dispositus fuerit, valebit quoque absolutio a peccatis (VI, 430, fin. ; \ II, 70, 12G). 1277. — III. Valor absolutionis a censuris alius est in foro externo, alius in foro interno. Absolutio data in foro externo valet pro utro­ que foro. Absolutus in foro interno, remoto scandalo, potest uti talem se habere etiam in actibus fori, externi ; sed, nisi concessio absolutionis saltem legitime praesumatur in foro externo, censura poterit a Superiore fori externi urgeri, donec absolutio in eodem foro habita fueritx. Can. 2251. Magnum discrimen intercedit inter absolutionem a peccatis et absolutionem a censoris. Etenim : 1° Illa datur ad Deum nobis reconciliandum ; haec autem ad restituendum ea, quae propria sunt Ecclesiae militantis. 2° Illa ad omnia peccata, haec vero quandoque ad unam censuram restringitur. Can. 2249, § 1. 3° Illa nonnisi contritis et volentibus ; haec etiam contumacibus, atque ipsis invit is conceditur valide ; imo et licii e in aliquibus casibus, v. gr. cum ad bonum commune hoc conferat. 4° Illa per se, absolute ; haec, saepe sub condi­ tione datur, ex die in diem, ad reincidentiam, ad cautelam, ad effectum parti­ cularem, etc. Can. 2239. 5° illa praesentibus tantum; haec et absentibus per litteras vel telephonium vel internuntium recte datur, si urgens subsit causa (excipe si fuerit alicui demandatum, ut absolvat in forma Ecclesiae consueta). Can. 2239, § 2. G° Illa a solo sacerdote approbato ; haec a simplici < lerico debita facultate donato dari potest. 7° Postremo, peccata absolvi possunt non solum directe, sed etiam indirecte (i. c. per concomitantiam cum iis quae subji­ ciuntur clavibus) ; censurae autem nonnisi directe absolvuntur ; quia inter eas non est necessaria connexio, sed habentur instar catenarum, quarum aliae sine aliis solvuntur. Can. 2249. Cfr. A. Alph., VI, 597, G18 ; λ 11, 117, 131. § 2. Qui possint absolvere λ censuris. 1. Modo ordinario el extra necessitatem. 1278. — Principia. 1. A censura ab homine non potest absolvere nisi ille qui eam inflixit, vel ejus successor, aut Superior, vel horum delegatus. Talis censura est ex natura sua specialissime reservata (etiam in jubilaeo) ; et ratio est, quia secus ordo judiciorum per­ turbaretur (VII, 72 ; 11. Ap., XIX, 11). Confirmatur can. 2253, n. 2, 2245, § 2, 2247, §2. Id valet etiam de censuris per praeceptum 1 Prudentia semper vetat, ne absolutio in foro interno concedatur, si casus in forum contentiosum deductus vel proxime deducendus est. Snare:, de Cens., disp. 7. 820 P. 11. S. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. particulare inflictis, nt communiter1 tenent auctores. Vide prae­ sertim cil. can. 2247, § 2 Addit autem 5. Alphonsus : 1° Quod Episcopus, etiam in alieno territorio, potest suos subditos absol­ vere, in foro tam externo quam interno, semper ac absolutio fit sine strepitu judiciali. 2° Quod si quis in alieno territorio delinquit, et ab illius Episcopo specialiter excommunicatur, non potest absolvi ab Episcopo proprio, nisi de Episcopi loci licentia. » — Haec eruuntur ex dictis n. 1258 et ex can. citatis. Judex autem qui ex officio applicat poenam a Superiore constitutam, eam semel applicatam remittere nequit (can. 2236, § 3). 1279. — II. A censuris a jure non reservatis, absolvere potest in foro sacranientali quilibet confessarius ; extra forum sacramentale quicumque jurisdictionem in foro externo habeat in reum. Ita can. 225.3, n. 1. Cfr. et. can. 2245, § 4. Prima pars principii non valet pro interdicto locali vel pro censura in communitatem lata : haec reguntur tantum foro externo. Itaque diximus : 1° .1 censuris ; secus enim, si qua poena, sub forma censurae enuntiata, sil reapse vindicative. Haec enim solum per dispensationem legitimam tolli potest, ut habet can. 2236. 2° Quilibet confessarius, scilicet approbatus, et jurisdictionem habens in censuratum. 3° In foro sacranientali : haec absolutio igitur vi ran. 2253, 1°, non potest dari extra confessionem. Concessa vero in foro sacranientali, valet etiam pro foro externo, ad normam tamen eorum quae n. 1277 statuimus. 1280. - HI. A censura a jure reservata nullus absolvere potest, nisi ille qui censuram constituit vel cui reservata est, eorumque successores, aut competentes Superiores, aut delegati. Ita expresse et dilucide can. 2253, n. 3. Quare : 1° A censura reservata Sedi Apostoi.icae, ii tantum absolvere possunt, qui absolvendi potestatem ab ea impetraverint sive generalem, si censura simpliciter reservata sit. sive specialem, si reservata speciali modo, sive denique specialissimam, si reservata specialissimo modo, salvo semper praescripto infra indicando (n. 1282) pro casibus urgenitoribus. Can. 2253, 3°. a) In t as ibus occultis, potest Ordinarius censuram, Sedi Apostolicae jure communi reservatam, per se vel alium 2 remittere, etiamsi non agatur de casu urgent iori, si nempe haec censura sit tant unimodo simpliciter reservat a. Ha ex can. 2237, §2. — b) In casibus publicis nequit per se (ex eod. can. 2237, § 1) Ordinarius absolvere a censuris S. Pontifici reservatis. Unus exci­ pitur casus:s\ delictum apostasiae, haeresis vel schismatis ad forum externum Ordinarii quovis modo deductum fuerit, ut notavimus n. ii t. In hoc tamen Professor Jacobus Solide delictis < t poenis,Romae 1920) contrariam tenuit sententiam (n. 173 pa« 122). quae singularis habenda est., quamque contradicentem ipsi textui can22. > «i 2 reprehendit P. Crettsen f Vour Iler. thiol. 1923, p. 440). — 1 Hujus delegati deputalio potest Heri ad unum vel ad omnes casus: porro requiritur ut flat non omnibus In communi sed singulis personis ■ «pressa nomlnatim hac facultate. S Alph vn 93 · de Pnv , 34 ; Ami du C/., 1911. P-'223. Cap. I. — Do censuris in genero. 82i casu, \ icarius Generalis nullam habet potestatem sine mandato speciali, ut can. 2314 expresse statuit. Cfr. Trid., c. Liceat, Sess. 24, c. G, de Reform. 2° Λ censura reservata Episcopo vel Ordinario, quilibet Ordi­ narius absolvere potest suos subditos, loci vero Ordinarius etiam peregrinos. Can. 2253 jam citatus. Itaque : •i) Facultas quae hic Ordinario competit, non restringitur ad casus occultos, sed exerceri potest etiam in foro externo pro casibus publicis. Excipe casus ad forum contentiosum jam deductos, ut dicitur can. 2237, § 1, n. 1. b) Exten­ ditur etiam hujusmodi facultas ad censuras quas Episcopi per sententiam generalem sibi reservarunt : illae enim (ut ex dictis n. 1254, 2° constat) sunt censurae a jure. Sed non extenditur ad censuras per peculiare praeceplujn Episcopi inflictas, ut diximus n. 1278. c) Superiores Majores in Religionibus clericalibus exemptis absolvere possunt omnes suos subdii os (novit ios et fami­ liares n. 1240, 4° recensitos) a censuris ex jure Ordinario reservatis : sunt enim ( )r«l inarii. d) Simplex confessarius, cui conceditur facultas absolvendi a casibus R. Pontifici reservatis, potest quoque remittere censuras ex jure universali Ordinariis reservatas : illae enim potius casus papales appellandae sunt. Cfr. Génicol-Salsmans, II, η. 604, nola 1. 1281. — Si (μια censura in Ordine religioso, etiam exempto, reservata sit, potest eam valide et licite remittere quilibet confessarius ab Ordinario loci appro­ batus, etiam inter designatos non recensitus, quem religiosus adierit ad suae conscientiae quietem, revocato quolibet contrario privilegio. Ita ex can. 519. 2. Modo extraordinario, in periculo mortis cl casu urgentiori. 1282. — Principia 1. Quilibet sacerdos, etiam non approbatus, potest quemlibet censuratnin in periculo mortis constitutum valide et licite absolvere a quibusvis censuris qiianitumvis reservatis ac noto­ riis, etiamsi praesens sit sacerdos approbatus. Cfr. can. 882. Constat οχ Trid. (Sess. 14, c. 7) sic declarante : <· Pie admodum, ne hac ipsa occasione (reservationis scilicet) aliquis pereat, in eadem Ecclesia Dei custoditum semper fuit, ut nulla sit reservatio in articulo mortis, atque ideo omnes sacerdotes quoslibet poenitentes a qui­ busvis peccatis et censuris absolvere possunt. \1 tamen haec abso­ lutio, ut explicite declaravit Comiss. Pontif. 28 dec. 1927 (A. .1. 5. XX. 1928, p. 61), limitatur ad jorum inlernutn, el non extenditur ad forum quoque externum. 1283. - 1° Illicite agit sacerdos, si poenilenti non injungit dc jure injun­ genda, ut n. 1287 indicabitur. Illicite etiam agit sacerdos, (pii in periculo mortis, extra necessitatem, absolvit complicem, ut dicetur n. 1781. 2° Poeni lens, qui in periculo mortis a sacerdote specialis facultatis experto recepit absolutionem ab aliqua censura ab homine vel a censura specialissime S. Sedi reservata, tenetur, postquam convaluerit, recurrere, sub poena reincidentiae. ad illum qui censuram tulit (si agatur de censura ab homine), ad Poenilen- 822 P. ILS. III. — Tr. 11. De poenis ecclesiasticis. fiariani vel ad Episcopum 1*aliumve facultate praeditum (si agatur de censura a jure), eonnnque mandatis parere. Can. 2252. Recursus vero debet fieri saltem per epistolam et per confessarium, si id fieri possit sine gravi incom­ modo, nomenque reticeri debet. Ita ex can. 2254, § 1, quem servandum in hoc casu statuit can. 2252. 12S4. 11. hi casu urgentiori, potest quilibet confessarius appro­ batus directe absolvere a quibuslibet censuris latae sententiae quo­ quo modo reservatis, imposita obligatione infra mensem recurrendi ad competentem auctoritatem ad audienda mandata, sub poena reincidentiae. Ita can. 2254. Cfr. etiam anteriora documenta S. Offi­ cii et S. Poenit., praesertim Decr. 23 Jun. 1886 (.4. S. S., 24, p. 744). — Casu quo censuratos premat periculum infamiae, Codex etiam alia via ipsis consulit juxta dicta n. 1275, in fine. 1° in casu urgentiori. Id locum habet non solum quando adest necessitas cele­ brandi, communicandi, vel periculum infamiae, sed etiam si poenitendi durum est in peccato permanere per tempus necessarium ut Superior competens provideat. Can. cil., § 1. Vide etiam S. Off., i8 Jun. 1897 (.1. S. S., 30, p. 124). Porro tempus utile, intra quod 5. Sedes adiri et audiri posse praesu­ mitur, est spatium trium hebdomadarum. 2° Directe absolvere, ita ut nova sacramentalis accusatio hujus peccati (salvo quod mox sub a additur) non sit necessaria. S. Off., 19 Aug. 1891. 3° .1 quibuslibet censuris reservatis, ut inlelligatur nullam dari exceptionem : nec quoad censuras etiam specialissime S. P. reservatas, nec quoad suspen­ siones ·, modo sint censurae latae sententiae (etiam ab homine). \ ide etiam n. 1285. 4° Imposita obligatione infra mensem recurrendi, etc. Poenitens debet recur­ rere saltem per epistolam el per confessarium, si id fieri possit sine gravi incommodo, reticito quidem nomine. Infra mensem recursus fieri debet, sub poena reincidenliae in eamdem censuram. Se 1 haec obligatio recurrendi cessat, si poenitens laicus, scribendi nescius, nequit suum confessarium adire qui in confessionali Responsum Romanum ipsi referat. S. Off., 5 Sept. 1900. In hoc casu inutilis est recursus per confessarium. Confessarius autem, saltem directe, non tenetur strido praecepto onus scribendi in se recipere (excepto casu mox sub b memorando). Si recurrere nolit, el poenitens scribere nesciat, probabi­ liter cessat obligatio recurrendi, licet poenitens posset postea suum confessa­ rium in confessionali adire ad audienda Rom. Responsa. Cfr. Linz. Quart. Schr , 1921, p. 251. — In casibus impossibilitatis, agatconfessarius secundum mox dicenda, sub b. 5° Hecurrendi ad auctoritatem competentem. Kuc.lorilas competens est S. Poenitentiaria, vel Episcopus aliusve Superior facultate praeditus, non autem confessarius privilegiatus 3. Jamvero : 1 λ < rba facultate praeditum se referunt quoque ad Illud Episcopum ; ut expresse declaravit Ponti/. Commtaio, die 12 nov. 1922 (A. A. S., XIV, p. 663) : « Utrum in canone 2252, quo statuitur etc. verba illa facultate praeditum restringenda sint ad vocabulum ahumve; an etiam pertinere dicenda sint ad aliud x ocabulum Episcopum. Resp. Negative ad l‘m par­ tem. affirmative ad 2‘“, seu Episcopum mandata dari non posse, nisi facultatem habeat a jure vel ex Sedis Apostolicae concessione. · - Cum censura latae sententiae receptionem -aeramenti non impediat (cfr. canonem 2250. i t). nequaquam habere poterit locum haec rati» -i durum -it pocnitenti etc. — ’ In canone enim 2254 § 1 occurrit expressa uicntio Supirion*. Cap. I. — De censuris in genere. 823 a) Nihil impedit quominus poenitens, etiam post acceptam absolutionem, facto quoque recursu ad competentem Superiorem, alium adeat confessarium facultate praedii um, ab eoque, repetita confessione saltem delicti cum censura, consequatur absolutionem ; qua obtenta, mandata ab eodem accipiat, quin teneatur postea aliis mandatis ex parte Superioris supervenientibus, lia can. 2254, § 2 ; S. Off., 19 Dec. 1900, ad 3. b) Quodsi in aliquo casu extraordinario hic recursus sit moraliter impossibilis tunc ipsemet confessarius potest absolutionem concedere sine onere recurrendi infra mensem (de quo supra) : injunctis tamen de jure injungendis, et imposita congrua poenitentia et satisfactione pro censura, ita ut poenitens, nisi intra congruum tempus a confessario praefiniendum poenitentiam egerit ac satis­ factionem dederit, recidat in censuram, ('.an. 2251, § 3 ; S. Off., 9 Nov. 1898, 7 .Inn. 1899, 5 Sept. 1900. Confessarius hac facultate numquam uti potest in gratiam sacerdotis qui complicem absolverit: in illo enim jus canonicum numquam agnoscit impossibilitatem recurrendi ad auctoritatem competentem, vel adeundi denuo alium confessarium facultate praeditum. Can. cit. ; S. Off., 3 dun. 1899. Si scribere non potest (v. gr. propter caecitatemI, ipse *confessa rius recurrat oportet, nisi poenitens malit adire confessarium privilégiaium. 1285. — Quaesitum. An aliquando simplex confessarius potest absolvere a censuris Episcopo reservatis ? Affirmative, ex modo dictis, et quidem etiam (extra mortis periculum) in casu urgentiori ; dummodo agatur de censuris latae sententiae. Canon enim 2251, § 1, de omnibus censuris latae sententiae loquitur. Hic igitur valent quae diximus n. 1283, 2° et. 1284, b, de onere recurrendi, quod imponitur vel remit­ titur pro diversitate circumstantiarum. .Ius antiquum hisce statutis penitus abrogatum est. Tempus autem utile ad adeundum Episcopum pro absolu­ tione est spatium unius hebdomadae, ul legetur infra, n. 2048. 1°, in nota. I § 3. Quae sint conditiones absolutionis. Plures a jure requiruntur conditiones, sive ex parte absolventis sive ex parte absolvendi, sive denique ex parte formae. 1286. — I. Ex parte absolventis, praeter potestatem, requiri­ tur (et quidem sub poena nulli tatis) libera voluntas; id est, abesse debet tum vis aut metus gravis (can. 2238), tum deceptio et error. Unde, si causa principalis sit falsa, v. gr. si reus dicat mendaciter se parti laesae satisfecisse, irrita est absolutio, nisi Superior ipse absolvat et sit falsitatis conscius (VII, 132). Quid, quaeres, st error versetur circa potestatem absolventis ? — Resp. 1° Si error procedat ex ignorantia reservation!» in confessorio, absolutio censurae valet, dummodo ne sit censura ab homine, aut censura S. Sedi specialissime reservata *. Ita can. 2217, §3. — 2° Si error procedat ex ignorantia privata poenitentia, absolutio non valet ; valet vero, si sil error communis. Can. 209. 1 Jn hoc casu absolutio censurae reapse declaratur per ordinariam absolutionis formulam. Marc. Inst. Morat. Alph. T. I. 51 824 P. II. S. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. 1287. — II. Ex parte absolvendi requiritur generat im, ul ipse absolutionem petat 1. Requiritur etiam ut paratum se ostendat implere conditiones, quae in Rescriptis apponi solent sub hac for­ mula : « injunctis de jure injungendis. » Xon requiritur autem ut absolvendus sit praesens (can. 2239, § 1). 1° Regulariter absolutio a delinquente peti debet vel saltem ab ipso non positive respui, sicut de dispensatione jam notatum est (cfr. n. 237). Petens autem absolutionem, debet casus omnes indicare : secus absolutio valet tan­ tum pro casu expresso. Quodsi absolutio, quamvis particularis petitio facta sit, fuerit generalis, valet quoque pro relicitis bona fide, excepta censura specialissime S. Sedi reservata : non valet autem pro reticilis mala fide. Can. 2249, §2. 2° Conditiones implendae (seu de jure injungendae) sunt : ut reus congruam satisfactionem pro damnis et scandalo praestet, aut saltem serio promittat. Judi­ cium, verane sit poenitentia annon,spectat ad illum, a quo absolutio petitur. Absolvens vero potest etiam, si res ferat, pro delicto congruam vindicat ivam poenam vel poenitentiam (sensu Codicis) infligere. Can. 2242, § 3, 2248, § 2 ; Λ’. Alph., I, 204 ; VII, 127, 128. Si opus a confessario impositum a poenitente neglectum fuerit, censura per absolutionem sublata non reviviscit: excipe si onus fuerit impositum sub poena reincidentiae. Can. 2248, § 3. 1288. — Qi AESiTi M. .-b/ invalida est absolutio censurae data a delegato, neglectis clausulis in jure vel in Rescripto appositis ? Distinguimus : a) Invalida est absolutio, si clausulae appositae exprimantur per particulas s». dummodo, vel aliam ejusdem significationis. Ita can. 39 (cfr. et can. 203, §2). b) Si clausulae alio modo exprimantur (v. gr. ablativo absoluto : satis­ facta parte), non liquet utrum importent veram conditionem « sine qua non », an duntaxat ad monendum appositae fuerint. Hinc delegatus, in tali casu, ante factum studeat accurate servare praescripta : post factum vero, si quid bona fide omiserit, non propterea putet se invalide absolvisse : stante enim dubio quoad jurisdictionem, certo supplet Ecclesia, ut dicit can. 209. Cfr. Alph., VII, 12t, 127. 1289. — III. Er parte formae, ad valide, absolvendum non requi­ runtur certa verba : sed requiritur et sufficit exterior manifestatio, etiam oretenus expressa, voluntatis Superioris (MI, 166). Ad rite absolvendum, in foro sacramentali, adhibenda est forma, quae continetur in consuetis absolutionis verbis (Rituale Rom. 111, e. 2) ; in foro non sacramentali, absolutio (si in mandato certa forma non sit praescripta) quolibet modo dari potest, sed ad excommunica­ tionis absolutionem regulariter formam adhiberi convenit in libris ritualibus traditam. Can. 2250, § 3. Expedit praeterea ut. si poena scripto inflicta fuerit, etiam ejus remissio scriptis concedatur. Can. 2239, § 2. 1 Extra fonnn sacramentalc posset quis absolvi a censura, licet invitus aut indignus habeatur. Cap. 11. — De variis censurae speciebus. 825 Pro praxi. Qui facultate pollet absolvendi a casibus reservatis utatur ea pru­ denter ac discrete. 1° Moneat poenitentem, casum Episcopo vel R. Pontifici reservari, ut ita reus gravitatem delicti percipiat. Qui secus agit, quomodo horrorem ingeret criminum hujusmodi atrociorum, qualem fideles, juxta Concilium Tridentinum, concipere debent ? (Pedicini, La Cost. Ap. S., c. 10, p. 56). 2° Prudentia maxime est necessaria, quando d·· crimine enormi et facile notorio agitur, vel quando casus facile ad forum contentiosum deducendus est. CAPUT H De variis censurae speciebus. S. Alphonsus, VII, 133 seqq. ; ed. G., IV, p. 333 : H. Ap.. XIX, n. 15 ; Lega. o. c., tit. IV ; Schmalzgrueber, Jus eccl., tit 39 (vol. XI) ; Pallotlini, Collect, conclus. Cone. Trid., vol. X (v. Excommunicatio), vol XVI (v. Suspensio) ; D’Annibale, Summula, ed. 5, I, n. 359 ; Aertnys-Damen, II, 998 ; Crnica, op. Clt., sectio II ; Cappello, op. cil.. P. 2, c. 1,3 et ί : BlaL I·. V, p. 121 seqq. ; Vermcersch-Creusen. Epii. III n. 456 : Raus, Instil. can. n. 456 spqq. Tres sunt censurarum species: excommunicatio, suspensio, interdictum. Can. 2255, § 1. De singulis dicemus. Articulus I De excommunicatione. 1290. — Definitio. Excommunicatio est : censura, per quam quis excluditur a communione fidelium el privatur certis bonis spiritualibus, quae Christianis competunt. Divisio. Excommunicati alii dicuntur tolerati, quos fideles in profanis non tenentur vitare ; alii vitandi, quos intra certos limites fideles etiam in profanis vitare tenentur. Can. 2267. Antiquitus omnes excommunicati stalim ac de incursa censura constabat, erant vitandi. Hodie, attenta imprimis Constitutione Martini V Ad vitanda scandala, qua permissum fuit fidelibus communicare (etiam in divinis, ut com­ munius docetur) cum reis censura innodatis, nemo est vitandus, nisi fuerit nominalim a S. Sede excommunicabis, excommunicatio fuerit publice denun­ tiata, et in Decreto vel sententia expresse dicatur ipsum vitari debere. Can. 2258, § 2. Unus est casus in quo, ul reus sit vitandus, minus strictae sunt con­ ditiones praerequisitae : ipso facto est enim vitandus, (pii violentas manus in personam Rom. Pontificis injecerit. Can. 2343, § i. η. I. His praemissis, inquiremus de effectibus excommunicationis, tum respectu excommunicat i, tum respectu fidelium. 826 P. IL S. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. § 1. De effectibus excommunicationis in excommunicato. Effectus excommunicationis in excommunicato sunt remoti, vel proximi (seu mediati et immediati). 1291. — I. Effectus remoti seu mediali sunt duo : 1° Irregularitas, quam incurrit excommunicatus, si actum Ordinis sacri scienter et sollemniter exercet, ut suo loco explicabitur. Can. 985, n. 7. 2° Sus­ picio haeres is, quam ille incurrit, qui per annum, obdurato animo, in excommunicatione persistit, seu insordescit. Unde, quia praesu­ mitur male sentire de potestate Ecclesiae, potest contra eum sicut contra suspectum de haeresi procedi. Ita ex can. 2340, § 1 post Trid., Sess. 25, c. 3. 1292. - II. Effectus proximi, seu immediati, sunt plurimi. Ut dicit can. 2257, separari nequeunt, et ita excommunicatum pre­ munt, ut is fere omni jure spolietur quod tanquam Ecclesiae membro ipsi competit. Haec quidem quoad excommunicatos in genere. Itaque novem indicabimus excommunicationis effectus : 1° Privatur usu passivo sacramentorum ; i. e. non potest sacra­ menta licite recipere, et peccat graviter ea recipiendo, nisi excu­ setur ignorantia, vel necessitate vitandi scandalum aut aliud grave malum. Can. 2260, § 1 Dicitur licite : quia valide ea suscipit, saltem quoad substantiam. Excipe sacramentum poenitentiae, in quantum, ex defectu dispositionis (non vero ratione censurae), poenitens nequit recipere gratiam sacramenti. Si tamen bona fide confiteatur, valide absolvitur a peccatis, remanente censura, si reser­ vata sil (VII, 158, 159). Usus sacramcntalium permittitur regulariter excom­ municato, non quidem ut participet fructum, quem illa producunt ex bene­ dictione Ecclesiae, sed tantum ut illa veneretur (VII, 174). Attamen post sententiam declaratoriam aut condemnaloriam excommunicatus ea recipere prohibetur (can. cit.). 2° Privatur usu activo sacramentorum et sacramcntalium ; i. e. non potest ea licite conficere et ministrare (et quidem sub poena irregularitatis, ut modo diximus), nisi excuset necessitas, metus magni incommodi, v. gr. infamiae, jacturae bonorum ; vel nisi rogetur a fidelibus, qui ex qualibet justa ratione ab excommuni­ cato tolerato, contra quem non lata est sententia, sacramenta et sacramentalia petere possunt \ Can. 2261, § 1 et 2. Quoad administrationem sacramenti poenitentiae, vide etiam infra, 5°. ’ Vidit can. 5 a ibidibus percontandi. excommunicatus requisitus nulla tenetur obligatione causam Cap. II. — De variis censurae speciebus. 827 Ab excommunicato vitando necnon ab alio excommunicato, postquam intercessit, sententia condemnatoria aut declaratoria, fideles in solo mortis periculo possunt petere tum absolutionem sacramentalern, etiamsi praesens sit sacerdos approbatus (cfr. dicta n. 1282), tum etiam, si alii desint ministri, celera sacramenta et sacramentalia. Can. 2261, §3. — Quoad quaestionem : an fideles sacramenta petere possint a schismaticis, vide n. 1439. 3° Privatur divinis officiis ; i. e. non potest sine peccato gravi, etiam diebus praeceptis, intéressé functionibus potestatis ordinis, quae de instituto Christi vel Ecclesiae ad divinam callum ordi­ nantur et a solis clericis fieri queunt, ut sunt missa, publicae pro­ cessiones, Horae sollemniter cantatae. Non caret tamen jure assi­ stendi praedicationi verbi Dei. Can. 2259, § 1,2256, η. I. Si passive assistat toleratus, non est necesse ul expellatur. Si vitandus, expellendus est, aut, si expelli nequeat, ab officio cessandum, dummodo id fieri possit sine gravi incommodo. .16 assistentia vero activa, quae ali­ quam secum ferat participationem in celebrandis divinis officiis, repellatur non solum vitandus, sed etiam quilibet post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam aut alioquin notorie excommunicatus. Can. 2259, § 2. Tolerat Ecclesia ut puellae schismal icae, una cum catholicis, in officiis publicis cantent (A. .S’. .S'., 40, p. 269). Potest excommunicatus (etiam vitandus), tempore quo divina officia non celebrantur, ecclesiam ingredi, in eaque orare, sed a fidelium coetu separatus. Si est obligatus ad Horas, ab iis minime dis­ pensatur, etsi non debeat dicere : Dominus vobiscum, sed Domine, exaudi orationem meam ; secus peccaret venialiter (nisi solus recitet, aut sil tole­ ratus). 4° Privatur communibus Ecclesiae suffragiis, i. e. fructibus indulgentiarum et publicarum orationum, quae non possunt nomine Ecclesiae excommunicatis applicari, etiamsi essent in statu gratiae. Haec prohibitio omnes excommunicatos spectat (can. 2262). Non prohibentur tamen fideles privatim pro excommunicatis orare, jeju­ nare, etc., nec sacerdotes, missam privatim ac remoto scandalo applicare. Si tamen sint vitandi, missa legatur pro eorum conversione tantum, (can. cit., § 2 ; .s\ Alph., VII. 162, 163). 5° Privatur usu jurisdictionis ecclesiasticae ; i. e. actus jurisdictionis, etiam fori interni, positus ab excommunicato est illicitus ; imo et invalidus (praeterquam pro mortis articulo, ut diximus n. 1292, 2°), si lata fuerit sententia condemnatoria vel declaratoria. Secus est validus, imo etiam licitus, si ex qualibet justa causa a fidelibus petatur, ut habent can. 2264 et 2261, § 2. Hinc nequii excommunicatus (licite vel valide pro diversis casibus) legem ferre, sententiam dicere, dare absolutionem, dispensare, poenas edicere. —Ad confessorios schismaticos quod spectat, videntur ab eis valide absolvi orien­ tales in foro sacramentali (cfr. n. 1761 lin.), si supponamus alia requisita ad sacramenti validitatem non deesse. ‘ S23 P. II. S. III. — Tr. II. Do poenis ecclesiasticis. 6° Privatur jure passivo ad beneficia, officia, dignitates et Rescripta : i. e. nequit consequi dignitates, officia, beneficia, pen­ siones ecclesiasticas aliudve munus in Ecclesia, nec promoveri ad Ordines (can. 2265, § 1, n. 2 et 3). Unde electio, nominatio, pro­ visio, dispensatio in favorem excommunicat! est graviter illicita, tam ex parte conferentis quam ex parte acceptantis. Praeterea : n^.Ius ad beneficia, officia, etc., consequenda totaliter cessat (ita ut nulla sit electio), si electus est excominunicatus vitandus aut notus per senten­ tiam condemnatoriam vel declaratoriam. Can. 2265, § 2. Post, hujus modi sententiam excominunicatus manet privatus fructibus dignitatis, officii, pen­ sionis, beneficii, muneris, si quod habeat in Ecclesia ; vitandus autem ipsamet dignitate, officio, pensione, beneficio, munere. Can. 2266.— b) Rescripta grat iae el dispensationis omne genus, a S. Sede concessae etiam censura irretitis, calidae sunt. Can. 36. § 2. Quo Isi tamen sententia declaratoria vel condemnatoria lata fuerit, excominunicatus nequit gratiam ullam pontificiam valide consequi, nisi in Rescripto mentio de excommunicatione fiat. Can. 2265, § 2. Cfr. can. 46. 7° Privatur jure activo ad beneficia, etc., et ad actus legi­ timos ecclesiasticos (can. 2263, 2265, § 1, n. 1). Excommun icatus igitur prohibetur tum jure eligendi, praesentandi, nomi­ nandi (can. 2265, § 1, n. 1) ; tum jure ponendi actus, quos designat can. 2265, scilicet : munus administratoris bonorum ecclesiastico­ rum ; partes judicis, auditoris et relatoris, advocati, promotoris, etc.; munus patrini in sacramentis baptismi et confirmationis; jus patronatus agere l. Post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam (a fortiori si vitandus sil) excominunicatus invalide eligit, praesentat et nominat (can. 2265, § 2) ; nequit valide esse patrinus (can. 765, n. 2 ; 795, n. 2) ; nequit in judicio stare nisi ad impugnandam legilimitatem excommunicationis (can. 1654). Nequit tandem parochus sic excommunicabis valide assistere matrimonio, vel alios ad hoc delegare (can. 1095). 8° Privatur communione civili cum fidelibus, si sit excommuni­ cat us vitandus. Attamen vitandus potest communicare cum con­ jugo, parentibus, liberis, famulis, subditis et generatim cum aliis si rationabilis causa excuset. Can. 2267 (vide (diam n. 1295). 9° Privatur demum sepultura ecclesiastica (i. e. in loco benedicto), si sit sectae haereticae aut schismaticae aut massonicae notorie addictus, vel excommunicatus (aut interdictus) post sen­ tentiam declaratoriam vel condemnatoriam. Excipe si ante mor­ tem aliqua signa poenitentiae dederit. Can. 1240, § 1, n. 1 et 2. 1 H tcc quidem regulariter.· in jure enim remotio ab his actibus circumscribitur certis uni bus. Quoad electionem Rom. Pontificis, vide Const. Vacante Sede, tit. 2, c. !, n. 29. Cap. II. De variis censurae speciebas. 829 Cadaver autem excommunicati vitandi, qui contra citati canonis 1240 praescriptum, sepulturam ecclesiasticam obtinuit,exhumandum cst,s\ absque gravi incommodo fieri queat. Can. 1242. 1293. — Pro praxi : Si quis censura ecclesiastica notarié innodatus obierit, el juxta sacros canones et normas, hac de rea Doctoribus traditas, ecclesiastica sepultura carere omnino debeat, dum pertinaciter gravibus minis expostulentur exsequiae et ipsa sepultura ecclesiastica, quomodo in hujusmodi casu sese gerere debeat parochus ? S. Poenitentiaria, 10 Dec. I860, respondit : . Curan­ dum ut cuncta ad normam sacrorum canonum fiant ; quatenus vero absque turbarum et scandali periculo id obtineri nequeat, parochus neque per se, neque per alios sacerdotes ad exsequias et ad sepulturam ullo modo concurrat » (A. S. S., p. 563, n. 21). .§‘2. De effectibus excommunicationis respecti fidelium. Excommunicatio directe ligat solos delinquentes; indirecte vero quoscumque fideles, praesertim clericos, ad aliquid obligat. 1294. — Principia. I. Non licet favere excommunicato in iis, a quibus de jure removetur. Si enim excominunicatus certis juribus a lege privatur, eo ipso interdicitur fidelibus, vel iis quorum inte­ rest, hujusmodi bona ipsi procurare. Prohibitio est per se gravis, ut materia id exigit. Sub gravi igitur vetatur communicatio in divinis cum excommunicato, ejus electio, admissio ad beneficia vel ad actus logii imos ecclesiasticos, sepultura excommunicat i obdurati. Excommunicationem S. Sedi simpliciter reservatam ipso facto incurrunt : a) impendentes quodvis auxilium vel favorem excommunicato vitando in delicio propter quod excominunicatus fuit (in crimine criminoso, ut aiunt) ; b) ilemque clerici sponte et scienter in divinis cum eodem communicantes <>t ipsum in divinis officiis recipientes. Can. 2338, § 2. Cfr. infra n. 1331.7°. Qui autem sponte sepulturam Christianam excommunicato (post sententiam) donant, contrahunt interdictum ab ingressu ecclesiae Ordinario reservatum ; qui vero ausi'fuerint mandare vel cogere tradi sepulturae hujusmodi exeommunicatum, excommunicationem nemini reservatam. Can. 2339. Aide n. 1353 et 1375. 1295. — 11. Lege ecclesiastica commimio in profanis cum solis vitandis prohibetur. Ila can. 2267. Non interdicitur.tamen conjugi, parentibus, liberis, famulis, subditis, et ge/nvvz/i/// quotiescumque rationabilis causa excusat. Prohibitio haec non est per se sub gravi. Communio autem in profanis in se includit : a) Signa benevolentiae (osculum pacis, colloquia, litteras, munera) ; b) signi­ ficationem honoris seu salui al ionem ex animo et sponte faciam ; e) societatem negotii, habitationis, cooperationis, contractus, etc. ; d) convictum et convivia, per modum societatis vel commercii ex proposito instituta (VII, 188-195). Rationabiles causae excusantes sunt : utilitas (petitio consilii, continuatio jam initae societatis), ignorantia etiam crassa, necessitas temporalis vel spiri- S30 P. II. S. III. — Tr. II. Be poenis ecclesiasticis. tua lis. metus incommodi, etc. (VII, 200 seqq.). Diximus : lege ecclesiastica prohibetur : intactum enim semper remanet praescriptum legis divinae relate ad pericula fidei et morum, ut n. 447 ostendimus. 12%. Qi AESiTLM ’.Quid in dubio, an quis sit vitandus ? Respondemus : 1° Incipit obligatio eum vitandi, renuendi ei sacramenta, etc. (etiam in aliena diocesi), quando constat per publicam famam, aut per duos testes fide dignos, aut saltem per unum gravis auctoritatis. 2° Cessat obligatio, quando constat de absolutione ejusdem, etiam per unum testem fide dignum ; imo per ipsum excommunicaturn, si sit tide dignus, et asserat se fuisse absolutum. 3° Rema­ nente dubio, non licet apud eum, si est sacerdos, confiteri, ob periculum frus­ trationis sacramenti (VII, 145, 146, 207 ; H. Ap., XIX, 26). Articulus II. De suspensione. 1297. — I. Notiones. Suspensio est : censura, (μια clericus officio, vel benejicio, vel utroque prohibetur. Can. 2278, § 1. Differt ab excommunicatione, tum quia fertur in solos clericos, tum quia privat solum usu activo quarumdam rerum sacrarum, non autem usu passivo seu receptione ; — ab interdicto ; quia hoc fertur etiam in laicos, et privat receptione aliquorum sacramentorum, divinis officiis atque ecclesiastica sepul­ tura. Suspensio non est necessario et essentialiter censura, seu poena medicinalis ; sed potest esse poena v in dicat iva (can. 2255, § 2), i. e. poena quae directe ad delicti expiationem tendit. Potest etiam infligi per modum merae prohibitionis (seu ad cautelam), v. gr. ob famam delicti nondum probati. Tunc non habet rationem poenae (sensu nempe omnino stricto), ut dicit can. 2222, § 2. Suspensio, ut poena vindicativa, infligitur ob delictum mere praeteritum quod expiari debet, ita ut ejus remissio a cessatione contumaciae delinquentis non pemleat. Talis praesumitur esse suspensio inflicta a jure in perpetuum (seu irremissibiliter), vel ab homine ad tempus praefinitum aut ad beneplacitum Superioris, vel etiam inflicta conditional?, v. gr. donec restituas. In dubio, praesumitur censura. Can. 2255, § 2 ; 2298, n. 2. 1298. - Suspensio interdum infligi potest modo speciali. Hoc evenit, quando Episcopus, omissa canonica monitione (cfr. n. 1266), simplici decreto declarat se suspensionem indicere ad tempus, ex informata conscient ia, seu ex causis ipsi Ordinario notis1; quae potest etiam infligi per modum censurae, dummodo hoc in casu clerico 1 Dr bar suspensione, quae vocatur · ex informata conscientia >, vide Raus, Instit. canon, n. t3L Cap. II. — De variis censurae speciebus. 83 i patefiat causa propter qiiam suspensio irrogatur (cfr. can. 21862191,2222, § 1), et tunc Servanda erunt, quae valent de censuris. Vbslineie debet Ordinarius ab infligenda hujusmodi suspensione in perpe­ tuum. Contra hanc autem poenam non datur appellatio, sed tantum recursus ad S. Sedem, sine effectu suspensivo. 1299. — II. Species suspensionis. Ut ex definitione liquet, duae sunt species suspensionis : datur suspensio ab officio, datur quoque suspensio a beneficio. Hae duae species possunt simul infligi, et tunc suspensio est totalis ; vel potest una tantum species incurri, et suspensio fit partialis. Quotiescumque in jure suspensio absolute fertur, censetur totalis, comprehendens omnes effectus cujuscumque speciei suspensionis (cfr. can. 2278, §2). Haec autem de suspensione a beneficio et ab officio tenenda erunt : 1° Suspensio a beneficio privat fructibus beneficii (excepta habitatione in aedibus beneficialibus), non autem jure administrandi bona beneficialia. Excipe, si decretum vel sententia suspensionis ipsam administrandi potestatem sus­ penso expresse adimat aliique tribuet. Can. 2280, § i. 2° Suspensio ab officio simpliciter, nulla adjecta limitatione, velat omnem actum tum potestatis ordinis et jurisdictionis tum etiam merae administralionis ex officio competentis ; non vetat autem administralionem bonorum proprii beneficii. Can. 2279, § i. Multis limitationibus restringi potest, quarum tenor in decretis vel sententiis suspensionis attente considerari debet. El quidem : Suspensio a) a jurisdictione generatim vetat omnem actum potestatis jurisdictionis pro utroque foro, etiam delegatae ; b) a divinis, omnem actum potestatis ordinis, quam quis sive per sacram ordinationem, sive per privile­ gium obtinet ; c) ab ordinibus, omnem actum potestatis ordinis receptae per ordinationem ; d) a sacris ordinibus, omnem actum potestatis ordinis receptae per ordinationem in sacris ; e) a certo et definito ordine exercendo, omnem actum ordinis designati (suspensus insuper prohibetureumdem ordi­ nem conferre et superiorem recipere, recept unique post susceptionem exercere) ; f) a certo et definito ordine conferendo, ipsum ordinem conferre, non vero infe­ riorem nec superiorem ; g) a certo et definito ministerio (v. gr. audiendi confes­ siones). vel officio (v. gr. cum cura animarum), omnem actum ejusdem minis­ terii vel officii ; h) ab ordine pontificali, omnem actum potestatis ordinis epis­ copalis ; i) a pontificalibus, exercitium actuum pontificalium, id est functio­ num, cpiae requirunt baculum et mitram (can. 2279, §. 2 et can 337, § 2). 1300. — Corollaria. 1° Suspensio generaliter lata, vel suspensio ab officio aut a beneficio, afficit omnia officia vel beneficia, quae clericus habet in dioecesi Superioris suspendentis, nisi aliud appareat. Can. 2281. Attamen loci Ordinarius nequii clericum suspendere a determinato officio vel beneficio quod in aliena dioecesi reperiatur. Suspensio vero latae sententiae, jure communi irrogata, afficit omnia officia vel beneficia in quacumque dioecesi possideantur. Can. 2282. 2° Suspensus a beneficio tenetur ad Horas canonicas et ad alia onera, licet <2 1‘. II. s. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. >it j>i ivatus fructibus : suspensio enim, cum sit poena, non tollit de se onera ex ordim suscepto manantia. Numquam vero suspensus a beneficio privatur ipso beneficii titulo, nisi haec poena specialiter contra ipsum decernatur. Si quis, occulte suspensus, adimpleat fideliter suas obligationes, potest retinere partem fructuum suo labori congruentem, seu partem quam dare deberet substituto. Cetera autem restituere tenetur. 3° Episcopus suspensus ab Ordine pontificali potest alteri delegare potes­ tatem absolvendi ; item potest conferre beneficia, absolvere a censuris in foro externo. Nequit autem conferre primam tonsuram (can. 950). Si vero suspensus fuerit tantum a pontificalibus, potest celebrare missam ; irno, si eam celebret sollemniter cum baculo et mitra, peccat quidem, sed non incurrit in irregu­ laritatem : quia non exercet actum substantialem Ordinis episcopalis. Secus, si fideles confirmet, calicem consecret, etc. • ° Suspensa communitate, v. gr. capitulo, conventu, etc., intelligent ur suspensae singulae personae, quoad officia et jura, quae collegialiter exercere possunt ; non vero quoad functiones ac jura, quae ipsis personaliter competunt, v. gr. quoad jus celebrandi missam. Can. 2285. Quod si suspensib tam commu­ nitati quam singulis ejus membris imposita sit, ex can. cil. eam plene incurrunt soli delinquentes. Innocentes ea non alliciuntur pro sua persona ; ea vero ligan­ tur in exercitio jurium spiritualium quae communitati ut tali competunt. 1301. — III. Effectus suspensionis. Praeter privationes el prohibitiones, quas suspensio ex propria natura secuni trahit, dantur alii effectus suspensionis a jure saepe in memoriam revocati : 1° Si clericus in censura suspensionis per semestre persevera­ verit, graviter moneatur ; et si, exacto a monitione mense, a con­ tumacia non recesserit, privetur beneficiis aut officiis, si qua in Ecclesia forte habeat. Can. 2340, § 2. 2° Qui violat suspensionem, exercendo actum sibi velitum, peccat de se Ugraviter : resistit enim Ecclesiae in re Dgravi. Potest tamen licite facere ea omnia, quae a laicis fieri solent, v. gr. canere in choro mure laicorum, missae inservire, benedicere mensam, etc. Nec peccat mortaliter, si exercet Ordinem non sacrum ; aut sacrum, sed non sollemniter (λ 11, 313 ; II. Λρ., XIX, 61). Cfr. can. 986. Suspensus, cui vi suspensionis vetatur administratio sacramentorum et sacramentalium, ea quandoque licite ministrat, eodem modo quo id licet excommunicatis. Can. 2284. Vide di< Ia η. 1292, 2°. 3° Clerici, qui actum Ordinis clericis in Ordine sacro constitutis reservatum ponunt, licet ab ejus exercitio poena canonica prohi­ biti fuerint, fiunt irregulares ej delicto. Can. 985, n. 7. Cfr. n. 1945. 4° Suspensus, cui vi suspensionis prohibetur actus jurisdictionis in foro interno vel externo, invalide agit (v. gr. invalide sacramentaliter absolvit), si lata sit sententia declaratoria vel condemnatori a, vel si Superior declaret expresse se ipsam jurisdictionis potesta­ tem revocare. * Cap II. -- Un variis censurae speciebus. 833 Secus actus jurisdictionis est illicitus tantum, nisi a fidelibus petitus fuerit, ut pro excommunicatis id notavimus (n. 1292, 5°). Can. 2261, § 2, 2234. 5° Quilibet suspensus (sicut et excommunicatus) prohibetur jure eligendi, praesentandi et nominandi ; nequii consequi dignitates, officia, beneficia, pensiones ecclesiasticas, aliudve munus in Eccle­ sia ; nequit denique promoveri ad Ordines. Can. 2283. Si suspensus eligit, praesentat et nominat, si consequii ur dignit ales, beneficia, oflicia, pensiones vel munus, id tunc tantum erit nullum, si exstitit relate ad suspensionem sententia declaratoria vel condemnaloria. Quodsi haec sententia lata fuerit, suspensus nequit praeterea gratiam ullam pontificiam valide conse­ qui, nisi in pontificio Rescripto mentio de suspensione fiat (can. cit. et 2265, § 2). 6° Suspensus a beneficio, qui nihilominus fructus percipit, illos restituere debet. Can. 2280, § 2. λ'ide etiam η. 1300, 2°. 7° Admittentes scienter ad celebranda, officia, divina per censu­ ram vetita clericos suspensos post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam, interdictum ab ingressu Ecclesiae, ipso jure contrahunt, donec, arbitrio ejus cujus sententiam contempserunt, congruenter satisfecerint. Can. 2338, § 3. Vide de hoc interdicto n. 1303. 1302. — IV. Cessatio suspensionis. Praeter ea, quae de censu­ rarum absolutione jam diximus, notanda remanent haec tria : 1° Si suspensio habeat rationem.censurae, tollitur ut excommunicatio, per solam scilicet absolutionem, el quidem Superioris, si sit reservata (cfr. n. 1275). Can.'2236, § 1, 2248, § 1. 2° Si imposita sit per modum poenae perpetuae, ob culpam omnino prae­ teritam, tollitur per dispensationem Superioris, vel ejus delegati (can. 2289). 3° Si lata fuerit (per modum sive poenae, sive prohibitionis), ad tempus deter­ minatum, v. gr. ad annum, ad triennium, vel sub conditione, v. gr. donec resti­ tueris, cessat per se, transacto tempore, vel adimpleta conditione. Id vero, ex ipsa voluntate Superioris (VII, 322) Be interdicto. 1303. — I. Definitio. Interdictum est : censura, qua fideles, in communione Ecclesiae permanentes, prohibentur aliquibus sacris, sive personaliter sive in quibusdam locis. Can. 2268 § 1. Itaque : Interdictum privat usu rerum sacrarum, quatenus sunt quaedam res sacrae, et sic differt : 1° ab excommunicatione, «piae privat rerum sacrarum usu, qua­ tenus ille usus est communicatio cum fidelibus ; 2° a suspensione, quae privat illo usu, quatenus est exercitium sacrae potestatis (Suarez, de ( ens., disp. 32). Ceterum suspensio in solos clericos cadit. V 834 P. II. S. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. Divisio. Interdictum est multiplex, scilicet : 1° Pi ns»>\ale, vel locale, prout directe et immediate afficit personas, vel directe locum et indirecte personas. Can. 2268, § 2. 2° Generale vel particulare, prout extenditur ad totam regionem, civi­ tatem, communitatem : vel ad oratorium, ecclesiam particularem, aut personas determinatas restringitur. 3° Totale vel partiale, prout omnes effectus interdicti, vel aliquos tantum comprehendit. Generale interdictum locale, in territorium dioeceseos vel reipublicae, sola >S. Sedes ferre potest ; item generale interdictum personale in populos ejusdem territorii. Interdicta vero in paroeciam vel paroeciae popu­ lum etiam Episcopus ferre potest. Can. 2269, § 1. Partiali interdicto adnumeralur interdictum ab ingressu ecclesiae, quo quis in ecclesia celebrare divina officia vel eisdem assistere, vel sepeliri prohibetur *. Can. 2277. Talis autem non prohibetur orare privatim in ecclesia, vel celebrare in oratorio privato. S. Alph., VII, 329. 1304. — II. Extensio interdicti. Ad cognoscendam exten­ sionem interdicti valent regulae sequentes : 1° Iu interdicto locali generali, interdicta civitate, interdicun­ tur etiam suburbia et ecclesiae exemplorum. Can. 2273. Interdictum hujusmodi omnes, etiam exteri et exempti, servare tenentur. Can. 2269, § 2. Cives tamen, qui non dederunt causam interdicto, possunt recipere sacramenta ubi licite conferuntur, sine absolu­ tione ab interdicto. Can. 2276. Interdicta ecclesia parochiali, interdicuntur etiam sacella, non vero coeme­ teria contigua. Interdicto autem sacello, non est interdicta integra ecclesia ; nec, interdicto coemeterio, interdicta est ecclesia coemeterio contigua, sed interdicta sunt omnia oratoria in coemeterio erecta. Can. 2273. 2° In interdicto personali, interdicto populo, non censentur interdicti clerici, studentes, peregrini ; quia non sunt pars populi (VII, 331). Hujusmodi interdictum sequitur personas ubique, juxta can. 2269, § 2. interdicto clero, non interdicuntur laici nec religiosi, nisi habeant officium aut beneficium apud illum populum ; nec alii clerici carentes officio, quia non constituunt cum clero unum corpus. Xec pariter ecclesiae, interdictis civibus urbis, subjacent interdicto. 1305. — HI. Effectus interdicti. Plures enumerantur : 1° Interdictum locale (sive generale sive particulare) non vetat morientibus sacramenta et sacramentalia ministrare (servatis ser­ vandis). Prohibet vero in loco quodlibet officium vel sacrum ritum, qui a clericis solis fieri solet, ('.an. 2270, 2256, n. 1. Vigeni tamen nonnullae exceptiones, nempe : 1 Quod in jure de eccl·-ia. valet etiam de oratorio public. Can. 1191, § 1. — Cap. IL— De variis censurae speciebus. 835 Suspenditur interdictum locale in die Nativitatis Domini. Paschalis, Pente­ costes, SS. Corporis Domini et Assumptionis B. M. V, ; prohibetur his diebus tantum collatio Ordinuih et sollemnis nuptiarum benedictio. Can. 2270, § 2. Deinde in interdicto locali generali : a) permittitur clericis (nisi sint per­ sonaliter interdicti) omnia officia divina el sacros ritus in quacumque ecclesia aut oratorio privatim obire, januis clausis, voce submissa el carnpanis non pulsatis l. Can. 2271, n. i. — b) In ecclesia vero cathedrali, ecclesiis parochialibus (vel ecclesia quae unica sit in oppido), in iisque solis, permittuntur unius missae celebratio, asservatio SS. Sacramenti, administratio baptismi, Eucharistiae, poenitentiae, assistentia matrimoniis (exclusa benedictione nuptiali), mortuorum exsequiae (exclusa quavis sollemnitate), benedictio aquae baptismatis, et sacrorum oleorum, praedicatio verbi Dei. In his tamen func­ tionibus prohibetur cantus et pompa in sacra supellectili, el sonil uscampanaruin, organorum aliorumve instrumentorum musicorum. Viaticum ad infir­ mos privatim deferatur. Can. 2272, n. 2. Haec valent etiam casu quo inter­ dictum fuerit latum in ecclesiam parochialem, nisi decretum aliam ecclesiam pro interdicti tempore eidem substituat. Can. 2272, § 3, n. 2. Si interdictum jucrit coemeterium, fidelium quidem corpora sepeliri ibidem possunt, sed sine ullo ecclesiastico ritu. Can. 2272, S 2. 2° Personaliter interdicti nequeunt divina officia celebrare, eisve (excepta concione) assistere. Interdicti post latam sententiam condemnatori am vel declaratoriam, ant alioquin notorio inter­ dicti, sunt insuper ab activa in divinis officiis participatione repel­ lendi. Si desit notorietas vel sententia, passive assistentes non sunt expellendi, (can. 2275). Nequeunt etiam sacramenta conficere et recipere, carent jure eligendi, etc., nequeunt consequi beneficia, etc., privantur sepultura ecclesiastica, ad normam excom manicatorum ve) suspensorum, ut supra diximus n. 1292, 1°, 2° » 6°, 9°, et n. 1301, 5« (ex can. 2275, n. 2-4). 3° Communitas interdicta nequit jus ullum spirituale exercere, quod ei, ut communitati, competat. Can. 2274. Qui communitati hujuscemodi subsunt, quin interdicto causam dederint, possunt sacramenta recipere ad normam eorum quae superius diximus. Can. 2276. Si interdictum fertur in solos delinquentes, valent quae modo de personaliter interdictis statuimus. Si fertur in delinquentes et in communi­ tatem, effectus utique cumulantur. Can. 2274, § 2 el 4. 13(H). — IV. Violatio interdicti. Qui violant interdictum, tum locale, tum personale, peccant graviter : in re enim gravi resistunt Ecclesiae auctoritati. Datur tamen materiae parvitas, v. gr. si clerici brevi tempore relinquant januam ecclesiae apertam ; vel si laicus non interdictus in interdicto loco divinis officiis tantum assistat. S. Alph., VII, 336. » Si interdicta fuerit ecclesia capitularis (nec interdictum sit Capitulum), concessiones praedictae remanent, nisi decretum interdicti praecipiat missam conventualem celebrari vel Horas recitari in alia ecclesia. Can. 2272, « 3, n. 1. S36 P. if. S. III. — 'Γη II. Dp poenis ecclesiasticis. Scienter celebrari facientes oilicia divina in locis interdictis, vel admittentes ad celebranda oilicia divina per censuram vetita clericos interdictos post sen­ tentiam condemnatoriani vel declarat oriain, contrahunt insuper ipso facto interdictum ab ingressu ecclesiae, eo modo quem supra descripsimus (n. 1301,7°). Clerici autem qui actum ordinis, clericis in Ordine sacro constitu­ tis reservatum, contra prohibitionem interdicti ponunt, fiunt irregulares ex delicto. Can. 985, n. 7. Cfr. n. 1945. 1307. — λ . Cessatio interdicti. Variis modis interdicta cessant : 1° Interdicta ab homine lata tolluntur secundum normam n. 1278 indica­ tam. 2° Interdicta lata a jure ut censurae non reservatae, tolluntur via ordi­ naria quam n. 1279 indicavimus ; lata ut censurae reservatae, tolluntur ab iis, quorum est a censuris reservatis absolvere (cfr. n. 1280 seqq.). 3° Interdicta lata ut poenae vindicativae (cfr. can. 2291, η. 1) finiuntur tantum expiatione vel dispensatione concessa ab eo qui poenam inflixit vel ejus Superiore aut successore, vel a delegato eorumdem. Can. 2289, 223G.— Quandoque autem Episcopus potest tollere interdicta S. Sedi simpliciter reservata (cfr. dicta n. 1280, i°,a). Privilegium absolvendi ab omnibus censuris non confert eo ipso potestatem tollendi interdicta localia : locus enim et communitas subjiciuntur foro externo (n. 1279). CAPUT III De censuris hodie vigentibus. S. Wp/’.. VII, n. 28! : ed. G., vo). 4, p. <19 ; ÎP Annibale (Reatinus) in CODsl. AposMicae Sedie (ed. '·) ; Summula (ed, 5) : Piatus, Aramini. Pennachi, Bucceroni, in eamd. Const il. (reformanda sunt tamen in istis Λ A.. ([uae cum novo Codice non concordant). — Post Codicem, \ertnvs-Damen, II, 1039; Cappello. op. cil., P. 2, c. 2-4 ; Gênicnt-Salsmans. Il, 586 ; Prummer, HI. η. 506 ; Blal, II, III, Vpp. ; Vermeerseh-Creusev, HI. η. 509 seqq. ; Cavigioh, n. 61 ; Raus, Inslit, canon, n. 464 seqq. 1808. - Hucusque vigebant censurae latae sententiae, quae habebantur in Const. Pii IX Apostolicae Sedis, additis nonnullis ex Concilio Tridentino, ex Consi. Officiorum ac munerum, ex Constit. l açante Sede Apostolica, et spe­ cialibus censuris pro violantibus juramentum secreti S. Oflicii et S. C. Consistorialis. Ea tamen legum humanarum conditio est. ut decursu temporis, muta­ tis vitae circumstantiis, sapienti reformatione indigeant. Inde evenit, ut in novo Codice, cum universa legum ecclesiasticarum series revisioni subjecta hodie vigentium tenor ex solo Codice repetendus est .scilicet : a) Si poenarum, quae olim in usu erant, nulla in Codice fit mentio, eae tanquam abrogatae, habeantur (eau. C», n. 5). Exceptio tamen lit pro censuris, quae secretum S. Ollicii et S. C. Consistor i alis tuentur, b) Si canones Codicis jus poenale vetus ex integro referunt, sunt aestimandi ex veteris juris auctoritate, atque ideo ex receptis apud probatos auctores interpretationibus (ib., n. 2). c) Si t anones Codicis ex parte tantum cum veteri jure congruunt, qua congruunt, e.x jure antiquo aestimandi sunt : qua vero discrepant, sunt ex sua ipsorum sententia dijudicandi ib.. n. 3i. d) In dubio num aliquod canonum praescrip­ tum cum veteri jure discrepet, a veteri jure non est recedendum (ib., n. i). Ordo explanandi hic erit : In Codice poenae omnes referuntur secundum ordinem delictorum contra diversa jura seu obliga- De censuris hodie vigentibus. tiones, Nos vero, qui tantum de censuris, et quidem de censuris latae sententiae hic agimus, eas quidem referemus secundum ordinent reservation is earum. Ideo agemus : 1° de excommunication i bus latae sententiae ; 2° de suspensionibus latae sententiae : 3° de interdictis latae sententiae. Cfr. Raus, Inst. can. n. 464 et not. I. Articulus J. De excommunicationibus latae sententiae. Dantur excommunicationes, vel 1° reservatae S. Sedi specia­ lissimo modo ; vel 2° eidem reservatae speciali modo ; vel 3° reservatae eidem simpliciter ; vel 4° reservatae Ordinariis ; vel 5° nemini reservatae. Summatim sunt circiter quadraginta. § 1. Excommunicationes specialissimo modo RESERVATAE. S. Sedi 1309. — Sunt quatuor, quibus annumerari debent nonnullae ex Constit. Vacante Sede depromptae et Romano Pontifici reservatae. a / Simplex confessarius, ut ab his absolvere possit, indiget in casibus non urgentibus polestate specialissima (cfr.supra n. 1280). b) Absoluti in articulo mortis ab his censuris, tenentur recurrere ad competentem auctoritatem, postquam convaluerint (cfr. n. 1283, 2°). c) Absolvere praesumentes ab his censuris sine debita facultate, incurrunt in excommunicationem S. Sedi simpliciter reservatam (n. 1331). d) Absolutio data, in casu ordinario, a confessario qui reservationem horum peccatorum ignorat, non valet (cfr. n. 1286). e) Abso­ lutio data modo generali, postquam praecessit petitio particularis, non valet pro censuris specialissimo modo reservatis bona fide reficitis (valet autem pro aliis). Cfr. n. 1287, 1°. f) Cooperatores principales, de quibus n. 1263, 4°, in censuram omnes incurrunt, licet non nominentur. Censurae igitur specialissimo modo S. Sedi reservatae subjacent 1 : 1310. — I. «Qui violentas manus in personam Romani Ponti­ ficis injecerit2. » ('.au. 2343, § 1, n. 1. Hujus delicti reus esi insuper ipso facto vitandus et ipso jure infamis. Forma canonis evidenter sapit Canonem Lateranensem (C. 17, q. 4. can. 29) ; unde verba : violentas manus injicere late sunt interpretanda. Cfr. .s'. Alph., VII, 264-280 ; ed. G., IV, p. 408. Hinc : 1° Per verba : Qui inje­ cerit designatur non tantum ipse percussor vel maletractans, sed etiam mandans, consulens, consentiens, uno verbo cooperator efficax in delic­ tum, eo modo quo id indicat can. 2231 supra (n. 1263, 4°) relatus. ■ Romano Pontifici, non vero S. Sedi (cfr. can. 7), reservatur similiter excommunicatio in violantes secretum S. Olllcii et S. Congr. Conslstorlalis. Vide Blal, Comment, in I. II Codicis Jur. Can., p. 200 seqq. —* Haec censura nova est, quatenus poenam specialissima reservatam statuit. 838 I’. II. S. III. — Tr. II. de poenis ecclesiasticis. 2° Per manus violentas intelligitur quaevis contumeliosa actio externe gravis, qua laeditur S. Pontificis corpus, libertas, vel dignitas. Hinc censuram incurrit : a) qui leviter, imo levissime, percutit Rom. Pontificem, si percussio, ratione reverentiae huic debitae vel ratione circumstantiarum,.existimetur graviter injuriosa ; b) qui Rom. Pontificem conspuit, luto contaminat, aqua con­ spergit, detinet in carcere, persequitur fugientem ita ut in flumen, fossam incidat, evellit crinem, lacerat vestem, per vim aut injuriam eripit aliquid de ejus corpore, v. gr. pileum, pallium, etc., ita ut actio sit graviter inju­ riosa ; c) qui ense, calce vel fuste Rom. Pontifici vulnus infligit, vel ipsi venenum propinat (quo in casu censura habetur, cum primum incipit nocere), etc. Minas autem tantum proferre, verbis injuriosis Rom. Pontificem laedere, minime sufficit ut censura incurratur. 1311. — II. « Qui species consecratas abjecerit, vel ad malunt finem abduxerit aut retinueritx. » Can. 2320. Est insuper ipso facto infamis, et de haeresi suspectus. Ille sacras species abjicit, qui ex contemptu eas ut rem nihili habendam projicit, eas per viam, plateam disperdit, ubi proteri, avibus consumi possunt. Imo his particulas abjiceret, qui eas funderet super mensam altaris, licet postea a sacerdote colligi possent. Censura enim dirigitur contra sacrilegos, qui irrogant sacramento injuriam externe gravem, ita ut ss. species dispergantur Ut res nullius pretii. Ille vero abducit sacras particulas, qui eas in alium locum defert , relinet ille, qui eas penes se custodit. Abduci io vel retentio, ut incurratur censura, fieri debent ad malum finem, hoc est, ad profanationem vi operis per­ petrandam. Porro, stante abductione, retentione, finis malus a jure praesu­ mitur. 1312. — III. « Absolvens vel fingens absolvere complicem in peccato turpi ; idque etiam in mortis articulo, si alius sacerdos, licet non approbatus ad confessiones, sine gravi aliqua exoritura infamia et scandalo possit excipere morientis confessionem, excepto casu quo moribundus recuset alii confiteri. » Can. 2367, § 1. « Absolvens vel fingens absolvere complicem, qui peccatum qui­ dem complicitatis, a quo nondum est absolutus, non confitetur ; sed ideo ita se gerit, quia ad id- a complice confessorio sive directe sive indirecte inductus est ». Ib., § 2. Censura desumitur ex Constit. Benedicti XIV Sacramentum poenitentiae (I .lun. 1711), necnon ex ejusdem S. P. Constit. Apostolic i muneris, § 4 (8 Febr. 1715) et Episl. encycl. Inter praeteritos, § 59 (3 Dee. 1749). — Quoad interpre­ tationem, vide dicenda n. 1780 seqq. 1313. - IV. « Confessarios, qui sigillum sacramentale directe violare praesumpserit2. » Can. 2369, § 1. Dicitur autem : i° Confessorius : laicus ergo qui audierit peccata confitentis eaque divul­ gat, excommunicatione non plectitur ; 2° Qui violare praesumpserit : ad · indicandum quod delictum, in casu, ut secum trahat excommunicationem, 1 Haec censura nova est, — 4 Haec censura nova est· Cap. III. — Dp censuris hodie vigentibus. 839 cum plena cognitione plenaque deliberatione commiti debeat. 3° Sigillufti sacra­ ment ale : confessarius igitur incurrit in excommunicationem, si rewlaie audeat id quod est primario materia secreti confessionis, nempe peccata in confes­ sione accusata, aliaque cum accusatione connexa (n. 1859 et 1864). Non autem constat,an confessarius censura tangatur,si revelet id quod secundario tantum est materia sigilli, nempe defectus naturales, scrupulos, etc., occasione confes­ sionis cognita (cfr. n. 1865). 4° Directe: unde ut adsit censura, requiritur ut simul cum materia sigilli aliis manifestetur persona poenitentis, sive expresse sive aequivalenter. Confessarius, qui sic agit vel loquitur, ut audientes vel videntes tantum conjicere possint peccatum determinati poenitentis, elTugit quidem censuram, sed obnoxius est (ex can. citato) poenis ferendae sententiae. 1314. — Appendix. Qui certa et determinata delicta in electione Summi Pontificis committit, iisdem poenis plectitur. Ex can. 2330, quo confirmatur Constit. Pii X Vacante Sede Apàstolica. Vide hanc Const, ad calcem Codicis, docum. I, una cum alia : Commissum .Vobis, circa « veto » (docum. II). Constit. citata praeter alia declarat, plecti excommunicatione S. Pontifici reservata (excluso, ul legitur §51, recursu ad ipsum Poenitentiarium Majorem, praeterquam in mortis articulo) : qui simoniae crimen in electione Pontificis committunt (§79) ; qui a civili potestate munus recipiunt Peto,seu Exclusivam, proponendi (§ 81) ; qui secretum Conclavis directe vel indirecte violant (§ 51-53), etc. Cfr. etiam cit. Constit. § 37, 50, 69, 80. Interventus, intercessiones cujuslibet generis, quibus laicae potestates voluerint se immiscere in Pontifi­ cis electione, iisdem sub poenis severissime vetantur (Const, cil., § 81). § 2. Excommunicationes speciali modo S. Sedi hesebx vtae. .Numerantur duodecim. Cardinales jure ab his censuris absolvunt ubique locorum, etiam in casibus publicis (can. 239, § i, n. 1). Ceteri indigent ad absolvendum facultate speciali (cfr. n. 1280, 1° a). 1315. - Pro praxi. a) Qui in mortis periculo ab hujusmodi censuris absolutus fuerit, non tenetur postea recurrere ; secus, si absolu!ionem receperit in casu urgenti (cfr. n. 1283, 2°, 1284). b) Absolutio ex bona fide super his data a confessorio qui reservationem ignoraverit, ex can. 2247, § 3 est valida (cfr. n. 1286). e) Si absolutio, quamvis pro casu et censura particulari petitio facta sit, fuerit generalis, valet quoque pro reticitis bona fide (cfr. n. 1287, 1°). d) Praesumentes ah his censuris illegit ime absolvere, in excommunicationem S. Sedi simpliciter reservatam incurrunt (n. 1331). e) Cooperatores censuram non effugiunt (cfr. n. 1263, 4o). % Excommunicationi igitur speciali modo reservatae subjacent : 1316. — I. « Omnes a Christiana fide apostatae et omnes el sin­ guli haeretici aut schismatici. » Can. 2314, § 1. Praeterea : qui sectae acatholicae nomen dederint, vel publice adhaeserint, sunt ipso facto infames. Ib., § 1, n. 3. Jamvero : Mabc. Insl. Morat. Alph. T. I. 55 840 P. IL S. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. 1° Per apostatas, haereticos, intellige illos, qui contra fidem peccant actu interno et externo, juxta dicta n. 437 seqq. (cfr. etiam 573, 2®, 596, 3°). Per schismaticos, ex can. 1325, § 2, intellige eos, qui subesse renuunt S. Ponti­ fici, aut cum membris Ecclesiae ei subjectis communicare recusant. Non requiritur igitur ut novam constituant sectam religiosam, vel sectis jam constitutis nomen dent. 2° Censura autem minime attingit haereticos qui non formaliter errori adhaerent ; ner schismaticos imperfectos, id est illos, qui a Romani Pontificis pro tempore exsistentis obedient ia se subtrahunt vel rece­ dunt. 3° Censura pariter non amplius attingit haereticorum fautores, receptores vel defensores, qui, ex can. 2136, tantum declarantur nt· > et s nc debita l> enti i \ censura igitur eximuntur laborantes Ignorantia crassa (n t ·!·>!»). — * Sub hac censura igitur non amplius includuntur imprimentes librum haere­ ticum. etc., nisi forte ratione cooperationis (n. 1263, 4°). Cap. 11!. — De censuris hodie vigentibus. 8'11 dictorum librorum in excommunitionem incurrunt, non dum liber typis impri­ mitur nec antequam omnibus prostat (sive pretio sive grat is), sed opere publici juris facto, i. e. postquam delictum fuit ita completum, ut ab omnibus (non tantum a determinatis personis) indiscriminatim liber emi vel accipi possit. b) Defendentes, legentes et retinentes: tum libros apostatarum, etc. (ut supra), tum alios ab \postolicis Litteris nominatim prohibitos. Defendentes : sive factis, libros propagando, venales exponendo, occultando ne tradantur Ordi­ nariis, neve comburantur ; sive dictis, eos laudando, excusando, argumentis propugnando. Qui tamen non pravam libri doctrinam laudat, sed stylum vel auctoris scientiam, excusatur a censura. S. Alph.. VII, 306. Legentes. Legere, stricte loquendo, est propriis sensibus percipere qttae sunt scripta, ut mente eorum sensus attingatur. Etiam caecus legere potest. Non legit vero, qui materialiter tantum oculis percurrit librum in lingua sibi ignota compositum, nec qui alium legentem audit 1 (\ II, n. 292). Censura igitur innodantur legentes in quantitate relative notabili. Quandonam autem quantitas erit notabilis ? Theologi antiqui optimi (Lugo, disp. 21. n. 85:5. Alph.. VII, 284, 292) dicunt, lectionis objectum notabile esse : vel unam alteramve paginam, vel prooemium, casu quo ibi exponatur materia minus periculosa ; vel paucas (aut plures) lineas, si aperiendo librum haereticum incidat in doctrinam quae directe est contra fidem. Recentes \.\ docent, materiam notabilem esse : vel 3-i paginas, si continent res voie periculosas, vel 30 paginas, si periculum in his conten­ tum est minus. Ita Noldin, II. 700. Sed talis norma nimis larga est : quare rectius cum citatis antiquis sentit Lehmlcuhl (1, 1335): Peccat graviter, qui sin- facultate legit locum qui materiam prohibitam specialiter tractat, vel, si materia periculosa non est, pariem notabilem, v. gr. unam alteramve majoris formae paginam. (Supponimus autem talem materiam quoad periculum esse incertam.) Retinentes, per notabile tempus, v. gr. per 1res dies, sive apud se, sive apud amicum, licet facultate r linendi donatum, sed a quo librum pro libitu suo repetere possint (secus,si cum pacto non repetendi, nisi post purga­ tionem libri vel licentiam obtentam) ; quamvis non retineant ad legendum, ut. v. gr., depositarius, commodalarius, bibliopola, vel socius habens con­ dominium in societate litteraria ( Kon, n. 1704, q. 8). Hoc tamen non videtur se extendere ad bibliothecas publicas (Noldin, n 53), neque videtur retinere qui mere custos est bibliothecae; nam revera ipse nec delinet nec possidet. Disputatur autem an retentorum nomine veniant librorum compactons (les relieurs). Haec retentio permittitur, si eos compingunt pro habente facultatem. In aliis casibus plerumque, ut sentit Vermeersch, intercedit ratio damni (p. 39). Excusatur qui diutius retinet, exspectans donec librum opportuno tempore tradat Superiori, vel alii habenti licentiam. Nec incurritur censura, si illa pars libri, quae prohibitioni ansam dedit, ita destruitur ut amplius legi nequeat. 13IS. — III. « Qui ad ordinem sacerdotalem non promotus, missae, celebrationem simulaverit, aut sacra mentalem confessionem exceperit2 » Can. 2322, § 1. Dicitur: 1° Non promotus. Sacerdos igitur qui censura a jure vel ab homine missam celebrare prohibetur, vel ad vitandam consecrationem sacrilegam missae celebrationem simulat, hac censura non tangitur. 2° Missae celebra­ tionem simulaverit : i. e., ut pseudo-sacerdos censura irretiatur, requiritur ut ’ Qui tamen suo jussu legentem audit, censura plectitur, ex capite cooperationis, ut n. 1263, ·· ex Codice notavimus. — 1 Haec censura nova est. 842 P. II. S. III. — Tr. II. Pe poenis ecclesiasticis. quae ad celebrationem missae pertinent, exterius peragat, ita ut vere credatur missam celebrare, sive verba consecrationis proferat, sive non. 3° Sacramentalem confessionem exceperit, in loco nempe ad confessiones audiendas destinato vel electo, et ea sub conditione, ut fideles credant se apud sacerdo­ tem sua peccata in ordine ad absolutionem accusare. Excommunicatio valet, etiamsi putatitius sacerdos verba absolutionis non proferat. 1319. IV. « Omnes el singuli cujuscumque status, gradus seu conditionis, etiam regalis, episcopalis vel cardinalitiae fuerint, a legibus, decretis, mandatis Romani Pontificis pro tempore exsistentis ad Universale Concilium appellantes.» Can. 2332. Sunt insuper de haeresi suspecti. Appellantes sunt hic provocantes a Superiore inferiore ad Superiorem majorem. Jure meritoque censura plectuntur, quia non solum injuriam faciunt supremo Ecclesiae capiti, sed etiam schismatis praeseferunt speciem. Imo, si quis appellaret, quia autumaret Papam non habere supremam atque infalli­ bilem auctoritatem in Ecclesia, foret insuper haereticus (cfr. n. 1316). Reges, Episcopi, Cardinales, si appellent, hac censura tenentur. Per leges, decreta, etc. intelligenda sunt omnia quae ad bonum animarum spectant, non vero illa, quae ad civile regimen se referunt. Appellatio fieri debet ad universale Concilium : non ad futurum Papam, nec ad Papam melius informandum. Quoad Universitates, Collegia, etc. vide dicenda n. 1373. 1320. V. « Recurrentes ad laicam potestatem ad impediendas litteras vel acta quaelibet a. Sede Aposlolica vel ab ejusdem Legatis projecta ; eorumve promulgationem vel exsecutionem directe vel indirecte prohibentes ; aut eorum causa sive cos ad quos perlinent litterae vel acta, sive altos laedentes vel perterrefacientes. » Can. 2333. Praesens censura tuetur Litteras et Acta S. Sedis, i. e. documenta profecta sive immediate a R. Pontifice et a S. Sede, v. gr. a S. Poenilentiaria, vel ab aliis SS. Congregationibus (can. 7) ; sive mediate per legatos, nuntios, etc. Excommunicantur : 1° Recurrentes, ad ea impedienda (sive appellando, sive provocando), ad laicam potestatem, cujuscumque gradus sit ilia potestas ; et hoc, in probabiliori sententia, quamvis recursus passus fuerit repulsam1 : actio enim principalis eensurata est ipse recursus. 2° Prohibentes, i. e. cum auctoritate vetantes promulgationem, eam nempe quae legis obligationem inducit ; vel exsecutionem, v. gr. impediendo ne litterae suum effectum sor­ tiantur, ut si quis eas intercipiat, vel notarium prohibeat, quominus super his instrumenta conficiat, vel jam confecta tradat. 3° Laedentes (quoad corpus), vel perterrefacientes (metu multum gravi) sive personas quae illis Iit teris juvan­ tur ; sive alios, v. gr. patrocinatores partium, exsecutores, omnes demum ad quos obtenta acta aliqua ratione referuntur (De Angelis. I. I, lit. 29, n. 6). 1321. — VI. « Qui leges, mandata, vel decreta contra libertatem aut jura Ecclesiae edunt. » Can. 2334, n. 1. ‘Contrariam sententiam tuentur D'Aninbat■·, Hucceroni (ap. Lehmkuhl, II. 1199). Sunt etiam qui negant excommunicationem incurrere prohibentes promulgationem vel exsecutio­ nem, imo vel ipsos la-Xnb· aut p. rUrr· /aci· nies, sl effectus impediendus non sequitur. Cap. III. — De censuris hodie vigentibus. 843 Verba hujus censurae latissime patent : iis enim exprimuntur omnia jura ac libertates quae Ecclesiae competunt, etiam jus acquirendi actibus sive ultimae voluntatis, sive inter vivos ; jus alienandi, elocandi bona sua, etc. (cfr. n. 87 *). Porro censura feriuntur istiusmodi legum ac. decretorum auctores, i. e. depu­ tati. senatores, qui sunt causae efficaces ; princeps, qui nomen ipsis subscribit vel eas promulgat ; item ministri, gubernatores, praefecti, municipes, etc., qui decreta aliquod jus Ecclesiae impugnantia ferunt, ut v. gr., decreta, quibus monasteria vel loca pia supprimuntur. Censuram non incurrunt praecones, aut officiales, qui talia decreta evulgant vel observari curant; nec tabelliones, qui acta ad eorum normam conficiunt ; nec litigantes, qui iisdem decretis utuntur; nec judices, qui suas sententias eisdem accommodant. 1322. — VII. « Qui impediunt directe vel indirecte exercitium jurisdictionis ecclesiasticae sive interni sive externi fori, ad hoc recurrentes ad quamlibet laicalem potestatem ’. » Can. 2334, n. 2. De jurisdictione ecclesiastica hic sermo est, non vero de collatione Ordinum, de celebratione missae, de conferendis sacramentis. Jurisdictio autem eccle­ siastica, ut excommunicatio suum habeat effectum, simul efficaciter et realiter impediri debet, sicuti ex authentico Pontif. Commiss. resp. 25 Jul. 1926, constat (cfr. A.A.S. XVIII, p. 394). Porro in ordine ad censuram nihili refert, utrum jurisdictionis impeditio directe, i. e. influxu in ipsas jurisdictionem habentes personas, an indirecte, i. e. influxu in personas amicitiae vel sanguinis foedere praecedentibus conjunctas aut ipsis superiores obtineatur, dummodo, ejus consequendae causa, recursus ad laicalem potestatem, ad ministros scilicet, ad judices aut praefectos intercesserit 2. Si quis igitur dolosis promissionibus, vi aut metu, ipse per se Episcopum a conferendo beneficio, aut parochum ab audiendis confessionibus deterreat, hanc excommunicationem non incurrit Secus si hisce mediis utatur penes laicalem potestatem,ut illa exercitium juris­ dictionis impediat sive directe sive indirecte. 1323. — VI11. «Qui contra praescriptum can. 120 ausus fuerit ad. judicem laicum trahere aliquem ex S. /f. E. Cardinalibus vel Legatis Sedis Apostolicae vel Officialibus majoribus Romanae Curiae ob negotia ad eorum munus perlinentia, vel Ordinarium proprium. » Can. 2341. Canon 120 citatus statuit : praedictos non posse apud judicem laicum conveniri sine venia Sedis Apostolicae. Finis primarius censurae est tueri privilegium fori, seu immunitatem eccle­ siasticarum personarum. Finis secundarius est, ne indirecte ipsa S. Sedes in jus trahatur ; censura enim memorat tantummodo negotia ad munus Officia­ lium perlinentia. Porro ut censura incurratur, requiritur : 1° Ex parte agentium, ut sine venia S. Sedis ad judicem laicum praedictos trahant ut reos 3, el quidem 1 In Constil. Apostolicae Sedis aliis verbis censura exprimebatur. Impedientes... el ad hoc recurrentes (i. 0. etiam ad hoc recurrentes). — ’ Frustrato effectu, Istluscemodl recursus, juxta idem responsum, vi canonis 2235 congrua poena pro delicii gravitate puniri potest. — ’ Ex declaratione authentica S. Pontii, ad Episc. Larlncnsem, ti Jan. 1912 (ap. .tfonil. eccl., 1912. p. 4). censura ligabantur etiam illi qui personas ecclesiasticas qua testes comparere faciebant coram judice lalco. Id vero spectato tenore can. 2341 non videtur amplius vigere. Can. 120 enim utitur verbo : conveniri nequeunt, i. c. nequeunt vocari ut rei. Ita etiam Vermeersch-Creusen, Epitome juris can., 1921, n. 194 ; Cappello, p. 87. 814 P. II. S. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. trahere ausi fuerint, i. e. ut plena cum libertate ad tribunal vocent, ibique ad»-sse compellant. Cfr. .Motu proprio Pii X. Quantavis diligentia, 9 Oct. 1911 (A. .1. s’., III, p. 556). Qui igitur in causa publica se constituunt partem civi­ lem contra praedictos Ecclesiae proceres, censura ligantur. Sola tanien denun­ tiatio apud officiales civiles, censura non afficitur. . Imi du Cl., 1912, p. 1035. 2° Er.parte personarum ecclesiasticarum, requiritur ut ad judicem trahantur, praeter Cardinales, etc., Officiales majores Curiae, i. c. Adsessores ac Secreta­ rii Hom. Congregationum, Regens S. Poenit enliariae, ac ii qui regunt Tribu­ nalia et Officia S. Sedis, Auditores Rotae etc1. Censura vero restringitur ad rasum quo citarentur ob negotia ad eorum munus pertinentia. Incurritur denique censura, si ad judicem trahitur Ordinarius proprius. 1324. — IX. « Qui violentas mantis injecerit in personam S. H. E. Cardinalis vel Legati Rom. Pontificis ; vel in personam Patriar­ chae, Archicpiscopi, Episcopi etiam titularis tantum. » Can. 2.343, § 2 et .3. Qui delictum praedictum in Cardinalem vel Legatum commiserit, est insuper ipso jure infamis. Censura explanatione non indiget, post ea quae superius diximus n. 1310, 1° et 2°. Alia censura plectuntur, qui manus injecerint in clericos inferiores, ut habebitur infra, n. 1348. 1325. — X. « l'surparties vel delinentes, per se vel per alios, bona aut jura ad Romanam Ecclesiam perlinentia. » Can. 2345. 1° Bona et juro Ecclesiae Romanae, quae hic articulus tuetur, sunt juris­ dictio temporalis, bona temporalia (necnon jura ad eadem), reditus, etc. Tuetur autem non tantum bona ab Ecclesia Romana actualiter possessa, sed etiam ea quorum dominium conservat et contra injustos detentores vindicat. 2° Excommunicantur hoc articulo : a) Usurpantes, i. e. rem Ecclesiae Romanae occupantes tanquam sibi debitam ac jure pertinentem, et quidem de facto occupantes a domino, non ab alio qui utcumque (etiam injuste) rem tenebat, b) Detinentes, i. e. rem Ecclesiae Romanae quasi suam possidentes, impedientes quominus dominus eam recuperare valeat. Usurpatio, retentio, etsi per alios, per mandatarium vel milites peracta, aequo censura plectitur. Nec eam effugiunt privati, qui legibus civilibus freti bona Rom. Ecclesiae usurpant vel detinent, v. gr. actibus ultimae voluntatis vel inter vivos ea bona ab usurpatoribus acquisita retinent. 3° Non excommunicantur fures, raptores, destruentes, praedones, nec sequestrantes, i. e. judiciali officio sequestrum pronuntiantes, vel sequestrum exsequentes : quia non vere detinent rem ut suam. 1326. — XI. « Omnes fabricatores vel falsarii litterarum decre­ torum vel rescriptorum Sedis tpostolicae vel iisdem litteris, decre­ tis vel rescriptis scienter utentes 2. » Can. 2360, § 1. Finis hujus articuli est tueri non tantum documenta S. Pontificis (ut antea fiebat), sed quaecumque decreta Sedis Apostolicae, id est etiam (ex. can. 7) SS. Congregationum et Rom. Tribunalium et Officiorum. Excommunicantur igitur 1° Fabricatores harum litterarum, etc., qui scilicet eas condunt ex novo ; i Consultore* S. Rom. Congregationum non aestimantur proprie esse ' Ollleiales ·. — ‘Oliin Litteris Apost. falsis scienter utentes incurrebant lanium in excommunicationem Ordinariis reservatam. Cap. III. — De censuris hodie vigentibus. 845 necnon falsarii, qui nempe hujusmodi documenta exsistentia dolo immutant, quid addendo, mutando, demendo ita ut sensus corrumpatur. Commisso delicto incurritur censura, etiamsi mutatio non fuerit facta in damnum alterius. 2° l tentes decret is. etc., id est. qui scienter litteras falsas (suppositas vel immu­ tatas) exhibent, ut effectum quem intendunt consequi possent, sive reipsa illum eonsequantur. sive non obtineant. Alios ergo utentes excusat a censura ignorantia crassa et supina, minime vero ignorantia affectata. 1327. — XI1. « Qui per seipsum vel per alios confessorium de sollicitationis crimine apud Superiores falso denuntiaverit. » Ita can. 2363. Ab hac censura delinquens absolvi nequit ullo in casu, nisi falsam, denuntiationem formaliter retractaverit et damna, si qua inde secuta fuerint, pro viribus reparaverit, imposita insu­ per gravi ac diuturna poenitentia. Can. cit. Olim hoc delictum sine censura, ut peccatum, et ratione sui S. Pontifici specialissimo modo reservatum erat, et haec reservatio (ratione sui) ex canone 894 etiam nunc manet, ut dicemus n. 1771. Sed additur insuper censura et injungenda poenitenti specialius indicantur. § 3. Excommunicationes Sanctae Sedi simpliciter reservatae. 1328. - Vumerantur trcdecim. Ab his absolvunt legitime Car­ dinales, in casibus etiam publicis (ex can. 239, § 1) ; item Ordi­ narii, per se vel per alium, in casibus occultis (cfr. dicta n. 1280, 1°) ; item, qui delegationem acceperunt generalem pro casibus S. Sedi reservatis (cfr. n. 1280). Pro praxi. Absolutus ab his casibus a simplici confessario in articulo mortis, non tenetur recurrere, si convaluerit : tenetur vero post absolutionem in casu urgentiori (cfr. n. 1283 et 1284). Valida est absolutio super his bona fide con­ cessa, si confessarius reservationem ignoraverit (cfr. n. 1286). Si absolutio, quamvis particularis petitio facta sit, fuerit generalis, valet quoque pro casi­ bus ro licitis bona fide (fr. n. 1287, 1°). Cooperatores censuras etiam incurrunt (n. 1263 ; 4°). Excommunicationi S. Sedi simpliciter reservatae subjacent : 1329. — 1. « Quaestum facientes ex indulgentiis. » Can. 2327. Hoc canone plectuntur omnes indiscriminatim qui, accepta pecunia, facto concesserint vel publicaverint indulgentias ; non jam autem (ut antea ex Constit. Pii V, 2 Jan. 1570) qui ex aliis gratiis quaestum faciunt. 1330. II. « Nomen dantes sectae massonicae, aliisve ejusdem generis associationibus, quae contra Ecclesiam vel legitimas civi­ les potestates machinantur. » Can. 2335. B 846 P. II. S. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticia. Sub censura prohibentur tum secta massonica tum societates ejusdem gene­ ris, quatenus veras constituunt sectas arcto vinculo unitas, quae contra Eccle­ siam vel legitima Gubernia machinantur, ('.tr. Acta Cone. Plen. Americae Lat., 1899, t. 2, c. 7. — Igitur : 1° Prohibitae sub censura sunt : societas massonica et carbonaria, ex canonis tenore 1 ; societates solidariorum, internationalium, mazzinianorum, communis­ tarum, nihilistarum,anarchistarum, necnon similcssocietates,exigant vel non a suis asseclis secreti servandi juramentum (S. Off., 1846 et 1884 ; Coll. Prop. Fid. η. 1861 . Notare velint lectores, omnes societates massonicas (etiam in Anglia et America Septentr. exsistentes quae « mitiores » habentur) censurae subjacere. Quoad socialistas, quaerunt auctores, utrum hac censura plectantur. Dubium ex eo exsurgit, quod socialistae non habent, sicut massones, duces occultos, ordinationes occultas (Lehmkuhl, II, 1225 ; Noldin, 1, 74 ; Vermeersch, de Prohib. libr., n. 83). Sed contra est, quod S. Off., in Decreto 10 Maii 1884 declarat : tesseram nempe societatis sub censura prohibitae, praeprimis in publica machinatione contra Ecclesiam vel Gubernium consistere. Vide Col­ lectam S. C. de Prop. F., II, η. 1615. Hinc censura socialistas affici, tenent plures AA., ut d’Annibale, Ballerini, Palmieri, Cappello ; quod tamen vix admitti potest, postquam evulgata fuerit Constitutio : Quadragesimo anno (cfr. n. 851). 2° Graviter etiam prohibentur, sed non sub censura : 1res societates americanae, dictae Socii singulares (old Fellows), Filii temperantiae, Equites Pythiae (S. Off., 20 Aug. 1894, ap. .4. S. S. 28, p. 438), et in genere illae omnes quae a sectatoribus secretum nemini pandendum, et omnimodam obedientiam occul­ tis ducibus praestandam exigunt (S. Off., 10 Maii 1884). Similiter societas Sillonistarum (A. .1. *S ’., II, p. 608 seqq.), societates biblicae, vel eae quae ad cremanda cadavera constituuntur (vide infra n. 1387), societates sic dicta theosophicae, vel societas erecta ad procurandam christianitatis unitatem (A.A.S., XI, p. 309 et 137) prorsus vetantur. 3° Obligatio vero denuntiandi occultos duces harum sectarum non jam urget sub censura, sed manet ex jure naturali ob fidei vel religionis periculum, vel aliud imminens publicum malum (can. 1935, § 2). Clerici tamen et religiosi semper debent S. Officio denuntiari (ex can. 2336, § 2). Quoad absolutionem, satis non est, ut declaravit S. Off., 5 Jul. 1837, quod sectarium emissi jura­ menti poeniteal ut possit absolvi, si externe cum iisdem sociis adhuc commu­ nicet. Debet sectam abjurare, saltem coram confessario, eique valedicere(S. Off., 5 Aug. 1898, ap. Now. Reo. Théol., 31, p. 96) ; item libros ac signa omnia tradere, ut Episcopo vel inquisitori transmittantur, aut saltem combu­ rantur, si justae gravesque causae id postulent 2. Plures tamen auctores 3 putant, Responsum 5 Jul. 1837, juxta exposita datum, cum temperamento esse accipiendum, ac licite poenitentem absolvi posse, si omnem relationem cum secta sua non statim abrumpere possit, absque periculo necis aliusve gra­ vissimi mali neci acquivalentis (quod tamen hodie non ita facile accidit) : hac tamen sub conditione quod participatio non fiat in actibus intrinsece malis, nec oriatur emolumentum sectae, nullumve detrimentum spirituale poenitenlis, aut scandalum proximi. Sic videtur esse mere materialis cooperatio, quae ob· gravissimas causas licita evadit (cfr. Resp. S. Off., 18 Jan. 1896). 1 Societas fenianoruin, olim a S. Oli. die 12 Jan. 1870 sub censura damnata, jam abhinc pluribus annis soluta esse videtur. — 1 Cir. Konings, n. 1721 ; Λυαηζίηί, not. 26, ubi plura.— · D'Annibale, I, n. 391 ; Del Vecchio, I, n. 604 ; A'oidin, n. 76- ; Génicot-Salsman»,. II. n. 597. Cap. III. — De censuris hodie vigentibus. 847 1331. — III. « Absolvere praesumentes sine debita facultate ab excommunicatione latae sententiae specialissimo vel speciali modo Sedi Apostolicae reservata. » Can. 23.38, § 1. Sensus hujus articuli, e Constit. Apostolicae Sedis deprompti, sufficienter palet. Censura tanguntur « praesumentes » : hinc ab ea eximuntur, quibus favet quaelibet imputabilitatis imminutio. 1332. — IV. « Ini pendentes quodvis auxilium vel favorem excom­ municato vitando in delicto propter quod excommunicalus fuerit ; ilemque clerici scienter et sponte in divinis cum eodem communi­ cantes et ipsum in divinis officiis recipientes. » Can. 2338, § 2. Excommunicantur, quicumque (laici vel clerici) impendunt auxilium vel favorem vitando, non quidem in perpetratione criminis, sed in delicto jam perpetrato : v. gr. exhortando ad pertinaciam in contumacia, vel adjuvando ne restituat quod usurpaverit (auxilium physicum), vel causam ipsius pero­ rando penes judices vel dominum (favor). Dubium est, an consilium dantes hac censura tangantur. S.Alph., VI1,197.— Excommunicantur deinde: a) cle­ rici: quo nomine in odiosis non veniunt Episcopi, bene vero clerici in mino­ ribus ; b) qui simul communicant in divinis cum vitando eumque in divinis officiis recipiunt : utrumque scilicet requiritur, juxta veterem identicae cen­ surae traditionem ; c) qui praedicta faciunt scienter et sponte, ergo cum omni­ moda libertate, exclusa qualibet imputabilitatis imminutione (cfr. n. 1269). Communicatio in divinis se refert ad administrationem sacramentorum, a qua removetur vitandus (cfr. n. 1292, 1° et 2°). Receptio in divinis officiis comprehendit quod n. 1292, 3° indicavimus. 1333. — V. « Si quis contra praescriptum can. 120 (i. e. sine venia Sedis Apostolicae) ausus fuerit ad judicem laicum trahere... alium Episcopum etiam mere titularem, aut. Abbatem vel Praelatum nullius, vel aliquem ex supremis Religionum juris pontificii Superioribus. » Can. 2341. Hoc articulo completur id quod superius n. 1323 jam dictum est : unde verba hujus censurae explanatione non indigent. Abbas vel Praelatus nullius dicitur, qui praeest territorio proprio separato ab omni dioecesi, cum clero et populo (can. 139). Religio juris pontificii illa est, quae approba­ tionem vel saltem laudis decretum a S. Sede consecuta est (can. 488, n. 3). 1334. — VI. « Clausuram monialium violantes, cujuscumque generis aut conditionis vel sexus sint, in earum monasteria sine legitima licentia ingrediendo ; pariter eos introducentes vel admit­ tentes. » Can. 2342, n. 1. Excommunicantur : 1° Violantes clausuram monialium, i. e. religiosarum votorum sollemnium, quae habent clausuram papalem l. Jamvero clausurae papalis lege afficitur, ex can. 597, § 2, lota domus, quam communitas regularis •* 1 Plures moniales in Gallia, Belgio, Bavaria, Hollandia, quae ex dispositione S. Sedis vota sollemnia non emittunt, etsi talia emittere deberent ex Instituto, proprie non babenl clausuram papalem (cfr. Resp. Pontlf. Commlss., f Mart. 1921, A. A. S., XIII, p. 178). 848 P. U.S. HI.— Tr. II. De poenis ecclesiasticis. inhabit,il. cum hortis et viridariis accessui religiosarum reservatis ; excluso tamen publico templo cum continente sacrario. Vide Instructionem de clau­ sura Monialium, S. C. de Relig. <5 Feb. 192-4. (A. A. S., XVI, p. 96.) E.vommunicantur violantes,cu/uscumgue generis sin/,etc.: ergo per se ipsi locorum Ordi­ narii,ipsae feminae ;sine legitima licentia ingrediendo, quamvis non sit ad malum linem. Iz'gitimalieentia expetenda est in genere a S. Sede; datur autem ab ipso jure (can. 600) certis personis. Hinc : a) Ordinario loci aut Superiori regulari monasterium monialium visitantibus (eorumve delegatis), licet clausuram ingredi duntaxat inspectionis causa, cautoque ut unus saltem clericus vel religiosus vir maturae aetatis eos comitetur, b) Conjcssarius (vel qui ejus vices gerit) potest cum debitis cautelis ingredi clausuram ad ministranda sacra­ menta infirmis aut ad assistendum morientibus. c) Possunt clausuram ingredi : qui supremum actu tenent populorum principatum eorumque uxores cum comitatu, itemque S. R. E. Cardinales, d) Antistitae est, adhibitis debitis cautelis, ingressum permittere medicis, chirurgis aliisque (piorum opera sit necessaria, impetrata prius saltem habituali approbatione ab Ordinario loci. Si vero necessitas urgeat, nec tempus suppetat approbationem petendi, haec jure praesumitur (cfr. can. 600, 4° et cit. Instruet. 111.2°, n). Ad legitimam licentiam semper requiritur causa rationabilis et justa, i. c. moralis necessitas ex parte monasterii ; minor tamen pro femina quam pro viro, pro ingressu diurno quam pro ingressu nocturno, pro primis aedibus quam internis. Absque S. Sedis licentia singulis vicibus impetranda, accipi non possunt puellae in clausuram educationis vel alia, etiam pia, causa. Cit. Instr. IV. 2° Introducentes vel admittentes. Introducere possunt tum interni tum extra­ nei ; admittere dicuntur solae moniales. Omnes moniales positive admittere possunt, negative vero solum Superiorissa, januae custos, vel digniores e monasterio, non consciae impertiti permissi. Jam illegitime ingressos comitari, cum iis confabulari, non est admittere, sed retinere : qui igitur sic se gerunt, et siillicite agant, non incurrunt in censuram. Impuberes excusantur quidem a censura, admissio vero vel introductio impuberurn censuram secum trahit. Qui licite intra clausuram ingressus est, causa cessante, mox egredi tenetur sub gravi ; quodsi tamen differat egressum, non incurrit in excommunicationem. 1335. — VII. <( Mulieres violantes regularium virorum clausuram, et Superiores aliique, quicumque ii sint, eas cujuscumque aetatis introducentes vel admittentes. » Can. 2342, n. 2. Excommunicantur : 1° mulieres, i. e. omnes feminae post adeptam puberta­ tem, exceptis uxoribus eorum, qui supremum actu tenent populorum princi­ patum cum comitatu (can. 598, § 2) ; 2° eas introducentes vel admittentes, sensu nempe supra exposito. Porro praedicti censuram haud effugiunt, si introducant vel admittant feminas impuberes, ut ex tenore canonis patet, licet impuberes ipsae a censura non plectantur (can. 2230). H 133G. — VIII. « Moniales e clausura illegitime exeuntes contra praescriptum can. 601. » Can. 2342, η. 3. 1 Canon 601 haec habet : Nemini monialium liceat post professionem exire e monasterio, etiam ad breve tempus, quovis praetextu sine specialiS. Sedis Induito, excepto casu imminentis periculi mortis vel alius gravissimi mali. Hoc periculum, si tempus suppetat, scripto recognoscendum est a loci Ordina­ rio. ·.· (Cfr. quoque cit. Instr. 111). Itaque excommunicantur : 1© moniales Cap. III.— De censuris hodie vigentibus. 8i9 i. e. religiosae votorum sollemnium (can. -188, 7°) ; 2° exeuntes, i. e., e septis monasterii toto corpore egrcdientés ; 3° illegitime, sine licentia Superioris. Periculum alius gravissimi mali, de quo in can. 601, potest provenire ex incen­ dio, ex inundatione, ex morbo contagioso, ex irruptione militum, etc. Si pro montait necessaria sit operatio chirurgica in nosocomio, regulariter Ordinarii licentia haberi potest. Si autem monialis mente alienata extra monasterium curari debeat, Ordinarius causam recognoscere debet scripto, si tempus per­ mittat (cit. Instr. 111). Monialis legitime egressa, sed tardius rediens, peccat graviter si extra claustrum per unam alleramve diem remaneat (S. Alph., VII, 229) ; sed non excommunicatur ( Gennan Quest, de mor., I, n. 52). In hae violatione clausurae papalis non grave censetur peccatum, si illegitimus egressus fiat uno tantum passu, et monialis non egrediatur toto corpore extra clausuram ; tunc quidem non excommunicatur. 1337. — IX. Praesumentes bona ecclesiastica cujuslibet generis, sive mobilia sive immobilia, sive corporalia sive incorporalia, per se vel per alios in proprios usus convertere el usurpare aut impedire ne eorumdem fructus seu reditus, ab iis ad quos de jure perlinent, percipiantur. Ita ex can. 2346, quo nonnihil immutatur tenor praescriptionis Cone. Trident ini. Agitur in hoc articulo de bonis ecclesiasticis in latissimo sensu. Censura complectitur occupantes haec bona iliaque acquirentes, vel impedimentum ponentes, quasi ex jure ad illa. Recole dicta n. 1325. Censurae etiam subest. qui sine fraude, vi, etc., bona ecclesiastica per simplicem retentionem in pro­ prios usus convertit et usurpat. Ementes haec bona ab usurpatoribus in hanc quoque censuram incidunt, ut jam declaravit S. Off., die 8 Jul. 1874. Idem «licito de illis, qui bona ecclesiastica occupata vel alienata a detentore, in locationem vel in emphyteusim accipiunt. Idem etiam de illis, qui census, canones aliaque jura ecclesiastica (redimibilia vel non redimibilia) sine S. Sedis Induito redimunt. 1338. — X. « Djtellum perpetrantes, aut simpliciter ad illud pro­ vocantes, vel ipsum acceptantes, vel quamlibet operam aut favo­ rem praebentes, necnon de industria spectantes illudque permittentes vel quantum in ipsis est non prohibentes, cujuscumque dignitatis sint. » Can. 2351. Itaque excommunicantur : 1° Perpetrantes duellum, ii scilicet omnes, qui privata auctoritate, ex condicto, singulare certamen ineunt cum periculo occisionis, vel vulneris, quod sullicit ut istiusmodi certamen actionem graviter peccaminosam constituat. Nihil autem refert, an adsint patrini necne ; an certetur cum periculo mortis, vel non *. Item, provocantes ad duellum cum serio animo pugnandi, etsi provocatus non acceptet. Item acceptantes, etsi duellum non sequatur. 2°. Qualeincumque operam aut favorem praebentes, ut patrini, testes ; qui consilium dant, qui litteras provocatorias dictant, scribunt, deferunt ; vel in hisse alias immiscent, v. gr. medicus vel confessarius, qui ex condicto proximus adesset ul vulneratis opem ferret (S. Off., 31 Maii 1884 ; .1. interpositas personas, ut abortus procuretur, contrahitur censura. 2° 11 fuerit tria quaesitus et directe volitas, habet Bulla >i\ti \. Hinc, censura plectuntur medicus, ancilla, socia, potionem propinantes item paterfamilias, lornicator. maritas, dentes abortum, vel qui jussione vel minis cogunt inferat. Ab ea eximitur, qui secutus * babili percutiunt, inten­ mulierem, ut abortum sibi praegnantem graviter zelotypia, praevidens forsan abortum, sed qui percutit ex ira, odio vel non intendens. 3° I t fuerit revera ex « ausa in hunc linem posita. Secus vero, si constet vel saltem pro­ sil, abortum accidisse ex alia causa : \ gr. ex e·» quod post sumptum abortivum mulier ex alto ceciderit. Secus etiam. >i reum poeni teat, priusquam effectus excusat sequatur ad a <u quae abortum sibi procurat eximitur, per se non amplius a censura Mtainen (ex can. 222'.·, § 3, n. 3), quotiescumque ad delictum adacta fuerit metu vere gravi, censuram jure effugiet. * Olim Iijiv cvu> ira simplicité! r< -ιτν.ιΐ.ι er.it s. S<*il|. ('.ap. HI. — De censuris hodie vigentibus. 833 1350.— VIII. «Religiosus apostata a Religione.» Can. 2385. Haec excommunicatio reservata est Superiori majori ipsius religiosi ; vel, si religio est laicalis aut non exempta, Ordinario loci in quo commoratur. 1351. — IX. « Professi votorum simplicium perpetuorum tam in Ordinibus quam in Congregationibus religiosis, ilemque omnes cum aliqua ex praedictis personis matrimonium etiam civiliter tan­ tum contrahere praesumentes. » Can, 2388, § 2. Censurae tenor, post ea quae diximus n. 1339, explanatione non indiget. § 5. Excommunicationes nemini reservatae. Numerantur quinque, illisque subjacent, cum suis cooperato­ ribus (cfr. n. 1263, 4°), omnes hi qui sequuntur : 1352. - I. « Auctores et editores, qui sine debita licentia Sacra­ rum Scripturarum libros vel earum ad notationes aut commenta­ rios imprimi faciunt. » Haec censura ex Trid. vigebat, restricta a S. (illicio. Olim excommunica­ bantur etiam imprimentes, nunc vero tantum auctores el editores. 1353. — II. « Qui ausi fuerint mandare seu cogere tradi eccle­ siasticae sepulturae infideles, apostatas a fide, vel haereticos, schis­ maticos aliosve sive excommun icatos sive interdictos contra prae­ scriptum can. 1240, § 1. » Can. 2339. Intellige : notorios apostatas, vel haereticos, schismaticos seriae notorie addictos ; item cxcommunicatos vel interdictos post sententiam condemnato­ riam vel declaratoriam. Ita ex can. 1240, § I. Hanc censuram incurrunt mandantes auctoritate propria, vel cogentes (per vim metumve gravem) sepeliri in loco sacro cadavera supra nominatorum. Kequirilur vero ut mandare vel cogere ausi fuerint. Cfr. n. 1269. Objectum mandati re/ coactionis debet esse sepultura ecclesiastica, i. e. ex can. 1204: a) translatio cadaveris ad ecclesiam; b) celebratio exsequiarum super illud in eadem ; c) depositio cadaveris in loco legitime deputato fidelibus defunctis condendis : ergo in loco benedicto. Cfr. /law, Inst. can. n. 333. Censura ultimam pariem respicit. 1354. — Ill. Praesumentes alienare (sive dando, sive recipiendo, sive consensum praebendo) bona ecclesiastica pretiosa, vel bona quae excedunt valorem 30.000 libellarum (seu francorum), si prae­ scriptum Beneplacitum Λ postolicum fuerit scienter praetermissum. Ex can. 2347, n. 3, 534. § 1, 1532, § 1, η. 1 et 2. Finis articuli est tuitio bonorum ecclesiasticorum majoris valor is, ne ex incuria vel malitia administratorum deperdantur el conditio Ecclesiae pejor fiat. I 854 B ; H ΒνΛ“ ' ■_ B P. II. S. HI. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. Bona autem ecclesiastica, in casu, sunt: a) Bes pretiosae, quarum valor est quasi 1000 fr. vasa aurea et argentea, gemmae, donaria votiva, res arte, raritate aut antiquitate insignes etc. b) Bes mobiles vel immobiles, ut sunt praedia, domus ; item jura et actiones in immobilia. Porro ad praesentem censuram quod spectat,omnino necesse est,ut valor harum rerum alienandarum excesserit 30.000 francos, c) Res sive mobiles sive immobiles, in quantum sunt ecclesiasticae, bona igitur quorum administratio ecclesiasticae auctoritati subesi, ut sunt bona quae pertinent ad ecclesias, monasteria, confraternitales, semi­ naria, nosocomia, licet in foro civili tanquam proprietas privati hominis inscribantur (Resp. S. C. Ep. et Reg., 17 Febr. 1880). En sensus completus horum verborum. Jamvero actio, quae hoc articulo prohibetur el censura punitur, est bono­ rum praedictorum illegitima alienatio. Nomine alienationis venit omnis actus perfectus, quo dominium directum vel utile, in toto vel in parte, in alterum transfertur, vel quocumque modo immutatur, obligatur, aut deterius fit. Hu­ jusmodi est donatio, permutatio -, venditio, emphyteusis, infeudatio, census, hypotheca, impositio servitutis, transactio, cessio juris acquisiti. Item locatio bonorum ultra 30.000 fr., et ultra novennium. Cfr. can. 1541, § 2, n. 1. Excommunicantur quotquot praedicta bona alienare praesumpserint, scienter praetermisso Beneplacito Aposlolico el quidem : a) sic dantes (vendentes, permutantes, etc.) vel recipientes (bona donata vel permutata) ; b) consensum praebentes, quorum nempe consensus ad alienationem requiratur, ut sunt aeditui, membra Consilii adminislrationis, etc. 1355. — IV. « Omnes, qualibet etiam dignitate fulgentes, qui quoquo modo cogant sive virum ad statum clericalem amplectendum, sive virum aut mulierem ad Religionem ingrediendam vel ad eminen­ dam religiosam professionem tam sollemnem quam simplicem, tam perpetuam quam temporariam. » Can. 2352. Censura incurritur cum vir iit clericus, vel cum candidatus Religionem ingreditur aut professionem emittit. Jamvero status clericalis initur prima tonsura (can. 108, § 1); ingressus vero in Religionem iit incipiendo tempus postulatus vel novitiatus (si nempe postulatus non praerequiriturj. Qui cogit ad postulatum et postea ad professionem in duplicem censuram incurrit. Λ censura immunes sunt unico Cardinales . alii cogentes (sive Episcopi, sive reges) excommunicantur (cfr. dicta n. 1259). 1356. — λ . « Fidelis qui scienter omiserit eum a quo sollicitatus inerit intra mensem denuntiare, contra praescriptum can. 904. » Can. 2368, § 2. Crimen sollicitationis, de quo hic sermo, est provocatio ad turpia, facta a sacerdote tanquam confessario. Plura vide n. 1794 seqq. ’ Ita inulti auctores.Ceterum, ipse Codex pro alienandis rebus infra 1.000 fr. tantummodo requirit Ordinarii consensum. Cfr. ffaus, Instil, can. η. 362. Valor aureus accipi potest._ • Permutatio titulorum
    ( c m|rtitur admlnlstratlonlbus, supposita licentia Ordinarii el diocesan) Consilii adminislrationis Cap. ΠΙ. — De censuris hodie vigentibus. 855 Articulus 11. De suspensionibus latae sententiae. Ex suspensionibus latae sententiae, quae nunc in Ecclesia vigent, aliae reservantur 5. Sedi, aliae Ordinariis, aliae denique nemini reservatae sunt. De singulis breviter agemus. § 1. Suspensiones S. Sedi reservatae. Numerantur septem, ex quibus tres priores sunt censurae pro­ prie dictae, ceterae vero poenae vindicativae latae sententiae. Pro praxi. A suspensionibus-censuris mox indicandis Ordinarius absolvere potest per se vel per alium in casibus occultis (vide dicta n. 1280, 1°, a). Confessarius in casibus urgentibus licite quoque ab his absolvit (cfr. n. 12821284). Quoad dispensationem a suspensionibus-poenis, vide quae dicemus n. 137Get 1377. Suspensionibus praefatis ipso facto plectuntur : 1357. — (Suspensiones-censurae) I. «Clerici, (pii per simoniam ad Ordines scienter promoverint vel promoti fuerint, aut alia sacra­ menta ministraverint vel receperint, o Can. 2371. Addit can. cit. : omnes hujusmodi delicta perpetrantes (etsi sint episcopali dignitate aucti) esse de haeresi suspectos. Qui prima tonsura sunt initiati, incurrunt igitur in suspensionem, si sibi procuraverint Ordines etiam minores per simoniam, i. e. per conventionem (externe manifestaient), licet ad effectum non deductam, etiam tacitam, nempe ex circumstantiis collectam (cfr. can. 728). Vide supra n. 591. 1358. — II. « Qui recipere Ordines praesumunt ab excommu­ nicato vel suspenso vel interdicto post sententiam declarator iam vel condemnatoriam, aut a notorio apostata, haeretico, schismatico : qui vero bona fide a quopiam eorum sit ordinatus, exercitio careat Ordinis sic recepti donec dispensetur. » Can. 1372. Agitur de suspen­ sione a divinis, de qua diximus n. 1299, 2° b. Qui a praedictis mala jide unum ordinem valide recipit, ab ordinibus antea receptis suspensus manet. Qui vero omnes ordines sic recipit invalide (v. gr. a ministro anglicano), utique nihil habet circa quod suspensus evadat. Qui in bona fuie ordinatus fuerit, incurrit solummodo quamdam inhabilitatem, quae tamen est tantum poena vindicativa, cum desit ex parte reci­ pientis impulabilitas (can. 2195, 2215). Hujus inhabilitatis dispensatio reservatur Sedi Apostolicae (ut videtur). 1359. — III. Professus in sacris cum votis perpetuis, qui dimis­ sus fuerit ob delicta minora iis de quibus in can. 670. Ita ex can. 671, n. 1. Marc. Jnst. Moral. Alph. T. I. 856 P. IL S. III. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. Ex canone 670, perpetuo prohibentur deferre habitum ecclesiasticum : apostatae a fide, religiosi fugitivi cum muliere, attentantes matrimonium civile, religiosi infames, depositi vel degradati. Religiosi vero dimissi ob crimina iis minora suspensi tantum manent, donec a S. Sede absolutionem obtinuerint. 1360. - ( Suspensio nes-poenae) I.« Episcopus aliquem consecrans in Episcopum, Episcopi vel, loco Episcoporum, presbyteri assi­ stentes, el qui consecrationem recipit sine apostolico mandato contra praescriptum can. 953. » Omnes isti ipso jure suspensi sunt, donec Sedes Apostolica eos dispensaverit. Ita can. 2370. Haec suspensio est tantum poena vindicative, quia canon non dicit Sedi Apostolicae asboluiionem reservari, sed de dispensatione loquitur. 1361. — II. « In suspensionem per annum ab ordinum collatione Sedi Apostolicae reservatam ipso facto incurrunt : a) Qui contra praescriptum can. 955, alienum subditum sine Ordinarii proprii litteris dimissoriis ordinaverint ; b) qui subditum proprium, qui alibi tanto tempore moratus sit ut canonicum impedimentum contrahere ibi potuerit, ordinaverint contra praescriptum can. 993, 994 ; c) qui aliquem ad ordines majores sine titulo canonico pro­ moverint contra praescriptum can. 974, § 1, n. 7 ; d) qui, salvo legitimo privilegio, religiosum, ad familiam pertinentem quae sit extra territorium ipsius ordinantis, promoverint, etiam cum litteris dimiseorialibus proprii Superioris, nisi legitime probatum fuerit aliquem ex casibus occurrere, de quibus in can. 966. » Can. 2373. Suspensio in casibus praedictis stringit ordinantes, i. e. conferentes non tantum ordines majores vel minores, sed etiam (vi can. 950) primam tonsuram. Quoad ipsum ordinatum, vide infra n. 1367. Quarta autem poena, quae nova est, non contrahitur, si (ut dicit can. 966) Episcopus d io ece sanus licentiam dederit ad .alium Episcopum litteras dimissorias mittendi, vel sit diversi ritus, vel sit absens vel non sit ordinationem habiturus proximo legitimo tempore (i. e. Sabbato Quatuor Temporum. Sabbato ante dominicam Passio­ nis aut Sabbato Sancto), vel denique dioecesis vacet nec eam regat qui cha­ ractere episcopali polleat. Privilegium legitimum non est, quando habetur solummodo per communicationem. Ita ex Conslit. Bened. XIV impositi nobis. 1362. III. « Religiosus clericus cujus professio ob admissum ab ipso dolum nulla fuerit declarata, si sil in majoribus Ordinibus constitutus, ipso facto suspensus manet, donec Sedi Apostolicae aliter visum fuerit. » Can. 2387. Suspensio nova est. Nota, eam tantum incurri post declarationem nudi­ tatis professionis, i. e. admissionis definitivae, et quidem requiri ul nulla decla­ rata fuerit professio praecise ob dolum admissum ab ipso religioso. Ex Resp. Cap. III. — Dp censuris hodie vigentibus. 857 Pontificiae Commissionis (3 Jun. 1918) praedicta sunt etiam applicanda socie­ tatibus clericalibus sine votis. A. A. 5., X, p. 347. 1363. — IV. Capitula, conventus aliique omnes ad quos spectat, qui ad beneficia, officium vel dignitatem ecclesiasticam electos, prae­ sentales vel nominatos ante Litterarum (confirmationis vel institu­ tionis) exhibitionem admiserint, ipso facto a jure eligendi, nominandi, vel praesentandi suspensi maneant ad beneplacitum .Sedis Apos­ tolicae. Ita ex can. 2394, n. 3. § 2. Suspensiones Ordinariis reservatae. 1364. — I. Clericus qui,sine loci Ordinarii licentia, personas Epis­ copis, Abbatibus vel Ordinum Moderatoribus supremis inferiores, privilegio fori fruentes, ad judicem laicum trahere ausus fuerit, incurrit ipso facto in suspensionem ab officio reservatam Ordinario. Ita ex can. 2341. Hic articulus est complementum eorum quae superius evolvimus, n. 1323 et 1333. Verba censurae post ea quae ibi notantur, clara apparent. 1365. — II. Religiosus fugitivus, si sit in sacris, incurrit in sus­ pensionem proprio Superiori majori reservatam l. Ex can. 2386. Jam vidimus quibus poenis ipso facto subjaceat religiosus apostata (cfr. n. 1350). Fugitivus, ut ejus delicium id exposcit, minori, licet gravi, poena pied il ur. Cfr. dicenda n. 2172. Quae hic dicuntur de religiosis, valent etiam pro membris societatum clericalium sine votis. Ha Pontif. Commissio, 3 Jun. 1918 (A. A. S., X, p. 347). § 3. Suspensiones nemini reservatae. 1366. — I. « Sacerdos qui sine necessaria jurisdictione praesump­ serit sacrament ales confessiones audire, est ipso facto suspensus a divinis ; qui vero a peccatis reservatis absolvere, ipso facto suspen­ sus est ab audiendis confessionibus. » Can. 2366. Hoc articulo complentur ea quae n. 1331 explanata fuerunt, a) Suspensione a divinis plectuntur praesumentes audire confessiones (licet non absolvant) sine necessaria jurisdictione, b) In suspensionem ab audiendis confessionibus incurrunt praesumentes absolvere a peccatis reservatis. Xon agitur hic de lic­ eatis reservatis /m/p/rr rensw/wn/itasentiunt plures (v. gr., Vermeersch-Crcusen, III, 509), contradicentibus tamen aliis (ul Chelodi, n. 89; Cerato, n. 118; ( bach. II, n. 937 tin). Requiritur, ut pronuntietur absolutionis forma. 1 Religiosus professus ad sacculum (ex Induito) regressus, si amiserit propriam dioecesin), nequit extra Religionem sacros ordines exercere, donec Episcopum benevolum receptorem invenerit, aut S. Sedes aliter providerit. Ita can. 641, § 1. Vide dicenda n. 2150 et 2178. 858 P. U.S. HI. — Tr. II. De poenis ecclesiasticis. 1367. — II. «Qui sine litteris vel cum falsis dimissoriis litteris vel ante canonicam aetatem vel per saltum ad Ordines malitiose accesserit, est ipso jacto a recepto ordine suspensus. » Can. 2374. 1368. — III. «Clericus qui in manus laicorum officium, benefi­ cium aut dignitatem ecclesiasticam resignare praesumpserit ; ipso facto in suspensionem a divinis incurrit. » Can. 2400. Resignatio beneficii, etc., fieri nequit nisi in manus legitimi Superioris, et quidem solummodo in favorem alicujus idonei qui acceptat. Qui ergo remittit beneficium, etc., in manus laicorum ut de eo disponant, incurrit in hanc censu­ ram. Censura nova est. 1369. — IV. « Abbas vel Praelatus nullius qui contra praescrip­ tum can. 322, § 2, benedictionem non receperit, est ipso facto a jurisdictione suspensus. » In praefato can. 322 § 2, dicitur : « Abbates vel Praelati nullius qui ex prae­ scripto apostolico vel ex propriae Religionis constitutionibus benedici debent, intra 1res menses a receptis litteris apostolicis, cessante legitimo impedimento, benedictionem ab Episcopo, quem maluerint, accipiant. » Censura nova est. 1370. - - V. « Vicarius Capitularis concedens litteras dimissorias pro ordinatione contra praescriptum can. 958 § 1 n. 3, ipso facto subjacet suspensioni a divinis. » Can. 2409. Olim habebatur interdictum ex Cone. Trid., Sess. 23, c. 10. XuncÀicarius suspensionem incurrit, si concedat litteras ante annum elapsum a sede vacante, non arctatis ratione beneficii recepti aut recipiendi aut ratione certi alicujus ofllcii, cui propter necessitatem dioecesis sine dilatione sit providendum. 1371. — VI. « Superiores religiosi, qui contra praescriptum can. 965-967 subditos suos ad alienum Episcopum ordinandos remittere praesumpserint, ipso facto suspensi sunt per mensem a missae celebratione ». Can. 2410. Haec valent etiam pro societatibus clericalibus sine votis, quatenus privile­ gio gaudeant dimissorias concedendi pro suis subditis. Ita Pontif. Commissio, 2 .lun. 1918 (.1. .1. .S'., X. p. 347). Suspensio nova est, et potius poenae vindicativae rationem habet. Vide Raus, Inst. can. n. 474, I, 5°. Articulus III. De interdictis latae sententiae. Numerantur quatuor, (piorum unum reservatur Sedi Apostolicao modo speciali, alterum S. Sedi vel Ordinario (prout fert casus), tertium Ordinario, quartum nemini. 1372. — I. « Universitates, Collegia, Capitula aliaeve personae morales, quocumque nomine nuncupentur, a legibus, decretis, man- Cap. IV.— De poenis vindicalivis. b5v datis Romani Pontificis pro tempore exsistentis ad Universale Conci­ lium appellantes, ipso facto contrahunt interdictum speciali modo Sedi Apostolicae reservatum. » Can. 2332. Hic articulus se refert ad personas morales, dum quae explanantur n. 1320 ad personas privatas se extendunt. Verborum sensus ibi evolvitur. 1373. — 11. « Scienter celebrantes vel celebrari facientes divina in locis interdictis vel admittentes ad celebranda officia divina per censuram vetita clericos excommunicatos, interdictos, suspensos post sententiam declaratoriam vel condemnaloriam, interdictum ab ingressu Ecclesiae ipso jure contrahunt, donec, arbitrio ejus cujus sententiam, contempserunt, congruenter satisfecerint. » Can. 2338, § 2. Haec poena est potius vindicati va (ul constat ex can. 2291, n. 2). Episcopi ab ea incurrenda eximuntur, ut diximus n. 1260. 1374. — Ill. « Sponte sepulturam ecclesiasticam donantes infi­ delibus, apostatis a fide vel haereticis, schismaticis, aliisve sive excommunicatis sive interdictis (contra praescriptum can. 1240, § 1), contrahunt interdictum ab ingressu ecclesiae Ordinario reserva­ tum. » Can. 2339. Hoc articulo complentur prohibitiones, de quibus n. 1353 diximus. Notan­ dum, hic agi de iis solis qui sponte praedictos sepeliunt et quidem tunc tantum quando de sepull ura hic expresse nominatorum sermo occurrit. 1375. — IV. « Qui causam dederunt interdicto locali aut interdicto in communitatem seu collegium, sunt ipso facto personaliter interdicti. » Can. 2338, § 4. Ili, quando resipiscunt, pro foro interno a quovis confessario absolvi possunt, quia nemini est haec censura reservata. CAPUT IV De poenis vindicalivis. S. Alph., VIII 323 ; ed. G., IV. p. 440 ; Ferraris, v. Deyradalio, Sepultura; Wernz, Jus Dccr., III, n. 772 ; Many, de Locis sacris, tit. IV, spec. n. 221-225 ; Vermeersch-Creusen, Epitomo, III, n. 488 ; Eichmann, das Stralrccht des C. J. C. ; Raus, Inst. can. η. 459 seqq. 1376. — Notiones 1. Poenae vindicativae illae sunt, quae directe ad delicti expiationem tendunt, ita ut earum remissio e cessatione contumaciae delinquentis non pendeat (can. 2286). Poenae hujusmodi sunt, a) pro omnibus delinquentibus, in senere : inter­ dictum locale, interdictum ab ingressu ecclesiae, poenalis translatio paroeciae, P. U.S. III. — Tr. 11. De poenis ecclesiasticis. 860 infamia juris, privatio sepulturae ecclesiaticae vel sacramentalium, suspensio pensionis ecclesiasticae, etc. ; b) pro clericis, in specie : prohibitio exer­ cendi sacrum ministerium praeterquam in certa ecclesia, suspensio ad nutum Superioris, privatio habitus ecclesiastici, depositio, degradatio, etc. Cfr. can. 2291, 2298. Ab inflictis poenis vindicativis datur appellatio,.seu recursus in susprnsivo, nisi aliud in jure caveatur. Can. 2287. II. Cessant poenae vindicativae, vel transacto tempore pro expia­ tione destinato, vel dispensatione concessa a legitimo Supe­ riore, ad normam eorum quae diximus n. 1278. Cfr. can. 2289, 2236. 1377. — Pro prari. a) In casibus occultis urgentioribus, si ex observatione poenae vindicativae latae sententiae reus seipsum proderet cum infamia et scandalo, quilibet confessarius potest in foro sacramenta]) obligationem ser­ vandae poenae suspendere, injuncto onere recurrendi saltem intra mensem per epistolam el per confessorium (si id fieri possit sine gravi incommodo), reticito nomine, ad S. Poenitentiariam vel ad Episcopum facultate praeditum et standi ejus mandatis. Can. 2290, § 1. b) Si in aliquo casu extraordinario hic recursus sil impossibilis, tunc ipsemet confessarius potest dispensationem concedere, ad normam eorum quae indicavimus supra n. 1284, 5° b. Vide can. 2290, § 2. Aliquas notiones addere juvat circa depositionem et degradatio­ nem ; circa infamiam juris ; et praesertim, circa sepulturae ecclesias­ ticae privationem. 1. Depositio et degradatio. 1378. — 1. Depositio est gravissima poena quae secum fert tum suspensionem ab officio, et inhabilitatem ad quaelibet officia, dignitates, beneficia, pensiones, munera in Ecclesia, tum etiam privationem illorum quae reus habet, licet eorum titulo fuerit ordinatus. Can. 2303, § 1. Non tollit autem obligationes e suscepto Ordine exortas (ib.). Haec poena: 1° infligi tantum potest a tribunali Collegiali quinque judicum el in casibus tantum in jure expressis, ac pro delictis atrociorihus (can. 2303, §3) ; 2° non priv.it depositum privilegio canonis et fori ; 3° potest a.sola S. Sede tolli Si clericus depositus non dat signa emendationis monitusque non resipiscat. Ordinarius potest eum trahit privationem perpetuo privare habitu ecclesiastico : privilegiorum clericalium. merentur sententiam depositionis, sunt : Can. 2301. quae privatio secum Delicta autem quae haeresis, sacrilegium cum speciebus consecratis, simulatio missae celebrationis, procuratio abortus, etc. 1379. — II. Degradatio est : sollemnis privatio omnium titulo rum, bonorum, privilegiorum et honorum ecclesiasticorum ; ita. ut degradat us, solo remanente indelebili charactere, ad conditionem laicalem reducatur. Est poenarum omnium vindica tivarum gravis­ sima. — De poenis vindicative. 861 Degradatio fieri potest a solo tribunali Collegiati quinque judicum, et pro criminibus lanium gravissimis in jure expressis, ut sunt haeresis manifesta, homicidium voluntarium, sollicitatio poenitentis, attentatio matrimonii etiam civilis. Degradalus eo quod ordinem retinet, tenetur ad votum castitatis jam emissum, ideoque contrahe et invalide matrimonium. Tenetur quoque ad Horas canonicas : nisi forte poena ad quam damnatur, rarum recitationem impediat (Vll, 324 seqq.). Amittit privilegium canonis et remitti nequit nisi a S. Sede. Degradatio realis (juxta praescripta Pontif. Bomani ; qualis locum habuit in causa Hus) jam extra usum est. De degradatione edictali vide.l .1.5., 1931, p. 330 seq. 2. Infamia. 1380. — Haec poena est status laesae dignitatis ob crimen, quo quis publice reus habetur. Can. 2293. Porro duplex est : 1° Facti, <|iiae ex pravis moribus oritur, et per emendationem aboletur. 2° Juris, seu legalis, quae casibus in jure expressis, ex auctoritate infligitur. Haec desinit sola dispensatione S. Sedis (can. cil., § 2; 2295). Quinam sint infames ex jure, vide liatis, 1. c. n. 475. Infames infamia juris sunt irregulares ex defectu (can. 984, n. 5) ; infames vero infamia facti sunt impediti ab Ordinibus recipiendis, dum ipsa, judicio Ordinarii, perdurat (can. 987, n. 7). Vide dicenda n. 1937 et 1946, 111. 3. Privatio sepulturae ecclesiasticae. 1381. — Notio. Sepultura ecclesiastica consistit in cadaveris translatione ad ecclesiam, exsequiis super illud in eadem celebra­ tis, illius demum depositione in loco legitime deputato fidelibus defunctis condendis (can. 1204). Est pars communionis Ecclesiae ; ideo regulariter nulli fidelium deneganda est, ut dicit ur can.1239, § 3. Triplici igitur elemento, ex jure, constat sepultura Christiana. Hinc statuit can. 1241 : Excluso ab ecclesiastica sepultura, deneganda quoque est missa exsequialis, etiam anniversaria, et alia publica officia funebria. Locus depu­ tatus pro depositione cadaveris est vel coemeterium integrum, vel spatium catholicis reservatum et benedictum, quod si haberi nequeat, singuli tumuli toties quoties benedicendi sunt. Can. 1206. 1382. — Principia. 1. Privatio sepulturae ecclesiasticae est poena gravissima fori externi, ipso jure inflicta. Constat ox c. 12, de Sepul­ turis, et ex Rituali Romano, tit. VI, c. 2. Cfr. can. 1239-1243. Diximus : 1° Est poena gravissima. Quare « ubi dubium occurrerit, an infli­ genda sit. consulatur Ordinarius. » Si considi nequeat, et dubium permaneat, sepultura concedatur, ex regula : « In dubio, odia sunt restringenda. » Cfr. can. 1240, §2 2° Fori externi : ideo culpa vel causa, ob quam infligitur, debet, esse notoria : nec sufficit si de illa parocho privat im constet. 3° Ipso jure inflicta ; unde, haec poena incurritur, ipso jacto, in omnibus casibus quos Rituale Romanum commemorat : intellige ex can. 1240, § I, nisi defuncti antemortem aliqua dederint poenitentiae signa. * i- S62 P. 11. S. III. — Tr. II, De poenis ecclesiasticis. 1383. — II. Jure communi, ecclesiastica sepultura denegatur his qui ab Ecclesiae communione separati, vel manifeste impoeni­ tentes, e vivis decesserunt. Quoad primum, regula juris est (c. 12,de Sepull.), «ut quibus non communicavimus vivis, non communicemus defunctis. » Quare excluduntur : 1° Omnes non baptizati, i. e. pagani, judaei, fetus immaturi seu abortivi, et infantes absque baptismo, saltem dubie valido, mortui. Can. 1239, § 1. Catechumeni autem non repelluntur, si rite disposit i e vivis decesserint, quia baptismo flaminis mundati existimantur ; secus, si fuerint graviter négligentes. Cfr. can. cit., § 2. 2° Apostatae, notorii a Christiana fide. Inter hos recensendi sunt impii omnes qui atheismum, deismum, pantheismum, inaterialismum publice profitentur, nisi ante mortem aliqua signa poenitentiae dederint. Can. 1240, § 1, n. i. 3° Haeretici, qui errores suos aperte affirmant, tametsi forsan materialiter tantum haeretici sint ; dummodo sectae haereticae notorii; sint addicti; sicut et notorii schismatici, nisi forte ante mortem poenitentiae signa dederint. Horum vero filii, vel a ministro haeretico baptizat i, saltem ante septennium, possunt ecclesiastica sepultura donari. 4° Sectae massonicae aliisve ejusdem generis societatibus notorio addicti ; item alii excommunicati vel interdicti post sententiam condemnatoriam vel declara to riam, si nempe ante mortem aliqua poenitentiae signa non dederint. Can. 1240, § 1, n. 1 et 2. Habetur autem ut poenitentiae signum, si talis in articulo mortis nomen Jesu (utique serio) invocaverit vel confessarium petierit, etc. ; ad quod probandum unus testis sufficit (VII, 187 ; cfr. el 1. VI, 480, 481). 1384. — Quoad secundum, arcentur sepultura ecclesiastica omnes, qui in peccato mortali certo ac notorio, absque poenitentia, decesserunt. Tales autem taxat ive habendi sunt (ex can. 1240, § 1) : 1° Suicidae, qui deliberato consilio mortem sibi intulerunt, nisi aliquo tem­ pore superstites, poenitentiae signa dederint. Suicidis vero non sunt aequiparandi, qui in statu phrenesis aut in alio morbi excessu seipsos occiderunt. ·■' Quando dubium superest, utrum mortem quis sibi dederit per desperationem, an per insaniam, dari potest ecclesiastica sepultura, vitatis tamen pompis et sollemnitatibus exsequiarum « (S. Off.. IGMaii 1866 ; Coll. Prop. Fid., η. 1605). Saepius hodie quam antea, ob timendum scandalum exsequiarum civilium, conandum est ut suicidis detur ecclesiastica sepultura. Sedulo tamen est caven­ dum, ne id concedatur, ubi nulla praecesserunt seria amentiae signa. 2° Mortui in duello, aut ex vulnere inde relato, nisi poenitentiae signa dede­ rint. 3° Qui mandaverint suum corpus cremationi tradi, aliique peccatores publici et manifesti, nisi ante mortem aliqua signa poenitentiae dederint. — De crematione loquemur n. 1387. 1385 - Pro praxi. 1° Vi hujus legis sunt igitur sepultura Christiana privandi, si impoenitentes decesserint a) Meretrices, concubinarii, usurarii et omnes qui in alicujus criminis actu mortui sunt dummodo eorum delictum sit certum (quoad factum el quoad intentionem) et notorium, id est majori numero Cap. IV.— De poenis vindicative. 863 incolarum civitatis seu parochiae notum *. b) Illi, qui publice el absque dubio cognoscuntur, intra annum suae mortis ex proposito confessionem ac communioncm omisisse, el qui absque ullo contritionis signo obierunt. De istiusmodi autem culpabili omissione, publice vix constare potest, nisi per Ordinarii sen­ tentiam seu publicum edictum. Excipe, nisi fuerint e numero eorum, qui notori· nunquam sacro assistunt atque impie vivunt ; quo in casu peccatoribus manifestis ac publicis accensendi sunt, ut palam est. Sed in praxi cum ex sepulturae denegatione haud raro maxima incommoda enascerentur, istiuscemodi occurrente casu, consulatur Ordinarius. 2° Son sunt per se ecclesiastica sepultura privandi :a) muni et comoedi, nisi ex adjunctis inter peccatores publicos numerari debeant ; b) ebrii, qui in ebrietate mortui sunt ; nam dubitari potest, utrum ebrietas fuerit volunta­ ria ; c) rei capite plexi, qui signa poenitentiae dederunt (etsi sine sollemni­ tate sepeliendi sint) ; d) detentores bonorum ecclesiasticorum, nisi excommu­ nicationis sententia declaraloria in eos lata fuerit 2 ; e) qui sacramenta ultima respuerunt, nisi id fecerint scandalosc, i. e. coram pluribus, vel nisi sint ex illis qui supra descripti sunt. Quaestio Specialis. De sepultura civili et crematione cadaverum. 1886. — I. Sepultura civilis aliquando ab ipsis fidelibus, voluntate formali quaeri, et legatariis perficienda imponi solet. Jamvero : 1° Petere, sepulturam, exclusis ritibus Ecclesiae, est peccatum grave. Conti­ net enim haec petitio apostasiam externam, et efficit ut sepeliendus saltem externe finium impiorum, quos prosequuntur liberi cogitatores, evadat fautor et assecla. 2° Assistere sepulturae civili, quam defunctus (vel ejus familia) petierunt, graviter illicitum est, ratione cooperationis et scandali. Id tamen evadere potest licitum, si ob rationum gravitatem, remoto scandalo, haec assistentia passiva tanluifi reddi queat, ut accidit pro officialibus publicis, liberis, uxore defuncti, consanguineis proximis, vel, ut quidam concedunt, pro amicis con­ junctissimis (Ami du CL, 1890, p. 691, ubi Resp. S. Off. ; 1907, p. 1138, etc.). 3° Assistere sepulturae civili, casu quo Ecclesia ritus liturgicos in poenam non concessit, est etiam illicitum (I)'Annibale, Summula, I, n. 115). 1387. — II. Crematio cadaverum. Licet crematio non sit actio perse mala, per accidens tamen, et ratione finis eorum qui hanc praxim introducere conantur, est impia omnino dicenda, ad hoc ordinata ut existimatio et reverentia catho­ licae religionis minuatur ; quare severissime est prohibita. S. Off., 19 Maii 188G (A. S. Λ'., 19, p. 46) ; 19 Junii 1926 (A. A. .S’,, XVIII. p. 282). Non licet ergo : 1° Societatibus, qui hunc morem sepeliendi promovent, nomen dare. 2° Sacramenta morienlium iis ministrare, qui propria voluntate, moti vis quibuscumque moti, corpora sua post mortem cremanda mandarunt, 1 >lc respondit S. Oil., 8 Maii 1908 f.l. s. 41. p. 583), illos qui coram rninlstcilo matri· monium contraxerunt, et subito moriuntur, sine resipiscentiae signo, non posse cum pre­ cibus Ecclesiae sepeliri. De Illis qui tenaciter adhaerent « Action française », vide Itaus, Inst. can. n. 493 (p. 755).— * imi i ^cripta, ae proinde etiam diariorum articuli in quibus religionis rt morum honestatis peculiariter intersit, nempe qui morale ve) religiosum argmentum habeant Verumlainen aliqui ΛΛ censent. non fuisse abrogatam Appendix. — Dp censura librorum. 867 consuetudinem antea vigentem, vi cujus ephemerides, de religione diserte non tractantes, inserunt, absque praevia censura, articulos qui perse revisioni subjici deberent. Omnium sensu, opera impressa et opera lithographice vel polygraphice edenda, si vulgentur et publici juris fiant, censurae subjicienda sunt; sed si solum prodeant ad usum discipulorum vel in alium usum limitatum, nec in commercio ponantur, huic censurae non sunt obnoxia : « quod ipso romano usu novimus comprobatum », ut testatur Vermeersch, p. 33. - Ratio horum est, quia Episcopi licentia non praecise ad hunc finem requiritur ut liber imprimi possit, sed ut publici juris fieri possit. Sub hoc igitur respectu, oratio­ num formularia ad usum communitatis, lectiones academicae pro auditoribus, non indigent censura episcopali (Linz. Quart. Schr., 1913, p. 488). Confereliam l'bacli, I, n. 376, sub fine. § 2. « Licentiam edendi libros et imagines de quibus in § 1, dare potest vel loci Ordinarius proprius auctoris, vel Ordinariis loci in quo libri vel imagines publici juris fiant, vel Ordinarius loci in quo imprimantur, ita tamen ut, si quis ex iis Ordinariis licentiam dene­ gaverit, eam ab alio Ordinario petere auctor nequeat, nisi eumdem certiorem fecerit de denegata ab alio licentia. » Si ergo auctor Romae degens, librum alibi imprimere velit, approbatio Cardinalis Vicarii et Magistri S. Palatii jam non requiritur ; « optio enim inter 1res Ordinarios loci hic conceditur » ( Vermecrsch-Crcuscn, II, n. 726). §3. « Religiosi vero licentiam quoque sui Superioris majoris antea consequi debent. » Si licentia praedicta religioso denegata fuerit, vetatur ipse manuscriptum typographo tradere, qui librum cum solo Imprimatur Episcopi publicet. Cfr. §2 ejusd. can. et A. A. S., Ill, p. 270. Can. 1386. — § 1. « Vetantur clerici saeculares sine consensu suo­ rum Ordinariorum, religiosi vero sine licentia sui Superioris majoris et Ordinarii loci, libros quoque, qui de profanis tractent edere, et in diariis, foliis vel libellis periodicis scribere vel eadem moderari. » \ota : suorum Ordinariorum. Aliud enim est licentia petenda propter subordinationcm, aliud licentia requisita ex can. praeced. propter securi tam fidelium. § 2. « In diariis vero, foliis vel libellis periodicis qui religionem catholicam aut bonos mores impetere solent, nec laici catholici quidpiam conscribant, nisi justa ac rationabili causa suadente, ab Ordinario loci probata. » Perse igitur non licet regulariter articulos, etiam de re scientitica tractantes, ad malas ephemerides mittere, nec res suas vendendas, locandas, etc., in pravis diariis annuntiare ; quamvis tamen facilius pro adjunctis id ultimum licitum evadere possit, praesertim si non soli illi pravae ephemeridi, sed etiam aliis bonis eadem res annuntianda tradatur. Justa et rationabilis causa aderit, si aliquis articulus, pro fide vel hiérarchie contumeliosus, in ipso diario refutari debeat. Appendix. — De censura librorum. Can. 1387. — « Quae ad causas beatificationum et canonizat io­ num servorum Dpi quoquo modo pertinent, sine licentia sacrorum Rituum Congregationis edi nequeunt. » Can. 1388.— § 1. Indulgent iarum libri omnes, summaria, libelli, folia, etc., in quibus earum concessiones continentur, ne edantur sine licentia Ordinarii loci. » Attamen imagines, quae in memoriam defuncti vel in alterius pii even­ tus recordationem componi solent, addita una alterave oratione cum adnexa indulgentia, non sunt folia indulgentiarum : unde, sicut usus sat probat, hac prohibitione non continentur. § 2. < Requiritur vero expressa licentia Sedis Apostolicae ut typis edere liceat, quovis idiomate, tum collectionem authenticam pre­ cum piorumque operum quibus Sedes Apostolica indulgentias annexuit, tum elenchum indulgentiarum apostolicaruiu, tum sum­ marium indulgentiarum vel antea collectum, sed nunquam appro­ batum. vel nunc primum ex diversis concessionibus colligendum. » S.C. Indicis.7 Aug. 1897 : S.C. lndulg.,30Sept. 1852 ; 1 'i April. 1856. ( an. 1389. — « Collectiones decretorum Romanarum Congrega­ tionum rursus edi nequeunt, nisi impetrata prius licentia et servatis conditionibus a Moderatoribus uniuscujusque Congregationis prae­ scriptis. » (’an. 1390. — < In edendis libris liturgicis eorumque partibus, itemque litaniis a Sancta Sede approbatis, debet de concordantia cum editionibus approbatis constare ex attestatione Ordinarii loci, in quo imprimuntur aut publici juris fiunt. » Si hujusmodi libri attestatione praedicta « areant, non eo ipso prohibentur, ut dicetur infra, can. 1399. n. 10. Can. 1391. — < Versiones Sacrarum Scripturarum in linguam vernaculam typis imprimi nequeunt, nisi sint a Sede Apostolica pro­ bata, aut nisi edantur sub vigilantia Episcoporum et. cum adnotationibus praecipue excerptis ex sanctis Ecclesiae Patribus atque doctis catholicisque scriptoribus. » 1° In hoc articulo duae indicantur conditiones, omnino servandae, ut impres­ sio versionis S. Sqripturarum licita « vadat. Jamvero can 1399, n. 5 edicitur, hujusmodi versiones conditionibus supradi· tis haud impletis editas, pleno jure prohiberi unde nem<> iis uti potest ex «an. 1398). lis tamen qui studiis theologicis vel biblicis «tant operam, permittuntur (ex can. 1400) cum res­ trictione ibi designata. '2° Ut possint publicari sub vigilantia, seu cum appro­ batione Episcopi. ver-iones sanctis Ecclesiae Patribus, tiones e\ ho« locupletari debent ad notationibus desumptis ei et« . Non id···) tamen requiritur ut omnes adnotafonte desumantur, sed aliquae etiam ex eruditis acatholicis erui Appendix. — De censura librorum. 869 possunt, v. gr. ad geographiam, archaeologiam, non vero ad fidem vel mores spectantes (A. S. .S’., 30, p. 184). — Particulam autem et (sub vigilantia Epis­ coporum et cum adnotationibus, etc.) copulative, minime vero disjunctive esse interpretandam,denuoet expresse affirmavit Pont. Commission Maii 1923 f.l. .1. A’., X\I, p. 113 seqq.). Versionibus his juxta Vermeersch-Creusen (11, n. 726) aequiparantnr versiones ■· paraphrasticae », pro quibus proinde nota» non requiruntur. Articulus non tangit historias sacras ex Biblia sacra desumptas ; vel illas partes, quae in libris precum inseruntur; vel Epistolas et Evangelia anni liturgici, si separatim imprimuntur. De iis vero agit can, 1385, § 1, n. 2. ('an. 1392. — § 1. « Approbatio textus originalis alicujus operis, neque ejusdem in aliam linguam translationibus neque aliis editio­ nibus suffragatur ; quare et translationes et novae editiones operis approbati nova approbatione communiri debent. » § 2. « Excerpta e periodicis capita seorsim edita novae editiones non censentur nec proinde nova approbatione indigent. » S. C. Indi­ cis, 23 Maii 1898, ad 3. Can. 1393. — § 1. « In universis Curiis episcopalibus censores ex officio adsint, qui edenda cognoscant. » § 2. « Examinatores in suo obeundo officio, omni personarum acceptione deposita, tantummodo prae oculis habeant Ecclesiae dogmata et catholicorum doctrinam, quae Conciliorum generalium decretis aut Sedis Apostolicae constitutionibus seu praescriptioni­ bus atque probatorum doctorum consensu continetur. » § 3. « Censores ex utroque clero eligantur, aetate, eruditione, pru­ dentia commendati, qui in doctrinis probandis iniprobandisque medio tutoque itinere eant. » § 1. « Censor sententiam scripto dare debet. Quae si faverit, Ordi­ narius potestatem edendi faciat, cui tamen praeponatur censoris judicium, inscripto ejus nomine. Extraordinariis tantum in adjunc­ tis ac perquam raro, prudenti Ordinarii arbitrio, censoris mentio omitti poterit. » Pius X, Encycl. Pascendi ; M. p. Sacrorum Antis­ titum, η. IV. § 5. « Auctoribus censoris nomen pateat nunquam, antequam hic faventem sententiam ediderit. » Can. 1394. — § 1. <> Licentia, qua Ordinarius potestatem edendi facit, in scriptis concedatur, in principio aut in fine libri, folii vel imaginis imprimenda, expresso nomine concedentis itemque loco et tempore concessionis. » (Ultima verba maxime attendantur). 1° In scriptis ; probabiliter tamen asserunt ΛΑ., licentiam orelenus imper­ titam ad validitatem sufficere; nam, ul aiunt, substantia praecepti in conces- S70 Appendix. — De prohibitione librorum. sione licentiae consistit, haec autem, sive voce sive scripto sit data, vera licentia est (A. S. S., 31, p. 500). Debet autem, si datur, licentia in scriptis concedi. 2° Licentia imprimenda: ad quam sufficit aliqua generalis formula, v gr. imprimatur ; quandoque ex justa causa, Episcopo annuente, judicium censoris omnino reliceri potest. Immo scribunt quoque Vermeersch et Creusen (II, 727) : Tum in Urbe, tum extra Urbem, nomen censoris in multis libris non apparet. » Contraria tamen praxis magis est Codici conformis. § 2. « Si vero licentia deneganda videatur, roganti auctori, nisi gravis causa aliud exigat, rationes indicentur. » S. C. Indicis, 3 Sept. 1898. CAPUT II De prohibitione librorum. In hoc capite quinque statuuntur : 1° Cuinam jus sit libros prohibere ; 2° quibusnam obligatio sit pravos libros denuntiare ; 3° quid prohibitio effi­ ciat ; 4° quinam libri jure prohibeantur : 5° quibusnam licentia concedatur libris prohibitis uti, quidque hujusmodi licentia aliis concedenda secum trahat. Can. 1395. — § 1. « Jus et officium libros ex justa causa prohi­ bendi competit non solum supremae auctoritati ecclesiasticae pro universa Ecclesia, sed pro suis subditis Conciliis quoque particu­ laribus et locorum Ordinariis. » Vult Pennachi (A. S. S., 30, p. »07) regulares exemptos obstringi prohibi­ tionibus ab Ordinariis factis; ast valde communior sententia docet, eos hac in re immunes esse a jurisdictione Episcopi. Cir. Vermeersch (o. c., n. <>4, p. 52), qui hanc sententiam strenue propugnat. — Ceterum non jam dicitur in articulo (ut habebat Constit. Officiorum),Episcopos in his agere posse tanquam Λ'. Sedis delegatos : expresse vero dicitur, jus prohibendi ipsis competi pro subditis. \ ide etiam § 3 hujus articuli. § 2. « Ab hac prohibitione datur ad Sanctam Sedem recursus, non tamen in suspensivo. » S. C. Indicis, 24 Aug. 1864. § 3. « Etiam Abbas monasterii sui juris et supremus Religionis clericalis exemptae Moderator, cum suo Capitulo vel Consilio, potest libros ex justa causa suis subditis prohibere ; idemque, si periculum sit in mora, possunt alii Superiores majores cum proprio Consilio, ea tamen lege ut rem quantocius deferant ad supremum Modera­ torem. » l’an. 1390. — Libri ab Apostolica Sede damnati ubique locorum et in quodeumque vertantur idioma prohibiti censeantur. » 871 Appendix. — De prohibitione librorum. Call. 1397. — § 1. « Omnium fidelium est, maxime clericorum et in dignitate ecclesiastica constitutorum e orumque qui doctrina prae­ cellant, libros quos perniciosos judicaverint, ad locorum Ordinarios aul. ad Apostolicam Sedem deferri? ; id autem peculiari titulo per­ tinet ad Legatos Sanctae Sedis, locorum Ordinarios, atque Rectores Universitatum catholicarum. » Ilis non videtur dari speciale praeceptum, diversum ab eo quod vi officii tenet praepositos, vi autem caritatis ligat quosque fideles. § 2. « Expedit ut in pravorum librorum denuntiatione non solum libri inscriptio indicetur, sed etiam, quantum fieri potest, causae exponantur cur liber prohibendus existimetur. » § 3. « lis ad quos denuntiatio defertur, sanctum esto denuntian­ tium nomina secreta servare. » § 4. « Locorum Ordinarii per se aut, ubi opus fuerit, per sacer­ dotes idoneos vigilent in libros, qui in proprio territorio edantur aut venales prostent. » § 5. « Libros qui subtilius examen exigant vel de quibus ad salu­ tarem effectum consequendum supremae auctoritatis sententia requiri videatur, ad Apostolicae Sedis judicium Ordinarii deferant. » Can. 139S. — § L « Prohibitio librorum id efficit ut liber sine debita licentia nec edi, nec legi, nec retineri, nec vendi, nec in aliam linguam verti, nec ullo modo cum aliis communicari possit. » § 2. « Liber quoquo modo prohibitus rursus in lucem edi nequit, nisi, factis correctionibus, licentiam is dederit qui librum prohibue­ rat, ejusve Superior aut successor. » Canon omnia et singula indicat, quae sub nomine prohibitio intelligi pos­ sunt. Si autem vox prohibitio » consideratur in sua extensione, diversae quaestiones solvendae remanent, de quibus nunc separatim dicemus. a) Prohibito libro, prohibetur totus, el non solum pars quae proscriptioni ansam dedit ; unde damnantur etiam folia ex libro separata. Dempta tamen parte perniciosa quae causa fuit prohibitionis (si d·· hac constet), cessat prohi­ bitio (S. Alph., \ 11, 283). I nde, si opus pluribus componatur tomis, et certo certius constet in uno tantum reperiri errorem damnatum, sublato hoc volumine, proscriptio operis ipso facto cessat, b) Prohibitio priorum voluminum cujusdam operis secum non trahit damnationem voluminum quae sequuntur ; verum tamen illa merito suspecta habentur, nisi constet de resipiscent ia auc­ toris. c) Prohibitio omnium operum alicujus auctoris non jam afficit omnia auctoris scripta, sed ea tantum quae aul de religione agunt, aut. etsi de pa non agant, decreto tamen aliquo generali vel speciali proscripta sunt aul adversa sunt normis generalibus Indicis. Insuper clausula : opera omnia non compre­ hendit opera post decretum edita ; illa tamen suspecta habentur, ut diximus supra, d) Prohibitio quae se referi ad fabulas amatorias omnes, probabiliter Marc. /net. Morat. Alph. T. I. I 57 ! til Appendix. 872 l)e prohibitione librorum. - - non allii H eas ex his fabulis quae eerie nec singulari decreto nec generali Indicis regula attinguntur Libri quibus divulgantur indulgentiae apocryphae vel a Sancta Sede proscriptae aut revocatae. » 12° « Imagines quoquo modo impressae Domini Nostri Jesu Christi, Beatae Mariae Virginis, Angelorum atque Sanctorum vel aliorum Servorum Dei, ab Ecclesiae sensu et decretis alienae. » a) Imagines tjuoi/uo modo impressae; Dicitur : prelum, non nec plectuntur hoc. articulo nec 1 unde, ex consensu interpicturae, aut statuae, probabilius numismata quae potius cuduntur quam Ecclesiae sensu et decretis alienae. 1 imprimuntur, ; b) Ab Quaenam hac de ratione reprobandae sint, | Sollicitudini, eruendum est praecipue ex Const. Boned. XIV I Oct. 1745 r sunt generatim illae quae fidei moribusque periculum inducere possunt. Ideo 11 j novae scholae pictoricae omnino removeri jussit ’ imagines sacras cujusdam S. Officium,30 martii 1921 (A. .1. «S., XIII, p. 197) ; recentius iterum imaginem U prohibuit, 1res personas divinas sub formis trium hominum repraesentantem ’ Z-l I. Λ’., XX, 1928, p. 103). Hae imagines omnino vetantur : t itaque etiam pro devotione privata. Ii Can. 1400. — « Usus librorum de quibus in can. 1399, η. I, ac librorum editorum contra praescriptum can. 1391, iis dumtaxat permittitur qui studiis theologicis vel biblicis quovis modo operam dant, dummodo iidem libri fideliter et integre editi sint neque impugnentur in eorum prolegomenis aut adnotationibus catholicae fidei dogmata. » Studiis theologicis vel biblicis operum dare censendi sunt 8 i ; !|* illi omnes, tam clerici quam saeculares, tam docti viri quam theologiae l.yrones (S. I Indicis, 23 Maii 1898), sive ex munere in scholis, sive ex industria privatim, qui habitualiter, per aliquod saltem templis (puta aliquot hebdomades), hisce studiis 'I speciali ratione I attendunt. Alumni autem scholae hebraicae aut graecae, studiis theologicis vel ji biblicis operam non dantes, uti non possunt .1 his editionibus ad linguas addis- 1'ermeersch, n. 69; Ami du (Ί, dummodo... non impugnentur fidei dogmata. cendas, el Episcopus hoc illis permittere nequit. n 1910, p. zi31. Ponitur restrictio : Impugnare non est simpliciter errores proferre adversus dogmata, sed et illos i' fidei dogmata, ac proinde non agitur de unico tantum rarissime impugnatur, nOc de veritatibus quae sunt rationibus fulcire. Dicitur : dogmate, tpiod semel vel solummodo theologice certae. Marc. /nst. Moral. Alph. T. I. . | · Can. 1401. — « S. R. E. Cardinales, Episcopi etiam titulares, aliique Ordinarii, necessariis adhibitis cautelis, ecclesiastica librorum prohibitione non adstringuntur. » Qui sint Ordinarii, jam ex jure indicavimus n. 138. 3°, j b, c. j I \>b|| I, 57* | s7o Appendix, De prohibition·· librorum. I an. 1102. § I «Ordinarii licentiam, ad libros quod attinet ipso jure vcl decreto Sedi» Apoelolmae prohibitos, concedor·· suis subditis \ alent pro singulis tantum libris atque m casibus dumtaxat urgentibus, « § 2. Quod si generalem a Sede Apostolica facultatem impetra­ verint suis subditis permittendi ul libros proscriptos retineant ac legant eam nonnisi cum delectu el pista ac rationabili causa conce­ dant. » Ia < an. 247, $ 4, facultas concedendi generalem licentiam legendi libros jure communi prohibitos, reservatur S. Officio. Recole dicta n, 453. ('llll. 1408. § I. ·· Qui facultatem a post,obeam consecuti sunt legendi el relinendi libros prohibitos, nequeunt ideo legere et reti m re libros quoslibet a suis Ordinariis proscriptos, nisi in Apostolico Induito expressa iisdem facta fuerit potestas legendi et. relinendi libros a quibuslibet damnatos. » § 2. - Insuper gravi praecepto tenentur libros prohibitos ita custodiendi, ut hi ad aliorum manus non perveniant. » Can. 1404. Librorum venditores libros de obscenis ex professo factantes ne vendant, commodent, retineant ; ceteros prohibitos venales ne habeant, nisi debitam licentiam a Sede Apostolica impe­ traverint, neve cuiquarn vendant., nisi prudent er existimare possint ab emptore legitime peti. » n * \i tenetur igitur bibliopola ad interrogandum emptorem. Sutlicil ut /·» * ad/uiicti personarum prudentem exi^tiinalionein sibi etToimare possit de legi­ tima petitione emptoris. Can. 1405. § L « Licentia a quovis obtenta, nullo modo (piis eximitur a prohibitione juris naturalis legendi libros, qui ipsi proxi­ mum spirituale periculum praestant. » § 2. «Ordinarii locorum, aliique curatu animarum habentes, opportune moneant fideles de periculo el damno lectionis librorum pravorum, praesertim prohibit οι inn. \ id· quae de his scripsimus η. 452. INDEX 1*4« Monitum circa editionem............................................................. PhAEFATIO Al» l’RIMAM EDITIONI M................ ................................................... Lrrri haï S. P. I ion is Di cimi Tertii................... , Ti STIMONIA I I IIIDICIA S. Sl.hls CIHCA 1,01.TRINAM S. I n 11 Ai.I'HONSI Num VJ vil XI h» ml Theologiit in moralem ... Do Theologiae moralis natura.................................. XVII De Theologiae moralis praestantia el necessitati' De Theologiae moralis methodo.......................... ................ De Theologiae moralis historia et Ioni ibus.. xix XX De Theologiae moralis partitione.......................................... . THEOLOGIA MORALIS LEXER \ LIS PAHS PB1MA l»E PRIMIS PRINCIPIIS THEOLOGIAE MORALIS Hr fine ultimo homini- Ριιοι onus. Tractatus I. Prooemium. |>«· conscientia. I De conscicnlia vera el erronea............................. . . . CAPUT Scholium. 1. De consc. laxa, Horup, el perplexa. De conscientia laxa.................................................................................. 2. De conscientia scrupulosa............................................................... 3. De conscientia perplexa.................................................................... CAPUT II. De conecienlia certa et dubia.. A HT. I. II. I I De conscientia in genere..................................................................... 23 9 10 2*.» n 30 ...... De conscientiae certae necessitate ......................... De conscientia dubia............................................. *................ Scholium. « 18 . il De praecipuis prim ipiis i< flexi.·, . 23 26 40 49 57 » 58 28 02 29 05 De opinionibus comparative sumptis.............. 31 68 De usu probabilitatis........................................................................... 36 78 .... 37 81 De licito nsu probabilitatis............................................................ 39 85 Principia reflexa generalia.............................................................. IL Principia reflexa subsidiaria..................................................... III. De conscientia probabili........ ......................... CAPUT De opinione et probabilitate..................................................... Λ HT. De opinione et probabilitate in genere ■> iI. Λ HT. § 1. § 2. ... De opinionibus in se spectatis...................................................... Scholium. (i 3. . . De probabilitate cxlim.cca . , Do illicito usu probabilitatis.. . ....................... . . 878 Index. Art. III. De systemate morali S. Alphonsi.......................... Thesis I (dc lege dubie exsistente)..................... Thesis II (de lege dubie cessante)........................ Thesis III (de lege certo probabiliori)................... Art. IV. Varia systemata perpenduntur............................... Pag. Num, !4 46 50 53 GO 91 93 97 100 104 Tractati s 11 - - De legibus. Prooemium. De notione, legis......................................................... Dissertatio /.— De lrge divina................................................... CAPUT 1. De lege aeterna et naturali........................................... Art. I. De lege aeterna............... .......................................... Art. II. De lege naturali......................................................... § 1. De legis naturalis exsistentia et objecto............... §2. De legis naturalis promulgatione et cognitione ... § 3. DeJegis naturalis immutabilitate............................ CAPUT II. De lege divina positiva ......................... I. De lege Mosaic#......................................................... II. De lege Evangelica.................................................. Dis6 307 310 465 469 47 4 476 479 481 484 PRIMA CAPUT CAPUT 'CAPUT Art. Art. Art. I. § 1. § 2. § 3. II . § 1. § 2. III . I. II.. § 1-. § 2.. § 3.. III.. § 1.. § 2.. § 3.. Tractatus I. — De fide theologica. De natura fidei................................................. De objecto fidei materiali............. ........ De objecto fidei formali......................................... De subjecto fidei...................... ·........................... De necessitate fidei............................................. . De necessitate fidei quoad actum internum........... De necessitate fidei quoad actum externum... . . De peccatis fidei oppositis........................ ........... De infidelitate.......................................................... De haeresi et apostasia a fide................................ De peccatis haeresis et apostasiae......................... De sanctione in haeresim et apostasiam.............. De haereticorum absolutione.................................. De periculis fidei............. ....................................... De libertate cultuum . .......................................... De communicatione cum haereticis et infidelibus.. De lectione librorum pravorum ........................ ai Prooemium /o De praeceptis virtutum theologicarum. 428 434 4 35 437 442 444 % Tractatus 11. De spe theologica. CAPUT 1. De natura spei............. CAPUT 11. De necessitate spei........ CAPUT III. De peccatis spei oppositis CAPUT I. Art. 1. Art. II. Art. HI. CAPUT II. I. Art. § I. § 2. Tractatus 111. — Do caritate. De caritate erga Deum ................. De natura caritatis.................................. De necessitate caritatis erga Deum........ Dc peccatis caritati erga Deum oppositis De caritate erga proximum......................... De ordine in caritate servando................ De ordine caritatis inter nos et proximum De ordine caritatis inter ipsos proximos.. I Index. V ---------------- --------------------------------------- -Pag. Art. II. De actibus caritatis erga proximum......................... § 1. De eleemosyna............................................................ § 2. De correctione fraterna............................................ Art. III. De peccatis caritati proximi adversis....................... § 1. De odio proximi ...................................................... Scholium. De peccatis odio affinibus............ § 2. De scandalo................................................................ 1. De malitia scandali.................................................. 2. De permissione scandali passivi.......................... ; . 3. De obligatione reparandi scandalum....................... 4. De scandalis frequentioribus................................... Quaestio specialis. De ornatu mulierum...................... § 3. De cooperatione ad peccata aliena......................... 1. De cooperatione in genere....................................... 2. De variis cooperationibus................. ..................... i. De cooperatione famulorum...................................... n. De cooperatione cauponum...................................... hi. De cooperatione opiflcum et mercatorum........... iv. De cooperatione typographorum et bibliopolarum v. De cooperatione in rebus illecebrosis...................... vi. De cooperatione in rebus politicis........................... SECTIO SEPI Num, S' 311 085 312 486 316 190 322 » 498 325 504 326 505 328 507 330 511 332 513 334 515 335 516 335 336 517 340 » 521 341 532 342 523 343 524 344 525 345 526 XDA De singulis Decalogi praeceptis. Prooemium 347 528 notione cultus..................................................... cultus sacri speciebus......................................... cultu latriae........................................................ cultu duliae..................................... . ................. distinctione actuum religionis........................... 349 350 351 n 352 355 530 531 532 533 536 541 II. De actibus religionis pruno praecepto imperatis....... I. Do devotione.............................................................. II. De oratione.......................................... 356 » 357 542 543 546 359 361 B 362 363 363 36 4 3C6 368 369 370 374 550 I RACTATi s I. — CAPUT I. Art. I. Art. 11. § I. § 2. Art. III. CAPI T An r. 111. De primo Decaloiri praecepto. De virtute religionis.................................................... De De De De De De adoratione necnon de oblationibus, primilns ac decimis................... .......................... i API T III. De peccatis pruno praecepto oppositu Art. I. De superstitione............... § 1. De idololatria................... § 2. i. II. De divinatione..................... ... De pacto hominis cum daemone De variis divinationibus in particulari Qi 01 stio sci < ivi.is. D.· spiritisme < 1 tabulis rotantibus § 3. De vana observantia................................................... 1. n. S 4. De vana observantia in genere................... De hypnotismo (et magnet ismo animali) De magia et maleficio...................................... 551 556 557 558 562 566 567 568 569 571 I ndex. Art. H § 1. § 2. i. ii. in. § 3. i. n. ni. iv. De irreligiositate...................................................... De tenlatione Dei.................................................. De sacrilegio............................................................ De sacrilegio personali........................................... Do sacrilegio locali................................................ De sacrilegio reali.................................................... De simonia............................................................. De natura et gravitate sinioniae................... .... De causis ob quas cessai simonia......................... De casibus sinioniae frequentioribus.................... De poenis in simoniacos latis necnon de obligatione restituendi acceptum ....................... 883 Pag. Χίπη. 376 376 37 7 378 380 381 383 » 386 387 574 575 578 581 582 583 389 591 391 392 n 594 595 59$ 584 588 589 Tractatos 11. — De secundo Decalmri praecepto. Art. I. De laude l)ci. ct irreverentia in SS. ejus Nomen .... I. De vana divini Nominis usurpatione..................... II. De blasphemia........................................................ CAPI Γ De juramento ct adjuratione..................... CAPI Γ \iir. II. Art. I. § L § 2. De juramento.......................................................... Do validitate juramenti......................................... Dc liceitate juramenti .......................................... Prima conditio : Veritas......................................... Secunda conditio : Justitia................................... Tertia conditio : Judicium..................................... §3. De obligatione juramenti promissori i.................... Art. II. De adjuratione........................................................ De regulis exorcismi................................................ III. De voto..................................................................... Art. I. De requisitis ad votum......................................... Art. II. De obligatione voti................................... -.......... Art. HI. De cessatione voti................................................. § I. De irritatione votorum......................................... §2. De dispensatione votorum..................................... § 3. De commutatione votorum......... ...................... CAPI’T CAPI Γ CAPI T Art. Am. Tractatus III. D“ tertio Decalogi praecepto. I. Dc festis sanctificandis in genere............................ 11. De obligatione abstinendi ab operibus servilibus . . I. De operibus quae diebus festis interdicuntur....... 11. De causis ob quas opera servilia permittuntur.... CAI‘1 I |||. Art. i. 1. 2. 3. i. Art. Dc obligatione audiendi missam...... De requisitis ad missae auditionem. Praesentia corporis........................ Assistentia religiosa...................... Locus debitus................................. De oratoriis publicis et semipublicis h. De oratoriis privatis...................... 11. De causis a missa excusantibus ... 397 » 600 398 603 400 » » 605 402 609 403 612 404 61 4 408 618 409 622 410 412 415 ‘19 421 ‘24 42/ 623 625 627 635 637 641 648 429 433 » 436 651 658 664 670 671 67 4 677 678 679 681 ‘A Index. Tractatis IV. De quarto Decalogi praecepto. Pag. s..... De pietate................................................................. De observantia........................................................ De obedientia............................................................ 449 » 450 451 687 689 690 II. De mutuis offrais filiorum et parentum .......... Art. I. De officiis filiorum erga parentes........................... Quaestio specialis. De patria potestate..................... Art. II. De ofTiciis parentum erga filios....................... 453 » 456 458 CAPIT I. 1. 2. 3. De pietate, observantia et obedientia................... :. . . CAPUT CAPUT III. De mutuis officiis conjuguai............................... Quaestio speci alis. De emancipatione feminarum... . CAPUT IV. Art. I. § 1. § 2. Art. II. § 1. §2. De mutuis obligationibus inferiorum et Superiorum. De obligationibus famulorum et herorum............. De obligationibus famulorum................................... De obligationibus herorum..................................... De obligationibus discipulorum et magistrorum .. De obligationibus discipulorum ............................. De obligationibus magistrorum............................... Quaestio specialis. De pravis scholis.......... ’................ A ·> 463 464 » » 466 467 » » 468 694 698 699 7OQ 705 706 707 709 710 711 Tractatus V. — De quinto Decalogi praecepto. CAPUT Art. Art. I. I. 1. 2. II. De justitia et injuria................................................... De justitia commutativa....................................... Notio juris................................................................ Notio justitiae strictae............................................. De injuria et injustitia......................................... · 473 ’ » 47 4 475 II.De homicidio ejusque speciebus................................... 478 Art. I.De occisione malefactoris.............................................. 479 Art. II.De occisione aggressoris.............................................. 481 Art. 111.De occisione innocentis............................................... 484 § 1. De occisione innocentis in genere............... ........... ” § 2. De procuratione abortus......................................... 486 CAPUT 719 721 722 /28 729 733 ~38 741 CAPUT 111. De duello et bello.......... !.. .................................... Art. 1. De duello............................. ’............................... . Art. II. De bello................................................................... 492 » 494 746 749 CAPUT IV. De suicidto et ebrietate.............................................. Art. I. De suicidio............................................................... § 1. De sui ipsius occisione..................... ................... Quaestio speci alis. De abbreviation'.* vitae............. § 2. De sui ipsius mutilations........................................ Quaestio specialis. De vasectomia el oophorectomia. 497 » 498 500 501 502 753 755 756 757 503 50; 758 761 Art. II. De ebrietate............................................................ Quaestio specialis. De abusu inorphinae et opii. . . 885 Index. Tractatus \ 1. — De sexto et nono Decalogi praecepto. Pag CAPUT Art. Art. CAPUT Art. Art. CAPUT Art. Art. Art. CAPUT I. De castitate et luxuria in senere .... ....... Qu aestio specialis. De cognitione rei sexualis I. De castitate et pudicitia .......................... II. De luxuria et impudicitia....................... II. De peccatis luxuriae consummatae........... I. De peccatis luxuriae juxta naturam ....... § 1. De fornicatione........................................ Qi aestio specialis. De meretricio.............. § 2. De stupro.................................................... § 3. De raptu.................................................. .. § 4. De adulterio................................................ 5. De incestu .................................................. S 6. De sacrilegio carnali.................................... De peccatis luxuriae contra naturam........ De pollutione............................................. De pollutione directe voluntaria . ............. n. De pollutione indirecte voluntaria............. m. De pollutione involuntaria......................... § 2. De onanismo.............................................. § 3. De sodomia ................................................ § 4. De bestialitate-........................................... III. De peccatis luxuriae non consummatae........... I. De turpiloquio et lectione obscenorum................. II. De aspectibus impudicis.......................................... Quaestio specialis. De arte pictoris et sculptoris .... HI. De tactibus libidinosis............................................ IV. De periculis castitatis....................... j. De familiaritate sponsorum et adamantium......... n. De choreis................................................................. ni. De spectaculis.......................................................... Tractatus VII. - De septimo et decimo Decaloiri praec Dissertatio 1. — De jure hominis in iiona externa................. CAPUT I. De natura et speciebus dominii.................. 1. Dominium plenum.................................................. 2. Dominium directum, seu nudae proprietatis........ 3. Ususfructus.................................................. 4. Usus.............................................................. 5. Servitus praedi alis........................................ 6. Possessio....................................................... < A PUT II. De objecto et subjecto dominii ............. Art. I. De objecto dominii........................................ § 1. De dominio hominis in alios homines........ § 2. De dominio hominis in proprii ingenii fetus 509 511 513 515 519 » 520 521 522 523 524 525 527 528 n » 531 532 534 n 536 537 53 S 540 541 542 545 » 547 550 pio. 555 » 556 557 M 558 » » 561 564 565 566 Num. 7G3 764 767 771 772 775 776 779 781 783 787 790 791 795 797 801 802 805 807 808 812 815 816 824 825 829 834 839 841 842 843 844 846 847 849 851 853 855 Index. Pag Num. Art. U. De subjecto dominii.................................................... 5<.·8 857 1. De dominio filiorum-familias......................................... » 858 2. De dominio uxorum....................................................... 571 863 3. De dominio personarum moralium; in ordine civili el religioso............................................................. 575 872 CAPL I III, De modis acquirendi dominium.................................. 578 877 Art. J. De occupatione............................................................ 579 878 § I. De occupatione animalium......................................... » 879 882 § 2. De occupatione rerum inventarum......... 581 Art. Ii. De accessione............................................................... 584 887 Art. III. De praescriptione....................................................... 586 890 § I. Dc praescriptione acquisitiva..................................... 587 1. Res apta praescribi....................................................... » 892 2. Possessio........................................................................ 588 893 3. Titulus legitimus........................................................... » 894 4. Bona tides....................................................................... 589 895 5. Tempus a lege requisitum............................................. 590 897 § 2. De praescriptione liberativa....................................... 592 899 Dissertatio / ] — De lxf.sioni juris in bons externa.............. 594 902 I. De injusta acceptione rei alienae, seu dc furto........ » Am. I. De natura et gravitate furl i in genere.................... n 903 Art. II. Dc quibusdam furtis in specie.................................. 597 n § I. De furiis domesticis.................................................. 907 § 2. De furtis minutis........................................................ 598 90S Art. HI. De causis ablationem rei alienae excusantibus....... 600 >· § I. De necessitate excusante rei alienae ablationem... 912 § 2. De occulta compensatione........................................... 602 916 CAPI I II. De injusta damnificationc............................................. <»03 919 1. De re in periculo derelicta vel reposita....................... 604 920 2. De impediente consecutionem justi boni.................... 505 921 3. Dc iniqua officiorum distributione............................... 607 923 Dissertatio 11/.— De juris laesi reparatione, seu de restitutione........................... 668 CAPI Γ I. Dc natura restitutionis et obligatione restituendi. . . » 1. De natura restitutionis cl gravitate obligationis '2 4 restituendi ............................................................. » 2. De radicibus restitutionis............................................ 611 930 CAPI T 11. De iis qui tenentur ad restitutionem ........... 6t3 Art. I. De injusto rei alienae possessore.................................. » § J. De possessore bonae lidei.............................................. » 931 § 2. De possessore malae lidei............................................ 616 9 4 ( > § 3. De possessore dubiae fidei...................................... 619 94 i i. De dubio incipiente cum ipsapossessione.............. 620 945 n. De dubio incipiente post possessionem..................... 621 946 Quaestio specialis. De dubia solutione................. » 9 47 Art. il. De injusto dam ni ficatore........................................ 622 g I. De dainnificalore injusto in genere....................... >, 9 is § 2. De variis damnificatoribus injustis....................... 628 i. Ad quid teneatur homicida..................................... „ 951 n. Ad qui» 1024 667 1026 » 1027 670 » 1032 » 1033 672 » 1035 675 1037 676 1039 677 1041 678 1042 679 » 104 4 680 1045 684 1053 685 1055 Index. *88 Pag. CAPUT II. De contractibus gratuitis'..................................... I. De promissione............................................................ II. De donatione............................................................... Art. III. De successione haereditaria.................................... § 1. De successione haereditaria in genere.................... §2. De successione legali................................................. § 3. De successione testamentaria................................. i. De requisitis ad valorem testamenti .......................... ii. De exsecutione testamenti........................................... Art. IV. De mandato et negotii gestione............................... Art. V. De deposito et sequestro............................................. Art. VI. De commodata et precario....................................... Art. VIL De mutuo................................................................. § 1. Dénatura mutui......................................................... §2. Deusura...................................................................... § 3. De titulis ab usura excusantibus.............................. § 4. De quibusdam mutuis in specie................................ Art. Art. CAPUT III. Art. L § 1. i. 11. De contractibus onerosis.............................................. De emptione-vendilione.......................................... De venditione in genere.......................................... De consensu partium.............................................. De re vendibili seu merce....................................... m. Depretio................................................................. Quaestio connex a. De obligationibus emptoris ... . Num 689 » 1061 691 1063 695 » 1069 699 1075 700 1077 702 1078 708 1084 710 1088 711 1092 712 1096 713 714 1099 715 1102 717 /107 -yoj j j 13 722 1117 703 u υ mg 705 ^22 729 ii27 734 ^31 § 2. De quibusdam venditionibus in specie...................... 0 1. De venditione cum pacto accessorio.......................... „ ^32 h. De venditione sub hasta............................................ 735 1134 ni. De monopoliis.............................................................. 735 113G iv. De venditione per proxenetas.................................... 737 1140 Art. II. De permutatione et cambio.................................... 739 H42 Art. III. De censu................................................................. 7 ίθ 1140 Art. IV. De locatione el conductione................................. 741 1149 i. De locatione rerum .. ;........................................... 743 1150 11. De locatione operae.............................................. 744 1152 Quaestio specialis De cessatione laboris ex condicto. 7 18 1154 Art. V. De emphyteusi et feudo......................................... 750 1155 Art. VI. De societate.............................................................. 751 1157 Art. VII. De transactione....................................................... 752 1160 CAPUT IV. De contractibus aleatoriis......................................... 753 1. De assec.uratione...................................................... » 1161 2. Desponsione............................................................ 754 1163 3. De loteria................................................................. 755 1165 4. De ludo.................................. ■··· · 756 1166 Quaestio specialis. De opeiationibusspeculationibusque Bursae................................................... 757 1169 CAPUT V. De contractibus subsidiariis..................................... 759 1. De fidejussione....................................................... » 117θ 2. De pignore et antichresi.......................................... 7βθ 3. De hypotheca................................................. ... 761 1174 ■ « ' 1 £ 889 Index. Tractatus VIII. — De octavo Decalogi praecepto. , Pag. Num. CAPUT I. De virtute et laesione veritatis....................... 762 Art I De veritate in se........................................... 763 Art. 11. De mendacio.................................................. 766 Art. III. De restrictione mentali.................................. 768 Art. IV. De violatione secreti.................. ......................... 770 § 1. De revelatione secreti.................................... 771 § 2. De inquisitione et usu secreti alieni............. 772 CAPUT H. De laesione famae............................. 774 Art. 1. De judicio temerario....................................... 775 Art. 11. De detractione................................................ 776 Art. Hl. De obligatione defendendi famam proximi .. .... 781 Art. IV. De restitutione famae..................................... 782 CAPUT III. De laesione honoris .......................... 784 Art. I. De contumelia................................................. » Art. 11. De restitutione honoris................................... 785 1175 11/6 1177 1179 1184 1185 1188 1190 1191 1195 1202 1205 1210 1211 1214 SECTIO TERTIA De praeceptis et poenis ecclesiasticis. Tractatis 1. — De praeceptis Ecclesiae. CAPUT Art. Art. I. De jejunio ecclesiastico............................................... 788 I. Deobligatione jejunii.................................................. » 1218 11. De forma jejunii ab Ecclesiapraescripta.............. 790 § 1. De unica refectione................................................. » 1222 § 2. Deabstinentia diebus jejunii servanda....................... 793 1227 § 3. De hora refectionis....................................................... 795 1230 Art. III. De causis a jejunio excusantibus............................... 796 1232 1. Impotentia............................................................... » 1233 2. Labor....................................... 797 1235 3. Pietas.......................................................................... 798 1238 4. Dispensatio.................................................................. 799 1240 CAPUT IL De abstinentia extra jejunium................................... 800 1242 Quaestio specialis. De lege jejunii el abstinentiae in Hispania et aliis regionibus............................ 802 1247 Tractatus II. — De poenis ecclesiasticis. CAPUT I. De censuris in genere.......................... 805 Art. 1. De censurarum notione el divisione............................ 806 1251 Art. II. De censurarum inflictione............................................ 808 § 1. De auctore censurae................................................ » 1255 § 2. De subjecto censurae............................................. 8101259 § 3. De causa seu materia censurae................................... 812 1263 § 4. De forma censurae...................................................... 813 1265 Index. S90 Pag. Art. III. De causis a censura excusantibus............................ Art. IV. De absolu tione'a censuris....................................... § I. Quomodo censurae solvantur................................. § 2. Qui possint absolvere a censuris............................. 1. Regulariter, extra necessitatem.............................. 2. Per modum exceptionis, in casu necessitatis........ § 3. Quae sint conditiones absolutionis......................... 815 1269 817 » 127-4 819 » 1278 821 1282 823 1286 11. De variis censurae speciebus...................................... 825 Art. 1. De excommunicatione................................................ υ 1290 § 1. De effectibus excommunicationis mexcommuni­ cato 826 1291 §2. De effectibus excommunicationis respectu lideliuin. 829 1294 Art. H. De suspensione............................................................ 830 1297 Art. HI. De interdicto............................................................... 833 1303 CAPUT CAPUT \\\. De censuris hodie videntibus....................................... Art. § 1. § 2. §3. §4. j 5. I Num. ·'. 836 1308 837 1. De excommunicationibus lataesententiae........... Excommunicationes specialissimo modo S. Sedi reservatae............................................... o 1309 Excommunicationes speciali modo S. Sedi ieservatae...................................................... 839 1315 Excommunicationes S. Sedi simpliciterreservatae. 845 1328 Excommunicationes Ordinariis reservatae............ 851 1342 Excommunicationes nemini reservatae.................... 853 1352 Art. H De suspensionibus latae sententiae........................ § 1. Suspensiones S. Sedi reservatae............................. § 2. Suspensiones Ordinariis reservatae........................ § 3. Suspensiones nemini reservatae.............................. Art. Ul. De interdictis latae sententiae................................ CAPUT IV. De poerlis vindicativis................................................... 1. Depositio et degradatio.............................................. 2. Infamia......................................................................... 3. Privatio sepulturae ecclesiasticae............................... Quaestio specialis. De sepultura civili et Je cremalione cadaverum........................... 863 1386 CAPUT V. De remediis poenalibus el poenitentiis.......................... APPENDIX De censura et prohibitione librorum........................ 1. De praevia librorum censura.......... ......................... 2. De prohibitione librorum........................................ 855 » 1357 857 1364 » 1366 858 1372 859 860 861 » 5K 1376 1378 1380 1381 864 1388 866 » 870 'i' » IM PRIMERIE EMMANUEL VITTE, 18. HUE DE LA QUARANTAINE, LYON, — 11.007