EIUSDEM AUCTORIS

QUAESTIONES PASTORALES.

II. Quaestiones de Embryologia et de Ministratione Baptis­
matis, editio altera, 88 p.

III. Quaestiones de Variis Poenitentium Categoriis, editio
altera, 187 p.
IV. Quaestiones de Poenitentiae Ministro eiusque Officiis,
editio altera, 137 p.

V. Quaestiones de Partibus Poenitentiae et Dispositionibus
Poenitentis, 172 p.
VI. Quaestiones de Variis Peccatis in Sacramentali Confes­
sione Medendis, 155 p.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS.
I. De Principiis, editio altera, 1 vol. in-8° 786 p.

II. De Virtutibus moralibus, editio altera, 1 vol. in-8° 1029 p.

III. De Sacramentis, editio altera, 1 vol. in-8° 1024 p.

Ius proprietatis auctor sibi vindicat.

LA PENSEE CATHOLIQUE
association sans but lucratif
est une œuvre d’enseignement
religieux, moral et social.

Quæstiones Pastorales

QUÆSTIONES
DE

Castitate et Luxuria
QUAS IN UTILITATEM CLERI
PROPOSUIT

Pater fr. Ben. H. MERKELBACH O. P.
F·1·· ■

5. Th. Mag. et D' et in Inst. Pontif. Angelico de Urbe
Professor Theologiae Moralis

Editio quarta aucta et emendata

MYRON PT.EICON

La Pensée Catholique, Liège (Belgique) 38 Quai Mativa
PARIS (6e) : Maison Casterman, 66, Rue Bonaparte
AMSTERDAM: N. V. De R. K. Boek-Centrale
PADERBORN : Verlag Ferdinand Schôningh
TORINO-ROMA : Casa éditrice Marietti
LONDON, W. C. 1: B, HERDER
MONTREAL : Granger Frères
MADRID : Editorial Voluntad

MCMXXXVI

Nihil obstat :
Bruxellis, 2 Novembris 1936
Fr. B. M. Bonte, S. Th. L.

Lovanii, 2 Novembris 1936
Fr. H. M. Bisschop, S. Th. L·

Imprimi potest :
Fr. Joannes-M. Massaux
Prior Provincialis Ο. P.
Bruxellis, 3 Nov. 1936

Imprimatur :
Leodii, 4 Novembris 1936
G. Simenon, Vic. Gen.

BENEVOLO LECTORI.
Cum in pastorali ministerio nulla si materia practica magis,

imo tantae quotidianae applicationis, ac illa quae de praeclara

virtute castitatis et de nefando luxuriae vitio pertractet, de
ea sermonem tecum habere cupimus; et omnes quaestiones

illam respicientes, quas per varias partes theologiae sparsas
et in operibus maioris molis vel specialis indolis late tractatas

invenies, hic ad brevem, claram, summariam simul et comple­
tam expositionem reductas proponimus.
Sicut autem in 3", ita in hac 4a editione, fuimus de pleniore

expositione, magis adaequata expressione, et meliore intelli-

gentia solliciti; paucisque addendis, occurente quadam contro­
versia vel oborta nova quaestione, aliquatenus insistendum
existimavimus.

Opus tibi, dilecto confratri, gratum ac animarum rectori

utilissimum fore fidenter speramus.
AUCTOR.

De Castitate et Luxuria
I. Placeat, in huius tractationis limine, verba exscribere
quae ibi profert Sanctus Alphonsus, n. 415 : « Nunc aegre
materiam illam tractandam aggredimur, cuius vel solum nomen
hominum mentes inficit. Det mihi veniam, quaeso, castus
lector, si plures quaestiones ac circumstantias... (ab aliis)
omissas, hic discussas ac declaratas inveniet : utinam brevius
aut obscurius explicare me potuissem. Sed cum haec sit
frequentior atque abundantior confessionum materia et propter
quam maior animarum numerus ad infernum dilabitur... hinc
opus mihi fuit ad instructionem eorum qui moralem scientiam
cupiunt addiscere, ut clare (licet quo castissime fieri potuit) me
explicarem, et plurima particularia discuterem. Oro tamen
studiosos, qui ad munus audiendarum confessionum se parant,
ut hunc tractatum... legant ob hunc unice finem, omnem
prorsus curiositatem abiicientes; atque eo tempore saepius
mentem ad Deum elevent et Virgini Immaculatae se commen­
dent, ne dum aliorum animas Deo student acquirere ipsi
suarum detrimentum patiantur ».
II. Cum autem praefata materia sufficienter intelligi non
valeat nisi notiones physiologicae omnino accuratae adsint
organorum et actionum generationi inservientium, ex scientiis
naturalibus generalem descriptionem ipsorum hic breviter
subiicimus, quin tamen in rerum tenuitates descendamus :
inutilem abundantiam vitantes quae nata sit confusionem
parere simul ac periculosam curiositatem, ita ut non plus nec
etiam minus dicamus quam sit necessarium ad totam rem
perfecte cognoscendam.

Porro quaestiones speciales tractandae sunt :
1 ) De organis genitalibus et de generatione notiones
physiologicae;
2) De castitate et luxuria in genere;
7

3)
4)
5)
6)
7)
8)

De
De
De
De
De
De

luxuria consummata secundum naturam;
luxuria consummata contra naturam;
impudicitia seu luxuria imperfecta;
luxuria interna;
causis et remediis luxuriae;
coniugibus in matrimonii usu.

III. Circa praesentem materiam utiliter videri possunt :
1. Opera scientifica anatomiae aut physiologiae omnia,
inter quae in clero magis vulgarisata haberi possunt : Vivat,
Woordenboek (verbis : Geslachtsorganen, Ei, Eierstokken,
Embryo, Bevruchting, Zaad): et Dr. Vigouroux, Traité de
Médecine pratiqué, T. IV.
2. Inter opera theologica : Sanctus Thomas, II-II, Q. 151154 et Suppl. Q. 42, art. 3; Q. 49. art. 4-6: Q. 64; cum
commentariis Caietani, Sylvii et Billuart (De Temperantia;
de Matrimonio); Lessius, De lure et lustitia et ceteris
Virtutibus cardinalibus; P. Ledesma. De magno sacra­
mento Matrimonii; Th. Sanchez, De sancto Matrimonii sacra­
mento; Sanctus Alphonsus, Theologia Moralis; Bouvier,
Theologia Moralis; De Sexto et Nono Praecepto; Be­
rardi, Praxis Confessariorum; Aertnijs, Fasciculus Theo­
logiae Moralis : de Usu Matrimonii; Noldin, de VI° Prae­
cepto et Usu Matrimonii: Tanquerey, Theologia Moralis
(appendix De Castitate, supplementum De Matrimonio);
III. Waffelaert, De Virtutibus Cardinalibus; De Smet, De
Sponsalibus et Matrimonio: et Collationes Brugenses, T. V,
VI et VII; Em. Van Roey, Quaestio specialis de VI° Decalogi
Praecepto; Wouters, De Virtute Castitatis et de vitiis oppo­
sitis.
3. Inter opera anatomica simul et theologica : De Breyne,
Mœchialogie.
La Théologie Morale dans ses rapports avec
la physiologie et la médecine; Van Olfers, Pastoralmedizin;
CapeÎlmann, Pastoralmedizin: vers. Lat. Medicina Pastoralis,
cuius nova editio curis Drs. Bergmann facta fuit; Eschbach,
Disputationes Physiologico-Theologicae: Antonelli, Medicina
Pastoralis; Surbled, La Morale dans ses rapports avec la
médecine et l’hygiène; L'Hygiène du Mariage; Gemelli, Non
Mœchaberis; De conceptus « impotentiae coëundi » defini­
tione sub respectu medicinae pastoralis; Salsmans, Geneeskundige Plichtenleer; Vermeersch, De Castitate; Schim van
der Loeff, Het Voortplantingsleven van den Mensch, simul
cum W. J. Duynstee, De Leer der Kuischheid.
8

QUAESTIO PRIMA.

De Organis genitalibus et Generatione
Notiones physiologicae.
I. Organa genitalia viri praecipua sunt :

A. Externa : 1° Ambo testiculi (teelballen, zaadklieren,
glandes séminales) : sunt duae glandulae seu « corpuscula
ovoida bina quae intra involucrum suum seu scrotum (balzak,
bourse) abdita sub inferiori corpore protuberant atque extra
truncum propendunt. Suum nomen nanciti sunt testes quia de
virilitate testantur1 ». In testiculis zoospermata (spermato­
zoïdes, leuenskiemen, zaaddraden) elaborantur quae quasi
capite et cauda constare atque instar animalium se movere
videntur, non tamen animalia, sed mere cellulae esse existi­
mantur, eo quod in iis hucusque nulla perspecta fuit vita
sensitiva’. Haec sunt elementum masculinum essentiale
generationi. In humore permiscentur qui ex iisdem testiculis
conficitur, et una cum zoospermatibus eiaculari potest. Ut
autem eiaculari facilius et fluere queat, in transitu ipsi
permiscetur liquor qui ex variis glandulis interioribus secer­
nitur : sic mixtum liquidum albi coloris et odoris oleacei
obtinetur eiaculationi perfecte aptum. Talis eiaculatio vocatur
pollutio. Liquor a testiculis elaboratus dicitur semen seu sperma.
Quando semen est zoospermatibus mixtum, est semen per­
fectum generationi aptum : zoospermata sunt elementum
essentiale seminis *.

2° Membrum virile, seu penis aut virga (roede, verge : ordi­
nario long. 9 cm. in requie, 15 cm. circiter in erectione) : est
organum ad penetrandum organum genitale mulieris distinatum
ibique semen deponendum; sub illo est uretra seu canalis qui
’ Eschbach, o. c.. diss. I, cap. 2, art. 2.
3 Longitudinis sunt 50/1000 millim. circiter: caput habet 5/1000 millim.:
segmentum seu corpus 6/1000 et cauda 40/1000 millim.
3 Non sola spermata hisce testiculis conficiuntur sed isti simul sunt
fontes secretionis interioris, quae sanguini miscetur, et cui signa virilitatis
(barba, pili in pubi, vox masculina) et vis alendi appetitum sensualem
tribuuntur. (Vermeersch, De Castitate, n. 7).

9

tum sperma tum urinam emittit1. Cum sanguine oppletur, penis
erigitur, et tunc ante seminis expulsionem solet fieri liquoris
tenuioris productio et modica emissio ex glandulis quae in
penem influunt. Quae effusio a theologis vocatur distillatio *
*.
Extremam membri partem occupat glans (eikel, gland) valde
excitabilis, quae praeputio (voorhuid) operitur, cuius extremam
pelliculam abscindebant ludaei : haec glans est praecipua
sedes voluptatis venereae.
B. Interna sunt : 1° Bini canales deferentes (vasa deferen­
tia, zaadleiders, 40-50 cm. long.) qui a testiculis initium habent
et per longum circuitum in uretram, tanquam canales eiaculatorii, confluunt.
2° Binae vesiculae seminales (zaadblaasjes) quae sunt
aliquod inter varia organa cuiusdam secretionis. Canales
deferentes apud illas transeunt, unde saepe in illis reperiuntur
zoospermata quae ibi aliquo tempore manent; et inde suum
nomen vesiculae seminalis acceperunt, ac si essent zoospermatum receptacula.

II. Organa genitalia mulieris praecipua sunt
A. Externa : 1° Vulva (schaamspleet) quo nomine venit
complexus partium exteriorum quarum praecipuae sunt : magna
labia (schaamlippen) seu binae plicae pellis exterioris, —
parva labia, seu binae minores plicae, sitae inter labia magna,
— clitoris (kittclaar) seu minimus penis sine uretra (1-2 cm.’
1 ;< Non ita tamen ut misceantur. Nam, perdurante erectione virgae
et eiaculationis aestu, vesicula urinaria, ob contractionem musculi levis
urethrae, Ita clauditur, ut urina e vesicula urinaria prodire et cum spertnate misceri nequeat » Piscetta ET Gennaro, Elementa Theologiae
morulis. VII, p. 5.
• In viris itaque theologi distinguunt pollutionem et distillationem,
quia duplex est emissio diversae naturae. Prima est liquoris zoospermatlbus mixti, crassioris et densioris. « In pollutione effusio humoris est
copiosior et cum magna genitalium commotione et delectatione coniuncta;
in distillatione e contra effusio humoris saepe est exigua et fere guttatim
accidit et ordinario cum levi tantum aut vix ulla (quae percipitur) com­
motione et delectatione » Noldin, o. c., n. 40. Qui humor ceteroquin
est tenuioris naturae, et absque speciali colore aut odore.
Aliquando valde evoluta apparet (6-7 cm.) et tunc quaedam feminae
ea abutuntur, ad alias per modum viri accedentes. Quod est una ex
formis peccati sodomiae.

10

in erectione) qui in summitate inter parva labia situs est ac
delectabiliter erigitur et instrumentum est voluptatis, — meatus
urinarius, seu os, sub clitoride positum, per quod emittitur
urina, — etc.

2° Vagina (scheede : ordinario long, circiter 7-9 cm. ante,
8-10 retro) quae invenitur sub clitoride et meatu urinario in
medio inter parva labia : est canalis formae cylindricae ab
exteriori parte ad interiora ducens, et est organum penetrabile
recipiendo membro virili destinatum (vas debitum); per illam
etiam emittitur sanguis singulis mensibus ac egreditur foetus,
unde est flaccida et valde extensibilis. Ostium eius apud vir­
gines regulariter operitur membrana (hymen, sigillum virgini­
tatis, maagdenvlies), quae figuram dimidiae lunae imitari solet
ita ut non totum ostium claudat. Vagina in aestu concupis­
centiae emittit (raro exterius, potius in cavitatem uteri)
liquorem similem illi quem viri emittunt in distillatione, qui
recte vocatur distillatio vel et pollutio feminea, dum antiqui
illum dicebant semen mulieris; erronee tamen, quia licet
aptiorem reddat copulam et penetrationem viri faciliorem,
nullo tamen modo generationi directe inservit.
3° Quibus addi possunt mammae seu ubera, quae non
generationi ipsi sed lacti producendo et dando destinatae sunt.
B. Interna sunt : 1° Uterus seu matrix' (baarmoeder) quae
communicat cum vagina et destinatur ad fcetum continendum.

2° Ovaria (eierstokken, eiklieren) : sunt duae glandulae ad
dexteram et ad sinistram uteri, quibus ovula (200/1000 mm.)
conficiuntur. Ovula sunt elementum femineum essentiale
generationi.

3° Oviductus, seu tubae (eileiders, 10-12 cm. long.), qui
sunt bini canales qui communicant cum utero et per quos ova
in illum descendunt.
Apud mulierem tres sunt praecipuae sedes voluptatis :
primo et maxime clitoris; secundo, vagina usque ad uterum;
tertio, papillae mamillarum, quarum excitatio excitationem
genitalium etiam vehementem secum fert. Unde quamvis
naturaliter maior sit pudor in muliere, quo retrahitur a luxuria,
1 Dimensiones ordinariae in statu normali differunt a virginibus ad
multiparas, scii, a 60 mm. ad 68 mm. long, circiter; et a 38 ad 43 mm.
lat.

11

maior tamen est satisfactio venerea, et ideo postquam luxuriosa
facta est mulier, saepius ad libidinem magis est proclivis quam
vir.

III. Evolutio organorum genitalium.

In fcetu ante finem tertii mensis nequit sufficienter distingui
sexus, sed genitalia externa apparent eadem. Unde iam
intelligitur falsam esse sententiam Aristotelis, quam secuti sunt
multi scholastici, secundum quam fœtus masculinus animatur
post 40, femininus post 80 dies : hoc enim tempore nondum
sufficienter apparet distinctio sexuum. A medio tertio mense
conspicitur punctum quoddam seu tuberculum genitale, quod
indicat organum externum, inter duas plicas cutis quae medio
surclo dividuntur inferius. Iam paulo antea duae sunt parvae
glandulae internae, quae currente tertio mense incipiunt lente
evolvi et fieri ovaria in femina, testiculi in masculo : hi enim
ante nativitatem in abdomine reconduntur in regione lumborum
sub renibus et inde a nativitate descendunt in scrotum; accidit
tamen aliquando ut alterutur vel uterque non descendat et
tunc manet rudimentarius {ectopia, verplaatsing). Quarto vero
mense ineunte distinctio sexuum incipit apparere in organo
externo : in masculo pars superior seu punctum valde augetur
et evolvitur in penem, dum in femina parvum manet et fit
clitoris: pars inferior seu plicae in masculo augentur et iunguntur ut fiat scrotum, in femina magis resorbentur et ita fiunt
labia vulvae.
A tempore pubertatis organa incipiunt fieri apta generationi.
Testiculi incipiunt conficere semen (atque internam secretionem
et zoospermata ). licet non statim soleat esse prolificum. Quod
tempus in nostris regionibus generatim transcurrit a 13-14 ad
16 annum; elaboratio seminis semel incepta per se tota vita
perseverat, etiam in senectute, quamvis tunc non semper
maneat prolificum.
Pubertas in femina est a tempore ovulationis, quae fluxu
menstruo (mensis lunaris 28 d.), maturi ovuli decisionem
sequente, revelari consuevit. Hic est fluxus sanguinis, quem
a tempore pubertatis (apud nos a 12-13 ad 15 annum) usque
ad 50 circiter annum feminae singulis mensibus patiuntur :
singulis mensibus enim in ovariis maturescit ovum, saltem
unum, quod ex ovariis decisum in uterum mulieris transfertur.
Eodem tempore uteri partes interiores sanguine replentur ut ad
fœtus evolutionem, si conceptio fiat, sanguis conferatur. Si ve­
ro ovum non fuerit fecundatum, sanguis et cum sanguine ovum
12

per vaginam posteriori tempore effluit. Qui fluxus vocatur
menstruatio {règles, lunes, menstrues, stonden, maandstonden)
et ordinario per duos vel tres, quandoque per plures dies
perdurat. Aliquando valetudo mulieris postulat ut fluxus
menstruus arte, ope scii medicamentorum, provocetur vel
cohibeatur. Ab aetate autem 45-50 circiter annorum ovulatio et
fluxus sanguinis cessant, et paulo post mulier non amplius est
apta generationi sed fit sterilis '; — quod vocatur aetas reditus
seu menopausis (retour d'âge, âge critique, kritische tijd. de
jaren, de keerjaren, de slechte jaren).
Tempore pubertatis etiam mammae evolvuntur in femina,
ita ut lac producere valeant; apud virum manent in statu
rudimentario.
IV. Copulatio carnalis et fecundatio. Elementa essentialia
fecundationis sunt sperma virile in quo zoospermata continen­
tur, et ovulum femineum. Fecundatio postulat ut aliquod
zoosperma ovulum penetret antequam, decisum ex ovario, per
oviductum in uterum perveniat. Ad quod obtinendum requiritur
physica coniunctio viri et mulieris seu carnalis copulatio
(copula, coitus, paring), qua vir erectum penem in mulieris
vaginam introducat ut in ipso aestu carnali semen ibi emittat
et effundat. Quae copula, ut sit de se apta generationi, com­
plectitur :
1" erectionem membri virilis, qua dilatetur et rigidum fiat.
2" eius in mulieris vaginam introductionem et penetrationem,
unde vir sigillum virginitatis laedere et lacerare debet in
virgine, quod semel laceratum non amplius redit (defloratio
virginis),
3" ibidem i.n aestu carnali agitationem et contractionem
membri virilis ac seminis effusionem. Cui in muliere ex aestu
concupiscentiae respondet distillatio abundans et contractio
vaginae; sed haec duo generationi non sunt necessaria.
Zoospermata, in vaginam introducta, in semine natant et
motu vitali se movent ut ad interiores vaginae et uteri partes
tendant, et uterus quasi sugendo attrahit liquorum spermati­
cum. ita obsecundans motui zoospermatum. Ex adverso ovulum
ex ovariis decisum per oviductum descendit. Progressus ovuli
est lentus (7-8 dies vel ultra), e contra motus zoospermatum
relative rapidus est ita ut aliquot horarum spatio oviductum
' Similiter ablatio ovariorum supprimit fluxum sanguinis; item fecun­
datio. et interdum lactatio.

13

ingrediantur, ubi per plures dies (7-8 vel plus) vivere ac
ovulum expectare possunt Quod si unum zoosperma ovulum
maturum attingat, illud penetrabit et ex utriusque coniunctione
fecundatio fiet ac generatio. Ex capite zoospermatis, et nucleo
seu vesicula germinativa ovi, una fiet nova cellula protoplas­
mate ovi radiato circumfusa, quae est origo totius novi entis
viventisa.
Itaque carnali coniunctione revera vir et mulier ex duobus
unum facti sunt, unam duabus similibus partibus actionem
effecerunt, sicut quasi unum organum ex utroque corpore
compositum est. Unum scilicet constituunt principium genera­
tionis et una caro *. Ratione carnalis commixtionis non tantum
membrum unius fit membrum alterius, sed vere una caro sunt :
vir aliquid sui in mulierem deposuit, et mulier illud semen fecit
suum, et semen, quod est aliquid viri, iam in possessionem venit
uteri mulieris. Ita matrimonium vere et absolute est consum­
matum.
Quod si post copulam zoospermata ovulum penetrent, una
caro erunt non solum in actu coniugii, sed et in effectu, in nova
1 Non ergo statim post copulam fecundatio fit, cum zoospermata per
plures dies in corpore vivo mulieris vivere possint. Etiam post mortem
se movent adhuc per 1 1/2 ad 2 dies. Stante temperatura 38-40° se
ostendunt vivaciora; temperatura 20° sine motu apparent. Aqua frigida
occiduntur; electrico fulgure enecantur. Liquores alcalini eorum motui
favent; acidi iis nocent.
3 Unde iam sustineri nequit doctrina multorum Scholasticorum (inter
quos Sanctus Thomas), qui asserebant elementum femineum in generatione
esse mere passivum. Quamvis enim elementum masculinum active pro­
vocet et determinet transformationem ovuli ac conceptionem, et elementem
femineum istam transformationem passive subeat, licet ad eam active
videatur quadantenus concurrere, attrahendo caput zoospermatis; attamen
utrumque eodem modo active concurrit ad formationem novi entis, viribus
scii, vitalibus propriis.
3 « Erunt duo in carne una, i, e. per mixtionem carnalem una caro
efficiuntur; et sic membra unius fiunt membra alterius... ex duobus fit
unum (principium) In actu generationis » S. Thomas, In I ad Cor. VI, 16.
Item CaibtanuS :
in uno carnalis generationis principio perfecto et
iusto (legitimo) ». Cfr. VehmeerSch, o. c., p. 13. — Erronee quidam
carnalem commixtionem intellexerunt mixtionem cum sanguine menstruo ;
si enim nulla est menstruatio, tamen copulâ consummatum est matrimo­
nium.

14

carne ex ipsis composita. Et ita perfecte consummatum matri­
monium fit adhuc plenius consummatum
Notetur autem generationem stricte fieri posse sine pene­
tratione vaginae, sed sufficere quod vir ad ostium vaginae
deponat semen, quod tunc ob motum vitalem et attractionem
vaginae potest subintrare. Sed ita omnino raro et per accidens
fecundatio fieri potest; unde non sufficit ad copulam qualem
natura eam instituit, et viri qui tantum id valent perficere et
in vaginam penetrare non possunt, impotentes sunt ad copulam
perficiendam et ad matrimonium contrahendum. A fortiori ad
copulam non sufficit fecundatio artificialis, qua semen antea
emissum arte quadam in vaginam vel uterum introducatur;
quod insuper est graviter illicitum5.

V. Impotentia et sterilitas. Alla est impotentia coeundi
seu copulandi, alia generandi. Prior dirimit matrimonium,
quod consistit in mutua corporum traditione in ordine ad
copulam carnalem, et ideo ut finem immediatum habet ipsam
copulam : haec est impotentia ad ipsum matrimonium. Altera,
impotentia generandi, non impedit ipsum matrimonium sed
lautum finem ulteriorem principalem ad quem matrimonium
institutum fuit : haec non est impotentia matrimonii, sed sola
ciu.s sterilitas.
Aliis verbis : alius est finis primarius institutionis matri­
monii. et est generatio, et alius finis rei institutae seu ipsius
matrimonii, et est copula de se generationi apta : hic finis
immediatus si attingitur, res ipsa valida est, etiam si per
accidens impossibile est ut attingatur finis ulterior seu prima­
rio·. institutionis. Est autem copula carnalis de se generationi
apt.i : essentialiter actus quo per penetrationem membri virilis
in vaginam semen virile ibidem emittatur et deponatur. Unde
quidquid illam copulam impossibilem reddit, absolute vel rela­
tivi·, constituit impedimentum impotentiae; quidquid copulam
non impedit, sed solam generationem, non est impotentia, sed
solum sterilitas. Hinc
' I iinc enim erit strictissima carnis seu elementorum generationi inservlrnllum (seminis et ovuli) commixtio.
' In decreto S. O. 24 Martii 1897 agitur de fecundatione artificiali
proprl·· dicta. Aliud esset si rite peracta copula et semine non ad ostium
cpildrin .icd in introitu vaginae deposito, ibi, quin ex vagina extrahatur,
rr< .illlgi'ietur et ope syphunculi profundius ad uterum traiiceretur. Sic
enim in illo momento semen ordinatione sua ad finem generationis privaretui, unde id non videretur esse nisi adiuvare naturam.

15

A. Impotentia (onverrnogen) datur quotiescumque non
adsunt organa expedita ad copulam carnalem, vel stante
organo copula tamen est impossibilis; absoluta est vel relativa
prout ad omnem vel ad aliquam tantum personam est. Unde
1 ) Apud virum impotentia est a) absentia penis; b) defec­
tus utriusque testiculi vel eorum perfecta contusio aut atrophia ';
c) vasectomia duplex seu resecatio utriusque canalis deferentis;
d) disproportio penis; e) hypospadia"’ et epispadia qua
meatus non in extremo sed in medio penis aperitur, sive ex
parte inferiori sive ex parte superiori, ita ut semen non possit
infundi in vagina; f) aphrodisia seu nimia caliditas, ex qua
exaggerata excitatione semen ante copulam perditur, et anaphrodisia seu nimia frigiditas, qua erectio penis et expulsio
seminis impeditur.
Tria priora faciunt impotentiam absolutam; quintum et
sextum relativam; quartum facit alterutram. Sextum ordinario
non reddit perpetuo impotentem; pro tertio disputatur an
potentia restitui possit.
2) In muliere : impotentia est a) defectus vaginae aut ostii
in illa, ita ut .nullatenus perforari valeat; b) nimia arctitudo;
c) vaginismus, quo ex excessive excitatione vulva se occludit,
penetrationem sufferre nequit, et copulam impedit.
In primo casu impotentia adest absoluta, in secundo relativa,
in tertio alterutra .nec semper perpetua.
B. Sterilitas (onuruchtbaarheid) 1) in viro est absentia
seminis prolifici quia, ob accidentalem et transeuntem causam
aut obstructionem, semen hic et nunc zoospermatibus est
destitutum, aut ob morbum testiculorum, vesiculae seminalis,
uretrae, etc. zoospermata non satis vivacia sunt, vel nimis
Qui utroque testiculo carent vocant ir eunuchi (cfr. Mt. XIX, 10 sq.).
Alii sunt spadones qui ita sunt nati; alii castrati, qui arte humana testiculis
vel etiam ipso pene fuerunt frustrati. « Spado seu qui eunuchus nascitur
et ille qui infans castratus est verae copulae est incapax; qui aetate adulta
utroque teste orbati sunt per aliquod tempus copulationis capaces manent,
plerumque tamen per intervallum plus minusvc amplum, ipsam copulam
iam exercere nequeunt. Testibus orbati privantur secretione interna qua
energia copulandi cum effusione alitur, ita ut copula satiativa cum
effusione et dein copulae facultate destituantur > . Ita Vermeersch, o. c..
n. 60 et 84.
= Notat De Smet. De Matrimonio, n. 551. nota 4. illum defectum
aliquando curari sola mutatione situs in copulando.
16

celeriter pereunt, vel elemento necessario carent, aut ovulum
penetrare non apta sunt.

2) In muliere est a) excisio perfecta utriusque ovarii aut
perfecta eorum atrophia, ita ut nullum adsit ovulum; b) vitium
aut turbatio organi qua ovulum maturescere nequit; c) impe­
dimentum quo fit sive .naturaliter sive artificialiter, v. g. ex
ligatione oviductus aut excisione uteri, ut nulla ovuli et spermatis sit possibilis coniunctio.
Ex quibus iam intelligitur id de quo tam late disputatum
fuit : cur absentia testiculorum aut emissionis seminis in viro
sit impotentia, dum absentia ovariorum vel ovuli in femina
.non sit’. Quia nempe emissio seminis est de essentia copulae
de se aptae generationi, ovulum autem non est elementum
essentiale copulae, sed solius generationis.
VI. Animadversio. Ex praedictis patet tum zoospermata
tum ovula esse cellulas viventes, praeditas proprio principio
vitali, nec animatas anima humana; unde nullo molo possunt
haberi ut partes vel organa corporis viri aut mulieris, licet in
corpore sint locata. Quod valde notandum ad vitandas falsas
quorumdam et pravas consequentias.

QUAESTIO SECUNDA.

De Castitate et Luxuria in Genere
Principia theologica.
I. Castitas affinitatem habet cum verbo « castigare », quia
iuxta dictamen rectae rationis concupiscentiam reprimit vel
refrenat quae maxime refrenari indiget. Est scilicet virtus
moralis specialis, species temperantiae, quae ad honestatem
1 Ita S. Off. 3 Feb. 1887; 23 iulii 1890; 31 iulii 1895; S. C. de Sacr.
2 April. 1909. Cfr. Vermeersch qui vindicat hunc esse legitimum sensum
responsionum, ac adversariis respondet, o. c., p. 53-55.

17
2

inclinat moderandi appetitum sexualem et delectationem veneream. Haec delectatio percipitur in organo genitali et ordinatur
ad generationem; unde vocatur venerea, quia deam Venerem
huius delectationis praesidem faciebant gentiles.
Dicitur : 1° Virtus specialis, quia habet obiectum speciale
concupiscentiam delectationis venereae moderandam. Unde
appetitum sexualem immediate et per se respicit, alios sensus
mediate et per accidens in quantum ad delectationem veneream
excitandam concurrunt.
2° Species temperantiae : Haec moderatur appetitum sen­
sitivum in illis quae maxime alliciunt; inter haec autem
vehementiores sunt delectationes carnis in usu organorum
genitalium; ergo virtus quae eas moderatur est species tem­
perantiae ’.
3° Quae ad honestatem inclinat moderandi appetitum
sexualem : Obiectum materiale habet appetitum delectationis
venereae; obiectum materiale primarium (seu formale quod)
est moderamen rectae rationis in delectatione venerea ponen­
dum; obiectum formale quo est honestas specialis quae in
voluptatibus carnis secundum normam rectae rationis mode­
randis consistit.
Castitati adnectitur pudicitia {schaamachtigheid. eerbaarheid) : illa ordinatur ad delectationes principales ipsius
copulae, haec circa delectationes circumstantes quae magis
apparent et signa sunt venereorum, v. g. aspectus, oscula,
tactus, etc., de quibus homo maxime pudet coram aliis, quia
magis solent deprehendi. Non est virtus realiter distincta,
sed circumstantia castitatis in genere’.

II. Delectatio est quies seu complacentia appetitus in bono
praesenti seu possesso : quoties enim potentia humana obiectum
proprium agendo attingit aut possidet, oritur in appetitu
delectatio. Plures autem sunt potentiae humanae tendentes
ad diversa bona, unde etiam variae oriuntur delectationes. Et
quidem
a. spiritualis in voluntate ex possessione boni intellectualis
seu spiritualis,
b. sensibilis in appetitu sensitivo et solis sensibus ex posses­
sione boni sensibilis sibi proportionati,
1 S. Thomas, Sum. Theol., Π-Π, q. 151, a. 2 et 3.
’ Ib., a. 4.

18

c. carnalis seu sexualis et venerea in eodem appetitu
sensitivo, ac etiam in organis genitalibus ex istorum exercitio
vel usu, quae per se pertinent ad vires vegetativas. Cum autem
potentiae humanae inter se intime connectantur, ideo saepe
fit ut una delectatio aliam secum trahat, et sic oriuntur duae
delectationes mediae inter tres delectationes praefatas. Unde
quinque a theologis distinguuntur delectationes :
1° pure spiritualis est illa quae oritur vel ex cognitione
intellectuali alicuius rei, v. g. dum quis gaudet de cognitione
diu quaesita alicuius veritatis, vel oritur ex ipsa re cognita,
v. g. si quis gaudet de Deo, aut de virtute, cuius pulchritu­
dinem considerat. Est moraliter bona vel mala prout id quod
placet est bonum vel malum, v. g. gaudere de cognitione
existentiae Dei, vel de novo medio furandi aut alteri iniuriam
inferendi ’.

2° delectatio spiritualis-sensibilis quae oritur ex vivaciore
repraesentatione, praesertim ex visu vel tactu personae, tenere
sed honeste, praesertim ob qualitates spirituales, amatae. Haec
etiam delectatio per se in voluntate residet, sed tam vehemens
est ut in appetitum sensitivum redundet, et coniungatur cum
commotione cordis et sanguinis2. Talis delectatio comitari
solet amorem matris in filium, sponsi in sponsum, amici in
amicum. Per se seiungitur a delectatione carnali et ideo ex
hac parte est moraliter indifferens.
3° delectatio mere sensibilis est illa quae ex alia re sensibili
quam ex venerea oritur. Est scilicet grata et amoena affectio
quae in ipsis organis sensuum percipitur ex conformitate seu
proportione obiecti sensibilis cum sensu, verbi gratia ex visu
’ Vocatur pure spiritualis, ratione facultatis, non ratione obiecti, nam
« omne quod concupiscimus secundum naturam, possumus etiam cum
delectatione rationis concupiscere sed non e converso » (S. Th., I-II,
q. 31, a. 3). Unde etiam potest esse de obiecto sensibili vel venereo:
de quo vide I-Π, q. 31, a. 3, 4, 5; cfr. q. 34, a. 1. — Delectatio spiritualis
de se sequitur naturam amoris rationalis, unde per se est bona vel mala
secundum obiectum. A S. Thoma vocatur delectatio intelligibilis (q. 31,
a. 5), delectatio rationis seu quae consequitur rationem (a. 3). Hinc, ad
differentiam delectationis sensibilis, nequit aliquis agere ob solam delec­
tationem spiritualem : haec enim per se iungitur bono honesto vel
Inhonesto.
’ A Sancto Thoma vocatur delectatio spiritualis cum redundantia in
appetitum inferiorem (I-II, q. 31, a. 5).

19

aut tactu rei quae placet, aspectu rei pulchrae, tactu rei blan­
dae, gustu cibi sapidi Per se est absque commotione venerea
et ideo talis delectatio per se est indifferens. Si quaeritur iuxta
ordinem naturae, i. e. cum suo et ob suum finem naturalem,
est bona, v. g. quando cibus et potus ita sumuntur cum delec­
tatione gustus; si autem delectatio avertitur a fine proprio vel
si quaeritur propter seipsam, est mala.
4° delectatio sensualis seu sensibilis-carnalis : est delec­
tatio de se mere sensibilis, quia ex re mere sensibili non
venerea oritur, quae tamen apta est ad delectationem veneream
excitandam, v. g. aspectus, tactus, osculum, colloquium mere
sensibile personae ob pulchritudinem affectu sensitivo amatae.
Haec delectatio tota per se residet in appetitu sensitivo; vehementior tamen coniuncta est cum commotione cordis et
sanguinis, et tunc facile excitat commotionem carnalem et in
appetitum venereum redundat. Talis delectatio, si ratione
agentis involvit proximum periculum consentiendi appetitui
inordinato venereo, est peccatum ex genere suo grave; si non
habetur tale periculum, nec ex alia parte adest ratio plene
excusans, uti mos patriae, amicitia non sensualis sed rationi
conformis, etc., est peccatum leve.
5° delectatio venerea seu carnalis2 vel genitalis quae
oritur ex commotione organorum et humorum generationi
inservientium : ex natura sua est actus appetitus sensitivi cui
placet sensus voluptuosus seu delectabilis immutatio in organis
genitalibus existens. Consistit pro viro in delectabili erectione’
penis et eiusdem agitatione quae semen profundit, pro femina
1 A Sancto Thoma vocatur delectatio sensibilis vel animalis secundum
cognitionem, I-II, q. 31, a. 5 et 6.
’ Delectatio quae in cibo et potu capitur, non quidem ex gustu, sed
ex ipso tactu ciborum aut potuum etiam est corporalis, et ideo cum
S. Thoma potest vocari carnalis, quia in tactu corporis perficitur (I-II.
q. 72, a. 2). Haec tamen delectatio praesentem materiam non respicit,
et ideo In praesenti sumimus delectationem carnalem sensu magis stricto
pro sola delectatione ex tactu venereo (ibid, ad 4um). Utraque delectatio
carnalis a S. Thoma dicitur sensibilis ratione utilitatis, scii, ad con­
servationem naturae animalis; perficitur In tactu (I-II. q. 31, a. 6).
* Ab erectione venerea et delectabili distinguenda est erectio pure
naturalis et quasi mechanica ; illa est ex phantasia venerea vel cum
voluptate; haec ex causa mere physica oriri solet et sine ullo voluptatis
sensu habetur. Cfr. v. g. Aertnijs, Th. Mor., I, η. 219; Vermeersch,
ο. c., η. 28.

20

in delectabili erectione clitoridis et in vaginae contractione
cum distillatione. Non ergo omnis genitalium delectatio est
venerea : potest enim et in iis percipi delectatio mere sensibilis;
sed illa sola venerea est, quae hisce organis est propria et in iis
tantum percipi valet. Haec est propria materia castitatis et
luxuriae.
Est autem duplex : completa, perfecta seu consummata, et
incompleta, imperfecta seu inchoata, prout usque ad ultimum
terminum naturalem actus procedit et naturam satiat, vel ex
commotione carnali oritur quae ad ultimum terminum non
procedit et naturam non satiat.
Haec delectatio itaque secundum rectam rationem ordinata
et refroenata est obiectum castitatis: inordinata et irrefroenata
est obiectum luxuriae. Indebite, sive eam delectationem realiter
quaerere, complete aut incomplete, sive cogitando eam sibi
repraesentare et mente in ea complacere, est luxuria.

III. Castitas in aliis moderatur, in aliis excludit delecta­
tionem veneream, ratione diversi status: hinc distingui solet
triplex :
1° iuvenilis, quae ab omni delectatione venerea abstinet
usque ad tempus nuptiarum:
2° coniugalis, quae moderatur appetitum voluptatis sexualis
in coniugibus et excludit quidquid illicitum est in usu matri­
monii;

3° vidualis, quae post dissolutum matrimonium ab omni
carnali voluptate abstinet, sive in perpetuum sive ad alteras
nuptias.
Ratione autem modi quo servatur, distinguitur imperfecta,
quae abstinet tantum a voluptatibus carnis illicitis, et perfecta,
quae abstinet ab omnibus delectationibus etiam in matrimonio
licitis.
IV. Virginitas duplici sensu accipitur :

1° sensu quasi physico significat solam integritatem carnis
seu organi genitalis, quae amittitur in viris per voluntariam
pollutionem seu effusionem seminis, in feminis per volunta­
riam effractionem membranae hymen seu claustri virginalis’,
' Quia hymen illud etiam a natura potest deesse et non semper in
primis copulis frangitur eo quod aliquando membrana tam elastica et

21

quae fit per copulam carnalem cum viro vel per alium tactum.
Hoc sensu virginitas non est virtus sed bonum naturae a
nativitate omnibus inditum; speciatim vero feminae vocari
solent virgines, quia ipsae solae signaculo virginitatis a natura
donatae sunt. Sic ergo virgo est mulier quae nunquam copu­
lam habuit, quamvis actibus internis vel externis solitariis
contra castitatem peccaverit. Pariter manet virgo illa quamdiu
servatur carnis integritas, quamvis ad nuptias deinde transire
intendat.
2° sensu morali, virginitas seu castitas viriginalis est virtus
quae significat firmum voluntatis propositum servandi integri­
tatem carnis, et ab omnibus delectationibus venereis tum
illicitis tum licitis perpetuo abstinendi in subiecto per libidinem
nunquam corrupto. Hoc sensu virginitas a castitate perfecta
eo differt quod integritati carnis coniungitur, dum castitas
perfecta etiam ab illo servari potest qui antea libidine iam
corruptus fuit. Itaque duo ad virginitatem pleno sensu
acceptam requiruntur : a. carnis integritas, quod est virgini­
tatis elementum materiale; consistit in voluntaria immunitate
a delectatione carnali completa seu satiativa et in voluntaria
conservatione claustri virginalis; b. voluntatis propositum,
quod est virginitatis elementum formale : sine hoc proposito
servandi perpetuo castitatem, nec proprie virtus nec virtutis
praemium accidentale (aureola) haberi potest’.
Secundum Sanctum Thomam’ virginitas est virtus specialis
a castitate communi distincta, quia habet excellentiam specia­
lem. Dicitur a virore quia importat immunitatem a corruptione
seu concupiscentiae adustione circa delectationes venereas; et
differt a castitate quia non solum ab illicitis sed ab omnibus
delectationibus venereis abstinet et ideo proponit castitatem
iuvenilem perpetuo servandam.
Corruptio autem triplex esse potest : a. corporalis tantum,
id est involuntaria3 fractio sigilli virginalis vel involuntaria
mollis est ut permittat introductionem penis quin laceretur, ideo quidam
claustrum virginitatis in quadam contractione et compressione ponunt
qua partes orificii vaginalis constringuntur donec carnali copula dilatatae
sint. Nos autem sequimur sententiam communem.
1 De notione virginitatis cfr. S. Thomas, II-II, q. 152, art. 1; de
aureola ipsi promissa, Suppi., q. 96, art. 5.
’ II-II, q. 152, art. 3.
’ Causae variae assignantur : saltus, equitatio modo virorum, casus,
conatus primi menstrui, ulcera, etc.

22

resolutio seminis; b. corruptio solius mentis, id est consensus
in rem veneream sine opere, sive fiat delectatione venerea
incompleta, sive revocatione propositi; c. utraque simul, scilicet
voluntaria delectatio completa, vel voluntaria seu libidinosa
fractio sigilli virginitatis.
In tertio casu amittitur virginitas irreparabiliter, in secundo
reparabiliter, in primo nullo modo.
V. Luxuria est appetitus, id est amor et usus, delectationis
venereae inordinatus; inordinatus autem est si, extra usum
legitimum in copula coniugali et in actibus ad illam disponen­
tibus, delectatio quaeratur. Delectatio scilicet sicut et usus
genitalium ex natura sua essentialiter ordinatur ad propaga­
tionem generis humani. Haec autem debito modo fieri non
potest nisi in unione matrimoniali permanente, quae ad rectam
educationem prolis omnino est necessaria. Ergo appetitus et
usus venereorum est inordinatus si quaeratur : primo, sine
ordine ad actum coniugii legitimum; secundo, in isto actu, sed
modo illegitimo et indebito, praeter regulas natura et ratione
praescriptas.
Ratione modi quo fit, luxuria alia est : A. mere interna,
quae consistit in solo affectu vel desiderio delectationis aut
usus venereorum, et prohibetur a nono decalogi praecepto;
B. alia est etiam externa, quae fit cum usu et commotione
organorum genitalium, et prohibetur a sexto praecepto; haec
autem potest esse

1° completa, perfecta et consummata, si actus exterior
usque ad naturalem suum terminum, id est satiativam delec­
tationem, perducitur, sive a. sit naturalis seu iuxta naturam
et actus sit aptus ad finem suum naturalem generationis
obtinendum, uti fornicatio, adulterium, incestus: sive b. sit
innaturalis seu contra naturam et actus non sit aptus ad finem
suum naturalem, sed hic reddatur impossibilis, uti pollutio,
onanismus, sodomia;

2° incompleta, imperfecta et inchoata est, si actus exterior
ad terminum suum naturalem non perducitur et ultimum
terminum delectationis satiativae non attingit. Haec se habet
ad completam ut initium ad terminum, medium ad finem,
inchoatio ad consummationem, et ideo non tam dicitur
luxuria quae versatur circa ipsam delectationem copulae, sed
potius impudicitia circa delectationes circumstantes.

23

Ratione diversae intentionis voluntatis qua luxuria com­
mittitur, ac proinde diversae gravitatis et imputabilitatis,

1° alia est directe et in se volita, quando quis ipsam
delectationem veneream intendit et procurat propter seipsam;
2° alia est voluntaria in causa, quando quis voluntarie
causam ponit quae delectationem veneream procurat, quin
istam in se velit et intendat;

3° alia est indirecte voluntaria, quando aliquis delecta­
tionem veneream nec intendit nec procurat, sed involuntarie
ortam non impedit dum impedire eam possit et debeat.
De quarum gravitate extra matrimonium nunc est dicen­
dum.
VI. Omnis luxuria extra matrimonium directe et in se
voluntaria, sive completa sive incompleta, etiam minima, est
mortaliter mala, et non admittit levitatem materiae

Probatur : 1° Res est evidens pro luxuria completa : usus
genitalium essentialiter destinatur ad propagationem generis
humani per copulam coniugalem. Ergo omnis talis usus extra
matrimonium est inordinatus, et quidem ita ut sit directe
contra maximum bonum commune societatis, scilicet eius
conservationem et debitam propagationem. Hoc autem est res
maximi momenti, et ideo inordinatio est ex se et semper
gravis. Quod si non esset, parum curarent homines de ma­
trimonio ineundo.
Porro specialis difformitas in eo est, quod actio et delec­
tatio maxime necessariae ad bonum commune ac bono speciei
immediate destinatae, ad delectationem quaeruntur persona­
lem, et ad individuum referuntur; et ita ad bonum individuale
ordinatur quod ad solum bonum speciei immediate spectat.
Quae magis patebunt ex infra dicendis de pollutione et forni­
catione. et ex iis quae hic sequuntur.

2° Idem valet de luxuria incompleta etiam minima, dum­
modo sit in se volita. Ratio generalis est, quia cuique impossibile
est quaerere delectationem veneream incompletam quin im­
plicite quaerat et velit completam, et eius deordinationem
incurrat, vel affectum ad completam luxuriam habeat. Etenim:
1 Cfr. Q. D. XV de Malo, a. 2, ad 16 et 17: Q. D. XV de Verit.,
a. 4, et ad 8: I-Π, q. 74, a. 8; IUI, q. 153, a. 3, et q. 154, a. 4.

24

Omnis actus venereus qua talis habet naturalem ordinem
ad copulam coniugalem seu ad actum perfectum legitime in
matrimonio exercendum, cuius est .naturale initium et prae­
paratio. Atqui omnis delectatio venerea extra matrimonium
quaesita tollit ordinem istum et in bonum individuale ordinat
id quod bono speciei destinatur. Ergo omnis delectatio venerea
extra matrimonium quaesita indebite ad bonum individuale
tendit et tollit naturalem ordinem ad speciem humanam. Sed
talis inordinatio est intrinsece et graviter mala, quia est inver­
sio ordinis naturalis qua actus speciei quasi opus singularis
hominis exercetur, et quantum ad maximum bonum : conserva­
tionem societatis, subordinatio violatur qua homo qui est pars
speciei sub specie constituitur; qui ordo, quia hac in materia
ipsi societati humanae est omnino necessarius, sub gravi est
servandus. Ergo omnis actus venereus extra matrimonium
quaesitus est intrinsece et graviter malus.
Vel aliter : In fornicatione et pollutione adest grave pecca­
tum quia actus et delectatio bono speciei destinata ad indivi­
duum referuntur. Atqui idem est in luxuria imperfecta, directe
et in se voluntaria. Ergo in illa est peccatum mortale. Prob.
minor : Qui voluntarie ponit ac directe et in se vult initium, in
affectu iam vult complementum, non exequendum, sed habet
affectum ad illud’. Sed luxuria imperfecta et delectatio vene­
rea incompleta ex natura sua sunt initium luxuriae consum­
matae et delectationis completae. Ergo qui voluntarie ponit
ac directe et in se vult luxuriam imperfectam, habet affectum
ad luxuriam completam, et ita peccat mortaliter.
Unde in quacumque materia etiam minima, semper est
eadem laesio ordinis naturalis, societati omnino necessarii, et
integra ratio deordinationis \
1 Fundatur in principio S. Thomae, I-II, q. 1, a. 6, quod « semper
inchoatio alicuius ordinatur ad consummationem ipsius »; unde qui vult
inchoationem, eo ipso implicite et necessario vult consummationem, sicut
qui vult bonum participatum, eo ipso vult illud « ut tendens in bonum
perfectum ».
’ De hac re videri possunt Caietanus, Ill. Waffelaert et P. Vermeersch. Argumentum nititur in principiis generalibus quibus dignoscitur
peccatum mortale et veniale. Mortale est contra charitatem; unde cum
societas humana sit medium homini necessarium ut perveniat ad finem
suum, id omne quod directe est contra societatem, seu contra id sine quo
ista subsistere non possit, est etiam contra charitatem quae nos unit
Deo fini ultimo. — Aliis verbis: medium ad finem, a Deo homini imposi-

25

Confirmatur : a) secundum S. Thomam delectatio adnexa
est actui propter ipsum actum; unde consensus in delectationem
est eiusdem malitiae ac consensus in actum : si opus vetitum
sit, et delectatio operis eodem modo prohibetur. Atqui con­
sensus in actum completum luxuriae extra matrimonium est
peccatum mortale. Ergo et quicumque consensus in delectatio­
nem huius actus. Sed omnis delectatio venerea per se ordinatur
ad copulam seu actum completum cuius est inchoatio, ut dictum
est, et ita est delectatio actus completi, quia semper est eiusdem
*.
rationis
Ergo omnis delectatio venerea propter se quaesita
est peccatum mortale. « Si consensus in delectationem forni­
cationis cogitatae est peccatum mortale, a fortiori consensus
in delectationem fornicationis inchoatae, seu consensus in
delectationem quae est principium aut pars delectationis forni­
cariae » Caietanus in II-II, q. 154. art. 4.
Et sane nemo delectatur nisi de eo quod videtur ipsi bonum
et appetitui suo conforme; qui ergo delectationem quaerit
operis mortaliter mali illud ut sibi bonum habet, ac proinde
eius affectus in opus mortaliter malum tendit. Et sic peccat
tum est ut ordinem rerum naturalem servet quantum ad Deum, ad pro­
ximum, et in seipso; ergo omnis substantialis violatio ordinis est materia
gravis. Et quidem lex naturae non mere sonat : damnum proximi vel
societatis evita, sed potius : serva ordinem ne damnum oriatur. Luxuria
autem, ex natura sua, violat naturalem ordinem rerum, quia actus speciei
ut actus individualis exercetur, et ad bonum individuale ordinatur id quod
ad solum bonum societatis destinatur eiusque conservationi et propaga­
tioni est necessarium. Ergo est directe contra societatem, modo quo supra
dictum est.
Multi efficaciam huius argumenti in dubium revocant; inter quos est
Billuart, de Temp., diss. 5, a. 2, qui ad illud evertendum multa exempla
profert in contrarium. Sed ista non sunt ad rem, quia in iis agitur de
delectatione mere sensibili voluntarie quaesita; aut si comitetur delectatio
carnalis, haec non directe et in se, sed solum in causa, est voluntaria. —
Alii obiiciunt mendacium esse essentialiter violationem ordinis, nec esse
mortale. At ordo quem laedit luxuria est insuper necessarius societati.
Ex hoc itaque, quod ordo naturalis violatur, luxuria est intrinsece mala;
ex hoc quod ordo violatur necessarius et essentialiter debitus ipsi societati,
est graviter mala.
Argumentum nullo modo valet ostendere alias delectationes, etiam
propter se quaesitas, esse peccatum mortale, quia non sunt propriae
actus genitalis, ac proinde ordinem essentialem ad speciem non attingunt.
1 Quod et ipse Billuart, diss. 6, a. 16, agnoscit : « Delectatio eiusdem
rationis est, ait, cum ea quae est in copula, ad quam per se tendit ».

26

mortaliter, quia deliberate vult ut affectus eius sit conformis
operi mortaliter malo ’.
1 Ita S. Thomas, locis citatis, praesertim I-II, q. 74, art. 8. Nequit
autem obiici S. Thomam ibi solum docere consensum morosum in delec­
tationem completam actus consummati esse peccatum mortale. Hoc in
casu enim ageretur de sola delectatione cogitata spiritualiter, non de
delectatione in organis genitalibus realiter experta, cum delectatio com­
pleta in organo genitali percepta nequeat haberi sine exercitio completo
actus genitalis et luxuria consummata. E contra Sanctus Thomas
a. nomine delectationis morosae intelligit etiam, « quando (ratio) non
reprimit illicitum passionis motum; sicut cum aliquis, postquam deliberavit
quod motus passionis insurgens est inordinatus, nihilominus circa ipsum
immoratur et ipsum non expellit » (I-II, q. 74, art. 6), seu « quando
inordinatus actus inferiorum virium... post deliberationem non coercet »
(a. 5. Cfr. Q. D. de Verit. XV, a. 4, ad 10).
b. Suam doctrinam applicat actibus luxuriae imperfectae, quos a fortiori
habet ut peccata mortalia : « Dictum est supra (I-II. q. 74. art. 7 et 8|
quod consensus in delectationem peccati mortalis est peccatum mortale
et non solum consensus in actum. Et ideo cum fornicatio sit peccatum
mortale et multo magis aliae species luxuriae, consequens est quod con­
sensus in delectationem talis peccati sit peccatum mortale, et non solum
consensus in actum. Et ideo cum oscula et amplexus huiusmodi propter
delectationem huiusmodi fiant (non dicit, ut animadvertit Ill. Waffelaert
post Caietanum : cum aut quando fiunt, quia natura sua habent ut ita
fiant; sed, cum fiant, scii, nata sint fieri), consequens est quod sint
peccata mortalia ». Eamdem conclusionem ex eodem principio deducit
Q. D. de Verit. XV, art. 4 : « Ex quo sequitur quod quidquid homo agit
ex consensu talis delectationis ad hoc ut huiusmodi delectationem nutriat
vel teneat, sicut sunt turpes actus vel libidinosa oscula vel alia huiusmodi,
totum est peccatum mortale ». Unde ad obiectionem : Actus luxuriae sunt
tactus, amplexus et oscula. Sed huiusmodi non videntur esse peccatum
mortale; respondet Q. D. de Malo XV, art. 2, ad 18 : « Tactus, amplexus
et oscula in quantum ordinantur ad actum fornicationis consequuntur
consensum (in fornicationem); in quantum ordinantur ad solam delecta­
tionem, consequuntur consensum in delectationem quae est peccatum
mortale. Et ideo utroque modo sunt peccata mortalia ». lamvero in
actibus istis quaeritur delectatio non cogitata, sed actu percepta et incom­
pleta. Ergo, secundum S. Thomam, omnis delectatio est specifice
(complete vel incomplete) delectatio fornicationis aut pollutionis, et ideo
per se quaesita ob delectationem peccati mortalis. Hinc
c. Sanctus Thomas expresse docet quamcumque delectationem luxuriae
(extra matrimonium) esse peccatum mortale, scii, in Q. D. de Malo XV,
art. 2 : Utrum omnis actus luxuriae sit peccatum mortale; quam doctrinam

27

b) Ob vehementiam concupiscentiae carnis et fragilitatem
hominibus communem, moraliter impossibile est concupiscen­
tiam inter certas limites continere; unde ipse consensus in
minimam delectationem constituit periculum proximum con­
sentiendi ulteriori delectationi et actui completo’. Ergo et talis
consensus in minimam delectationem est peccatum mortale.
Unde etiam si opinio tenens dari parvitatem materiae in luxu­
ria directe et in se volita esset speculative probabilis, practice
tamen improbabilis esset; et haec videtur esse ratio cur propo­
sitio 40n damnata fuit ab Alexandro VII ’, quia falso supponit
osculum habitum ob delectationem carnalem, id est veneream,
non inducere periculum consensus in actus graviores.
Igitur omnis luxuria quae propter se quaeritur extra matri­
monium, eo ipso directe adversatur fini primario naturae et
praecepto primario legis naturalis, et ideo est peccatum grave.
VII. Subterfugium nuperrime quaesierunt quidam moderni,
dicentes : solum actum consummatum esse ex se graviter
malum, actus vero imperfectos ex se esse veniales, et solum
mortales per accidens, sive ob intentionem seu affectum, sive
ob periculum ulterioris consensus, sive ob scandalum’. Intro­
ducunt scii, novum membrum in distinctionem variarum
applicat luxuriae internae (ad 16) et actibus imperfectis (ad 18). Supponit
scii, omnem delectationem luxuriae esse eiusdem speciei et, hac ratione,
semper mortalem.
1 Argumentum innuitur a S. Thoma. Q. D. de Verit. XV, art. 4, qui
de opinione contraria quorumdam antiquorum scribit : « Isti opinioni
contradicit communis opinio modernorum (tempore s. Thomae) et videtur
in periculum animarum vergere, cum ex consensu in talem delectationem
homo in peccatum promptissime incidere possit ».
’ « Est probabilis opinio quae dicit esse tantum veniale osculum
habiium ob delectationem carnalem et sensibilem quae ex osculo oritur,
secluso periculo consensus ulterioris et pollutionis ». Hinc in deer. S. Off.
4 Fcbr. 1611 legitur: « Cum in rebus venereis non detur parvitas ma­
teriae... »
* Id prius solum mente cogitabant vel et occulte nc subdole spargebant;
nunc autem et scriptum aliquod iam edi potuit quod hanc doctrinam
defendat ; Quaedam moralia quae e.v doctrina D. Thomae selegit P. A.
LaaraKKERS, O. S. Cr. (1928). Sed, cum ab episcopis Neerlandiae ad
S. Officium fuerit delatum, responsum fuit ad arch. Ultraiectensem
« ipsum opusculum esse n commercio retrahendum » (1 inaii 1929),
rogando simul dictum archicpiscopum ut de exeeutione decreti suo tem­
pore S. Officium certius facere velit.

28

delectationum, ac inter delectationem sensibilem vel et sensua­
lem, ac veneream quae est satiativa, ponunt mediam, quam
vocant sexualem ", ac si natura, non solo gradu, a venerea
distingueretur.
Haec tamen theoria 1 ) est doctrina nova. Licet olim quidam
theologi affirmaverint levitatem in materia luxuriae — quorum
plures tamen solo modo dicendi a nobis recedunt2, — nullus,
quod sciamus, hucusque docuit omnem delectationem imper­
fectam de se esse venialem, sed omnes habuerunt motus car­
nales graviores ut mortales. Novitas autem, non quidem in
sola quadam principiorum applicatione, sed in ipsis principiis
theologicis semper suspecta est; qualis est ista : actus luxuriae
imperfectos de se .non esse mortales.

2) Experientia physiologica unusquisque sentire valet
delectationem veneream imperfectam eiusdem esse speciei ac
perfectam : in una et eadem linea invenitur et physiologice
est eiusdem naturae. Unde ad eam non se habet tamquam
medium separatum et mera dispositio extranea ad terminum
extrinsecum, sed ut inchoatio ad consummationem, ut initium
motus qui intrinsece tendit et porrigere conatur usque ad
terminum proprium, et ut pars operis consummati.
3) Ceterum omnis delectatio sexualis, in quantum sexualis,
essentialiter et exclusive ordinatur et dirigitur (sicut ipse sexus)
ad generationem et ad delectationem completam satiativam;
et ideo impossibile est, ex ipsa natura physica actus, velle et
quaerere imperfectam, quin affectus implicite tendat ad per­
fectam et eam quaerat. Unde falsum est quod « motus incom­
pleti... tantummodo... sunt praeambula; actum generationi?
tantummodo remote, mediate, accessorie attingunt... et ad
illum nonnisi accidentaliter pertinent’ ». E contra ad illum
dicunt ordinem essentialem.

4) Hinc eadem ratione sunt mortales ac actus luxuriae
completae, dummodo sint directe et in se voluntarii : semper
enim implicite includunt affectum ad actum completum.
Opponere forsitan cogitant :
1 Ita in dicto opusculo, p. 49 et 50.
’ Plures id dixerunt de luxuria voluntaria in causa, vel de delectatione
sensibili aut sensuali.
• Ita in dicto opusculo, p. 62.

29

a) Actum humanum tendere in obiectum ut a ratione propo­
nitur : ratio autem potest abstrahere a delectatione completa,
imo voluntas eam excludere.
Resp. Non valet excludere, quia delectatio consummata
necessario appetitur implicite ab illo qui eius inchoationem
quaerit quae ad consummationem ex natura sua necessario
tendit. Abstractio intellectus et intentio voluntatis non valent
mutare naturam rerum.
Sicut ergo vere superstitiosus manet ille qui, daemonis
interventum excludere intendens, vanis utitur mediis quae
sine daemonis intervenu effectum habere non possunt, cum
ita implicite et necessario eius interventum quaerat et ita
contra suam intentionem agat : ita qui, delectationem com­
pletam volens excludere, appetit incompletam, agit contra
intentionem suam : eo ipso enim implicite et necessario appetit
completam, non ut exequendam sed ut delectabilem, quia in­
completa non est appetibilis nisi ut initium et pars delectationis
completae, ac proinde nisi ratione delectationis completae.
b) Furtum admittere levitatem materiae, et tamen leve
furtum disponere ad grave; item iram et invidiam esse aliquan­
do leves et tamen esse viam ad homicidium.
Resp. Leve furtum non est inchoatio furti gravis, sed actus
in se completus et consummatus et a furto gravi perfecte
distinctus; nec immediate ad illud disponit, sed mediante
habilitate actibus repetitis causata. Item ab homicidio ira et
invidia perfecte distinguuntur, imo specie completa, ita ut
solum sint occasio aut causa, nullo modo inchoatio aut pars
ipsius homicidii.

c) Ob voluptatem potus inebriari est mortale; et tamen
ex voluptate bibere vi.num cum levi excessu non est nisi
veniale; ergo a pari de voluptate luxuriae.
Resp. Ebrietas secundum se non est graviter mala, ratione
voluptatis quae in potu indebite quaeritur, sed solum quia
adnexam habet privationem usus rationis. E contra luxuria,
qua voluptas bono speciei reservata ad bonum individui
exclusive refertur.
d) Virtutes morales quae versantur circa passiones ad­
mittunt materiae levitatem; ergo et peccata opposita, ac
proinde luxuria.
Resp. Castitas et luxuria non solum versantur circa pas­
siones, sed etiam ordinem dicunt immediatum ad bonum

30

commune et ad iustitiam. Bonum autem speciei humanae et
societatis est materia gravis, et ideo luxuria est graviter mala.
Nihilominus admittit levitatem materiae, in matrimonio, quando
servato fine primario debitae propagationis, peccatum com­
mittitur contra solum modum debitum in usu genitalium. Extra
matrimonium autem directe opponitur ipsi primario fini geni­
talium, et hac ratione directe et propter se quaesita est semper
gravis.
Nullam itaque seriam aut solidam probabilitatem huic novae
opinioni agnoscere possumus.

VIII. Luxuria voluntaria in causa ex qua praevidetur
sequi, tantum est peccatum quantum causa prout in eam
influit. Unde est peccatum grave ex genere suo, quod ad­
mittit levitatem materiae.
Probatur : In delectatione venerea in causa volita, con­
sensus voluntatis fertur tantum in causam quae delectationem
provocat; ergo tantum est malus quantum ipsa causa. Unde
malitia determinanda est ab influxu in delectationem Vene­
ream, et praeterea videndum est num forte habeatur iusta et
proportionata ratio ponendi causam propter effectum bonum
et permittendi effectum malum.
lam sunt actiones quae turpem motum causant per se, aliae
per accidens, secundum quod natae sint illum causare; aut e
contra causare .non sint natae quamvis tamen illum causare
possint. Per se illum causant actiones quae natura sua aptae
sunt ad excitandam delectationem veneream, et sic ad genera­
tionem ordinantur v. g. turpis aspectus, tactus aut imaginatio.
Porro harum actionum aliae proxime et notabiliter in illum
effectum influunt, ex quibus scilicet semper aut fere semper
turpis effectus sequitur, v. g. tactus repetitus in partes obscenas
alterius personae1; aliae remote et leviter tantum in motum
turpem influunt, ex quibus proinde raro malignus effectus
oritur, v. g. tactus in partes inhonestas proprii corporis obiter
1 Actiones graviter excitantes, secundum Lehmkuhl, Th. M„ I, n. 864,
sunt : « cogitatio practice vivacior de venereis; tactus in partes obscenas
alterius personae exercitus, nisi forte prorsus transeunter fiat in persona
eiusdem sexus sine pravo affectu; aspectus personae plane nudae alte­
rius sexus voluntarie continuatus; imo etiam aspectus viri in pectus
nudum feminae aut aspectus picturae obscenae, saltem si continuatur
commotione iam exorta ».

31

factus Quarum influxus etiam relative spectandus est quia
ex natura sua aliquatenus pendet a varia inclinatione et dispo­
sitione subiecti, ut aetate puerili, iuvenili vel senili, affectu vel
habitu animi, complexione calida vel frigida corporis; unde
aliquae causae sunt vehementiores respectu talis personae,
quae leves sunt respectu alterius, v. g. aspectus continuus
personae nudae eiusdem sexus, tactus continuatus proprii
corporis.
Per accidens motum turpem causant actiones quae ex se ad
generationem nullo modo pertinent et sunt extra genus impu­
dicitiae, v. g. immoderate comedere aut bibere, balneo uti,
equitare, certo situ sedere vel cubare, aspectus vel tactus in
partes honestas ob solam delectationem sensibilem exercere.
Imo sunt homines qui ex actionibus quae ad rem veneream
nullatenus referuntur, occulta vi vehementer excitantur. Cau­
sae per accidens illis actionibus accensentur quae remote et
leviter in effectum turpem influunt, etiam si quandoque
graviter influant, quia id non ex natura sua sed ex interventu
alterius causae procedit, v. g. ex subiecti infirmitate, consue­
tudine, obsessione, debilitate, hereditate, etc.s
1 Actiones leviter excitantes, secundum Lehmkuhl (ibidem) sunt :
« tactus vel aspectus in partes inhonestas proprii corporis obiter facti;
tactus feminae non inhonestus obiter factus et levis; apprehensio
manus illius; osculum leve ex causa honesta; colloquium vanum cum
femina; aspectus pectoris non fixus ; a fortiori alii leviores aspectus ».
’ Ex praedictis conciliari possunt sententiae quae primo aspectu viden­
tur oppositae, dum alii influxum causae e dispositione agentis determinan­
dum esse negant, alii e contra id affirmant, aut principaliter ex natura
causae, secundario ex dispositione agentis pendere asserunt.
Ait v, g. Noldin, o. c., n. 35 : « Qui propter peculiarunt dispositionem
atque infirmitatem frequentes pollutiones patitur ex actionibus licitis
in se, quae natura sua leviter tantum in eas influunt, non tenetur ab
illis actionibus abstinere, modo exclusus sit consensus in delectationem :
utitur enim in illis ponendis iure suo ». Id scii, valet de causis per
accidens, non de causis per se.
E contra Génicot, Th. Μ.. I, n. 377 : « Ad determinandum quaenam
causae graviter, quaenam leviter influunt, principaliter attendendum ad
naturam causae; secundario ad dispositionem agentis. Utrum causa gra­
viter vel leviter natura sua influat saepe sat facile cuique apparet. At in
multis casibus res non ita patet : in his praesertim attendendum erit ad
conditionem ex dispositione agentis. Influxus enim earumdem causarum
plurimum minuitur vel augetur pro aetate, complexione, phantasiae vi,

32

Quibus positis dicimus :
a. Mortale peccatum est sine sufficienti ratione ponere
causam per se proxime seu graviter influentem in motus car­
nales vel delectationem veneream, etiam si ista per accidens
non sequantur, v. g. lectio valde obscena, diuturnus tactus
vel aspectus partis inhonestae; excipitur unus casus quo quis
experientia sua certo sciat se eiusmodi actione graviter non
commoveri.
Practice tamen ad peccatum mortale saepius requiruntur
duo : lm ut causa influat in motus graves, i. e. vehementes,
vel satis proxime disponentes ad pollutionem, aut magnam
causantes delectationem : cum enim motus leves et transitorii
sint frequentissimi, horum omnium vitare causas valde
molestum esset, imo moraliter impossibile, nec proinde sub
gravi urgendum, quia saepe adest ratio quadamtenus excu­
sans, non a toto scii, sed a tanto: 2m insuper, ut causa in istos
motus graves proxime seu graviter influat. Bene igitur notat
S. Alphonsus ', etiam ipsam pollutionem non esse mortalem nisi
proveniat ex causa per se mortali in genere luxuriae vel impu­
dicitiae. Debet esse mortalis, quia cum pollutio non sit volita
in se sed tantum in causa, eo gradu mala erit quo mala est
ipsa causa i. e. quo mala est causa in quantum est causa seu in
quantum influit; omnis autem et sola causa quae de se graviter
influit in motus sub gravi prohibitos, nisi adsit ratio excusans
effectus boni qui malum compenset, est mortalis in quantum
est causa. Debet esse in genere luxuriae, quia secus non gra­
viter sed leviter tantum in pollutionem influeret, v. g. ebrietas
aut esus carnis immoderatus.
b) Veniale est peccatum sine iusta causa ponere actionem
leviter vel remote aut per accidens influentem in motus etiam
vehementes et delectationem veneream completam, modo ista
educatione, gradu virtutis, consuetudine res turpes audiendi, videndi,
tractandi, etc. ».
Imo Aertnijs, Th. Μ., I, n. 260, conformiter ad doctrinam S. Alphonsi :
« Qui ab inclinatione ad venerea frequentem pollutionem expertus est
ex causis non graviter quidem natura sua impudicis, nec ex alia parte
prorsus levibus, sed quae in eo vehementius pollutionem concitant,
tenetur nulla data ratione eas ponendi, ab illis abstinere et quidem sub
gravi : quia respectu talis personae propter inclinationem suam, huiusmodi causae non leviter sed graviter excitant ».
Haec scilicet valent de causis per se, non de causis per accidens.
’ Th. M.. 1. HI, t. IV, n. 484.

33
3

non placeant nec proximum adsit periculum consensus. Levis
enim influxus in rem gravem est res levis’. Talia sunt collo­
quium non diuturnum cum puella, aspectus, tactus, lectio non
valde turpis. Sufficiens ratio est quaevis causa rationabilis
necessitatis, utilitatis aut convenientiae.

c) Nullum peccatum est ponere ex iusta causa actionem
unde praevideantur secuturi motus inordinati, etiam pollutio,
modo semper absit periculum proximum consensus. Iusta causa
est pro sacerdote audire confessiones et studere turpibus, pro
chirurgo aspicere et tangere partes inhonestas, item pro inser­
vienti infirmis vel in balneis, pro omnibus osculari mulieres pro
more patriae, tangere se ex necessitate, equitare causa
recreationis aut utilitatis, exercitia peragere gymnastica, de­
cumbere situ magis commodo, sedendo crus cruri pro more
imponere, calidos cibos et potus moderate sumere5.
1 Itaque actus qui leviter tantum influeret in commotionem gravem,
imo in pollutionem, non esset hac ratione nisi venialiter malus. Et in
hoc magna differentia est cum luxuria in se voluntaria : intentio enim
directa in delectationem veneream etiam parvam manifestat dispositionem
animae, valde diversam ab illa quae reperitur in eo qui non quaerit, imo
non vult, illam delectationem. Primus per se incurrit periculum proximum
consentiendi in delectationem ulteriorem propter suam propensionem;
non ita necessario alter.
3 Totam doctrinam de luxuria voluntaria in causa expositam invenies
apud Billuart, diss. 6, a. 12. P. Vermeersch rem aliter proponit et
loquitur de luxuria larvata (o. c., n. 374 et 388) loco luxuriae voluntariae
in causa. Noster tamen modus clarior videtur et apertior, principiis est
conformior et antiquior. Ceterum quamvis primo aspectu cl. Theologus
videatur dissentire, de facto tamen docet idem. « Observes enim, ait,
imperfectae luxuriae peccatum directe committi, non tantum quando
expressa intentione quaeritur, sed etiam quando, sine alia causa immediata,
excerccntur actus qui carnem directe excitant : tunc enim motum venereum
efficere censeris » (n. 374). En principium; si nunc vis exemplum:
« Nimis frequenter, in os praesertim seu labia, repetita oscula, nimis
producti amplexus, quia carnem graviter commovent, nec causam inter
solutos habent, de gravi arguuntur nisi motus carnalis positive reprimatur
et, si pollutio magis instet, nb his cessetur » (n. 401).
Génicot-Salsmans de luxuria voluntaria in causa habet rectam doc­
trinam quantum ad pollutionem hoc modo voluntariam (Th. Μ., I, n. 401),
non vero quantum ad motus venereos, qui non probantur esse graves,
cum in iis. ait, non sit evidens affectus ad delectationem completam
(n. 403). — Quae ratio tamen nulla est, nam qui delectationem quaerit

34

IX. Luxuria indirecte voluntaria, quam voluntas non pro­
curat nec intendit, cui positive nec consentit nec resistit, sed
ad quam negative se habet, et quam tantummodo permittit
quia illam non reprimit dum reprimere potest et debet, de
se est venialiter mala; per accidens aliquando mortalis ob
periculum consensus.
Probatur : homo in illa peccat, quia ratio et voluntas desunt
suo officio dirigendi et reprimendi motus potentiarum inferio­
rum, nec potest indifferenter se habere ad hoc quod motus
et actus sui sint inordinati necne; sed
a. per se non peccat mortaliter, quia deest positivus con­
sensus voluntatis,
b. per accidens peccaret mortaliter, si i.nde haberetur proxi­
mum periculum consentiendi delectationi venereae.
Hinc homo tenetur illis motibus positive resistere, quantum
ad non consentiendum et ad reprimendum motus sit necessa­
rium et moraliter possibile :
1° ordinario non directe, i. e. actibus contrariis vel violen­
tis (supressione imaginationis, compressione membrorum,

incompletam, eo ipso implicite quaerit completam, et qui vult causam
delectationis, implicite vult effectum. Ceterum haec doctrina nova est,
nec invenitur in primis editionibus cura ipsius P. Génicot factis; — non
fundatur in traditione : doctrina traditionalis tenet ponere causam per
se graviter influentem in motus graves esse de se peccatum grave; —
nec secundum principia sustinetur : si enim aliquid est in se graviter
malum, ut motus venerei extra matrimonium, etiam graviter malum est
illud perfecte causare, in casu ponere causam per se graviter influentem
in tales motus.
Alii magis practice statuunt : si motus sunt graves et sine iusta causa
excitati, adest magnum periculum, et peccatum est grave; e contra si
motus sunt leves, periculum est parvum et peccatum leve. — Sed
hoc dicitur secundum praesumptiones, iuxta illud quod saepe vel ordinario
contingit. Nam, si motus sunt graves, non semper et pro omnibus pericu­
lum est grave, nec grave est causam ponere in tales motus leviter in­
fluentem. E contra, si motus sunt tantum leves, quandoque tamen grave
potest adesse periculum.
Itaque principialiter dicendum : causam ponere per se graviter influen­
tem in motus venereos, esse de se peccatum grave; causam ponere leviter
influentem aut per accidens, esse de se peccatum leve.

35

castigatione corporis, etc.), quia non est necessarium ad prae­
dictum finem vel .nimis difficile vel etiam magis excitat; sed

2° indirecte, applicando mentem ad alia incompossibilia,
praesertim quae fortius mentem afficiunt (opus interrumpendo,
negotia prosequendo, occupatione externa specialem atten­
tionem requirente, orando, etc.); imo
3° aliquando, si adsit iusta causa non aliter resistendi et
motus reprimendi, sufficit resistentia positiva per simplicem
actum displicentiae saltem implicitae, qui actus non est fre­
quenter repetendus cum, donec retractetur, moraliter perseve­
rare censeatur. Ita si quis expertus sit aliam resistentiam esse
inutilem ad motus coercendos aut magis excitare illos et
augere; vel si motus ortum habeant ex causa necessaria aut
ex actione utili (ut dictum est numero praec. c) et nimis
molestum sit eos repellere v. g. propter diuturnitatem: vel si
motus sint leves et transitorii, tum quia causae tales motus exci­
tantes frequentissimae sunt ac proinde obligatio illos reprimendi
nimis difficilis foret, tum quia contemptu melius et efficacius
reprimuntur : sollicitudo enim eos impediendi imaginationes
excitare motusque augere solet. Quae omnia facile verificantur
in scrupuloso, qui proinde displicentiam ostendet sufficientem
motus simpliciter contemnendo.
X. Obiiciunt : 1° Quilibet potest licite uti, ut libet, eo quod
suum est. Sed in luxuria, adulterio excepto, homo non utitur
nisi eo quod suum est, scii, corpore proprio. Ergo.
R. Homo non habet dominium proprii corporis quod ipse
sibi non dedit, sed a Deo fuit ei concessum; sed solum domi­
nium utile seu usum, secundum divinam tamen ordinationem.
Unde « ex eo quod aliquis inordinate suo corpore utitur per
luxuriam, iniuriam facit Deo, qui est principalis dominus
corporis nostri » II-II, q. 153, art. 3, ad 2. Usurpat scii, do­
minium Dei.
2° Quod natura facit nequit esse malum. Sed natura
expellit semen et efficit pollutionem.
R. Dist. : quatenus fit a natura, conc. : quatenus fit volun­
tarie ab homine, nego. Secus etiam dici posset : Natura mor­
tem infert; ergo licitum est voluntarie mortem inferre sibi vel
aliis !
3° Tendentiae et delectationes naturales sunt bonae seu
ordinatae.
36

R. A. Tendentiae et delectationes naturales sunt bonae seu
ordinatae, dist. : delectationes naturae integrae, conc.; naturae
lapsae vel purae, nego vel subd. : naturae complete spectatae,
— vel naturae ut rationalis, cui tendentiae inferiores sunt
subiiciendae, conc.; naturae ut animalis, nego. Natura rationalis
non tendit ad delectationes venereas nisi in ordine ad propa­
gationem generis humani in matrimonio.
Vel B. Delectationes naturales de se non sunt moraliter
bonae vel malae, nisi prout eliguntur conformiter ad rationem
rectam vel non conformiter.
4° Delectationes alimentorum sunt licitae; ergo et Vene­
reorum.
R. Delectationes sunt licitae si operationes quibuls iunguntur licitae sunt et recte fiunt ad bonum finem; unde
delectationes ciborum non sunt licitae nisi quaerantur in
operationibus quae secundum ordinem rationis tendunt ad
servandam vitam individui; et delectationes carnales non sunt
licitae nisi in ordine ad conservandam humanam speciem in
matrimonio legitimo.

QUAESTIO TERTIA.

De Luxuria consummata iuxta Naturam.
Praeter vitium contra naturam quod omnino impedit ipsum
finem debitum delectationis venereae, scilicet generationem,
sex sunt species principales luxuriae completae iuxta naturam,
ex qua scilicet generatio sequi potest : fornicatio simplex,
stuprum, raptus, adulterium, incestus, sacrilegium.
Peccata enim differunt specie secundum obiecta moraliter
diversa, quae scilicet diversam includunt repugnantiam ad
rectam rationem. Atqui in luxuria iuxta naturam ex parte
proprii obiecti sex esse possunt diversae ad rectam rationem
repugnantiae. Ergo.

37

Prob. Min. : moralis difformitas et repugnantia ad rationem
rectam per comparationem esse potest ad compartem, quae
1" vel est mere soluta et consentiens (non qualificata), ita
ut solum sit difformitas ex parte finis, inquantum impediatur
debita educatio prolis, et tunc est fornicatio simplex, quae ita
vocatur quia est simplex luxuria contra solam castitatem;
2° vel est virgo, sub potestate patris, et tunc est stuprum,
etiam si personae non inferatur violentia:
3° vel cui violentia infertur, et tunc est raptus;
4° vel quae est alteri iuncta, et tunc est adulterium;
5° vel quae est nimis propinqua et cui debitus honor non
servatur, et tunc est incestus;
6° vel quae Deo est dicata per votum, et tunc est carnale
sacrilegium.
Nec dicas eas non esse diversas species luxuriae, quia speciali
et diverso modo non repugnant castitati sed aliis virtutibus :
iustitiae, religioni, pietati, etc. Nam etiam specialis ad
castitatem repugnantia adest et concupiscentia demonstratur
inordinatior, dum aliquis tam vehementer tendit ad luxuriam
ut propter eam non vereatur etiam peccare contra iustitiam.
religionem vel pietatem. Species scii, peccati primario est ex
fine.
De quibus diversis peccatis iam dicendum est in specie.

Articulus I.
De Fornicatione.
I. Fornicatio simplex (hoererij) est concubitus vagus, scii.
soluti cum soluta corrupta, ex mutuo consensu.
Dicitur 1° Soluti cum soluta, scilicet inter personas quae
sunt omnino liberae ab omni vinculo matrimonii, cognationis
et affinitatis, voti aut ordinis sacri, secus enim erit alia species;
2° Corrupta, quia si mulier est virgo, pertinet ad stuprum;
3" Ex mutuo consensu, quia, si violentia adhibeatur aut me­
dium iniustum, reducitur ad raptum.

38

II. Fornicatio simplex est intrinsece et mortaliter mala, et
ideo non mala quia prohibita iure divino positivo, sed iure
naturali prohibita quia mala.
Probatur : 1° Ex Scripturis dicentibus fornicationem exclu­
dere a regno coelorum (Gal. V, 19-21; I Cor. VI, 9-11; Eph.
V, 5-6); porro id etiam spectat gentiles, qui legem positivam
ante Christum non habebant, cum neoconversi dicantur ab hoc
abluti, sanctificati et iustificati;
2° Ex damnatione prop. 48 ab Innoc. XI ’ et 25 ab Alex.
VII
3° Ex ratione quam ex S. Thoma (II-II, q. CLIV, art. 2;
C. G. III, 122; de Malo XV, 1 ) sic proponit Billuart : « For­
nicatio simplex est concubitus secundum se privatus ordine
naturali ad suum finem, scii educationem prolis, proindeque
secundum se importat inordinationem quae vergit in grave
nocumentum, non solum eius qui ex tali concubitu nasciturus
est, sed etiam boni communis et societatis humanae in quam
plurima et pessima mala irruunt ex mala educatione mem­
brorum; ergo secundum se est peccatum mortale.
Prob. antec. : Debita educatio prolis in specie humana
exigit inter marem et feminam diuturnam societatem (matri­
monii) post coitum... (manifestum est enim quod ad educa­
tionem hominis non solum requiratur cura matris a qua
nutritur ad tempus, sed multo magis cura patris a quo est
instruendus, defendendus, corrigendus et in bonis tam interio­
ribus quam exterioribus promovendus)
.
*
Atqui fornicarius
concubitus secundum se neque supponit neque importat diu1 « Tam clarum videtur fornicationem secundum se nullam involvere
malitiam et solum esse malam quia interdicta, ut contrarium omnino
rationi dissonum videatur ».
3 « Qui habuit copulam cum soluta, satisfacit confessionis praecepto
dicens : commisi cum soluta grave peccatum contra castitatem, non
explicando copulam ».
’ Notat S. Thomas ipsam naturam ad hanc permanentem societatem
inclinare : « Videmus enim 1° in omnibus animalibus in quibus ad
educationem prolis requiritur cura maris et feminae, quod in eis non est
vagus concubitus, sed maris ad certam feminam, unam vel plures, sicut
patet de avibus... et inde est 2° quod naturaliter inest maribus in specie
humana sollicitudo de certitudine prolis, quia eis imminet educatio prolis.
Haec autem certitudo tolleretur, si esset vagus concubitus » II-II, q. 154,
a. 2.

39

turnam societatem maris et feminae, quin potius contrarium
importat : est enim soluti cum soluta, hoc est eorum qui nullo
inter se vinculo sunt devincti, quo fit quod, quantum est ex
natura actus fornicarii, pars post coitum possit pro libitu
deserere compartem, prolem non agnoscere, nullam eius curam
gerere, quod sane frequentissime accidit et consequenter
pessima prolis educatio. Ergo ».
Nec obstat quod in determinato casu aliquis sufficienter
providere posset educationi prolis, imo ad hoc se obligare et
illud iurare; unde tunc fornicatio esset licita. — « Resp. enim
id esse per accidens actui fornicario, per se autem illi con­
venire ut partes non teneantur post coitum commanere, cum
per ipsum nullo vinculo ad hoc arctentur in quantum fornicatores sunt, nec prohibeatur quis quantum est ex ipsa ratione
actus fornicarii ad quamcumque aliam accedere; et ideo
quantum est ex se, est actus privatus naturali et debito ordine
ad educationem prolis. Quod ergo fornicator post coitum diu
commaneat mulieri et eam iuvet ad prolis educationem, facit
quidem quod fornicatio actu non noceat proli et bono communi,
sed non tollit quod sit secundum se nociva et deordinata a fine
generationis... Porro in actibus humanis bonitas aut malitia
specifica attenditur secundum id quod illis convenit per se,
non autem secundum id quod illis convenit per acci­
dens » '. Aliis verbis : tunc detrimentum quod inordinatio per
se affert, per accidens abest aut tollitur, non autem, nec per
accidens, naturalis ordo in concubitu restituitur. Hinc S. Tho­
mas, II-II, q. 154. a. 2:·« Id quod cadit sub legis determinatione
iudicatur secundum id quod communiter accidit, et non secun­
dum id quod in aliquo casu potest accidere ». Similiter 1. III.
c. Gent., c. 122 : « Rectitudo naturalis in humanis actibus non
est secundum ea quae per accidens contingunt in uno indivi­
duo sed secundum ea quae totam speciem consequuntur2 ».
’ Optime Palmieri : « Quamvis pactum fiat educandae prolis, id est
per accidens non per se, superadditum scii huic unioni, quae per se
secundum essentiam manet : idcirco ea non est obligatio maritalis, sed
qualis a quolibet suscipi posset etiam pro parte alterius. Per se igitur
spectata ea unio adversatur iuri naturae, etsi illud pactum superaddatur.
Oportet scii, pactum esse de essentia unionis quia haec ex essentia sua
est ad illum finem (prolis educandae » ordinata » de Matrim., th. 6.
■’ Argumentum valet etiam si concubitus est sterilis, quia concubitus
secundum se dicit ordinem ad generationem; ac proinde secundum ea

40

I

Uno verbo : quasi separati copulam exercent fornicatores
et ut individua agunt sine debita subordination e ad speciem,
et opus carnale partim suo ordine naturali ad speciem privant.

III. Fornicatio tamen non est gravissimum peccatum. Est
enim « contra bonum hominis nascituri. Et ideo est gravius
peccatum secundum speciem suam peccatis quae sunt contra
bona exteriora, sicut est furtum et alia huiusmodi (v. g.
detractio); minus est autem peccatis quae sunt directe contra
Deum (aut bonum divinum, v. g. directe contra virtutes theolo­
gicas aut religionem), et peccato quod est contra vitam hominis
iam nati, sicut est homicidium » ' quod gravius est omnibus
speciebus luxuriae
IV. Fornicatio, ratione cuiusdam circumstantiae, aliquando
speciali nomine vocatur :
1° Meretricium (openbare hoererij, prostitution), si quis
accedit ad mulierem quae publice se praebet quasi omnibus,
lucri aut libidinis causa. Per se non mutat speciem; attamen
meretrix facile rea erit adulterii aut sacrilegii, omnibus parata.

2° Concubinatus (bijslaping, samenhuizing), si alicui sit
consuetudo accedendi ad aliquam determinatam, sive eam domi
habeat sive non. Est circumstantia notabiliter aggravans
propter propositum virtuale permanendi in peccato; aliquando
tamen concubinatus intelligitur de commercio habituali adul­
terino, quo casu differt etiam specie.

3° Fornicatio onanistica, si ex ipso modo copulam exer­
cendi praecaveatur generatio prolis. Haec differt specie, quia
peccatum inchoatur tanquam fornicatio secundum naturam,
consummatur secundum modum contra naturam : fornicatio
inchoata, pollutio consummata.
In praxi tamen haec distinctio ignorari potest; nam circurnquae ordo iste postulat, lex naturae est intelligenda. « Lex communis,
ait S. Thomas (Q. D. de Malo XV, a. 2, ad 14), datur non secundum
particularia accidentia, sed secundum communem considerationem. Et
ideo dicitur actus ille esse contra naturam in genere luxuriae, ex quo
non potest sequi generatio secundum communem speciem actus, non
autem ille ex quo non potest sequi propter aliquod particulare accidens,
sicut est senectus vel infirmitas ».
’ S. Thomas, II-II, q. 154, a. 3.
2 Ibidem, ad 3.

41

stantia onanismi inter solutos saepe ut non libidinosa sed
potius ut culpam minuens apprehendi solet. Unde licet forni­
catio onanistica sit peccatum obiective gravius, non tamen
semper subiective; sed pro affectu et intentione erit gravior
vel minus gravis quam fornicatio perfecta. Qui copulam
onanisticam eligit, ut minus noceat feminae et societati, minus
perverso affectu ducitur quam qui onera mulieri timenda
contemnit, ut sibi plenius satisfaciat. Qui vero voluptatem sine
onere quaerit, magis peccabit quam qui connexa onera resi­
gnato animo ferre studeat, ut secundum naturam agat'.
V. Animadversiones. 1° Interrogandi discrete sunt fornicatores : an proles nata — num generationem impediverint
aut abortum provocaverint, v. g. num puella gravida fieri
potuit? cur non? — an prolem .natam neglexerint.
2" Circumstantia seductionis ad fornicationem per se non
est declaranda in confessione, quia altera pars consentiendo
etiam causa fuit peccati seductoris.
3° Licitum est, mutata mala voluntate, ex displicentia
peccati abrumpere copulam fornicationis inceptam, etiam cum
periculo pollutionis, quia tenemur semper a malo cessare et
pollutio tunc est praeter intentionem; e contra illicitum est
illi qui in affectu peccati perseverat, quia tunc intendit perdi­
tionem seminis, v. g. ex metu infamiae, et consummatur
peccatum modo contra naturam.

VI. Monitum. Fieri potest ut detur ignorantia etiam
invincibilis de malitia fornicationis; quo casu ignorans omnino
est instruendus.
Articulus II.

De Stupro et Raptu.
1. Stuprum (viol, verkrachting, maagde- of vroutveschennis),
ut distincta species luxuriae, est concubitus violentus. Et
quidem
1" a recentioribus sumitur sensu strictiore, et est violenta
seu iniusta virginis defloratio, ipsa invita;
1 Castillon. Peccata secundum naturam, in N. R. Th„ t. 47, p. 429.

42

2° apud antiquos scholasticos, ut S. Thomam, sumitur
sensu minus stricto, tanquam illicita virginis sub potestate
paterna existentis defloratio, etiam ipsa consentiente ';
3° sensu lato autem, ita vocatur oppressio vel seductio
iniuriosa mulieris honestae et solutae, etiam non virginis aut
non minorennis.
In praedictis autem virgo intelligitur non sensu morali, sed
sensu physico, quae, quamvis forsan peccaverit, signaculum
virginitatis conservat.
Raptus (oplichting), ut distincta speces luxuriae, a S. Tho­
ma sumitur sensu latiore, et adest quotiescumque aliqua
violentia in luxuria adhibeatur qualicumque modo, ac definiri
potest : vis illata cuicumque personae, aut eius parentibus,
causa explendae libidinis123; secundum recentiores autem stricte
sumitur de violentia speciali, et est violenta seu iniuriosa per­
sonae abductio, libidinis explendae causa. Unde quod recen­
tiores vocant stuprum stricte dictum a S. Thoma dicitur
raptus.

II. Stuprum cum violentia exercitum, etiam cum non vir­
gine. evidenter est distincta species luxuriae, quia importat
gravem iniustitiam, cum violetur ius mulieris in proprium
corpus; quodsi mulier sit virgo, duplex committitur iniuria
cum violenter auferatur signaculum virginitatis. Stuprum
autem dicitur violentum, non solum quando mulier physica
vi opprimitur, sed etiam quando alia adhibentur media
iniusta. ut si copula extoquetur minis vel metu iniuste incusso,
aut tactibus vi illatis, aut precibus tam importunis ut violen­
tiae aequiparentur, aut dolo vel fraude, v. g. ignorantia puellae
abutendo quae copulam nesciret esse illicitam, ficte promittendo
matrimonium, in sommo vel in ebrietate mulierem opprimendo,
etc.; — non autem si obtinetur meris precibus, suasionibus,
blanditiis, donis.
III. Stuprum sensu minus stricto, secundum S. Thomam’,
etiam est distincta species luxuriae, tum quia est contra
1 II-II, q. 154, art. 6. Etymologia nominis quae violentum concubitum
indicat, nihilominus servatur; adest enim physica fractio sigilli virginitatis.
Violentia fit corpori, non personae consentienti.
3 II-II. q. 154. art. 7.
3 Ibid., a. 6.

43

potestatem paternam quae de virginis custodia sollicitudinem
gerit, et ita tendit in dedecus et moerorem patris; tum quia
puella potest impediri a legitimo matrimonio et ponitur in via
amplius fornicandi et meretricandi, a qua retrahebatur signa­
culo virginitatis. Unde, etiam si pater consentiret et iuri suo
renuntiaret (cui ceteroquin plene renuntiare non potest), adhuc
haec altera malitia remaneret.
Quia tamen ipsa virgo consensit, stuprum non probatur
importare novam malitiam gravem; et ideo videtur esse sola
species venialis, quae per se in confessione non est necessario
declaranda.

IV. Raptus omnis continet iniustitiam, quia in illa homo
utitur medio iniusto; strictiori sensu intellectus est specialis
iniustitia, scii, privatio libertatis ad libidinem explendam
inflicta, et sic constituit distinctum specie peccatum. Unde
differt ab impedimento raptus quod incurritur quando abduc­
tio fit matrimonii causa. Quod si puella maiorennis de suo
consensu rapiatur parentibus, non est raptus, sed fuga; e
contra si minorennis consentiat, inconsciis vel contradicentibus
parentibus aut tutoribus (can. 2353).

V. Animadversiones. 1° Mulier cui violentia infertur
non potest mere passive se habere; et ideo tenetur non solum
delectationi resistere interne, sed et exterius dissensum mani­
festare, clamando, et pro viribus aggressorem repellendo. Non
tamen teneur eo modo exteriore resistere qui eam exponat
periculo mortis aut infamiae, dummodo absit proximum pericu­
lum interni consensus.

2" Mulieri, etiamsi copulam non habuerit voluntarie sed vi
dolove oppressa fuerit, illicitum est non solum ovulum fecun­
datum sed etiam semen ante conceptionem expellere. Homo
enim in semen dominium non habet, et ceteroquin major est
iniuria. contra generationem humanam et bonum commune,
expellere semen a sede finali a natura ad hoc destinata, quam
procurare pollutionem qua expellitur a sede sua instrumentaria.
Quod autem aliqui dicunt ; in hoc casu, immediate post copu­
lam, antequam conceptio fiat, semen se habere ad modum
iniusti aggressoris quem licet repellere; verum est durante
actione copulae, non autem copula posita, quia tunc aggressio
cessavit et semen iam est in suo loco proprio naturali. Copula
44

enim finitur ipsa introductione seminis in vaginam ‘, quia,
semine eiaculato, cessat opus hominis et incipit opus solius
.naturae, quo fit ut semen emissum naturali sui propensione
sicut et vaginae attractione profundius organa feminea penetret
ad fecundationem. Opus autem naturae in humana genera­
tione abrumpere est illicitum

3° Potest tamen et debet mulier oppressa se agitare et
vertere ac omni modo copulam impedire et abrumpere .ne
semen recipiat, quamvis illud sit effundendum, quia ius et
obligationem habet copulam impediendi et effusio seminis soli
malitiae viri adscribenda est.
1 Et non ipsa fecundatione, ut adversarii supponunt; secus impossibi­
litas generandi faceret non solum sterilem sed impotentem, ac matrimonium
invalidum redderet.
’ Quaestio solum transitorie attingitur, quia non directe pertinet ad
materiam praesentem; — et ceteroquin parum facit ad praxim, quia casus
quo oppressio mulieris soli violentiae sit tribuenda et omnino fuerit
involuntaria est valde rarus : si enim vi aut dolo inceperit, cui subsequens accesserit consensus, iam non erit iniusta simpliciter; et iam non
erit locus inculpatae tutelae, cum aliis mediis licitis mulier uti debuerit.
Animadvertere autem liceat doctrinam quam proponimus, quae est
S. Alphonsi, duplici praesertim consideratione firmari posse :
1) a priori : Qui non habet dominium in humanam vitam aut corpus
humanam, nec habet in id quod non est nisi principium vitae et corporis
humani. Semen autem humanum nil aliud est quam principium vitae et
corporis humani. Ergo homo dominium non habet in illud semen, quod
est homo in potentia propinqua (S. Thomas, Q. D. de Malo XV, a. 2).
Et ideo omnis actio quae directe circa semen exercetur est illicita; praeter
illam quae a natura intenditur, copulam nempe matrimonialem.
2) etiam a posteriori : Si licitum esset directe expellere semen ante
conceptionem, quia se haberet ad modum iniusti aggressoris, a pari,
imo a fortiori, licitum esset directe eiicere foetum post conceptionem,
quia in casu magis esset aggressor et iniustus. Atqui id esse illicitum
docet Ecclesia. Ergo idem logice tenendum est de expulsione seminis.
Et quamvis mulier praevalente vi oppressa possit protegere ovulum
ne fecundetur, non tamen il licite faceret actione quae directe attingeret
semen aut illi noceret; sicut nec licitum est innocentem directe occidere
ad protegendum se contra nocumentum iniustum. Hic valet principium :
non sunt facienda mala ut eveniant bona.
Qui plura cuperit, nostras adeat Quaestiones de Embryologie, p. 43,
et in appendice : De conceptione post stuprum impedita.

45

Articulus III.
De Adulterio.

I. Adulterium' (overspel, echtbreuk) est quasi accessus ad
alterum torum, et ideo definiri potest : tori alieni violatio, seu
copula cum alterius coniuge. Quod si ambo sint coniugati,
duplex erit malitia adulterii in confessione declaranda : unus­
quisque enim proprium peccatum adulterii committit et insuper
complicitate cooperatur ad alterius adulterium; quod si non
declararet in confessione, deciperet confessarium.

II. Adulterium etiam ex una parte habitum est species
luxuriae distincta quia duplicem malitiam includit gravem :
unam contra castitatem, alteram contra iustitiam violando
fidem promissam in matrimonio et ius corporis acquisitum
<:oniugi (dum quod est coniugis quoad usum, alteri tribuit),
cui infidelitati et iniustitiae cooperatur pars coadulterans. Unde
praeter deformitatem fornicationis quam habet ex eo quod
quis accedit ad non suam et impedit bonum prolis propriae
educandae, habet deformitatem ex hoc quod accedit ad alie­
nam et ita impedit bonum prolis alienae2. Quapropter etiam
continet indistincte malitiam contra religionem (si matrimo­
nium sit sacramentum), contra pietatem (frangendo unitatem
cuius uterque coniux est pars), et contra bonum commune.
Unde est peccatum valde grave, uti patet ex modo loquendi
Scripturae : Lev. XVIII. 20; XX. 10: Deut. XXII. 22-24:
Tob. IV. 13; Prov. VI. 29; Eccli. XXIII, 25-29: I Cor. VI. 9;
et ex poenis iuris civilis.

III. Adulterium committitur tripliciter, et ideo tres gradus
in eo distinguuntur : primus est coniugati cum soluta, secundus
coniugatae cum soluto, tertius coniugati cum coniugata.
Secundus est de se gravior primo, quia magis repugnat unam
mulierem commisceri pluribus viris quam unum virum pluribus
mulieribus, nam :
' De adulterio utiliter consuli possunt : /?euue Eccl. de Liège, VII,
janv. 1912 : Les effets de l'adultère; et Loslever, Amour libre ou Fidélité.
3 S. Thomas, II-II, q. 154, a. 8.

46

a. ex commixtione cum pluribus viris mulier plerumque fit
sterilis et impeditur generatio; quod si non impediatur, incer­
tum cuius sit proles;
b. adultera se exponit periculo prolem illegitimam in fami­
liam introducendi cum magno damno pro marito, et pro filiis
legitimis qui exinde parte hereditatis privantur (Cfr. Tr. de
lustitia). Haec autem omnia non consequuntur ex adulterio
coniugati cum soluta.
Tertius gradus est omnium gravissimus, quia ultra prae­
dicta continet duplicem malitiam infidelitatis et duplicem
malitiam iniustitiae,
IV. Adulterium etiam est peccatum speciale, si alter coniux
consentiat, uti constat prop. 501 ab Innoc. XI damnata. Etsi
enim huic, utpote scienti et consentienti, non fiat iniuria qui,
quantum est ex se, iure suo renuntiavit vel illud non opponit, ius
tamen illud oriens ex contractu ad bonum publicum necessario
perfecte alienari nequit, a fortiori ius Dei aut societatis. Vir
scilicet non habet ius absolutum in usum corporis uxoris, sed
exclusorium et limitatum ad usum licitum matrimonii. Unde
integrum manet ius coniugale de quo cedere non possunt
coniuges, et ideo quamvis iniuria non fiat viro, manet tamen
iniuria statui et iuri conniugali facta.

V. Animadversio. Copula habita cum persona alteri
sponsata (ex validis sponsalibus) implicat circumstantiam
notabiliter aggravantem; non tamen, ut videtur, mutatur spe­
cies, quia sponsus nondum habet ius strictum in corpus sponsae.
Gravior est talis copula in sponsa quam in sponso, quia sponsa
exinde notabiliter minus aestimatur.

Articulus IV.
De

Incestu.

I. Incestus {bloedschande, bloedschennis) est copula inter
cognatos vel affines. Quae iure naturali prohibetur indeter' « Copula cum coniugata, consentiente marito, non est adulterium,
adeoque sufficit in confessione dicere, se esse fornicatum ».

47

minate pro cognatis; unde quousque et ad quemnam gradum
se extendat prohibitio, iure positivo est determinandum. Pro
non baptizatis determinatur iure civili vel consuetudine, pro
baptizatis iure ecclesiastico. Sic incestus est inter illos qui
secundum legem Ecclesiae validum matrimonium inire ne­
queunt, seu concubitus cum consanguinea vel affini inter
gradus ab Ecclesia pro matrimonio prohibitos. Gradus autem
prohibiti sunt in consanguinitate usque ad tertium inclusive
pro linea collaterali; in affinitate, quae iam ex matrimonio
etiam rato oritur, usque ad secundum; in utraque ad quem­
libet gradum pro linea recta (can. 1076 et 1077). Quod si in
aliquo gradu legitima sit obtenta dispensatio, iam non est
incestus.
Vocatur incestus (in-castus): quasi antonomastice sit contra
castitatem.
II. Incestus est distincta species luxuriae, quia duplicem
continet malitiam gravem, contra castitatem et contra pietatem
seu reverentiam propinquis debitam. (Lev. XVIII, 6 et ss.;
XX, 11. 12, 14; Deut. XXII, 20, 22, 23; I Cor. V. 1-5). Quod
ita ostendit Sanctus Thomas, II-II, q. 154, art. 9 : « Ibi
necesse est inveniri determinatam speciem luxuriae ubi inveni­
tur aliquid repugnans usui debito venereorum; in usu autem
consanguineorum vel affinium invenitur aliquid incongruurn
commixtioni venereae triplici ratione :

la. quidem quia naturaliter homo debet quamdam hono­
rificentiam parentibus, et per consequens aliis consanguineis
qui ex eisdem parentibus de propinquo originem trahunt...
Manifestum est autem... quod in actibus venereis maxime
consistit quaedam turpitudo honorificentiae contraria, unde
de his homines verecundantur. Et ideo incongruurn est quod
talis commixtio venerea fiat talium personarum ad invicem...
2a. Ratio est quia personas sanguine iunctas necesse est
simul conversari. Unde si homines non arcerentur a commix­
tione venerea, nimia opportunitas daretur hominibus venereae
commixtionis... (eo magis quia, ut ait Aristoteles, II Pol. c. 2,
cum naturaliter homo consanguineam diligit, si adderetur
amor, qui est ex commixtione venerea, fieret nimius ardor
et maximum libidinis incentivum; quod castitati repugnat).

3a. Ratio est quia per hoc impediretur multiplicatio ami­
corum. Dum homo uxorem extraneam accipit, iunguntur ei
48

quadam speciali amicitia omnes consanguinei uxoris, ac si
essent consanguinei eius ».

III. Specie non differunt incestus inter consanguineos ab
illis qui inter affines sunt habiti, quia « persona affinis
coniungitur alicui propter personam consanguineam coniunctam; et ideo quia unum est propter alterum, eiusdem rationis
(non gradus) inconvenientiam facit consanguinitas et affini­
tas » (ib. ad 2). Imo, secundum plures, omnes incestus sunt
eiusdem speciei infimae; alii autem dicunt incestum inter con­
sanguineos lineae rectae ab omnibus aliis distingui specie, vel
etiam incestum inter fratres et sorores ‘.
Aliquando tamen aliud officium pietatis simul violari potest,
et tunc certo adest diversa species : ita v. g. incestus parentum
cum filiis sub eorum potestate constitutis, quia rectae institu­
tionis officio derogant; item, ut videtur, incestus filii cum
noverca vivente patre, ratione magnae iniuriae erga parentem.
IV. Sicut adest cognatio carnalis ex vinculo sanguinis, ita
potest esse legalis ex adoptione perfecta (qualis tamen in
iure belgico non agnoscitur), ac spiritualis ex baptismo orta
inter baptizantem et patrinos ex una parte, baptizatum ex
altera (can. 768). Talis cognatio specie differt a carnali; et
ideo praeter incestum proprie dictum, specie diversus existere
potest incestus legalis, et existit incestus spiritualis, si copula
habetur inter baptizantem aut patrinum et baptizatum. Qui
ultimus includit malitiam contra religionem, quia est contra
reverentiam sacramenti.

V. Animadversio. Peccatum carnale ab episcopo aut
parocho aut rectore collegii etc. cum subditis commissum,
quamvis non sit incestus spiritualis proprie dictus quia per se
nulla adest cognatio spiritualis, specie diversam tamen includit
malitiam iniustitiae, quatenus aliquis ad peccatum inducit eos
quos ex officio a vitio retrahere debet. Non ita necessario
peccant meri cooperatores parochi vel moderatoris collegii,
quamvis possint peccare scandalo. Nec confessarius qui, extra
confessionem, carnaliter peccat cum poenitente, quia nec con­
trahit spiritualem cognationem, nec ut superior spiritualis agit,
sed ut aequalis, non in confessione sed extra. Quod si
occasione confessionis sollicitaret, esset carnale sacrilegium.
1 Quod fideles facile existimant.

49
4

VI. Monitum. Aliquando accidit ut peccator non perspiciat specialem malitiam incestus in copula cum consanguineis
remotioribus habita vel cum affinibus; quo casu, ut maiorem
peccati horrorem concipiat, generatim erit instruendus.

Articulus V.

De Sacrilegio Carnali.

I. Sacrilegium est violatio sacri; unde sacrilegium carnale
generaliore sensu est violatio sacri per actum venereum (heilig~
schende onkuischheid). Sicut autem sacra potest esse persona
aut locus aut res, ita triplex specie distinctum enumeratur
sacrilegium : personale, locale et reale, et tanto gravius quanto
sacratior est persona, locus vel res, et quanto gravior est pro­
fanatio. Hinc triplex etiam distinguitur species sacrilegii
carnalis sicut sacrilegii in genere.
Personale solum est strictiore sensu species luxuriae et
sacrilegium carnale (vleeschelijke heiligschennis ), cum ratio­
nem sacrilegii ex ipso suo obiecto, persona carnaliter violata,
habeat; in aliis violatio sacri se habet potius ut quaedam
circumstantia speciem mutans et obiecto accedens.
II. Carnale sacrilegium personale, ut peccatum consum­
matum secundum naturam, est copula cum persona voto
castitatis Deo consecrata. Est sacrilegium stricte dictum si
votum sit publicum, quia solo voto publico coram Ecclesia
emisso aliqua persona fit sacra; secus, si votum sit privatum,
ad minus adest complicitas violationis voti, quod tamen ad
sacrilegium reductive pertinet, quia quamdam cum sacrilegio
analogiam habet.
Hinc sacrilegium carnale committitur non solum quando
persona sacra luxuriose in se agit sive externe sive etiam
interne, quia ita seipsam violat in quantum est sacra; sed etiam

1° quando persona non sacra luxuriose agit in personam
sacram etiam renitentem, quia actu violat personam sacram;
2“ a fortiori quando persona sacra luxuriose agit in perso­
nam non sacram; quae, si id voluntarie patitur, cooperatur
saltem illius sacrilegio;
50

3° maxime quando utraque persona complex est sacra :
tunc enim duplex adest sacrilegium. Qui tamen duplici titulo
ad castitatem tenetur, sacerdotio v. g. et religione, non duplex
committit sacrilegium, sed unum gravius, quia uno et eodem
motivo formali obligatur.
III. Carnale sacrilegium locale (vleeschelijke ketk~ o[
tempelontheiliging) est actus luxuriae completus (vel qui ad
hunc proxime disponit) in loco sacro, id est ecclesia aut
oratorio publico, exercitus; adest enim in tali luxuriae actu turpi
specialis ad locum sacrum repugnantia.
IV. Carnale sacrilegium reale (vleeschelijke kelk-vaatsacrament-enz. ontheiliging) est usus rei sacrae ad luxuriam,
v. g. linteamina aut vasa sacra ad hoc adhibere, missam pro­
mittere in pretium actus carnalis, etc. Speciale sacrilegium reale
est peccatum sollicitationis, quo confessarius sacramento
poenitentiae abutitur ad peccatum turpe.

V. Animadversio. Qui personam sacram ad peccatum
luxuriae inducit, contrahit malitiam sacrilegii ratione obiecti;
e contra persana sacra quae, sine propria delectatione,
inducit alium ad aliquod luxuriae peccatum non cum persona
sacra exercendum.

QUAESTIO QUARTA.

De Luxuria consummata contra Naturam.
I. Luxuria contra naturam ita vocatur quia omnino repu­
gnat naturali ordinationi seu destinationi actus venerei, dum
impedit generationem. Cuius quatuor sunt species ex obiecto
distinctae. Actus genitalis enim, ut possit concipi proles,
quatuor requirit : a) concubitum duorum; b) diversi sexus;
c) eiusdem naturae specificae; d) modo naturali. Hinc quatuor
contra naturam quis agere potest :

51

1° si absque concubitu, causa delectationis venereae,
pollutio procuretur : peccatum solitarium;
2" si fiat concubitus ad eumdem sexum, v. g. masculi ad
masculum vel feminae ad feminam : sodomia proprie dicta;
3° si fiat concubitus cum re diversae speciei : bestialitas;
4° si non servetur naturalis modus concumbendi, sive
quaerendo indebitum vas seu organum : sodomia improprie
dicta, sive alium indebitum modum ita tamen ut exinde
generatio impediatur : onanismus.
Quae differunt specie secundum diversam ad naturam et
rationem repugnantiam '.
II. Luxuria contra naturam, secundum se et caeteris pari­
bus, est gravissima in genere luxuriae, quia transgreditur id
quod est ab ipsa natura determinatum circa usum genitalium
quantum ad suum finem primarium; caetera autem peccata lu­
xuriae solum transgrediuntur id quod est ulterius determinatum
per rationem. Primum est fundamentalius, quia ratio quaedam
determinare non valet nisi secundum ea quae sunt prius a
natura determinata.
Post illam autem est incestus qui etiam est contra naturalem
inclinationem secundariam, scii, contra naturalem reverentiam
quam personis coniunctis debemus. Adulterium autem gravius
est quam stuprum, quia maior est iniuria si quis abutatur
persona alterius potestati subiecta ad usum generationis quam
ad solam custodiam: et fornicatio simplex, quae committitur
sine iniuria alterius personae, minima est inter species luxuriae
completae. Raptu autem et sacrilegio praedicta aggravari
possunt12*5.
Haec omnia intelligenda sunt

1° secundum se, i. e. secundum suam propriam et distinctam
speciem, nam per accidens plures, imo omnes, species luxuriae
iuxta naturam concurrere possunt in uno actu, ita ut maior sit
in illo gravitas quam in uno peccato contra naturam;
2° formaliter seu in genere luxuriae, non attenta malitia
1 S. Thomas, II-II, q. 154, a. 11. Hinc damnata propositio 24 ab
Alexandro VII : « Mollities, sodomia et bestialitas sunt peccata eiusdem
speciei infimae; ideoque sufficit dicere in confessione, se procurasse
pollutionem ».
5 Ibid., a. 12.

52

alterius speciei. Nam in alio genere, ratione circumstantiae
adiunctae, alia possunt fieri simpliciter graviora, v. g. adulte­
rium ratione iniustitiae est absolute gravius pollutione, et
sacrilegium ratione irreligionis, sed pollutio in genere luxuriae
est utroque gravior;
3° caeteris paribus, ita ut in paribus circumstantiis maius sit
peccatum contra naturam, et ut maximum peccatum contra
naturam sit maius maximo secundum naturam.
Nihil tamen prohibet aliquod peccatum iuxta naturam esse
gravius ex parte agentis, puta quia fit ex speciali malitia aut
cum maiore audacia.
III. Inter peccata contra naturam gravitas attenditur ex
maiori abusu potius quam ex sola omissione debiti usus. Unde
gravior est bestialitas, quia maxime recedit a regula naturae,
dum nec servatur debita species; deinde sodomia proprie dicta
in qua non servatur debitus sexus; deinde sodomia improprie
dicta seu indebitus modus concumbendi, in quo non servatur
debitum organum, deinde onanismus seu concubitus innaturalis
ex solo modo generationis impeditivo; infimum locum tenet
peccatum solitarium, quod est in sola omissione concubitus
ad alterum (ibid a 4).
De quibus iam est dicendum in specie.

Articulus I.

De Peccato Solitario seu Pollutione.
I, Peccatum quod ex ordinaria circumstantia agentis voca­
tur solitarium, ex secretione liquida in ipso emissa pollutio
(immunditia, zelfbevlekking), ex debilitate animi quam mani­
festat mollities, ex frequentiori modo quo committitur masturbatio (manus-turbatio) dicitur, definitur : usus separatus
completus genitalium et consequenter delectationis venereae
satiativae sine concubitu. Indicatur
A. genus : usus completus etc. Sic enim distinguitur ab
impudicitia seu actibus imperfectis luxuriae qui non sunt nisi
inchoatio et praeparatio luxuriae completae, et ab his differt
specie sicut mera inchoatio operis et consummatio, initium et
53

terminus, medium et finis, ac species incompleta a specie com­
pleta
B. differentia : sine concubitu, quia si fiat in concubitu
naturali, erit fornicatio aut alia species iuxta naturam; si in
concubitu innaturali seu in organo indebito, erit alia species
contra naturam. Ex eo itaque quod est vitium solitarium pollu­
tio specie differt ab aliis peccatis consummatis iuxta et contra
naturam.
Male ergo definitur : (a) perfecta delectatio venerea satiativa
extra concubitum. Delectatio enim est propter actum et essen­
tialiter adiungitur actui ut eius consequentia, et ideo non esset
mala nisi ipse actus esset inordinatus; unde quamvis delectatio
completa extra concubitum legitimum sit mala, non tamen est
principalis et specifice distinctiva malitia pollutionis1
2;
b) frustanea effusio seminis seu voluntaria effusio extra
concubitum3. Fundamentalis enim eius malitia non est in
iactura seminis, quamvis haec in viris sit gravitas accedens,
quia in illis est semen specifice necessarium ad generationem
et ideo usus completus facultatis generativae de se est seminis
expulsivus; sed malitia in eo est, quod separatim et unice
propter bonum individuale quis fruitur operatione, quae solum
propter speciem amari et quaeri potest.

Hinc peccatum pollutionis, sicut in viris, ita existit nec
specie differt 1° in mulieribus : quamvis in illis nulla sit effusio
seminis, est tamen usus completus organorum genitalium, ab
usu imperfecto distinctus, ex motu et contractione vaginae cum
delectatione satiativa. quam solet comitari distillatio abundans

1 S. Thomas. I-II, q. 72, a. 7.
2 Hinc inconsiderate aliquis recentior scribit : « Secundum S. Thomam
malitia luxuriae non consistit, ne quidem partialiter, ut nonnulli volue­
runt, in frustratione seminis, sed tota sita est in delectatione, quae semi­
nationi est propria », allegans Q. D. de Ver. XV, a. 4. ad 3. Non enim
ait S. Doctor inordinationem esse ex delectatione, sed e contra istam esse
inordinatione actus : « Tota inordinatio fornicationis, undecumque con­
tingat. redundat in delectationem, quae ex ipsa causatur ».
’Ita etiam Billuart : « Pollutio sive mollities est voluntaria emissio
seminis humani extra concubitum », et definitionem tribuit S. Thomae,
art. 11. At S. Doctor haec precise non dicit, sed ista : « quod absque
omni concubitu causa delectationis venereae pollutio procuretur ».

54

liquoris vaginalis qui ad generationem nihil directe confert sed
copulam et actum generationis iuvat1;

2° in iuvenibus et senibus, quia sunt capaces copulationis
et habent usum completum genitalium, scii, erectionem perfec­
tam et agitationem membri genitalis, quam nata est sequi
eiaculatio seminis, etiam si hoc non semper eiaculatur, vel non
semper est prolificum, v. g. propter absentiam zoospermatum;
3° in impuberis qui semen non habent, dummodo habeant
usum completum satiativum organi genitalis, scii, capaces sint
erectionis perfectae et copulationis seu vaginam penetrare
valeant;
4° item in iis qui vasectomiam passi sunt (zaadleidersafsnijding), quia capaces manent copulationis et delectationis
satiativae, imo appetitum sexualem perfectum conservant ac
semen, quamvis istud emittere non possunt;
5° in eunuchis, non quidem qui ita nati sunt aut ante septen­
nium ita facti, sed qui castrati sunt aetate adulta ac mem­
brum virile retinuerunt, quamdiu capaces manent erectionis
satiativae et copulationis, quod solet aliquo tempore durare;
e contra

6° non in infantibus et pueris, etsi forsan aliquem liquorem
emittant in actu solitario, quia non sunt capaces erectionis
perfectae et copulationis, unde actus eorum semper est usus
imperfectus et inchoatus organi genitalis; item in illis eunuchis
qui perfectam erectionem non habent.
II. Pollutio alia est activa seu voluntaria, alia passiva seu
involuntaria.
1 lam Aristoteles negavit semen mulieris esse verum semen. S. Thomas
illud ut imperfectum habet et non necessarium ad generationem : « Tale
semen non est materia quae de necessitate requiritur ad conceptum »
(III, q. 31, a. 5 ad 3). Postea multi Scholastici dubitarunt an sit semen
in muliere. Nihilominus omnes constanter docuerunt in femina esse
peccatum solitarium specie distinctum a luxuria incompleta, nec ex falsa
assimilatione humoris ad semen proprie dictum ita affirmarunt. Unde
non est audiendus unus vel alter modernus qui contradicat aut de hoc
dubitet. Ita Noldin, sed P. Schmitt in recentioribus operis eiusdem editio­
nibus, id iam emendavit.

55

A. Pollutio activa per se est actus essentialiter, et quidem
graviter malus, iure naturae prohibitus.
Prob. : 1° Ex Scripturis, quae aiunt molles, immundos ac
impudicos regnum coelorum non esse consecuturos : I. Cor. VI,
10: Gal. V. 19; Eph. V 3; quod etiam spectat gentiles, cum
neoconversi dicantur ab eo abluti, qui soli legi naturali
hucusque erant subiecti.

2° Ex damnatione propositionis 49 ab Innoc. XI ’.
3° Ratione : Pollutio est actus quo usus genitalium comple­
tus et voluptas ei adnexa quaeruntur extra matrimonium, et
ad bonum individuale ordinantur, dum unice bono sociali,
generationi prolis, sunt destinata. Atqui hoc est perversio
ordinis, qua actus fine suo primario a natura intento frustratur;
est inordinatio gravis, quia est directe contra maximum bonum
societati humanae necessarium : conservationem eius et pro­
pagationem. Ergo pollutio est gravis perversio ordinis.
Confie, a) Si pollutio prohibita non esset vel solum sub levi,
multi, hac voluptate contenti, oneribus matrimonii valedicerent
cum maximo societatis detrimento; sic quoque frustraretur finis
a natura intentus.
b) Si simplex fornicatio iuxta naturam est graviter illicita
licet contra solam prolis educationem, a fortiori peccatum
contra naturam quod est multo gravius, utpote contra ipsam
propagationem.

Hinc pollutio est peccatum mortale :
a) si sit voluntaria in se;
b) si sit voluntaria in causa quae sine ratione sufficiente
ponitur et per se proxime et graviter influit in eam; secus si
leviter, quia tunc est venialis’. Notetur autem omnem causam
quae per se et graviter influit in motum carnalem, non ideo
graviter et per se influere in ipsam pollutionem : ita v. g. con­
sensus instantaneus in delectationem carnalem.
B. Pollutio passiva secundum se est solus effectus physice
malus, emissio humoris; quod malum de se non est grave nec
omnino vitandum, etiam pro viris, quia de se nulli est graviter
’ « Mollities iure naturae prohibita non est. Unde si Deus eam non
interdixisset, saepe esset bona et aliquando obligatoria sub mortali ».
’ Confr. supra. Quaest. II, nn. VI et VII.

56

damnosum : speciali sollicitudine enim semen conservari non
debet, tum quia natura ipsa illud aliquando expellit, tum quia
illud profundit et abundantius quam ad conservationem speciei
opus sit elaborat. Unde
a) talem effectum praevisum, dum impediri possit, mere
permittere sine ratione sufficiente est solum peccatum veniale:
motus inordinatus concupiscentiae sine ratione admissus; nisi
per accidens adsit periculum proximum consensus;
b) obortam pollutionem positivo conatu non reprimere nul­
lum est peccatum, quia reputatur nimis difficile.
III. Pollutio mere naturalis, a sola naturae sese exonerante
procedens, quae ordinario est nocturna ', in se nullo modo est
mala nec ulla reprehensione digna; unde licitum est simplici
affectu inefficaci illam desiderare propter commoda quae se­
quuntur et de illa subsequuta gaudere, dummodo caveatur a
praesenti luxuriae excitatione aut consensu. Non tamen licitum
est illam procurare aut iuvare aut aliquid facere ut eveniat,
quia iam non esset mere naturalis, sed voluntaria.
Censet tamen P. Vermeersch virum qui emissiones noctur­
nas difficiliores et rariores experitur, et ideo male per diem
nervose affectus est. posse remedium sumere non directe ad
pollutionem obtinendam, sed directe ut corpus bene tempe­
ratum et compositum sit ita ut natura regulariter agere possit,
ex quo tunc ulterius sequetur naturaliter pollutio frequentior.
Ita, dummodo bona compositio corporis non proveniat ex ipsa
pollutione.
Casu quo pollutio nocturna sit voluntaria, applicanda
veniunt principia in numero praecedenti et in Quaestione
Secunda, n° VII exposita. Unde

1° est mortaliter mala, si vit volita in se et directe quaesita,
v. g. si quis multum bibat vel certo situ decumbat praecise ut
pollutionem patiatur;

2° item est mortaliter mala, si sit voluntaria in causa per
se proxime et graviter influente, ex qua sequi praevidetur,
1 Non omnis pollutio passiva est mere naturalis : illa ex variis causis
etiam externis oriri potest, quas aliquis involuntarie subit; haec est ex
physica naturae dispositione, seu ex sola natura sese exonerante. In aliis
semel, in aliis bis in hebdomada, in aliis vix semel in mense pollutio
accidit; etiam aliquando bis vel ter immediate sibi succedit. Si autem
frequentior accidere soleat, ratio adest recurrendi ad medicum.

57

v. g. si proveniat ex cogitationibus, delectationibus aut desi­
deriis impuris ante somnum in vigilia voluntarie et diu
nutritis a fortiori si ex actibus externis qui ad illam valde
disponunt;

3° est venialiter mala, sit sit voluntaria in causa leviter et
remote influente, aut in causa per accidens, ex qua sequi prae­
videtur, v. g. si proveniat ex ebrietate vel abundantiore cibo;
4° .nullum est peccatum, si adsit ratio sufficiens causam
ponendi ob necessitatem vel utilitatem.
IV. Omnis pollutio voluntaria de se est peccatum eiusdem
speciei quocumque modo procuretur, sive mente scii, imagi­
natione aut aspectu, sive tactu manus, sive usu alicuius instru­
menti. sive contactu rei physicae vel bestiae vel personae
viventis nesciae, dummodo absit affectus ad personam vel
concubitum et sola pollutio intendatur. Quod etiam in feminis
verificatur apud quas pollutio, sive clitoridea, sive vaginalis
(v. g. immissione digiti, candelae, carotae, etc., aut usu phalli,
id est instrumenti quod membrum virile imitatur), sive alio
tactu in parte minus honesta procurata (v. g. circa vulvam, in
1 Consensus instantaneus enim in delectationem carnalem non graviter
influit in pollutionem. — Ne existimetur autem pollutionem nocturnam,
eo quod eam provocent et comitentur phantasmata plus minusve inhones­
ta, esse voluntariam in causa. Nam, aiente S. Thoma, II-II, q. 154, a. 5,
id etiam naturaliter fieri potest : « cum humor seminalis superabundat in
corpore vel cum facta est humoris solutio, ... somniat dormiens ea quae
pertinent ad expulsionem huiusmodi humoris abundantis vel resoluti ».
Hinc a S. Doctore distinguitur triplex causa pollutionis nocturnae :
1) una corporalis, de qua dicta valent;
2) altera animalis et interior, seu cogitationes et delectationes prae­
cedentes in vigilia;
3) spiritualis, scii, actio daemonis.
In primo casu pollutio non habet rationem culpae, nisi aliquando ex
sua causa, si abundantia vel resolutio humoris sit ex causa culpabili
v. g. ex superfluitate in cibo vel potu. Causa huiusmodi autem est causa
per accidens quae de se remote et leviter influit. In secundo casu, est
voluntaria in causa; et habet rationem culpae si causa est culpabilis;
imo est culpa plus minusve gravis secundum gravitatem causae et eius
influxum. In tertio casu, non est peccatum; quandoque tamen est cum
peccato praecedenti, scii, negligentia praeparandi se contre daemonis
illusiones.

58

cruribus, in pubi, compressione femorum, in papillis mamilla­
rum, etc.) sunt eiusdem rationis.

Per accidens potest malitiam specifice diversam contrahere
accedentibus quibusdam circumstantiis quae proinde in con­
fessione sunt declarandae (pollutio qualificata), et quidem

1° ex circumstantia agentis, et sic differunt pollutiones
personae solutae, voto ligatae, coniugatae;
2° ex circumstantia intentionis internae seu affectus, differt
pollutio ex affectu simplici et illa quae fit ex affectu fornicario,
sodomitico, bestiali, adulterino, incestuoso, sacrilego, sive
haec peccata absoluto desiderio quis intendat, sive in istis ut
talibus praecise sibi complaceat;

3° ex circumstantia modi specialis quo peragitur, scii,
tactibus alienae personae huius rei consciae, sive propter scan­
dalum et complicitatem si consentiat, sive propter iniustan?
violentiam si resistat. Quod si persona sit coniugata, voto
ligata vel cognata, diversa contrahitur species.
V. Animadversiones. 1° Quicumque usum completum geni­
talium frustra quaesiverit ita ut satiativam delectationem,
quae usus completi signum est, non gustaverit, affectu pecca­
tum pollutionis commisit, sed effective consummatae luxuriae
non est reus.
2° Similiter ille qui, pollutione casuali involuntarie experta,
delectationi consentit, quia pollutio est tantum volita, non
voluntaria, nisi obortam pollutionem augere voluerit. Est
tamen graviter peccaminosum, quia ita vult delectationem quae
a Deo ordinata est soli copulae coniugali qua generatio debito
modo fieri nata est. Unde S. Thomas ' de pollutione nocturna
haec habet : « Potest contingere quod in ipsa evigilatione
peccatum oriatur, si quidem propter delectationem placeat;
quod erit veniale peccatum, si sit ex surreptione talis placentia,
mortale autem si sit cum deliberante consensu, et praecipue
cum appetitu futuri. Ista placentia non facit praeteritam pollu­
tionem peccatum, quia ipsius causa non est, sed ipsa in se
peccatum est12. Si autem placeat ut naturae exoneratio et
alleviatio, peccatum non creditur ».
1 S. Thomas, in IV Sent., d. 9, q. 1, a. 4, qc. 1, ad 5.
2 Recenter id negatum fuit, aut in dubium revocatum, etiam ab
Antonelli, Medicina Pastoralis, in ed. recm“, t. II, c. ΧΠΪ. C_sntra quod

59

3° Pollutio activa quia essentialiter mala, nec ad vitam
servandam licite procurari potest, quia usus activus genita­
lium non est licitus nisi ob bonum speciei, et quia semen ad
speciem pertinet, unde homo individuus in illud non habet
dominium. Posset tamen quis pharmacum sumere quod procu­
raret immediate sanitatem et simul semen eiiceret, quia esset
ponere causam cum duplici effectu cuius bonus intenditur et
malus permittitur. Non tamen est licitum sanitatem, mediante
emissione seminis, procurare.
Testimonium scholae thomisticae praebet Billuart, diss. 6.
a. 11 : « Semen non est pars corporis nec propter bonum
individui sed totius speciei institutum; unde eo uti .non possu­
mus nisi modo quo possit generationi inservire... Semen non
est pars corporis nec propter illius bonum, sed propter solam
generationem » ‘.
4° Hinc graviter illicitum est viro semen expellere pollu­
tione et illud recolligere ac arte in vaginam vel uterum
uxoris introducere, ut illo processu artificiali fecundari possit,
sicut decrevit S. Officium, 24 martii 1897; vel pollutionem
directe procurare ut obtineatur sperma quo contagiosus
morbus scientifice detegatur et pro posse curetur, ut decrevit
24 iul. 1929. — Et eodem modo graviter illicitum videtur,
scripsit Vermeersch in Periodica, XXII, p. 122 : De damnosa in materia
castitatis praeteritione principii S. Thomae de delectatione; item in
Th. M.\ IV, n. 101. Consequenter opus Antonelli fuit prohibitum in
universitatibus, seminariis aliisque studiorum domibus.
1 Similiter doctrinam scholae franciscanae nobis exhibet Sporer, Theol.
sacr., p. 4, n. 641 : « Licitum omnino est pro conservanda vita et toto
supposito, homini membrum aliquod... abscindere...; at vero semen
natura sua est ordinatum ut principaliter, nequaquam ad usum vel
conservationem huius suppositi in individuo, sed ad generationem,
propagationem et conservationem totius speciei; unde natura minime
patitur illud individui servandi causa abiicere. sicque negligere speciem
ratione individui ».
Testimonium Societatis lesu praebet Lessius, o. c., 1. 4, c. 3, d. 14,
n. 96 : Testes « sunt pars corporis, unde de illis sicut de aliis partibus
corporis statuere possumus. At semen non est pars corporis, nec propter
illius bonum est institutum, sed sobolis causa, tamquam eius rudimentum ».
Et quamvis Th. Sanchez, de Matrimonio, 1. 9, d. 17, n. 16, quasdam
restrictiones opponat, atque argumentationem, suo sensu, corrigere
conetur, testari tamen cogitur hanc esse sententiam quam communiter
tradunt.

60

quidquid aliqui dixerint, semen quadam punctione extrahare
e testiculis, sive ad analysim chemicam iustituendam, sive
etiam ad propriam uxorem fecundandam.
Homo enim in semen dominium non habet : sicut enim in
vitam humanam dominium non habet, sic nec in id quod non
est nisi principium humanae vitae, seu quod est homo in poten­
tia, et vita humana in potentia propinqua Huius scii, non
habet nisi dominium utile seu usum, et solummodo in ordine ad
generationem naturali medio copulae coniugalis procurandam.
Vel etiam : semen totum quantum est unice existit propter
generationem; ergo illicitus est quicumque usus seminis ad
alium finem et generationis impeditivus, quia essentialiter est
contra ipsam naturam seminis, quod non est nisi ad generatio­
nem.
Omnis itaque directa captio aut expulsio seminis est illicita
extra illam quae fit in copula coniugali. Unde, in casu, etiam
si semen adhibeatur ad fecundandam uxorem : actio, qua ex­
pellitur aut e testiculis extrahitur, quantum est de se, ex natura
sua et ex modo quo fit ita semen emittit ut generatio naturaliter
impediatur; etsi, per accidens, ex alia actione consequenti, huic
defectui obvietur ut semen artificiali modo ad generationem
conferat. Quod tamen insufficiens est ad rectitudinem in priori
actione restituendam.
Nec obstat quod emissio, in casu punctionis, fiat sine
delectatione; nam nullus actus est secundum se malus, quia
habet delectationem adnexam, sed e contra delectatio conco­
mitans est bona vel mala secundum naturam actus. Unde
pollutio ηο,η est mala quia fit cum delectatione, sed delectatio
mala est quia fit in actu seminis emissivo extra copulam
coniugalem. — Quod si ita sumi licite posset semen ad scien·
tificam analysim vel ad fecundationem uxoris artificialem,
quare ad hunc finem non liceret sumere via ordinaria et faci­
liore quam natura indicat, et delectationem permittere : esset
enim causa cum duplici effectu, quam ponere est licitum prop­
ter rationem proportionatam. Cur scii, id non liceret, nos fugit.
— Imo, in concessione facta ab abversariis, nulla amplius
adesse ratio videretur, cur pollutio esset actus contra ius
naturale : actio enim specificatur a termino, non terminus ab
actione. Terminus actionis non est malus quia a tali actione
procedit, sed potius actio secundum speciem est mala quia
terminum illicitum habet. Unde emissio seminis non tam est
1 Ita S. Thomas, Q. D. de Malo XV, a. 2.

61

mala quia fit per usum indebitum organi genitalis extra copu­
lam coniugalem, sed e contra usus organi genitalis in viro est
indebitus et malus quia de se ad emissionem seminis extra
copulam terminatur.
5° Quilibet motus seu impulsus corporis sine ratione
sufficiente deliberate adhibitus quo effectus pollutionis sequi­
tur, malus est; attamen a motibus deliberatis distinguendi
sunt motus seu impetus instinctivi, qui sponte vi naturae se
exonerantis in corpore oriuntur ut effectus pollutionis perfi­
ciatur.

6° Licitum est, etiam cum pollutionis periculo, in partibus
inhonestis tactu vel fricatione abigere pruritum, nisi iste
proveniat ex libidine. Circa quod notetur :
a) generatim melius est pruritum tolerare, si sit levis aut
facile tolerabilis;
b) si pruritus non sit venereus, sed oriatur ex aliqua inflam­
matione aut sanguinis acrimonia, licitum est abigere, quia vera
adest utilitas, dummodo absit periculum consentiendi delecta­
tioni venereae;
c ) si sit venereus ita ut unice oriatur ex abundantia seminis
aut libidinis ardore quo in pollutionem tendat, illicitum est
cum periculo pollutionis illum abigere, quia est directe excitare
pollutionem : tactus enim tendit in sedandam molestiam, non
per fricationem, sed per pollutionem; non autem licitum est
malo uti medio ad finem etiam bonum;
d) pruritus naturalis distinguitur a venereo eo quod prior
sola fricatione et interdum sine voluptate allevatur, alter per
solam pollutionem:
e) in dubio supponitur pruritus ,non venereus, donec con­
stet eum unice provocari a libidine;
f) non facile credatur puellis quae tactibus se polluere
solent, sub praetextu talis ardoris.
7° A peccato solitario pollutionis di.stingue.nda sunt :
a) in viris simplex distillatio, scii, emissio humoris fluentis
absque eiaculatione et delectatione completa: quae tamen
graviter mala esse potest (sicut luxuria incompleta), si in ipsa
directe quaeritur delectatio venerea, vel si sine ratione suffi­
cienti voluntarie ponitur causa quae per se graviter influit in
magnam distillationem quae fiat cum notablili commotione et
delectatione venerea;
62

b) in feminis, tum ovulatio spontanea seu decisio ovuli
singulis mensibus, tum menstruatio : nullum enim sunt pecca­
tum, sed mere physiologice fiunt, nec eas comitatur ulla
delectatio venerea.
VI. Monitum. Quantum ad interrogationes in confessione
notetur :
1° Non interrogentur pueri vel puellae an adfuerit effusio
seminis vel humoris;
2° nec feminae, nisi indirecte, an passionem satiaverint,
completam satisfactionem (zelfuoldoening ), vehementem vo­
luptatem senserint;
3° sed alii, tactus confitentes, rogentur num pollutio sit
secuta;
4° e contra se polluentes interrogentur etiam de tactibus
impudicis separatis a pollutione et moneantur de gravitate
eorum;
5° quod si aliquis ignoret etiam invincibiliter pollutionem
esse peccatum, omnino est instruendus ne malum acquirat
habitum.

Articulus II.
De Sodomia.

I. Sodomia (sodomieterij) proprie dicta est concubitus ad
indebitum sexum, i. e. duorum eiusdem sexus, nempe maris
cum mari, vel feminae cum femina. Unde
1° ut adsit vera sodomia, non sufficit simplex tactus (manu,
pede, ore vel brachio, in alterius genitalia exercitus) etiam
mutuus, imo cum pollutione, etiam invicem procurata; sed
requiritur concubitus, et ideo ex una saltem parte applicatio
membri genitalis ad corpus alterius, et quidem ad aliquod
corporis vas. Pro viris itaque requiritur penetratio membri
virilis in vas posterum, vel etiam in os si fiat cum incubatione
unius in alterum; pro feminis applicatio organi genitalis unius
ad alterum vel ad vas posterum, scii, vulvae ad vulvam vel ad
vas posterum. Quod si in alia parte corporis applicatio fiat
etiam cum emissione seminis, erit pollutio tactu alterius
63

personas procurata, non sodomia; nisi inchoative et in affectu,
si adsit affectus ad indebitum sexum (pollutio cum affectu
sodomitico) et compars non consideretur ut merum medium
procurandi pollutionem;
2° ut sodomia sit omnino perfecta et in ratione sodomiae
plene consummata, insuper requiritur usus completus genita­
lium et ideo non sola penetratio vasis posteri a membro virili,
aut applicatio vasis anterioris seu vulvae ad vas anterius vel
posterius femineum; sed etiam emissio seminis aut humoris
vaginalis, non solum in os (tunc vocatur irrumatio) sed in vas
supra indicatum, ita quod semen aut humorem recipiat1. Unde
ubi sodomia est peccatum reservatum, hoc sensu consumma­
tum esse oportet, nisi aliter expresse notetur. Quod in maribus
facilius accidit; de feminis aegre intelligitur et generatim repu­
tatur impossibile, ut in praxi est supponendum, quia de his
minutis et scandalosis circumstantiis non sunt interrogandae.
Notat tamen Ferraris, secundum aliquos, mulieres ope cuius­
dam instrumenti diabolici distillationem vaginalem transmittere
et in se recipere posse.

II. Sodomia est peccatum gravissimum et exsecrabile uti
patet
1° ex eius natura, tum in se, quia gravissime perturbat
ordinem et ideo est maxime contra naturam, tum ratione
cooperationis, quia ambo sodomitae sibi invicem scandalum
praebent et uterque ad gravissimum alterius peccatum con­
currit:
2° ex gravioribus poenis iure antiquo vel ab ipso Deo
inflictis (Gen. XIX);
3° ex doctrina Apostoli ad Rom. I, 26-28.
III. Animadversiones. 1° Recentiores plures ipsam essen­
tiam seu specificam rationem sodomiae, sicut et bestialitatis.
et essentiale discrimen saepe videntur reponere in affectu ad
personam eiusdem sexus, aut ad bestiam, vel in speciali delec­
tatione exinde orta. Id tamen non videtur congruere principiis
generalibus in materia morali : delectatio enim non est mala
nisi mala sit actio ex qua sequitur, unde non constituit ipsam
essentiam actus peccaminosi; affectus internus autem potest
1 Ex emissione seminis peccatum consummatum est in ratione luxuriae,
non autem in ratione sodomiae nisi semen emittatur in vas indebitum.

64

esse circumstantia ex parte agentis quae peccato externo
internam malitiam specifice distinctam addit (sodomia in
affectu), sed non potest ipsius peccati externi mutare naturam
aut eius differentiam constituere specificam. Hoc essentialiter
est in speciali usu perverso organi genitalis; unde ad sodomiam
effectivam requiritur penetratio vel usus organi indebiti, utpote
eiusdem sexus.

2° Ne existimetur praedictum peccatum sodomiae rarius
committi : nonnumquam existit sub forma pederastiae
(knapenschending), in magnis urbibus etiam sunt lupanaria
virorum, in exercitu praesertim apud equites et in navibus
apud nautas sat frequens est. Similiter in historia feminae
cognoscuntur quaedam celebriores quae ad alias accedebant
in vero congressu etsi perfecte consummatus forsan repu­
tandus sit impossibilis.
3° Non explicandum venit quisnam fuerit agens, quisnam
patiens, quia ista circumstantia non mutat speciem; declaran­
dum tamen est an pollutio contigerit, et praesertim si .non
contigerit.

4° Concubitus in vase, maxime quoad feminas, malitiam
fornicationis de facili comitem habet : femina enim patiens,
dum feminam agentem provocat, dicere solet : « fac mecum
sicut vir », imo interdum femina agens non solum concumbit,
sed aliquo instrumento, quasi membro virili, utitur. Confessarius itaque — potius quam de turpibus modis aut circumstantiis,
— de hac fornicationis malitia prudenter inquirere poterit.

5° Item circumstantiae consanguinitatis, affinitatis, coniugii,
voti, etc. malitiam addunt sodomiae.
Articulus III.
De Bestialitate.

I. Bestialitas (beestachtigheid) est concubitus cum bruto;
quae ut sit perfecte consummata in ratione bestialitatis, debet
1 Cfr. supra p. 10, nota 3.

65
5

adesse effusio seminis in aliquod vas et quidem naturale seu
ad coitum destinatum. Unde ubi est peccatum reservatum,
ita intelligendum est, nisi aliter expresse notetur.
II. Bestialitas per se, ut distincta species, est gravissimum
omnium luxuriae peccatorum, quia maxime perturbat ordinem
naturae, ac per illud homo iumentis comparatur ita ut cum
iis una caro fiat (cfr. Lev. XX. 15-16).
Cuius species non mutatur qualecumque sit bestiae genus
aut sexus.

III. Ad bestialitatem reducitur : 1° concubitus cum dae­
mone succubo vel incubo, apparente sub forma humana; quia
daemon est diversae speciei cum homine. Quod peccatum addit
bestialitati speciem contra religionem, scii, malitiam super­
stitionis; insuper aliae malitiae addi possunt secundum formam
personae coniunctae, religiosae, eiusdem vel diversi sexus, sub
qua daemon se ostendit. Raro daemon vere apparet; ordinario
ex quadam vehementi hallucinatione fit quod aliquis revera
existimet se habere concubitum cum daemone.

2° Item necrophilia seu copula cum femina mortua, quae
aliquando committitur a custodibus mortuorum, et sensum
omnino depravatum ostendit. Istud peccatum secundum rem
participat de malitia pollutionis quia semen proiicitur in rem
inanimatam, fornicationis propter formam externam feminae,
et bestialitatis propter diversitatem speciei; at haec ultima
non semper perspicitur a peccante, et ideo secundum affectum
species peccati pendet ab apprehensione et intentione operan­
tis. v. g. pollutio effectiva et fornicatio affectiva.
IV. Animadversiones. 1" Crimen hoc praesertim commit­
titur a ruricolis et pecorum custodibus, et a quibusdam feminis
quae canibus utuntur ad exple.ndam libidinem.

2° Tactus impudici cum bestia, sive tangantur genitalia
bestiae, sive propria genitalia tradantur bestiae ut ea tangat
aut lambere possit, sive propria genitalia ipsi applicentur ut
eius ope, tanquam instrumento, voluptas procuretur venerea,
non sunt proprie et effective bestialitas: nec eius malitiam
habent affective nisi fiant ex affectu bestialitatis, sed ad eam
conducere possunt. Imo tactus genitalium bestiae non sunt
necessario peccatum mortale; attamen saepe pollutionem pro­
vocant, quo casu sunt graviter peccaminosi, sed non bestialitas.

66

3° Bestialitas cum bestia eiusdem sexus exercita, quamvis
per se non differat specie, potest aliquando fieri ex affectu
sodomitico ad indebitum sexum aut ad vas innaturale.
Articulus IV.

De In naturali cum Femina Concubitu.
I. Concubitus innaturalis cum femina (tegennatuurlijke
vrouwebeslaping) est ille qui modum a natura indicatum non
servat ita ut exinde impediatur generationis possibilitas. Unde
eo ipso est contra naturam et graviter peccaminosus, quia
directe adversatur fini naturali actus genitalis.
Contra naturam esse potest dupliciter :

1° ex parte organi in quo copula habetur, dum non exer­
cetur in vase naturali, id est vagina, sed in vase innaturali et
organo indebito, scii, in vase postero vel in ore : vocatur
sodomia improprie dicta, quia imitatur veram sodomiam:

2° ex parte solius modi, si copula exercetur in vase naturali
et organo debito, vagina, sed ita ut ex ipso modo quo actio
peragitur, generatio impediatur : sive quia vir ante seminatio­
nem se retrahit et semen extra vaginam effundit, sive quia
ipse vel mulier adhibet instrumenta vel alia media quibus
impeditur ne semen ad uterum transeat : dicitur onanismus,
ex facto de Onan narrato (Gen. XXXVIII. 9). Si enim solus
modus naturalis et debitus in situ, loco vel tempore non serve­
tur ita tamen ut non impediatur generatio, modus est solum
praeter naturam (ongepaste of ongewone tvijze), non contra,
nec ex se graviter malus.

II. Onanismus vario modo fieri potest :
1° ex parte viri : a) si copulam incipit in vagina sed
se retrahit ante seminationem et semen extra vaginam effundit:
b) si induit membrum virile vel solum huius glandem aliquo
tenui indumento seu palliolo (condom \ capote anglaise) intra
quod retinetur semen emissum;
' Ita vocatur quia inventorem habuit Doctorem Condom.

67

2° ex parte mulieris : a) si utitur pessario occlusivo (stérilet),
i. e. quadam re in imam vaginam introducta ad occludendum
os uteri, v. g. claustro metallico, spongia, gossypio, filis lini,
etc.: b) si utitur pseudo-vagina, i. e. membrana subtili intra
totam vaginam disposita in qua semen emittitur.
Praeter istos modos innaturales concumbendi, sunt alii
modi quibus, actione peracta, conceptio impediatur, v. g. lotio
vaginalis qua ope syphunculi seu irrigatorii post copulam
semen expellitur aqua vel substantia antiseptica; vel. imme­
diate ante vel post copulam, sparsio substantiae chemicae (v.
g. pulveris anticonceptionalis) aut iniectio liquoris acidi, qua
semen enecatur. Sed isti modi potius sunt contra iustitiam cui
per se, quam contra castitatem cui per accidens ob intentionem
agentis opponuntur; insuper plures sunt modi iniusti quibus
proles iam concepta nasci aut vivere impediatur, v. g. abortus
vel craniotomia.

III. Animadversiones. 1° Pollutio facta inter brachia,
crura, ubera, etc., mulieris non est sodomia imperfecta: neque
in affectu nisi adsit affectus ad indebitum organum. Est
pollutio cum affectu fornicationis.
2° In sodomia improprie dicta exprimendum est an adfuerit
pollutio : consummatur enim per emissionem seminis.

QUAESTIO QUINTA.

De Luxuria imperfecta seu de Impudicitia.
I. Impudicitia (schaamteloosheid, oneerbaarheid) seu luxu­
ria imperfecta est illa quae externe inchoat luxuriam perfectam,
quin actus exterior ad terminum suum naturalem seu summum
delectationis gradum perducatur: aliis verbis sunt illi actus
1 Cfr. tractatum de lustitia et Embryologiam.

68

externi qui nati sunt circumstare actum luxuriae consumma­
tae ac eius initium et quasi partem aut circumstantiam con­
stituunt. Unde non est confundenda

1° cum luxuria interna quae in sola mente et voluntate
perficitur et pravus affectus est, sive sit delectatio sive desi­
derium;
2° cum occasione externa quae non est praeparatio vel
initium actus consummati, sed mera occasio vel periculum cum
scandalo plus minusve proximum luxuriae internae vel exter­
nae, v. g. choreae et spectacula.
Actus imperfecti solent numerari plures : aspectus, tactus,
oscula, amplexus, sermones, cantus, lectiones. Sed tres ultimi
sunt merae occasiones, et quidem luxuriae internae, ad quam
reducuntur : sunt eadem peccata ac cogitationes et desideria
quae intus foventur dum verba proferuntur. Oscula autem et
amplexus facile reducuntur ad tactus. Unde de solis aspectibus
et tactibus est quaerendum et isti adhuc per se sunt unum
et idem peccatum.

II. Actus externi qui carnalem delectationem imper­
fectam excitare et ita materiam praebere impudicitiae de se
apti sunt :
1“ Secundum se non sunt luxuriosi et mali, quia in ipsis
delectatio venerea per se non reperitur; sed sunt indifferentes,
secus enim nunquam essent liciti, dum tamen ex bono vel
malo fine exerceri possunt, v. g. tactus ad medendum, aspec­
tus ad investigandum, et duplicem effectum producere bonum
aut malum. Unde de se, i. e„ seclusa intentione et vi luxuriam
excitandi, non sunt mali nec impudici; imo ex fine honesto et
ob rationem proportionatam exerciti, sunt liciti.

2° Mali et impudici esse possunt, praesertim si extra ma­
trimonium fiant, quae est sola hypothesis quam in praesenti
respicimus :
a) ex intentione agentis, ratione intenti finis, qui potest esse
mortaliter malus si quis quaerit ipsam delectationem veneream;
e contra finis est venialiter malus si exclusive fiant ex curio­
sitate, levitate, ioco aut ob solam delectationem sensibilem;
finis est bonus si quis agat ex quadam necessitate vel utilitate;
b) ex natura actus, ratione influxus in commotionem et
delectationem veneream ; natura enim sunt apti ut provocent
69

motus turpes et delectationem excitent, et ideo, nisi iusta causa
proportionata adsit delectationem permittendi, illicitum est,
graviter vel leviter, eos exercere ex hoc solo quod graviter vel
leviter influant in delectationem veneream, etiam sine inten­
tione mala aut periculo consensus. Unde si in aliquo actus
valde inhonesti et repetiti fierent sine periculo motus venerei,
pro illo ,non essent peccatum contra castitatem;
c) ex conditione personae, ratione periculi : aliquando enim,
etiam si de se leviter influant in motum venereum, propter
hominis fragilitatem possunt esse periculum consensus pro
ipso, vel,gravis scandali pro aliis1.

Itaque secundum speciem externam non sunt mali nec im­
pudici, sed indifferentes; et tamen ut impudici, sunt intrinsece
mali propter delectationem veneream voluntarie quaesitam aut
causatam. Nulla igitur est oppositio inter assertionem prae­
sentem : hos actus secundum speciem esse indifferentes; et
doctrinam fundamentalem in materia luxuriae ; omnem luxu­
riam directe et in se voluntariam esse graviter malam. Nam,
ut declarat Caietanus, in h. 1. : oscula, amplexus, tactus non
sunt peccata mortalia ex genere, sed solum ex intentione
operantis; et nihilominus, ut addit ipse, oscula, amplexus,
tactus habiti propter delectationem ex iis percipiendam sunt
ex genere mortalia peccata propter finem operis, quia ordinan­
tur secundum se ad delectationem concubitus.

III. Impudicitia hoc modo specie differt a pollutione et
luxuria consummata sicut species imperfecta a perfecta. Quod
intelligendum est si in ea sistitur; nam si ex intentione fit actus
perfecti et cum eo coniungitur, unum specie completa et nu­
mero sunt peccatum.
Mera autem impudicitia de se est peccatum unius et eius­
dem speciei : omnis motus venereus enim de se, et nisi
speciales accedant circumstantiae, est eiusdem speciei, quo­
cumque modo ortus sit, aspectu, lectione, tactu etc., quia
delectatio venerea quae i.n omnibus actibus invenitur est eius­
dem naturae3. Unde in confessione sufficit dicere : imper­
fectam luxuriam exercui vel voluntarie habui motus carnales
1 Cfr. S. Thomas, II-II, q. 154, a. 4.
’ Nec dividitur ex parte actus externi secundum et contra naturam :
de se enim nil tale dicit, sed ab hoc abstrahit, quamvis ex fine agentis
seu ex parte affectus ita aestimari possit.

70

et delectationem veneream procuravi, expertus sum, admisi,
etc.
Per accidens tamen potest malitia specie diversa addi
propter quasdam circumstantias, quae proinde in confessione
sunt declarandae :

1° ex circumstantia personae agentis, et sic declaranda est
circumstantia voti;

2° ex circumstantia intentionis internae seu affectus, variae
malitiae addi possunt prout actus fiant affectu fornicario,
sodomitico, bestiali, stupratorio, adulterino, incestuoso, sacri­
lego, eodem modo ac dictum est de pollutione;
3° ex circumstantia modi specialis quo peraguntur, scii, si
fiant cum alia persona : tunc enim intervenit scandalum et
culpanda complicitas; — quod si actus exteriores secundum
se sint praeparatio et inchoatio actus completi cum illa persona,
malitiam specificam huius actus completi participant. Hoc ulti­
mum de tactibus, amplexibus, osculis valet, de quibus itaque
circumstantia alterius personae est declaranda etiam si haec
fuerit invita; non valet de aspectibus qui (nisi accedat deside­
rium) non sunt inchoatio actus completi cum persona exerciti,
ac proinde declarari sufficit adhibitio alterius personae, addita
tamen circumstantia voti si ista persona voto ligata sit et
consenserit.
IV. Ut doctrina tradita in praxi facilius ad concretos casus
applicetur, solent theologi

a) distinguere in corpore : partes honestas, quae iuxta
morem patriae inoffenso pudore omnibus exhibentur, ut apud
nos facies, manus, pedes; minus honestas, quae ex usu recepto
et iusta consuetudine tegi consueverunt, uti apud nos pectus,
dorsum, brachia ex parte, crura; inhonestas seu turpes, quae
ubique apud cultas nationes ex .naturali pudore vestibus obdu­
cuntur : sunt genitalia et partes illis vicinae quae cum iis
nervosam affinitatem (innervation connexe) possident. Dicun­
tur autem inhonestae, non secundum se : nihil a Deo creatum
est inhonestum: sed quia, ut obiectum aspectus vel tactus, ple­
rumque terminare actus inhonestos natae sunt.

b) item, tradere generales regulas in experientia fundatas,
quae valent ordinario pro regionibus cultis Europae, ibique pro
casibus frequentioribus. Hae regulae tamen plerumque sunt
71

tantum praesumptiones, ac proinde plures exceptiones ad­
mittunt, sive propter frigidam aut calidam complexionem
individualem, sive propter specialem educationem aut assuefactionem, sive propter mores et publicos usus, etc. Et ideo
aliquando praesumptio cedit veritati, et regulae istae magis
particulares regulis omnino universalibus traditis sub n° II,
quae ubique et semper et in omnibus casibus applicantur.
Regulae autem tradi solitae sunt sequentes :

A. Quoad tactus.

1° Tangere corpus sive proprium sive aliorum ex inten­
tione libidinosa seu affectu venereo semper est mortale.
2° Tangere partes genitales aliorum, praesertim diversi
sexus, etiam mediate supra vestes, (excepto necessitatis casu
prout contingit medicis, chirurgis aliisque curam infirmorum
habentibus) est ordinario mortale quia de facili libidinem
provocat et pravum affectum ostendit; item mulieris ubera et
praesertim papillas tangere morose, quia sedes sunt excita­
tionis voluptuosae, quae solet secum ferre genitalium commo­
tionem etiam vehementem. Excipitur si praedictae partes ex
sola levitatis causa et tantum obiter tangantur, uti apud
nutrices tangentes organa parvulorum, vel impuberes eiusdem
sexus se tangentes.

3° Tangere genitalia brutorum ex curiositate aut sensuali­
tate, generatim veniale non excedit, praesertim si fiat obiter,
quia graviter non movet ad libidinem; quod si diu fiat vel
usque ad pollutionem bruti, facile inducit periculum propriae
pollutionis,
4° Tangere partes minus honestas personae eiusdem vel
diversi sexus, non ex venereo affectu nec ex utilitate, sed ex
curiositate, sensualitate, sensibili amore, generatim est solum
veniale, praesertim si fiat obiter, ex ioco vel levitate: si vero
morose et cum gravi commotione organorum genitalium,
praesertim si agitur de persona diversi sexus, facile erit mor­
tale ob periculum proximum consentiendi delectationi venereae.
5° Seipsum tangere in partibus inhonestis, necessitatis aut
utilitatis causa, v. g. ad abigendum pruritum, sordes abster­
gendas, curandam infirmitatem, non est peccatum, dummodo
excludatur consensus in delectationem veneream quae inde
oriri potest: id facere sine iusta causa, ex levitate vel
72

curiositate et absque affectu venereo, est peccatum veniale,
nisi tactus graviter influant in motus carnales vehementes,
aut proximum inferant periculum consensus.

B. Quoad oscula et amplexus.
1° Facta ex affectu venereo sunt mortalia.
2° Facta in partes inhonestas, vel minus honestas ut ubera,
ordinario sunt mortalia, quia plerumque graves motus carnales
excitant et affectum venereum indicare solent : nisi forsan fiant
obiter et ex sola levitate.

3° Facta in partes honestas, absque rationabili causa, sed ob
amorem sensibilem et ex levitate, ioco, sensualitate, sunt
venialia, nisi adsit proximum periculum consensus in delec­
tationem veneream, uti facile fit si sint morosa, aut saepius
repetita, aut cum magno affectu impressa inter personas diversi
sexus, praesertim osculum columbinum quo lingua in os alterius
intromittitur.
4° Oscula, amplexus, contrectationes manuum iuxta morem
patriae, urbanitatis, amicitiae vel cognationis causa, su.nt
licita, etiam si per accidens motus carnales excitentur, dum­
modo absit periculum consensus.

C. Quoad aspectus, qui sedulo distinguendi sunt a mero
visu, et ad libidinem minus tamen quam tactus (quia sunt
minus materiales) commovent, ac ideo periculosi sunt :
1° Absque necessitate aspicere morose et deliberate sive
genitalia alterius sexus, aut etiam ubera mulieris omnino nuda
vel velo perlucido cooperta, sive virum et mulierem copulam
aut actus impudicos in invicem exercentes, sive personas sese
polluentes, est ordinario mortale quia graviter movet ad delec­
tationem veneream. Excipe si obiter aut valde remote fiat, aut
aspiciens sit senex frigidus vel infans.

2° Sine iusta causa aspicere partes minus honestas personae
diversi sexus vel coitum animalium, ex curiositate vel levitate
et sine affectu venereo, ordinario est veniale, praesertim si fiat
obiter.

3° Sine causa aspicere propria genitalia, ex curiositate vel
levitate et sine affectu venereo, est veniale, praesertim si obiter
fiat; item hoc modo aspicere genitalia personae eiusdem sexus,
73

nisi quis esset pronus ad sodomiam, aut nisi adolescens valde
pulcher morose aspiceretur.
V. Corollaria.
1 ) Ut vitetur cooperatio ad peccatum alterius, generatim
illicitum est admittere tactus vel oscula, etiam honesta, quae
cognoscuntur oriri ex affectu libidinoso, nisi iusta causa vitan­
di proprii vel agentis damni. Et quidem
a) si tactus sint in se inhonesti et absque necessitate fiant,
illicitum est ratione cooperationis ad peccatum alterius sine
iusta causa habitae;
b) si agatur de osculo aut tactu in se honesto coram aliis
qui pravam alterius intentionem ignorant, admitti potest ne
alter diffametur, secluso tamen periculo proprii consensus: si
secreto fiat ita ut sine gravi incommodo praecaveri valeat,
permitti nequit, quia illicitum est sine gravi causa cooperari
alterius mortali peccato.

2) Aspicere imagines vel picturas aut statuas vere obsce­
nas, repraesentantes personam diversi sexus, non obiter sed
morose, est peccatum cuius gravitas pendet ab ipso periculo
plus minusve magno excitandi delectationem veneream vel ipsi
consentiendi; nisi fiat iusta causa, v. g. ob scientiae anatomicae
studium, et absit periculum consensus. Generatim tamen
illicitum est tales imagines vel statuas conficere, nisi scientiae
anatomicae causa, eas spargere, omnibus indiscriminatim ven­
dere et publice omnium oculis exponere, quia ista non fiunt
sine gravi scandalo plurium.
Obscenae autem imagines sunt vel illae quae intendunt
exhibere partes omnino inhonestas personae adultae nudas aut
tenui tantum velo coopertas, vel actus graviter impudicos
repraesentant, aut formas omnino lascivas et communiter ad
libidinem incentivas; e contra artisticac censentur illae quibus
intuendis aspicientes maxime moventur a modo repraesenta­
tionis artistico vel ab idea repraesentata potius quam a nudi­
tate. De quo legere est P. Venneersch, De Castitate, n° 181 ’.
1 « Operae pretium in primis erit ut sciamus quid obscena tabella,
statua, a mere nuda effigie differat. Nuditas alia in occasione, alia in
intentione esse potest. Nuditas praeterea vel propter se expresse quae­
ritur, vel ad finem aliquem obtinendum, tanquam medium eligitur :
v. g. (si ex arte exemplum sumemus) ut pulchra totius corporis humani

74

3) In plerisque picturae aut sculpturae academiis, tanquam
exemplaria proponuntur personae nudae, quia aiunt studia
in nudum corpus esse ad perfectionem artis necessaria,
lamvero :
a) id non est licitum ad pingenda aut sculpenda obscena,
quae pluribus sunt occasio peccati, nisi scientiae anatomicae
vel medicae causa;
b) si, in quibusdam adiunctis, .necessarium existimetur ad
perfectionem artis, admitti potest, adhibitis tamen cautelis
ne inordinationes sequantur; quapropter ne personae diversi
sexus simul exhibeantur, ne vestes exuant coram pictoribus,
tecta habeant genitalia ad affirmandum pudorem, et si fiat
privatim, testis adsit eiusdem sexus;
c) iuvenes qui artem addiscunt habent rationem excusan­
tem dummodo cauti sint; puellae vero honestae, ratione periculi,
difficulter a peccato excusantur si sponte et absque necessitate
sese exhibent in his academiis; quae vero hisce iam fuerunt
assuetae in minore periculo versantur et excusari possunt si
quaedam adest necessitas.
harmonia appareat. Est etiam nuditas simplex, quae attentionem
captare non vult, et nuditas affectata ad alliciendam libidinem. Affectata
autem ex comitante gestu, ex vultus significatione vel ex ipsa ostentatione
esse potest. Sed nuditas affectata, et, in praesenti generis humani con­
ditione, post peccatum, etiam nuditas propter se quaesita obscenae
reputandae sunt.
Non ergo obscenus est puer qui, ubi usus ita ferat, sive solus sive
coram aliis vestes ad lavandum corpus exuat, vel qui se medico curan­
dum ostendit : obscenus vero est qui personis obviis partes exhibuerit.
Neque obscena dicetur imago S. Agnetis martyris a pictore confecta
qui martyrium secundum narrationem repraesentare voluerit. Imo non
repugnat quin nuda effigies in vultu modestiam vel sanctos affectus
ferat qui attentionem a corpore avocent et pudicam verecundiam im­
perent. Contra, quaedam vestimenti ratio quae, potius quam ea tegat,
pudenda indicare vel illuminare videatur, ex incomplete nuda effigie
obscenam facere potest. Pariter, pro veritate historica, quod nudum erat
commemorari poterit; obscenus autem fit sermo qui in lascivis rebus
discribendis cum delectatione haerere videatur.
Igitur, quo magis res vel narratio nobiliore idea spolietur, attentionem
autem ad pudenda vel inhonesta trahat; vel quo magis formalis veluti
invitatio ad turpia aspicienda vel mente volvenda accesserit, eo magis
narrationes vel picturae aut statuae obscenae dicendae eruat.
Obscenum itaque describi potest : turpis, in nuditate, manifestatio anini.

75

4) De Musaeis invisendis docet P. Vermeersch, o. c.
n° 183 :
« 1° Improbandum omnino est ut quisquam ad videndas nu­
das effigies vel tabulas musaea ingrediatur.
2° Tolerandi interdum sunt accessus ex futili curiositate
facti, quibus, sine ulla artis notione vel eius excolendae inten­
tione, quispiam aulas leviter perlustrat. Huiusmodi accessus
positive probandi vel commendandi non sunt, quia aegre fit
ut in his voluptuariis rebus aspiciendis nihil sensualitati conce­
datur; periculum autem nullo lucro compensatur. Tolerandi
tamen interim erunt, quia, cum intentio non sit perversa et
periculum plene assentiendi satisfactioni venereae non sit
proximum, gravi prohibitioni locus non est, et ipse mos sat
receptus haec invisendi aliquam rationem seu excusationem
affert. Adeuntes monendi sunt, ne oculos in obscena defigant.
3° Eas tantum rationes adeundi museae plane probabimus
quae nobilem intentionem manifestant, v. g. si quis, ad
aestheticum sensum exercendum, pauca quaedam mirabili
facta arte, attente considerare voluerit.
Inde hodie valde commendandum videtur ut ubique, in
scholis, sensus iste aestheticus aliquo modo colatur. Dum enim
de artefactis indicate discunt, alumni assuescunt altiores cogi­
tationes volvere, nec statim explorare quid pabuli sensibus
offeratur: discunt etiam honeste indignari si quando turpis
imago, sine arte et cura confecta, ipsos brutali ratione tentare
videatur. Idem suadet R. P. Gillet, O. P. Innocence et igno­
rance, p. 210 ».
VI. Animadversiones. Ad actus impudicos rectius aesti­
mandos, notare iuvat :

1" Influxus causarum partialiter dependet ab intentione
voluntatis : intentio scii, seu consensus in motum carnalem vel
delectationem solet augere influxum in motum ulteriorem et
vel sollicitatio. Consonat usus vulgaris, quo obscenum dicitur nudum
allectans (nu provoquant).
Constat itaque obscena intuenda non esse; idque tum ex sensu quodam
offensae dignitatis, tum ad castitatis securitatem vel saltem suavem
nitorem (délicatesse), monente prudentia iam antiqua, ut tentationes
istius generis fugiendo potius quam directe aggrediendo vincamus ».
Vide etiam P. Sertillanges, La Morale à nos expositions de peinture,
in 7?ci>. Thomiste. III. 1895, p. 208.

76

actum completum; e contra iusta causa seu ratio cohonestans
solet illum minuere.
2° Ubi in motibus carnalibus nullus perspicitur effectus seu
alius finis praeter delectationem, propter istam qui illos admit­
tit convincitur agere saltem virtualiter et implicite.
3° Ob summam corruptae naturae proclivitatem, magnum
imminet periculum, ne paulatim admittantur graviora. Unde
facile occurrit periculum hallucinationis : qui enim actiones
leviter influentes admittunt, facile sibi persuadent se i.n iis
admittendis non duci nisi curiositate vel urbanitate vel amicitia,
reipsa autem libidinis aestu ad ea impelluntur : luxuria larvata.
In iis itaque cavendum est omnino a morositate vel nimia
inhaesione vel frequenti, etiam cum quadam adsit causa,
repetitione; quae omnia indicare solent nimium affectum vel
et animum libidinosum.

VII. Monitum. Pueris tactus, praesertim dum in lecto
decumbunt, severe interdicendi sunt ob funesta consectaria;
item graviter reprehendendi sunt pueri et puellae sibi invicem
ex levitate vel curiositate genitalia detegentes : etsi hac aetate
hoc per se mortale non sit, castum pudorem minuit atque ad
ulteriora disponit et conducit.

QUAESTIO SEXTA.

De Luxuria interna.
I. Tria sunt peccata interna luxuriae : delectatio morosa,
desiderium et gaudium. Prima respicit tempus praesens, quia
versatur circa obiectum quatenus hic et nunc cognitione nobis
est praesens; desiderium respicit futurum, quia est actus vo­
luntatis rem malam exoptantis; gaudium respicit praeteritum,
et est complacentia seu approbatio operis mali a se vel ab aliis
olim patrati. Aliis verbis delectatio morosa est consensus in
solam delectationem cogitatam praesentem, non in ipsum actum

77

(qui si esset praesens, iam luxuria esset externa); desiderium
est etiam consensus in actum futurum et ponendum; gaudium
est consensus in actum praeteritum et positum.
II. Delectatio morosa luxuriosa (complaisance impure,
onkuisch behagen) nihil aliud est quam consensus in delecta­
tionem de opere luxurioso vel impudico; unde definitur :
simplex amor seu complacentia voluntaria circa opus venereum
cognitione ut praesens exhibitum absque voluntate illud exse­
quendi. Qui enim delectatur, fingit sibi actionem peccati
praesentem, v. g. fornicationem, et de illa deliberato consensu
delectatur tanquam actualiter exsequeretur et fornicaretur,
sine tamen desiderio exsequendi.
Vocatur delectatio, quia sola cogitatio de re mala non est
peccatum (nisi per accidens in quantum periculum peccandi
includit), sed delectatio de re luxuriosa cogitata; vocatur
morosa, non quod requirat moram temporis, nam unico mo­
mento perfici potest, sed quia ratio deliberans, potius quam
repellat delectationem, circa eam immoratur in quantum res
;enerea est ci grata et iucunda.
Delectatio morosa luxuriosa est peccatum et quidem
mortale. Nemo enim delectatur nisi de eo quod videtur ipsi
bonum et naturae suae conforme; qui ergo delectatur de re
luxuriosa, eam habet ut sibi bonam, ac proinde eius affectus
in rem malam tendit. Cum autem omnis luxuria externa in se
et directe voluntaria sit mortaliter mala, etiam voluntaria de
ipsa delectatio est mortalis ; quod enim aliquis deliberate
eligat quod affectus eius conformis sit operi quod de se est
mortale, iam est peccatum mortale. Ita S. Thomas, I-II. q. 74,
a. 8.
QuocT profecto intelligendum est de complacentia plene
voluntaria in voluptate venerea. et in actibus verae luxuriae,
et quidem ex natura sua graviter malis: non autem de com­
placentia in delectatione mere sensibili, aut in actibus luxuriae
ex natura sua leviter malis, utpote solum indirecte aut in causa
parum influente voluntariis, vel in mera immodestia, ut in tactu
et aspectu genitalium ex curiositate tantum vel levitate habitis.
Uti patet ex principiis generalibus supra expositis, et ex toto
processu argumentationis.

III. Delectatio morosa, licet sit minus mala quam ipsum
malum opus vel eius propositum, attamen quia tendit ad
idem obiectum cogitatum, habet malitiam specificam operis,

78

dummodo et in quantum istud cogitatur ut delectabile seu ad
delectationem movet. Ita delectatio de sodomia, de adulterio
ut adulterio, de fornicatione differunt specie. Nihilominus
delectatio morosa non contrahit malitiam circumstantiarum
quas ratio repraesentat, sed a quibus in delectatione abstrahit
et circa quas non versatur delectatio seu quarum delectabilitate
appetitus non movetur : delectatio enim tendit in obiectum, non
ut realiter, sed prout in intellectu existit, ac proinde non tendit
in circumstantias quas ratio non repraesentat ut delectabiles
et quae non sunt motivum delectationis. Hinc
1° si obiectum imaginatum non placet nisi ut causa delec­
tationis carnalis in genere, sola malitia impudicitiae seu luxu­
riae imperfectae contrahitur et est accusanda, nisi tamen
sequatur pollutio;
2° si autem delectatio habetur de speciali circumstantia,
v. g., de actu exercendo praecise ut solitario, vel cum femina,
cum coniugata, cum sacra, aut cum mari, etc., affectus ad
hanc specialem malitiam contrahitur et accusandus erit peccati
solitarii, vel fornicationis, adulterii, sacrilegii, sodomiae, etc.;
3° si quis delectatur de persona coniugata vel sacra, non in
quantum coniugata vel sacra, sed in quantum pulchra, sola
malitia specifica fornicationis, non adulterii vel sacrilegii,
contrahitur.
IV. Desiderium luxuriosum (onkuische begeerte) absolu­
tum et gaudium (onkuisch verheugen), habent eamdem
speciem ac gravitatem malitiae, quam habet opus circa quod
versantur, ponendum vel positum, cum omnibus circumstan­
tiis cognitis (Matth. V, 28): desiderium enim tendit in opus
realiter ponendum, ac proinde non ut abstracte repraesen­
tatur in intellectu tanquam delectabile, sed prout est ex parte
rei; et gaudium est de opere praeterito prout fuit; et utrumque
tendit in omnes circumstantias quae sunt in opere et ab ipso
in concreto non sunt separabiles.
E contra in desiderio conditionato, si conditio malitiam
obiecti omnem vel partialem excludit, illa totaliter vel partia­
liter non contrahitur, v. g. copulam haberem cum illa si esset
mea, peccarem cum illa nisi esset nupta ’; si vero conditio non
excludit malitiam, haec tota contrahitur, v. g. fornicarer si
liceret vel si possem.
’ Quod in praxi tamen potest esse periculosum, ut dicetur pag. seq.

79

V. Corollaria. Delectatio morosa de opere luxurioso cogi­
tato ne confundatur
1° cum delectatione de ipsius cogitatione, quae potest esse
bona, v. g. delectari de scientia theologica circa res turpes;

2° cum delectatione de modo quo res luxuriosa fit : haec
enim est bona, venialiter vel mortaliter mala, prout ipse modus
sit bonus aut leviter vel graviter malus. Exempla sunt : delec­
tari de modo ingenioso vel novo patrandi luxuriam, de copula
matrimoniali habita praeter modum naturalem, de modo
exercendi luxuriam contra naturam;
3° cum delectatione de solo effectu bono e luxuria sequuto
v. g. de prole concepta ex fornicatione vel de concupiscentia
sedata ex pollutione : haec licita est, dummodo non habeatur
etiam de ipso opere luxurioso propter bonum effectum;
4" cum delectatione de opere ut alio tempore vel statu licito :
haec enim licita est, non quidem si fiat de opere absolute et
tanquam de praesenti, v. g. pro sponsis de copula nunc ha­
benda, sed si fiat sub conditione temporis vel status quo erit
licitum, quia haec conditio malitiam ab opere aufert, v. g. de
copula in matrimonio futuro habenda. Quod intelligendum est
de delectatione appetitus rationalis qui tendere potest ad obiec­
tum ut a ratione propositum, ac proinde sub conditione de
futuro vel de praeterito et sic a malitia abstractum; non valet
de delectatione appetitus sensitivi qui tendit in obiectum a
sensu propositum, ac proinde semper absolute et tamquam
de praesenti. Hinc pro praxi
a) appetitu rationali, non autem carnali, possunt sponsi
de copula futura delectari et ipsam desiderare, item vidui de
praeterita delectari et gaudere;
b) aliis autem solutis, quamvis idem de se non sit illicitum,
ordinario est illicitum per accidens, quia non fiet sine motibus
concupiscentiae quos excitare non possunt, et ad quos permit­
tendos isti nullam rationem habere possunt;
c) e contra coniuges, etiam absente comparte, delectari
possunt carnaliter de copula habita vel habenda, — dummodo
non fiat principaliter ob delectationem, sed ob finem honestum,
et non adsit periculum pollutionis, — quia hic et nunc copula
ipsis est licita, quamvis per accidens sit impossibilis.
Notetur autem praedictas delectationes omnes in praxi esse
vitandas, tum quia saepe sunt otiosae et ideo peccata venialia.
80

tum quia valde periculosae, cum facile fiat transitus ad delec­
tationem de ipso opere luxurioso. Coniugatis tamen, hac in re,
maior erit libertas.
VI. Animadversio. Causa vel occasio luxuriae internae
sunt turpia colloquia et scripta, eorumque auditiones et lec­
tiones; de quibus notetur :

1° Quando aliquis turpia loquitur ex affectu libidinoso, ad
excitandum sive in se sive in aliis delectationem veneream,
semper est peccatum mortale. Idem est dicendum quando
aliquis, turpia loquendo, exponit se vel alium per talem locu­
tionem occasioni proximae peccati mortalis.
Hinc facile peccant graviter a) qui sermones permiscent de
actu coniugali, de licitis et illicitis inter coniuges. de modis
impediendi generationem, procurandi pollutionem, vel circa
iuvenes et puellas, praesertim si inter juniores diversi sexus id
fiat;
b) qui ob Jactantiam narrant sua turpia peccata, tum quia
praebent saepe magnum scandalum, tum quia de facili sibi
complacent in peccatis patratis;
c) qui turpia dicunt ob delectationem captam ex istis rebus
cogitatis, vel cum periculo talis delectationis, vel cum periculo
gravis scandali.

2° Loqui turpia ex levitate vel curiositate aut ad solam
recreationem, ita ut delectatio non transeat ad res quae per
verba exprimuntur, sed sistat in artificio verborum, modo
absit scandalum et periculum loquentis incidendi in peccatum
mortale, non est mortale peccatum : affectus enim voluntatis
non fertur in luxuriam. Ita saepius apud rudes et operarios,
vel apud mulieres aggregatas. Quia tamen ista recreatio est
inordinata, habetur peccatum veniale.
3° Idem dicendum est ac in duobus prioribus principiis, de
auditione, lectione et cantu turpium.
4° Scribere turpia propter doctrinam, propter historiam,
propter informationem superiorum vel debitam reprehensionem,
nullum est peccatum. Quod dicendum est etiam in iisdem
casibus de locutione, auditione et lectione.
5° Scribere turpia ob voluptatem sibi capiendam vel in aliis
provocandam est peccatum mortale. Item scribere talia sine

81
6

hac intentione, sed cum praevisione saltem confusa huius
effectus, nisi tamen aliqua .necessitas vel utilitas excuset.
6“ Turpia scribere ob levitatem vel iucunditatem, absque
periculo scandali etiam pusillorum, est peccatum veniale tan­
tum.
7° In verbis vel scriptis, invitatione vel consilio aut appro­
batione, alium ad peccatum luxuriae inducere est peccatum
mortale, quod omnes malitias specificas operis suasi participat.
VII. Monitum. Ut in praxi facilius discernatur an peccata
interna luxuriae quis voluntarie admiserit, praestat in tentatione distinguere tria stadia :
1"‘ est suggestio seu sola repraesentatio mali in imagina­
tione;
2“ est delectatio sensibilis et organica seu placentia in
appetitu sensitivo, e suggestione orta si fuerit vivida : est
sensus tentationis;
3m est voluntaria, post advertentiam rationis, complacentia
seu consensus voluntatis in delectationem.
In solo ultimo adest peccatum. Hinc solent dicere : sentire
tentationem non esse peccatum, sed consentire, non sensum
aut placentiam, sed consensum et complacentiam.

QUAESTIO SEPTIMA.

De Causis et Remediis Luxuriae.
I. Causa praecipua est ipsa propensio naturalis seu instinc­
tus hominis ad propagationem speciei; qui post peccatum
originale est inordinatus utpote ratio.ni non subiectus sed
rebellis. Cui ratio deliberate inhaerens et voluntas libere con­
sentiens et delectans perficiunt ipsum luxuriae peccatum.
Variae autem causae praedictum instinctum excitare et
augere possunt, ac ita rationem et voluntatem commovere et
adducere. Quae omnes ad triplex genus reduci possunt :
82

1 ) Aliae directe influunt in ipsum corpus, uti usus constans
et copiosus pharmacorum (drogues); crustaceorum, piscium,
ostrearum, apei gravealentis (céleris), validioris caffei aut
chocolatis, aquarum thermalium sulphurearum; — abundantes
potus alcoolici; — cibi excitantes qui sint validiores et copiosi
praesertim carnis et venationis, aut valde calidi et conditi, uno
verbo : peccatum gulae; — maxime autem musca cantharis',
et potiones medicae specialiter ad excitandum praeparatae
(remèdes contre impuissance) v. g. Hachisch (distillation de
pistils de chanvre). Item calores magni et dies fervidiores; —
item varia exercitia equitationis aut chorearum; — usus curri­
culorum, rotarum (bicyclette), rhedarum (pro feminis), machi­
nae ad suendum; — lectus dulcis; vestes nimis sericae aut
nimis calefacientes vel cruribus adhaerentes aut genitalia
comprimentes; — sessiones protractae, cubitus supini; —
defectus curae corporalis, praesertim genitalium: — vesiculae
urinariae repletio, constrictio ventris seu constipatio.
2) Aliae influunt in sensus. Quarum aliae sunt externae :
educatio mollis et effeminata, fastus, otiositas; — mala aliorum
exempla; — medicorum impiorum consilium saltem semel in
hebdomada se polluendi (ad sanitatem) aut mulieres adeundi
(ad inclinationem minuendam); — matres, nutrices, famulae
quae ad infantes quietandos horum membra genitalia con­
trectantes sensum venereum excitant.
Aliae sunt internae : peculiaris status organismi cuiusmodi
est complexio sanguinea et nervosa; — aegritudines quae
systema nervosum afficiunt ut phtysis pulmonaris et hysteria;
— accedit magna delectatio quam hoc vitium affert, et faci­
litas qua illud occultari potest.
3) Aliae sunt occasiones externae quae animam commo­
vent. Sunt amores sensuales, vani et illiciti, in sola sympathia
organica fundati, qui lectionibus, spectaculis et choreis nutriun­
tur. Talis amor existere potest erga personas diversi sexus (uti
sunt flirts), aut erga personas eiusdem sexus, sive ex petu­
lantia ridendi causa, sive ex affectu sensuali aut carnali.
Quodsi sit erga personam diversi sexus vel erga iuvenem,
facile erit occasio scandali gravis in persona clericali aut
religiosa; item amor etiam platonicus personae conjugatae
erga personam solutam diversi sexus.
1 La cantharide, coléoptère or et azur; de spaansche vlieg.

83

II. Effectus huius vitii alii sunt physici, alii psychologici,
alii morales.
1 ) Physici. luvenes huic vitio addicti facile habitum
contrahunt omnino tyrannicum, qui eorum vires multum
debilitat : frequentia actuum impudicorum totum nervosum
systema et cerebrum perturbat; hinc irritationes graves syste­
matis nervosi, debilitas et generalis defatigatio, capitis dolores,
appetentiae diminutio ad cibos, convulsiones membrorum,
visûs, auditûs et memoriae debilitatio; deinde accedunt pollu­
tiones involuntariae seu passivae, vehementes cordis palpita­
tiones, circulationis perturbatio; quandoque etiam sed rarius
incurabiles morbi : phtysis, hydropisia, epilepsia, tabes dorsalis
(phtisie de la moelle épinière), et apud feminas, uteri inflam­
matio, hysteria. Saepe etiam frequenti masturbatione amittitur
potentia coeundi et generandi.
2) Psychologici sunt : arrogantia, melancholia, hypocon­
drie, conquisitio solitudinis, neurasthenia et dementia.

3) Morales sunt animi depressio, voluntatis enervatio,
inhabilitas ad labores praesertim intellectuales : acies scii,
intellectus et energia voluntatis debilitantur adeo ut a peccato
vix abstinere possint. Mens enim obscenis imaginibus infecta,
vix de aliis rebus cogitare valet: mox evanescunt nobiles ideae
atque purae affectiones, insanus praevalet egoismus.
Non omnes tamen hi effectus semper producuntur, neque
eodem gradu in omnibus. Sunt enim homines adeo robustae
constitutionis corporis, ut ex hoc vitio exigua tantum vale­
tudinis damna et leves nervorum perturbationes patiantur.
Ideo ab exaggerationibus cavere debent qui iuvenes luxuriosos
expositis malis effectibus a vitio absterrere conantur. Pericu­
lum tamen adest ne inveteratus et fere incurabilis habitus
contrahatur, ex quo plus minusve praefati effectus sequuntur.

III. Remedia. 1) Alia sunt naturalia seu hygienica quoad
corpus : victus salubris (nourriture frugale), sufficiens .non
nimis in carne et dulciolis (friandises) consistens, sed potius
cibos leves complectens, facilis digestionis, non excitantes,
quae exiguo volumine sufficientem nutritionem praebent; —
a potionibus valde alcoolicis et vespere a carnibus abstinentia;
— lectus durus, non stratus mollior, — non vestitus calidior,
adhaerens cruribus, comprimens genitalia, qui reddit corpus
nimis delicatum, — cubitus non supinus : cum positio dorsalis
84

nervos genitales excitat, cubitus sit lateralis et quidem dexter;
— ordinata vita, cum hora determinata surgendi et cumben­
di, — labor corporalis vel intellectualis intensi studii; —
mundities corporis praesertim genitalium (praesertim in puella)
ex frequenti ablutione frigida (v. g. mane et vespere), — ludi
honesti quibus corpus exercetur usque ad defatigationem, ita
ut somnus statim irruat nec imaginatio somnia excitet, —
ante cubitum vesiculae urinariae evacuatio. Sunt praeterea
medicinae et pharmaca quibus nervosae erectiones, si valde
frequentes, vehementes et abnormales· sint, de consilio medici
reprimuntur, v. g. globuli ex lupulino, hyoscina et bromurum.
camphora adalina ad curandos masturbatores; item aliquando
hypnotismus; item pro puellis partialis amputatio clitoridis
1 Notat Antonelli, o. c., tom. I, n. 614-618 :
« Duplex remedium praeberi potest, h. e. hygienicum et mechanicum.
Regula hygienica princeps est : distrahere mentem et corpus exercere
usque ad defatigationem: hinc frequentes, immo quotidie protractae
deambulationes, gymnastica, itinera, balnea frigida maris tempore aestivo
et quotidie brevissima lavatio totius corporis cum communi aqua, mentem
ac spiritum optimis ideis imbuere; cum corpus vespere est defatigatum
somnus cito invadit usque ad mane. Lectum durum sit, supine non
capiatur somnus: primo mane, vix sommo excusso, necesse est cito surgere: vespere partialia frigida balnea (semicupi) multum conferunt :
antequam cubitum pergant, poculum ex sero lactis aut ex decoctione
hordei accipiant : si excitatio nervosa erectiones vehementes adducit,
lotiones olei camphorati circum genitalia aut spongia vel panniculum
(compresse) aqua frigida cum aceto super genitalia, optimos effectus
praebent. Ad haec omnia addenda est continuata vigilantia parentum
vel institutorum et voluntas in huiusmodi invenibus ab hoc vitio sese
corrigendi.
Maxima attentio adhibenda est in cibis eligendis; ratio alimentationis
debet consistere in cibis tonicis, minime excitantibus. luxta doctorem
Fournier omnes qui debent corrigi hoc vitio, debent uti cibis levibus et
facilis digestionis, illis qui parvo volumine continent sufficientem vim
nutritionis, scii, ova, lac, carnes tenerae et assatae, aves, leves pisces,
tenerae radices, cichorea; debent vitare cibos aeros et irritantes, amyla­
cées, qui intestina dilatant, fructus qui debilitant et gravant stomachum,
et suinas carnes. Vespere melius esset abstinere a carnibus; non est bona
chocolata cum nimis nutriens sit, neve iuvant crustacei, cum nervei
systematis sint excitantes. Item interdicuntur potiones alcoolicae, vina
valde alcoolica, cerevisia, the, etc. Optima potio est aqua commixta vino
veteri. Item vestes non debent esse nimis calefacientes, neque genitalia
comprimere.

85

quae tamen ab aliquibus habetur illicita, quia talis amputatio
(quam isti dicunt notabilem) solum ad directum bonum totius
corporis fieri potest. In infantibus aliquando vermes anum
inficiunt, qui sunt causa nervosae excitationis, contra quod
solet adhiberi medicinale remedium.
2) Alia sunt psychologica quoad sensus : mentem dis­
trahere, optimas ideas nutrire, — contra passiones luctari, —
imaginationem cohibere, — voluptatem cum felicitate no.n con­
fundere, — pravos socios simul ac solitudinem vitare, — mane
somno excusso statim surgere, — sensus mortificare, v. g.
moderata subtractione cibi vel somni, imo corporis castigatione
ac flagellis, dummodo non diu protrahantur nec concupiscen­
tiam magis excitent, uti facile fit si in femoribus vel lumbis
applicentur, a fortiori si in genitalibus.

3) Alia sunt moralia quoad animam. a) Remota sunt :
animus generosus qui egoismum removet et urbanitatem prae­
fert proprio commodo, — cultus sinceritatis. — fiducia in
parentes, confessarium, superiores. — magnanimitas in nobili
destinatione vitae, — modestia oculorum et gestus, — humi­
litas et pietas erga Deum praesentem, Christum passum, B.
Virginem. Angelum custodem, etc. — sacramentorum recepSi vero omnia haec non sufficiunt, nonnullae medicinae attendendae
sunt, ut bromurus potassii et praesertim camphorae, lupulina, etc.; chloralium hydratum pro insomnia.
Aliquando praeterea fit ut omnia haec nihil proficiant, propter morbum
cerebri aut medullae spinalis, quo inscie pueri et puellae masturbation!
vacant. Tunc media mechanica adhibenda sunt. Complurima horum sunt;
sed melioris effectus censentur : usus indusii, quod brachia coniungit et
ante pectus retinet; ligamen simili modo manuum ad collum ita ut nun­
quam genitalia attingere possint; usus cheirothecarum, ex metallo con­
fectarum, ad manus et nonnullorum apparatuum, item ex metallo aut
caoutchouc confectorum, qui variae formae sunt prout pueris vel puellis
inserviunt, quae ad genitalia applicantur die ac nocte, qui saepe optimos
effectus attulerunt.
Si vero omnia haec ad evellendum lethale vitium adhuc non sufficiunt,
recurrendum est ad amputationem clitoridis (clitoridcctomia) in mulieribus
etiam adultis. Haec operatio facillima est et omnino innoxia... Quodsi
ablata clitoride, masturbatio vulvarum sufficiatur, tunc oportet agere
cauterizationem faciei internae vulvae, quia quilibet conatus in his parti­
bus dolores excitat, qui masturbationem impediunt ».
Cfr. etiam Debreyne, Moechialogic. p. 53-61.

86

tio frequens et confessio immediata post lapsum, — magna
aestimatio puritatis et horror vitii, quibus inculcandis valere
possunt vigor casti et tristitia impudici.
b) Proxima sunt vel negativa : fuga occasionum, scii, vitare
vanos amores — lectiones frivolas, — spectacula, — contac­
tum nimium et frequentationes immoderatas cum personis
alterius sexus, — ac choreas:
vel positiva : roborare voluntatem ut spreta voluptate strenue
adhibeantur apta remedia. — frequenter renovare propositum
caste vivendi, — firmo et tranquillo animo proponere tentationis abiectionem et fugam omnis relapsus. — confidere in
divino auxilio gratiae, — immediate resistere ac fortiter.
Aliquando efficax remedium est matrimonium2.

IV. Speciatim quoad educationem. Cum iuniores, sicut
cera mollis, distinctas quaslibet impressiones recipiant, maxime
interest ut iam a teneris annis discant quanti facere debeant
corporis animique puritatem, ideoque quanto cum horrore
fugere debeant quidquid impuritatem redolet. Doceantur
proinde quanta cum reverentia proprium corpus tractare
debeant quod est animae in agendo instrumentum, et ad
totius Trinitatis pertinet proprium dominium, utpote a Patre
supremo domino creatum, a Filio redemptum, ipsique tam­
quam membrum coniunctum, a Spiritu S. consecratum tanquam
templum eius: quapropter conscii sint se non posse pro libitu
uti corpore cuius dominium non habent, sed solum secundum
Dei placitum, ideoque sensuales aspectus tactusque esse vitan­
dos, ac nihil privatim agendum quod coram parentibus
honestisque personis facere puderet. Nihil igitur coram ipsis
dicatur aut peragatur quod morbidam et periculosam curio­
sitatem excitare valeat : his enim attendunt dum aliis rebus
distracti videntur: quod vident imitari cupiunt; quod curiosi­
tatem excitat sedulo investigant. Nec omnia ex falso pudore
tamen mysteriose taceantur aut fictis declarentur interpreta­
tionibus, ac si peccata essent illa quae sunt honesta: sic v. g.
etiam iunioribus dicatur Deus filios dare parentibus in eorum
unionis benedictionem seu fructum.
1 Cfr. S. François de Sales, Introd. à la Vie Dévote, p. Ill, c. XVI
et XVIII.
a De causis et remediis naturalibus luxuriae etiam legi meretur Payot,
L'Education de la volonté, 2® p.. ch. 1 et 2.

87

Speciatim a) in tenera aetate curandum est ne nutrices,
famuli, aliique cum pueris conversantes, aliquid dicant aut
faciant indecorum, quod ipsorum mentibus impuram cogita­
tionem ingerere possit : quidam enim adhuc ingenui pravis
colloquiis aut exemplis famulorum corrupti sunt; puelli et
puellae non in eodem cubiculo ne praesertim in eodem lecto
dormiant (nisi forsan sint valde parvi), imo unusquisque lec­
tum habeat separatum; — decumbere addiscant manibus super
lintea aut sub capite repositis vel etiam in crucem iunctis; —
castitas ipsis dicatur exigi naturali decentia, cum genitalia
inserviant vel proximiora inveniantur functionibus humiliori­
bus, unde natura pro utrisque inspirat eamdem curam puritatis
corporalis; addatur tamen id esse pacitum Deo; — defectus
et peccata statim corrigantur sine culpabilitatis exaggeratione.

b) Quando puberes facti sunt et in seipsis pravos motus
experti fuerunt, opportunum videtur ut ipsi parentes prudenter
et decenter exponant quae iuniores de his rebus scire legitime
cupiunt, ne forte id quaerant a sociis qui pravis consiliis pravis­
que exemplis ipsos ad inhonesta inducere possunt. luvenibus
dicatur pollutionem nocturnam esse naturalem, sed non esse
procurandam ne amittantur vires, idque a Deo prohiberi. Puel­
lis quae menstruationem patiuntur exponatur phenomeni causa.
Parentes autem opportune responsa ipsorum indoli accomodabunt, non omnia simul exponentes, sed paulatim et gradatim
erudientes, addentes se paratos esse ad eorum honestis quae­
sitis respondendum quoties hi aliquid insuetum animadverte­
rint. Omnibus sat facile sine incommodo revelari potest munus
maternum, scii, procreatio e carne matris, diuturnum tempus
quo non sine curis et incommodis proles in sinu gestatur, quo
finito est laborioso partu edenda, et lacte materno alenda : id
enim non excitat imaginationem et sat adaequatam praebet
explicationem, imo et utilitatem confert ad augendum affectum
pietatis erga matrem, dum pater magis haberi potest ut caput
et providentia et custos matris et prolis. E contra munus patris
in ipsa generatione et copula coniugali non videtur revelan­
dum, nisi data speciali opportunitate aut necessitate. — Quodsi parentes hac in re deficiant, ad institutores et rectores, et
his deficientibus, ad confessarium (pro iuvenibus) spectat eos
instruere, non collective simul, sed unumquemque privatim
pro varia necessitate .Qui omnes tamen aspectum moralem et
supernaturalem in lucem ponant, ac simul efficacia remedia
proponant ad resistendum tentationibus : non enim sufficit
88

scientia ad colendam virtutem, sed motivum supernaturale et
gratia Dei.

c) Grandiores facti, finientes v. g. studia humaniora, vel peri­
culis magnae urbis expositi, omnia quoad substantiam addiscant,
non collectiva institutione in scholis, quae ad necessitates et
varietates singulorum aptari non potest, sed privata et diversa;
tunc etiam morbos venereos eos docere erit opportunum et
effectus nocivos luxuriae. Ignorantia circa determinatum punc­
tum depellenda est, quando cuidam est periculosior aut peior
quam cognitio; e contra, si cognitio magis noceret, in igno­
rantia generatim erit relinquendus.
Itaque institutio de vitae transmissione non fiat publice sed
privatim, non collective sed singulatim, non statim complete
sed gradatim’: sit brevis, digna et simplex, non cum apparatu
et solemnitate, aut forma quae phantasmata minus casta sugge­
reret: nec habeatur mere naturalis et intellectualis, ac si ipsa
notitia rerum sufficeret ad praeservandum a vitio, sed imprimis
moralis et supernaturalis sit oportet. Atque semper inculcetur
quam bene omnia a natura et a Creatore sunt directa in finem
creationis animarum.
Opportunae autem erunt declarationes, quae revelationes
malorum consiliariorum praeveniant, — quae impediant ne
phenomenis physiologicis animus in iuvene nimis turbetur, —
quae magis expositos et maturiores ab illicito commercio aver­
tant, — quae nubiles puellas e dissipatione et periculis evo­
cent, — quae parentes et filios fortiori fiduciae et amoris
vinculo iungant, — quae virtutem consciam fortioribus reddant;
et quae meliorem intellectum dignitatis B. Μ. V. et beneficii
Incarnationis procurent
Specimen instructionis non subiicimus, quia secundum cir­
cumstantias diversas infinite varia sit oportet *.
1 Conformiter ad Cone. Prov. Mechliniense, n. 56.
2 Ita Vermeersch, o. c., n. 201.
' Circa haec inspici merentur : Knoch, L'Education de la Chasteté;
Fonsagrives, Conseils aux parents et maîtres sur l'éducation de la pureté;
Surbled, La Vie de jeune homme; La Vie de jeune fille; La Vie à deux
(pro coniugibus); Stahl, What a young boy ought to know; What a
young girl ought to know; Ernst, Eltern pflichf; Foerster, Jugendlehre;
Sexualthik und Sexualpadagogik (neerl. versa); Lacordaire, Lettres à un
jeune homme; Dr Stephane (Lefebvre), Lettres posthumes à un jeune
homme; Kraus und Gatterer, Die Erziehung zur Keuschheit; Guibert,

89

V. In tota aiutem educatione extollatur praestantia casti­
tatis, cuius nitor et pulchritudo specialis in eo elucet quod
rationi animales facultates et delectationes maxime rebelles
subiiciantur (Eccli. XXVI, 19-20; Sap. IV, 1); momentum
vero ex eius adi bonum humanitatis necessitate. Nam

1 ) promovet bonum societatis quod consistit in propaga­
tione et bona educatione generis humani. lamvero libidinis
immoderantia est quae ex nervorum debilitate debiles reddit
et impotentes; passionem tyrannicam causai quae in coniugibus
generat onanismum, et in iis qui cum meretricibus commercium
habent morbum syphiliticum. Insuper parentes qui libidini sunt
addicti parum apti inveniuntur ad educandam prolem;
2) promovet bonum familiae. Nisi enim iuvenes casti ma­
neant et coniuges fidem servent, nulla in familia erit pax.
Sponsus plerumque intendit virginem, quam si iam corruptam
invenerit, locus erit indignationi, quae haud raro divortium
parit; quodsi lue infectus sponsam contaminet, amor vertitur in
contemptum, et nil remanebit nisi misera vita, cum periculo
morbum syphiliticum transmittendi in posteros. — Quando
insuper adulterini foventur amores aliaeve turpitudines,
dissidia oriuntur, invidiae, rixae, imo crimina et suicidia. —
Praeterea nisi filii caste instituantur, mox et ipsi in vitium
prolabuntur et pudorem simul ac tristitiam parentibus afferunt.
Quomodo vero caste manebunt nisi casta educatio et bonum
exemplum hac in re ipsis praebeatur?
3) ad bonum individuale maxime confert. Ut homo vitam
suam recte ordinare possit secundum rationis principia, debet
domare passiones. Haec autem luxuriae passio maxime est
tyrannica, quae excaecat mentem ac ita totam animam invadit,
trahit, absorbet, ut omnia ipsi sacrificemus. Maxime ergo
unicuique necessaria est qua edometur castitas.
La Pureté; Gillet, Innocence et Ignorance : éducation de la pureté;
P. Guitton, De la Chasteté; Françoise Harmel, Une grave question de
l'éducation des jeunes filles. La Chasteté; Hardy Schilgen, 1m Dienst
des Schôpfers (neerl. versum a Dieben); Jos. Kônn, Auf dem Wege zur
Ehe (pro puellis); Herman Muckerman, varia opuscula (neerl. versa a
Henri Deshayes); Dr Deelen, Hct sexucele in den mensch; et pro
parentibus haec duo edita a Katholische Schulorganisation in Dusseldorf :
Die Erziehung des ]ungen (des Madchens) zur zitflichen Reinheit;
Hoornaert, Le Combat pour la pureté; Vermeersch, o. c., n. 186, sq.

90

Quando inferiores potentiae, ait S. Thomas vehementer
afficiuntur ad sua obiecta, superiores impediuntur in suis
actibus et deordinantur. Per vitium luxuriae appetitus inferior
maxime intendit suo obiecto. Ergo superiores vires per luxu­
riam deordinantur. Hinc in intellectu nascuntur : caecitas
mentis, praecipitatio, inconsideratio, inconstantia; in voluntate:
amor sui quantum ad delectationem concupiscentiae quam in­
ordinate appetit, odium Dei prohibentis delectationem concu­
piscentiae, affectus praesentis saeculi in quo gaudet voluptate,
ac desperatio saeculi futuri, quia dum nimis detinetur carna­
libus delectationibus, fastidit spirituales. « Animalis homo non
percipit ea quae sunt spiritus Dei1 ».
Nec audiendi sunt qui aiunt omnimodam castitatem nocere,
et pollutionem aut interdum fornicationem suadent, asserendo
semen aliquando, sanitatis causa, esse effundendum. Falso
omnino : pars enim seminis resorbetur in corpore quod roborat
et reddit magis firmum vigore, pars altera naturaliter in somne
effunditur absque ulla nervorum perturbatione’. Nec timenda
est atrophia organorum genitalium ex eo quod iis non utamur :
sine ullo studio enim indesinenter pergunt secernere semen,
nec unquam suam functionem amittunt nisi fortuito casu.
VI. Confessarius maxima utatur prudentia in directione
poenitentium, ne ipsis sit scandalum. Quod dupliciter esse
posset : sive a) docendo modum patrandi peccata poenitentibus ignotum; sive b) quaestiones inutiles proponendo, ex
quibus poenitentes iudicarent confessarium nimis esse curiosum
aut nimis versatum in istis rebus : ita enim confessio fieret
odiosa si occasio esset scandali vel tentationis. Unde theologi
tenent principium ; hisce in rebus melius esse deficere quam
abundare.
Nominatim 1° in interrogationibus vitanda sunt omnia quae
poenitentem probabiliter scandalizare possunt : materialis inte­
gritas confessionis solum iure divino positivo praescribitur, dum1*3
1 Π-H, q. 153, a. 5.
- I Cor.. II. 14.
3 Hinc Dr Forel : L'homme qui ne peut se procurer un état normal
devrait se contenter de pollutions nocturnes et la femme de rêves
voluptueux, tous deux s’abstenant d’excitations actives et volontaires »
La Question sexuelle, p. 251. Cfr. Dr A. Scremin, La purità non e
damnosà alla salute, testimonianza di medici.

91

scandalum vitari debet iure naturali. Unde prima praescriptio
confitendi integre cessat obligare dum scandalum timeatur.
Hinc :
a) Imprimis permittat confessarius poenitentem declarare
id quo eius conscientia gravatur, promittens tamen, si necesse
videatur, se postea eum esse iuvaturum.
b) Quoad impuberes, sufficit quaerere num et quoties
aliquid audierint, dixerint aut egerint contra modestiam, de­
centiam, puritatem : -utrum soli an cum aliis. Imprudenter
ageret si de modo inquireret quo peccatum fuit commissum,
utrum adhibitis manibus vel alio modo. Nec de effectu aut de
delectatione completa sermonem instituat. Melius est sugge­
rere istas actiones, quas coram parentibus patrare erubescerent,
a Deo conspici quem nihil latet, eique valde displicere, et ab eo
puniri etiam in hac vita, sed praesertim in altera; praeterea
quomodo agendum in tentationibus est iis dicendum.

ç) Quoad puberes iuniores qui vitam sexualem inchoant
ideoque plura circa eam ignorant : si dicunt quod seipsis in­
honeste tetigerunt, non ex necessitate sed propter voluptatem,
ordinario inferri potest, absque ulteriori quaestione, pollutio­
nem commissam fuisse. Quare a pueris non est quaerendum
num effectum quemdam experti fuerint aut humoris (seminis)
emissionem sibi procuraverint, quod curiositatem eorum
exitare posset, similiter nec a puellis an distillationem quam­
dam sint passae; -sed solum num motus inhonestos cum
voluptate experti fuerint eisque plene consenserint aut eos
voluntarie admiserint (non inquirendo de modo); quo casu
huius delicti maximus horror eis incutiatur. — Quoad puberes
qui sunt omnino evoluti vel qui certe sunt sufficienter instructi,
sicut quoad adultos, quaeri potest : a masculis, de seminis
effusione, v. g. de malo effectu secuto; a puellis de satisfactione
completa procurata, an sibi satisfecerint, num passionem
expleverint.

d) Qui confitentur tactus impudicos in proprium corpus,
interrogari possunt, num tactus fuerint necessarii: — si negent,
num fuerint diuturni seu morosi; — si negent, nihil ulterius
inquirendum; — si affirment, ulterius interrogandum de vo­
luptate, et si sint sufficienter evoluti, etiam de actu completo,
sicut dictum est sub c).
e) E contra se polluentes interrogentur et de tactibus im­
pudicis separatis a pollutione, et moneantur esse peccata mor­

92

talia ratione proximi periculi excitandi vel quaerendi delecta
tionem veneream.
f) Cum actus quosdam externos luxuriosos accusant, nil
dicendo de cogitationibus aut desideriis, ab iis efflagitandum
num antea voluntarie cogitaverint vel cupierint istos actus
committere, num alios actus patrare exoptaverint, num aliquid
turpe et quid desideravint, iisque dicatur esse peccatum
mortale. E contra quidam cogitationes pravas accusant, quin
actus externos declarare audeant; ab iis quaeri potest num
istis imaginationibus consensum praebuerint non solum interne,
sed aliquo actu exteriori, v. g. an sensationes pravas habuerint
iisque consenserint. — Pro adultis, si contra castitatem pec­
cavisse se accusent, saepius praestat, in interrogando, a
gravioribus incipere, praesertim si sint rudiores; pro aliis a
minoribus est incipiendum.

g) Si poenitens evolutus accusat inhonestas familiaritates
cum sociis, quaeri debet utrum cum personis eiusdem vel
alterius sexus. Si cum personis eiusdem sexus, num usque
ad pollutionem (si de maribus agitur), usque ad plenam volup­
tatem (si de feminis); num aliquid turpius egerint. Si cum
persona alterius sexus, num attentaverint quod coniuges fa­
ciunt, aut malam actionem omnino consummaverint; in hoc
casu quaerendum est de effectu consecuto aut non consecuto,
et de causa non consecutionis. Postea de qualitate personae
quaeri potest, ut dignoscatur num adulterium, incestus, sacri­
legium commissum fuerit.
Si peccatum non consummatum fuerit, quaerendum de tac­
tibus, aspectibus, osculis, etc.; quod si solius delectationis levit
reus sit poenitens, dicat confessarius semper esse periculum,
hac in re, transeundi ad graviora, moneatque prudentiam. Et
si poenitens accuset sese exposuisse periculo, vel habuisse mo­
tus carnales, quaerendum de causa et de necessitate.
h) Quoad habituatos, confessarius exploret ex quo huis vitio
dediti sint, corporalem eorum complexionem, peccatorum cir­
cumstantias. quo nimirum tempore, quo loco, qua occasione,
in quibus rerum adiunctis lapsus accidere soleat, etiam si
prima vice apud aliquem confessionem instituant. Curandum
est ut ad eumdem semper confessarium redeant, et mox post
lapsum confessionem instituant : quotidie orent ad castitatem
obtinendam et firmum propositum emittant vel renovent.

i) Denique ad dijudicandum huius peccati gravitatem quaeri

93

potest a poenitente (quod pro aliis peccatis non ita valeret):
num existimet graviter peccasse.
2“ Quoad instructionem : ordinario instruendi sunt illi qui
peccatum luxuriae ex ignorantia committunt, quia ignorantia iis
vel aliis est .nociva, saltem generando habitum vitiosum.

3° In diiudicandis peccatis caute procedendum: temeraria con­
demnatio enim perducit poenitentem ad desperationem, impro­
vida haesitatio ad anxietatem, inconsulta excusatio ad funestam
audaciam. Quare anxios et scrupulosos firmis responsis quietet
confessarius; sed alios generatim ad tutius procedendum indu­
cat paterna severitate, ita ut benevolentiam erga personas
ostendat, sed omnem temeritatem in actionibus arceat. Haec
autem utiliter poenitenti praebebit consilia :
a) ut quaecumque mira et insolita sint in his rebus, fugiat;
b) ut si gravis causa sit aliquid videndi, legendi, tractandi,
tangendi, simplicem et securum, non anxium, agendi modum
servet;
c) ut excepta iusta causa nihil agat et speciosos praetextus
vitet;
d) ut in actionibus necessariis, affectum minus purum ac
totus carnis itare studeat;
e) ut semper cum perfecta sinceritate et animi robore pro­
cedat:
f) ut dignitatis humanae et christianae memor sit. et
sublimiora studia foveat.
4° In dispositionibus poenitentis diiudicandis, confessarius
sedulo attendere debet ne illico ex frequentia relapsuum arguat
poenitentem de prava voluntatis dispositione; attente examinet
utrum relapsus ut causam habeant malitiam, corruptionem,
affectum ad peccatum, carentiam firmi propositi, aut e contra
solum poenitentis fragilitatem et tentationis violentiam. Nemo
non videt quod aliter et aliter pro casu cum poenitente est
agendum. In primo casu post aliquas monitiones et adhorta­
tiones generatim differenda est absolutio, secundum regulas
quae traduntur de recidivis; in ultimo vero, frequentiori, non
tantum est danda absolutio, sed maximo cordis affectu et
animi industria confessarius sustinebit illas pauperculas animas.

5° Absolutio, his ultimis poenitentibus numquam deneganda
aut differenda est, nisi sint certo indispositi vel confessarius
94

sciat fore ut brevis dilatio absolutionis in bonum poenitentis
vergat.
6° Quoad satisfactiones sacramentales, maxime in praesenti
casu sint medicinales, v. g. quotidie mane et vespere actum
contritionis et firmi propositi, non qualitercumque, sed modo
reflexo et plane deliberato elicere, frequenter ad s. Commu­
nionem accedere, attente interdum recolere passionem Christi,
praesentiam Dei in tentatione, etc. Optimum est poenitentem
enixe adhortari ut post relapsum sine mora ad sacramentum
Poenitentiae accedat, et ut sibimetipsi imponat salutarem
poenitentiam, qualis est v. g. fuga occasionum, ad quam
ceteroquin ex alia lege iam tenetur.
VII. Ad meliorem intelligentiam peccatorum contra natu­
ram, paucis agendum est de appetitu sexuali abnormi, qui a
communi norma deflectit; ubi considerandae veniunt a) hyper­
sexualitas; b) perversio sexualis.
De hypersexualitate notat Noldin, o. c.. n. 46 :
« 1 ) Affectus sensualis in diversis hominibus, quod vehe­
mentiam attinet, diversus, in viris vehementior est quam in
feminis; sed etiam personarum eiusdem sexus alii aliis vehementiorem sortiti sunt; quandoque vehementiam extraordinarie
magnam attingit. Eiusmodi appetitus sexualis vehementior tum
in iis repetitur, qui psychico defectu laborant, tum in iis qui
psychopathic! non sunt.
2) Huius rei causa est partim dispositio hereditate acqui­
sita, partim aegrotatio nervorum, partim abusus potus alcoolici. Accedunt excessus sexuales, qui tum animi aegritudinem,
tum affectum sexualem augent : repetiti enim excessus pra­
vum habitum generant, qui quandoque adeo enormiter crescit,
ut libido ex quavis vel levissima causa excitetur et dein fere
mechanice (physica necessitate) ad pollutionem propellat.
3) Signa, ex quibus dignoscitur appetitum sexualem ultra
modum (pathologice) auctum esse haec sunt : si libido vix
satiata mox iterum excitatur; si libido excitatur ex aspectu
rerum in genere luxuriae indifferentium; si affectus sexualis
hominem adeo occupat, ut fere solum de hac re cogitet et
loquatur et media quaerat satiandi affectum.

lamvero: a) qui mente sani sunt, affectum sexualem, etiam
vehementiorem, reprimere et moderari possunt ac debent, neque
ullum sanitatis detrimentum patiuntur, eo quod appetitui
95

sexuali etiam vehementissime non satisfaciant. Ideo peccata
contra castitatem commissa eis plene imputanda sunt.
b) Quin etiam illi, qui psychico defectu laborant, volun­
tarie et culpabiliter peccant, nisi defectus sit maioris gradus.
Excessus scii, sexuales eo minus voluntarii et culpabiles erunt,
quo maior et intensior est animi aegritudo.
c) Plene involuntarii sunt iis, qui mente aegroti seu plene
psychopathici sunt ».
VIII. De perversione sexuali sequentia ex CapellmanBergmann sumit Noldin, o. c., n. 47 :
« 1 ) Perversio sexualis in eo consistit, quod appetitus sexua­
lis et actiones sexuales eo abnormes sint, quod libido non
actibus internis et externis ad venerea pertinentibus, ut ordi­
narie fit, sed aliis a vita sexuali prorsus alienis excitatur.
2) Fieri quidem potest, ut dispositio sexualis, initio a com­
muni norma non aliena, per peccata luxuriae contra naturam
diu commissa facta sit abnormis; ordinarie tamen dispositio
abnormis hereditate a parentibus transmissa est cum morbida
affectione systematis nervei.
3) Perversae dispositionis sexualis quatuor diversae for­
mae distinguuntur : Sadismus, Masochismus. Fetischismus,
Sexualitas contraria.
a) Sadismus dicitur, si delectatio venerea excitatur imagi­
nationibus, quae crudelitatem et vehementiam continent, cuiusmodi sunt : strangulare, cultro pungere, percutere, flagellare,
trucidare (Lnstmoord )
Hae actiones non peraguntur ad obtinendam copulam a
persona, cui vis infertur, sed ad excitandam et sedandam atque
explendam per eas libidinem. Frequenter in viris, vix unquam
in feminis, haec perversio reperitur : cum enim vir in vita
sexuali sit principium activum et, si ita loqui fas est, aggressivum, ipsa orta videtur ex degeneratione muneris, quod in func­
tionibus sexualibus viro naturaliter competit.

b) Masochismus ' dicitur, si delectatio venerea eo excitatur,
' Nomen ductum est a Marquis de Sade, qui hac perversitate affectus
erat et veluti proptotypon illius exhibet.
1 Nomen sumptum est a Sacher Masoch, qui hanc perversionem in
suis fictis narrationibus (Romans) potissimum describit.

96

quod quis violentias et cruciatus patitur, cuiusmodi sunt percuti,
calce impeti, verberari, flagellari, pungi usque ad effusionem
sanguinis, etc.
In mulieribus haec perversio potissimum reperitur, id quod
ex supra dictis facile intelligitur, cum mulier in functionibus
sexualibus magis passive se habeat. Non carent quidem sensu
doloris, dum vim patiuntur, sed sensu voluptatis venereae
dolor abunde compensatur.

c) Fetischismus dicitur, si libido excitatur imaginationibus
vel actionibus quae ad venerea non pertinent et proinde alias
aptae non sunt ad voluptatem excitandam.
Res vel partes corporis, quarum imaginatio vel contrectatio
sensum venereum excitant sunt manus, pes, oculus, crines,
indusium, calcei, pennae, pannae, panni, etc. Plerumque hae
res vel corporis partes ad determinatam personam, inordinato
affectu dilectam, relationem habent; sed fieri potest ut etiam
independentur a relatione ad certam personam delectationem
veneream et pollutionem provocent.

d) Sexualitas contraria (seu hornosexualitas) dicitur, si
appetitus sexualis in personam eiusdem sexus tendit. Sensus
venereus proinde non ex imaginatione, aspectu vel tactu per­
sona diversi, sed eiusdem sexus, provocatur.
Peccata quae ab iis committuntur, qui hac perversione
laborant, sunt pollutiones per tactus provocatae et concubitus
sodomitici. Si perversa inclinatio in pueros fertur, paederastia
vocatur, ordinarie tamen in viros tendit. Haec perversio
etiam in mulieribus reperitur, in quibus amor lesbicus vel
sapphicus vocatur atque ad mutuas pollutiones et peccata
sodomitica inducit, quae mulieres inter se committunt.

lamvero : a) Perversio sexualis non est signum aegrotae
mentis : perversiones etiam in iis reperiuntur, qui nullo defectu
psychico laborant; id tamen affirmari posse videtur, perver­
siones frequentius in hominibus aegrotae quam sanae mentis
haberi.
b) Non solum ii qui mente sani sunt sed etiam ii qui psychico
defectu lobarant, appetitus sexuales perversos reprimere pos­
sunt; quibus proinde peccata (perversitates) imputanda sunt,
nisi defectus psychicus maiorem gradum attigerit. Ineluctabilis
tum fit, cum ad defectum psychicum magna vehementia
appetitus sexualis sive ordinarii sive perversi accedit...
97
7

Nota : Confessarius sciat oportet, quaedam vestigia dispo­
sitionis sexualis perversae quandoque etiam in iis reperiri,
quorum vita sexualis ceterum a communi norma non discedit:
non pauci enim occurrunt, qui imaginationibus vel actionibus
turpiter excitantur, quae ad venerea vix quidquam referuntur,
ut castigatione puerorum per imaginationem repraesentata,
lectione cruciatuum, quos martyres passi sunt, imaginatione vel
tactu crinium in nodum collectorum etc. Contra tentationes ex
eiusmodi imaginibus vel actionibus ortas aeque pugnare debent
ac contra alias tentationes castitatem invadentes. Ii quorum
perversio sexualis perfecta est, solum per media abnormia, per
media turpia autem nullatenus aut parumper tantum exci­
tantur ».

QUAESTIO OCTAVA.

De Coniugibus in Usu Matrimonii.
Hucusque locuti sumus de luxuria extra matrimonium; restat
dicendum de castitate et luxuria in statu matrimoniali. In quo
actus coniugalis seu copula carnalis per se apta ad generatio­
nem est licita, si fiat ob debitum finem et cum debitis circum­
stantiis; imo est actus ipsius virtutis castitatis. Hinc dicemus :
1 ) de essentia et fine copulae coniugalis.
2) de circumstantiis copulae coniugalis,
3) de actibus accessoriis cum copula coniugali connexis,
4) de excessu in usu matrimonii.
5) de debito coniugali et de defectu in matrimonii usu.

Articulus I.
De Essentia et Fine Copulae Coniugalis.

I. Copula coniugalis est illa quae per se est generationi

98

apta; ad quod requiruntur tria : penetratio vaginae, effusio
seminis intra vaginam, retentio seminis a muliere, ut scii, in
uterum attrahi possit'. Unde graviter peccat ille qui unum ex
his tribus scienter et volenter non servat aut huic proximo
periculo voluntarie se exponit.

Hinc : a) Quamvis conceptio absolute fieri possit sine pene­
tratione, effundendo semen ad os vaginae, quia sperma motu
proprio vitali et attractione uteri subintrare non est impossibile:
quia tamen omnino raro et per accidens est, .non sufficit ad
copulam qualem natura instituit, nec est modus honestus per­
ficiendi copulam etiam si fiat ob bonum finem, v. g. ad con­
tagium morbi vitandum, sed graviter illicitus : tunc enim revera
nulla adest copula, sed solum duae pollutiones simultaneae.
b) Parum tamen penetrare vaginam sufficit, quamvis ita
agens peccare possit affectu, saltem venialiter, si sine propor­
tionate causa ita agit, qualis certo non est solus timor procrean­
dae prolis, ut si quis ita conceptionem cavere aut notabiliter
difficiliorem reddere exoptet, et modum aptiorum generationis
evitare velit’; mortaliter si generationem ita totaliter impedire
putet et intendat.
1 Nullatenus attendenda videtur hypothesis, quam aliqui posuerunt, de
muliere quae non valeret semen retinere; naturaliter enim fieri non potest
ut totum semen semel receptum reiiciat.
2 Id ad minimum concludere oportet ex resp. S. Off., 23 nov.-l dec.
1922, approbantis decretum episcoporum Neerlandiae. Quaestio erat de
copula, ut aiunt, dimidiata, quae a pluribus confessariis considerabatur
ut aptum remedium proponendum onanistis. lamvero episcopi Neerlandiae
istam praxim damnarunt confessariorum qui inveteratis onanistis copulam
dimidiatam suadebant vel permittebant ne amplius peccarent graviter;
quod ceteroquin erat graviter scandalosum, ac potius ad onanismum
viam parare erat natum. Episcopi autem petierunt approbationem S. Officii
quod sequens dedit responsum :
1) tolerari non potest confessarios sponte sua docere praxim copulae
dimidiatae illamque suadere promiscue omnibus poenitentibus, qui timent
ne proles numerosior nascatur;
2) carpendus est confessarius qui, omnibus remediis ad poenitentem
matrimonio abutentem ab hoc malo avertendum frustra tentatis, docet
exercere copulam dimidiatam ad peccata mortalia praecavenda;
3) item carpendus est confessarius, qui in dictis circumstantiis copulam
dimidiatam poenitenti aliunde notam suadet vel poenitenti interroganti
num hic modus licitus sit, respondet simpliciter licere absque ulla restric­
tione seu explicatione.

99

Causa proportionate v. g. est si mulier recens a partu vel
infirma in verendis, coitum perfectum non patiatur.
c) Non tamen sufficeret parumper penetrare vulvam et inter
labia deponere semen, quia ita solum ad os, nullatenus in ipsa
vagina deponeretur; et sic non esset copula.
d) Cum penetratio vaginae sit conditio essentialis omnino
requisita, ideo qui penetrare et debito modo actum perficere
certo non valeret, revera est impotens. Quodsi impotentia sit
dubia, posset coniugatus ita attentare copulam, quamdiu aliqua
spes sit penetrandi et perveniendi ad copulam perfectam; secus
si nulla sit spes, quia sola possibilitas generationis non sufficit,
sed requiritur probabilis possibilitas copulae.

II. Omnis copula carnalis de se apta ad generationem
etiam per se licita est, dummodo instituatur ob rectum finem;
unde oportet ut ex parte operantis finis conformetur fini operis.
— Unicus autem proprius et principalis finis ex natura operis
est generatio prolis, cui iunguntur duo fines secundarii, sed
mere subordinati ita ut sint vera media quibus securius obti­
netur finis principalis : delectationis fruitio seu sedatio
concupiscentiae, et solamen mutuum seu amor mutuus fovendus
et servandus.
Hinc coniuges possunt petere copulam, sive ob finem, prin­
cipalem, sive etiam ob finem secundarium, sed quatenus de se
subordinetur fini principali atque inserviat.
Imo copula etiam exigi potest ab alterutro coniugum, et
quidem cx iustitia. ita ut per se et generatim compars ipsam
reddere teneatur; quapropter vocatur debitum conjugale, de
quo loquitur Ap. 1 Cor. VII, 3-5. Unde ad copulam reddenCirca quae animadvertit P. Damen, Th. Μ., II, n. 896. « ratio primi
responsi est quia nulli et multo minus confessario licet suadere peccatum,
sive mortale sive etiam veniale. Ratio secundi responsi est quia talis
modus agendi scandalum involvit, cum copula dimidiata facile viam
sternat ad peiora atque ita de facto quoad prolis dlminutionem eumdem
effectum ac neo-mnlthusianismus producat nec ergo ut minus malum
suaderi possit. Ratio tertii responsi est. quia suasio est scandalosa et
responsio confessarii esset (alsa, cum id quod est illicitum, licitum
declaret ».
Copula autem dimidiata non est si ad orificium aut inter labia semen
deponatur, quia ita nulla nec dimidiata est copula, sed si, in introitu
vaginae eamque. licet parum, penetrando, semen effundatur.

100

dam finis legitimus est reddere comparti quod ipsi ex iustitia
est debitum; qui finis tamen semper supponit finem primarium
ipsius actus seu operis, scii, generationem prolis.
III. Corollaria. Exinde sequuntur conclusiones :
1° Exercens copulam peccat qui finem primarium positive
excludit, et quidem graviter si illum impedire intendit, vel
media ad hoc adhibet.

2“ Ideo qui. copulam perficiendo, finem secundarium v. g.
delectationem unice aut praecipue intendit, ita ut finis princi­
palis positive excludatur aut postponatur, peccat venialiter :
est enim inversio ordinis, scii, usus inordinatus rei licitae.
Cfr. prop. 9 damnata ab Innocentio XI

3° Attamen qui finem secundarium v. g. sedationem concu­
piscentiae explicite intendit et a fine primario solum abstrahit,
licite agit, quia implicite intendit finem principalem ad quem
ex natura sua tendit actus qui totus qualis est nonnisi ad
generationem existit.
4° Item qui incontinentiam in se vel in consorte vitare inten­
dit : hic enim directe agit ex motivo virtutis ad continentiam
servandam; e contra qui solam quaerit delectationem, directe
agit ex amore voluptatis. Nec obstat quod periculum incon­
tinentiae implicat defectum virtutis et ideo peccatum : hic
defectus malus est sed copulae potius praesupponitur, at
stante hoc defectu, ipsi aptum remedium praebere co.niugali
copula rite exercita, non est malum sed bonum.
5° Nec peccat ille qui, ob paupertatem, infirmam valetudinem
vel alium honestum finem, inefficaci desiderio solum exoptat ut
proles non concipiatur, dum nullo illegitimo medio utatur ad
generationem impediendam, nec illam in actu positive excludat
et actus positus generationi aptus sit.
6° Peccat autem, et quidem mortaliter, qui mente adultera
ad propriam accedit coniugem, cogitans de aliena persona ut
praesente, aut cum ea copulam habere cupiens; non tamen ille
qui sine pravo affectu de aliena persona cogitando, suam
uxorem alterius pulchritudine exornat ut ad actum coniugalem
' « Opus coniugii ob solam voluptatem exercitum omni penitus caret
culpa ac defectu veniali ». — Cfr. S. Thomas, suppi, q. 49, a. 5 et 6.

101

se excitet, quamvis id sit periculosum. Simili modo dicendum
est pro uxore cogitante de alio viro vel de eius qualitatibus
aut vigore.

7° Licitus est usus coniugii etiam sterilibus et senibus, etiam
si sterilitas sit certa, dummodo actum possint perficere vel spem
habeant perficiendi, quia actus de natura sua ordinatur ad
generationem, et si generatio non sequatur, id fit per accidens.
Unde Ecclesia eorum matrimonia benedicit.
8° Item licitus est actus coniugalis, etiam si praevideatur ex
fecundatione mulierem abortum passuram vel in lucem edituram
prolem mortuam, quia talis effectus per accidens occurrit et
permitti potest ob aliquem honestum finem ipsius actus.

Articulus II.
De Circumstantiis Copulae Coniugalis.
I. Usus matrimonii, sive consummatus sive inchoatus, de
se licitus, per accidens potest esse illicitus ratione circum­
stantiarum, et quidem non solum ex parte finis; — sed etiam
ex parte personae ratione impotentiae, ut iam dictum est. aut
voti, aut matrimonii dubie validi; — ex circumstantia modi
ratione situs; — ex circumstantia loci ratione scandali; — ex
circumstantia temporis ratione periculi aut damni.

II. Ex circumstantia personae usus matrimonii illicitus est :
1” Ex impotentia : a) Vir qui certo non valet penetrare,
aut semen non habet aut illud emittere nequit, vel non in
vaginam deponere, non potest copulam exercere, nec uxor cum
tali viro.
b) Si impotentia sit dubia, copulam attentare possunt, si sit
spes eam perficiendi.
c) Quod si impotentia sit omnino certa sed temporalis,
tenentur per hoc tempus abstinere.

2° Ex voto : a) Coniux qui fecit votum castitatis, ex
religione prohibetur sub gravi petere debitum, potest tamen
et debet reddere illi qui ius habet et iuste exigit, quia unus
102

non privatur iure ob factum alterius. Posset nihilominus etiam
petere, si adverteret compartem versari in periculo incontinen­
tiae et petere non audentem, quod praesertim accidere potest
in uxore propter verecundiam : sic enim reddit potius tacite
petenti quam petit.
b) Si uterque separatim voverit, etiam sciente et annuente
comparte, nullus potest petere quia libere se privaverunt usu
debiti; sed si de facto aliquis petit, alter tenetur reddere ex
iustitia, quia semper manet ius petendi : illicite quidem petit,
sed cum iure petit, et ideo peccat contra religionem, non con­
tra castitatem.
e) Si autem uterque simul voverit mutuo consensu et eodem
pacto, uterque prohibetur tum reddere tum petere, quia pac­
tione uterque mutuo iuri suo petendi, quantum ad exercitium,
libere renuntiare intendit1.

3° Ex dubio de matrimonii validitate : dubium de validitate
matrimonii, si sit ex utraque parte, prohibet simpliciter usum
usquedum debita facta fuerit inquisitio.
b) Manente post debitam inquisitionem dubio, licitus est
usus, quia in dubio standum est pro valore matrimonii.
c) Si unus tantum dubitet, durante dubio prohibetur petere,
sed tenetur reddere quia non potest se exponere periculo lae­
dendi iustitiam, nec alter iure suo privatur propter dubium
compartis; manente dubio post debitam inquisitionem, potest
petere et reddere’.
III. Item ex circumstantia modi seu situs. Situs est a
natura indicatus, secundum quem vir incubus, mulier succuba,
facie ad faciem conversi sint oportet : ille enim generatim
’ Uxor indirecte potest irritare votum mariti, in quantum suis iuribus
contrarium; maritus votum uxoris, etiam forsan directe. Non autem si
mutua pactione voverunt, quia tunc huic iuri irritationis renuntiarunt.
’ Ita certum est si matrimonium bona fide fuit initum. An autem ille
qui mala fide matrimonium in dubio contraxit, possit debitum petere; et
praesertim si matrimonium dubium sit ob impedimentum ligaminis seu
vinculum prioris matrimonii forsan perdurans, quod esset in possessione,
disputari potest : practice tamen sunt auctores qui id licitum putant, quia
probabile habent, etiam in ultimo casu, applicari posse principium can.
1014 : « in dubio standum est pro valore matrimonii donec contrarium
probetur ».

103

aptior est ad intimiorem corporum penetrationem et ad seminis
virilis infusionem debitamque susceptionem, ac convenit
hominibus qui non more brutorum sed ex rationabili amore,
videndo et obloquendo se ac sensus suos et affectus commu­
nicando, actum generationis exercere debent. Hinc
1" peccat ille qui sine ratione mutat situm naturalem, quia
est inversio ordinis naturae; at quocumque modo res fiat
(stando,sedendo, a latere, a tergo, viro succubo, etc.) non est
gravis, dumodo actus coniugalis rite possit perfici ad genera­
tionem aptus, quia hoc solum est essentiale et situs est aliquid
accessorium : mutatio situs de se non pervertit substantiam
actus;

2° imo si ratio sufficiens adsit ut alius eligatur situs quam
naturalis, nullum est peccatum. Quod accidere potest : ali­
quando tempore praegnationis ne periculum sit abortus, vel
ob frigiditatem si situ innaturali facilius frigidus se excitet,
vel ob quandam difficultatem aliter copulandi (v. g. ex viri
curvitate vel hernia, mulieris defatigatione, alterutrius foetido
halitu), vel si ita maior esset spes fecundationis.
Notetur autem, secundum medicos, copulam habitualiter
exercere aut succubendo aut praesertim stando, morbos posse
inducere pro viro.
IV. Ex circumstantia loci : illicita esse potest copula etiam
graviter, si fiat loco publico aut non secreto, ratione scii, scan­
dali; unde, persona fortuito superveniente, potest abrumpi
copula etiam si semen extra vaginam forsan effundatur : id
enim fit praeter intentionem ad vitandum maius malum
morale '.

V. Ex circumstantia temporis. Per se nullo tempore actus
coniugalis ratione ipsius temporis prohibetur, quia nulla lex
aliquod tempus excludit; ita licite exercetur diebus solemnioribus festivis, diebus ieiunii, ante communionem, etc.,
quamvis de consilio sit hisce temporibus abstinere; — per
accidens tamen, si in aliquo determinato tempore exstat causa
1 Quocirca monendi coniugcs ne sinant pueros ratione compotes (nec
etiam antea) secum decumbere in lecto aut in cubiculo. Quodsi paupertas
ad id cogat, caveant ne pueri quid deprehendant; in lecto pueros ad latus
patris, puellas ad latus matris retineant.

104

cuiusdam periculi sat gravis, illicitus esse potest sed quamdiu
exstat illa causa. Ita :

1° Tempore morbi, si adsit grave et proximum periculum
vitae v. g. ex contagio : cum enim nemo sit dominus vitae
humanae, copula graviter erit illicita, ita ut coniux non possit
eam petere nec reddere, quin saltem de periculo moneat compartem: haec tamen, accedente iusta ratione (incontinentia
vitanda, pax domestica servanda, adulterium compartis vitan­
dum, etc...), posset copulam ex charitate admittere, nisi mors
immineat. Item si grave periculum sit valetudinis v. g. ex
phtysi, illicita est copula absque iusta causa, qualis est vitanda
incontinentia in se vel in compacte; quapropter saltem mode­
randus est usus '.
« Hic est ordo naturalis, ait S. Thomas, ut prius aliquid in
seipso perficiatur, et postmodum alteri de perfectione sua
communicet; et hic est etiam ordo charitatis quae naturam
perficit. Et ideo cum uxor in viro potestatem non habeat, nisi
quantum ad generativam virtutem, non autem quantum ad ea
quae sunt de conservatione individui ordinata, vir tenetur
uxori debitum reddere in his quae ad generationem prolis
spectant, salva tamen prius personae incolumitate... Uxor non
habet potestatem in corpus viri, nisi salva consistentia personae
ipsius..., unde si ultra exigat, non est petitio debiti, sed iniusta
exactio, et propter hoc vir non tenetur ei satisfacere2 ».
Hinc a) illi qui morbo syphilitico vel venereo est infectus,
copula est illicita, in illis stadiis morbi in quibus periculum
moraliter certum existit inficiendi compartem;
b) haec tamen ex charitate admittere copulam potest;
c) non est illicita ob periculum inficiendi prolem aut eam
in egestate relinquendi, quia « melius est sic esse quam non
esse » (S. Thomas, Suppi, q. 64, a. 1, ad 4); praesertim ob
visionem beatificam animae destinatam.

2° Illicita est tempore praegnationis, si sit periculum abortus
ex copula, quod tamen raro accidit, nisi forsan copula saepius
et vehementius peragatur.
’ Phtysis non tam contagiosus, sed potius hereditarius morbus, saltem
eo sensu quod proles hereditate accipiat maximam dispositionem ad hunc
morbum contrahendum.
’ Suppi, q. 64. a. 1 in c. et ad 2.

105

3° Item tempore purgationis puerperalis praesertim incipien­
te, si inde damnum grave uxori immineat, quod primis diebus
(2 vel 8 aut aliquando plus) facile fieri potest1; in his rebus
ratio conditionis habenda est cuiuslibet personae, et in dubio
medicus consulendus.
4” E contra tempore purgationis puerperalis progrediente
aut ad finem versante, item tempore lactationis post copiosum
prandium, balneum aut venae sectionem, non est illicita, quid­
quid olim aliqui dixerint, nec etiam per se durante fluxu
menstrui ordinario, vel et extraordinario, nisi per accidens si
morbus quidam inde multum ingravesceret’.
VI. Animadversio de morbis venereis, a quibus periculum
imminere potest.

1° Syphilis, etiam sic dictus morbus gallicus, quia inter co­
pias Galliarum sub Carolo VIII, Neapolim obsidente (1490)
saeviit, est lues venerea propriissime dicta. Initio, definito loco
circumscripta, totum corpus deinde pervadit et multis modis
corrumpit. A quodam microbio originem habet, quod vocatur:
treponema pallidum (spirille pâle). Triplex stadium in eius
processu observabitur, cui antecedit tempus incubationis, per
10-40 dies, postquam microbium in glandis vel pellis exulce­
ratione fuit depositum: aliquando tamen est syphilis maligna
(galoppante) quando ab initio se manifestat. In 1° stadio,
ulcus quoddam durum in loco formatur ubi microbium latuit,
quod facile rumpitur ob frictiones et paulatim extenditur, ac
invadit sanguinem totius corporis (10-11 hebd.). In 2° stadio,
post infectionem sanguinis, corruptionis indicia externa appa­
rent, nempe febris, insomnia, anemia, eruptiones cutaneae,
rubidae et rotundae maculae quae numero magis crescunt et
dolorem afferunt, et aliquando morbi concomitantes. In
3° stadio, palatum ab ulcere perforatur, facies et os deforman­
tur, quandoque caries ossium accedit, testiculorum atrophia et
1 Melius tamen est abstinere per 15 dies.
’ Tempore lactationis raro conceptio fit. Quodsi fiat lac minuitur vel
et desinit, sed proles aliter nutriri potest, vel et lactatione artificiali.
’ In V. T. tempore menstrui prohibebatur sub mortis poena (Lev. XX,
16), sed ratio potest esse quod in regionibus Asiae calidissimus mulieres
copiosum fluxum patiantur, et saepe pars sanguinis iam omnino corrupti
in vagina remaneat: unde oriri potuit periculum ne viri gravem morbum
in genitalibus contraherent. Eschbach, o. c„ p. 122.

106

impotentia. Non semper 3n phasis habetur; multi sunt qui antea
validi fiunt. In 1° et 2° stadio syphilis contagiosa est et magnum
periculum affert infectionis pro aliis, quod per 3 vel 4 annos
durare potest; in 3° stadio fere .nullum. Transmittitur syphilis
a matre morbida ad foetum sanum, a fœtu infecto ad matrem,
saepissime coitu cum persona syphilitica habito, etiam osculis,
lactatione, usu rerum a syphilitico adhibitarum, atque haereditate. Sanabilis est, licet sanatio non semper omnino certa sit;
practice tamen potest dici moraliter certa, ita quod fere nullum
remaneat periculum infectionis. Curator remediis ex hydrargyro et arsenico confectis; notissima sunt quae designantur
,nn. 606, 914, et 1116. Sanatio durat a 15-18 ad 24 menses; plus
autem quando morbus est gravior. Etiam media praeservativa
inventa sunt; scii, unguenta quibus membrum virile ungitur
mox ante vel post coitum.

2° Blenorrhagia, seu gonorrhaea a microbio gonococchum
dicta, est morbus quo urethra ob microbium purulenta ratione
inflammatur; si diuturna est vel chronica, vocatur guttula mili­
taris. Ad organa propinquiora facile transit. Post recessum
aliquando occulta latet, et est serio contagiosa. In muliere peritonium facile invadit, unde genitalium contagio et sterilitas.
Facile sanatur breviori tempore, sed non sine dolore, electro­
lytica methodo. Copula est medium contagionis; morbus non
est haereditarius, sed infectio in nativitate facile traditur : pro­
les scii. Ophthalmia afficitur in detrimentum facultatis visivae.

3° Ulcus molle minus perniciosum et minus frequens est. Est
magnum ulcus in organis genitalibus; sed ad alia non exten­
ditur. Ad cicatricem perductum consanescit.
E contra leucorrhaea seu fluor albus, quo fœminae prae­
gnantes saepe laborant, non est maleficus.

Articulus III.
De Actibus accessoriis
cum Copula Coniugali connexis.

I. Praeter ipsam copulam, etiam sunt actus plus minusve
cum ea connexi, qui inter coniuges in carnali commercio
occurrunt, qui ad triplicem speciem possunt revocari :
107

a) actus ordinati ad naturam excitandam in actum coniugalem seu ad carnem commovendam;
b) actus nocivi actui coniugali seu contra naturae ordina­
tionem, ut pollutio in se vel in causa voluntaria, et sodomia
improprie dicta, aut proxima ad eas occasio;
c) actus qui nec ordinati ad copulam coniugalem nec nocivi
sunt et dicuntur praeter generationem, v. g. agere ob solam
voluptatem, inutiliter se tangere

Hinc tria principia :
A. Quidquid fit secundum debitum finem et generationem,
seu ad actum coniugalem est necessarium vel utile, est licitum,

B. Quidquid fit praeter finem, non contra generationem, non
excedit veniale.

C. Quidquid est contra finem debitum, generationem prolis,
est graviter illicitum, et participat de malitia adulterii seu fidei
violatae.
Ex quibus principiis diiudicari potest quomodo coniuges
possunt peccare per excessum, et iam intelliguntur conclusiones
sequentes.
II. De actibus venereis imperfectis inter coniuges prae­
sentes :

1° Liciti sunt actus imperfecti seu impudici (aspectus, tactus,
oscula, amplexus, item colloquia, etiam omnino turpia) inter
coniuges praesentes exerciti in ordine ad copulam nunc haben­
dam, quatenus ad illam perfectius, delectabilius et facilius
peragendam conducunt : sunt enim praeparatio et inchoatio
huius actus tanquam finis; quod si finis sit honestus, etiam
media ad illum naturaliter ordinata. Dummodo adhibeatur
diligentia ne semen emittatur extra vaginam, nec praestetur
consensus in pollutionem fortuito casu orituram.
2° Item liciti sunt, cum quadam restrictione, ad fovendum
vel servandum mutuum amorem qui est matrimonio et copulae
necessarius, praesertim si hic et nunc adsit quaedam gravis
et proportionata ratio, v. g. gravis suspicio infidelitatis vitanda
vel propensionis ad aliam personam, necessitas praebendi
signum speciale amoris, amputandum initium libidinis adulte­
rinae, instans omnino petitio compartis, etc.; quae ratio eo

108

gravior sit oportet quo maius sit periculum pollutionis. Restric­
tio vero haec est : dummodo actus non sit per se et omnino
proxime provocantes delectationem satiativam seu pollutionem,
aut ipsi pollutioni aequivaleant, nec sit periculum consentiendi
in eam si aliquando sequatur; igitur ubi coniuges advertunt
periculum pollutionis proxime adesse, ab actibus cessare de­
bent.
3° Si autem hic et nunc nulla sit ratio, ita ut coniuges hic
et nunc copulam perficere non possint aut non velint, at illos
actus quaerant propter se et intendant solam voluptatem,
illiciti sunt quia in intentione agentis privantur suo fine
naturali et debito, sed solum venialiter quia est solus excessivus seu inordinatus usus rei licitae; — imo etiam graviter si
adsit periculum proximum pollutionis vel delectationis venereae
completae

III. De actibus venereis imperfectis solitariis absente
comparte :

1 ) Actus imperfecti solitarii, absente comparte exerciti,
sunt illiciti, quia ob solam voluptatem fiunt, nisi forsan in
quibusdam adiunctis utiles sint ad praeparandam copulam
futuram, alendum appetitum sexualem, aestum obtinendum,
etc...; ergo per se illiciti sunt : mortaliter si adsit periculum
proximum pollutionis vel delectationis satiativae, aut consensus
in illam; secus ad minus venialiter, quia, secundum plures,
essentiali ordini coniugii non adversantur sed, ratione status
conjugalis, de se naturaliter referuntur ad copulam matrimo­
nialem licitam, quae tamen hic et .nunc excluditur; secundum
alios multos e contra semper mortaliter, quia, cum coniuges
per se non habeant ius in proprium corpus, actus illi sunt de
se inchoatio pollutionis1
2, nec ordinem dicunt ad copulam, nisi
1 In praecedentibus agitur de tactibus vere impudicis; pudici enim et
honesti liciti sunt etiam cum periculo pollutionis, dummodo aliqualis ratio
adsit ac desit periculum consensus; — e contra graviter illiciti sunt tactus
vere turpes cum tertia persona exerciti,
2 Animadvere tamen liceat actus imperfectos de se non esse contra
naturam nec iuxta naturam, quia de se nihil tale dicunt. Cfr. pag. 70.
Unde in casu idem est, ac si coniuges praesentes actus illos exerceant
et copulam perficere nolint.
Neque dicas : si in coniugibus actus imperfecti et delectatio incom­
pleta sunt tantum veniales, etiam in aliis tantum sunt venialiter mali. —

109

aliquando ratione specialium adiunctorum. Quam ultimam
sententiam S. Alphonsus dicit in praxi suadendam (non impo­
nendam).

2 ) Delectatio morosa de copula cum suo coniuge habita vel
habenda, vel eius desiderium, quia sunt de re licita, non sunt
peccata, nisi adesset periculum pollutionis : tunc enim sunt
peccatum mortale; aut nisi omnino inutiliter et otiose quis iis
inhaereret : tunc enim sunt veniale; — delectatio vel desiderium
de actibus venialiter malis est leve peccatum; — de actibus sub
gravi prohibitis est mortale.
IV. De quibusdam actibus copulae praeparatoriis aut eam
comitantibus :

1° Inchoare copulam in vaso indebito v. g. in vase
postero vel in ore, cum intentione eam consummandi in
vagina; item genitalibus tangere vas posterum aut ore ea
lambere, non sunt mortale, dummodo praecaveatur profusio
seminis et excludatur affectus sodomiticus, qui tamen facile
aderit si praedicta non obiter fiant sed aliquo tempore durent;
— imo si quaerantur ut solum medium et praeparatio actus
debiti et adsit ratio sufficiens v. g. quia aliter excitari quis non
possit, non sunt peccatum *.
2° Mulier potest tactibus sive propriis sive mariti se excitare
ad delectationem satiativam et perfectam habendam, et ita
copulam complere, si vir antea intra vaginam seminaverit; — e
contra id esset illicitum si vir modo onanistico seminavisset
extra vaginam, quia tunc nulla esset copula apta generationi
ac proinde nullus actus communis complendus; unde, si fieret,
adesset peccatum solitarium.
3° Item, posset uxor perfectam voluptatem quaerere imme­
diate ante seminationem viri, saltem si vir eam penetret ante­
quam sit sedata. Id fiet sine peccato mortali, et quando ratio
adsit, eiam sine veniali, si propter minorem caliditatem in ipso
congressu moveri et aliter delectationem completam experiri
Resp. coniugibus ipsam delectationem completam esse licitam in copula
coniugali, ac proinde etiam incompletam. Unde in casu, res quae ab iis
quaeritur non est indebita, sed solus modus quo quaeritur est indebitus.
E contra, solutis ipsa delectatio est indebita, utpote matrimonio reservata.
1 Actus enim incompletus de se non est contra naturam, nec iuxta
naturam, sed ab utroque abstrahit, ut dictum est.

110

non possit, vel si ipse vir vix aliter ac visa excitatione uxoris
excitetur ac copulam perficere possit : videtur enim sufficere
quod in actu coniugali ambo coniuges moraliter simul aestum
voluptatis experiantur. Conandum tamen est ut etiam adsit
simultas physica, quia naturae magis convenit et valetudini, et
voluptatem magis fovet et amorem.

4° Non tamen licitum esset viro actum continuare, si uxor
se retractaverit, quia non esset nisi inutilis pollutio.
5° Non peccat, saltem mortaliter, uxor, quae consulto cohi­
bet commotionem, distillationem et delectationem completam,
quia ad copulam et generationem non sunt necessariae, et ideo
non est causa quod semen viri prodige suo fine destituatur.
Esset tamen reprehendenda si id faceret ex ira vel aversione
erga maritum, et hortanda ut etiam in hoc facilem se praebeat
ut placeat viro et unionem amoris foveat.

V. Monitum. Actus imperfecti, cum ex natura sua non
sunt liciti nisi in ordine ad copulam, illiciti sunt illis quibus
petere vel et reddere copulam est absolute prohibitum : ita
v. g. ratione voti, aut impotentiae permanentis.
Quod tamen non est intelligendum de omnibus tactibus,
aspectibus aut osculis : sunt enim tales actus de se liciti in
coniugio, quia coniugi competit eos exercere in corpus con­
sortis quod suum est; nec sunt de se et necessario venerei, sed
solum quando in iis quaeritur delectatio venerea, aut huiusmodi periculum includunt. Sic autem prohibiti sunt iis quibus
copula omnino prohibetur.
Articulus IV.

De Excessu in Usu Coniugii.

I. Excessus in usus coniungii esse potest :
a) ratione finis, ut si fiat exclusive ob delectationem;
b) ratione indebitae circumstantiae, v. g. situs, si actus fiat
modo praeter illum quem natura indicat;
c) maxime ratione modi contranaturalis, si ita fiat ut ipsa
generatio exinde impediatur, v. g. modo sodomitico, in vase
111

innaturali et organo indebito, scii, in vase postero vel in ore.
lam vero modus peccandi per excessum contranaturalis
hodiernis temporibus valde frequens est Onanismus'. Est
copula vaginalis eo modo quaesita quo generatio positive
impediatur et ex effusione seminis sequi non possit; quod
variis modis fieri potest supra descriptis". Peccatum est mor­
tale, utpote fini primario matrimonii directe contrarium et fidei
coniugali adversum, merus abusus organorum genitalium con­
tra ordinem a Deo institutum, quo rem nobilissimam pervertunt
in turpissimum actum passionis ignominiae : caret enim ordine
ad finem naturalem seminis et ad bonum speciei. Unde malitia
actui est intrinseca, adeo ut nulla causa quamvis urgente co­
honestari valeat.

Haec est doctrina Ecclesiae, quae elucet ex prop. 49 damn,
ab Inn. XI et multis ac repetitis declarationibus S. Officii
(20 maii 1851; 19 apr. 1853; 26 mart. 1897; 23 nov. 1922) et
S. Poenitentiariae (duodecies a 15 nov. 1816 ad 3 iun. 1916),
novissime ex enc. Casti Connubii in qua Pius XI non haesi­
tavit declarare talem esse ipsam christianam doctrinam, ab initio
et semper traditam : « Cum igitur quidam, a Christiana doc­
trina iam inde ab initio tradita neque unquam intermissa ma­
nifeste recedentes, aliam nuper de hoc agendi modo doctrinam
solemniter praedicandam censuerint. Ecclesia catholica, cui
ipse Deus morum integritatem honestatemque docendam et
defendendam commisit, in media hac morum ruina posita, ut
nuptialis foederis castimoniam a turpi hac labe immunem ser­
vet. in signum legationis suae divinae, altam per os nostrum
extollit vocem atque denuo promulgat : quemlibet matrimonii
usum, in quo exercendo, de industria hominum, naturali sua
vitae procreandae vi destituatur. Dei et naturae legem infrin' Praxis illa saepe vocatur Nco-Malthusianismus. Propter rationes
oeconomicas Malthus (1798) conceptionis limitationem sed mediis licitis,
scii, abstinendo ab actu coniugali, proposuerat. Nunc autem Neo-Malthusianistae media illicita promovent.
3 Q. IV, art. 4. n. 1 et 2. — Nullus tamen est omnino certus. Indumen­
tum praeservativum enim (condom vel pseudo-vagina) potest lacerari;
pessarium occlusivum male adaptari aut, durante copula, a loco amoveri;
simplex retractio vel lotio vaginalis non semper impediunt quominus
aliquid spermatis ante retractionem eiaculetur, vel ante lotionem in
uterum iam transierit; substantia chemica ante copulam sparsa per totam
vaginam non semper perfectam habet efficaciam.

1 12

gere, et eos
maculari ».
industria vi
divinam: 2)
grave.

qui tale quid commiserint gravis noxae labe com­
Ubi affirmantur tria : usum matrimonii qui de
sua generandi destituitur, 1 ) esse contra legem
esse contra legem naturae: et 3) esse peccatum

II. Hinc circa Onanismum statuuntur conclusiones se­
quentes :
1 ) Vir onanista nequit absolvi nisi poeniteat et proponat;
item mulier formaliter cooperans seu consentiens, vel quae
semen lotionibus expellere nititur. Imo qui medio praeservativo utitur, illud tamquam occasionem peccati destruere
tenetur ante absolutionem; quod a confessario per se et regu­
lariter est urgendum.
2) Uxor non peccat si ob causam mediocriter gravem viro
onanistae ante seminationem sese retrahenti debitum reddat
aut etiam ab eo petat; gravis autem causa est si secus incurrat
mala gravia v. g. dissidia in coniugio, verbera, adulterium
mariti, propriam incontinentiam vel diuturnam ab usu ma­
trimonii abstinentiam', etc... Ratio est quia actio debito modo
incipit ita ut de se sit apta generationi; quodsi indebite termi­
netur, totus reatus se tenet ex parte viri, et ex parte mulieris
sola adest cooperatio materialis et mediata quae propter grave
motivum praestari potest peccato alieno. Id enim est, ait
Pius XI, pati potius quam patrare peccatum. Quod intelligendum est : dummodo uxor ipsi modo agendi co.ntra naturam
non consentiat, sed illum detestetur et ad eum mere passive
sese habeat, secus esset cooperatio formalis; — posset tamen
active cooperari, immediate ante copulam et durante ea se
excitando, et de voluptate (etiam perfecta) gaudere, quamdiu
debito modo actio fiat; item gaudere de bono effectu talis
copulae v. g. de praeservatione a molestiis et laboribus gravi­
ditatis aut partus, quamvis id sit periculosum
1 Hinc potest copulam petere a viro sese retrahente, et solum aliquan­
do, scii, semel vel altera vice, tenetur abstinere ratione charitatis; non
saepius, quia iam esset grave incommodum, dum charitas tamen non
obligat cum gravi incommodo ad vitandum scandalum mere passivum.
3 Idem theoretics valet pro viro, dum ante seminationem mulier se
retrahat; at in praxi ordinario non adest gravis ratio sufficiens ex parte
viri, quia retractionem mulieris sat facile, etiam physica vi, potest
impedire.
113

8

At etiam tunc tenetur mulier propter charitatem monere
virum et repugnantiam propriam ostendere, idque non una
vel altera vice sed saepius, non tamen intempestive, sed oppor­
tune; imo, si possit, blanditiis, precibus aliisque affectus testi­
moniis virum ab hoc crimine deterrere (S. Poen. 15 Nov. 1816),
etiam denegatione debiti si ita speret procurare emendationem
mariti.

3) Uxor autem non potest debitum reddere viro onanistae
instrumentum praeservativum adhibenti, sive involucrum ipse
induat sive indumentum occlusivum uxori imponat, quia est
participatio immediata in actione intrinsece mala : tunc enim
.non adest copula de se apta generationi. Talis scii, ex utraque
parte admissus congressus ab initio est vitiatus et intrinsece
malus, unde cooperatio etiam mere passiva est omnino illicita;
et ideo uxor tenetur pro viribus positive resistere, v. g. se
agitando vel manibus utendo, et non potest cedere nisi prae­
valenti vi, ad instar mulieris oppressae, quo casu, ex tali
gravissima causa quantum ad id quod impedire nequit, mere
permissive sese habere potest, dummodo omnem consensum
in delectationem excludat. (S. Poen. 16 apr. 1853 et 3 iun.
1916; Cone. Prov. Mechl. n. 84).
4) Item peccaret graviter uxor si virum induceret ad
onanismum sive directe sive indirecte, v. g. producendo in­
sistentes querimonias de numerosiore prole, de doloribus
partus, de incommodis gestationis, etc...
5) Uxore utente pessario occlusivo vel aliis mediis genera­
tionem impedientibus, debet vir auctoritate maritali illud pro­
hibere et eam ab istis removere, imo, si fieri possit, media et
instrumenta auferre et destruere; quod si nihil proficiat et
gravia incommoda timenda sint, censent aliqui virum posse
etiam debitum petere et copulam perficere, dummodo mere
materialiter et passive sese habeat quoad impedimentum gene­
rationis. lamvero :

a) Certo illicitum esset si uxor uteretur pseudo-vagina,
quia tunc ab initio actus esset intrinsece malus.
b) E co.ntra probabiliter est licitum, si, contradicente viro,
pulvere anticonceptionali utatur aut medicamento quo semen
enecetur, saltem si fiat post actum, vel lotione vaginali illud
expellere nitatur; quia tunc idem substantialiter manet et actus
et organum genitale mulieris : ipse actus enim bene fit et semen

1 14

in vase debito deponitur, vitium autem non est ex modo agendi,
sed existit independenter ab actu et est ei posterius solique
uxori est tribuendum.

p c) Quodsi spongia utatur vel pessario occlusivo, an eadem
iatio valeat, dirimere nos ipsi non auderemus, sed viderint sapientiores1. Res non tam clara est, num in casu ipsa copula
sit ab initio vitiata, licet ab initio et durante copula adsit im­
pedimentum conceptionis ex occlusione uteri; quia os uteri non
est organum quod, sicut penis, partem habet in copula, sed ista
debito modo perficitur si semen in vagina .naturali deponatur.
Id in casu accidit, licet actio naturae post copulam continuanda
impediatur, sed a muliere. Unde in praxi, donec Ecclesia pro­
nuntiet, maritus absolvi poterit, dummodo paratus sit stare
mandatis S. Sedis.
Nec obstat : si mulieri illicitum sit cooperari viro utenti
instrumento praeservativo, pari iure et viro debet esse illicitum
cooperari mulieri quae simili utitur instrumento. Quamvis enim
iura sint paria, non tamen eaedem sunt partes viri et mulieris
in actu coniugali, sed maiores sunt apud virum; et ideo facilius
cooperari vir poterit uxori, quam ista viro.
III. Corollaria. 1 ) Ex principiis enuntiatis responderi po­
test quaestioni : utrum uxor cooperari posset copulae sodomiticae? quae etiam adversatur fini naturali copulae, ac fidei
coniugali postulanti ne coniuges utantur corpore nisi modo
generationi apto : neuter enim habet ius in corpus alterius
contra naturam. lamvero,respondendum est sicut pro onanismo
1 P. Vermeersch in prima editione sui operis affirmavit, sed postea
se retractavit (cfr. Periodica de re canonica 1925, f. II; et Th. M., t. IV,
69). Actus nunc videtur ipsi ab initio malus, quia vagina iam est
substantialiter vitiata : haec enim essentialiter est canalis ducens ad
uterum; cum autem in casu occludatur, etiam canalis esse cessat. Unde
mulier quae habet vaginam naturaliter occlusam est impotens. — Argu­
mentum, salvo meliori iudicio, non videtur certum. Nam alia est occlusio
naturalis, alia mere artificialis: aliud organum propter suam structuram
occlusum, aliud apte constructum sed occlusum ob accidentale impedimen­
tum ab extrinseco appositum, quod vaginam relinquit perfecte integram,
luvat etiam notari hoc modo solum impediri transitum seminis in uterum
et ita ad ovum. lamvero si uterus fuerit ablatus, vel oviductus interruptus,
et transitus ad ovulum iam impossibilis factus, actus coniugalis tamen
manet licitus; item, durante graviditate, dum transitus in uterum impeditur
quia iste clauditur.

115

artificiali : tali copulae, utpote intrinsece malae et ab initio
vitiatae, positive seu active cooperari nunquam licitum est, nec
etiam mere passive cooperari; — sed oportet ut uxor concubi­
tum viri sodomiticum positive resistendo quantum possit (v. g.
agitatione et manibus) impedire conetur, et si invita nihilominus
paevalenti vi cedere cogatur, ut nunquam venereae delectationi
inde forsan orienti consentiat. Si enim onanismo artificiali coo­
perari nunquam est licitum, a fortiori id valet de modo sodomitico qui magis est perversus (cfr. S. Poen. 3 apr. 1916).
2) Ab onanismo et sodomia improprie dicta distingui debet
actus quo coniuges congrediuntur animalium more, ita tamen
ut copula fiat in vagina; quo casu nonnulli dicunt se retrorsum
vel a tergo congressos esse. Tunc interrogare debet confessarius, utrum hoc modo generatio fuerit possibilis; si respondent
eam fuisse possibilem, infertur actum non fuisse contra natu­
ram sed solum inordinatum in situ, praeter naturam; quod
peccatum veniale non excedit. Sponte de situ in copula habendo
sermonem nunquam habeat confessarius.

3) Ab onanismo differt omnino praxis copulam solo tempore
ageneseos habendi, quo tempore nullatenus aut rarius scii,
accidit conceptio; unde ista praxi generatio fit parum proba­
bilis. Talis enim agendi ratio de se non est peccaminosa, cum
coniuges possint sese continere quamdiu volunt, et aliunde nil
contra finem matrimonii agant tempore quo congrediuntur
(S. Poen. 16 iun. 1889). dummodo ita fiat ex recta intentione
seu iusto motivo et servatis debitis circumstantiis. Merito ta­
men monent episcopi Belgii : « ne autem ipsis coniugibus
proponatur tempus ageneseos ac si per illud generatio certe
vitaretur ' ».
' Tempus ageneseos olim a medico Capellmann aliisque fuit ita statu­
tum : a decem vel quatuordecim diebus post inceptam usque ad tres
quatuorve dies ante novam menstruationem; putabant enim ovulationem
ac proinde fertilitatem cum menstruatione coincidere. ita ut durante
mense esset mulier ;
fertilis
sterilis
fertilis
a die 1 ad 14
a 15 ad 25
a 26 ad 28
At compertum fuit menstruationem cum ovulatione non coincidere, licet
sit phenomenon connexum; sed locum habere inter duas ovulationes.
Ita Dr Siegl statuit mulierem fertilem esse a die 5 ad 20 a menstruatione
habita, sterilem a die 1 ad 4. et a 21 ad 28. Nunc autem iuxta reccntissima experimenta doctoris Knaus. mulier esset fertilis a die 11 ad 17 a

1 16

4) Nec onanismus cum copulae abruptione confundi debet.
Haec enim licita esse potest propter gravem rationem v. g. ad
vitandum scandalum persona ex improviso superveniente, ob
spasmum exortum in suris, ob subortam infirmitatem : tunc
menstruatione habita, sterilis a die 1 ad 10 et a die 18 ad 28. Secun­
dum doctorem Ogino mulier esset fertilis a die 12 ad 19 ante menstrua­
tionem sequentem (exceptionaliter ad diem 24), sterilis autem per 11
dies ante menstruationem sequentem et per 9 dies (exceptionaliter tantum
per 4) post menstruationem habitam. Quod ita schematice proponi
potest :
sterilis
fertilis
sterilis
a die 1 ad 4
a 5 ad 20
luxta Siegl :
a 21 ad 28
a die 1 ad 10
*a
Iux
Knaus :
a 11 ad 17
a 18 ad 28
a 10 ad 17
luxta Ogino :
a die 1 ad 9
a 18 ad 28
(except, a 1 ad 4) (except, a 5 ad 17)
Circa quae notandum :
1) Computus est approximative, unde ad certo vitandam conceptio­
nem abstinere deberent coniuges a die 4 ad diem 19 vel 20 post menstrua­
tionem.
2) Experimenta nondum sunt sufficienter certa, quia : a) incertum est
tempus durante quo ovum et sperma ad fecundationem manent apta :
id enim pendere videtur a conditione individuals personae, vel et a medio
diverso, in quo semen v. g. servatur; b) experimenta non sunt satis nume­
rosa ad omnimodam certitudinem faciendam; et c) plura non in specie
humana sed in animalibus fuerunt facta, unde ex eis tantum concludi potest
per analogiam.
3) Ovulatio praecox aut tardior aut supplementaria semper est possi­
bilis, unde et de facto, fecundationes locum habuerunt aliis temporibus.
4) Hinc alii dicunt non dari, hac in re, legem generalem, sed rem
dependere a diversa conditione mulieris; alii vero dicunt nullum esse
tempus in quo conceptio non sit stricte possibilis.
Ex quibus constat quam caute in affirmando vel consulendo hac in re
procedere debet confessarius; nec ista doctrina spargenda est in popu­
lum, quia noceret bono communi.
Speciatim : a) Praxis copulam solo tempore ageneseos exercendi, etsi
de se non sit illicita, est tamen male sonans, quae exigit rationem co­
honestantem.
b) Ergo, ut in casu concreto sit honesta, opus est ut fiat ex bono fine,
qualis non est vitare omnem prolem, aut voluptati indulgere; secus erit
peccatum veniale.
c) Etiam si adsit bonus finis, insuper requiritur ut fiat in circumstantiis
debitis, v. g. de mutuo consensu et absque periculo incontinentiae; secus
adesset peccatum mortale.

117

copula abrumpitur non iam ut semen extrinsecus effundatur,
sed ex alio fine, unde seminis effusio praeter intentionem eve­
niens pollutioni involuntariae aequiparatur. Deficiente gravi
ratione, id per se loquendo non est mortale, dummodo coniuges
in hoc consentiant nec adsit periculum seminandi extra vas :
illa enim penetratio vasis feminei tunc reputatur ad instar
tactus impudici, qui inter coniuges permittitur vel saltem non
est mortalis, secluso periculo pollutionis. Diximus :
a) si ambo consentiunt, nam si alter se retrahit sine alte­
rius consensu, certo graviter peccat contra obligationem
reddendi debitum, ut magis patebit ex art. seq.;
b) per se loquendo, nam saepe est mortale quia frequenter
adest periculum ex tali retractione effundendi semen, nisi
coniuges experti sint oppositum, quo casu, ordinario tamen
non possunt excusari a veniali;
c) si non adsit periculum pollutionis; unde peccat graviter
maritus qui, sine causa iusta, seminationem cohibeat, postquam
uxor delectationem completam experta sit vel ad eam proxime
sit parata, quia ita est causa quod actio uxoris fini suo desti­
tuatur et sit mera pollutio.

5) E contra nequit admitti, quod aliqui dixerunt : coniuges
qui prolem multiplicare nolunt, posse ad mutuum amorem
fovendum, concupiscentiam sedandam, vel compensandum
matrimonii usum, inchoationem copulae etiam per vaginae
penetrationem exercere ad modum actus imperfecti quem ad
consummationem perducere nolunt; et quidem licite, etiam si
pollutio non solum raro, verum et frequenter inde oriatur,
dummodo huic non consentiant.
Contra : a) tactus imperfectus, si positive excluditur finis
d) Hinc talis praxis non est publice proponenda, nec etiam privatim
positive suadenda, quia id natum est generare scandalum, imo ducere
ad onanismum : cum enim utriusque praxeos sit idem effectus, nonne
periculum adest quod utriusque differentiam non satis perspiciant, et
tandem modo innaturali, faciliore et securiore, sint usuri ?
e) Sed quandoque potest confessarius caute illam praxim suggerere :
ita si adsit ratio sufficiens omnem conceptionem vitandi et poenitens
continentiam servare non possit, posset confessarius dicere in hoc casu
id non esse malum; vel si inveteratus onanlsta sit incorrigibilis, cui talis
modus agendi proponi posset ut minus malem.
Haec est doctrina satis communis inter moralistas.

1 18

primarius, generatio prolis, est peccatum veniale, etiam si nul­
lum inde sit periculum pollutionis;
b) quodsi actus diu prolongetur vel et frequenter repetatur,
ita ut sit periculum pollutionis proximum, erit graviter malus,
quia est ponere causam per se et graviter influentem in pollu­
tionem. — Et si licitum esset, coniuges impune possent onanismum materialiter exercere : talis enim praxis aequivalet onanismo a quo sola intentione explicita differt, cum in onanista
formali pollutio sit in se voluntaria, hic autem solum voluntaria
in causa proxima. Et ideo aeque prohibentur sub gravi.
6) Graviter intentione peccant mulieres quae inefficaci
ratione (vano remedio, cohibendo distillationem, surgendo ad
mingendum) copulam sterilem reddere voluerint. Nec marito
talia iubenti parere possunt nisi prius ipsum de suo errore
monuerint.
Quodsi medium adhibeant voluntarie quo expellatur aut
enecetur semen receptum, actus exterioris graviter peccaminosi
reae sunt; hinc mulieres vaginam regulariter irrigare non de­
bent statim, sed solum aliquot post copulam horis ’.
Sub nullo itaque praetextu citius fieri potest munditiei, aut
consuetudinis, aut sanguinis affluxus cum pruritu, aut fluoris
albi, vel inflammationis vaginalis, aut sanitatis; quae causae
ceteroquin non sunt proportionatae, imo generatim lotio vagi1 P. Vermeersch, qui in prima editione sui operis De Castitate, n° 264,
severius sex horas exigebat, recenter benignius censet et post horam
habet lotionem licitam. Nam « in singulis effusionibus, nemaspermata
continentur, immenso numero, quem aestimant 250.000.000 ad 260.000.000.
Si vir vaginam perfecte penetravit, iam in ipso copulae actu multa
nemaspermata uterum ingrediuntur. Talis autem est eorum motus ut
centesimam metri partem inter decem momenta percurrant. Initium autem
vaginae ob ostio uteri distat 2 Ύ ad 3 J4 centimetris; 10 vero centimetris
a tubis fallopianis... ubi fecundatio evenire solet... Quando omnia
optime procedunt, fecundatio iam post horam cum dimidio a facta copula
locum habet » {Th. M„ IV, n. 7). Exinde concludit: « lotio vaginalis
post horam a copula, in se illicita dici nequit, dum iam tunc generationem
moraliter non impedit » nam « tot nemaspermata in utero recepta sunt,
ut talis spes fecundationis facta sit qualis melior moraliter expectari
nequit » (ad n. 71).
Haec tamen conclusio non apparet fundata. Praetermisso etiam quod
computus forsan non sit adaequate institutus, cum ex una parte nemaspermatum numerus et ipsorum celeritas videantur exagerari (non enim

119

nalis potius est sanitati nociva Esset tamen lotio immediate
post copulam licita, si esset medium hic et nunc necessarium
ad infectionem aut morbum contagiosum avertendum, quod
sane raro accidit.
IV. Praeter inordinationem contra naturam, Onanismo
intrinsecam, etiam plura mala ex eo nata sunt sequi consec­
taria, ut notat Tanquerey (Suppl, ad tr. de Matr., n. 41-43):

« a) Ipsi coniuges saepe ex eo multa mala patiuntur; sicut
enim filii sunt commune bonum et commune vinculum quo
firmius et arctius coniuges connectuntur, ita ex adverso qui
prole carent multo facilius dissentiunt et ab invicem separantur.
Nec dicatur, ad hunc finem attingendum unum vel alterum
filium sufficere; nam quo numerosior proles, eo firmior coniugum unio; aliunde haud raro onanistae puniuntur praematura
morte unius vel alterius filii quem genuerant; hinc saepe pa­
rentes filii unici angoribus et timoribus premuntur, ne forte
hic e vivis rapiatur et familiae nomen deleatur. — Praeterea
copula maritalis quae, legitime peracta, remedium est concu­
piscentiae, eam non sedat sed incendit quando onanistice
perficitur; femina praesertim non complete delectatur, nec
quiescit nisi cum uterus virili semine eius ardorem temperante
irrigatur. — Hinc etiam uno ore conclamant medici onanistas
multis morbis obnoxios esse, qui praesertim ex nervorum
concordat cum iis quae a scientiarum cultoribus ordinario traduntur),
et ex alia parte distantia initii vaginae ad ostium uteri diminuatur; haec
insuper animadvertere liceat. Ex optimo modo quo aliquando exceptionaliter fecundatio fieri possit, concluditur ad id quod licite fieri possit
gcneratim. Deinde, ex eo quod fecundatio non radicaliter impediatur,
quomodo possit affirmari quod adsit spes qualis melior moraliter expectari nequit? Id revera nos fugit. Ceterum graviter illicitum est « quid­
quam positive agere quo conceptio impediatur vel minus probabilis
fiat ». ut ait ipse P. Vermeersch; ac proide etiam partem seminis perdere,
—■ nisi per accidens et praeter intentionem agentis — : « Sic non possit
vir, contentus partiali seminatione, se retrahere et reliquum semen con­
sulto prodigere extra vas » (n. 57). Ergo a pari lotio est graviter illicita,
quae directe partem seminis expellit.
1 Ita Dr ScHOCKAERT.Les dangers de l'avortement et du néo-malthu­
sianisme pour l'organe féminin; in Revue médicale de Louvain, 1932.

120

excitatione oriuntur commotio enim quam concubitus causât
non sedatur nisi virilis spermatis naturali effusione ac suscep­
tione.

b) Proles etiam haud raro ex onanismo parentum aliquod
detrimentum patitur, quod ita describit Concil. Pictaviense
(1868): saepe saepius accidit ut filius ille indulgentius educe­
tur, aut Deo iubente vitam breviter finiat, aut, aetate deterior
factus, dulci fratrum sororumque amore ac praesidio destitutus,
seipsum amans, parentibus non obediens, elatus, ingratus, sine
affectione, familiam suam ignominia mceroreque afficiat.
c) Nec minus societati nocet onanismus. Si quidem prae­
cipuum societatis robur ac praesidium in numero ac virili
civium educatione situm est; iamvero onanismus, generationem
impediendo, civium numerum minuit, ita ut nationes olim flo­
rentes paulatim deficiant; obstat pariter virili puerorum educa­
tioni : ubi enim unicus est filius, generatim indulgentius educa­
tur, voluptati potius quam officio addicitur, ac saepe patriae
omnino inutilis evadit ».

V. Monitum pro confessariis. De Onanismo etiam inter­
rogandi et monendi sunt fideles in confessione. De quo S.
Poen., 10 mart. 1886; et Instr, ep. Belgii 19092; atque Cone,
prov. Mechl., n. 84-86. Imo ipse S. Pontifex in enc. Casti Connubii scribere non dubitat : « Sacerdotes igitur, qui confes­
sionibus audiendis dant operam, aliosque qui curam animarum
habent, pro suprema nostra auctoritate et omnium animarum
salutis cura, admonemus, ne circa gravissimam hanc Dei legem
fideles sibi commissos errare sinant, et multo magis, ut ipsi se
ab huiusmodi falsis opinionibus immunes custodiant, neve in iis
ullo modo conniueant Si quis vero confessarius aut animarum
pastor, quod Deus avertat, fideles sibi creditos aut in hos
errores ipsemet induxerit, aut saltem sive approbando, sive
’ Vel etiam mulierem ex defectuosa variarum praxium applicatione.
Cfr. Eschbach, ο. c., p. 573-574; Surbled, t. I, 1. 2, ch. 11-12; Dr
Schockaert, in articulo citato.
a Cuius instructionis ad instar commentarii haberi potest opusculum
auctoris A. Knoch, L'Onanisme conjugal et le tribunal de la Pénitence,
Liège, 1910. Praeterea conferri utiliter possunt: Instructio pro confes­
sariis de usu et abusu matrimonii, Eichstaett, Seminarium 1931; —
Ami du Clergé, 1931: — Creusen, L'Onanisme conjugal, in N. ft. Th.,
1932.

121

dolose tacendo in iis confirmant, sciat se supremo iudici Deo
de muneris proditione severam redditurum esse rationem,
sibique dicta existimet verba Christi, Mt. XV, 14 : Caeci sunt,
et duces caecorum; caecus autem, si caeco ducatum praestet,
ambo in foveam cadunt ».
Agitur enim de malo gravissimo, ubique sparso et bono
communi valde nocivo, de quo bona fides iam vix existere
possit, cuius praxis apud bonos et pios facile erit aliis ob scan­
dalum damnosa, quaeque ob silentium confessariorum existi­
mabitur permitti aut tolerari posse. Quibus inspectis confessarius :
1 ) Nisi positivo iudicio appareat poenitentem ab illo vitio
immunem, regulariter ignotos coniuges interroget saltem
interrogatione generali : utrum omnia i.n matrimonio recte se
habeant, an nihil circa hoc perturbet conscientiam.

2 ) Si onanista detegatur, nunquam potest positive permittere
vitium, et regulariter monere debet, non solum si absit bona
fides aut probabilis sit spes fructus, sed etiam his deficientibus,
imo, monet S. Poenità, 10 mart. 1886, « si praevideat plures
a bona fide esse deturbandos, multosque sacramenta dere­
licturos » : tum generatim, quia si confessarii generatim silerent,
nocerent bono communi, tum in casu particulari si timeatur ne
silentium confessarii divulgetur, vel exemplum fidelibus sit
scandalum. « Hac enim in re, ait Cone. Prov. Mechl., n. 85,
praestat severitate uti magis quam indulgere laxitati ».
3) Extraordinarie solum, in casu raro, si ista absint incom­
moda et periculum scandali atque nimii abusus, poenitentem
poterit relinquere in bona fide, quae facilius existere potest
in uxore dum est in gravi morbo, aut totam rem relinquit marito.
4) Quodsi coniux, attento modo quo vitium committatur,
copulam bene inchoare vel inchoatam admittere legitime possit,
de hac facultate eam instruet, ut ipsa vitet deinceps peccata
formalia.

5) Remedia quoque contra vitium praebeat :
a) ostendat gravitatem peccati quod fini primario actus
coniugalis et matrimonii directe adversatur, ac gravem obliga­
tionem illud derelinquendi;
b) exponat effectus nocivos in prole nata, et in parentibus
qui systema nerveum debilitant;

122

c) si poeniteris obiicit difficultatem alendi et educandi
numerosiorem prolem, fiduciam excitet in Dei providentiam
et exponat familias numerosiores generatim esse aliis feliciores
et emergere energia membrorum, maiorique unione ac virili
amore;
d) si mors ex novo partu timeatur, insinuet periculum a
medicis nonnullis facile exaggerari, neminem hac in re posse
certum praenuntiare eventum, naturam ceteroquin mulieri
praegnanti adiumentum ferre, ac artem medicam ita profecisse
ut periculum potius possit averti;
e) tandem discreto modo ut se contineant aut rarius con­
grediantur suadere potest, vel iis caute insinuare adesse tempus
fecundationi minus aptum.
6) Denique recidivo sine emendatione regulariter absolutio
differatur, nisi signa extraordinaria afferat.

7) Ceterum, ut castitatem coniugalem exercere valeant,
oportet ut coniuges, virtute praediti, passionem dominentur et
continentiam per tempus servare apti sint, ut quandoque
necessarium est durante praegnatione, vel tempore partus
et purgationis, vel propter morbum aut infirmitatem. Quodsi
id possint, etiam sat facile vitare onanismum valebunt.
Articulus V.

De Debito Coniugali
et de Defectu in Matrimonii Usu.
I. Actus coniugalis etiam potest esse obligatorius : copula
enim ex iustitia exigi potest ab alterutro coniugum quia habet
potestatem in corpus compartis (I Cor., VII, 2-3), et quidem
ex contractu bilaterali oneroso, ita ut per se et generatim
compars ipsam reddere teneatur; quaproter debitum conjugale
solet vocari. Linde coniuges etiam possunt peccare per defec­
tum (can. 1111).
A. Petendi nulla per se est obligatio, quia nemo tenetur uti
iure suo; per accidens obligatio ex charitate (et pietate) potest
existere v. g. si iudicet coniux (praesertim vir) compartem
versantem in periculo incontinentiae non audere petere, vel si
123

usus co.niugii necessarius appareat ad fovendum amorem vel
dissidia avertenda.

B. Reddendi existit obligatio per se gravis ex iustitia quoties
una pars rationabiliter, serio et legitime petit, sive expresse sive
tacite, quia ad usum coniugalem corpora mutuo tradiderunt in
contractu matrimoniali; id autem negare de se gravem mo­
lestiam affert alteri. Per accidens tamen erit levis, ut si raro
denegetur debitum, v. g. saepius petenti semel in mense, si
ad breve tempus differatur, v. g. a die ad noctem, a nocte ad
mane, si alter remisse, non instanter, petat et neganti facile
acquiescat; dummodo in his circumstantiis absit periculum
incontinentiae aut alterius gravis incommodi.
II. Cessat obligatio reddendi in uno, cessante iure petendi
in altero :
a) Si petens admiserit adulterium (sodomiam proprie dictam
bestialitatem ) formale, certum, consummatum : frangenti enim
fidem, fides frangitur. Excipe si alter similiter peccaverit, vel
peccati complex fuerit, vel peccatum sciens et volens condo­
naverit (can. 1129).
b) Si usu rationis prorsus careat vel in statu perfectae
ebrietatis sit, quamdiu status duret : qui enim caret usu rationis
non petit rationabili et humano modo ’.

c) Si copula sit causa gravis periculi seu incommodi extrinseci, vel pro reddente, vel pro petente, vel pro prole iam
concepta’; sufficiente tamen accedente ratione (v. g. vitandis
1 Etiatn potest esse periculum pro prole concipienda ex copula post
multam potationem inebriativam instituta, scii, ne fatua nascatur, vel
surdomuta, vel ebrietati obnoxia.
’ In specie adest grave incommodum negandi :
a) si uxor incipienti cancro uteri laborat, ita ut post coitum copiosae
sanguinis emissioni subiicatur;
b) si coitum subit cum dolore valde acuto qui in singulis copulis
repetitur;
c) si ipsa graviter aegrotat vel si compars morbo contagioso laborat,
uti lepra, morbo venereo, qui vel celeris infectionis periculum adducit,
vel insuperabilem horrorem commovet;
d) si alteruter vitio organico cordis laborat : tunc enim coitus non
solummodo valde nocet, sed mortem etiam subitaneam producere potest;

124

dissidiis vel sui aut compartis incontinentia) posset aliquis, ex
charitate, comparti reddere et proprio periculo se exponere, nisi
tamen ex copula mors immineret*
1 :

d) Si compars petat immoderate v. g. pluries (ter quaterve)
in eadem nocte
e) Si petat modo non solum ex parte agentis sed ex parte
ipsius actus illicito v. g. ut fiat onanistice, sodomitice. cum
scandalo aliorum, etc.
Gravius autem nocumentum requiritur ad debitum absolute
negandum, quam ad eiusdem redditionem differendam vel
restringendam. Ita debilitas uxoris aut magna defatigatio, quae
non sufficit ad copulam absolute denegandam, potest esse
ratio ad redditionis dilationem vel ad eam denegandam adeo
frequentem qualis a viro expetitur. Hinc :

1" Peccant graviter uxores quae in reddendo debito se
difficiles et morosas praebent cum periculo incontinentiae aut
adulterii in viro aut cum animo illum deterrendi a petitione;
item si debitum non concedunt nisi coacte, si viro dure et con­
tumeliose suas petitiones exprobant, imo si obstinate negant,
etiam pro una vice dum serio et instanter petit.
e) si uxor experientia aut medici iudicio novit se in partu grave mortis
periculum subire.
Hinc dicit P. Vermeerscu, n. 225 : « Si medicus novam conceptionem
certo uxori exitiosam fore declaret, uxor copulam declinare debet. Si
autem mors non ita immineat, uxor in periculum ob gravem causam se
inferre potest. Etenim, cum ipsa conceptio dubia sit, nec ortum nec
proximum periculum esse videtur. De his autem medicum simul peritum
et timoratum adire oportet. Non desunt enim qui propter modica indicia
personas parum continentes honesto coniugii usu inconsiderate prohibent.
Quare Génicot existimat rarissime tale periculum ex futuro partu constare
ob quod gravis obligatio sit abstinendi usu coniugii ». Cfr. Dr. AtisEMS.
Hef herhaalde moederschap.
' Id esse ad mentem S. Thomae constat ex eius responsione ad 4. a.
1. q. 64 in suppi.
’ Non solent viri, multo minus uxores, modum excedere in petendo
debiti nisi primis a contracto matrimonio mensibus, quo tempore etiam
exigua erit difficultas moralis, seu quia vir rarius ius strictum urgere
intendit, seu quia modeste deprecanti uxori libenter annuet. (Génicot.
Th. Μ., II, η. 554).

125

2° Graviter etiam peccant viri qui, sive ex avaritia ad vitan­
dam prolem, sive ex malevolentia, raro cognoscunt uxores suas.

3° Tenentur coniuges ad torum communem (can. 1128)
propter obligationem reddendi, ideo per se illicitum est uni,
absque consensu alterius vel cum periculo incontinentiae,
diutius abesse : id enim aequivalet denegationi debiti; per
accidens licitum est propter graves causas v. g. bonum nota­
bile reipublicae vel familiae.
4° Hinc iniustus est ille qui illicite se separat vel divortium
civile postulat.
5° Illicitum est coniugibus se inhabiles reddere ad copulam
aut generationem, nimiis laboribus, vigiliis, austeritatibus aut
a fortiori pollutionibus, adulteriis aliisve actibus illicitis. Unde
gravis et specialis iniustitiae rei sunt mariti qui, invita uxore,
vasectomiam ideo admiserint vel castrationem ut generare non
possint, vel corpus ita extenuant ut actui coniugali fere impares
se reddant, vel artes neo-malthusianas exercent; item ex ad­
verso uxores quae, inscio vel invito marito, non ex necessitate
praesentis infectionis sed ad sterilitatem obtinendam aut gra­
viditatem futuram etiam periculosam vitandam, excisionem
ovariorum vel interruptionem oviductus sibi procurant, aut
pessarium occlusivum ad ostium uteri apponunt aut aliis mediis
.neomalthusianis utuntur; item medici qui arte sua praedictas
excisiones aut operationes exercent aut aliquo modo iis coo­
perantur.
6" Non excusantur coniuges ab obligatione reddendi propter
incommoda inhaerentia matrimonio v. g. numerosiorem prolem,
incommoda gestationis, difficultates ordinarias partus, dolores
graves et insolitos sed breves, dolores leves licet diuturnos,
etc..., quia haec onera sunt matrimonio adnexa et ineundo
matrimonium ea susceperunt.
7° Videtur tamen uxor a reddendo debito excusari si vir
culpa sua in summa egestate uxorem relinquat, aut prolem
alere nolit, aut nullam curam familiae habeat.

III. Animadversiones. 1 ) Ordinarie non tenetur confessarius nec eum decet interrogare uxores, nisi modestiore quo
possit modo, num debitum reddiderint, v. g. an obediant viro
in rebus quae ad matrimonium spectant, vel an aliquid con­
scientiam angat circa matrimonium: de ceteris taceat nisi
126

interrogatus fuerit. Plerumque hac in re interrogandae sunt
uxores parum timoratae, praesertim quando se maritis suis
iratas fuisse confitentur. Haec autem interrogatio ordinario
omittenda est cum uxoribus timoratae conscientiae’.

2) Interrogatus confessarius triplicem regulam supra indi­
catam (art. Ill, η. I. A. B. C.) proponere potest coniugatis qui
circa turpiora quae inter se agant anxietate premuntur; — ab
ulterioribus interrogationibus circa naturam facti generatim
abstineat; — praeterea singuli edoceantur : a) maritus ut de­
bitum non petat iis temporibus quibus copula uxori graviter
noxia esse potest v. g. tempore purgationis vel gravis morbi;
b) uxor se sub gravi peccato teneri viro obedire in debito
reddendo, nisi ex iusta causa excusetur, v. g. ob infirmitatem.
3) Puellam interrogantem quid sibi licitum sit aut prae­
ceptum in matrimonio mox contrahendo, iubeat confessarius
interrogare matrem vel aliam consanguineam cui fidere possit;
quodsi nullam huiusmodi feminam praesto habeat, honestiore
modo et breviter doceat. Ad maritum illam simpliciter remit­
tere ut omnibus huius desideriis se conformet, hodie generatim
non videtur expedire, cum tot viri iam media contra naturam
quaerant; — nisi casu quo honestas mariti sit omni exceptione
maior.

4) Caveat confessarius ne co.niugibus de variis coeundi
modis intempestivas aut nimias quaestiones faciat, quippe quae
non modo inutiles sint, sed et scandalum gignere possint. Quare
si poenitens prudentem suspicionem ingerat, satis erit confessario inquirere num adfuerit aliquid contra naturam vel volun­
taria pollutio; de ceteris non loquatur nisi interrogatus.

5) In matrimonio, ut feliciore modo res procedant, attendant
coniuges ut in usu coniugii alterius satisfactioni potius quam
suae propriae consulant; speciatim :
a) ut vir : 1. non fero sed suavi modo ad uxorem accedere
incipiat; 2. discrete utatur iure suo, et ita 3. affectum amoris
in uxore foveat et augeat,
b) similiter uxor marito praebeat : 1. facilitatem qua parata
sit reddendo debito ut placeat viro, item 2. munditiem, ac 3.
ordinem et nitorem domus.
1 Aertnijs, Th. Mor.. Π. η. 515, ex S. Alphonso. Praxis conf., n. 41
et 35.

127

6) Castitati matrimoniali duplex occurrit periculum ex
duplici vitiosa inclinatione : ad adulterium scii, et ad onanismum.
A. Ad primum impediendum vitandae veniunt occasiones :
ne itaque maritus ita imprudens sit ut frequentem societatem
uxoris aut amicitiam ad alios viros foveat; item uxor : 1. ne
aliam feminam iuniorem, v. g. sororem aut pulchram ancillam,
ad virum introducat aut domi retineat; 2. ne marito frequenta­
tiones theatrales aut mundanas separatas permittat: 3. ne ipsa
cubitum separatum habeat.

B. Ad onanismum vitandum oportet imaginationem repri­
mere simul ac egoismum. Speciatim coniuges :
1. in vera humilitate, modesta sua conditione contenti, non
altioris desiderio torqueantur,
2. divitiis cumulandis aut otio praeferant laborem pro alen­
dis numerosis filiis,
3. in spiritu christianae abnegationis variis delectationibus
privari velint pro bona institutione prolis.
Quibus, influente divina charitate, unio eorum in filiis regno
Dei procreandis erit fecunda, et sic sacramentum magnum in
Christo et in Ecclesia.

128

Index
Benevolo lectori .................................................................

5

Introductio generalis .........................................................

7

QUAESTIO PRIMA. De organis genitalibus et de
generatione notiones physiologicae ................
9
QUAESTIO SECUNDA. De Castitate et Luxuria
principia theologica.............................................
17

QUAESTIO TERTIA. De Luxuria consummata iuxta
naturam .............................................................
37
I. De Fornicatione ........................................

38

Art. IL De Stupro et Raptu ....................................

42

Art. III. De Adulterio ............................................

46

Art. IV. De Incestu ................................................

47

Art. V. De Sacrilegio carnali ................................

50

Art.

QUAESTIO QUARTA. — De Luxuria consummata
contra naturam .................................................
51
Art.

I. De Peccato solitario seuPollutione .........

53

Art.

II. De Sodomia...............................................

63

Art.

III. De Bestialitate...........................................

65

Art.

IV. De Innaturali cumfeminaConcubitu ...

67

129

QUAESTIO QUINTA. De Luxuria imperfecta seu
de Impudicitia ....................................................
68
QUAESTIO SEXTA. De Luxuria interna ..................

77

QUAESTIO SEPTIMA. De Causis et Remediis luxu­
riae .....................
82

QUAESTIO OCTAVA. De Coniugibus in usu ma­
trimonii .......................... ;................................
98
I. De Essentia et Fine copulae coniugalis ...

98

Art. II. De Circumstantiis copulae coniugalis ...

102

Art.

Art. III. De Actibus accessoriis cum copula con­
nexis .................................................................... 107
Art. IV. De Excessu in usu coniugii ................... 111

Art. V. De Debito coniugali et de Defectu in
matrimonii usu....................................................

130

123

Opuscula edita a R. P. MERKELBACH, Ο. P.
in collectione « Quaestiones Pastorales »
grato animo fuerunt universim recepta atque
pluribus laudibus comprobata.
II. DE EMBRYOLOGIA ET DE MINISTRATIONE
BAPTISMATIS: editio 2a
Ce volume réunit et développe un peu plus que ne le font les traités
généraux de morale les questions se rapportant à l’avortement, aux inter­
ventions chirurgicales, à l'administration du baptême. Dans ces matières,
qui donnent lieu à tant de cas de conscience angoissants, on apprendra
avec grand intérêt l’opinion de l’éminent professeur, dont la finesse
d’analyse et la rigueur de raisonnement sont assez connues. Il prouve
solidement les solutions sévères proposées par l'Eglise; il refuse très heu­
reusement de proclamer une obligation certaine, quand elle ne se laisse pas
prouver d’une manière suffisante. J. Salsmans, S. J., Now. jRevue théol.
La dottrina in generale è sicura, l'esposizione chiara e ordinata, il fine
inteso dall’A. ottimo. L'opusculo riuscirà certamente utile, massime ai
sacerdoti che esercitano la cura d’anime. Noi la reccommandiamo volentieri.
Felice M. Capello, S. J., Gregorianum.

III. DE VARIIS POENITENTIUM CATEGORIIS :
editio 2a
...Les doctrines sont nettement exposées, les arguments sommairement
mais solidement proposés, les solutions franchement données. Et nous
ouvrirons cet ouvrage avec la certitude que nous trouverons ce que nous
cherchons. Car fout y est de ce qui doit y être, et il y a plus qu'on ne
croyait trouver. Tous les genres de pénitents sont passés en revue, depuis
les enfants, les simples, les occasionnaires, les récidifs, les consuétudinaires,
les malades, etc., etc., jusqu’aux anormaux, les dévots, les contemplatifs
etc., etc. L'auteur profite de ces diverses questions pour esquisser de
petits traités spéciaux : ...sur la contemplation et ses degrés, ...sur la
moralité des danses et des toilettes, ...l’absolution des excommuniés,
...les tempéraments. Que de choses instructives les professeurs de
pastorale n'ont pas le temps de développer devant leurs élèves ! Voici
qui est fait par un maître. Aux confesseurs de le consulter : ils ne s’en
repentiront pas.
G. Kiselstein, Revue Eccl. de Liège.
Een werkelijk voortreffelijke pastoraal-theologische verhandeling over
de toediening van het H. S. der Biecht geeft ons P. M.... Door zijn

131

Ius proprietatis auctor sibi vindicat.

Quæstiones Pastorales
======= n

QUÆSTIONES
DE

EMBRYOLOGÎA
ET DE

MIN1STRATIONE

BAPTISMATIS

QUAS IN UTILITATEM CLERI
RESOLVIT

Pater fr. Ben. H. MERKELBACH, O. P.
S. Th. Dr et m Collegio theologico Lovamensi
S. Theologiae professor.

EDITIO ALTERA EMENDATA

MYRON PLEKON

LIEGE
La Pensée Catholique — 38, Quai Mativa
PARIS (6e) : Librairie A. Giraudon, 56, rue N.-D. des Champs
AMSTERDAM : N. V. De R. K. Bock-Centrale
PADERBORN : Verlag Ferdinand Schôningh
TORINO-ROMA : Casa éditrice Maiietti
MONTREAL : Granger Frères
MADRID : Editorial Voluntad

MCMXXVIII

Nihil obstat
P. Fr. Raymundus- M. Martin, S. Th. Mag.
Τ', Fr. Marcolinus- M. Tuyaerts, S. Th. Mag,
Lovanii, die 10 ian. 1927.

Imprimi potest
P. Fr. Hyacinthus- M. Parys, S. Th. L.
Prior Prov. Stae Rosae in Belgio, O. P.
Bruxellis, die 12 ian. 1927.

Nihil obstat
Lcodii, die 22 Decembris 1927.
G. KISELSTEIN.
IMPRIMATUR
L. DESEILLE, Vie. gen.
Eeodii, die 22 Decembris 1927.

BENEVOLO LECTORI.
Postquam totam materiam, inter cunctas alias maxime
practicam, delineavimus de Castitate et Luxuria, iam ut
complementum doctrinae proponimus universas quaestiones
morales pertinentes ad Embryologiam, tum in se ipsa, tum
m suis peculiaribus ad magnum Baptismatis sacramentum
ί elationibus spectatam. De quibus omnibus non raro in pas­
torali ministerio occurrunt difficultates. Et tamen, nonnunquo.m de ipsis valde parce habent moralistae sermonem, aut
rem per diversos distribuunt tractatus, absque ordine logico
et sine idearum connexione eam tractantes. Quapropter,
tibi, optimo confratri, forsitan non erit ingratum accipere
brevem, claram, methodicam et syntheticam expositionem
omnium quae per varias partes theologiae, et in operibus
maioris molis, vel et in opusculis specialibus sparsa poteris
invenire.
Quod non inutiliter a nobis patratum bene confidimus.

AUCTOR.

Quæstiones Practicæ
de Embryologia.
Quaestiones quae in pastorali ministerio occurrunt practicae Embryologiam spectantes, duplicis apparent esse ge­
neris : aliae, enim, ipsam Embryologiam immediate respi­
ciunt ; aliae specialem dicunt respectum ad ministrationem
sacramenti Baptismatis. Quae tamen omnes rite intelligi
nequeunt, nisi notiones physiologicae omnino accuratae suf­
ficienter adsint. Unde, in proaemio huius opusculi, ex
scientiis naturalibus generalem descriptionem breviter
subiicimus de modo quo foetus evolvitur, in utero materno
vivit, ac ex eo enascitur; sicut et principia theologiae mora­
lis in mentem revocamus, ex quibus diversorum casuum so­
lutiones in praxi sunt petendae.
Porro, quaestiones tratandae reduci possunt ad sequen­
tes :

I. Quaestiones ipsam embryologiam spectantes :
1) De vita uterina foetus eiusque evolutione ac nativitate
notiones physiologicae;
2) De principiis theologicis in quaestionibus embryologicis invocandis;

— 8 —
3) De incisionibus quae laedunt matrem;
4) De embryotomia, seu de incisionibus quae laedunt foe­
tum;
5) De procuratione abortus;
6) De partu praematuro artificiali ;
7) De foetibus ectopicis seu extrauterinis.

II. Quaestiones embryologicae quae respectum dicunt
ad ministrationem Baptismatis :
1)
2)
3)
4)
5)
6)

De
De
De
De
De
De

principiis theologicis circa materiam Baptismi;
principiis theologicis circa formam Baptismi;
baptizandis nonnatis in utero matris;
baptizandis foetibus immaturis;
baptizandis monstris;
rebaptizandis sub conditione.

I. Quæstiones pastorales ipsam
embryologiam spectantes.

Quaestio Prima
DE VITA UTERINA FŒTUS,
EIUSQUE EVOLUTIONE AC NATIVITATE
Notiones physiologicae (1).

I. Evolutio naturalis et physiologica fœtus (2) est quae
in utero materno fit, cum ovulum fœcundatum in uterum
descendit ibique sistit. Porro, quocumque loco uteri sistit,
ibi manet.
Obtegitur autem tribus membranis (eihulsels, eivliezen) :
la vocatur decidua, a cadere, quia in partu a matre cadit
(1) Notiones physiologicas praesertim desumpsimus ex Antonelli,
« Medicina Pastoralis »; prae manu habemus editionem 2am (1906),
quam sequimur in adnotandis verbis allegatis. Consuli utiliter etiam
possunt : Dr Capellmann, « Medicina Pastoralis » ; Eschbach, « Dis­
putationes Physiologico-Theologicae » ; Dr Surbled, < La Morale
dans ses rapports avec la Médecine » ; Salsmans, < Geneeskundige
Pitch tenleer >; Dr Vigouroux, < Traité de médecine pratique >:
Vîvat, < Nederlandsche Encyclopédie > ; et alia opera scientiae ana­
tomicae aut medicae.
(2) Ita vocatur a momento quo habet formam humanam, scü. a fine
*3 mensis, vel initio *4 mensis, aut, prout alii loquuntur, postquam incipit

— 10 —
(ia caduque, netvlies of huntervlies) (1) ; haec formatur
ex mucosa (slijmvlies) uteri quae multiplicatur et crescit
circa ovulum ita ut paulatim illud omnino obtegat, ac
inter ovulum et parietem uteri originem dat corpori spon­
gioso rubri coloris quod vocatur placenta uterina matris
(moederkoek) et inservit ad nutritionem fœtus postquam
alimenta interna ovi consumpta sunt (2).
2a vocatur chorion (etym. enveloppe) (ader.vlies of vaatvlies) ; haec est crassior ac in tota superficie externa multas
villositates producit, quae in uno tantum loco, scilicet ver­
sus parietem uteri supra placentam matris, remanent, ubi
evolvuntur, divisae in plures ramos qui partim penetrant in
placentam matris ita ut nutriatur fœtus, partim in sinus
uteri sanguine repletos ut illum ad foetum afferant. Ita,
parte sua extrema, uteri parieti adhaeret chorion, integrumque fœtum in utero retinet; et cum haec pars
correspondeat placentae matris, ideo vocatur placenta
fœtus, quia ex ipso ovulo ortum ducit.
3a est amnios (lamsvlies) quae immediate totum fœtum
ambit et tenuissima est, ac considerari potest velut con­
tinuatio pellis fœtus; continet liquidum albidum (liquide
amniotique; lamsvocht, vrucht- of kinderwater), in quo
infans immersus mirabiliter natat, quodque inservit ad
protegendum fœtum, et probabiliter — iuxta quosdam —
etiam ad nutrimentum confert.
Fœtus autem communicat cum placenta per funiculum
manifestari facies, i. e. post 6 hebd; antea dicebatur embryo (dier- of
menschenkiem, lichaamsvrucht), quando certam evolutionem acquirit et
formam characteristicam, ita ut appareat forma corporis et membro­
rum (post IS dies, vel paulo plus); initio est ovulum fecundatum. —
Quomodo conceptio et generatio fiat, supponimus notum. Conferri potest
opusculum nostrum « De Castitate et Luxuria > p. 13.
(1) Ita vocatur a Doctore Hunter.
(2) Placenta tempore partus crassitudinem habet circiter 3cm., lati­
tudinem 15-18 cm., et pondus 500 gram.

— 11 —
umbilicale (cordon ombilical; navelstreng), quod ab umbili­
co pergit usque ad placentam, longit. circ. 50-55 cm. (1),
diam. 12-15 mm. Constat a) duabus arteriis umbilicalibus,
quae sunt continuatio arteriarum hypogastrii (onderbuik)
fœtus, et transvehunt sanguinem a fœtu ad placentam;
et b) vena umbilicali, quae sanguinem transfert a placenta
ad fœtum. Unde sanguis fœtus cum sanguine matris nullomodo commiscetur, sed circulatio clausa omnino et independens est a circulatione matris.
Prima membrana est originis maternae ; aliae duae sicut
funiculum sunt originis fœtalis (2).
II. « Totum tempus quo fœtus in utero sistit, praegnatio
(gestation, grossesse; zwangerschap) dicitur, et transcur­
rit ordinarie spatio novem mensium vel circiter 280 dierum
(i. e. decem mensium lunarium) (3). Tempore praegna­
tionis, uterus servat plerumque formam ovalem, quia
infans inversus est, scii, habet caput inferius et reliquum
corpus superius, crura contra ventrem flexa, genua quae
aliquantulum in crucem disposita sunt, contra crura, et
brachia, modo crucis, ante pectus.' Hic status fœtus or­
dinarius et normalis est ; aliquando vero fœtus habet caput
superius et reliquum corpus inferius, vel transverse se
habet, ita ut ostio uteri latus praebeat; hisce anomaliis
positionis, partus eget auxilio chirurgi. Tempore praegna­
tionis, ostium uteri clausum est operculo quodam muco­
so » (4). Interea, circa quintum mensem, ubera matris cres­
cunt volumine, et praeparant confectionem lactis.
(1) Aliquando longior, et tunc circumdat aliquam partem foetûs,
scii, collum, brachium, crus et truncum ipsum, dum pluries in se revol­
vitur.
(2) De praedictis apud Antonelli, o. c., t I, n. 238-239.
(3) Computum facere solemus more vulgari in mensibus solaribus ;
nisi sub η. V, ubi magis scientifice totus progressus foetalis evolutionis
describitur.
(4) Antonelli, o. k, t. I, n. 240.

— 12 —

Quoad signa praegnationis (1) dicendum est indicia abso­
lute certa, ex quibus affirmari possit agi de praegnatione,
primis temporibus non adesse, quia mutationes quae hoc
tempore fiunt, alias causas habere possunt.
Signa alia sunt mere praesumptiva, ut sensus languoris,
quaedam debilitas generalis, depressio spiritus, capitis ac
dentium dolores, et vomitus praesertim matutinus.
Alia probabilia et quasi certa, ut suppressio menstrui
fluxus in muliere, quae antea regularia menstrua (règles:
maandstonden) habebat (2) ; mutationes in genitalibus et,
partim, magnitudo ventris et uteri (qui ceterum ex aliis
causis crescere potest), maior secretio vaginae et uberum
turgor, quae etiam lac secernere possunt. At, haec secretio
lactis, etsi signum valde probabile sit praegnationis, tamen
non indicat absolute fecundationem habitam; nam, certum
est aliquando mulieres, post partum, servare lac in ube­
ribus per plures menses, annos, et totam vitam; aliquando
quae nunquam conceperunt et variis morbis uteri, ova­
riorum, tubarum, et peritonei patiebantur, subiectas fuisse
huic lactis secretioni, quae renovari potest quoties inflamgiationes praefatae iterum locum habent.
Signa certa sunt : 1) exploratio interna per medicum
aut obstetricem facienda, ex qua cognosci potest praesentia
fœtus in utero; tamen possibilis esse potest deceptio ob
nonnullos morbos qui effectus similes producere valent;
2) motus foetus activi qui, cum certo cogniti sunt, certam
praegnationem indicant (saltem a sexto mense) ; 3) pulsa­
ti") Antonelli, o. c., t. I, n. 242-243. Non inutile est illa cognos­
cere. Puellae enim aliquando valde timent esse praegnantes, ita ali­
quando ut abortum sibi procurent, vel finem vitae per suicidium sibi
parent. Unde confessarius potest eas requietas reddere.
(2) Notetur tamen etiam ob alias causas menstrua posse cessare, et
etiam tempore praegnationis posse semel vel bis apparere, quia ordina­
rio, quando pluries fluxus sanguinis in praegnantibus observatur, non
refertur ad menstrua, sed ad haemorrhagias uterinas diversae omnino
naturae.

— 13 —

tiones cordis fœtus per stethoscopium (quod est Instru­
mentum quoddam auscultationis) praesertim audiendae
iam mense quinto.
III. Partus (1) (accouchement; bevalling) essentialiter
consistit in eiectione fœtus per contractiones musculorum
uteri, Quae contractiones rumpunt membranas fœtum in­
volventes; quo fit ut liquidum amnioticum fluere incipiat.
Partum comitantur vehementes dolores. Placenta et mem­
branae fœtus, post partum, secundinae vocantur, quia post
partum secundo loco a sinu matris decidunt (la délivre,
l’arrière-faix; de nageboorte, het vuil).
Post partum, magna defatigatio tenet mulierem ; fluxus
sanguinis per plures dies (10-15) sequitur ob placentam
ab utero separatam; uterus vero, peracto partu, statim
contrahitur. Post sex hebdomadas vel duos menses, volu­
men fere primitivum acquirit (2). Tempus quod statim
post partum sequitur, puerperii dicitur (couches; kraam,
kraam- of kinderbed) ; hoc tempore, mulier particularibus
curis indiget.
Nato infante, ubera fiunt loca particularis activitatis,
qua lac statim secernunt. Qui labor physiologicus affert
in toto corpore mulieris quamdam reactionem, quam comi­
tatur specialis febris, quae a lacte dicitur. Altero scii, vel
tertio die post partum, ubera dura fiunt, dolore afficiun­
tur, et febris apparet, quae ordinarie post 24 horas cessat
(aut aliquando citius) ; post hoc, secretio boni lactis de­
finitive statuitur. Primum lac sat liquidum est insufficiens
ad nutriendum, et colostrum appellatur (biest). Quod
tamen utile est infanti, cui, tamquam levis purgatio, in­
servit ad eiiciendum meconium quod, tempore vitae in­
ii) Antoneij.i, o. c., t. I, n. 241.
(2) Uteri dimensiones ordinariae in statu normali differunt a vir­
ginibus ad multiparas, scii, a 60 mm. ad 68 mm. long, circiter; et a
38 ad 43 mm. lat.

— 14 —

trauterinae, continebant stomachus et intestina. Colostrum
tamen paulatim nonnullas mutationes patitur et verum
lac fit, ita ut post duos .vel tres dies elaboratio et secretio
lactis perfecta evadat (1).
Tempore lactationis, ordinarie, menstrua suspenduntur;
cessante lactatione, lac paulatim minuitur et regulae reap­
parent. Si vero menstrua ante finem lactationis fluere in­
cipiunt, secretio lactis plerumque minuitur.

IV. Abortus (2) est praematura ex utero matris eiectio
fœtus, immaturi scii, (onrijpe vrucht) seu non vitalis
(niet leefbare vrucht), ex causa naturali vel artificiali
(avortement, fausse couche; miskraam, misval, misgeboorte, vruchtafdrijving) ; unde abortus obstetricus est in
provocatione partus antequam fœtus sit vitalis, ac proinde
cum nullo modo possit extra uterum vivere (kunstmatige
vruchtafdrijving).
E contra, partus praematurus seu acceleratus (accouche­
ment prématuré; vroeggeboorte, of vroegbevalling) est
eiectio fœtus iam vitalis, sed non plene maturi ; artificialis
(kunstmatige vroeggeboorte) est in provocatione partus
antequam praegnatio completa sit, circa lum vel 8um men­
sem, aut etiam aliquando 6° mense, praesertim si adsit
specialis cura ope artificialis incubationis (couveuse d’en­
fant; broeikasje).

V. Phases evolutionis. — Ovum, quod per abortum expel­
litur, ordinarie membranis involutum expellitur, et variam
habet magnitudinem pro tempore evolutionis (3) (ontwikkelingsgeschiedenis).
Primo mense : finiente secunda hebdomada (post 12-13
(1) Antonelli, o. c., t. I, n. 241 ct 479.
(2) Antonelli, o. c., t. I, n. 416, Cf. infra Qu. 5 et II, Qu. 4.
(3) Antonelli, o. c., t. II, n. 21. Numeri qui traduntur dimensionum
aut ponderis, ex variisauctoribus ad invicem collatis sumpti sunt, et
indicant quamdam medietatem inter varios casus extremos possibiles.

— 15 —

dies) embryo habet magnitudinem 2 mm. et ovum
6 mm. (1). Tertia hebdomada, caput forma rotunda in­
dicatur; membra sunt indistincta, sed conspiciuntur rudi­
menta extremitatum; cor probabiliter iam pulsat; nulla
apparet distinctio cum embryone animalium, avium, repti­
lium. Habet embryo formam scaphoidam (forme de nacel­
le; bootvormig), longit. 4 mm. In fine mensis, longitudo est
7-7% mm. usque ad 11-13 mm., et ovulum habet magnitu­
dinem nucis avellaneae.
Secundo mense, caput est valde magnum (fere y^ embry­
onis), extremitates sunt perfecte articulatae, et facies
incipit manifestari. Longitudo invenitur 13-16 mm. usque
2-3 cm. Sexta hebdomada formatur placenta.
Tertio mense, nutritur iam sanguine matris, unde cele­
rius evolvi incipit. In fine mensis, forma corporis perfecta
est : bene videntur digiti manuum et pedum; genitalia
(etiam forsan externa), iuxta sexum, immutari incipiunt;
fœtus est 7-9 cm. longit. et 15-20 gram. ; ovum magnitudi­
nem habet ovi anatis communis.
Quarto mense, sexus facile conspicitur; fœtus long, est
10-13 cm., ponderis 120-150 gr.
Quinto mense, in capite apparent capilli, vel et ungues
in membris; si hoc tempore vivus edatur, advertuntur
pulsationes cordis ob eius ictum contra pectus; aliquando
paulisper respirat at cito moritur. Longit. est 13-27 cm.,
ponderis 250-300 gr.
Sexto mense, palpebras habet apertas, pellis pigmento
obtegitur, adeps sub pelle conficitur. Facit nonnullas in­
spirationes, movet extremitates; at fere cito moritur.
Long, est 28-34 cm. ; ponderis 700-1000 gr.
Septimo mense, forma corporis apparet magis rotunda,
aspectus pulchrior. Stabilem positionem acquirit ita ut in
liquore amnii non amplius natet. Vivus clamat exili voce;
(i) In memoriam revocamus, ovulum esse 0,2 mm. et zoosperma
0.05 mm.

— 16 —

plerumque obit; aliquando tamen, specialibus adhibitis
curis, servatur. Long, est 35-38 cm.; ponderis 10001500 gr.
Octavo mense, long, est 40-43 cm.; ponderis 1500-2000
gr. Hoc tempore nati possunt vivere, etsi plures moriantur
primis horis vel diebus post ortum.
Nono mense, long, est 46-48 cm. ; ponderis 2500-3000 gr.
Maior est quantitas adipis sub pelle. Hoc tempore nati
vimmt ordinario, etsi eorum mortalitas non sit minima.
Decimo mense, long, est 48-50 cm, imo usque 53 cm.,
ponderis 3000-3800 vel et 4000 gr. Cartilagines nasi et
aurium sunt, initio mensis, valde molles; ungues augentur;
et demum fœtus praebet characteres, qui notantur in per­
fecta praegnatione. Maturitas adest completa.
VI. Praegnatio etiam haberi potest innaturalis, scii, ex­
trauterina seu ectopica (buitenbaarmoederlijke zwangerschap) qua fœtus evolvitur extra uterum v. g. in tubis (eileiders), in ovario (eierstok), in cavitate abdominis ubi appli­
catur alicui matris intestino et ita grandescere incipit (1).
Primis mensibus valde difficile est fœtum extrauterinum
a tumore aut a fœtu uterino discernere. Plerumque ante
quartum mensem perit ex anemia vel a maternis visceri­
bus oppressus, aut praegnatio ante tempus finem habet ob
scissionem membranarum fœtum involventium (2) ; aliquan­
do fœtus perfectam evolutionem prosequitur sed nasci non
potest. In utroque casu in magno constituitur discrimine
vita matris, non tamen semper (3).
Utraque praegnatio, uterina et extrauterina, potest si­
mul existere. Causae autem quae praegnationem extraute­
rinam inducunt sunt plurimae : ex una parte zoospermata
(1) Antonelli, o. c., t. I, n. 244-246.
(2) Exinde haemorrhagia oritur quae mortem matris per anemiam
afferre potest.
(3) Mors incurritur in> proportione 68 %.

— 17 —
possunt ex tubis in ovarium aut in abdomen transire (hoc ul­
timum satis intelligitur ex eo quod tubae ovario non sem­
per perfecte adaptantur), et ex alia parte ovulum potest
impediri ne descendat in uterum ; ovulum in uterum des­
censum potest in oppositam tubam ingredi; ovulum fœcundatum ex utero aut ex tuba, ob aliquam scissionem, in
cavitatem abdominis transire.
Notetur talem praegnationem supponere uterum ; si
iste non existit vel ablatus fuit, nulla praegnatio est pos­
sibilis : uterus est via necessaria ad transitum spermatis.
VII. Falsae praegnationes (1) sunt apparentiae praegna­
tionis. Aliquando
1) ovulum foecundatum post aliquod tempus moritur, et
placenta aliaeque partes fœtus ita accrescunt ut molae
carneae (vleeschklomp) gignantur; vel
2) ob occlusionem colli uterini sanguis menstruus, cum
nequeat fluere, in utero manet, qui magis magisque auge­
tur, ita ut per aliquot menses praegnationem fingere pos­
sit;
3) in utero vapores nonnullae cumulantur quibus uterus
inflatur, praegnationem simulans, cuius absentia optime
noscitur ex sonitu per percussionem ventris obtento.
Item imaginariae praegnationes (2) non raro notantur
in feminis. Quod contingit saepius apud mulieres quae
vehementer desiderant vel timent fieri matres (v. g. quae
proximae sunt menopausae; — innuptae valde nervosae
et hystericae; — quae primos liberos amiserunt vel, or­
batae primo marito, putant se esse debere fœcundas cum
altero viro ). Cogitatio matemitatis eas tam turbat ut
cito in firmissimam persuasionem veniant se debere esse
(1) Antoneixi,
(2) Antonelli,

o. c.,

o. c.,

t. I, n. 249.
t. I, n. 250.

— 18 —
praegnantes, etsi menstrua regulariter experiantur (1),
ac omni studio quaerunt medicum suadere de hac suppo­
sita praegnatione, imo observant ubera augeri, vomitus
apparere, nausea se laborare, desideria praegnantium ex­
periri.

VIII. Anomaliae quae notantur aliquando in corpore
hominis, et horrorem saepe gignunt, vocantur monstra,
praesertim quando in foetu species corporis humani tota­
liter aut notabiliter est deformata (2). Corpus humanum
enim non semper praebet omnia regularia organa, anato­
mica et physiologica, quae constituunt hominem vere
normalem, et saepe prae se fert plures, maioris vel minoris
momenti, irregularitates, monstruositates, deviationes a
typo normali quae necessario inducunt non parvas muta­
tiones physiologicas.
Distinguuntur in simplicia et duplicia seu geminata,
prout nascuntur unus vel duo foetus gemini ad invicem
adhaerentes, sive aequaliter, sive inaequaliter evoluti.
Causae plures sunt : aliae praecedentes fecunditatem,
v. g. status anatomicus aut physiologicus morbosus pa­
rentum (debilitationes, alcoolismus, haereditas), item sta­
tus seu conditiones physicae ovuli vel zoospermatis vel
utriusque; aliae consequentes, ut actio nervosi systematis
qucd ob causas morales commotum potest adducere mu­
tationes in circulatione fœtus et in contractionibus uteri;
—pressiones mechanicae externae, — morbi fœtus et mem­
branarum, — evolutio plurium fœtuum, — funiculum um­
bilicale quod potest plures partes corporis circumdare et
coarctare, — particulares deviationes et mutationes evolu­
tionis in fœtu.
(1) Etiam imaginatione potest menstruum deesse; tunc expectandum
est tempus, ad auferendum omne dubium, quo possint pulsationes cor­
dis foetus audiri, i. e. ad 5um mensem.
(2) Antonelli, o. c., t. I, n. 263 et 307. Anomaliae possunt afficere
unum vel plura organa, et esse leves vel graves. Cfr. infra II, Qu. 5.

— 19 —
IX. Operationes et incisiones chirurgicae quae frequen­
tius fiunt tempore praegnationis aut partus, multiplicis
sunt generis :
1) aliae ad extrahendum foetum aptae sine laesione fœ­
tus et matris sunt omnes illae per manus aut instrumenta
habitae, quae partum efficere valent, sive producendo con­
tractiones uterinas per compressionem, ut aiunt, fricando
scii, convenienter manus super abdomen, sive extrahendo
fœtum per apposita instrumenta (forceps, retroceps, verlostang) aut per media mecanica ad augendam vim instrumen­
torum apta. Quae operationes non modo licitae sed et prae­
ceptae sunt, quia ad hoc tantum fiunt ut adiuvetur opus
naturae ad perficiendum partum ;
2) aliae vero laedunt organa matris, non fœtus;
3) aliae occidunt ipsum fœtum et embryotomiae ( τομή ,
sectio, abscissio) nomine colliguntur;
4) aliae, scii, procuratio abortus ac partus artificialis in
matrem agunt simul et in fœtum.
De quanim omnium liceitate nunc venit dicendum.

Quaestio Secunda
DE ACTIONIBUS VITAE HOMINIS
AUT INTEGRITATI NOCIVIS
Principia theologica

I. Ad quaestiones praedictas recte solvendas, recolere
oportet quaedam principia theologiae moralis, scii, unum
ex generali doctrina de actibus humanis, et alia plura spe­
cialia ex materiis particularibus de iustitia et de charitate.

— 20 —

II. Ex doctrina de actibus humanis scimus licitum esse
ponere causam quae producit simul effectum bonum et ef­
fectum malum, si adsint quatuor conditiones :
1) si actio in se (i. e. seclusis circumstantiis) non sit ma­
la, sed honesta vel saltem indifferens;
2) effectus bonus saltem aeque immediate ex causa se­
quatur ac malus, seu non mediante malo ; secus enim esset
operari seu efficere bonum per malum, et ideo malum aliquomodo velle ut medium ad bonum, cum tamen non sint
facienda mala ut eveniant bona ;
3) effectus malus non intendatur sed solus bonus, secus
enim malus effectus esset in se voluntarius vel saltem
volitus ;
4) ratio adsit ponendi causam et quidem proportionate
gravis, i. e. ut bonum procuratum superet vel adaequet et
ita compenset malum.
E contra est illicitum, si actio sit in se mala vel solum
effectum malum immediatum habeat, etiamsi ulterius ex
ea procuretur et ab agente intendatur effectus bonus valde
maior. Quamvis enim ad moralitatem interioris actus volun­
tatis diiudicandam, ante omnia oporteat respicere inten­
tionem, ad diiudicandam tamen moralitatem actus exteri­
oris non tam videndum est ad quid ultimo terminetur vel
quid ab agente intendatur, sed imprimis quid immediate
fiat, et si id sit malum vel si solum effectum malum im­
mediate producat, etiamsi ulterius tendat vel ordinetur
ad aliquod bonum maximum, semper intrinsece malum
manebit.
ΙΠ. Ex doctrina de iustitia scimus non hominem domi­
nium corporis et vitae humanae habere, sed solum huius
auctorem, Deum; unde de .vita (propria aut aliena) non
potest homo directe 'disponere nisi secundum quod fuerit
ei a Deo concessum. lamvero

— 21 —
1) Deus id concessit ob bonum publicum, sed soli auc­
toritati publicae sive a) in bello iusto ab illa agendo, sive
b) ad puniendos ab illa malefactores, et forsan c) ob
bonum privaimm singulis hominibus ad tuendam vitam
contra iniustam aggressionem, quamvis id potius videa­
tur et melius dicatur indirecta occisio (1) : haec enim solum
permittitur quia ex actione aeque immediate sequitur
effectus bonus compensatorius scii, defensio vel praeservatio invasi;
2) Nullum ius concessit Deus in vitam innocentis, quae
proinde nullo in casu directe auferri potest, quia semper
est graviter iniustum;
3) Indirecta occisio licita esse potest, si sequatur ex
actione legitima quae aeque immediate producit effectum
bonum maiorem vel saltem aequalem : id scii, non est
directe occidere sed se exponere periculo occidendi.
A fortiori proximus habet ius ad salutem animae, et
iniustum est illam impedire.

Ex
IV.
doctrina de charitate scimus nos teneri magis
diligere proximum quoad animam et salutem quam corpus
proprium et vitam corporalem; — item magis quoad vi­
tam corporis quam bona temporalia propria, non autem
quam vitam nostram. Quamvis licite eam possimus ex­
ponere, non quia magis amamus vitam alienam, sed prop­
ter bonum virtutis quod est spirituale bonum animae et
sic praestat vitae corporali. Hinc :
1) In extremo periculo salutis proximi, sub gravi tene­
mur ei succurrere cum certo vitae periculo dummodo pro­
babilis sit spes eum iuvandi nec gravius malum timeatur.
2) In gravi periculo salutis proximi, sub gravi succur­
rendum est ei cum aliquo detrimento in bonis temporalibus
sat magno, sed non cum periculo vitae, nisi quis teneatur
ex iustitia ratione officii.
(i) Ita explicat S. Thomas, II-II, Qu. 64, a. 7.

— 22 —

3) In extremo periculo vitae proximi, sub gravi tenemur
ei succurrere cum notabili detrimento proprio temporali,
non autem mediis extraordinariis nec cum periculo vitae
propriae.
4) Quamvis non teneamur, licite tamen possumus, charitate id suadente, exponere vitam nostram in gravi peri­
culo salutis alienae, quia haec plus valet quam vita nostra ;
item in gravi periculo vitae alienae, propter bonum virtutis
(gratitudinis, amicitiae, honoris Dei, boni publici), non quia
magis aestimamus vitam alienam quam nostram, sed quia
praeferri potest bonum virtutis, quod est spirituale, bono
vitae propriae quod est corporale.
Hisce principiis muniti, nunc solutionem quaestionum
aggredimur.

Quaestio Tertia

DE INCISIONIBUS QUAE LAEDUNT MATREM
I. Incisiones quae laedunt organa non foetus sed matris
sunt.
a) sectio caesarea (keizersnede, ita vocata quia sic natus
est lulius dictus Caesar i.e. caesus) seu hysterotomia
(baarmoedersnede) : consistit in incisione ventris et uteri
materni ad extrahendum foetum vivum qui ob arctitudinem
matris aut alias causas ut mortem, irreductibilem uteri retroversionem (onherstelbare omkanteling van de baarmoeder), placentam praeviam (1). via naturali edi nequit; (2)
(1) Placenta dicitur praevia, cum adhaeret super os internum uteri
aut prope hoc os. Hoc evenit, cum ovuhim descendit usque ad os
uteri, ibique evolvitur caduca serotina et dein placenta.
(2) Modum faciendi operationem caesaream invenies apud quosdam
theologos ut Dens, Theol. Mechlin., Aertnijs, et apud Antonelli,
o. c., t. I, n. 446.

— 23 —
b) symphyseotomia (1) (schaamboogdoorsnijding) qua
scinditur cartilago (symphysis) quae coniungit duo ossa
pubis. Quae operatio fit si impossibilitas partus oritur ex
angustia pelvis (bassin, bekkcn), modo tamen arctitudo
non sit nimia : ita enim latitudo pelvis augetur ut foetus
facilius per eam transire possit;
c) pubiotomia (schaambeendoorsnijding) qua ad eumdem
finem secatur unum aut ambo ossa pubis ;
d) operationes unitae (2) (vereenigde behandelingen) :
est symphyseotomia cum partu praematuro artificiali ;
sic vitatur operatio caesarea, et mater post paucos dies sa­
natur.

II. Operationes praedictae non sunt illicitae, nisi fiant in
talibus adiunctis in quibus propter debilitatem matris, im­
peritiam operantis, aut certum periculum infectionis appa­
reant occisivae matris et occisioni aequivaleant. Ait enim
S. Thomas (III, Qu. 68, a. 11, ad 3) : « Non sunt facienda
mala ut eveniant bona (Rom. IV, 8), et ideo non debet
homo occidere matrem (aut infantem) ut baptizet pue­
rum » ; unde sectio caeserea est illicita si mortem matris
aut infantis quasi necessario secum trahat.
Attamen de facto fere semper est licita, si fœtus sit
vitalis, (3) et nullo alio modo partus obtineri possit. Olim
(1) Est operatio quam primus adhibuit Dr Sigault (anno 1768); est
periculosior quam caesarea : in hac utique sectio est profundior, in illa
autem durior; at, in casu particulari, potest tutior aestimari.
(2) Sunt *
·
D'
lacohicci, anno 1867.
(3) Dicitur : « si foetus sit vitalis », nam, ut notat De Smet (De
Sacramentis, n. 316) : « Si infans periclitatur ante partum maturum
(7 mens.), ex eo quod mater praegnans usque ad mortem aegrotetur,
adeoque timendum sit ne proles cum ipsa moriatur, regulariter est expectanda mors matris, et hac defuncta, exsecandus est foetus e sinu
materno... Et quidem : a) vix potest esse quaestio de Baptismo conferen­
do in utero, tum quia ante partum maturum difficilius penetretur uterus,
tum quia ad rite sacramentum ministrandum perforandae essent mem­
branae foetum involventes, quae perforatio incluetabiliter secum duceret

— 24 —
saepe magnum periculum afferebat et medium erat extra­
ordinarium ; hodie propter progressum artis chirurgicae, si
fiat a perito, saepe non est valde periculosa nec medium est
ita extraordinarium, sed periculum mortis pro matre ple­
rumque includit sat remotum, praesertim si adhibeantur
cautiones mediis antisepticis ; — ab imperito autem, v.g. a
sacerdote, viva matre fieri non potest. Idem a fortiori est
dicendum de incisione minus periculosa (quam vocant ope­
rationem caesaream vaginalem) (1) qua scilicet apertura
vaginae (moederscheede) extendatur, quae est via naturalis
qua infans nascitur.

III. Etiam tenetur mater (per se sub gravi) operationem,
etiam sectionis Caesareae, pati si 1) naturaliter parere non
possit; 2) iudicio periti non possit infans aliter baptizari;
et 3) salus matris et infantis ope sectionis prudenter spe­
rari possit, nam non potest occidi mater nec ipse foetus ut
hic, antequam decedat, baptizetur.
Hinc requiritur a) ut foetus sit vitalis (ordinario 7 men­
sium) , secus occideretur, b) mater sit robusta, c) et peritus
chirurgus. Tunc enim, ex lege charitatis, debet (sub gravi)
praeferre mater salutem aeternam proximi, scii, infantis,
bono temporali et vitae.
Unde generatim obligatio matris non existit, quia a) sae­
pius foetus supervivit matri defunctae vel seria adest spes
quod supervivat; b) generatim ope instrumenti in utero
baptizari potest; c) ad propriam vitam, et a fortiori ad vi­
tam foetus servandam, probabiliter non tenetur mater re-*
(i)
effusionem liquoris amnii et foetus immaturi eiectioncm; eiectio autem
foetus nondum vitalis constitueret abortum, et videtur graviter illicitum.
(Vide tamen infra, II. q. 3, η. IV.) b) Regulariter locus non erit sectioni
Caesareae, utpote, quae, supposita matris debilitate, esset mortifera in
casu ».
(i) Est operatio IT1* Hubert, qui in Universitate Lovaniensi erat
professor. Haec iit, si non ex angustia pelvis, sed ex partium carnea­
rum occlusione aut perversa dispositione, quae aliter vinci nequit, nati­
vitas impediatur.

— 25 —
currere ad medium, quod forsan sit vel saltem adhuc re­
putetur extraordinarium.
Pro praxi, etiam casu quo teneatur ad incisionem patien­
dam, generatim prudentia vetat matrem in bona fide ver­
santem monere de gravi obligatione, ob periculum ne forte,
negando consensum, moriatur in statu peccati. Ad sectio­
nem tamen hortari eam debent sacerdos, item medicus et
propinqui. Medicus obligatur ad illam faciendam, si ab
ipso petatur, et tenetur hortari matrem ut illam patiatur,
quia ex iustitia debet adhibere media tutiora ad servandam
vitam matris et prolis; unde ad hoc officium praestandum,
medicum inducat sacerdos.
IV. Muliere praegnante mortua, statim post mortem fa­
cienda est operatio caesarea, uti praescribit Rituale Roma­
num, tit. II, c. I, n. 17 : « Si mater praegnans mortua fue­
rit, foetus quamprimum caute extrahatur ac si vivus fue­
rit baptizetur ». (Can. 746 § 4; S. Off. 15 febr. 1780). Ut
autem vita infantis facilius conservetur, uterus matris de­
functae pannis tegendus est, ut calorem retineat; os
autem matris aperire, ne infans defectu respirationis
pereat, nullius utilitatis est, quia non respirat per matrem.
Ad istam sectionem per se obligantur omnes ex gravi
praecepto charitatis, quia omnes tenentur aeternae saluti
infantis consulere etiam cum maximis incommodis tem­
poralibus ; et, si fœtus vitalis est, accedit alia ratio conser­
vandi eius vitam temporalem (1). Obligantur autem dum­
modo 3 adsint conditiones :
•
(i) « Obligatio, ait De Smet {De Sacramentis, n. 313), incipit inde a
morte matris moraliter certo cognita, et perseverat usque ad mortem moraliter certam prolis... Quousque autem infantibus vita in utero defunc­
tae matris conservari queat determinari nequit : id multum dependet ab
indole morbi ex quo mortua est mater praegnans; sed, non> est dubium
quod foetus per horam, imo per plures, possit matri supervivere ». In
placenta scii., remanet sat magna copia sanguinis, ut ex ea necessaria
vitae subsidia assimilare valeat, eo vel maior quod pauca 'sufficiunt ad
tenellam illam vitam sustentandam.

— 26 —

1) mater moraliter certo mortua sit, unde sectio non est
facienda nisi post testimonium periti de morte ;
2) probabile sit quod fœtus vivat; hinc nullus tenetur
ad illam sub graviditatis exordiis (secundo vel tertio men­
se) quia tunc fœtus fere semper est mortuus, vel saltem
valde incertum est an vivens evadet; facienda est tamen
quarto mense praesertim si mulier subitanea vel celerrima
morte perierit, nisi graves adsint rationes existimandi foe­
tum ante matrem vel cum ipsa esse mortuum;
3) idonei sint et peritiam sufficientem habeant ut sectio­
nem sine fœtus periculo perficere possint; nullus tamen
antea tenetur artem seu modurp addiscere, quia ad satisfa­
ciendum praecepto nullus tenetur media adhibere remote
scii, quando praeceptum adhuc non urget. Hinc
a) operatio primo incumbit medico, qui inducendus est
ad illam faciendam etiamsi dicat prolem iam mortuam, quia
hac in re solent levius procedere et ita loqui ne sectionem
faciant; et tamen non est dubium quod fœtus per horam,
imo per plures possit matri supervivere;
b) quodsi nolit, accedat alius (v. g. obstetrix) ad hoc
idoneus; quem de hoc moneat sacerdos, nisi gravissima
timeantur incommoda ;
c) deficientibus aliis, non certo ad hoc tenetur sacerdos,
tum propter frequentem imperitiam, tum propter indecen­
tiam, tum praesertim propter periculum scandali et maioris
mali ex oblocutionibus, odio et calumniis inimicorum reli­
gionis; magis enim vitandum scandalum multorum quam
procuranda salus unius infantis (S. Off. 15 feb. 1780;
13 dec. 1899). Hae tamen rationes non valent pro omnibus
circumstantiis (v. g. si familia catholica discreta, aut in
missionibus, Sinensibus tamen exceptis) ; unde, secundum
plures, per se teneretur : hoc, quamvis forsan probabilius
sit, tamen non est certum. (1)
(i) Sacerdotem teneri docent multi ut Cangiamila, Debreyne, Th.
Mechl., Vering, Konings, Lehmkuhl; negant tamen alii ut Bouvier,
Gousset, Marres, Berardi.

V. Casus. Fieri potest quod mulier aut puella
illegitime gravida, nemine id sciente, in imminente
sit periculo mortis. lamvero, post 4um praegnationis men­
sem, fundata adest spes, ex utero matris mortuae, foetum
vivum extrahendi. Unde mulieri est gravis obligatio ut rem
directe personae cuidam detegat, ut post eius mortem ope­
ratio caesarea fieri possit et infans baptizari. Quod praes­
tare potest :
a) Scribendo litteras in quibus declarat se velle ut post
eius mortem uterus aperiatur et proles baptizetur, quas
litteras subsignatas et occlusas tradat personae fide dignae
solum post mortem aperiendas. Sic enim famae suae,
in quantum fieri potest, ac saluti prolis providetur.
b) Si scribere non valeat, aut non velit, viva voce rem
manifestet personae omnino discretae, quae nonnisi post
eius mortem factum revelabit.
c) Ceteris paribus, ad eiusmodi munus prae aliis eligen­
dus est medicus qui fortasse rem sub secreto professionali
iam novit, qui aptius famae matris familiaeque providere
valet, et qui urgente necessitate statim ad sectionem et bap­
tismum procedere potest; minus apti sunt parentes qui timo­
re infamiae nimio a revelatione forsan abstinebunt.
d) Ipse confessarius nonnisi aegre et loco ultimo onus
revelandi in se suscipiat, praesertim si timeat ne exinde
sacramentum reddatur odiosum propinquis puellae.
Confessarius autem poenitentem ad hoc inducat suaden­
do et commendando, non autem tamquam obligatorium im­
ponat, si experiatur id poenitentem certo recusare; tunc
enim inutiliter bonam fidem perturbaret, quod de facto non
prodesset infanti et matris saluti obesset. Si tamen haec
dubitet et de obligatione interroget, confessarius obligatio­
nem fateri debet.

VI. Animadversiones. 1) Ad vitandas supradictas inci­
siones, impediendo conceptionem, saepius fit amputatio,
utero-ovarica (operatio Drls Porro) aut utriusque ovarii,

— 28 —

quae habetur sine magna haemorrhagia aut sup­
puratione, et ideo sectioni caesareae dicitur praefe­
renda. Sed gravis multilatio (1) corporis tantum­
modo licita est (et quidem supposito consensu ma­
tris) ad servandam vitam totius corporis quae ideo
aliter servari non potest, quia ipsa pars morbo infecta est,
et, ex hoc ipso, etiam praetei' graviditatem, periculum vitae
affert; sicut pro brachio et pede. Illicita est si fiat ad nun­
quam concipiendum; imo etiam (quia non sunt facienda
mala ut eveniant bona) ad vitandum periculum novae
praegnationis vel novae sectionis caesareae, eo magis quod
dubia sit nova praegnatio et periculum adhuc non sit immi­
nens, et operatio caesarea non sit gravissima, praesertim
in muliere quae illam iam passa sit, et haec operatio tam
gravis sit quam caesarea.
2) Oophorectomia, seu ovosectomia (doorsnijding der
eileiders) i. e. resectio (vel ligatio) tubarum oviducti seu ca­
nalis ab ovario ducentis ad matricem et ovulum maternum
ad eam deferentis, graviter illicita est propter eamdem
rationem, utpote gravis mutilatio, nisi in solo casu quo
pars gravi aegritudine laboraret et periculum vitae inde
constitueret.
3) Idem dicendum est de vasectomia (2) in viro seu
resectione vasorum seu canalium deferentium semen ad
vesiculas seminales (doorsnijding der zaadleiders), qua
semini abrumpitur via ad eiaculationem. Graviter scii,
illicita est utpote gravis mutilatio, nisi ratione sanitatis
necessaria esset ad bonum corporis, v. g. si pars canalis de­
ferentis esset gangrena infecta; unde non est licita ad ste(1) Mutilatio gravis est non solum ratione periculi vel membri di­
mensionis, sed etiam ratione functionis, v. g. si virtute vel functione
magni momenti privat.
(2) De vasectomia utiliter legi possunt Nouvelle Revue Thcologique
1910, p. 420; Revue Ecclésiastique de Liège, VI, 1910, p. 203; et
Collationes Brugenses, XVII, 1912, p. 533.

— 29 —
rilitateni aut impotentiam obtinendam (etiamsi forsan pos­
set restitui integritas canalis, quod aliqui affirmant, ac
potentia seminandi, quamvis in praxi sit difficile), item ad
vitandam prolis multiplicationem vel partum periculosum,
imo ad magnam inclinationem vitiosam luxuriae sanandam:
membrum enim ex natura sua immediate non subordinatur
nisi bono corporis, non autem bono animae.
Auctoritas autem publica, cum non habet dominium
directum in vitam, libertatem et membra subditorum, non
potest ea ab ipsis auferre, nec proinde vasectomiam impone­
re civibus innocentibus etiam aegrotis ; criminosos ita punire
est incongruum, cum non sit punitio apta eo quod operatio
sit parum dolorosa; denique hoc medio uti ne noceant aliis
vel ne, matrimonium ineundo, morbum haereditate trans­
mittant, non est licitum quia non est utendum malo medio
ad bonum finem, et etiam quia non desunt media alia qui­
bus hisce provideri potest v. g. prohibitione legis sub sanc­
tione poenali, reclusione, aut abstinentia matrimonii.
Notari etiam potest matrimonium, in casu vesectomiae
perpetuae contractum, esse invalidum propter impedimen­
tum impotentiae; quodsi potentia restitui possit, etiam
deberet exigente comparte, sed tunc finis, ab auctoritate
intentus iam non obtineretur. — Ceterum bonum corporale
non est maximum bonum commune societatis ; ad hoc etiam
spectat dignitatem humanam servare, cui omnis species
selectionis animalis repugnat.
4) Item illicitum est uti radiis sic dictis X seu a Roent­
gen, quae intensius maiore cum dosi in ovaria vel testiculos
directa, ita sterilitatem possunt producere, non tamen
semper efficaciter et cum fructu. Id enim gravis mutilatio
censenda est, quippe quae privat functione maioris mo­
menti.

— 30 —

Quaestio Quarta
DE EMBRYOTOMIA SEU DE INCISIONIBUS
QUAE LAEDUNT FŒTUM
I. Operationes quae fœtum occidunt et generali nomine
embryotomia vocantur (quae est operatio chirurgica qua in­
fans in utero conciditur et concisus per partes extrahitur).
consistunt in reductione vel divisione variarum partium
fœtus, quae singulae postea paulatim extrahuntur, cum
propter nimiam angustiam pelvis vel nimiam magnitudi­
nem capitis, nullo alio modo extractio fœtus est possibilis.
Quae operationes vario modo peraguntur prout fœtus
praesentat caput, pelvim aut truncum :
a) craniotomia (verbrijzeling van den schedel), qua
perforatur cranium infantis et extrahitur massa cerebralis,
quo posito contractiones uterinae minuunt volumen capitis
et infans facilius eiicitur aut manu vel instrumento ex­
trahitur; (1)
b) cephalotripsia (samendrukking van het hoofd), qua
comprimitur caput infantis donec massa cerebralis et san­
guis resistentiam vincit ossium et pellis capitis; (2)
c) cephalotomia (verbrijzeling van het hoofd) qua
caput dividitur sensu longitudinis in duas partes;
d) sphenotripsia (σφην, cuneus; wigbeendoorboring)
qua perforatur, in pluribus locis, basis capitis;
e) embryulcia, qua separatur caput a trunco (decollatio,
onthoofding), vel scinditur pectus aut columna vertebralis
per aptos forcipes (embryathlasis, verbrokkeling der
vrucht in de moeder), quod locum habet cum fœtus prae­
sentat truncum : tunc enim nequit fieri extractio alio modo
et scinditur fœtus in plures partes;
(1) Craniotomia iam cognita erat ab Hippocrate, Cclsio et Medicis
Arabicis.
(2) Etiam ab antiqüis erat nota.

— 31 —

f) evisceratio (éventration ; uithaling der ingewanden)
qua, post perforationem abdominis aut pectoris, extrahun­
tur viscera ventris et thoracis; dein, per apta instrumenta,
in columnam vertebralem vim mechanicam agentia, flec­
titur columna vertebralis et fit extractio. Adhibetur
quando eiectio, nulla operatione supra indicata, possibilis
evadat; et aliter decollatione peracta, reliquum fœtus
non potest eiici, quia corpus est ordinario maius, aut iecur
et renes sunt nimis evoluti.
II. Embryotoniia sub quacumque forma est intrinsece
mala, et omnes praedictae actiones illicitae sunt et iniustae,
etiamsi ex una parte infantis saluti provideatur baptizando
eum in utero matris, ac ex altera parte nullum sit aliud
medium servandi matrem, adeo ut operatione ommissa
mater et infans certo perituri sint. Sunt enim semper per
se et directe occisivae, cum effectus bonus non procedat
aeque immediate, sed solum mediante effectu malo; et
ideo mors infantis necessario sit volita ut medium ad sal­
vandam matrem. Ita S. Off. 28 maii 1884 de craniotomia,
et 14 augusti 1889 de omni operatione directe occisiva
matris vel infantis (1).
(i) Ne mireris S. Off. solum dixisse id twto doceri non posse, non
autem esse illicitum. Ita enim, quia respondit quaesito : an tuto doceri
potest? Ceterum postea etiam explicite dixit illicitum (24 iul. 1895·) —
De embryotomia et de abortu conferri possunt : L. Hubert « De
l’avortement médical », 1852; Capei-LMann « De Occisione foetus »,
1875 ; Eschbach «L’embryotomie au point de vue théologique et moral·»,
1876: Illustr. Dorn. Waffelaert in « Nouvelle Revue Théologique,
'f. XVI et XVII ; E. Hubert. « Discussio»! sur le féticide », (Annales
de la Société Scientifique 1902-1903) ; VekmeerSCH, « Discussion sur le
féticide médical », (Annales de la Société Scientifique, 1902-1903);
Treub, Van Oppenraay en Vlaming, « Het levensrecht der ongeboren
vrucht ». 1901 ; Van Gennep. « Over medischen abortus ». 1916:
Meuleman, « Het levensrecht der geboren vrucht », 1917; Daels,
« Het Bakersboek », 1919; « Moeder en Kind »; Salsmans, « Geneeskundige plichteiricer ». 1920; Dictionnaire Apolog. de la Foi cathol.
art. « Féticide »; Dictionnaire de Théologie Catholique art. « Em-

— 32 —

Obiiciunt (1) : 1° Infans matri est causa mortis, ac
proinde iniustus aggressor.
Resp. : a) Non iniustus, quia sine ullo actu et voluntate
ibi est ut in loco sibi proprio et passive se habet, sed utens
iure suo, nonnisi naturali cursu rerum matri fit causa
mortis (sicut homo peste infectus potest esse mortis cau­
sa) ; non aggressor, quia ordinario difficultas partûs pro­
venit ex matre (ob angustiam pelvis), et periculum est
ex uteri actione quae, licet non sit voluntaria, est tamen
matris. Cum igitur ex voluntate matris fœtus sit, cum
expulsio sit actio matris, cum maiores difficultates ex ma­
tre, infans non est aggressor, sed potius mater. Sed,
etiamsi infans diceretur aggressor, non tamen obiective
iniustus.
2° In collisione iurium ius matris est prius et validius ;
et ideo infans censetur (imo rationabiliter tenetur) cede­
re iuri suo.
Resp. : Cum homo sit sui iuris, persona et vita humana
ordinantur ad finem proprium, et non subordinantur tam­
quam medium vitae alterius; et ideo a) numquam licita
est directa attentatio contra vitam innocentis, nunquam
ius unius ita praevalet ut, ad illius bonum obtinendum,
licita evadat occisio innocentis; b) quamvis indirecte pos­
sit aliquis cedere iuri vitae suae in quantum se exponit
mortis periculo, non tamen potest directe cedere ius ad
vitam, cum non sit dominus vitae suae, et nunquam direc­
tam sui occisionem permittere queat. Non magis itaque
dari potest ius occidendi infantem ad salvandam mulie­
rem, quam occidendi mulierem ad salvandum infantem.
3° Non est occisio, sed sola acceleratio mortis certo se­
cuturae, et exigua abbreviatio vitae.
bryotomie »; Cathol. Encycl., art. < /Ibortion » (Coppens). Item
manualia Theologiae Moralis, uti Noldin, Tanquerey, Prümmer et
Vermeersch.
(i) Cfr. Prümmer, Th. Mor., t. II, η. 134. — Olim quidam theologi
ut Ballerini, Avaneini, et Constantini pro liceitate feticidii steterunt.

— 33 —
Resp. : Acceleratio indirecta (ex causa quae alium ef­
fectum per se et immediate producit, dum iste per acci­
dens sequatur et mere permittatur) potest esse licita;
sed, in se et directe volita mortis acceleratio est vera oc­
cisio; directa occisio autem est illicita, etsi sola sit acce­
leratio mortis certo secuturae, sicut illicitum est occidere
vulneratum ut citius a doloribus liberetur.
4° Inter duo mala minus est eligendum; mors autem
solius infantis minus est malum quam mors matris et in­
fantis.
Resp. : Evitandum est maius malum, si fieri possit sine ac­
tione intrinsece mala; sed illicitum est illud vitare per actio­
nem intrinsece malam; nam non sunt facienda mala ut eveni­
ant bona, nec ad salvandum mundum totum. Finis non justi­
ficat media; et ideo non videndum est ad quid actio ultimo
terminetur sed imprimis quid immediate agatur. Quod
in casu est intrinsece malum, et ideo maius malum (utpote morale) potius vitandum quam malum physicum mor­
tis. — Ceterum, ut et ipsi celebriores medici hodie faten­
tur, fere semper possibile est matrem salvare, cum raris­
sime fiat ut embryotomia ad hoc sit medium unicum;
nam frequenter ipsa sectio caesarea, vel symphyseotomia, vel operationes unitae sunt possibiles (1).
(i) Ita, v. g. Dr Pinard, prof. Parisiensis : « Devoir sacrifier l’en­
fant pour sauver la mère, est un cas imaginaire; jamais l’accoucheur
ne se trouve devant une si poignante alternative », citatus in Bull, von
den Bond tegen de ontvolking, 1913; item, Dr E. Hubert, Le devoir du
médecin; item. Murphy, « Britisch medical Journal », 25 aug. 1893;
Treub, « Aertzliche Rundschau », 1900; item, Dr Guermonprez 'apud
Eschbach, p. 389) : « Tuer le fétus sous prétexte de favoriser l’ac­
couchement, c’est méconnaître les ressources certaines de la chirurgie
obstétricale moderne; c'est être arriéré », et Dr Franck : « Die wissenschaftlichen Methoden hatten sich so entwickelt, das die Rettung
des kindlichcn Lebens auch die beste Methode zur Rettung des mütterlichen Lebens ist » (Schutsengel oder IVürgengel?, Kôln, 1922).
3

— 34 —

III. Animadversiones. 1. Illicita est embryotomia,
etiamsi solum probabile sit et verisimile quod foetus ad­
huc vivat (1), quia se exponere periculo mere probabili
occidendi innocentem etiam iustitia vetat.
2. Medicus qui in casu particulari embryotomiam est
facturus non est monendus a sacerdote, si non speretur
fructus; — at, étiam non sperato fructu, monendus est
si frequenter ita agat et scandalum sit fidelibus, aut si
non sit in bona fide, ut si sacerdotem de hoc interroget,
aut quando silentium sacerdotis aequivaleret approbatio­
ni. Mater, si sit in bona fide, ex prudentia hic et nunc non
moneatur de gravitate suae obligationis ne, consensum
negando, moriatur in statu peccati. Idem valet de pro­
curatione abortûs.
3. Casu quo caesaream vel aliquam similem operatio­
nem subire mater non velit aut non possit, nihil remanet
nisi mortem eius expectare; et tunc facere operationem
caesaream ad baptizandum foetum si possibilitas sit quod
foetus vivat.

Quaestio Quinta

DE PROCURATIONE ABORTUS.
I. Procuratio abortus (2) (kunstmatige vruchtafdri­
ving) est artificialis ex utero matris eiectio fœtus imma­
turi qui ita vivere nequit, seu fœtus vitae uterinae capacis
et vitae extrauterinae incapacis.
Fructus debet esse vitae uterinae capax; unde a) fœtus
mortuus potest eiici : non est abortus sed legitima mulie­
ris exoneratio; b) fœtus ex morbida causa, v. g. per ruptu­
ram uteri aut sanguinem in utero immissum, a sua cum
utero coniunctione seiunctus potest expelli : est abortus
(1) Non dicimus : quod obtineatur foetus qui vivet et vivere pergat:
talis enim formula esset aequivoca et posset male intelligi.
(2) Cfr. Eschbach, Disp. Phys.-Theol., disp. 2, p. 2, c. I, art. 1.

— 35 —
iam habiti sequela et remedium. Per accidens enim ita
seiunctus vel occisus in utero manet. Unde, in definitione
abortus, eiectio non tam intelligitur de externa eiectione
quam de fœtus avulsione et separatione ab utero materno
antequam sit vitalis.
Procuratio autem abortus distinguitur duplex (1) :
1) directa, si media adhibeantur quae immediate et per
se occidunt fœtum vel expellunt, licet ulterius et mediate
effectum bonum procurent;
2) indirecta, si media adhibeantur quae immediate et
per se ordinata sunt ad effectum bonum v. g. sanitatem
matris, quamvis etiam praeter intentionem aut per acci­
dens possint simul expellere fœtum.
II. Abortus provocatur inductione contractionum in in­
volucris muscularibus uteri, quae fœtum eiicere valeant.
Causae id efficere valentes multae sunt; quarum
a) aliquae in totum corpus directe agunt, reflexe vero
in uterum, ut helleborus, segala cornuta (seigle ergoté,
brandige of bedorven rogge), venae sectiones, balnea ni­
mis calida, lavare pedes in aqua frigida aut sale et sinape
condita, etc. quibus causatur fibrorum relaxatio, qua fit
ut fœtus suo pondere pressus praemature nascatur;
b) aliae tantum locales sunt quae cum fortius et direc­
te in uterum actionem habeant, eiectionem certiorem in­
ducunt. Tales sunt incisio amnii aut perforatio membrana­
rum fœtus qua fit ut, subtracto humore in quo fœtus
natat, ibi vivere diu nequeat sed necessario eiiciatur; dila­
tatio intrauterina; occlusio vaginae; vis electrica per ute­
rum transmissa quae fœtum enecet, etc.
c) aliae indirectae, uti ventris compressiones, percus­
siones, vehemens pavor, omnesque causae physicae vel
morales quae magnam exaltationem nerveam in muliere
(i) Non semper recte et clare definiuntur abortus directus et indi­
rectus. Inde, aequi vocationes et obscuritas ac incertitude in doctrina.

— 36 —

afferunt, ex qua oriuntur contractiones uterinae. Item
nonnullae potiones medicae expulsivae, iniectiones sub­
cutaneae morphii, certae iniectiones in vaginam, etiam
masturbatio, copula nimis frequens, causae provocantes
inflammationem vulvae, delatio vestium uterum nimis arc­
tantium, etc.
III. Abortus directe procuratus, quacumque via obtinea­
tur, est illicitus, utpote intrinsece malus et iniustus ; etiam­
si fœtus alias certo sit moriturus, nunc autem saluti eius
provideatur cum baptizari possit, et nullum aliud sit me­
dium ad salvandam matrem. (1) Ratio est quia nihil im­
mediate producit nisi separationem fœtus a matre et sic
mortem directe affert fœtui qui est homo vel via ad ho­
minem; unde est directa occisio hominis vel ipsi aequivalet. Et ideo in casu applicanda sunt principia quae de
occisione hominis valent. Abortus scii, fœtum privat of­
ficio placentae qua matri adhaeret et nutrimentum san­
guinisque purgationem accipit; atque haec duo sunt ad
vitam fœtui omnino necessaria ; ergo fœtum talibus rebus
privare est vere illum occidere, sicut hominem fame inter­
ficere. Ita respondit S. Off. 14 Aug. 1889; 24 Jul. 1895
et 4 Mail 1898 (2).
Obiiciunt : Non est occisio sed cessatio a conservatione
fœtus qua mater illum e sinu elabi sinat et ita perire per­
ii) Unde, non solus abortus qui solet haberi criminosus, ad finem non
legitimum procuratus, v. g. ad infamiam aut incommoda gestationis
vitanda, est illicitus; verum etiam ille qui dicitur medicalis. Medici
illum adhibent ad matrem salvandam : i) quando advertunt matrem
propter arctitudinem infantem edere non posse, ipsam a sectione Cae­
sarea abhorrere, ac partus accelerationem esse impossibilem (abortus
praeventivus) ; 2) quando praevident matrem aegrotam, v. g. phtisi pul­
monari, ob ipsam praegnationem valde probabiliter aut certo morituram
nisi foetus expellatur; aut alia dc causa ex praesentia foetus vita ma­
tris periclitatur, v. g. ob vomitus incoercibilcs (abortus repressivus).
(2) Ante decisiones romanas, quidam theologi, ut Ballerini et Lehmkuhl, in quibusdam casibus benignius considerabant abortum.

— Wï —

mittat; mater autem non tenetur prolem cum iactura vitae
conservare.
Resp. : Non est mera cessatio seu omissio qua indirec­
te permittitur seu non impeditur quod fœtus non conser­
vetur (eodem modo ac si in abortu spontaneo natura ces­
sat a fœtu conservando) ; sed est actio positiva morti­
fera quae conservationem fœtus a natura abrumpit et im­
pedit, et violenta perturbatio conditionis naturalis : est po­
sitive agere ut separetur fœtus a matre et sic in statu
necessariae mortis ponatur. Unde mors non tantum per­
mittitur sed directe procuratur, et ideo actio est directe
occisiva et intrinsece mala.
IV. Abortus indirecte procuratus generatim illicitus est;
aliquando tamen potest esse licitus ex causa proportionate
gravi. Unde licitus est vel illicitus secundum diversas
circumstantias.
A. Illicitus est vel 1) si quis intendat ipsam eiectionem
fœtus in se, sive ut finem sive ut medium ad procurandum
effectum bonum;
vel 2) si non adsit iusta causa proportionata v. g. si
aliud medium sufficiens sit ad bonum effectum procu­
randum, aut si non omnia adhibeantur ad abortum impe­
diendum, aut si effectus bonus non aequivaleat malo;
vel 3) si effectus bonus procuretur mediante malo,
i. e. non immediate a medio adhibito, sed ab eiectione
fœtus et cessatione praegnationis. Tunc autem non indi­
rectus sed directus fit abortus : abortus esset remedium
ex quo proveniret salus matris et directe eligeretur tanquam medium, v. g. ut ipsa praeservaretur vomitu, me­
diante abortu.
B. Licitus esse potest ex iusta causa, si simul verificentur conditiones sequentes :
1) media adhibita sint in se bona vel indifferentia,
2) effectus bonus, et non malus, sit in se volitus,

— 38 —

3) effectus bonus compenset damna effectus mali, un­
de omnino illicitus est abortus si baptismum infantis im­
pediret vel et iste privaretur rationabili spe suscipiendi
hoc sacramentum; et ideo semper necesse est ut meliori
modo provideatur baptismo (1),
4) effectus bonus immediate causetur et non mediante
effectu malo; unde media per se et directe curent mor­
bum matris aut ab illa avertant periculum, non mediate
per abortum,
5) non sit aliud medium obtinendi effectum bonum,
6) cautiones omnes adhibeantur ad impediendum ef­
fectum malum in quantum sit possibile, et ideo ne fiat
plus quam necesse sit ad salvandam matrem.
Uno verbo : si fiat propter iustam causam bonam proportionatam, et omnis cura adhibeatur ut vitetur abortus
quantum fieri possit.
V. Corollaria. Ex praedictis intelligitur :
1° Generatim licitum esse medicamenta adhibere ad
salvandam vitam matris necessaria et apta (quae scii, di­
recte et immediate tendunt in morbi curationem etiamsi
nulla sit graviditas), quamvis experientia constaret eadem
abortum efficere posse, at non necessario sed aliquando et
per accidens: vita probabilis vel certa matris aequivalet
periculo probabili infantis. Huc pertinent potiones, sed
in ea quantitate quae ad alios morbos sanandos requiritur,
balnea, venae sectiones, iniectiones in vaginam, iniectiones subcutaneae etc. Illicitum tamen est si, adhibito
remedio, Baptismus prolis fiat impossibilis, dum alias ipsi
matri superviveret et baptizari posset : tenetur enim ma­

ti) Raro tamen accidit ut abortus impediat Baptismum : fere semper
enim foetus, in casu perplexo, ante matrem morietur, ita ut baptizari non
possit; secus plerumque infans baptizari poterit in utero, vel abortu
secuto.

— 39 —

ter vitam aeternam prolis praeferre vitae suae tempo­
rali (1) ;
2° Illicitum esse si malum matris sit grave sed non mor­
tale, nisi medicamentum sit remedium necessarium et pe­
riculum abortus valde remotum et leve vel fœtus certo mo­
liturus : probabile vel certum bonum notabile matris com­
pensat periculum possibile fœtus;
3° Item illicitum esse abortum procurare ad vitandam
infamiam vel aliud grave incommodum temporale (prop,
damn. 34 Inn. XI) (2), tum quia effectus bonus non proportionatur malo, tum quia mediante malo obtinetur ;
4° Item illicitum esse propter quandam veneni infec­
tionem, aut cordis vel pulmonis morbum, aut alias non ces­
saturum vomitum, quia effectus bonus mediante malo pro­
curatur, scii, cessatione praegnationis. Ceterum hodie tale
medium non est necessarium, quia rarissime est unicum;
5° Illicitam esse fractionem membranarum et liquoris
amnii evacuationem, quia effectus bonus obtinetur median­
te malo scii, nocumento fœtus; etiam, ut videtur, in casu
quo uterus gravidus nequeat reponi in abdomine nimis arc­
to (3). Pro hoc casu quidam unicam exceptionem fecerunt,
(1) < Etiam in morbo lethali non licet praebere matri tale reme­
dium, si adhibito remedio, proles, non solum vita temporali, sed etiam
aeterna privatur; contra, non adhibito remedio, certa quidem est mors
matris, sed ex alia parte certa est etiam salus prolis, quae matri supervictura baptizari potest : tenetur enim mater vitam aeternam prolis
praeferre vitae suae temporali. Ordinarie tamen,, proles ante matrem
decedit, adeo ut baptizari non possit, etsi mater perire sinatur >. Noldin, Th. Mor., Π, η. 343> 2.
(2) « Licet procurare abortum ante animationem foetus, ne puella
deprehensa gravida occidatur aut infametur >.
(3) Aliter esset dicendum, si punctio, ope siphunculi aut instrumenti
iniectionis, fieri posset omnino tenuis, ita ut non necessario fractionem
amnii et eiectionem foetus secum traheret. Quod, teste P. Salsmans,
eximii quidam medici existimant possibile. Sed practice nonne adest
periculum ampliandi punctionem et fractionem provocandi? Et tunc
illicitum est, quia foetum exponit periculo mortis.

— 40 —
quia, dicebant, periculum non est in praegnatione sed in
dilatatione uteri ; haec aufertur ita ut uterus reponi possit
in loco suo, ac periculum mortis averti, et id ante abortum ;
non igitur ipsa expulsio eligitur ut medium necessarium ad
periculum matris avertendum (1). — Sed contra est :
ipsa dilatatio uteri est ex graviditate; aufertur autem me­
diante ablatione liquoris necessarii ad vitam fœtus; ergo
ipse effectus malus videtur praecedere (2). Est autem ca­
sus rarissimus;
6° Licitam esse excisionem uteri gravidi qui corruptione
inficitur, aut in quo generantur tumores qui aliquando ita
crescunt ut inducant periculum vitae matris (myoma):
periculum enim non est ex praegnatione, et non avertitur
huius cessatione, sed ex ipsa excisione uteri quae etiam
fieret si nulla esset graviditas ; unde effectus bonus sequi­
tur immediate;
7° Licitum esse eiicere foetum mortuum : non enim est
abortus, sed legitima purificatio; mors autem non debet
praesumi, sed probari ;
8° E contra, illicitum esse directe eiicere fœtum verisimi­
liter vivum sed corruptum, quidquid aliqui dicant ; quia est
directe accelerare eiusdem mortem; unde effectus bonus
sequitur mediante malo. Nec potest fœtus reputari iniustus
aggressor, cum nihil velit nec agat, sed mere passive se
habeat. Casus tamen est potius fictitius, quia fœtus corrup­
tus ordinarie est mortuus vel brevi moriturus;
9° Probabiliter tamen licitum esse peragere purificatio­
nem uteri et ablationem omnium quae illi insunt (etiam fœ­
tus si adsit), si imminens sit periculum haemorrhagiae et
infectionis simul cum febri pro matre (3), dummodo istud
(1) Ita etiam 111. Waffelaert post Capei-lmann ; e contra De Smet,
Vermeersch et alii.
(2) Etiam in extrema necessitate illicitum est privare alterum bono
quo absolute indiget
(3) Est casus quo os uteri late est apertum, et graviditas irreparbiliter est turbata, ita ut abortus brevi sit secuturus.

— 41 —

periculum non unice oriatur ex ipsa graviditate vel fœtus
conditione. Operatio enim fieret etiam extra praegnatio­
nem, et efficit immediate non solam ablationem fœtus, sed
purgationem uteri removendo quidquid contineat, v. g.
molam vel involucrum mucosum (vliezige omhulsels).
VI. Animadversiones, la « In praxi non semper facile
est discernere, num actio quaedam medica sit directa an
indirecta occisio fœtus. Sit haec regula : Si ex tali actione
aut pharmaco, directe attingitur fœtus, dicenda videtur
directa procuratio, v. g. incisio amnii, quae est hodie maxime
usitatus modus procurandi abortum. Sin autem ex tali ac­
tione aut pharmaco oritur quidem periculum plus minusve
magnum abortus, videtur esse tantum indirecta procuratio ».
(Priimmer, Theol. Moralis II, n. 141).
2a. Adest obligatio, imprimis matri, sed et omnibus
aliis, sedulo vitandi causas, occasiones et pericula abortus
quae frequentissima sunt, primis praesertim a conceptione
temporibus, idque non tantum ut fœtus corporaliter et
spiritualité!' salvetur, sed ob matrem; quia abortus non
caret periculo pro ea. Unde graviter peccant :

a) saltem prava intentione, mulieres quae, se gravidas
existimantes, variis modis menstruationem iterum provo­
cant et abortum attentant, v. g. potiones expulsivas aut
fœtui nocivas sumendo, pedes in aqua frigida lavando vel
sale aut sinape condita, excessive saltando, ventrem com­
primendo aut valide percutiendo, etc. ;

b) item quae gravi imprudentia periculum abortûs pro­
ximum variis modis ponunt aut diligentia ordinaria non
vitant, v. g. durum laborem exercendo, gravia pondera
portando aut alleviando, itineribus peditus arripiendis,
vectione in curru, aut in via ferrea longiori itinere, vehe­
menti laetitiae, tristitiae vel irae passioni indulgendo, equi­
tando, pedibus movendo machinam ad suendum, excessive

— 42 —

sumendo liquorem spirituosum primis mensibus, etc. (1).
Ne igitur in magno hominum concursu, apud militum exer­
citationes, in theatris, in circis adesse velint;
c) item graviter rei sunt qui percutiunt vel terrificant
mulierem praegnantem ita ut abortus sequi possit;
d) item maritus, medicus, obstetrix, qui etiam rogati
conantur abortum procurare aut consulunt illa quae veri­
similiter illum inducunt, aut media ad hoc afferunt. Speciatim medicus, in curanda foemina gravida, tenetur quan­
tum possibile est vitare ea quae possunt abortum
procurare, ac ipsam docere necessarias ad hoc cautiones
v. g. quoad itinera, occupationes, usum ciborum, etc. Me­
dico, a quo petitur medicamentum abortivum, illicitum est
et indignum fictum et innocuum tribuere, tum quia est
deceptio, tum quia ipse partes gerit approbantis et coopé­
rants. Ceteroquin raro taiis modus agendi est efficax,
cum facile alia media quaerantur. Potius aversionem suam
pro abortu ostendat ac periculum pro matre ; insuper assi­
gnet media honesta se subtrahendi infamiae;
e) item pharmacopolis, vendere media abortiva non est
licitum, nisi verisimile sit quod quaerantur propter bonum
usum, v. g. quia medicus probus ea praescribit.
3a. Fœminae ex delicto gravidae, sicut viri qui fornicati
sunt, plerumque caute interrogandi sunt, in confessione,
de abortus tentamine.
(i) Notat Genicot (Th. Mor.. I, η. 378): Quoad factum « si deficiat
prava intentio, non facile sunt de gravi peccato arguendae, quia saepe
constare nequit num actiones ponendae gravem influxum in abortum
inducendum exercere valent... 1’lurcs enim causae, ut violentae animi
commotiones, ventris percussio, nimia defatigatio, vectio in curru, etc.
saepe nihil efficiunt etiamsi crebro et de industria adhibeantur. E con­
tra. quandoque minimae causae ut modici oneris delatio, balnea nimis
calida, etc. abortum inducunt, praesertim in mulieribus valde excita­
bilibus, quales solent esse oppidanae. » — Verum est; sed conclusio est
falsa; se exponere soli periculo probabili abortus iam enim grave pec­
catum est.

— 43 —
4a. Sicut ovum fœcundum expellere est illicitum, ita et
semen ante conceptionem; non tantum pro muliere quae
sciens et volens copulam habuit, quia id fini naturali co­
pulae directe adversatur, sed etiam, ut videtur, pro illa
quae vi dolo,ve oppressa fuit. Homo enim non habet do­
minium in semen, et maior est iniuria contra generationem
humanam et bonum commune expellere semen a sede sua
finali a natura ad hoc destinata, quam procurare pollu­
tionem qua expellitur a sede sua instrumentaria. Potest
tamen et debet mulier oppressa se vertere ac omni modo
copulam impedire et abrumpere ne semen recipiat, quamvis
illud sit effundendum, quia ius et obligationem habet
copulam impediendi et effusio seminis soli malitiae viri
adscribenda sit. Certum est, ait S. Alphonsus (Th. M. 1.
IV, n. 394. q. 1.), « esse licitum feminae invasae repellere
semen, ne immittatur; non autem eiicere, si iam sit im­
missum. » (1)
Quidam auctores tamen dicunt in hoc casu, immediate
post copulam, antequam conceptio facta fuerit, semen se
habere ad modum iniusti aggressoris, quem licitum est
repellere. Id verum est durante aggressione, scii, actione
copulae, non autem copula finita, quia tunc aggressio ces­
savit et semen iam est in loco proprio (2) ; copula autem
iam finitur ipsa introductione seminis in vaginam (et non
ipsa fœcundatione (3), ut adversarii supponunt) quia, se­
mine eiaculato, cessat opus hominis et incipit opus naturae
(quod abrumpere est illicitum), quo fit ut semen emis­
sum naturali sua propensione sicut et corporis muliebris
attractione profundius organa feminae penetret ad fcecundationem.
(1) Item, 1. VI, n. 954, dub. 1; H. A. tr. 18, n. 50. Etiam consuli
possunt Lebsius, Marc et Aertnijs.
(2) Alias et licitum foret expellere post conceptionem, quia adhuc
< sset magis aggressor.
'3) Secus impossibilitas generandi faceret non solum sterilem, sed
impotentem, ac matrimonium invalidum redderet.

— 44 —

Illicitum igitui· est quascumque lotiones et iniectiones
vaginales facere primis horis post copulam, quia nulla
adest ratio illas tunc faciendi; nisi generationem praeve­
niendi et impediendi causa. Et ceteroquin parva ratio v. g.
sanguinis affluxus cum pruritu non sufficit, quia non est
proportionata.

VII. Monitum. Tria sunt principia doctrinae moralis
catholicae omnino in tuto ponenda : primum, nunquam li­
citum esse facere malum ad procurandum bonum; — secun­
dum, foetum (et amnion) non esse partem matris, nec
proinde ordinari ad bonum matris, eo modo quo pars
ordinatur ad bonum totius; sed, contra, potius matrem
ordinari ad bonum fœtus ; — tertium, hominem non habere
dominium in semen aut in fœtum, nec proinde actionem
directe nocivam in illa exercere posse. A quibus principiis
qui etiam in minimo recederet, in pravissimas consequen­
tias proiiceretur.

Quaestio Sexta

DE PARTU PRAEMATURO ARTIFICIALI.
I. Acceleratio partus est artificialis ex utero matris eiectio fœtus non plene maturi sed iam vitalis, ita ut extra
uterum vivere possit.
Non est illicita si fiat iustis de causis ac eo tempore et
modis quibus, ex ordinario contingentibus, matris et fœtus
vitae consulatur (S. Off. 4 mai i 1898). Ratio est quia ex
una parte non est occisio infantis cum iste vivere possit,
sed solum adest aliquod pericul um pro matre et prole, at non
ita imminens; ex altera parte parvum periculum vitae fœ­
tus subire cogitur propter graves rationes compensatorias.
Illicita tamen est si fiat sine ratione sufficiente, cum
cursum naturae temerario abrumpere et periculum ali­
quod incurrere non est licitum nisi ad matrem vel prolem

— 45 —
e maiori periculo praeservandam ; infans autem extractus
est debilis, et ideo partus non caret aliquo periculo pro
ipsius vita. Hinc quo periculum matris sit minus grave, eo
maior requiritur probabilitas aut quasi moralis certitudo
quod infans vivere perget. Et quo gravius sit periculum
pro fœtu ex prolongatione gestationis, tanto facilius po­
test accelerari partus aut alia operatio institui v. g. sec­
tionis caesareae.

II. In praxi partus artificialis licitus est in triplici casu :
1) quoties praevidetur proles, si ad terminum normalem
perveniat, naturaliter nasci non posse ob angustiam matris,
quia tunc erit in periculo maiori ;
2) quoties grave periculum vitae matris vel prolis instat,
nisi accelerato partu fœtus educatur, quia tunc periculum
matius avertendum est maius quam periculum cui ex partu
accelerato exponitur infans;
3) quoties fœtus praevidetur secus sine Baptismo mori­
turus, quia praevalet bonum animae.
Expectandum tamen est, quantum fieri potest, inspectis
periculo et adiunctis, ita ut vitae infantis, quantum possi­
bile sit, provideatur. Hinc (1)
a) in angustiis pelvis, tempore gravis morbi, cum fœtus
sit hydrocephalus, procuratio partus praematuri circa 7 vel
8 mensem licita est, quia hoc tantum modo provideri potest
vitae matris et infantis, et diuturnior gestatio exponeret
utrumque maiori periculo;
b) item in casu tuberculosis vel phthysis valde gravis
pulmonum, si periculum grave mortis adsit utrique : partus
enim tendit ad minuendos dolores matris et ad servandum
fœtum (2) ;
(1) Cfr. Antonelli, o. c., t. I, n. 448.
(2) Ita secundum doctrinam hucusque generatim admissam. Nunc au­
tem quidam medici, in casu tuberculosis, praegnationem dicunt non no­
civam.

— 46 —
c) si incôrtum sit an foetus possit vivere, expectandum
est, nisi mater graviter aegrota expectare non possit ob
imminens periculum vitae : tunc enim licita erit accele­
ratio, dum vera probabilitas adsit quod possit foetus vive­
re, quia nullum aliud medium est providendi vitae utriusque et ad avertendum damnum certum matris potest fœ­
tus exponi probabili periculo.
III. Etiam obligatur mater, si nulla alia sit via matri et
proli consulendi. Non adest obligatio tamen 1) si Baptis­
mus in utero matris conferri possit; 2) si mater sit robusta
et velit subire operationem caesaream.

Quaestio Septima.

DE FŒTIBUS ECTOPICIS SEU EXTRAUTERINIS.
I. Praegnatio extrauterina a multis medicis tractatur
ut tumor ac proinde statim per laparotomiam extirpanda
aestimatur cystis, vel fœtus interimendus fluido electri­
co aut iniectione morphii. Non recte, quia si fœtus ibi sit,
vita eius secundum legem iustitiae, quantum fieri potest,
est protegenda. Hinc
1) si mulier prae se ferat tumorem internum cuius na­
tura nosci non potest, opus est, imprimis medicum nihil
agere et expectare tempus quo facilius dignoscetur. (1)
Quodsi sit fœtus, expectandum est tempus quo sit vitalis
ad operationem laparotomiae faciendam (S. Off. 4 maii
1898), secus enim sine ulla causa necessitatis, operatio ten­
deret in damnum fœtus.
2) Si expectando tempus quo fœtus sit vitalis, valde
timeatur periculum vitae matris, et praesentia fœtus non­
dum noscatur per pulsationem cordis, forsan probabiliter
(i) A quinto mense ,ope stcthoscopii, ordinarie percipi potest pulsa­
tio cordis.

— 47 —
licita videri potest laparotomia, quia solum leviter proba­
bilis et valde dubia est praesentia fœtus, et certum peri­
culum matris. Unde cystis forsan potest considerari ut
tumor, et tunc non intenditur directe occidere fœtum,
sed directe tumorem auferre, ex quo sequitur directe ces­
satio periculi matris et postea mors infantis, si tamen
existât (1).
3) E contra si existentia fœtus etiam sit tantum vere
et solide probabilis, illicitum est agere in cystim fluido elec­
trico vel morphinica iniectione, quia hisce operationibus
directe et per se sequitur certa mors infantis (et per illam
salus matris), et nullum levamen directe praebetur matri
etiam si non esset nisi tumor. Insuper Baptismus infantis
redditur impossibilis.
4) Si praesentia fœtus vivi sit certa et ruptio cystis
sit proxima, adducens mortem utriusque, licita est excisio
cystis si adsit spes servandi fœtum quia vitalis vel proba­
biliter vitalis; secus illicita. In primo casu immediate se­
quitur effectus bonus : repellere periculum matris, et
indirecte potest perire infans; in altero casu directe oc­
ciditur infans et mediate avertitur periculum matris. Ita
S. Off. 5 maii 1902 de fœtu, non exacto 6° mense, ap­
plicans decretum 4 maii 1898.
5) Aliter dici posset si aliquod organum matris foret
corruptum vel tumor a fœtu independens et ex eo non
formatus matri periculum afferret; ista directe possent
auferri etiamsi per accidens simul indirecte secum trahe­
rent eiectionem fœtus. Quo casu Baptisma statim esset
conferendum foetui cum iste cito moriatur.
II. Corollaria. 1. Itaque idem principium valet de fœtibus ectopicis et de aliis.
(i) Ita v. gr. Genicot et Noldin; item Antonelli, qui id habet eo
magis licitum, quod in praegnationibus ectopicis ordinarie foetus mori­
tur priusquam propriam evolutionem assequatur, aut non est capax
vivendi cum cystis rumpitur (o. c., t. I, n. 453).

— 48 —
2. Nec fœtus ectopicus considerari potest ut iniustus
aggressor; non aggressor, quia nil facit : non enim agit
in matrem, sed a matre agitur; non iniustus, quia tra­
mites iuris non praetergreditur. Unde non magis aggres­
sor quam fœtus uterinus qui in lucem edi nequit.
3. Quod principium iam consecratur responsis supra
indicatis S. Off.; unde non valemus intelligere quomodo
theologi quidam adhuc haesitantes manserint aut locuti
sint benignius aut aequivoce. Dixerunt v. g. excisionem
solum prohiberi extra praesentem matris necessitatem,
aut quando aequivalet directae occisioni; at, generali re­
gula, etiam « cogente necessitate », prohibetur « nisi foe­
tus et matris vitae serio et opportune provideatur », quia
alias praecise aequivalet occisioni directae. Alii licitam
dixerant, ad salvandam matrem, dummodo spes sit levis­
sima salvandi fœtum; sed, quomodo id componitur cum
decreto affirmante nullam extractionem licitam esse, « ni­
si perficiatur tempore et modis quibus, ex ordinarie con­
tingentibus, matris ac fœtus vitae consulatur»? Nil mirum
itaque si recentius sermo iam ceperit fieri rigorosior.
4. Hinc etiam eaedem regulae ac illae quae valent pro
fœtu certo vivente, aequaliter sunt applicandae fœtui pro­
babiliter vivo; nec in casu teneri potest principium ius
certum matris praevalere iuri probabili infantis (1), uti
posuit Génicot in primis editionibus (Th. Μ. I, 376), ac
repetit Noldin nec approbans nec improbans (Th. Μ. II,
341)), cui etiam aliquatenus indulget Prammer (Th. M.
II. 136). Illicitum nempe est se exponere etiam probabili
periculo occidendi; unde in nova editione (decima) operis
Patris Génicot id iam deletum fuit ac mutatum.
(i) Principium recte applicatur quando certa conservatio vitae in
matre et probabile periculum vitae pro infante aeque immediate, ut
duplex effectus, oriuntur ex eadem actione seu positione eiusdem
causae ; in praesenti non valet quia periculum inductum vitae infantis
esset medium servandi vitam matris, id quo mediante matri consuleretur.

— 49 —

5. Item, in praegnatione extrauterina, propter positio­
nem abnormalem matri nocivam, saccus fœtalis nequit
aequiparari organo corrupto aut tumori lethali qui possit
auferri, etsi foetum contineat; eodem modo ac de utero
morbido diximus. Id quidem docet P. Salsmans, post Lehmkuhl et Antonelli; sed ultimus in altera editione (1906)
sententiam mutavit. Et recte, nam si verum esset, fere
semper licitum foret ita excidere, quod cum responsis ro­
manis non congruit. Nec saccus fœtalis haberi potest ut
tumor vel organum aegrotum matris, sed est aliquid fœ­
tus. Unde id solummodo ut licitum defendi potest, si alii
sint veri tumores lethales cum fœtu coniuncti, aut verus
tumor qui a fœtu non proveniret sed in quo fœtus forte
inveniretur cum involucris suis; ut alii rectius dicunt. (1)
III. Animadversio. In statuendis regulis indicatis, sicut
in omnibus anterioribus, altum oportet tenere principium :
vitam humanam esse quasi sacram quam directe auferre
non licet, et cui, sive sit fœtus, sive sit matris, quantum
possibile sit serio est consulendum. Ecclesia, historia testa­
tur, semper tuita est vitam humanam ; et sicut olim contra
tyrannicam patrum aut dominorum crudelitatem protexit
vitam infantis aut servi, ita nunc vitam fœtus contra cru­
delem sensualitatem saeculi nostri et laxiores theologos.

(i) Ita Capellmakn-Bergmann, o. c., (ed. i8) ; et in eodem sensu intelligimus ea quae habent Aertnijs-Damen, Th. Mor., I, 583 ; et Prümmer,
Th. Mon, II, 146.
4

11. Quæstiones embryologicæ
quæ respectum dicunt ad ministrationem
Baptismatis.

Quaestio Prima

DE MATERIA BAPTISMI
Principia theologica.

L Tria requiruntur ad validitatem Baptismi : 1) ministri
intentio, saltem virtualis, faciendi quod facit Ecclesia; 2)
valida materia et forma simul positae; 3) subiectum capax,
ad quod requiritur in adulto intentio saltem habitualis reci­
piendi sacramentum. Quod si unum ex his dubie adsit vel
adfuerit, Baptismus, sicut in casu necessitatis conferendus,
ita et renovandus est : sub conditione.
Circa quae, nulla, relate ad praesentes de embryologia
quaestiones, occurrit specialis difficultas, nisi tamen pro
materia sacramenti, de qua proinde speciatim dicemus.
Ut autem expositio sit completior et ex omni parte perfec­
tior, ac tota synthesis conspiciatur doctrinae theologicae,
simulque casuum solutio in omnibus pateat, addimus etiam
principia tenenda de forma sacramenti.

— 51 —
Π. Materia remota ad valorem requisita est aqua natura­
lis seu elementarie in statu liquido (ut constat ex Jn. III, 5,
et Act. Ap. VIII, 36 ; ex ritualibus ; ex Conc. Lat. IV, Flor,
et Trid. id definiente sess. 7, can. 2), i. e. omne quod usu
et nomine aquae venit apud homines. Talis est aqua
fluminum, pluviae, putei, fontis, stagnorum, cisternarum,
balnei, paludis, lacuum, maris, sive amara sit aut vene­
nata sive dulcis, sive calida et fervens sive frigida et ge­
lida, sive benedicta sit sive non sit. Item aqua resoluta ex
nive, gelu, grandine, rore, nebulis, vaporibus condensatis
vel fluens ex lapidibus (sudor pavimenti), foliis, aut pa­
rietibus nimboso vel hiberno tempore; item aqua arte chemica aut distillatione alterius elementi obtenta, si ab ele­
mentis extraneis sit pura; item aqua mixta cum materia
extranea in parva quantitate, modo non tantum chemice
sed etiam secundum communem aestimationem aqua sit
certo praedominans et adhuc vocetur aqua, v. g. aqua tur­
bida aut parum lutosa, mineralis, sulphurea, ferruginea,
etc.
Hinc 1) materia invalida sunt : vinum, oleum, ius car­
nis vel adipis, humores corporis animalis aut humani : lac,
sanguis, urina, saliva, lacrymae, sudor, pituita, liquor am­
nii, sputum, phlegmata, etc. ; — succus ex arboribus, fnic­
tibus (pomis, piris, cerasis), floribus, herbis, radicibus,
granis expressus; — nix, glacies, grando, pruina, vapor
et alia non resoluta quia non sunt apta ad ablutionem; —
aqua valde permixta ita ut plus habeat de aliena substan­
tia quam de aqua, vel non sit amplius apta ablutioni v. g.
lutum, atramentum, cerevisia valde bona, bonum caffeum,
bona thea, bonum iusculum, lixivium. Haec enim omnia
non sunt aqua ; vel si sunt, secundum communem aestima­
tionem non habent usum nec nomen aquae.

2) Materia dubia sunt iusculum tenue, lixivium non ni­
mis crassum, parva cerevisia, aqua theana vel caffeana

— 52 —
ordinaria, parvum atramentum, aqua ex sale resoluta,
aqua artificialis distillatione extracta ex floribus vel her­
bis v. g. rosacea, violacea, etc. aut fluens ex vite vel arbo­
ribus.
III. Materia proxima valida est ablutio baptizandi a bap­
tizante, secus enim non verificaretur sensus formae, et
ceteroquin ita habet universalis traditio. Dicitur :
1) Ablutio, ad quam requiritur quod aqua corpus imme­
diate et physice tangat et successive fluat ac decurrat per
aliquam eius partem, ita ut censeatur lotum vel ablutum.
Ad quod tamen parva quantitas sufficit; nec est necesse
ut sordes corporales abstergantur : baptismatis enim ablu­
tio ad solam emundationem spiritualem ordinatur. Fieri
potest vel a) motu baptizandi in aqua, vel b) motu aquae
in baptizandum; scii.
a) per immersionem, ad quam requiritur ut quis in vel
sub aqua moveatur (unde invalidus esset Baptismus si
quis teneretur immotus in aqua immota), et probabiliter
iuxta quosdam etiam ut ex aqua extrahatur. Hinc dubie
valida est ablutio occisiva qua aliquis proiiceret infantem
in fluvium ; insuper est graviter illicita quia non sunt fa­
cienda mala ut eveniant bona : ipsa autem protec­
tio iam de se mala est utpote tendens directe ad solam
occisionem, nec immediate habet effectum bonum sicut
ablutio, sed tantum mediate et per accidens, quia de facto
terminatur potius ad aquam et ablutionem quam ad ali­
quid aliud. Ablutio scii, in casu est effectus proiectionis
quae, etiam si non fieret in aquam, nihilominus mortem
causaret (1). — Est tamen licitum abluere aqua gelida
(alia deficiente) etiamsi timeretur mors aliquantulum ac­
celeranda, quia haec actio per se et immediate tendit ad
ablutionem et sanctificationem, non ad occisionem; unde
(i) Cfr. Billuart. de Bapt., art. 3, § III.

— 53 —
mors eveniret per accidens et excellentiori bono compen­
saretur vitae aeternae;
b) etiam per infusionem et per aspersionem (quamvis
hic ultimus modus sit in praxi periculosus), ad quas requi­
ritur aliquis motus aquae; unde materia invalida est solus
tactus aquae sine fluxu (gutta vel sudarium madidum
manens in fronte), facile dubia est ablutio una vel altera
gutta aut per modum unctionis peracta (S. Off. 14 dec.
1898), valida si quis motu digiti vel sudarii madefacti ablue­
ret partem corporis.
2) Ablutio baptizandi i. e. a) totius corporis vel partis
praecipuae, scii, capitis « in quo vigent omnes sensus in­
teriores et exteriores » (S Th. Ill, q. 66, a. 7, ad 3). Vali­
dus est Baptismus si fiat super caput ulcerosa crusta oper­
tum quia crusta non est nisi cutis infantis ex morbo foede
deturpata, et alias homo cuius totum caput variolis obduc­
tum esset, nec ablui nec baptizari posset; — dubius est
Baptismus si ablutio fiat in aliis membris (quam capite),
quia in nullo est integritas vitae sicut in capite ; et eo ma­
gis dubius quo fiat in membro minus notabili et a capite
remotiori; unde probabilius est validus si fiat in corde,
pectore, collo, scapulis, humeris, magis dubius in brachiis
vel cruris, valde dubius in pede, manu, digito ;
b) ipsius corporis, quod debet physice et immediate
tangi. Hinc dubitatur de valore Baptismi collati in capil­
lis etiam capitis quia non certo sunt partes corporis (1) ;
(i) Quodsi caput sit crinibus coopertum, debet sacerdos, dum dextra
manu aquam fundit super verticem capitis, sinistra crines discriminare
vel curare ut aqua per tempora capitis decurrat vel, quod in praxi est
facilius, conferre Baptismum in> fronte quia in vertice esse abluen­
dum nullibi praescribitur. (Cfr. Noldin, Th. Μ., III, n. 60) —
Quidam, ut Lugo et Génicot, existimant Baptismum collatum in ca­
pillis esse aeque certum ac in cuti, nam si crines animalis lavantur,
animal dicitur ablutum. Responderi tamen potest verum esse de animali
quod aliter lavari non potest, non de homine qui natura sua crines
ubique non habet et ideo immediate valet ablui.

— 54 —

magis dubius est si in barba vel unguibus ; valde dubius si
in funiculo umbilicali aut in una ex duabus membranis quae
immediate involvunt infantem in utero matris quaeque
nascuntur ex ovo (quamvis enim sint originis fœtalis,
non tamen sunt pars permanens infantis sed potius invo­
lucrum aut instrumentum transitorium) ; fere certo inva­
lidus si in tertia membrana exteriore fœtum involvente,
quia haec oritur ex substantia matris ; invalidus si in ves­
tibus vel corpore matris fiat (S. Off. 21 maii 1671).
3) Ablutio a baptizante : si enim fieret a baptizato,
vel a tertio, vel a sola causa naturali, v. g. dum puer labitur in aquam, falsa forent verba : ego te baptizo. Valet
Baptismus si quis tenet infantem sub aqua cadente sine
alterius ope vel ab altero iam effusa, quia tenens est sola
causa ablutionis; quodsi alter intendat vel sciat se infun­
dere aquam in infantem, Baptismus est dubius quia du­
bitatur an ille qui tenet vel ille cuius ope aqua descendit
sit causa ablutionis.
IV. Ad liceitatem requiritur aqua pura et specialiter
consecrata; et in Ecclesia latina ablutio facienda est per
infusionem trinam (per modum crucis). Mortaliter pec­
cat contra reverentiam sacramenti ille qui sine necessi­
tate adhibet aquam impuram, sordidam, turbidam, — vel
qui in Baptismo solemni non utitur aqua consecrata, aut
modum ablutionis usualis mutat vel trinam infusionem
non facit; quodsi in casu necessitatis desit aqua consecra­
ta, adhibeatur benedicta, secus naturalis (S. Off. 22 iun.
1883) ; extra casum necessitatis nova est benedicenda (17
apr. 1839).
In Baptismo mere privato (etiam a diacono non com­
misso) melius est uti aqua benedicta, — vel si baptizans sit
sacerdos, etiam aqua consecrata.

— 55 —

Quaestio Secunda
DE FORMA BAPTISMI
Principia theologica.
I. Forma Baptismi est : Ego te baptizo in nomine Pa­
tris et Filii et Spiritus Sancti (sine Amen, ut decrevit S.
R. C. 9 iun. 1853). Constat ex Mt. XXVI, 28; ex Liturgiis;
et ex Conciliis Lat. IV, Flor., et Trid. sess. 7, can. 4.
Ad cuius valorem exprimenda sunt quinque :
1) persona baptizantis,
2) actus baptizandi in alterum exercitus,
3) persona baptizati,
4) unitas divinae essentiae,
5) trinitas personarum sub nominibus distinctis et, pro­
babiliter, propriis. (1)

II. Exprimenda est imprimis persona baptizantis sive ex­
plicite, ut in forma latina, sive implicite saltem, ut in for­
ma graeca : Baptizatur N. servus Christi, in nomine...,
(i) A modo loquendi recepto recedit cl. De Smet (De Sacr. n. 233),
dicens ad validitatem formae sufficere duo, nempe mentionem actionis
baptismatis et invocationem distinctam SS. Trinitatis : non postulatur
mentio personae ministrantis (ego) cum minister ipsa sacramentali
operatione satis designatur; nec mentio personae subiecti (te) quia in
ipsa actione baptizandi certam personam afficiente, sufficienter deter­
minatur subiectum, unde S. Off. validam decrevit, formam Armenorum in qua talis mentio desideratur : Baptizat (vel: baptizet) nunc
manus mea in nomine... — Respondemus, cum S. Thoma (III, qu. 66,
5, ad i), requiri saltem mentionem implicitam aequivalentem, non
solum ex parte materiae sed et ex parte formae; unde et in praedicta
forma Armenorum, verba : nunc, manu mea sufficienter indicant
subiectum quod manus hic et nunc abluit.

— 56 —

in qua vox : baptizatur (1), ex adiunctis idem valet ac
baptizatur a me, baptizatur hoc meo ministerio (S. Tho­
mas, III. q. 66, a. 5, et ad 1.). Hinc omissio pronominis
ego non invalidaret Baptismum in lingua latina; in lin­
guis modernis autem videndum an adsit intentio recte pro­
nuntiandi formam et an actio ministri sufficienter ex ad­
iunctis indicetur; unde in praxi saepe erit invalidus Bap­
tismus vel dubius (2).
III. Exprimendus quoque est actus baptizandi, secus
forma materiam non determinaret, cum infusio aquae ad
varios fines posset fieri (S. Thomas, III, q. 66. a. 5, ad
2; cfr. prop. 27 damn, ab Alex. VIII) (3) ; et quidem actus
in praesenti exercitus, secus tempus praesens : baptizo
non velificaretur.

Valet Baptismus si quis utatur voce omnino synonyma :
ego te abluo, lavo, mergo, tingo, intingo; — non valet si ex­
primatur sola voluntas baptizandi : ego volo tibi ministra­
re sacramentum Baptismi (S. Off. 23 iun. 1840), vel si
actio praesens non exprimatur : baptizatus est in nomine
(S. C. de Prop. F. 27 martii 1631), vel si modus ablutionis
non significetur sed alius modus vel solus effectus : ego
te mundo, purgo, ungo, tibi ministro sacramentum remis­
sionis peccatorum, etc.; — dubius est si de hoc dubitetur :
ego te christianizo seu reddo Christianum (kerstenen flan-

(1) Non : baptizetur, ut phires dixerunt, sed id ex confusione or­
tum est propter similitudinem eum βαπτιζίται.
(2) Ita S. C. C. II febr. 1797 validam declaravit ex intentione profeientis sufficienter clara, formam : < Enfante, te baptise en nom... »
(Aertnijs, Th. Μ., II, n. 33, 2”).
(3) « Valuit aliquando Baptismus sub hac forma collatus : In
nomine Patris... praetermissis : Ego te baptizo ». — Item Alex. ΙΠ,
c. I, III. 42 : « Si quis puerum in aqua immerserit in nomine P...
et non dixerit : ego te baptizo iru nomine..., non est puer baptizatus ».

— 57 —
drice, christen anglice, karstin, krstin slavice, krstiti slavonice) (1).
IV. Exprimi etiam debet persona baptizati, quia forma
circa certam personam versari debet : exprimitur per
verbum te vel aliud aequi valens (S. C. de Prop. F. 5 iul.
1631), uti : baptizatur Paulus, meus hic, aut talis (N.) ser­
vus Christi, baptizo dominationem (maiestatem) vestram,
baptizo vos (si sint plures).

V. Unitas divinae essentiae exprimitur verbis : in no­
mine; hinc invalidus foret Baptismus si quis diceret : in
nominibus, vel simpliciter : in... aut cum Patre..., aut
ex parte Patris...; — vel : in nomine Patris et Filii, et
gratia Spiritus Sancti; — vel : in nomine Patris per
Filium in Spiritu sancto; — dubius si : in virtute, maiestate, auctoritate Patris..., vel : in uno Deo Patre, Filio
Spiritu sancto, —vel : nomine sine in (2). Hisce in ca­
sibus vel non sufficienter essentia Dei aut eius unitas
exprimitur, vel saltem id incertum est.
Ambiguae sunt formae : cum nomine; in nomen (op
den naam) ; Patris maioris, Filius minoris; in nomine
Patris, in nomine Filii, in nomine Spiritus sancti ; vel : ego
te baptizo in nomine Patris, ego te baptizo in nomine Fi­
lii, ego te baptizo in nomine Spiritus sancti ; unde earum
validitas pendet ex intentione proferentis, et sic intelli(1) Per se significat effectum Baptismi, sed ex usu loquendi vox
in quibusdam linguis significat actionem sacramentalem scii, ablu­
tionem sacramentalem : baptizo. Ita pro lingua slavonica uti scimus
ex approbatione ritualis slavonici (anno 1894).
(2) Hanc ultimam aliqui dicerent ambiguam, propter decretum
S. C. C. 12 sept. 1801, allegatum a N. Revue Théorl.. XX (1868)
p. 113. At animadvertit Lehmkühl (Th. Μ.. Π. η. 64, nota I) ita esse
ex usu linguae italae vel etruscae, quo consueverunt saepe supprimere
litteram i ante m et n, ita ut n’nome omnino sit : in nome; quare
minime constat id etiam valere in latina aliave lingua.

— 58 —
genda sunt decreta romana quae loquuntur de primo et
ultimo casu (S. Off. 23 maii 1720; 24 maii 1823 : cum no­
mine; S. C. C. 4 maii 1641; S. Off. 11 ian. 1882 : in no­
mine ter repetito). Item locutiones aliquatenus corruptae,
ut in nomine Patris et Filiae, in nomine Patrias et Filias,
et forma : in nomine Dei Patris, et Dei Filii et Dei Spiri­
tus sancti, quam tamen aliqui ut dubiam habent. Simili­
ter forma cui additur : et B. Μ. V., vel: in nomine B.
Μ. V., quia ex intentione pendet an ipsi B. Virgini idem
nomen tribuatur ac Deo; quodsi quis diceret : in nomine
B. Μ. V. et Patris..., esset ad minus dubia, si non invalida.

VI. Trinitas personarum est exprimenda a) sub nomi­
nibus distinctis; hinc invalidus est Baptismus collatus
in nomine lesu, Dei, Dei unius et trini, S.S. Trinitatis, tri­
um personarum, in nomine Paternitatis, Filiationis et Spi­
rationis, in nomine matris, filii... Omissio prioris verbi et
non reddit formam invalidam (S. C. C. 12 sept. 1801) ; du­
plicis et, non repetito verbo : in nomine, reddit dubiam ; se­
cundi verbi et reddit ambiguam, unde validitas pendet ex
intentione proferentis (S. C. C. 12 maii 1753), at secun­
dum alios tunc est dubia (1) ;
b) probabiliter etiam sub nominibus propriis, unde du­
bius erit Baptismus collatus in nomine genitoris vel inge­
niti, geniti et procedentis, spirati vel doni ; — creatoris,
redemptoris et sanctificatoris; — omnipotentis, sapientis
et boni; — Patris, Christi lesu et Spiritus Sancti; — lae,
2ae, 3ae personae SS. Trinitatis; — Patris et Filii et
Spiritus omittendo : sancti.

VII. Animadversiones. 1) Forma pronuntianda est si­
mul cum infusione aquae, non solum fere seu moraliter,

(i) Dc sensu ultimi decreti non omnino concordant, cfr. Lehmkuhl,
l. c. nota 2.

— 59 —
sed etiam probabiliter physice simul ; quod in praxi omni­
no est tenendum quia in dubio de valore sacramenti fa­
ciendum est id quod est tutius, (cfr. tr. de Sacr. in ge­
nere).
2) Ad liceitatem requiritur ut forma adhibeatur ut in
rituali. Parva mutatio, transpositio, additio vel omissio,
quae sensum relinquit, per se est peccatum veniale; no­
tabilis mutatio etiam relinquens sensum est peccatum gra­
ve, v. g. si sacerdos latinus uteretur forma graeca (Rit.
Rom., n. 9).

Quaestio Tertia

DE BAPTIZANDIS NONNATIS
IN UTERO MATRIS.
I. In quaestione utrum Baptismus valide conferatur in­
fanti qui ex utero materno nondum natus est, duplex
datur theologorum opinio :
Prima sententia fere omnium veterum (S. Augustini, S.
Isidori, S. Thomae, etc.) negat, tum quia nullus potest re­
nasci antequam natus sit (Jn. III, 5), tum quia bapti­
zandus debet esse membrum distinctum societatis huma­
nae, ac proinde non sufficit abluere matrem; ipse autem
infans in utero est clausus, ut ait Rituale romanum (tir.
2, c. 1, n. 16. Cfr. S. Th. in IV Sent. d. 6, q. 1, a. 1 ; et III,
q. 68, a. 11). Haec ratio tamen non valet quia supponit
(et in hac suppositione loquitur Rituale) infantem non
posse directe et immediate attingi, quod hodie falsum est :
attingi enim valet instrumento ; — prima autem ratio non
habet nisi tenuem probabilitatem : homo enim iam dicitur

— 60 —

natus in utero, ut leg. Mt. I, 20 : « Quod in ea natum est de
Spiritu sancto est. »
Unde secunda sententia, quae est paucorum antiquorum
et fere omnium recentiorum, recte affirmat : qui enim
contraxit peccatum originale et homo est viator, capax
est Baptismi (C. Trid. sess. 5, can. 4), dummodo attingi
valeat.

II. Circa talem Baptismum triplex fieri potest hypo­
thesis. (1) Vel 1) nequit attingi pars infantis, sed tan­
tum velamina quibus cooperitur; vel 2) ruptis aut artifi­
ciose perforatis velaminibus, manu aut instrumento po­
test attingi pars infantis in utero; vel 3) ablui potest
membrum aliquod emissum, reliquo corpore nondum nato.
In tertio casu a) si infans emiserit caput, Baptismus
confertur valide et sine ulla conditione, nec postea est
repetendus ,secundum rituale (tit. 2, c. 1, n. 16; cfr. can.
746, § 2) (2) : homo enim iam censetur natus quia nata est
pars praecipua; — b) si aliud membrum (quam caput)
emiserit, Baptismus est dubius, attamen in necessitate tentandus sub conditione : si es capax, vel si possum, sed post
perfectam nativitatem est repetendus sub conditione :
si nondum es baptizatus (can. 746, § 3) (3) ; — c) si mem(1) De baptizandis nonnatis in utero, sicut et de baptizandis ioetibus abortivis, ac monstris, consuli utiliter possunt : De Smet, De
SacrlB in genere. Rapt'’ et *Conf
,
et Collationes Brug., t VIII (1903);
—item. Revue Reel, (le Liège, t. Ill (1907-08), η. 2; t. V, (1909-10)
η. 2; — Capeij.mann, Eschbach et Antonelli in op. cit.; —manualia
uti Tanquerey; Noldin; I’ruemmer; Vermehrsch; — item Sals­
mans, Geneeskundige Pliehtemeer.
(2) « Si infans caput emiserit et periculum mortis immineat, bapti­
zetur in capite; nec postea, si vivus evaserit, est iterum sub conditione
baptizandus, » can. 746, § 2.
(3) « Si aliud membrum emiserit, in illo, si periculum immineat, bap­
tizetur sub conditionie; at tunc, si natus vixerit, est rursus sub condi­
tione baptizandus », can. 746, § 3.

— 61 —

bro quodam emisso et Baptismate in isto collato, mortis pe­
riculum perseveret, et aliud membrum nobilius vel capiti
propinquius emittatur, rursus baptizetur sub conditione :
si nondum es baptizatus.
In secundo casu, Baptismus valde probabiliter est vali­
dus, attamen cum non sit omnino certus, conferatur sub
conditione : si es capax; fieri debet in capite si sit possi­
bile, et semper post perfectam nativitatem repetendus est
sub conditione : si nondum es baptizatus, ut docent Bene­
dictus XIV et S. C. Cone. 12 iul. 1794 et 16 mart. 1897;
cfr. can. 746, § 5) (1). Ratio est tum quia Baptismus est in
se aliquatenus dubius, tum quia valde difficile est scire an
quis caput sufficientur attigerit. Unde Baptismo in utero
collato, si membrum postea emittatur nobilius (quam il­
lud quod fuit ablutum) et periculum mortis perseveret,
rursus conferatur sub conditione, sicut dictum est pro
casu praecedenti.
In primo casu : Baptismus est valde dubius; est tamen
tentandus sub conditione si possum vel si es capax, defi­
ciente modo meliori. At casus est rarissimus, nam fere
semper possunt velamina infantis disrumpi et ipse infans
attingi.
III. Casus in quibus in utero matris ministrandus est
Baptismus, *
recensentur sequentes :
1) quando mater ita afflicta est morbo ut probabiliter
in utero moriatur infans, v. g. in casu morbi contagiosi,
vel si tempore partus scindatur vagina aut uterus, vel
gravis sit haemorrhagia quae magnum periculum affert
vitae matris;
2) quando partus est laboriosior et timendum est ne
labori fœtus succumbat v. g. ob asphixiam in retardato
(i) « Fœtus, in utero baptizatus, post ortum denuo sub conditione bap­
tizari debet », can. 746, § 5.

— 62 —

et lento exitu, ob praesentationem abnormalem, ob hydro­
cephaliam vel nimiam angustiam pelvis;
3) quando ob dubium de morte matris diutius diffe­
renda est sectio caesarea; aut, matre certo mortua, time­
tur fœtum ante finem operationis esse periturum ;
4) in quibusdam abortuum periculis, quando abortus
iam inceptus est inevitabilis factus et probabile est fœtum
ante eiectionem esse moriturum v. g. si praemature segretur placenta aut amittatur liquor amnii, ant si timeatur ne
vomitus incoercibiles, vel vehementes haemorrhagiae secum ferant abortum.
Non tamen sic ministrandus est Baptismus, nisi omni­
moda adsit neccessitas, secundum can. 746 § 1 : « Nemo
in utero matris clausus baptizetur, donec probabilis spes sit
ut rite editus baptizari possit. »
IV. Notetur scissionem velaminum ope insrumenti facile
fieri posse ultimis temporibus gestationis, quando fœtus,
saltem probabiliter est vitalis (post 5 aut 6 mensem com­
pletum) instanti periculo mortis ante perfectam nativita­
tem; in prioribus autem rarissime (1) propter magnum
periculum quod ex velaminum destructione affertur par­
tui, infanti et matri ; unde non est tentanda nisi certo cons­
tet et fœtum vivere et vitam eiusdem minui : tunc enim an­
te omnia salvanda esset anima. Nec sufficeret tunc Baptis­
mus in funiculo umbilicali, cum ipse infans attingi va­
leret.
Dicet forsan aliquis scissionem membranarum primis
mensibus aequivalere directae occisioni, quae nunquam li(i) Addit Antonelli : Rarissime hoc tempore nosci queat an foetus
certo vivat. Scissio membranarum et fluxus liquidi amniotici augerent
difficultatem partus et exponerent foetum et matrem gravibus peri­
culis salutis; et cum hoc casu nosci nequeat an aliqua pars abluta sit
aqua, non videtur expedire, ob dubium effectum spiritualem, acce­
leranda esse pericula corporalia (t. II, η. i6).

— 63 —

cita est, nec ad Baptismum conferendum. Res autem sic
sustineri potest : ipsa perforatio membranarum, hoc in
casu, est actio quae aufert elementum necessarium ad vi­
tam temporalem, scii, liquorem amnii cuius causât effusio­
nem, sed aeque immediate confert elementum necessa­
rium ad vitam spiritualem : possibilitatem attingendi in­
fantem et conferendi Baptismum. Aliis verbis : aufert ex­
tremam necessitatem spiritualem, mempe membranam
quae est obstaculum Baptismi, sed id secum trahit et si­
mul ponit infantem in extrema necessitate temporali, ex
consequenti amissione liquoris (1). — Nec adest paritas
cum salute matris procuranda, quia huius possibilitas non
obtinetur nisi mediante nocumento infantis, scii, ipsa ef­
fusione liquoris.

V. Modus ministrandi Baptismum in utero matris. Con­
fertur, praevie disruptis velaminibus si sit possibile, ope
alicuius instrumenti irrigatori! v. g. syphunculi (serin­
gue) pleni aqua vel cum aliqua spongia, sed altera manu
inquirendum est an aqua partem infantis attingat (2) ;
— hisce autem deficientibus confertur sola manu made­
facta, quamvis iste modus facile sit dubius (S. Off. 14
(1) Dictum fuit : auferre elementum neccessarium ad vitam tempo­
ralem. si hoc non significat occidere, iam de valore terminorum des­
perandum est. — Resp.: significat occidere; sed quid inde? actio occisiva est licita ob rationem proportionate gravem, si aeque immediate
producit salutem aeternam, ut v. g. esse potest in Baptismate collato
in aqua gelida (vide supra p. 52). At quia actio occidendi, sicut et
salvandi, potest esse mediata aut immediata, in casu autem non agitur
de actione immediate occisiva, sicut nec de actione immediate sanctificativa et salvativa, ideo, claritatis gratia, praetulimus scribere : auferre
elementum neccessarium ad vitam temporalem, est licitum si compensa­
tur collatione elementi necessarii ad vitam spiritualem, dummodo id
aeque immediate, non mediante effectu malo, obtineatur.
(2) Quod in ordinariis casibus facile erit, cum praesentatio capi­
tis habeatur ad minus 90 %.

— 64 —

dec. 1898). Adhibeatur aqua calida, quia frigida noceret
matri; imo quando ex aqua pura verum mortis periculum
in matre timendum est, misceri potest cum hydrargyro
bichlorato corrosivo (HgCl 2; eau sublimée, met sublimaat vermengd water), soluta una parte huius chlorati in
mille partibus aquae (1), uti respondit S. Off. 21 aug.
1901.
Ministerium ordinario a medico, vel, ipso deficiente, ab
obstetrice servandum est quae a medico vel a parocho est
educanda.
De Baptismo sic collato monendus est parochus.

Quaestio Quarta

DE BAPTIZANDIS FCETIBUS IMMATURIS.
I. Magna agitatur inter eruditos, philosophos ac theolo­
gos quaestio, de momento quo fœtus animatur anima ra­
tionali (2). Aristoteles (3) et fere omnes scriptores Medii
Aevi, cum S. Thoma (4), docuere animationem fœtus mas­
culini circiter (5) post 40 dies, feminini post 80 ab instan(l) Praeter mixtionem praedictam, quae medium praebet antisepticum. aqua pura omnino sit oportet, ne parturienti morbi inserantur.
(a) Conferri possunt Capeu.Mann. Eschbach et Antonelli in op.
cit. ; De Smet in Coll. Brug., t. VIII; Revue Reel, de Liège, 1907-08,
t. III, η. 2; Diet, de Thiol, cat h., article Animation. (Chollet).
(3) De Generatione Animalium, 1. 11. c. 4.
(4) In II Sent., d. 18, q. 2, a. 3; Q. D. de Pot., q. 3, a. 9, ad. 9;
Contra Gentes, 1. II, c. 87, 88 et 89; Sum. Th. I, q. 118 et 119.
(5) Non una tamen omnium, hac in re, est sententia. Hinc, ait
S. Alph. (Th. M., 1. 3, n. 394), « Lessius..., censet ex Hippocrate, mas­
culum ad summum animari die 30, vel 35, vel 40, vel 45; feminam vero
die 35, vel 40, vel 45, aut 50. Et idem sentiunt Lugo et Bonacina ac
Filiucci... Attamen Busembaum... Elbel... et Salm. ctttn S. Th., Azor,

— 65 —

ti conceptionis. Ratio ipsorum est, quia nulla forma reci­
pitur in materia, nisi haec ad formam recipiendam suffi­
cienter praeparata et proxime sit disposita; initio autem
conceptionis, materiam sufficienter esse praeparatam ad
recipiendam animam rationalem, et ad constituendum ho­
minem quis dicet? Coeterum, in fœtu observantur primo
sola phaenomena nutritionis et augmenti, deinde apparet
vita sensitiva, et haec denique ita ordinatur ut rationali
vitae inservire possit; unde prius videtur adesse anima
vegetativa, deinde sensitiva, postremo rationalis. Quae
argumenta sunt probabilia (1).
E contra recentiores (2) fere omnes (3) docent anima­
tionem fieri in instanti conceptionis. Ratio est quia entia
non sunt multiplicanda sine necessitate; atqui anima ratioSylv. et communi... dicunt masculum formari, et animari spatio 40
dierum, feminam autem 80... Imo S. Thom. d. 3, q. 5, a. 2 sic. ait :
Maris conceptio non perficitur nisi usque ad 49 diem, ut Phil, in IX de
an. dicit : feminae autem usque ad 90; sed in compositione corporis
masculi ridetur Augustinus superaddere sex dies... »
(1) Mittimus argumenta theologica, quae cx utraque parte afferan­
tur, tum quia non sunt probantia, tum quia ad quaestionem per se scien­
ti f icam et philosophicam minus pertinent Exponuntur in Diet, de Theol.
cath. a. c.
(2) Primus qui id asseruit, ridetur fuisse (anno 1620) Dr Thomas
Fienus, medicus et professor Lovaniensis, statuens animationem die
tertio a conceptione; quem secuti sunt medicus Robin (Devione, 1632),
Hieronymus Florentinius in celebri dissertatione : De Hominibus
dubie baptizandis (Lugd. 1658) a S. C. Indicis approbata, et Canciamila (Embryologia Sacra, Palerm. 1758). Inter modernos conferri pos­
sunt Fredault (.Cours d’Anthropologie, Paris 1863), Farces (La Vie et
l'évolution des espèces), et Milne Edwards (Rapport sur les progrès
de la Physiologie).
(3) Mon omnes tamen id admittunt. Philosophi enim uti Liberatore,
Cornoldi, Sanseverino; medici ut Santi et Liverani id negant Quibus
nuper accesserunt Em. Card. Mercier (Psychologie, 3e p., ch. II).
Dr T. Lenssen (Quelques considérations sur la nature de la vie et de
la mort in perodico Echo religieux de Belgique, 1902), et P. Vermeersch in sua Th. M.
5

— 66 —
nalis omnia praestare potest, quae praestat anima vegetativa vel sensitiva; ergo nulla adest ratio admittendi ani­
marum successionem. Cœterum experientia constat : a)
foetum ab initio conceptionis vivere et ideo animatum
esse; — b) ipsum regulariter et sine intermisione sese
evolvere, et quidem ita ut evolutio naturaliter terminetur
ad hominem : ab initio enim omnia ita sunt disposita, ut
hominem necessario producant; — c) fœtum ab initio
iam omnia habere necessaria ut sit homo : constat enim
unum et idem esse ens quod concipitur, evolvitur et deni­
que nascitur. Accedit quod nullum assignari valet momen­
tum quo anima infunderetur. (1) Unde moderni anima­
tionem immediatam quasi certam habent. (2)
Hisce ultimis temporibus, rursus facta est res magis
dubia. Constat enim, et semen viri in ipso vivere vita pro­
pria et independent!, et ideo animari non quidem anima
(1) Hacc argumenta non sunt apodictica. Primum non probat, quia
si anima ab instanti conceptionis infunderetur, et sibi ipsi corpus suum
construeret, esset exceptio unica huic universali legi : nullam infundi
formam, nisi materia ad illam recipiendam sit proxime disposita. Alte­
rum, ex experientia petitum, probat tantum, ab initio adesse in em­
bryone quoddam principium vitae et virtutem sufficientem producendi
hominem, vel saltem embryonem in talibus poni circumstantiis ut in
hominem necessario evolvatur; non autem quod ab initio iam sit homo.—
A sententia autem Aristotelis et S. Thomae multi recesserunt, praeser­
tim ex oppositione ad Scholasticorum systema de materia et forma, eo
quod ipsorum intclligentiam transcendit, unde animarum in fœtu succes­
sionem ut aliquid incredibile habent et absurdum; — item ex falsis
experientiis, quibus constare putabant, foetum omnia organa homini
essentialia, in parvis utique dimensionibus, iam ab initio habere. At haec
nullum adhuc hodie movent.
(2)Ita Capellmann, Medicina Pastoralis, de abortu. ; Eschbach, Disp.
Phys, theol. disp. 3, cap. 2, prop. 2 et 4 ; Antonelli. I, n. 255, nota ; Surbled, la Morale dans ses rapports avec la Médecine, t. II ; Gury-Ballerini, Th. Μ., I, n. 402; Lehmkuhl, Th. M., II, n. 74; Aertnijs, Th. M„ I,
n. 192; Genicot, Th. Μ., I, n. 374; Tanquerey, Th. M., suppl. ad
Mate., n. 63, et alii. Melius Noldin, Th. Μ., II, n. 69 : « Fere commu­
nis sententia..., sed probabilitatem non excedit. » Item Salsmans et
Pruemmer.

— 67 —

viri des principio vitali proprio (1), et simiiter ovum
feminae vivere in ipsa ; et utrumque elementum non sem­
per statim post copulam uniri. Quando autem uniuntur,
non tanta nec tam radicalis fit mutatio, ut compositum
dicatur tunc iam vivere anima rationali : cum enim antea
principio vitali proprio utrumque elementum separatum
vivebat, simili principio et nunc vivere unitum, videtur
affirmandum. Anima ergo rationalis probabiliter infun­
detur tantum, quando fœtus radicalem omnino mutatio­
nem subit, et externam acquirit speciem hominis; quod
fit versus finem tertii mensis : tunc utique adest ratio
* dicatur animari anima rationali (2). Differentia ta­
cui
men inter masculos et feminas, quam antiqui adstruebant, falsis quibusdam experimentis innixi, certissime est
reiicienda : hoc enim tempore, nondum discerni valet
ipsa differentia sexus. « Generationis enim organa, testa­
tur Eschbach (o. c. 3, c. 2, prop. 4), apud fœtum, nonnisi
(1) « Le spermatozoïde (élément mâle)... a une vie propre distincte de
celle des spermatozoïdes voisins et de celle du générateur, pusqu’il peut
continuer à se mouvoir séparément des autres spermatozoïdes, et en de­
hors du générateur... L’ovule mûr (élément femelle) a une vie à part
comme le spermatozoïde... Dès avant la fécondation, il y a dans chaque
élément générateur une vie individuelle, donc un principe de vie. une
âme... » Ita Chollet, prof. Insul., in Diet, de Théol. cath., art.
Animation. Id iam fatetur S. Thomas (T, q. iig, a. 2), semen non animari
anima viri, « quia... si animaretur,, dum resolvitur et separatur a vivente,
amitteret formam totius, et simul cum ea vitam; sicque esset in via ad
corruptionem, nec posset proinde esse principium vitae in vivente genito. »
Goudtn, Philosophia, tom. ITT. de Anima, a. 4.
(2) Nec postea assignari valet ullum aliud momentum, quo verisimili­
ter anima adveniret. Hinc damnata fuit ab Innoc. XI, prop. 25 : « Vi­
detur probabile foetum, quandiu in utero est, carere anima rationali, et
tunc primum incipere eamdem habere cum paritur, ac consequenter in
nullo abortu homicidium committi ». Neque obstat quod tertio mense
completo, vita intellectualis exerceri nequeat; id enim nullus probabit, et
ceteroquin hoc dato, adest tamen, vita sensitiva non quocumque modo,
sed quatenus ordinatur ad vitam rationalem ,ita ut in dispositionibus
suis essentialiter differat a vita simplicis animalis.

— 68 —

post tertium vel quartum a conceptione mensem, sat dis­
creta apparent, ut decernatur utrum mas sit vel femina,
cum antea cuiusnam sexus embryon sit, nullus dicere va­
leat. »
II. Cum utraque sententia de momento quo fœtus ani­
matur sit probabilis (1), sequitur omnes fœtus viventes
esse baptizandos, absolute post tertium mensem, ante hoc
tempus sub conditione : si es homo, vel : si es capax.
Charitas enim, etiam cum magnis incommodis temporali­
bus, stricte obligat omnes ad procurandum salutem alte­
rius; et ideo praecipit ne ex actione vel omissione nostra
sequatur etiam probabile periculum alterius salutis. Si­
cut enim fœtum, probabiliter animatum, illicitum est occi­
dere, ita illicitum est sine Baptismo abiicere ; sed ante om­
nia certo salvanda est anima.
Fœtus igitur abortivi certo vivunt, vel probabiliter tan­
tum, vel certo sunt mortui. Si certo vivunt, baptizari de­
bent, absolute si formam hominis gerunt i. e. post ter­
tium mensem, ante hoc tempus, sub conditione : si es
homo. — Si probabiliter vel dubie vivunt, baptizentur
sub conditione : si es homo. — Si certo mortui sunt, non
sunt baptizandi.
III. Signa certa mortis sunt (2) : 1) Si ovum discissum
nascitur primis mensibus, quod non raro accidit : tunc
enim fœtus est deperditus vel absorptus, et certo mortuus;
2) Si antequam expellatur, diu remanserit in utero a
(O « Dans l’état actuel de la question, il semble qu’il n’y ait, ni dans
la sainte Ecriture, ni dans la tradition, ni dans les documents pontifi­
caux, ni dans la théologie, ni dans la philosophie, ni dans la biologie,
aucun argument décisif en faveur de l’une des deux animations. »
Ita Chollet, in Did. de Thtol. eath., a. c.
(2) Indicantur apud Capellmann, 0. c., de Baptismo; et apud De Smet.
Dantur quoque alia signa pro medicis.

— 69 —
placenta, vel cum placenta ab ipsa matre disiunctus, cer­
to mortuus prodit et corruptus;
3) Si ova abortiva efficiunt massam, quam molam (1)
vocant; de quo casu iam scribit Hieronymus Florenti­
nius (2) : « Si involucrum illud effusum appareat mem­
brana circumdatum quae sit subalbi coloris, similis intes­
tinis, figurae ovalis, et quae digito tacta mollescat et
cedat, signum est fœtum esse, non molam:si vero... sit
caro informis, nigris venis et sanguineis intexta, scabra,
dura aut vario colore infecta, tunc mola indicabitur, non
fœtus » (3) ;
4) Si putrefactio ovi vel fœtus habeatur non incipiens
tantum, sed bene apparens, cuius signa sunt maculae et
fœtor;
5) Si adsit corrupta et putrida profluvies, corruptio
liquorum amnii, sanguinis, etc. quae, imminente fere obor­
tu, ex utero fluunt;
6) Generatim pro fœtibus septimi et octavi mensis : si
fiat effusio liquoris amnii pluribus diebus ante partum,
/j) Mola est fructus conceptionis vitiatus, idque ita ut plerumque ne
vestigium quidem foetus reperiatur: qui fructus iners sane nec debet
nec potest baptizari.
(2) In diss. de Hominibus dubie baptizandis.
(3) Ad praedictorum intelligentiam notetur cum Antonelli, t II,
n. 22-23 ■ < Primis 4 mensibus non semper abortus sequitur causam, quae
illum producit, et in involucris foetus nonnulli processus accedunt qui ad
abortum lente disponunt, quibus fit ut ovulum minuatur et foetus pereat,
saepe in membranis et praesertim in caduca serotina lacerantur vasa
sanguinis, quae valde augent magnitudinem ovi, quod tunc efficit molam
sanguineam, vel plus minus profunde illud immutat; cum vero hae hae­
morrhagiae membranarum factae fuerint iam a longo tempore et mem­
branae appareant decoloratae, tunc habentur molae carneae; — ali­
quando in membrana amniotica deest embryon, qui post mortem macera­
tionem passus fuit : aliquando inveniuntur tantum eius parva vestigia;
aliquando demum embryon perfecte conservatus remanet. — Cum scii,
abortus sequitur causam abortus ipsius, ovulum est perfecte conser­
vatum ».

— 70 —

aut maxima sanguinis profluvies multis horis ante partum,
ut in placenta praevia (1).
Deficientibus illis signis, semper baptizandum est ovum,
si sit recens, non decoloratum vel putridum; et fœtus, si
sit albus, et non gilvus vel subfuscus.
IV. Signa certa vitae sunt : 1) pulsatio cordis (quod
initio prope caput est positum), quae iam observari potest
ordinario post 5 vel 6 hebdomadas (2) ;
2) motus qui in musculis observari possunt, aliquando
iam a tertio mense, ordinario autem non ante quintum
mensem completum, quo tempore musculi iam sunt per­
fecte exculti ;
3) pulsatio funiculi umbilicalis quae tactu percipitur.

V. Quibusdam visum fuit valde difficile Baptismum
conferre embryoni, tum propter parvas ipsius dimensio­
nes, tum propter periculum mortis quod, ruptis mem­
branis quibus involvitur, ex aqua frigida vel ex contactu
aëris embryoni immineret (3). lamvero, quamvis initio
sit valde parvus, facile tamen cognosci potest : post men­
sem (et aliquando post 3 hebdomadas) habet longitudi­
nem 1 centimetri, si extendatur; post 6 hebdomadas, us­
que ad 17-25 millimetr. longitudinis; ad finem tertii men­
sis, 7-9 centimetr. Tales autem fructus consultum est bap­
tizari per immersionem et quia sunt valde parvi et quia
ita facile in liquore amnii natant ut incertum sit utrum
aqua baptismal! attingantur; accedit quod secundum ali­
quos possent occidi contactu aëris.
(1) Quid sit placenta praevia, vide supra, p. 22, nota I.
(2) Imo Antonelli (II, 28) : Probabilius in foetu cor pulsare inci­
pit ante tertiam hebdomadam praegnationis; si non facile est advertere
hascc pulsationes, sufficit notare an pulsationes sint in funiculo um­
bilicali ».
(3) Periculum tamen negat Capellmann, l. c.

— 71 —

Baptismus fit sequenti modo : sub aqua tepida velami­
na disrumpantur, hisce disruptis statim forma Baptismi
pronuntietur : si es homo, ego..., dum materia ovi effluat;
et ut sacramentum certo validum omnino sit, fœtus etiam
statim extrahatur.
Nec probari potest modus quem multi docuerunt auc­
tores (1), fœtum scii, prius esse baptizandum in mem­
branis sub conditione : si possum vel si es capax; et ite­
rum ruptis velaminibus, sub conditione : si non es baptizatus. Neutrum enim Baptisma est certum : non primum
quia non fit in fœtum ; nec secundum quia, ut isti dicunt,
forsan aëre occiditur fœtus.
VI. Quoad causas et signa abortus casualis notetur :
A. Abortus locum habet (2)
1) mortuo fœtu, ut saepe fit primis mensibus praegna­
tionis, cum insufficiens evadat eius nutritio ob nimiam
evolutionem membranarum fœtalium, aut ob gravem hae­
morrhagiam provenientem ex utero vel ex aliis organis;
— aliquando vero fœtus moritur causa morbi, ex infectio­
ne matris, qui illum interimit, aut (et hoc frequentissime)
causa syphilidis, a patre transmissa, quin noceat matri,
dum immediate organa essentialia vitae fœtus mortaliter
afficit.
2) Alia causa, satis frequens, abortûs, habetur in non­
nullis morbis intestini recti, in inflammationibus uteri aut
vulvae, et praesertim in metrite, quae contractiones ve­
hementes-uterinas, fœtum eiicientes, inducunt quarto vel
quinto mense praegnationis; tunc autem fœtus ordinario
prodit sanus sed moribundus.
(1) Adhuc hodie ita dicunt : Theoi. Mechl.; Eschbach; Mourreau
et Lavaud (Le médecin chrétien); olim docuerunt Cangtamila et De
Breyne.
(2) Antonelli I, 11. 419, et II, n. 20.

— 72 —

3) Item morbi, quos febris, deficientia oxygenii in san­
guine, aut anemia acuta comitantur, aut praedispositio
(ex haereditate vel morbosa irritabilitate) ad abortum,
quo fit ut quaedam mulieres, ob quasdam parvas impres­
siones quae aliis feminis minime nocent, abortum patian­
tur, ut nonnulli parvi labores et minimae excitationes,
levis agitatio spiritus, etc.
4) Imo aliquando excitationes quae fiunt in nonnullis
nervis, quae, via reflexa, transmittuntur ad nervos uteri­
nos, contractiones inducendo, uti sunt excitationes in va­
ginam aut super vulvam et ubera.
5) Denique plures anomaliae genitalium internorum
(uteri retroflexio, tumores, cicatrices quae impediunt ute­
ri augmentum), anomaliae ovi et eius membranarum, lae­
siones et operationes in genitalibus, fortes emotiones, pa­
vor, vomitus incoercibiles, in quibus aliquando expellitur
fœtus cum morte certa matris.
B. Quoad signa (1) abortus notetur : Tempore expul­
sionis ovi uterus contrahitur, vasa sanguinea lacerantur
cum haemorrhagia quae aufert ovum. Haemorrhagia
igitur signum evidentissimum est abortus primis 3 vel
4 mensibus.
Abortus primo tempore praegnationis valde frequens
est; in pluriparis frequentius habetur quam in primipa­
ris. Primis hebdomadis formam prae se fert dolorosae et
abundantis menstruationis absque gravibus symptomati­
bus; quo fit ut mulieres eam patiantur, quin medicum
advocent et quin advertant abortum ipsum. Secundo et
tertio mense symptomata graviora sunt (2). Post quar­
tum mensem, regulariter, haemorrhagia non habetur
ante abortum, si excipias casum, quo separetur placenta,
(1) Antonelli, II. n. 24-27.
(2) Matres vel obstetrices doceant praegnantes de decursu abortus tum
ad Baptismum ministrandum, tum ad removendas malas, quae oriri
possint, consequentias.

— 73 —

vel habeatur placenta praevia. Foetus hoc tempore edun­
tur vivi, vel macerationem iam passi, mortui vel in statu
moriendi. Saepe ovum emittitur cum placenta et membra­
nis illud involventibus.
VII. Monita practica. — Consilia danda medicis, obstetri­
cibus et coniugibus.
1) Examinanda sunt quae mulier gravida profudit in
abortu vel fluxu sanguinis, etiam primis mensibus, ut si
foetus detegatur baptizetur. Nec ideo sequitur sectionem
caesaream hoc tempore semper esse faciendam : illa obli­
gatio magis urget quam sectionis caesareae. Ex una enim
parte minor requiritur probabilitas vitae in fœtu ut ipsi
Baptismus conditionate ministretur quam ut mater de­
functa incidatur, quod medium est non omnino ordina­
rium nec omnibus obvium ; et ex altera parte adest fundata
spes foetum vivum inveniendi in casu abortûs, dum deest
illa spes quando agitur de secanda matre primis men­
sibus : facilius scii, conservatur vita in embryone, a matre
sana et bene valente divulso, quam in fœtu ex utero matris
mortuae exsecando. Notari enim potest fœtus minimos
paucis diebus post eiectionem aliquando viventes inventos.
2) Cum tamen, ante 6 menses, diu vivere non soleant,
cito sunt baptizandi. Neque enim terendum est tempus in
inquirendis signis vitae, sed si ovum apparet recens et
fœtus albus statim est baptizandus.
3) Ante finem tertii mensis, signa vitae solent esse in­
certa, et difficulter observantur propter embryonis parvi­
tatem (1) ; unde de facto, in praxi, coincidit tempus quo
fœtus certe sit homo et quo vita cum certitudine observari
possit. Et ideo Codex luris canonici tanquam generali
norma practica, quae valet ordinario et in pluribus, statu(i) « Rarius contingit ante mensem tertium finitum vitam observari in
embryone, saltem absque involucris suis e sinu materno eiecto ; sic autem
eiici solet 5nde ab incepto tertio mense >. De Smet, De Sacr., n. 319.
6

— 74 —

ere potuit (can. 747) : « Curandum ut omnes fœtus abor­
tivi, quovis tempore editi, si certo vivant, baptizentur
absolute; si dubie, sub conditione ». Regulariter scii., nisi
quid certo obstet, ita est faciendum. Codex loquitur se­
cundum ordinario contigentia et rarissimas potest negligere exceptiones ( 1 ).
4) Sciant medici, obstetrices, coniuges, modum bapti­
zandi, quid baptizare debeant et quandonam sub con­
ditione.
5) In partu periculoso aquam naturalem tepidam ad
manum habeant ; sub gravi tenentur aut manus suas, quan­
tum fieri potest, purgare a sanguine, pituita, fœcibus,
quia secus facile aqua redderetur impura, aut aquam
puram mediante vasculo infundere.
6) Pronuntient, dum aqua fluat (ad quod non sufficit
ut solum intingant pollicem), formam integram, moris
non interpositis ; et cum debita intention e, sub nulla con­
ditione de futuro, v. g. : si infans poterit nasci vel eccle­
siam adire, etc. Id quoque faciant, si possibile, coram 2
testibus, vel saltem uno (can. 742) ; et de re facta moneant
parochum.
7) De hisce ut instruantur curare est parochi, et quidem
sub gravi (can. 743). Optimum est si medicus catholicus
vel, ipso deficiente, parochus doceat obstetrices et istae
vel parentes doceant iuniores matres et uxores. Ad hoc
jtiles esse possunt : Instructions sur la manière de bap­
tiser les enfants nouveaux-nés. Onderwijzingen aangaande het doopsel der nieuwgeboren kinderen. (Mechliniae,
1851), quae inveniuntur in appendice ad tract, de Sacra­
mentis Theol. Mechl., at aliquatenus sunt obsoletae; —
item Instructio ad Clerum de erudiendis obstetricibus,
episcoporum Austriae, 7 April. 1894, quae legi potest
(i) Codex sententiam < minime doctrinaliter proponit, sed mere tradit
practicam normam ». Ita Vermeersch, Th. Μ., III, n. 239.

— 75 —

apud De Smet, de SacrlB, vel in Nouv. Revue Théol. fran­
çaise 1900, p. 95 ; — item Salsmans, Geneeskundige Plichtenleer (pro excultis) ; — item Baptême d’urgence pour
raisons médicales. Doopsel in den nood en rol van dengeneesheer (Act. cath., Bruxellis, 1922), opusculum tamen
non undequaque probandum (1).
Instructio sponsorum a sacerdote saepius non fit sine
magnis incommodis, aliquando confessarius post matri­
monium initum eos potest instruere, si occasio detur :
sit tamen prudens.

VIII. Animadversio de sepultura. « Quicumque fœtus,
si fuerit baptizatus sive in utero sive extra uterum, sive
absolute sive conditionate, in loco sacro sepeliatur; in
loco vero profano, si absque Baptismo mortuus prodierit;
fœtus autem ex matre defuncta extractus et Baptismate
suscepto mortuus, in sinu matris reponatur ut cum ea
sepeliatur ». Ita De Smet, de Sacrls n. 323. Cfr. Rit. Rom.
tit VI. c. 2, n. 7.

(i) Praetermisso inopportuno excursu de casu moribundi adulti
sensibus destituti qui gratis et improbabiliter omnino affirmatur bap­
tizari posse cum sola intentione sese salvandi; plura traduntur non
satis recta, quae nimiam accusant cupidinem minuendi obligationes.
Notamus assertiones : i) in crinibus collatum Baptisma esse fere certum ;
2) placentam esse originis foetalis; 3) in praxi nunquam adesse matri
obligationem subeundi sectionem caesaream; 4) foetum posse matri
mortuae supervivere solum per semihoram vel alifluanto plus, dum
tamen etiam per plures horas fieri possit; 5) consilium datum consan­
guineis et obstetricibus generatim abstinendi a sectione caesarea post
mortem matris. Laudabilis forsan est intentio pacem reddendi conscien­
tiis; sed ne fiat cum detrimento veritatis et amputatione divinae legis.

— 76 —

Quaestio Quinta
DE BAPTIZANDIS MONSTRIS.
I. Monstrum est fœtus in quo species corporis humani
totaliter aut notabiliter est deformata; fœtus deformis
a muliere editus qui pro varia deformitate vario nomine
nuncupatur.
Quoad monstra simplicia, tres solum occurrunt casus :
monstrum enim vel est acardiacum i. e. sine capite et
pectore, vel caput habet humanum, vel caput ferinum.
« Caput sine pectore aut pectus sine capite non inveniun­
tur » (1).
1) Si est acardiacum i. e. constat solo ventre et pedibus
sine capite et pectore (si, quod raro accidit, cor adsit,
est rudimentale et atrophicum), non est baptizandum;
a fortiori si sit mola seu massa carnea informis. Ratio
est quia certe non est homo, utpote organis ad vitam hu­
manam omnino necessariis carens (2).
2) Si habet caput humanum aut humano propius, ab­
solute est baptizandum, etiam si sit hemicephalus vel
caranium, quia adest caput (3).
3) Si habet caput ferinum, tunc baptizandum est sub
(1) Capei.i.mann, 0. C., p. III.
(2) Acardiacum regulariter cum alio fcctu bene evoluto invenitur,
mortuumque semper editur, post foetum bene formatum. Sed nec in
utero est baptizandum.
,3) Hemicephalus dicitur quia in eo facies magis evoluta et cranium
cum cerebro plus tninusvc diminutum; Acranium quia caput depressum,
ita ut olim capita felis aut chcloniae dicerentur. — Simplicia itaque,
scii, acrania, cyclopia, (cum uno oculo in medio frontis), polydactylia
(cum pluribus digitis), amcla (sine brachiis et pedibus), phocomela (cum
membris brevibus sicut phocae), sympodia (cum cruribus cohaerentibus
'n unum truncum), hydrocephalia (cum capite enormi aquam continente)
sunt absolute baptizanda. Monstra amorpha et anorma (massae informes
vel rotundae) multo probabilius sunt simplices massae carneae, sed quia
habent aliquid ossium capitis, cerebri et trunci, ideo non est omnino
certum.

— 77 —

conditione : si es homo. Rituale dicit t. II, c. I, n. 19 :
« Monstrum quod humanam speciem non prae se fert,
baptizari non debet »; sed id scriptum est tempore quo
putabatui' monstra ex congressu mulieris cum brutis oriri
posse, dum hodie constet id esse impossibile (1) et mons­
tra formari ex causa morbida vel ex accidentali concursu
causarum vel ex vehementi matris imaginatione aut ter­
rore. Unde multi recentiores aiunt omnia monstra esse ab­
solute baptizanda, quia omnis fœtus vivus est homo; sed
hoc dicunt ex praeiudicata eorum opinione de animatione
fœtus ab initio conceptionis. At etiam probabile est fœtum
animari solum circa finem tertii mensis, quando acquirit
externam speciem hominis; sed ante tertium mensem de­
formari forsan potest, ita ut nunquam ad praedictum sta­
dium externae speciei humanae deveniat. Insuper ubi de­
formatur fœtus tempore quo iam animatur anima ratio­
nali, num repugnat ut haec anima corpus ineptum derelin­
quat et ipsi anima bruti succedat?
II. Quoad monstra geminata (duplicia vel multipli­
cia) (2), vel certum est unum aut plura adesse individua,
vel erit dubium.
1) In dubio utrum monstrum sit unus an plures homi­
nes, quia habet duo pectora et caput unum, vel duo capita
et unum pectus, vel duo capita et pectora fere non dis­
tincta. unum caput absolute baptizetur ; alterum caput aut,
isto deficiente, pectus quod capiti non videtur respondere,
vel utrumque si nullum respondeat capiti, sub conditione:
si non es baptizatus (Rit. rom. n. 21).
2) In aliis casibus perspicuum est vel quod sit unus
homo tantum, vel quod sint duo (aut plures) distincti;
(1) « Hodie nemo est qui tenet mulierem cum fera congredientem,
feram aut quemcumque fœtum gigrære posse ». Ita Dr. Leroux, in
Revue Eccl. de Liège, 1909-10, p. 107.
(2) Tricephalia cum 3 capitibus sunt rarissima; item triplicia; sed
frequentius triplicia parasitaria.

— 78 —

v. g. si duo distincta sint capita et pectora ita ut sola trun­
ci pars inferior sit communis, indubie duo censentur indi­
vidua, adeoque singula seorsim sunt baptizanda, ut praes­
cribit Rit. rom. η. 20; e contra, si unum habeatur caput
unumque pectus, et sola membra inferiora multiplicentur,
unicum reputetur vitae centrum, unumque individuum
semel dumtaxat abluendum (1).
III. Animadversiones. 1) Generali formula ait Codex
iuris, can. 748 : « Monstra et ostenta semper baptizentur
saltem sub conditione; in dubio autem unusve an plures
(i) Distingui solent : A. Duplicia aequalia seu dicephalia, quae habent
duo capita plus minusve distincta :
1) thoracopago (haereo) habent 2 capita et 2 pectora iuncta,
2) diprosopa (bis-facies) habent unum pectus et unutn caput sed duas
facies,
3) ischiopaga habent duo capita opposita et duo corpora coniuncta per
ossa pelvis, sed umbilicum unicum,
4) craniopago, quae habent cerebrum et corpus duplex, ita quod ad­
haereant per verticem capitis, aut per occipitium, aut per ossa frontalia,
5) Pyf/opaga, >n quibus duo adhaerent per extremitatem columnae
vertebralis, nates, os sacrum et coccygem ;
B. Duplicia inaequalia, scii. :
1) synccphalia, quae habent 2 pectora et 1 caput, inter quae cephalathoracopagus in quo duo coniuncta inveniantur ab umbilico ad verticem
capitis. Rarissime adsunt duo capita cum duplici facie (ianiccps) ; ordi­
nario una est factes completa, et vestigium alterius, sed cerebrum adest
duplex, duplex quoque columna vertebralis, ita ut in medio pectoris
coniungantur ;
2) parasitaria, v. g. : a) epigastria, quae ordinario habent solum pelvim
et extremitates inferiores; aliquando tamen baptizanda, si adsit collum
vel et caput;
b) engastria, quae sunt parasitae in ventre alterius;
c) papiracea, in quibus unus foetus comprimit alterum iam mortuum;
d) epipygia, quae alteri adhaerent in regione sacri et possunt habere
intestina et extremitates;
e) epignathia, quae adhaerent super maxillam ut foetalis tumor. Patet
omnia haec parasitaria non esse baptizanda.
Notetur antem praedictam enumerationem non esse completam.

— 79 —
sint homines, unus absolute baptizetur, cetera sub condi­
tione. » Quod valet per se et regulariter.
2) In casu multiplicis monstri, si periculum mortis im­
mineat tempusque non suppetat ut singula separatin'! bap­
tizentur, poterit minister, singulorum capitibus aquam in­
fundens, omnes simul baptizare dicendo : ego vos baptizo,
in nomine, etc. Quod tamen extra periculum imminens non
est licitum, cum tunc semper forma pro unoquoque sit
repetenda (Rit. n. 20).
3) Obstetrix tacere debet de monstris, ne familiae dis­
plicentia causetur. Nec parentibus id imputet etiam sub
levi culpa.
IV. Perpetuo amentes qui nunquam habuerunt usum
rationis, statim baptizari possunt sicut infantes ; qui usum
rationis habuerunt, baptizari possunt dummodo hanc in­
tentionem habuerint saltem implicitam. Illi qui non in
perpetuum sunt amentes, baptizari debent in lucido inter­
vallo, nisi in casu extremae necessitatis (can. 754).

Quaestio Sexta
DE REBAPTIZANDIS SUB CONDITIONE.
I. Potest et debet Baptismus repeti sub conditione, quo­
ties adest aliquod dubium positivum, serium et prudens
(in rationibus alicuius gravitatis, non in scrupulis funda­
tum), non spernendum, de eius valore, v. g. ut semper fit
ouando Baptismus in utero fuit collatus, capite nondum
emisso (can. 746 § 2 et 5) ; secus iterari non potest sine
peccato gravi. In primo casu enim lex charitatis procu­
randi salutem aeternam praevalet legi religionis quae
v^tat sacramentum exponere nullitati; in secundo casu,
sacrilegium est sacramentum ministrare incapaci.
Quae principia, propter practicum in sacro ministerio
rei momentum, non solo Baptismati a persona laïca, in ne-

— 80 —
ÆÎtate ex eventu embryologico aut ob aliud periculum,
ministrato; sed, ut plenius patefiant, universim omnibus
variis aliis casibus occurrentibus, placeat applicare.
II Secundum principia enuntiata per se non sunt rebap­
tizandi pueri ab obstetricibus, medicis, laïcis baptizati; at
in praxi saepius sunt rebaptizandi, quia suspicio quaedam
adest generatim, nisi testimonium baptizatoris testimonio
testium excultorum confirmetur, etiam unius omnino fide
digni, aut nisi ipse sit omnino fide dignus. Ubi ergo perso­
na omnino seria, etiam mera obstetrix ; quae sit fide digna,
circumspecta, et in ritu baptizandi instructa, asseret in­
fantem a se rite baptizatum esse, non esset cur de valore
Baptismi serio dubitaretur; non facile tamen fidendum
declarationibus obstetricum quia non audent fateri se male
baptizasse ne amittant fiduciam parentum, vel quia agi­
tationis causa aut aliquando et ebrietatis sui compotes hoc
momento non fuerunt.
De tali Baptismo est instituendum examen, nisi quis cer­
tus sit se ad certitudinem pervenire non posse, vel cognos­
cat modum agendi baptizatoris esse dubium, vel parochus
qui rem examinavit aut alius fide dignus testetur Baptis­
mata collata habenda esse dubia, etc. In quo examine in­
terrogandum :

a) quis baptizaverit et in quibusnam adiunctis :
si enim Baptismum contulit persona quae anxia,
perturbata et perplexa esse solet, vel si Baptismus collatus
fuit a prudenti, at in adiunctis difficilioribus, in quibus ob
repentini casus periculum omnia festinanter et perturbate
agenda erant, facilius est dubitandi locus;
b) quam formam pronuntiaverit, et an vocaliter pro­
nuntiaverit, et non solum mente;
c) quam et quantam aquam et ubi effuderit;
d) num simul formam protulerit et abluerit;

— 81 —
e) quam intentionem habuerit (1).
III. Sub conditione baptizandi sunt pueri expositi, etiam­
si apponatur schedula attestans ipsorum Baptisma, nisi
certa notitia habeatur personae a qua schedula scripta
sit, vel nisi indicet quisnam baptizaverit. Unde can. 749 :
« Infantes expositi et inventi, nisi re diligenter investi­
gata, de eorum Baptismate constet, sub conditione bapti­
zentur ».
IV. Qui inter Christianos est educatus et non habet tes­
timonium Baptismatis, scriptum vel orale, generatim, cen­
seri potest et praesumitur baptizatus in regione ubi om­
nes omnino baptizantur. Si tamen serium dubium (ex posi­
tivis indiciis )propter aliquam circumstantiam oritur, v.
g. quia parentes indifferentes vel négligentes, vel vaga­
bundam aut omnino turbatam duxerint vitem tempore na­
tivitatis, etc., baptizetur sub conditione.

V. Examen instituendum est, episcopo consulto, de Bap­
tismo collate ab haeretico vel schismatico.
Quodsi 1) iudicatus fuerit validus, non renovatur sed
recipitur abiuratio seu professio fidei coram 2 testibus, et
datur absolutio a censuris in foro externo ab episcopo vel
a clerico ad hoc specialiter delegato, et ministratur sacra­
mentum Poenitentiae.
2) Si Baptismus fuerit invalidus, rursus conferatur ab­
solute (2), et nulla fit abiuratio, nec fit confessio, nec da­
tur absolutio.
(1) Praecipue examen erit de materia et forma, quia recta intentio
praesumitur, nisi specialis sit ratio dubitandi.
(2) Ita in ordine ad receptionem in Ecclesiam ; nam ut notat Noldin,
Th. Μ., III, n. 75, in casu matrimonii mixti Baptismus non repetitur sub
conditione, si quis in haeresi manere vellet : in ordine ad matrimonium
enim non requiritur certitudo de valore Baptismi suscepti (S. Off.
13 april, 1878).

— 82 —

3) Si Baptismus dubius sit, vel si nulla inquisitio insti­
tui aut circa valorem sacramenti nihil resciri possit, est
praesumendus dubius et iterandus sub conditione. (S. Off.
20 nov. 1878). Quo casu hic ordo est servandus :
a) abiuratio seu professio fidei, cum absolutione a cen­
suris in foro externo (pro puberibus) ;
b) auditio peccatorum, et excitatio ad contritionem;
c) Baptismus conditionatus ;
d) confessio summatim iterata et absolutio conditionata (Instr. S. Off. 20 iul. 1859 et 2 dec. 1874).
VI. Epilogus. Haec sunt certissima principia tutissimaque praesidia, quae sacramentorum ministris ante oculos
ponit et inculcat mater nostra, Ecclesia. In decursu saecu­
lorum, ut moralitatis et iustitiae vindex, tuita est vitam
humanam; at multo magis de hominum vita aeterna, indefectibiliter, ut optima mater, se ostendit sollicitam.
Cuius doctrinae memores, salutiferisque principiis innixi,
omnis etiam parvissimae Dei creaturae saluti invigiles,
quantum ipsorum est laborabunt sacerdotes in aedificatio­
nem corporis Christi et efflorescentiam regni Dei.

Appendix.

DE CONCEPTIONE POST STUPRUM IMPEDITA.
Doctrinam supra expositam de illicita expulsione semi­
nis a femina violata (1), iam tradidimus scribendo
« Quaestiones de Castitate et Luxuria. » (2)
Cuius opusculi laudem Ephemerides Theologicae Lovanienses (lan. 1927) magna cum benevolentia pronuntiare
voluerunt, simul tamen restrictionem ponentes quoad doc­
trinam indicatam, quam vocant obscuriorem et quam val­
de dubiam videntur habere.
Ut autem obscuritas et dubium, quantum fieri possit, de
medio tollantur, animadversiones criticas cl. recensons
sequentibus considerationibus illustrare nobis liceat.
Inter alia quaerit
1) an expulsio seminis durante actione copulae sit pos­
sibilis,
2) an aequiparanda sint ovulum fecundatum et semen
ante fecundationem,
3) an probanda sit formula : « semen iam est in paci­
fica possessione loci proprii », quae sapit anthropomorphismum qui in praesenti non est ad rem,
4) an modus exercendi onanismum, impediendo concep­
tionem per enecationem spermatis, sit peccatum contra
iustitiam? Cum enim nondum adsit persona humana, non
adest ius, nec proinde violatio iuris nec iniustitia.
Respondemus : 1) cl. professorem forsitan in legendo
(1) Vide I, q. V, art. 4, pag. 43-44.
(2) Q. 3- a. 2, an. 2, pag. 38-39·

— 84 —

passum esse distractionem; non diximus licitum durante
copula semen expellere, sed scripsimus repellere;
2) aequiparanda esse ovulum fecundatum et semen,
quia utrumque, magis vel minus proxime, est via ad ho­
minem. Sane eiicere embryonem aut ovulum fecundatum
non solum illicitum est quia probabiliter iam est animatum
anima rationali. Etiam ab illis qui animationem tardiorem
admiserunt, id habitum fuit illicitum, quia impeditivum
generationis humanae. Et idem principium videtur valere
de semine, quod est homo in potentia, ut ait S. Thomas,
Q. D. de Malo 15, a. 2 (1) ;
3) omnino decet vitare anthropomorphismum et uti mo­
dis loquendi propriis; sed ita responsum dedimus illis qui
semen habent ut iniustum aggressorem, quod magis est
anthropomorphicum ;
4) iustitia est ad alterum; id autem a cl. professore intelligitur : ad alterum individuum humanum. At
a) adest quoque iniuria erga societatem humanam, imo
iustititia legalis prima est inter species iustitiae. Omnis
autem luxuria est contra bonum commune societatis hu­
manae, et hac ratione est mortale peccatum;
b) esse iniuria potest non solum erga alterum hominem,
sed etiam erga Deum. Ipse nobis dedit dominium in cunc­
tas res exteriores; non autem in vitam humanam, nec in
corpus nostrum, sed solum usum (secundum naturam rei
et ad mentem Creatoris) ; unde suicidium est peccatum
contra iustitiam. Hac ratione etiam luxuria continet iniustitiam erga Deum. « Ex eo, ait S. Thomas (II-II, q. 153,
a. 3, ad 2), quod aliquis inordinate suo corpore utitur per
luxuriam, iniuriam facit Deo, qui est principalis dominus
corporis nostri ». Nam « ordo naturae est ab ipso Deo. Et
ideo in peccatis contra naturam, in quibus ipse ordo natu(i) Imo addit S. Doctor : « inordinatio circa emissionem seminis est
circa vitam humanam in potentia propinqua ».

— 85 —
rae violatur, fit iniuria ipsi Deo ordinatori » (ib. q. 154,
a. 12, ad. 1).
Si autem ius et dominium in vitam aut in corpus hu­
manum non habemus, nec habemus in foetum qui est via
ad humanum corpus et vitam, nec in semen quod nihil aliud
est ac principium vitae.
Unde omnis actus quo de illis disponimus est iniustitia
erga Creatorem et societatem humanam (1).

Ephemerides Lovanienses modum nostrum loquendi et
argumentandi magis impugnarunt, quam ipsam thesim de
illicita expulsione seminis a femina violata, cum recenter
declaraverint (oct. 1927, p. 653) constare ex iis quae
dixerimus id esse peccatum contra naturam. Ulterius autem
progressa sunt Collectanea Mcehliniensia ( maii 1927) :
« Cum moralistis optimae notae, aiunt, dicendum est mu­
lierem oppressam posse semen ante conceptionem expellere.
Quod si applicanda esset huic casui ratio ab auctore allata :
opus naturae abrumpere est illicitum, nec posset mulier
se agitare, causando ita effusionem seminis, nec unquam
liceret abrumpere copulam, nam et tunc opus naturae est
inceptum ».
R. Sedulo distinguendum est opus naturae, quod sine
cooperatione hominis et independenter a libera voluntate
perficitur, et opus voluntarium hominis : hoc ultimum,
quatenus est malum, est impediendum, quantum possibile
est, et cessandum, et si est bonum, licite potest abrumpi
propter rationem proportionate gravem ; illud autem
abrumpere et impedire est peccatum contra naturam. lamvero copula carnalis non est opus naturae, sed opus vo­
luntarium hominis; finita autem copula incipit opus na­
turae, quo semen in vagina receptum propriis viribus se
(i) Eadem doctrina exponitur in opusculo generatim, etiam a cl.
recensore, sine restrictione laudato : Duynstee, C. SS. R., De Leer
der Kuischheid.

— 86 —

moveat ut corpus mulieris magis penetret. Ergo copula
finita intervenire ad impediendum opus naturae est illi­
citum ; — sed opus hominis, nempe copulam, si sit stupratoria, interrumpere aut impedire ne semen recipiatur est
licitum; et etiam coniugalem abrumpere licitum est prop­
ter rationem proportionate gravem. Aut si tunc opus na­
turae iam dicatur inceptum, ita tamen non abrumpitur
quatenus est opus naturae, cum semen receptum non
expellatur ; sed quatenus est opus voluntarium hominis, ne
ipsa copula continuetur. Et sic omnia logice concordant.
Et quamvis in casu aliqui auctores licitum esse semen
expellere dixerint probabile, eo quod existimaverint semen
considerari posse ad modum iniusti aggressoris; quia ta­
men haec ratio nullius est valons, etiam probabilitas eorum
sententiae evanescit.
En quod nobis videtur verum. Semen itaque, totum
quantum est, unice existit propter generationem ; ergo il­
licitus est quicumque usus seminis ad alium finem et gene­
rationis impeditivus.
Et sicut omne mendacium non solum intrinsece sed et
essentialiter est malum quia contra naturam sermonis,
qui non existit nisi ad exprimendos mentis conceptus; ita
omnis emissio seminis generationis impeditiva, quia est
contra naturam seminis quod non est nisi ad generationem.
Et inde intelligitur cur omnis directa expulsio seminis,
extra illam quae fit in copula carnali, quocumque modo et
quacumque de causa procuretur, ac proinde omnis quoque
fecundatio artificialis proprie dicta, sit essentialiter illi­
cita, quia actio quantum est de se, ex natura sua et ex mo­
do quo fit, ita proiicit semen ut generatio naturaliter im­
pediatur; licet per accidens, ex alia actione consequenti,
huic defectui obviari possit et semen ad generationem or­
dinari et ita artificiali modo ad istam conferre.
Principium in tota sua universalitate et sine ulla limi­
tatione ponit S. Thomas, 1. Ill, c. Gent, c. 122 : « Est bo-

— 87 —

num uniuscuiusque quod finem suum consequatur; malum
autem eius est quod a debito fine divertat. Sicut autem in
toto, ita et in partibus considerari oportet, ut scii, una­
quaeque pars hominis, et quilibet actus eius finem debitum
sortiatur. Semen autem, etsi sit superfluum quantum ad in­
dividui conservationem, est tamen necessarium quantum
ad propagationem speciei; alia vero superflua, ut egestio,
urina, sudor et similia, ad nihil necessaria sunt; unde ad
bonum hominis pertinet solum quod emittantur, non so­
lum autem hoc requiritur in semine, sed ut emittatur ad
generationis utilitatem, ad quem coitus ordinatur... Ex
quo patet quod contra hominis bonum est omnis emissio
seminis tali modo quod generatio sequi non possit; et si ex
proposito hoc agatur, oportet esse peccatum. Dico autem
modum ex quo generatio sequi non potest secundum se,
sicut omnis seminis emissio sine naturali coniunctione ma­
ris et feminae; propter quod huiusmodi peccata contra
naturam dicuntur ».

INDEX.
Benevolo lectori...............................................................
Introductio .....................................................................

5
7

I. Quaestiones ipsam embryologiam spectantes:
QUAESTIO PRIMA. De vita uterina foetus eiusque
evolutione ac nativitate notiones physiologicae ...
9
QUAESTIO SECUNDA. De actionibus vitae hominis
aut integritati nocivis principia theologica . 19
QUAESTIO TERTIA. De incisionibus quae laedunt
matrem ............................................................. 22
QUAESTIO QUARTA. De embryotomia seu de inci­
sionibus quae laedunt fœtum......................... 30
QUAESTIO QUINTA. De procuratione abortus......... 34
QUESTIO SEXTA. De partu praematuro artificiali 44
QUAESTIO SEPTIMA. De fœtibus ectopicis seu ex­
trauterinis ....................................................... 46

II. Quaestiones embryologicae quae respectum
dicunt ad ministrationem Baptismatis :
QUAESTIO PRIMA. De materia Baptismi principia
theologica ....................................................... 50
QUAESTIO SECUNDA. De forma Baptismi principia
theologica ....................................................... 55
QUAESTIO TERTIA. De baptizandis nonnatis in ute­
ro matris ....................................................... 59
QUAESTIO QUARTA. De baptizandis fœtibus aborti­
vis seu immaturis........................................... 64
QUAESTIO QUINTA. De baptizandis monstris......... 76
QUAESTIO SEXTA. De rebaptizandis sub conditione 79
APPENDIX. De conceptione poststuprum impedita

83

QUAESTIONES PASTORALES

QUAESTIONES
DE

EMBRYOLOGIA
ET DE

STERILISATIONE

EIUSDEM AUCTORIS.
QUAESTIONES PASTORALES.
I. Quaestiones de Castitate et Luxuria, editio quarta, 130 p.

II. Quaestiones de Embryologia et de Ministratione Baptis­
matis, A. Series prima, editio altera, 88 p.
III. Quaestiones de Variis Poenitentium Categoriis, editio
altera. 187 p.
IV. Quaestiones de Poenitentiae Ministro eiusque Officiis,
editio altera, 137 p.

V. Quaestiones de Partibus Poenitentiae et Dispositionibus
Poenitentis, 172 p.
VI. Quaestiones de Variis Peccatis in Sacramentali Confes­
sione Medendis, 155 p.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS.
I. De Principiis, editio altera, 1 vol. in-8° 786 p.

II. De Virtutibus moralibus, editio altera, 1 vol. in-8” 1029 p.
III. De Sacramentis, editio altera, 1 vol. in-8° 1024 p.
Ius proprietatis auctor sibi vindicat.

LA PENSEE CATHOLIQUE
association sans but lucratif
est une œuvre d'enseignement
religieux, moral et social.

Quæstiones Pastorales
======== ip.s

—

QUÆSTIONES
DE

EMBRYOLOGIA
ET DE

STERILISATIONE
QUAS IN UTILITATEM CLERI

RESOLVIT

Pater fr. Ben. H. MERKELBACH O. P.
S. Theol. Mag. et D1".

B. SERIES ALTERA.

MYRON PLEKON

La Pensée Catholique, Liège (Belgique) 38 Quai Mativa
PARIS (6e) : Maison Casterman, 66, Rue Bonaparte
AMSTERDAM : N. V. De R. K. Boek-Centrale
PADERBORN : Verlag Ferdinand Schôningh
TORINO-ROMA : Casa éditrice Marietti
LONDON, W. C. 1: B. HERDER
MONTREAL : Granger Frères
MADRID : Editorial Voluntad

MCMXXXVII

Nihil obstat :
Bruxellis, 5 Aprilis 1937
Fr. B. M. Bonte, S. Th. L.
Lovanii. 3 Aprilis 1937
Fr. H. M. Bisschop, S. Th. L.

Imprimi potest :
Fr. J. M. Massaux
Provincialis S. Rosae
Bruxellis, 8 Aprilis 1937

Imprimatur :
Leodii 10 Aprilis 1937
G. Simenon, Vic. Gen.

BENEVOLO LECTORI.
Edidimus, aliquot abhinc annis, « Quaestiones de Embryo-

logia et de Ministratione Baptismatis »; quarum altera editio
prodiit anno 1928. Ab hoc tempore novae quaedam quaestio­
nes exortae sunt; aliae vero diversimode propositae, novis

considerationibus illustratae, profundius investigatae fuerunt
ac novis argumentis munitae. Praeterea quaestio de sterili-

satione, quae est materia quadantenus connexa, speciale
momentum obtinuit. Unde non ingratum videtur, si de istis
omnibus iudicium modeste proferamus, atque opportuna
monita, in ordine ad praxim pastoralis ministerii. Quare hoc

novum scripsimus opusculum sub titulo : « Quaestiones de
Embryologia et de Sterilisatione : series altera ».
Cum autem inutile sit, saltem in pluribus, iam dicta repe­

tere, ea quae in praecedenti explicuimus opusculo supponi­

mus in praesenti libello, sed plura addimus, ita quod prius
opusculum sit alterius necessarium fundamentum, et hoc alte­

rum habeatur tamquam necessarium complementum prioris :
sic ut nec unum sine altero perfecte intelligi possit.

Quapropter, optime confrater, pari benignitate utrumque

digneris accipere.
AUCTOR.

De Embryologia
I. Embryologia est scientia satis recens
Anno 1600 scripsit Fabricius ab Aquapendente librum
De formato foetu, et quatuor annis postea, alium De forma­
tione foetus.
Anno 1651 statuit Harvey principium: Omne vivum ex
vivo, sed putabat ovum in pariete uteri formari sub actione
spermatis. Scripsit opus De Generatione animalium exercita­
tiones, in quo describit embryon 2 dierum incubationis.
Anno 1672, Regnerus de Graaf in mammiferis invenit ova,
ut ait, seu potius vesiculas ea continentes. Hinc principium :
Omne vivum ex ovo, exponit in libro De mulierum organis
generationi inservientibus.
Van Leeuwenhoeck (vel forsan ipsius discipulus L. Hamm)
anno 1677 invenit nemaspermata : semen virile non est merus
liquor sed filamenta continet mobilia.
Cangiamila, anno 1745 italice, anno 1758 latine et exten­
sius, celebre edidit opus : Embryologia sacra; anno 1755
scripsit Wolff de Theoria generationis.
Anno 1827 von Baer invenit ovulum humanum, et in opere
De ovo animalium et hominis genesi, describit ovum, vitellum,
membranam vitellinam. Semen constat quasi animalculis, quae
ad instar animalium capite constant et cauda ac se movent :
haec vocat zoospermata seu spermatozoida.
Prévost et Dumas, anno 1824, demonstrant interventum
1 Cfr. Miller, Embryology, ed. 4°, New-York, 1921.

7

nemaspermatum in fecundatione. Circa idem tempus, vesicu­
la germinativa inventa fuit a Coste et Purkinje (1834), et
macula germinativa a Wagner (1836).
Ab anno 1840. plures ut Pander, Kôlliker, Reichert appli­
cant theoriam cellulariam. Ipse Kôlliker et Virchow (anno
1855) ponunt principium : Omnis cellula ex cellula, omnis
nucleus ex nucleo. Anno 1841 Kôlliker originem invenit
zoospermatum, ex transformatione scii, cellulae testicularis,
sed putat esse cellulas incompletas; anno 1865 Schweigger
et Le Valette asserunt esse cellulas completas.
Anno 1843 Barry invenit sperma in ovulo, non ut agens in
distans, sicut putabat de Graaf; anno 1879 Fol detexit eius
penetrationem in ovulum, anno 1861 Gegenbauer ostendit
ovulum esse veram cellulam.
Ita omnia elementa essentialia foetui efformando iam sunt
scientifice nota.
lamvero embryologia investigat formationem embryonis, et
omnes phases quas in sua evolutione foetus percurrit usque
ad perfectam nativitatem.

II. Quaestiones morales et pastorales de embryologia per­
tinent per se ad materiam iustitiae, per accidens quandoque
ad materiam castitatis : per se scii, ad quintum decalogi
praeceptum; per accidens, v. g. quando fit operatio ad im­
pediendam conceptionem seu generationem, etiam ad sextum.
Ut autem intelligi valeant, oportet habere notiones scien­
tiae physiologicae sufficientes, de modo quo foetus formatur
et evolvitur in utero materno, ibi vivit et ex eo enascitur.
Quas breviter exposuimus in opusculo Quaestiones de Em­
bryologia et de Ministratione Baptismatis, I, q. 1.
Ad quaestiones autem solvendas, oportet recurrere ad
quaedam principia theologica, quae in memoriam revocavimus
in dicto opusculo, I. q. 2.
Operationes et incisiones aliae fiunt tempore praegnationis
aut partûs, atque proprie et immediate ipsam respiciunt
embryologiam; aliae anteriore tempore fiunt ad praegnatio­
nem et partum impediendum, quae uno nomine vocari possunt
sterilisationes. Hinc dicemus :
I. De operationibus tempore praegnationis aut partûs,
speciatim :
1) De sectione caesarea aliisque incisionibus quae laedunt
matrem;

8

2) De embryotomia seu de incisionibus quae laedunt foe­
tum;
3) De procuratione abortûs, quae agit in matrem simul
et foetum;
4) De operationibus circa foetus ectopicos.

II. De Sterilisatione, speciatim :
1 ) De moralitate sterilisationis privatae;
2) De moralitate sterilisationis potestate publica impo­
nendae;
3) De cooperatione ad sterilisationem.
Quibus accedet appendix de sterilisatorum matrimonio.

9

I. DE OPERATIONIBUS TEMPORE
PRAEGNATIONIS AUT PARTUS.
QUAESTIO PRIMA.

De Sectione Caesarea
aliisque incisionibus quae laedunt matrem.
I. Plures sunt operationes quae matrem laedunt in hunc
finem, ut foetus edi possit, vivere et baptizari, quas indicavi­
mus in praecedenti opusculo A, De Embryologia I, q. 3,
η. I, et quarum notissima est Sectio caesarea. Quae potest
fieri viva matre, vel matre mortua, et de ea quaeritur an sit
licita, vel et obligatoria.
II. Viva matre, sectio caesarea :
1° Per se licita est, si foetus sit vitalis, et nullo alio modo
partus obtineri possit; — nisi ob debilitatem matris vel alias
circumstantias, v. g. propter infectionem aut operatoris im­
peritiam, sit occisiva matris; ut exposuimus in dicto opusculo
A. q. 3, η. II. Quod etiam valet de operationibus similibus.
2° Est etiam obligatoria, ita ut mater eam subire teneatur,
si salus matris et infantis ope sectionis prudenter sperari
possit; et quidem
a) non ad servandam vitam foetûs, quia nemo tenetur
exponere vitam propriam pro vita alterius;
b) forsan vero ad servandam vitam propriam, quia hodie,
ob progressum artis chirurgicae, talis operatio plerumque
non potest censeri medium valde extraordinarium;
c) sed certo ad baptismum conferendum infanti, qui aliter
baptizari non posset : unusquisque enim tenetur praeferre
salutem aeternam proximi vitae suae temporali, et exponere
vitam suam pro salute aeterna proximi.
Raro tamen in praxi obligatur mater, quia saepius potest
* Primum quem de Embryologia ct de Ministratione Baptismatis scripsi­
mus libellum, in posterum citamus sub nomine : opusculum A; dum
praesens libellus de Embryologia ct de Sterilisatione venit sub nomine :
opusculum B.

10

infans aliter baptizari, aut saltem adest seria spes illum aliter
baptizandi. Quae late exposuimus in opusc. A. q. 3, η. III.

Principia clara sunt, sed nihilominus quamdam obtenebra­
tionem sunt passa.
Quidam scripserunt : practice numquam esse obligationem
pro matre viva : non quidem ad vitam temporalem foetûs;
nec etiam ad baptismum et salutem aeternam, quia secus
deberet certum esse aliter salvari non posse, et ita certo
salvari. Ita laxius dixerunt nonnulli theologi : Génicot, Th.
Μ., II. η. 144; Noldin, Th. Μ., II, η. 344; Cappello, De
Sacramentis, I, η. 165, et quidam alii; unde negant obligatio­
nem aut saltem dubitant de ea in praxi.
At a) non requiritur hac in re certitudo absoluta, sed
sufficit esse moraliter certum; b) etiam non requiritur ut
operatione certo salvetur infans, sed ut adsit seria probabili­
tas, probabilis spes eum salvandi. Ita secundum regulas tradi
solitas in tractatu de charitate, ubi de auxilio ferendo in
extrema necessitate spirituali. Hinc P. Schmitt id emendavit
in recenti editione 20” operis Noldin; et P. Salsmans, in 12“
editione operis Génicot, restrictionem ponit addens : in casu
quodam extraordinario urgeri debet sententia plurium opinan­
tium esse obligationem pro matre, ubi scii, nulla alia proba­
bilitas esset baptismi conferendi.
Etiam in aliquot libellis seu tractatibus indolis practici,
lingua vernacula conscriptis, quae in nostris quoque regioni­
bus circumferuntur, quandoque proponitur sententia laxior
medicis et obstetricibus, atque spargitur in populum, scii,
practice non esse aut fere numquam esse caesaream operatio­
nem obligatoriam; et quidem insistendo huic uni puncto et
de aliis silendo, ac si de facto nulla esset obligatio. Ita facile
oriuntur errores. Revera non est silendum, quia sunt casus
in quibus adest vera obligatio; et nunc diceretur medicis,
obstetricibus aliisque de ea non esse curandum eamque prac­
tice non existere ! Sane non extendendae obligationes, non
imponendae incertae, sed nec minuendae obligationes aut
negandae. Agitur de re gravissimi momenti, nempe de salute
aeterna proximi. Magnum sane malum privari visione Dei
beatifica per aeternitatem.
Ergo, dicunt, est matribus sectio imponenda ? Consulenda
certo; sed prudentia suadet generatim ne illam imponamus,
nisi tamen matres dubitando interrogent de sua obligatione :
tunc debemus fateri veritatem. At aliud est - dicere matri :
adest obligatio, quod prudenter tacemus; aliud dicere medicis,

11

obstetricibus aliisque : non est obligatio, quod veritati con­
trarium est.
III. Mortua matre, sectio caesarea facienda est quam­
primum, ex praescripto Ritualis, quod per saecula proclama­
vit, tit. II, c. 1 : « Si mater praegnans mortua fuerit, foetus
quamprimum caute extrahatur ac si vivus fuerit bapizetur ».
Consonat can. 746, § 4.
A. Obligatio urget dummodo tres adsint conditiones :
1° mater moraliter certo mortua fuerit;
2° probabile sit quod foetus vivat, ut generatim est quarto
mense incepto, praesertim si mater subito aut celeriter mortua
fuerit, nisi graves adsint rationes existimandi foetum ante
matrem aut simul cum ipsa periisse;
3° et quis idoneus sit ac peritiam sufficientem habeat ut
sectionem sine foetus periculo facere possit.

B. Obligatio a) incipit a momento, moraliter certo, mortis
matris, et b) perdurat usque ad mortem moraliter certam
infantis. Cum autem difficillimum sit habere certitudinem
absolutam mortis, non merae possibilitates vitae sunt atten­
dendae, aut tenues probabilitates, sed agendum secundum
prudentem et verisimilem aestimationem ex signis com­
munibus; certum tamen est quod foetus non solum per semi­
horam, verum etiam per horam, imo per plures, raro tamen
per dies, possit matri supervivere, ob circulationem sanguinis
a circulatione matris independentem.
C. Obligatio per se urget omnes, ex praecepto charitatis,
qua omnes tenemur de salute aeterna infantis curare, etiam
cum maximo incommodo; et si foetus sit vitalis, etiam tenemur
de vita temporali curare : imprimis urget medicum, tunc obste­
tricem vel alium peritum; maritus vero, proximi, sacerdos
debent petere sectionem et alios inducere ut illam faciant.
Per accidens obligatio non urget :
1 ) Si quis non habeat sufficientem peritiam; quam ceteroquin nullus antea tenetur acquirere ac artem seu modum
addiscere faciendi sectionem, quia ad satisfaciendum prae­
cepto nullus tenetur media adhibere remote, scii, quando
praeceptum nondum urget.
2) Si nulla sit probabilitas quod foetus vivat. Hinc obliga­
tio non urget tribus prioribus mensibus graviditatis, quia tunc
foetus fere semper mortuus est, vel saltem valde incertum
est an vivus evadat.
12

3) Si maxima mala timenda sint, ut grave scandalum,
oblocutiones, odium et calumniae inimicorum religionis, imo
persecutiones : magis enim vitandum grave scandalum mul­
torum quam procuranda salus unius infantis. Propter huiusmodi rationes, ac insuper ob indecentiam et frequentem
imperitiam ordinario non tenetur sacerdos, et in hoc sensu
intelligenda sunt decreta S. Officii, 15 feb. 1780, et 13 dec.
1899; regulariter tamen debet alios de obligatione monere
eosque ad eam faciendam inducere, nisi graviora timenda
sint incommoda.
Non excusat prohibitio legis, aliis praeter medicos facta,
etiam sub poena incarcerationis, quia charitas in extrema
necessitate spirituali obligat etiam cum tali incommodo; at
potest esse ratio tacendi, non iubendi, aut non invitandi. In
tali casu sacerdos dicat proximis matris defunctae, ut sectio­
nem a medico petant vel et exigant.
Obtenebrationem quoque subiit, apud nonullos, haec ge­
neralis omnium obligatio, imo :
1° Quidam etiam invocant codicem iuris canonici, qui vide­
tur negare obligationem esse penes omnes, cum can. 746, § 4,
dixerit : « Si mater praegnans mortua fuerit, foetus ab iis
quos spectat extractus, si certo vivat baptizetur absolute; si
dubie, sub conditione ».
Resp. Est modus loquendi generalis indeterminatus, quam
codex eligit, quia non vult in particularitates descendere, et
definire quinam de facto teneantur. Per se scii, tenentur
omnes, sed per accidens fieri potest quod aliquis non tenea­
tur.
Aiunt : sermo codicis indicat non omnes teneri per se.
Resp. Codex non potest mutare legem naturalem aut
charitatis, quae de se ligat omnes, nec evidenter est eius
intentio; imo etiam si ipsius intentio esset non urgendi hanc
legem in foro externo, ipsa tamen subsisteret in foro con­
scientiae. At ista non est eius intentio; sensus codicis aeque
bene potest esse : non omnes de facto teneri, seu rem non
spectare omnes de facto. Sed modus loquendi est aliquate­
nus aequivocus, qui ansam praebere potest cuidam haesita­
tioni, vel quaestioni ponendae.
2° Pariter in libellis, quae circumferuntur, et tractatibus
practicis, minuitur obligatio, eam reducendo ad circiter semi­
horam a morte matris, et consilium praebendo consanguineis
et obstetricibus generatim abstinendi ab operatione. Haec
dicta sunt in detrimentum veritatis.

13

QUAESTIO SECUNDA.

De Embryotomia
seu de incisionibus quae laedunt foetum.
I. Embryotomia generali nomine designat omnes opera­
tiones chirurgicas, quae infantem in utero concidunt eumque
in partes dividunt ut extrahi possit.
Variis modis diversis operationes istae fieri possunt, quos
indicavimus in anteriore opusculo A. De Embryologia, I,
q. 4, η. I.
Quaerimus in praesenti de earum liceitate.

II. Historia quaestionis de foeticidio. Olim, cum generatim
putarent foetum non animari ab initio, facilius quibusdam
poterat esse dubium de liceitate laedendi vel eiiciendi foetum
nondum animatum anima rationali. Nunc autem difficilius,
quia multi tenent ita animari ab initio. Id quidem certum non
est sed etiam homicidium probabile est vitandum : ita v. g.
qui dubitat num homo vel fera sit id quod se movet in silva,
non potest illud laedere vel occidere, quia non potest se
exponere periculo occidendi hominem. At etiam, si foetus
certo nondum animaretur anima rationali, esset illicitum,
quia foetus tunc est homo in potentia propinqua ’, et non
animatus ordinatur ad hominem formandum, unde eius eiectio
vel occisio est homicidium aequivalens : tendit enim ad pri­
vationem vitae humanae et est contra naturam generationis.
Nihilominus, non solum medici, sed etiam quidam theologi
putarunt licitum esse in quibusdam casibus foeticidium,
quando non est possibile aliter salvare matrem, et praesertim
quando secus uterque, ét mater ét foetus, periret. Ad quod
defendendum varia adduxerunt argumenta : a) Necessitas
taliter agendi ad vitandum maius malum, b) Est enim, in
casu quo ex ipsa graviditate sequitur in matre periculum
mortis, infans aggressor vitae eius, et quidem materialiter
iniustus; ergo sicut licitum est ebrium vel amentem aggre­
dientem occidere, ita et foetum qui sit causa mortis pro
matre, c) Eo vel magis quod in conflictu iurium debet prae1 Cfr. Opusc. A. De Embryologia, II, q. 4, η. I.
’ Ita iuxta modum loquendi S. Thomae, Q. D. de Malo 15, a. 2.

14

valere ius validius; ius autem matris ad vitam plus valet
quam ius infantis, quia mater est magis necessaria; unde et
infans si cognosceret, cederet iure suo, cum ad id rationabili­
ter teneretur, d) Ceteroquin non est occisio, sed acceleratio
mortis, si infans nihilominus moreretur cum matre; non occi­
ditur, sed mater tantum cessat a conservanda prole : non
autem tenetur mater conservare foetum cum periculo pro­
priae vitae, e) In casu itaque non est occisio directa, quia
non est intenta, sed indirecta, cum solum praeter intentionem
sit ex necessitate facta, ad defensionem vitae matris.
Id nonnulli theologi docuerunt, saltem ut probabile : qui­
dam de abortu, etiam pauci de embryotomia, v. g. Ballerini *,
Avanzini, Constantini, et quidam alii, praesertim in Italia.
Sed longe plures contrarium tenuerunt.
S. Officium, de hac re interrogatum, respondit 28-31 maii
1884, liceitatem craniotomiae tuto doceri non posse; et 14-19
aug. 1889 illud responsum extendit ad quamcumque operatio­
nem directe occisivam foetûs vel matris gestantis. Cum
autem tantummodo dixerit « tuto doceri non posse », res­
pondens quaestioni sibi propositae : « an tuto doceri possit ? »,
id a quibusdam restrictive fuit interpretatum de securitate
doctrinae, non de liceitate operationis, quia non dixerit
« tuto fieri non posse » *; hinc ad quaestionem « utrum huius­
modi operatio instaurari tuto possit ? » responsum fuit : nega~
tive, 24 iul. 1895. et quidem iuxta alia decreta, supra citata.
Nihilominus pergunt medici hoc putare licitum, in casu
satis raro quo aliter non posset salvari mater, vel si uterque
secus moreretur, mater et infans. Imo, in praxi, nonnulli
medici id etiam faciunt, si mater aliter servari posset, sed
quia facilius est. Dicunt non esse foeticidium, sed indicatio­
nem medicam vel therapeuticam.
Pius XI in encyclica Casti connubii 31 dec. 1930 id
impugnat, atque refellit quae afferri solent argumenta :
« Quod attinet ad indicationem medicam et therapeuticam —
ut eorum verbis utamur — iam diximus, V. F., quantopere nos
misereat matris, cui ex naturae officio gravia imminent sani­
tatis, imo ipsius vitae pericula : at quae possit umquam causa
valere ad ullo modo excusandam directam innocentis .necem ?
De hac enim hoc loco agitur. Sive ea matri infertur sive
1 Vide Adnotationes ad Gary, I, n. 402-403, ubi varia notat; et Opus
Theologiae Moralis, II, n. 910 sq.
’ Tuto i. e. sine periculo erroris; at quod exponit errori, aiunt, posset
esse probabile et forsan verum.

2

15

proli, contra Dei praeceptum est vocemque naturae : Non
occides ! ‘. Res enim aeque sacra utriusque vita, cuius op­
primendae nulla esse umquam poterit ne publicae quidem
auctoritati facultas. Ineptissime autem haec contra innocentes
repetitur e iure gladii, quod in solos reos valet; neque ullum
viget hic cruentae defensionis ius contra iniustum aggresso­
rem (nam quis innocentem parvulum iniustum aggressorem
vocet?); neque ullum adest extremae necessitatis ius quod
vocant, quodque usque ad innocentis directam occisionem
pervenire possit. In utraque igitur et matris et prolis vita
tuenda ac servanda probi expertique medici cum laude
enituntur; contra, nobili medicorum nomine et laude indignis­
simos se ii probarent, quotquot alterutri, per speciem medi­
candi, vel falsa misericordia moti, ad mortem insidiarentur ».
Et tamen encyclica, quis potuisset coniicere ? ansam prae­
buit interpretationi contrariae. Ita Dr. Riss in Miinchener
medizinische Wochenschrift, 1931 : si uterque perire debet
et omnia alia media fuerunt adhibita, tunc non est occisio
intenta, non occisio directa in sensu encyclicae seu occisio
ex malevolentia, quia non ad mortem insidiantur. Similiter
Dr. Pestalozza, cel. professor, in Osservatore Romano 22 ian.
1931 conscripsit articulum Dopo 1'enciclica sui matrimonio
cristiano : la parole de la scienza, in quo proferuntur quae­
dam responsa celebriorum gynecologorum Italiae ad quasdam
quaestiones. Inter quos ipse Pestalozza dicit : ex progressu
scientiae medicae mox non erit amplius quaestio de abortu
medicali; hodie tamen adhuc casus rarissimi sunt in quibus
est necessarius, si graviditas necessario et post breve tempus
tendit ad mortem matris et foetûs. In hoc casu abortus non
cadit sub codice poenali italico, quia non adest dolus, ergo
non crimen. Praesumerem ita quoque esse pro conscientia
Christiana, quia in casu non est occisio directa innocentis,
sed sola liberatio feminae a morbo qui etiam infanti mortem
afferret. Qui ita ageret, non moveretur, ut ait Pontifex, falsa
misericordia, sed profunda convictione scientifica et certitu­
dine saltem salvandi matrem.
Cui respondit P. Dr. Gemelli, rector Universitatis Medio­
lanensis. in Osservatore Romano 28 ian. 1931 : Dopo 1'en­
ciclica sui matrimonio cristiano. Necessarie precisazioni.
Nihilominus in congressu societatis italianae « di Ostetricia
a Ginecologia », Mediolani habito 18-20 oct. 1931, iterum
1 Exod. XX. 13; cfr. Dccr. S. Offic. 4 maii 1898, 24 iul. 1895.
31 maii 1884.

16

Pestalozza liceitatem operationis in hoc casu defendit, quia
non tendit ad directam occisionem innocentis, ut praesumit
encyclica, sed finem habet salvandi matrem a gravissimo
periculo, quod etiam secum traheret mortem infantis. Huic
rursus contradicit Gemelli, et in hoc quidem merito.

III. Embryotomia et omnis operatio directe occisiva in­
fantis est intrinsece mala et iniusta, ita ut nullo in casu,
etiam indicationis medicae vel necessitatis, possit esse licita.
Certum est. Constat :
1° Ex decretis Ecclesiae supra citatis, quae praecise sunt
de casu quo, operatione omissa, mater et foetus perituri
sint, et ea admissa, salvanda sit mater, infante pereunte; —
et ex encyclica Pii XI Casti connubii quae explicite loquitur
de casu indicationis. Nam a) hunc casum excludit omnino,
dum ait : quae possit umquam causa valere ad ullo modo
excusandam directam innocentis necem? b) affirmat agi de
directa occisione innocentis; c) innititur in decretis S. Officii
qui idem statuunt: d) confutat adversariorum argumenta
petita ex iure gladii, ex defensione contra iniustum aggresso­
rem, et ex necessitate extrema. Ergo nequit dici Pontificem
apponere restrictionem et non damnare operationem in casu
necessitatis, cum praecise de eo loquatur. Qui id audent
affirmare, uni expressioni insistunt, et negligunt omnia
praecedentia totumque contextum. Et licet existiment se non
moveri falsa misericordia nec ad mortem insidiari, tamen
misericordia illa, quae non est conformis rectae rationi et
praeceptis legis naturae, est revera falsa; et quamvis insidiari
ad mortem explicite non intendant, nihilominus id realiter
faciunt.
2° Etiam manifesta ratione : Talis operatio directe laedit
foetum, et mediante hoc efficit bonum matris; unde ille- qui
eam exercet, necessario vult malum foetûs ut medium sal­
vandi matrem. Id autem est contra principium : Non sunt
facienda mala ut eveniant bona; seu intentio boni finis non
potest actionem malam reddere bonam. Intrinsece mala scii,
est actio, quae malum aut eius periculum intendit ut finem
vel medium, actio quae ad nullum finem immediate tendit
nisi ad malum. Si actio vel mala est in se vel solum effectum
malum immediatum habeat, mala est etsi ulterius ordinetur
ad bonum etiam maius. E contra, bona esse potest, si etiam
procuret immediate effectum bonum proportionatum. Quod
ita graphice proponi potest :
17

Bona est
actio quae
causât

Mala est
actio quae
causât

effra.
malum.

effra.
bon. proport”,
effectum bonum
scii, meliorem
vel meliorem.
aut maiorem.
Utilitaristae id non intelligunt. Toti sunt in effectu con­
siderando : si idem effectus obtinetur, pro ipsis eadem erit
actio moraliter. Alii toti sunt in consideranda intentione : si
finis intentus est rectus, non curandum de mediis necessariis
ad illum obtinendum. Ita medici plures. — lamvero, ad
aestimandam moralitatem actionis, non tam considerandum
est quid agens intendat vel quid efficiat, sed quid immediate
agatur, et quo medio effectus obtineatur. Quodsi salus obti­
neatur actione mala vel mediante malo effectu, actio semper
manebit illicita.
Dicunt : Ergo pereant homines propter principia '. — Resp.
principium morale plus valet quam vita physica hominis,
sicut bonum morale honestatis et virtutis plus valet quam
bonum physicum. Imo si principium in quodam casu relin­
quatur, logice in multis aliis relinquetur, et tunc multa et
maiora mala sequentur pro vita humana, etiam physica.

effectum malum

IV. Obiiciunt : Non est occisio directa sed indirecta. Nam
1° Mors infantis est praeter intentionem.
Resp. Dist. : est praeter intentionem seu finem extrinsecum
agentis, transeat; praeter intentionem seu finem intrinsecum
operis, nego, nam operatio de se et necessario ad mortem
infantis terminatur.
2° Agens non vult hunc finem operis, sed ut merum
medium ad alium finem.
Resp. Ad occisionem directam non requiritur ut operans
reapse velit mortem ut finem, sufficit illam velle ut medium
ad obtinendum alium finem.
3° Quando quis occidit aggressorem, non est directa
occisio, quia mors est praeter intentionem, et tamen mors
aggressoris est medium servandi vitam. Ergo a pari in casu.
Resp. Secundum S. Thomam, II-II, q. 64, a. 7, occisio
aggressoris non est directa, quando non eligitur ut medium
1 Germanice diceretur : Das ist Prinzipenreiterei, quod gallice reddi
potest : être à cheval sur les principes.

18

;nl servandam vitam; sed adest actio : repellere aggressorem,
cum duplici effectu : servare vitam aggressi, at cum periculo
aggressoris. Ceterum ius ita defendendi se limitatur ad aggres­
sionem: in casu autem foeticidii, nulla est aggressio foetûs.
4° Actio quae est causa per se mortis est directa occisio,
quae est causa per accidens mortis est indirecta. Sed qui
intendit solum servare matrem est causa per accidens mortis
infantis. Ergo mors infantis causatur occisione indirecta.
Resp. Est aequivocatio. Dupliciter dicitur causa, et effec­
tus, per se et per accidens : vel respectu intentionis volun­
tatis, vel ex parte operis. Hinc quamvis effectus, in casu
mors, possit dici per accidens secundum intentionem volun­
tatis, nihilominus per se est quantum ad naturam operis, si
opus natum sit illum unum effectum, scii, mortem, primo et
per se producere. Id autem necessarium est, et sufficiens, ut
occisio sit directa.
Alias obiectiones supra indicatas η. II, confutatas invenies
in praecedenti nostro opusculo A. I, q. 4, η. II.
V. Occasio erroris fuit, tum opinio laxa quorumdam theo­
logorum, tum modus parum accuratus loquendi et aequivocus
de occisione directa et indirecta, sicut de causalitate directa
et per se, indirecta et per accidens, qui ansam praebet
errori
1 Ita v. g. Busembaum, apud S. Alphonsum, Th. M„ 1. III, n. 366 :
« Non licet seipsum directe et ex intentione occidere » ac si duo elementa
essent necessaria, etiam ipsa intentio. Item n. 393 : « Directa intentione
et scienter nunquam licet occidere innocentem...; indirecte et per accidens
licet,... dando operam rei licitae et necessariae ac tanti momenti, ut
vitae aequivaleat ». Sequuntur explicationes satis rectae, sed definitiones
ct propositiones possunt non recte intelligi : ita n. 394 : « qui malitiose
in se vel altero curat abortum, peccat graviter ».
Ad hoc S. Alphonsus ait : Duplex est sententia. Utraque est proba­
bilis, sed secunda (quae tenet directum abortum esse illicitum) est tutior
in praxi amplectenda. Et animadvertit : « Ad quid enim sumere phar­
macum directe ad expellendum foetum, cum possit et sufficiat indirecte
expelli ? » Doctrina est recta, sed modus loquendi suggerit rem pendere
ex intentione.
Etiam Billuart, De lustitia, diss. 10. a. 3 : « Peccatum est occidere
seipsum directe et ex intentione,... indirecte, faciendo aut omittendo
aliquid unde sequatur mors, licet non intenta » potest licite fieri, si
adsit iusta et rationabilis causa illud faciendi vel omittendi ». Similiter
.i 4: « Nulli... licet innocentem occidere directe et ex intentione;

19

luxta P. Vermeersch, triplex est acceptio causae, et effec­
tus, per se et per accidens :
1" ex parte solius intentionis operantis, ut apud Ballerini
indirecte et praeter intentionem quandoque licere... ». Explicat quidem
recte, secundum principium de duobus effectibus aeque immediatis, sed
definitiones secundum se possunt male intelligi. Item a. 7 : « Procurare
abortum directe et ex intentione, est peccatum quod nullo bono fine...
cohonestari potest... Etiam illicitum est causare abortum indirecte, fa­
ciendo scii, id unde praevidetur secuturus, quamvis non intendatur for­
maliter, nisi in raro casu adsit iusta et gravis ratio tale quid agendi »,
ut « si certum esset quod non adhibito remedio foetum cum matre
periturum, et e contra certum aut probabile adhibito remedio matrem
salvam iri... quia in his circumstantiis vix in aestimationem venit salus
prolis certe periturae, indeque ius habet mater sibi consulendi ».
Gury, Th. Μ., I, n. 389 : « Nemini licet se directe i. e. ex intentione
occidere... Numquam licet ponere actum per se et immediate tendentem
ad sui destructionem, nisi actus habeat alium effectum bonum immedia­
tum... Licet concurrere indirecte ad occisionem sui seu ponere actum ex
quo praefer intentionem, propria mors certo sequatur, modo ex actione
sequatur aeque immediate aliquod bonum ». Hic nulla definitio formalis
directae et indirectae occisionis; sed satis recte loquitur auctor.
Lehmkuhl, Th. M., ed. 6a. n. 841, nullam definitionem habet, sed
ponit quasdam propositiones :
« II. Abortum indirecte tantum causare non est illicitum, si conditio
matris exigit.
III. Ex consulto abortum inducere, etiam licere videtur in praesenti
vitae maternae discrimine, quod per solum foetûs immaturi electionem
averti possit : quo in casu vix magis erit directa abortus procuratio sensu
theologico, quam in naufragio tabulam amico cedere est directa sui
ipsius occisio. Eodem modo si eiectio foetûs necessaria esset ad infantis
Baptismum, haec indirecta occisio, seu potius mortis indirecta accelera­
tio videretur esse; sed id vix unquam occurrerit ». (At in nova editione,
scii. 10“. post decretum S. Officii id retractavit, dicens : pro directa
occisione haberi debet ac proinde Intensece malum).
Et n. 842 : « Aliis Id non videtur directa occisio, sed medium valde
diversum, cum mater solummodo non amplius servet infantem, sed cum,
laxatis fibris, ex utero elabi sinat atque etiam perire permittat. Cessare
posse a conservando foetu, si sine propriae vitae dispendio eum amplius
conservare non possit, cuilibet certum esse debet ».
Cum autem non sola omissione id fiat, sed punctione liquor amnii
dimittatur, vel conditio naturalis violenter perturbetur pro foetu, vel ex
utero egredi cogatur et vitalem nexum cum materno utero abrumpere,
addit : < Sed etiam tunc. Per se foetus ius habet ad illud elementem

20

et quosdam alios : per se, id est quod est intentum; per acci­
dens, id quod est praeter intentionem. Sed iste sensus, post
vitale. At potestne ius priore iurc vinci vel foetus iuri renuntiare ? Existentia in utero materno est bonum cxtrinsecum necessarium foetui.
Potest renuntiare. Et si bonum intrinsece conlunctum, tamen quod primo
attingitur non est foetus, sed aliquid quod pari iurc ad matrem pertinet? »
Et n. 846 : « Directa procuratio abortus sensu theologico non habetur.
Haec intelligitur de eiectione quae morali sensu sit foetûs occisio; verum
foetûs occisionem perperam aliquis dixerit eam operationem, quae potius
mortis permissio vocari debet ».
Quomodo autem mera permissio vocari potest actio qua infans vivus
invaditur, eodem modo ac si quis lethali vulnere alterum affligit ? Nam
disruptio membranarum est infanti lethale vulnus.
Ballerine Opus theologicum morale, II, n. 912 :
Abortus est « indirectus..., quando ad morbum matris cavendum ea
remedia adhibenda sint, e quibus praeter intentionem id sequatur ». E
contra « directus, quando media usurpentur, quae per se non ad meden­
dum matris morbo sed mere ad ipsam... foetu exonerandam diriguntur...
Insuper, quando remedium per se non tendit ad morbum matris curandum,
sed solum ad partum maturius obtinendum (n. b. foetûs non vitalis),
abortus nihilominus alio sensu directe aut indirecte quaesitus haberi
potest, spectata scii, non materiali ratione accelerandi partum, sed uo/untate seu intentione operantis » ! En perversa notio abortûs directi et
indirecti, qua res unice a subiectiva intentione determinatur.
Berardi, Th. Μ., II, η. 628 : « Suicidium directum est in Inferenda
morte sibi ex intentione directa »; et η. 661 : « Occisio est directa vel
indirecta, secundum quod mors proximi intenditur aut non intenditur »;
et n. 668 : « Abortus est directus ex intentione; indirectus praeter inten­
tionem ».
Noldin, Th. Μ., II, n. 337 : « Homicidium aliud est directum et aliud
indirectum, prout in se vel solum in causa intenditur ex qua saltem
probabiliter secuturum praevidetur »; et n. 342 : « Procuratio abortus
est directa... si media adhibentur eo fine ut foetus expellatur; indirecta
dicitur si media adhibentur in alium finem v. g. ad sanitatem matris
procurandam, ex quibus tunc praeter intentionem etiam abortus secuturus
praevidetur ».
Marc, Th. Μ.. I, η. 741 : « Abortus procuratur directus, si ex proposito,
ex quacumque operatione, foetus immaturus expellitur; indirectus vero, si
ponitur causa de se in matrem agens, sed ex qua oriri potest detrimentum
pro foetu ».
Tres ultimi auctores bonam exponunt doctrinam et recte applicant prin­
cipia; sed definitiones possent male Intelligi. Alii nec definitionem tradunt
homicidii directi vel indirecti.

21

decreta S. Officii, iam est derelictus et derelinquendus. Et
sane, sola intentio bona non potest actionem malam reddere
bonam, aut directam reddere indirectam. Haec acceptio
supponitur in dictis Drs. Pestalozza.
2“ ex iis quae de causa necessario egrediuntur et per se
consequuntur, seu ex certitudine et frequentia effectus, quo
sensu quandoque locutus est Dr. Gemelli. At non tam cer­
titudo obiectiva consideranda venit quam directio actionis :
certitudo vel frequentia, aut probabilitas eventus no,n afficiunt
directionem. Quare iste modus loquendi ansam praebet
confusioni : effectus per se non est eo quod certo praevidetur,
sed eo quod in causalitate per se continetur, seu ad quod
per se primo ordinata est.
3“ ex parte intentionis seu finis operantis simul ac ratione
et fine operis: hinc ut effectus sit indirectus et per accidens,
requiritur ut nec intentio operantis nec opus de se tendat ad
illum effectum. Effectus est directus, v. g. mors, non solum
si sit quaesitus propter se, sed etiam si sit quaesitus i,n se
licet non propter se; indirectus si non sit quaesitus nec ut
finis, nec ut medium, ita ut nec intentio operantis nec ipsum
opus habeat unum effectum immediatum malum. Ita Vermeersch ’.
Sic dici potest. Praeplacet tamen unice considerare naturam
et finem operis. Intentio operantis non valet mutare naturam
externarum operationum et rerum, nec causalitatem indirec­
tam reddere directam, sicut nec causalitatem directam red­
dere indirectam. Intentio potest facere quod opus ex bono
vel malo affectu fiat: — sed si opus de se tendat immediate
ad unum effectum malum, effectus erit per se et directus,
nec ulla intentio valet hoc mutare. E contra, si actio habeat
duos effectus immediatos, malus erit indirectus vel etiam
per accidens dummodo effectus bonus sit praevalens aut
proportionatus; nec id mutari potest sola intentione. Intentio
scii, mala non potest facere quod actio non occisiva sit
occisiva, vel quod occisio indirecta sit directa, aut quod
’ De causalitate per se et per accidens, seu directa et indirecta, in
Periodica. 1932. Cfr. N. R. Th.. 1933.
2 Stricte loquendo, idem non sunt effectus indirectus et effectus per
accidens. Effectus per se. qui scii, ex ipsa natura causae natus est sequi,
necessario et semper, potest esse indirectus, si simul causa alium effectum
aeque immediate nata est producere ex natura sua, aut de facto producit.
Effectus per accidens est ille quem causa e natura sua non producit, sed
qui oriri ex ea potest concurrente alia causa aut circumstantia.

22

effectus per accidens sequatur per se. Igitur non oportet
considerare id quod agens intendit, sed id ad quod actio
de se ordinatur, seu ad quod immediate terminatur.

VI. Animadversiones. 1" Craniotomia, quae decreto S.
Officii expresse fuit damnata, est illa quae mortem infert.
Ultimis temporibus iam loquuntur de operatione simili, qua
cranium aliquatenus imminuitur, sed vita servatur. Talis
operatio non est necessario illicita, si adsit spes eam per­
ficiendi et nullum aliud medium sit ducendi foetum ad per­
fectam nativitatem.
2a Embryotomia illicita manet, etiam si probabile tantum
sit quod foetus adhuc vivat, quia nec licitum est se exponere
periculo mere probabili occidendi innocentem.

3n Foeticidium nec faciendum est ad vitandam operatio­
nem caesaream, quae cetroquin non est multo periculosior.
Ex comparatis statisticis constat tot fere matres periise foeticidio : hoc enim non est absque periculo pro matre. Operatione
caesarea foetus salvati computantur 66, 72, 87 %, et matres
80 %, ita quod ex 200 individuis humanis salvantur 150-170
seu 81 %; — foeticidio 80-90 % scii, e matribus, nam foetus
omnes sunt occisi.
Recentius computationes statisticae pro sectione caesarea
inveniuntur adhuc favorabiliores; dicit Antonelli 90 % sal­
vari ex matribus, Dr. Frank 87 % ex infantibus et 94 % ex
matribus, Schmitt et Marc loquuntur de 98 % ex matribus,
Dr. Bergmann ait periculum mortis pro matre esse
pro
100 si non adsit infectio, et secus non plus quam 5 %, dum
90-99 % salvantur infantes.
Hinc Antonelli fatetur 1 : « ex analogis statisticis sequitur
in operatione embryotomiae tot fere matres petiisse quot in
operatione caesarea, infantes vero, ut patet, omnes petiisse ».
Unde embryotomia iam est derelicta; sed nandum derelictus
abortus.

1 Medicina Pastoralis, ed. 5°, II, p. 65.

23

QUAESTIO TERTIA.

De Procuratione Abortus.
I. Abortus (ab-oriri) secundum etymologiam indicat id
quod impeditur oriri seu nasci. Unde est praematura ex utero
materno eiectio foetûs immaturi non vitalis, ex causa naturali
vel artificali. In praesenti sermo est de artificali abortûs pro­
curatione, cuius definitio explicatur in opusculo A. I, q. 5, η. I.
Ab Hippocrate notus erat, sed dissuadebatur propter
pericula matris: a iure erat prohibitus, sed de facto apud
Romanos erat in usu communiter. Hodie facinus illud est
late propagatum: est malum ingens, non obstantibus mediis
anticonceptionalibus multiplicatis. Moscovae, in imperio Russico, est institutum officiale abortûs, in quo recenter 30.000
mulieres in anno abortui subjiciebantur. In Gallia, secundum
computationem statisticam anni 1923, 500.000 sunt abortus
per annum, ex quibus 425.000 criminosi; in Germania secun­
dum statisticam 1929, 1.000.000 abortus procurati sunt in
uno anno, · qui mortem intulerunt 44.000 feminis ‘. Unde
Dr. Burkhard dixit plus esse abortus quam nativitates.
Et licet procuratio abortûs puniatur iure civili, non tamen
semper omnis; et si fiat interventu medici, etiam criminosus
facile effugit poenas.

II. Causae abortus ad haec capita revocari possunt :
1° Membranarum scissio quibus foetus clauditur, seu dis­
ruptio ope instrumenti habita qua fit ut, subtracto humore
amnii in quo foetus natat, ibi vivere diu nequeat sed neces­
sario eiiciatur, et, si non sit vitalis, licet vivus, necessario
moriatur.
2° Vis extrinsecus illata per percussiones aut compressio­
nes, quae vel natum infantem allideret ac vita privaret, ut
vis electrica.
3° Succussiones violentae, quae causam habere possunt,
tum extrinsecam, tum intrinsecam, v. g. convulsiones.
4° Fibrarum relaxatio, qua fit ut foetus suo pondere pres­
sus, praemature eiiciatur: quae quidem relaxatio, tum natura­
les causas habere potest, tum arte obtineri, v. g. balneis,
medicatis potionibus, etc.
* Ita prof. Liepmann in Schônere Zukunft, 1929, p. 405.

24

ΠΙ. Sententiae diversae fuerunt de liceitate abortûs. Le­
gimus apud S. Alphonsum, Th. M., 1. III. n. 394 :
1 ) Plures dixerunt licitum procurare abortum directe, si
foetus .non sit animatus. Ita Laymann, Sanchez, Henriquez...
et alii, quia cum foetus ille sit pars viscerum matris, non
tenetur mater eum servare cum vitae suae discrimine.
2) Alii id negant, ut Lessius, Lugo, Pontius et alii plurimi,
quia talis foetus non est pars matris, nec pertinet ad integrita­
tem corporis materni, sed est inchoative distinctum indivi­
duum humanum.
At in praxi, ait S. Alphonsus, haec secunda sententia,
utpote tutior, est omnino tenenda. Et idem valet si dubium
adsit an foetus sit vel ne animatus, eo quod tunc intrinsece
malum est innocentem directe periculo necis exponere.
3) Post S. Alphonsum, quidam dixerunt quandoque licitam
procurafonem abortûs directam, etiam si foetus sit animatus,
nempe si aliter baptizari non posset, aut mater non salvari.
Ita Ballerini, Opus Th. Mor., II, η. 910 sq.; D’Annibale.
Summula Theol. Mor., II, η. 284; Lehmkuhl, Th. M., ed. *7,
I, n. 848, etc. Quod etiam invenitur in Gury, Casus con­
scientiae, ed. 1878, in uno casu, n. 402; sed id a curante
editionem fuit additum, nam Gury mortuus est anno 1866.
IV. Doctrina catholica est abortum directe procuratum
semper esse illicitum et iniustum, etiam si foetus aliter
baptizari non posset; quamvis indirecte procuratus potest
esse licitus ob causam proportionate gravem. Certum est.
Abortum directe procuratum semper esse illicitum, con­
stat :
1° Ex responsis S. Sedis, supra relatis, quae explicite sunt
de directa procuratione abortûs seu eiectionis foetus imma­
turi (S. Off. 19 aug. 1889, 24 iul. 1895, 4 maii 1898), et
quidem de casu quo nullum aliud sit medium salvandi matrem,
et tum mater tum foetus secus perituri sint. Antea, Sixtus V.
Const. Effrenatam 25 oct. 1588, excommunicationem inflixit
procurantibus abortum etiam foetus nondum, ut tunc com­
munis opinio tenebat, animati anima rationali; quae poena
supponit actionem illam esse graviter peccaminosam. Et
quamvis Gregorius XIV hanc poenam abstulerit, non tamen
auferre voluit nec etiam potuit intrinsecam malitiam actus;
nunc vero inde a Const. Apostolicae Sedis rursus censura
illa est restituta (cfr. can. 2350).
2° Ratione : Directa procuratio abortûs, ad differentiam

25

indirectae, est actio quae nihil immediate producit nisi sepa­
rationem foetus a matre, et sic mortem directe affert foetui,
qui est homo, vel saltem via ad hominem. Unde est directa
hominis occisio, vel huic aequivalét, utpote tendens directe ad
privationem vitae humanae; ac proinde idem est de ea dicen­
dum ac de occisione innocentis, quod scii, semper est illicita,
intrinsece mala et i.niusta. Nam directe privat foetum officio
placentae, qua matri adhaeret et nutrimentum sanguinisque
purgationem sumit; ergo hisce illum privare est revera illum
occidere, sicut hominem fame interficere aut lethaliter vulne­
rare, vel sanguine ipsum privare.
Est unum argumentum sed fundamentale et optimum :
illicitum est ponere causam quae non producit immediate nisi
effectum malum, et mediante malo effectum bonum; siquidem
non sunt facienda ut eveniant bona.
Aiunt : Nonnisi cessatio est a conservatione foetûs, qua
mater illum e sinu elabi sinit et perire permittit; proinde non
est occidere, sed eum amovere a loco, in quo vivere iam non
potest, et ponere in alio in quo nec potest. lamvero mater non
tenetur foetum conservare cum periculo vitae.
Resp. Nullatenus est cessatio seu omissio, qua indirecte
permittitur i. e. non impeditur quod foetus non conservetur
(ut in abortu naturali, natura cessat a foetu conservando),
sed est actio positiva mortifera : abrumpere conservationem
foetûs a matre, violenter perturbare conditionem naturalem
foetûs, positive agere ut separetur a matre et in statu neces­
sariae mortis ponatur. Ergo non permittitur mors, sed directe
procuratur, et ideo actio est directe occisiva : causam proxi­
mam mortis inferre, velut lethale vulnus infligere.
Alia quae afferunt argumenta sunt eadem ac illa quae
afferebant pro embryotomia (q. 2. η. II et IV): non esse
directam occisionem si non sit intenta sed ex necessitate
facta, e duobus malis minus esse eligendum, non esse nisi
mortis accelerationem, in iurium conflictu ius matris prae­
valere, ac in casu foetum esse iniustum aggressorem; sed ut
Cangiamila iam dicebat : infans non est invasor iniustus,
sed a natura coactus, cuius auctor est Deus; imo, matre ipsa
coactus, ut ait Dr. Hubert ‘.
’ Ita apud Eschbach, Disputationes physiologico-theologicae, disp. 3.
prop. 6, qui optime de iniusto aggressore tractat. Etiam Creusen, Le foetus,
injuste agresseur ? in Miscellanea Vcrmeersch, I, p. 49: et A. Janssen,
Leergang van bijzondere Moraalphilosophie, 3e h., a. 3.

26

Abortum autem indirectum posse in quibusdam casibus
licite fieri, sufficienter ostendimus in opusculo A. I, q. 5,
η. IV, ubi etiam varia traduntur doctrinae praesentis corol­
laria, η. V.
V. Occasio erroris, qui apud quosdam nunc quoque per­
durat, est obtenebratio doctrinae, cuius causa est tum sen­
tentia laxior quorumdam theologorum ante responsa romana,
tum terminologia defectuosa, ambigua et diversa, qua utuntur
medici et theologi, imo ipsi theologi inter se, ita ut plerumque
nec definitio abortûs directi sit recta, aut clare prolata, prout
notavimus supra, q. 2, η. V, not. 1.
Hinc aiunt medici : distinctio inter abortum directum et
indirectum est mera subtilitas, cui attendere non possumus.

VI. Estne abortus homicidium ? Solutio huius puncti pen­
det a quaestione : an foetus animetur anima rationali ab
initio conceptionis ? Olim communiter negabant, nunc vero
generatim affirmant, non tamen propter certa argumenta, de
quo vide opusculum A. II, q. 4, η. I.
Stante dubio, abortus habet malitiam homicidii, quia peri­
culo exponit probabili occisionis : nec enim licite potest quis
vel se exponere periculo directe occidendi hominem. At etiam
si foetus certo non esset animatus anima rationali, ac proinde
abortus directus non esset homicidium, nihilominus esset
illicitus et intrinsece malus. Etenim : 1 ) foetus nequit haberi
ut viscera matris, sed est individuum a matre distinctum,
habens principium vitale proprium; 2) homo non habet do­
minium directum in vitam et corpus hominis, nec proinde in
principium vitae; ergo non in semen humanum, quod est
« homo in potentia » ‘, nec a fortiori in ovulum fecundatum,
quod est homo in potentia propinquissima.
Hinc Billuart, de iure et iustitia, diss. 10, a. 7 : « Procurare
abortum foetûs, sive animati sive inanimati, directe et ex
intentione, est gravissimum peccatum quod nullo bono fine...
cohonestari potest. Probatur :
1° Quia si foetus sit animatus, eius abortus est homicidium
corporale et spirituale; si nondum sit animatus, quamvis non
sit proprie homicidium, ad illud tamen reducitur : sicut enim,
inquit Estius, qui impedit ne aliquis lucretur, licet non sit
proprie furtum, tamen peccat contra septimum praeceptum
et ad furtum reducitur; ita qui futurum hominem impedit,
* S. Thomas, Q. D. de Malo 15. a. 2.

27

etsi proprie non occidat, in eodem tamen genere peccat, eo
nimirum peccato quod ad homicidium reducitur; unde vocatur
a Tertulliano festinatio homicidii.
2" Procurare pollutionem directe et ex intentione, numquam
est licitum,.., quia est contra finem seminis a natura per se
intentum, scii, generationem prolis...; atqui hanc... malitiam
importat procuratio abortûs : est contra finem generationis
non solum a natura intentum, ut pollutio, sed iam actu atten­
tatum et proxime attingendum ».

VII. Animadversiones. la Non est mera subtilitas distinctio
inter abortum directum et indirectum, sed est fundata in re,
ita ut actio sit valde diversa, prout ea obtinetur aeque
immediate duplex effectus, alter bonus, alter malus, vel solum
immediate unus malus.
2“ In signis abortûs directi ab indirecto dignoscendis,
consideranda veniunt :
a ) non tam finis operantis, sed magis natura operationis;
b ) non ipse exitus operationis, sed ipsa operatio et im­
mediatus eius terminus : quaerendum an operatio immediate
foetum vel placentam attingat, aut e contra matrem vel
uterum; num fiat data graviditate, vel etiam aliter fieret;
c) non certitudo effectûs nocivi; non quod sit per se vel
per accidens; non ordo chronologicus inter effectus seu
quisnam praecedat tempore, sed ordo causalitatis ita ut
effectus malus sit, aut non sit, causa effectûs boni.

3" Ab abortu proprie dicto sedulo distinguendus est partus
praematurus seu acceleratus, qui est eiectio foetûs iam vitalis
sed non plene maturi *. Potest fieri naturaliter, aut artificia­
liter provocari, antequam praegnatio completa sit. Hinc ac­
celeratio partûs est artificialis ex utero matris expulsio foetûs,
non plene maturi sed iam vitalis, ita ut extra sinum matris
vivere possit. Unde patet eam non esse illicitam, dummodo
fiat ob gravem rationem. De hoc sufficienter diximus in
opusc. A. I, q. 6.
4“ Abortus, sive directus sive indirectus, speciali ratione
illicitus esset habendus, si hac de causa infans impediretur
1 Notat tamen Vermeersch. Th. Μ·. II. n. 662, medicis abortum esse
potius eiectionem foetus nondum formati; unde latius intelligunt accelera­
tionem partûs, etiam de expulsione foetus immaturi et non vitalis.

28

.i baptismo, aut privaretur rationabili spe suscipiendi hoc
.i< ramentum. In hoc casu, non solum includeret malitiam
homicidii corporalis, verum etiam homicidii spiritualis.

5" Est obligatio gravis vitandi causas abortûs, ut notavimus
in opusc. A. I, q. 5, η. VI, 2.
6'“ Item obligatio est vitandi cooperationem ad abortum,
sive fiat positivo tentamine et conatu, sive consilio dato, sive
mediis ad id allatis; positivi cooperatores incurrunt quoque
excommunicationem.

7“ In confessione discrete interrogandae sunt feminae ex
delicto gravidae, sicut viri qui fornicati sunt, an non atten­
tarunt abortum.
VIII. Casus disputati plures adhuc adsunt, an directum
constituant abortum an e contra considerari possint tamquam
abortus indirectus. Praeter casus de foetibus ectopicis, de
quibus in q. seq. sermo erit, praesertim numerantur tres :
1 ) excisio uteri gravidi et corrupti,
2) punctio amnii,
3) purificatio totius uteri gravidi ad vitandam haemorraghiam.
De quibus speciatim dicendum.

Articulus I.

De Excisione Uteri gravidi corrupti.
I. Occasio disputationis fuit declaratio a Doctore Pestalozza facta in congressu Obstetriciae et Gynecologiae
Mediolani habito, de quo supra : Consului theologum bonae
notae, magna gaudentem auctoritate, circa casum ablationis
uteri gravidi cancro infecti, tertio mense graviditatis. Ipse
post maturam considerationem respondit : Licitum est abla­
tionem uteri gravidi cancro infecti perficere, etiam si foetus
extra uterum vivere non possit, quia abortus non est nisi
indirectus. Ergo, concludebat Pestalozza, a pari licitum est
placentam (et consequenter foetum) ab utero separare si ipsa
sit causa infectionis et mortis pro matre, vel et pro foetu, et
29

non sit aliud medium salvandi matrem, quia abortus non erit
nisi indirectus.
Cui respondit P. Gemelli se numquam consideravisse exci­
sionem uteri gravidi infecti ut abortum indirectum, nec eam
sententiam unquam potuisse admittere, sed excisionem uteri
esse abortum omnino directum, utpote certissime mortem
foetûs illaturum.
lamvero theologus bonae notae consultus erat P. Vermeersch. Exinde occasio novae et amplioris disputationis.

II. Status quaestionis. Ad casum bene intelligendum, scire
oportet esse tumores et operationes duplicis generis. Oportet
scii, distinguere tumores benignos et malignos. Primi pericu­
lum afferre possunt, sed sola expansione seu excrescentia
nimia, unde auferri possunt quin auferatur organum quod
afficiunt; alii, maligni, periculum afferunt per infiltrationem
et ramificationem in organo et regione vicina, unde non
possunt auferri nisi auferatur ipsum organum, vel et gangliones lymphatici vicini.
Primi generis sunt myoma — fibroma — fibromyoma, quae
sunt in myometro, raro etiam in endometro et perimetro. Hinc
v. g. operatio fibromyotomia, quae aufert seu extirpât tumorem
tantum. Olim quandoque necessarium videbatur etiam uterum
gravidum auferre myomate affectum; sed hodie id iam falsum
est, nam myoma iam auferri potest quin auferatur uterus vel
graviditas ‘. Si propter percussionem uteri occasionaliter
sequatur abortus, id est omnino raro et per accidens
Alterius generis sunt epitheloma, seu carcinoma, adeno­
carcinoma et corionepitheloma; quae ob infiltrationem et
ramificationem verbo vulgari cancri possunt designari. Non
possunt auferri nisi extirpetur ipsum organum, vel et gangliones lymphatici vicini. Quod in casu fit per hysterecto­
miam, i. e. uteri extirpationem.
lamvero Dr. Gemelli tenet esse illicitum auferre uterum
gravidum cancro infectum, et esse abortum directum; imo
medici, ait, vix concipere possunt abortum magis directum
quam ablationem uteri gravidi, qua certissime et directissime
provocatur mors foetûs. Quod si liceret, justificaretur thesis
1 luxta priorem modum agendi locuti sumus in opusc. A. I. q. 5, η. V,
6°, ideoque hoc reformandum est.
’ Gemelli, in N. 7?. Th„ 1933, De l'avortement indirect, p. 506, 508
et 580.

30

Dris. Pestalozza, et abortus secundum indicationem medicam
seu therapeuticam esset etiam abortus indirectus, quod est
contra decreta Ecclesiae et Encyclicam Casti connubii

III. Argumenta et responsa. Argumenta principaliora Drs.
Gemelli ad haec reduci possunt ’ :
A. Ut abortus sit indirectus, effectus bonus debet aeque
certo et aeque immediate sequi ex operatione ac effectus
malus. Sed hoc principium in casu nequit applicari. Nam :
1° certa sunt abortus et mors infantis, et non certa est salus
matris, quia forsan impossibile erit omnes ramificationes
auferre; 2° immediate est illatio abortus et ablatio tumoris,
minime vero salus matris.
B. Ideo difficile est concipere abortum magis directum.
Nam primo interrumpitur recirculatio sanguinis inter matrem
et foetum, quia prius arteriae ligantur et scinduntur. Unde
foetus violenter privatur solo medio naturali vitae, et ideo
non moritur sed occiditur.
C. Nequit dici abortum causari per accidens : quod enim
necessario sequitur ex operatione et semper, non potest oriri
per accidens.
D. Quod si dicatur uterus per accidens esse gravidus, id
negandum est, cum uterus per se et ex natura sua ordinetur
ad foetum continendum. Unde si est gravidus, id est omnino
per se. Hinc ablatio uteri et ablatio uteri gravidi sunt opera­
tiones omnino diversae, non ex accidentali effectu, sed
ratione materiae. Uterus non gravidus et gravidus intrinsece
differunt.
E. Igitur mors foetûs non solum permittitur, sed est volun­
taria secundum suam causam, cum medicus non possit negare
se velle operationem facere quae ex natura sua et necessario
causât mortem certam foetûs. Quodsi haec operatio licita
esset, etiam liceret, in casu gravis hyperemesis ex intoxica­
tione, foetum eiicere ad desintoxicationem provocandam.

Quibus respondit P. Vermeersch ’ :
Ad A. Non requiritur ut bonus effectus sit aeque certus.
* Itaque ad argumentum Dris. Pestalozza ponentis paritatem, hanc
■concedit Gemelli, sed ideo dicit utrumque prohiberi; unde negat antece­
dens. E contra, Vermeersch negat paritatem ac proinde consequentiam.
’ Cfr. N. R. Th., 1933, De l'avortement indirect, et Encore de l'avor­
tement indirect.
’ In N. R. Th., 1933, Avortement direct ou indirect ?

3

31

Id non solet exigi a theologis in explicatione traditional!
axiomatis de causa cum duplici effectu. Quod sit directus
vel indirectus abortus, non est ex certitudine effectus, sed
ex ordine seu directione actionis. Nec requiritur ut effectus
bonus aeque immediate sequatur secundum durationem seu
ordinem chronologicum, sed sufficit quod non mediante
effectu malo procuretur, seu quod sit immediatus secundum
directionem actionis, et ordinem causalitatis. Itaque nec cer­
titudo nec duratio consideranda est, sed ordo immediatus
ad effectum bonum, vel mediatus, scii, mediante effectu
malo.
Ad B. Circulatio sanguinis, sive in foetu, sive in matre,
est cuique propria, independens et clausa. Non datur relatio
circulationis inter matrem et infantem. Et in casu, arteriae
matris ligantur, non arteriae foetûs. Hinc foetus privatur
oxygenio et nutrimento: sed non directe attingitur in se et in
suis elementis. Nec ordinario moritur statim, sed saepe vivus
eiicitur, licet brevi moriturus : si esset vitalis, non diceretur
occidi, et tamen eadem esset operatio. Haec itaque non
vulnerat foetum, nec influit directe in illum, sed ea fit quod
mater nutrimenta non ministret; quod licitum est matri si
ipsa sit in periculo.
Ad C. Abortus est per accidens, nam operatio eodem
modo fieret si mater non esset gravida. Unde non sequitur
per se ex operatione, sed ex concurrentia alterius causae,
ex consideratione circumstantiae independentis a voluntate
operantis, scii, ex facto graviditatis. Causa per se excisionis
uteri est per accidens causa abortûs.
Ad D. Quamvis uterus ex natura sua destinatur ad foetum
continendum, non tamen de se et ex natura sua illum con­
tinet, quia uterus nec essentialiter, nec universaliter omnis,
nec semper continet foetum.
Ad E. Mors foetûs non est volita, nec eligitur ut finis vel
medium, sed est active permissa, quia oritur ex concurrentia
alterius causae, ob quam adest effectus malus quem voluntas
operando impedire non potest nec tenetur.
Nec sequitur, in casu gravis hyperemesis, licitum esse ac­
tionem exercere in placentam ad intoxicationem impediendam.
Placenta est pars foetûs : vel, quamvis placenta matris et
placenta foetus distinguantur, tamen tam intime coniunctae
sunt ut impossibile sit unam attingere sine altera, ac proinde
immediate laeditur foetus. Nec actione ista producitur desinfectio; sed foetus expellitur et mediante expulsione speratur

32

obtinenda desintoxicatio. E contra, hysterectomia uterus
aufertur, non foetus; hic autem aufertur foetus.
IV. Quid de controversia iudicandum ? Videtur ex exposi­
tione argumentorum satis erui opinionem P. Vermeersch esse
fundatam, quam ceteroquin ante exortam controversiam fere
omnes moralistae tenebant ad minus ut probabilem, qui de
hac re scripserunt

Redeamus ad principium. Hysterectomia in mulierem gra­
vidam facta, antequam foetus sit vitalis, est actio habens
duplicem effectum : unum bonum, salutem matris; alterum
malum, mortem foetûs. Ergo licita esse potest, si quatuor
adsint conditiones requisitae ut liceat ponere causam duplicis
effectus contrarii ’. Hinc :
1° Oportet quod sit ratio proportionate gravis, quae ordi­
narie adest si actio necessaria sit ad vitam matris; ergo illicita
est, si non necessaria sit, vel nulla sit probabilitas salvandi
matrem aut notabiliter eius vitam prolongandi (v. g. si can­
crum sit inoperabile), a fortiori si operatione impediretur
baptismus infantis.
2° Oportet ut recta sit intentio operantis, et ideo quod non
intendat nocumentum vel mortem foetûs, sed ista contra
suam voluntatem locum habeant ex circumstantiis a sua
voluntate independentibus, seu quod agat necessitate coactus.
3° Videtur actio in se non mala, abstrahendo a circumstan­
tia foetûs. Nam auferre membrum corruptum ad salvandam
vitam corporis est de se bonum. Et quamvis sit differentia
inter hysterectomiam extra graviditatem, et durante gravidi­
tate factam, haec differentia est mere accidentalis, quae non
est ex parte operationis ipsius, sed ex accidentali circumstantia
praesentiae foetûs. Operatio eodem modo peragitur, sive
foetus sit, sive non sit. Ergo est substantialiter eadem. Finis
scii, intrinsecus operis est organum matris putridum amputare,
non autem nocere foetui; hoc per accidens evenit ob fortui­
tam praesentiam foetûs.
4° Difficultas esse potest quoad quartam conditionem :
1 Ita Lehmkuhl, Prümmer, Génicot-Salsmans, Capellmann-Bergmann,
Aertnijs-Damen, Ubach, Schilling, Ferreres, Antonelli, Payen in 7V. 7?. Th.,
1899 et 1913, Finney in Eccl. Review, 1928, Hürth in Stiinmen der Zeit,
1928-29, item in Scholastik, 1932.
1 Bene de hac re scripsit A. Janssen in Eph. Th. Lov., 1934 : L'hystérectomie pendant Ia grossesse.

33

an effectus bonus sit immediatus, et non mediante nocumento
foetus obtentus. Sed id etiam videtur, ac proinde abortus
non est directus sed indirectus.
a) Nam periculum matris non est ex praesentia foetus,
sed ex infectione cancri seu ex tumore maligno, qui tumor
est a graviditate et a foetu omnino distinctus; periculum in
muliere gravida ex utero corrupto est omnino idem ac illud
quod ex eadem causa est mulieri non gravidae.
b) Salus matris non obtinetur ab eiectione foetûs, sed ex
abscissione uteri, et extirpatione membri corrupti; salus
ceteroquin eodem modo obtinetur in muliere non gravida et
in muliere gravida.
c) Graviditatem interrumpere et eiicere foetum non potest
salvare matrem; si ita fieret et maneret uterus infectus, peri­
culum mortis perduraret.
Ergo effectus bonus non obtinetur mediante malo : separa­
tione, eiectione, morte foetûs, sed directe et immediate pro­
cedit ab ipsa actione excidendi uterum. Nec eiectio foetûs
consideratur ut medium salvandi matrem.

Non obstat a) quod nocumentum foetûs chronologice
praecedat ex ligatura arteriarum, qua ab ipso aufertur relatio
circulationis cum matre et medium necessarium vitae. — Nam
iste modus loquendi est improprius, cum circulatio foetûs sit
ipsi propria ac clausa, nec interrumpi possit relatio quae
numquam exstitit. — Nec ordo chronologicus est attenden­
dus, sed ordo causalitatis : excisio uteri et salus matris inde
obtenta non sunt effectus eiectionis et mortis foetûs; salus
matris obtinetur directe et immediate ab excisione uteri, et
non mediante morte foetûs. — Ligatio arteriarum non est
actio in se completa et totalis, sed phasis introductoria totius
operationis. Nec afficit foetum, sed matrem, quamvis exinde
fiat quod ista non nutriat foetum; sed nutrire non tenetur
cum periculo propriae vitae. At, si salvatur, unice fit ex uteri
abscissione.
Praevidetur quidem simul effectus malus; sed certitudo
effectus non reddit illum directum : manet indirectus, dum
non sit medium obtinendi effectum bonum, sed iste directe
et immediate obtineatur.

Dices : si uterus non esset corruptus, et ligarentur arteriae,
nonne omnes dicerent esse abortum directum ?
Resp. Utique sed quia tunc non est nisi unus effectus
malus.
34

Sit igitur schema :
Actio qua
ligantur arteriae matris
fit possibile eam salvare

abscissio uteri

salus et vita matris
in actu 1° ex eo quod
causa mortis ablata.

non affertur nutrimentum
foetui

eiectio foetus

mors foetus.

Nec obstat b) differentia inter uterum non gravidum, et
gravidum in quo foetus continetur : sane non per accidens
est ibi foetus. — Resp. Quod uterus foetum contineat, est
naturale phenomenon, conforme scii, legi naturae, quatenus
uterus est foetui sedes ordinaria et naturalis. Sed praesentia
non est essentialis utero. Quod conforme est legi naturae
potest esse accidentale. Essentia uteri non requirit praesen­
tiam foetûs. Uterus non est accidentalis foetui, sed foetus est
accidentalis utero. Eodem modo, quod vir sit matrimonio
iunctus : est factum naturale, et tamen accidentale, nullatenus
essentiale, homini. Naturale est sub aliquo respectu, et tamen
accidentale sub alio.
Nec obstat c) quod effectus malus sequatur per se, directe
et immediate, ac proinde non mediate et per accidens. —
Resp. Etiam si sequatur et per se et immediate, nihilominus
actio licita est, dummodo aeque immediate producatur effec­
tus bonus proportionatus. Quod si dicatur unius actionis non
esse nisi unum effectum immediatum et unum finem proxi­
mum operis, resp. transeat : quamvis assertum non videatur
verum, hoc dato tamen, finis operis in casu et effectus
immediatus esset extractio uteri; alii omnes ergo sunt mediati
aut accidentales
1 Haec non dicta sunt ob necessitatem causae : cum in eodem sensu iam
scripserimus in Summa Theologiae Moralis, I, n. 173. Non obstat quod
unus actus non habeat nisi unum effectum immediatum, qui est finis operis;
finis operis autem est unus non duplex. Etiam hoc dato, principium posset
intelligi de ordine physico, ita ut actus habeat unum effectum physicum
immediatum, sed nos consideramus tantum effectus spectantes ordinem

35

V. Quid post controversiam ? Cerani in Scuola cattolica *
sat dubitative loquitur : si operatio .non afficit elementa vitalia
foetûs, tunc licita erit
forsan id clarius patebit. E contra
multi steterunt pro P. Vermeersch, uti Dr. Austriacus ab ipso
consultus, qui eius sententiam probavit; Dr. Van de Loo in
R. K. Artsenblad, 1933; Eccles. Review, 1934; prof. Janssen
in Eph. Th. Lou., 1934; P. De Boeck in S. Luc médical, 1934;
et Payen, Déontologie médicale d'après le droit naturel.
Mancini vero novis argumentis subtiliter impugnavit liceitatem operationis, in Palestro dei Clero, 20 apr. 1934 : In
questione de isterectomia, et 1 ian. 1935 : De Hysterectomia
therapeutica utero pleno, et quidem his considerationibus :
A. Foetus in utero non solum vita personali propria, verum
etiam corporaliter (somatice) a matre distinguitur. Sicut
filius est aliquid patris, ita a fortiori dicendus aliquid matris.
Ideo organa in quibus vivit non solum sunt matris sed etiam
foetûs : sunt matris inquantum sunt partes corporis eius;
sunt foetûs in quantum natura destinat ea ad vitam foetûs.
Ergo nulla actio potest concipi in organa matris, quae directe
influunt in foetum, quin et ipsa directum influxum in foetum
habeat. Hinc quaestio esse nequit de abortu indirecto
B. In casu, non est dicendum unam esse actionem cum
duplici effectu, sed operationem habere effectum unum cum
duplici respectu : in quantum respicit matrem potest legitimari; in quantum respicit foetum legitimari non potest. Iste
ergo respectus ipsam actionem vitiat et in se ac simpliciter
malam reddit.
moralem. Sic dici potest esse unam actionem physicam dilatandi, vel con­
trahendi. vel coarctandi. vel reprimendi, vel excitandi aut multum com­
movendi, quae tamen diversum effectum habere potest in diverso quod
afficit organo, ut in capite vel stomacho, in corde, pulmone aut utero,
et ita aeque immediate duos effectus contrarios simul producere, unum
bonum, alterum madum. v. g. sanationem et ebrietatem, remotionem
periculi matris et electionem foetûs. Qui tamen sunt independentes ab
invicem, cum unus non procedat mediante altero.
’ Aborto diretto o indiretto ? Ai margini d'una polemica fra P. Gemelli
e P. Vermeersch. 1934.
- Pariter « commune bonum, uterum esse gestantis et foetûs. me dixisse
minime me poenitet, imo dicerem bonum potius foetûs quam gestantis esse
uterum, quia geneseos organa ex natura sua sunt ad novas vitas ordina­
ta » ian. 1935. Unde, addit, in ordine exeeutionis saltem, adesse malitiam
directam contra vitam foetûs.

36

C. Quod si dicatur hysterectomia eodem modo fieri in
muliere gravida ac in muliere non gravida, id verum est in
linea artis chirurgicae, non autem in linea ethica et iuridica :
in utero vacuo scii, non adest subiectum iuris, in utero gravido
adest tale subiectum cuius iura particularia nequeunt negligi.
Uterus enim, cum omnibus quae ipsi circumdant, a natura
datus fuit ad vitam infantis, ad quod est medium necessa­
rium
D. Abortus quidem indirecte permittitur, quando operatio
non terminatur ad organa essentialia pro vita uterina foetûs,
sed ad alia organa quae actione quadam reflexa abortum
determinare possunt, quo casu non importat per se violatio­
nem iurium foetûs in vitam et in media ad eam necessaria.
Sed hoc dici nequit de operatione quae terminatur ad organum
quod natura destinavit vitae foetûs : illud reddere ad hoc
ineptum nequit esse abortus indirectus.
Ex progressu scii, artis chirurgicae, notio directi et in­
directi abortûs est revisioni subiicienda.
E. Frustra distinguitur inter actionem quae afficit placen­
tam et actionem quae eam non afficit. Haec distinctio valere
posset, si in abstracto considerentur mater et foetus ut duo
entia distincta, non valet si in concreto consideretur vitae
eorum coordinatio qualem natura instituit.
F. Hinc theologo petente a medico : an ex tali operatione
maneat foetui possibilitas vitae, et medico respondente
negative, oportet concludere ad illiceitatem, cum laedatur
ius imprescriptibile vitae humanae. Ius est foetui ad functio­
nes normales uteri, ita quod nulli liceat eas functiones atque
vitae conditiones reddere impossibiles.
Responderunt P. Vermeersch in Periodica, oct. 1934, et
praesertim prof. Janssen in Eph. Th. Lou., iul. 1934 et
apt. 1935.
Ad A. Nonnisi improprie affirmatur, organa matris esse
etiam foetûs. Mater et filius sunt duo entia distincta, non
solum ratione personae, sed etiam anatomice et physiologice :
uterque habet vitam propriam, membra propria, functiones
vitales proprias. Habent duo corpora perfecte distincta, non
1 Foetui non deest ius vivendi, etiam data extrema necessitate matris,
nec proinde ius manendi in utero. Unde abortus qui directus est quoad
executionem, fit etiam directus in ordine ethico. Manet ius vivendi, quia
matri et foetui aequale est ius ex ipsa natura. Ita ian. 1935.

37

unum corpus. Adest relatio dependentiae et necessitatis ex
parte foetûs; sed haec est unio mere extrinseca : contenti ad
continentem. Uterus manet matris, sed destinatur foetui, et
ideo dici potest pertinere ad foetum uti cibus vel domus sunt
hominis; sed non est organum foetûs. Est bonum externum
eius, dum bonum est internum matris. Habet foetus quoddam
ius utero utendi ad certos et determinatos usus, sed prae­
valet ius matris, quod respicit bonum eius intrinsecum. Et ideo
habet mater maiora iura in uterum quam foetus : usum scii,
disponendi de utero, si necessarium sit ad proprium corpus
salvandum, quia primo et essentialius subordinatur uterus
bono corporis materni cuius est pars intrinseca, sicut omnis
pars ordinatur ad bonum totius ’.
Quod si nulla actio detur in uterum, quin et ipsa influxum
in foetum habeat, exinde constat esse actionem cum duplici
effectu, sed non ideo sequitur hysterectomiam esse abortum
directum; nam directe et per se attingit organum corruptum
matris, et solum per accidens foetum, ratione specialis cir­
cumstantiae, si ibi contineatur. Nec unquam ex eiectione
foetûs subvenit salus matris, sed directe ex ipsa natura actio­
nis, ut supra explicatum fuit. Ergo omnes conditiones verificantur actionis cum duplici effectu aeque immediato, atque
abortûs indirecti. Ideo, non solum in ordine intentionis, sed
et in ordine executionis nulla est malitia directa contra
foetûs vitam, quia effectus bonus immediate obtinetur.
Ad B. Parum refert dicatur esse duos effectus, vel unum
effectum cum duplici respectu, nam respectus illi sunt essen­
tialiter distincti, et sic duo effectus distincti. Si ponatur
effectus unus, non potest esse nisi finis operis, i. e. ablatio
uteri; sed id potius est ipsa actio vel eius obiectum materiale.
Sed duo sunt effectus ulteriores aeque directe et immediate
obtenti; unde unus potest in se intendi sine altero. Actio
legitimatur et est bona, quia formaliter intenditur abscissio
uteri in quantum est solum medium salvandi matrem. Sub
respectu foetûs non legitimatur, unde si non haberet nisi
istum effectum, non posset esse licita; sed ita non est de
facto, nam habet effectum bonum proportionate gravem.
Ob effectum malum est in se et simpliciter mala, in ordine
physico; sed non in ordine morali, si simul aeque immediate
1 Similiter compars ius habet ad usum matrimonii, sed salva consisten­
tia personae, ut habet S. Thomas, Suppi, q. 64, a. 1 et ad 2; et licita est
ablatio organi genitalis in viro, si necessaria fuerit ad salutem totius cor­
poris, et tamen semen destinatur speciei.

38

obtinetur effectus bonus proportionatus et non mediante
malo.
Ad C. Actio non differt in muliere gravida ex parte artis
chirurgicae : ergo nulla est differentia per se ex obiecto
proprio seu quoad substantiam, et ideo ablatio uteri non est
actio de se mala. Ex circumstantia praesentiae foetus, adest
ethica et iuridica differentia: unde ius foetûs non potest
negligi. Quare actio qua laeditur directe est illicita: et ad
auferendum uterum gravidum requiritur ratio gravior quam
pro utero vacuo. Id non est faciendum nisi impossibile sit
aliter facere, ac servare iura foetûs oportet quantum est possi­
bile. Sed ius foetûs non aufert ius matris ad media licita vitae
necessaria et ad removendas causas periculi ’, ad disponendum
de utero suo si necessarium sit ad servandum totum corpus,
licet indirecte vel per accidens id etiam simul noceat foetui. In
pari necessitate praevalet ius matris in bonum suum intrin­
secum, supra ius foetûs ad idem bonum quod sibi est extrinsecum. Foetus habet ius ad uterum, supposito semper indemni
iure fundamentali matris disponendi de suo organo ad con­
servandam vitam propriam : ius ut non privetur actione
iniusta.
Ad D. Definitio abortûs indirecti, quam proponit auctor,
co.ntrariatur opinioni communiter admissae ’. Ut sit directus,
non sufficit quod terminetur ad organa necessaria foetui et
certo sequatur effectus malus; insuper requiritur quod non
sit nisi unus effectus immediatus, scii, malus, vel quod effec­
tus bonus, si sit, procuretur mediante malo. Secus si duo
sunt effectus immediati, potest intendi unus effectus bonus,
et non intendi in se effectus malus.
Ad E. Si inter matrem et foetum est realis distinctio, po­
test quis attingere unum quin directe attingat alterum. Hinc
si attingat placentam, directe foetum attingit, et unus est
effectus immediatus; si uterum attingat, directe matrem attin­
git, non foetum. Placenta est organum foetûs vel organum
commune; uterus est organum matris. Si mater disponit de
placenta, non disponit de suo organo; e contra si disponit de
utero. Et licet sit intima coordinatio inter vitam matris et
* Supponitur periculum non esse a sola praesentia foetûs : tunc non
posset auferri.
1 Iterum deprehenditur, ait Vermeersch, eadem abusio vel confusio inter
organum matris quo nutritur foetus, et organum quod pertinet ad foetum
ut aliquid suum proprium.

39

vitam foetus, et quidem necessaria, ista tamen non est nisi
accidentalis, cum non pertineat nec ad substantiam matris
nec ad substantiam foetûs. Et si tollatur, id fieri potest
indirecte aut per accidens, dum directe et immediate produci­
tur effectus bonus proportionatus.
Ad F. Certitudo vel incertitude abortûs non facit eum
directum vel indirectum. Et licet nulli licitum sit directe, seu
actione iniusta, impedire functiones normales uteri et con­
ditiones possibiles vitae foetûs; id tamen licitum est indirecte
et actione iusta, ad quam ponendam ius est matri.
Difficultatibus solutis manet conclusio nostra : extirpationem uteri gravidi cancro infecti esse verisimiliter licitam.
VI. Corollarium. Ergo etiam licitum est uterum gravidum
excidere, si necesse esset ad tumorem benignum auferendum,
in casu determinato quo, ob specialia adiuncta, aliter averti
periculum matris non posset.

Articulus II.

De Punctione Amnii.
I. Punctio amnii est perforatio, discissio, fractio, vel et
laceratio involucri seu membranarum foetus, etiam illius quae
immediate circumdat infantem, scii, amnii; unde liquoris
amniotici fluxum et evacuationem per se infert, et sic eiectionem foetus, et mortem, si ipse nondum sit vitalis. Dicimus :
per se; quia nonnulli auctores, ut Salsmans, aiunt punctio­
nem. ope siphunculi aut instrumenti iniectionis. vel acus ad
suendum (stopnaald of breinaald), quandoque fieri omnino
tenuem, ita ut totalem emissionem liquoris atque effractionem
amnii et eiectionem foetus non necessario secum traheret.
Quod, teste P. Salsmans, eximii quidam medici gynecologi
putant possibile; quo casu quidam existimarent adesse pericu­
lum abortus indirecti, non autem abortum directum.

II. Status quaestionis. Evidens est talem punctionem amnii
de se et generatim esse illicitam, utpote abortum directum
(imo est modus facillimus et usitatissimus procurandi abor­
tum): quia est actio directa in rem infantis, scii, membranam
quae ipsius est, non matris; atque immediate nihil facit nisi
40

nocere soli infanti. Unde effectus bonus, si quis speretur,
non obtinetur nisi mediante malo. At quaeritur, utrum sem­
per et in omni casu sit procuratio abortus directa ac proinde
illicita ? Ponitur quaestio pro triplici casu :
lus casus est descensus, prolapsus, aut retroflexionis vel
incarcerationis uteri retrorsi gravidi, qui secus, i. e. sine
voluminis diminutione, reponi .nequeat in abdomine nimis
arcto. In hoc casu plures hanc unicam exceptionem admise­
runt, et dixerunt punctionem esse licitam, nec esse tunc abor­
tum directum. Ratio est quia periculum non est in praegna­
tione, sed in dilatatione uteri; quae fractione amnii aufertur,
ita ut uterus reponi possit in suo loco et periculum matris
averti. Id autem fit ante abortum. Non igiur ipsa expulsio
foetus eligitur ut medium necessarium ad periculum matris
avertendum. Et ideo in casu, punctio amnii non est occisio
directe, licet proxime connexa, quia ante foetus eiectionem,
bonus procuratur effectus, scii, imminutio voluminis uteri.
Ita Dr. Capellmann, qui fortiter vindicaverat illiceitatem
embryotomiae et abortus directi1 (etiam contra nonnullos
theologos catholicos!), docet in notissimo opere Medicina
Pastoralis1·, unde facile plures illum, hac in re, secuti sunt,
vel ipsi favent : ita Waffelaert, De Justitia, 1. I, p. 2, sect,
post., a. 2, § 2, ,n. 88; Antonelli, Berardi, Cornelisse, Theol.
Prakt. Quartalschrift 1905, et Génicot.
Casus tamen rarissime contingit; ordinarie alia media
1 De occisione foetus, a. 1875.
’ « Si tum omnia alia remedia, quae medicus ad uteri repositionem vel
liberationem efficiendam cognoscit, frustra sint adhibita, indirectam abor­
tus procurationem (scii, permissionem) punctione membranarum ac liquo­
ris amnii evacuatione effectam censeo esse licitam. Nam 1) mater ver­
satur in immediato periculo vitae et sine uteri repositione simul cum ovo
(scii, cum foetu) peribit; 2) aliud remedium ad salvandam matrem (iuxta
hypothesim) iam non est; 3) evacuatio liquoris immediate periculum
vitae a matre avertere valet. Hic igitur periculum matris non ex gravidi­
tate physiologice spectata, sed mere mechanice ex amplificatione uteri
oritur. Tollit evacuatio liquoris hoc impedimentum mechanicum, et uterum
deminuit, ex qua deminutione immediate possibilitas repositionis atque
propulsatio periculi a matre sequitur, priusquam abortus, postea quidem
certe eventurus, eveniat; quae omnia ita fiunt, ut abortus sive expulsio
embryonis ex utero, ad periculum removendum non sit necessaria » De
5° praecepto, I.

41

adsunt : « repositio uteri nunc alia ratione obtinetur », ait
Vermeersch
2us casus similis est hydroamnii acuti, cum volumen aquae
sit exaggeratum; in quo casu etiam punctio amnii a pluribus
aestimatur licita.
3“s casus est, cum punctio necessaria esset ad baptismum
conferendum infanti, qui alias in utero matris periret, dum
tamen aliter ibi attingi et baptizari non posset. Casus raro
considerandus venit.
lamvero separatim spectare liceat prius duos priores casus,
et deinde tertium, propter diversitatem obiecti et finis : aver­
tendum periculum matris, et baptismus procurandus infanti.

III. Punctio amnii ad periculum a matre avertendum ad­
hibita videtur illicita, utpote abortus directus; excepto casu
quo probabile desit periculum eiiciendi foetum, si talis casus
detur.
Nam actio directe et immediate est nociva foetui, et tantum
mediate et ulterius valet bonum procurare matris. Etenim :
1° Exercetur in elementa quae sunt foetûs : liquor amnii
continetur membrana quae ad foetum pertinet, et ideo est
foetûs; unde incisio amnii rationem habet vulneris lethalis
foetui inflicti. Ita Vermeersch, Th. Μ. II, n. 627.
2° Actus scindendi vel pungendi assumitur ut medium
prout occisivus, i. e. prout liquoris sine quo foetus vivere
nequit, quin etiam ipsius foetûs, expulsivus est. Ita Wouters,
Th. Μ. I, p. 511.
3° Dilatatio uteri aufertur et imminutio eius voluminis ad­
ducitur mediante ablatione liquoris necessarii ad vitam foetûs;
ergo ipse effectus malus causaliter videtur praecedere effec­
tum bonum, et iste nonnisi mediante effectu malo procuratur.
Unde theologi, hac in re, iam magis dubitative ceperunt
loqui, et plures etiam liceitatem operationis negare, ut De
Smet, De Sacramentis, n. 316; Vermeersch, 1 c.; N. R. Th„
1913; Prümmcr, Th. Μ. Π. η. 141: Wouters, 1. c. Imo in
recentiore editione operis Capellmann, a medico Bergmann
facta sub invigilantia P. Hürth, S. I., totum quod de liceitate
huius operationis dicebatur, iam fuit expunctum. Etiam Sals­
mans, hac in re, cautius loquitur, nam ratio allata. Casus
Conscientiae, c. 157, et Génicot, Th. Mor. I, η. 377, IV :
* Th. M.. ed. 2«, II, η. 627.

42

« immediate obtinetur uteri diminutio ac proinde facultas fit
medico reponendi uteri in sedem naturalem; abortus autem
nonnisi post hunc bonum effectum », iam derelicta fuit in
editione novissima 12" operis Génicot. Nihilominus admittitur
« membranae punctio tenuis ad vitam matris necessaria, quae
non moraliter certam membranae ulteriorem discissionem et
abortum inducat »; sed exinde potius concludi potest esse
abortum directum, cum abortus indirectus, etsi moraliter
certus, licitus esse possit.
Diximus tamen : excepto casu quo probabile desit pericu­
lum eiiciendi foetum, quia, si tunc sequatur abortus, id erit
per accidens; sed addimus : si talis casus detur, quam pos­
sibilitatem nonnulli affirmant. Theoretice illam existere ad­
mitti quidem potest; practice vero dubitamus : in praxi enim
nonne adest semper grave periculum punctionem ampliandi
et fractionem provocandi ? Quo casu, operatio illicita esset,
quia illicitum est se exponere etiam probabili periculo laedendi
vel occidendi proximum. Nec requiritur ad illiceitatem, quod
moraliter certo abortus sequatur, ut ait Salsmans, 1. c., sed
sufficit quod probabiliter sequatur, ad hoc quod quis ab
operatione abstinere debeat. Nihilominus alii asserunt, etiam
practice, quandoque esse possibile punctionem facere sine
periculo, praesertim in casu hydroamnii acuti. De quo non
valemus iudicare, sed iudicium pertinet ad peritos in arte
obstetricali.
Obiciunt : 1° Periculum matris non est ex graviditate phy­
siologice spectata, sed ex amplificatione uteri; unde directe
haec tolli potest, quin prius tollatur graviditas.
Resp. Dilatatio uteri est ex graviditate, et .non tollitur nisi
mediante ablatione elementi necessarii ad vitam foetûs.
2° Ex uteri diminutione immediate sequitur possibilitas
repositionis, non vero abortus, seu expulsio foetûs quae est
posterior.
Resp. Periculum mortis pro foetu ex ipsa scissione mem­
branae et effusione liquoris oritur, ex quo tunc ulterius
sequitur diminutio uteri et possibilitas repositionis.
3° Propulsatio periculi a matre fit ante abortum, unde ipsa
expulsio foetûs non eligitur ut medium necessarium ad
periculum matris avertendum.
Resp. Medium necessarium quod eligitur est perforatio
membranae et effusio liquoris, ex qua mors foetûs necessa­
rio sequitur. Unde licet haec non praecedat chronologice in
ordine temporis, necessario tamen praecedit virtualiter secun-

43

dum ordinem causalitatis. Immediate scii, causatur secundum
ordinem causalitatis, et non mediante effectu bono.
4° Non constat liquorem amnii esse elementum vitale foe­
tus, indeque punctionem qua talem esse habendam tamquam
vulnus lethale.
Resp. Non constat esse elementum nutritivum foetûs: sed
constat foetum non posse vivere nisi in membrana clausa
liquorem retinente, ita ut, eo effuso, necessario moriatur.
Unde hoc unicum medium vitae a foetu violenter et directe
auferre, est idem ac illum lethaliter vulnerare.
5° Non intenditur liquoris effusio ut foetus abortiva, sicut
in abortu directo, sed unice tamquam medium ad uteri
volumen reducendum. Quo facto mater salvatur, etiam si
foetus remaneret.
Resp. Nequit obtineri reductio uteri nisi mediante sectione
laesiva eorum quae ad foetum pertinent, nimirum perforatione
et effusione abortum inductiva; quae proinde ut talis neces­
sario intenditur saltem implicite. Ut schematice ostendi
potest :

Perforatio amnii
Malum foetûs :

Discissio membranae et
_
effusio liquoris occisiva roetus
Diminutio uteri

Bonum matris :
Repositio uteri

Malum infantis :

Eiectio et mors foetûs.

IV. Punctio amnii ad baptizandum infantem. Pro casu
quo infans aliter baptizari .non possit, videtur primo intuitu
idem dicendum ac in casu praecedenti, quia si punctio amnii
est abortus directus et directa occisio, nec licita erit ad
baptismum ministrandum, cum non sint facienda mala ut
eveniant bona. Etiam ad baptizandum, illicitum est occidere.
Finis extrinsecus ministrandi baptismum .non mutat naturam
operis, nec convertit abortum directum in indirectum, .nec
reddit actionem occisivam non occisivam.
Sane; sed quaestio est an in casu non producatur immediate
nisi effectus malus, vel e contra immediate iam producatur
effectus bonus, et abortus fiat indirectus ?
lamvero nobis videtur id probabiliter sustineri posse. Et
44

quidem hoc modo : ipsa perforatio membranarum, hoc in
casu, est actio quae aufert elementum necessarium ad vitam
temporalem, scii, liquorem amnii cuius causât effusionem, sed
aeque immediate confert elementum necessarium ad vitam
spiritualem, possibilitatem attingendi infantem et conferendi
baptismum. Aliis verbis : aufert extremam necessitatem spiri­
tualem, nempe perforando membranam quae est obstaculum
baptismi, sed id secum trahit et simul ponit infantem in
extrema necessitate temporali, ex consequenti amissione li­
quoris. Unde in casu, effectus bonus : possibilitas baptismum
conferendi, non obtinetur mediante effectu malo : effusione
liquoris, sed aeque obtineretur si liquor non effunderetur.
Non adest paritas cum salute matris procuranda, quia
huius possibilitas non obtinetur nisi mediante nocumento
infantis, scii, ipsa effusione liquoris. Quod ita schematice
proponere liceat :

1.
Perforatio amnii
Discissio membranae et
effusio liquoris occisiva

Diminutio uteri
ac repositio

2.
Perforatio amnii
Possib8. attingendi foetum

Peric. fractionis
et effus". liquoris

Baptismus.

Effusio liquoris
I
Abort8. = eiectio
foetûs.

Abort8. = eiectio foetûs.

In primo casu, actio est de se nociva infanti et postea
matri proficua; in altero casu, actio simul est nociva infanti
et proficua infanti ’.
Ita Capellmann, o. c., De Baptismo; Antonelli, o. c., III,
n. 386; Theol. Prakt. Quartalschrift, 1905; Cornelisse, Th.
Μ. II, 491; Génicot-Salsmans, Th. Μ. II, η. 148, nota.
V. Animadversiones. Notandum tamen :
1 ) Scissio velaminum ope instrumenti facile fieri potest
ultimis temporibus gestationis, quando foetus, saltem proba­
biliter, est vitalis, instante periculo mortis ante perfectam
nativitatem; in prioribus autem rarissime, propter mag.num
1 Cfr. opusc. A, II, q. 3, η. IV, p. 63, not. 1.

45

periculum quod ex velaminum destructione affertur partui,
infanti et matri; unde non est tentanda .nisi certo constet ét
foetum vivere ét vitam eiusdem minui : tunc enim ante omnia
salvanda videtur anima et baptismus conferendus
2) Non sufficeret baptismus in funiculo umbilicali, cum
ipse infans attingi valeret.
3) De punctione et laceratione facienda iudicet medicus.

Articulus III.
De Purificatione Uteri gravidi.

I. Status quaestionis. Purificatio uteri est ablatio omnium
quae illi insunt ad avertendum imminens mulieris periculum;
unde simul cum aliis etiam foetus aufertur, si adsit.
Quaeritur utrum in casu quo adsit foetus, praesertim non­
dum vitalis, huiusmodi operatio sit licita ad salvandam ma­
trem ? lamvero plures possunt esse casus diversi.
1 Ita Capellmann, l. c. : « Praematura secundinae destructio, et quae
inde sequitur liquoris effusio praematura, fieri non potest, quin ipsi partui
magnum impedimentum afferat, infanti periculum augeat, matrem in sum­
mum forte discrimen adducat... Ante quintum praegnationis mensem
completum rarissime certo scire possumus, utrum foetus vivat nec ne. Si
immineret abortus ante hoc tempus, equidem omni conatu siphone bapti­
zandi abstinerem. Tum solum eam rationem... inirem, cum mihi certo
persuasum esset, ét foetum vivere, ét vitam eiusdem minui, idque facerem
quamvis praeviderem, praematura liquoris effusione, ipsi partui aliquod
impedimentum ablatum iri. Damnum inde matri timendum et accelerata
infantis mors non computanda sunt ad huius aeternam salutem necessario
procurandam ». Addit Antonelli, o. c.. Ill, n. 385 : « Cum hoc tempore
nonnisi rarissime nosci queat an foetus certo vivat..., scissio membrana­
rum et fluxus liquidi amniotici augerent difficultatem partus et expone­
rent foetum et matrem gravibus periculis salutis; et cum, hoc casu, nosci
nequeat an aliqua pars abluta sit aqua, non videtur expedire, ob dubium
effectum spiritualem, acceleranda esse pericula corporalia. Si demum,
etiam ante praedictum tempus, certo constare potest et foetum vivere
eiusque vitam minui, abscindendae essent membranae ad conferendum
baptismum... »

46

II. Purificatio in casu foetûs mortui. Si foetus iam sit
mortuus : tunc .non habetur abortus, sed legitima purificatio.
Mors autem .non est praesumenda, sed probari debet; unde
a) embryon supponitur vivum, nisi aliter constet morali
cum certitudine, et non potest expelli quamdiu probabiliter
vivat;
b) illicitum est directe eiicere foetum verisimiliter vivum
sed corruptum, quia esset directe accelerare eius mortem, et
ideo bonus effectus sequeretur mediante malo. Nec potest
foetus, in hoc casu, reputari iniustus aggressor, cum nihil
velit nec agat, sed mere passive sese habeat. Casus tamen
ille est potius fictitius, quia foetus corruptus ordinarie est
mortuus vel brevi moriturus; unde facile exspectari potest
usquedum mortuus sit.
III. Purificatio in casu foetûs iam ab utero disiuncti. Si
foetus iam certo sit a sua cum utero coniuctione separatus,
uti fieri potest ex quadam morbida causa, v. g. per rupturam
uteri aut per sanguinem in utero immissum : tunc purificatio
uteri non causai abortum, quia abortus iam factus est separa­
tione, et expulsio naturaliter secutura est. Non tamen licitum
esset directe et immediate agere in foetum vivum, et illum
directe laedere vel occidere.

Si foetus vivus nondum sit ab utero separatus, sed mater
laboret haemorrhagia aut hydrorhoea uteri, de hoc duplici
casu legimus apud Capellmann-Bergmann, o. c., ed. 19
*
A. « Non raro, durante graviditate, accidit haemorrhgia.
In minore quantitate potest esse innocua. Quo casu medicus
expectabit et praecipiet quietem in lecto. At, si augetur,
haemorrhagia potest matrem notabiliter debilitare; sed etiam
tunc saepius potest perduci graviditas ad bonum finem. Olim
vagina occludebatur (par tampon de ouate à pansement),
sed iste processus ut effectum directum habebat abortum :
cessabat fluxus sanguinis, sed occlusio secundario inferebat
dolores et expulsionem foetûs. Hodie isti methodo renuntia­
runt ob periculum infectionis ex occlusione. Sed iam dilatatur
uterus ut iste purificetur. Estne id moraliter licitum ?
Id putamus. Purificatio uteri non est nisi mere localis
amotio foetus, qui physiologice iam est essentialiter separa­
tus ab organis maternis ».
Hoc sustineri potest, dummodo 1 ) abortus vitari nequeat,
* Ita secundum textum germanicum et gallicum.

4

47

2) separatio physiologica ab utero non tantum virtualiter, sed
iam actualiter sit peracta.
B. « Eodem modo diiudicari potest hydrorhoea uteri gravidi.
Est status in quo liquor amnii seu aquae amnioticae indesi­
nenter fluunt. Medici distinguunt hydrorhoeam decidualem
et amnialem. In prima fluxus provenit ex interstitio inter duas
membranas ovi; in altera provenit ab ipsa membrana proprie
et immediate foetum involvente. Differentia microscopio
dignosci valet... Hic alter casus solus est periculosus, cum
apertura sit involucri ipsius fructûs. Si fluxus aquarum
amnioticarum tertio vel quarto mense locum habeat, vel etiam
postea, raro graviditas perducitur ad terminum : abortus fit
aut partus acceleratus.
Cum effluxus liquoris, vero quodam sensu, iam constituat
abortum inchoatum, et foetus eo ipso sit perditus, purificatio
uteri peragi potest, dummodo 1 ) constet foetum physiologice
iam disiunctum ab organis maternis; et 2) nullatenus sperari
possit continuatio graviditatis usque ad tempus quo foetus
sit vitalis seu extra sinum maternum vivere possit; secus
medicus id tempus expectare tenetur ».
Ita, dum de his duabus conditionibus vere constet.
IV. Purificatio in casu graviditatis irreparabiliter distur­
batae. Est casus quo graviditas videatur irreparabiliter
disturbata, et os uteri late apertum sit, et abortus brevi
secuturus, atque imminens sit periculum haemorrhagiae et
infectionis simul cum magna febri pro matre. Quod pericu­
lum praecaveri tantum potest, statim purificando uterum, et
simul foetum eiiciendo, qui etiam secus est certo periturus.
De quo casu, ait Salsmans1 : Bonus effectus directe et
immediate non est ex eiectione foetûs, sed ex ipsa purifica­
tione uteri aeque immediate oritur ac ipsa eiectio. Et ceteroquin ista operatio etiam fieret eodem modo extra praegnatio­
nem, et non tendit directe in abortum, sed per se tendit ad
solam purgationem uteri, removendo quidquid contineat, ut
v. g. molam (i. e. massam carneam) vel involucrum mucosum,,
per accidens, si adsit, etiam foetum.
Id nobis videtur magis dubium ac casus uteri cancro infecti;
attamen, usquedum Ecclesia pronuntiet, hoc non auderemus
damnare, sed, salvo meliori iudicio, censemus id teneri posse
ut probabile, dummodo
1 Geneeskundige Plichtenleer, Deontologia medica, n. 179bis.

48

1° periculum abortus non tantum sit futurum, sed iam hic
et nunc adsit,
2° periculum .non unice oriatur ex ipsa graviditate vel
foetûs conditione,
3° nulla sit probabilis spes perducendi graviditatem usque
ad tempus quo foetus sit vitalis.

QUAESTIO QUARTA.

De Operationibus circa Foetus ectopicos.
I. Praegnatio ectopica seu extrauterina esse potest, cuius
naturam et causas indicavimus in opusc. A. I, q. 1, η. VI.
Sub varia forma existit, cuius principaliores sunt’ :
1° Tubaria, quando ovulum fecundatum sistit et evolvitur
in tuba seu oviductu; haec dicitur a) tubaria vera (quae est
frequentior), si in medio ductu evolvitur; b) tubo-abdominalis,
si iuxta os ductus quod respicit ovarium et abdomen; c) tubouterina, si iuxta os ductus quod uterum respicit : hoc in casu,
post aliquod tempus potest ovulum fecundatum in uterum
transire, et tunc praegnatio quae incepit extrauterina, fit in
secunda phase uterina.
2° Ovarica, quae est rara, quando ovulum fecundatum in
ipso ovario sistit et evolvitur.
3° Abdominalis, quando ovulum fecundatum in cavitate
abdominis sistit ibique evolvitur. Dubitant quidam an ista
possibilis sit tamquam primaria, quatenus in abdomine prae­
gnatio incipiat : certo enim potest esse secundaria phasis
praegnationis tubariae, ovaricae, vel etiam uterinae, quatenus
ovulum fecundatum posteriori tempore, v. g. ob quamdam
scissuram, in abdomen recipiatur ibique evolvi pergat.
1 De praegnatione extrauterina, cfr. Antonelli, Medicina Pastoralis,
I, n. 244-248; Dr. Aussems, Buitenbaarmoederlijke zwangcrschap; Dr.
Pestalozza, Trattato di Ostetricia, II; Bouscaren, Ethics of ectopic
operations, p. Ill, c. V.

49

Praegnatio extrauterina plerumque maturitatem non asse­
quitur et ante tempus finem habet; aliquando tamen foetus
perfectam evolutionem prosequitur, sive in tuba quae in casu
non rumpitur sed valde distenditur, sive in abdomine, at nasci
nequit. Tunc potest extrahi laparotomia et sectione caesarea.
Praegnationes ectopicae relative rarae inveniuntur : in pro­
portione 1,2—1,5 %; tamen absolute, numerus earum est
sat magnus, et multi casus iam observati fuerunt.

II. Opiniones falsae notandae sunt nonnullorum medico­
rum. qui aequiparant praegnationem ectopicam organo cor­
rupto et tumori lethali, seu cellulis nocivis; quod etiam
docuerunt olim plures theologi. Unde, sicut semper licitum est
matri auferre organum corruptum vel tumorem lethalem, ita
semper auferre foetum ectopicum, qui semper pro matre con­
stituit mortale periculum.
Sed id certo falsum est :
1° quia organum corruptum est pars quaedam matris et
subordinatur bono corporis materni, et similiter tumor lethalis
qui afficit directe organum matris; dum foetus ectopicus non
est pars matris, sed individuum distinctum, quod non subor­
dinatur bono matris;
2° quia foetus, inde a momento conceptionis, probabiliter
est homo, habens iura ad vitam et integritatem aeque ac mater.
Unde sicut non licitum est directe laedere vel occidere matrem
ad salvandum foetum, ita nec foetum directe laedere, vel
occidere ad salvandam matrem;
3° quod ex responso S. Officii patet, 4 maii 1898, ad III :
« Estne licita laparotomia, quando agitur de praegnatione
extrauterina, seu de ectopicis conceptibus ? » R. « Necessitate
cogente, licitam esse laparotomiam ad extrahendos e sinu
matris foetus ectopicos, dummodo et foetûs et matris vitae,
quantum fieri potest, serio et opportune consulatur ».
Ex quo ad minus certo sequitur, foetus ectopicos non posse
indiscriminatim considerari ut organum corruptum matris et
tumorem lethalem; secus semper licita esset extractio, et nulla
limitatio apposita fuisset in responso S. Officii, imo illud
posset negligi et esset sine valore i,n praxi.
Sed extractio non potest fieri, nisi :
1° necessitate, non qualicumque sed cogente, ita ut aliud
medium non adsit et tempus omnino urgeat; — et
2° dummodo et foetus et matris vitae consulatur, ubi primo
loco ponitur foetus; — et
50

3° hoc, quantum fieri potest, serio et opportune : opportune
iuxta circumstantias ipsa natura rei indicatas, tempus scii.,
modum et locum; quantum fieri potest serio, ita ut vera pro­
babilitas adsit, et quam maxima in casu haberi possit, vitam
servandi utriusque.
Quod ipsum S. Officium explicavit 5 martii 1902 : « Utrum
aliquando liceat e sinu matris extrahere foetus ectopicos
(extrauterinos) adhuc immaturos, nondum exacto sexto mense
post conceptionem ? » R. « Negative, iuxta decretum 4 maii
1898, vi cuius foetûs et matris vitae quantum fieri potest serio
et opportune providendum est; quoad vero tempus, iuxta idem
decretum orator meminerit nullam partûs accelerationem
licitam esse, nisi perficiatur tempore ac modis quibus ex
ordinarie contingentibus matris ac foetûs vitae consulatur ».
Quae explicatio sumpta est ex eodem decreto 4 maii 1898,
ad I. Si autem fieret acceleratio partûs tempore quo foetus
ectopicus non est vitalis, non perficeretur tempore et modo
quo ex ordinarie contingentibus foetûs vitae consulatur : ita
si fieret sexto mense nondum exacto, nisi quis medium haberet
incubationis artificialis.
Responsum istud anni 1902, non apparet speciatim appro­
batum aut promulgatum; unde quidam auctoritatem eius negant
vel in dubium revocant. Non securo tamen. Nam agitur de
declaratione iuris naturalis, quae promulgatione non indiget;
insuper can. 17 Codicis qui requirit promulgationem inter­
pretationis explicativae legis dubiae nondum erat latus;
denique, ut notat Gemelli, non indigebat nova approbatione
aut promulgatione, quod erat interpretatio mere litteralis
textus decreti 1898, ex verbis ipsius decreti sumptis1.
Ergo, iuxta decretum, certo illicitum saltem est directe
agere ad foetum ectopicum non vitalem eiiciendum, v. g.
aperire saccum foetalem et contentum expellere, tubam dila­
tare et ovum e tuba exprimere, tubam aperire et ovum ex illa
excidere, aut alio quocumque modo procurare abortum ipsius
directum. Ita iam ex responsis 19 aug. 1889 et 24 iul. 1895;
quae responsis 4 maii 1898 et 5 maii 1902 explicite applicantur
foetibus ectopicis.

De abortu indirecto decreta non loquuntur expresse; mens
’ Cfr. N. R. Th„ 1933. — Notetur decretum 5 martii 1902 a P. Vermeersch nec fuisse negatum; eumque admittere illicitum esse, et pro foetu
ectopico, abortum directum. Cfr. N. R. Th., 1933, p. 610.

51

autem communis theologorum est illum sub decretis no,n ca­
dere.
III. Conclusiones exinde deduci possunt :

1° Ergo eadem principia valent de foetu ectopico ac de
foetu uterino, et ideo omnino tenendum est omnem actionem
directe occisivam foetûs ectopici esse illicitam; qualis esset
vi electrica vel iniectione morphinica agere in cystim, quia
hisce modis « foetus exponeretur directe et per se ad mortem
certam et nullum levamen praeberetur matri, si res esset de
mero tumore: si vero res esset de foetu in cysti, salus matris
proveniret ex directa foetûs occisione
Accedit quod tunc nec foetus baptizari posset.
2° Foetus ectopicus non est iniustus aggressor. Non
aggressor, nec materialis, ad modum hominis in amentia alte­
rum invadentis : iste enim actum ponit qui tamen ipsi impu­
tari nequit defectu libertatis, e contra foetus proprie non
agit, sed potius a matre agitur et a viribus naturalibus; unde
potius mater dici posset eum aggredi, cum ob defectum matris
et ob naturalem concursum circumstantiarum impediatur esse
in loco normali et naturali. Mediantibus involucris quidem
producit vilositates, quae corpori materno se inserere conantur
et nutrimentum eo sumere, sed quia locus naturalis, scii,
uterus, ipsi non offertur, et necessarium ipsi est ad vitam
evolvendam et conservandam; at hic est conatus mere instinctivus vitae vegetativae. Adhaerentia matri scii, est .naturalis
evolutionis: proinde non actio materialiter iniusta. Et ipsum
intrinsecum exercitium propriae vitae eiusque conservatio est
ius, et nequit dici aggressio, cum no.n sit actio quae habeat
solam matrem immediatum terminum. — Non iniustus, quia
tramites iuris non praetergreditur, nec necessariis ad vitam
renuntiare debet
*.
Unde non est magis aggressor quam foetus uterinus qui in
lucem edi nequit.

3° Excisio foetûs ectopici immaturi non solum prohibetur
extra praesentem matris necessitatem, ut quidam insinuare
’ Antonelli, o. c.. II, n. 111.
1 Cfr. Cdeusen, Le foetus injuste agresseur? in Miscellanea Ver­
meersch, I. ubi quaestionem de aggressione expresse ponit de foetu ecto­
pico, eamque negative resolvit.

52

vellent, aut quando manifeste quaeritur eius directa occisio;
sed semper, etiam cogente necessitate, nisi foetûs et matris
vitae serio et opportune provideatur, ut ait S. Officium : alias
praecise aequivaleret directae occisioni.
4° Nec ad salvandam matrem licita dicenda est, dummodo
spes sit levissima salvandi foetum, ut habet Antonelli’ : id
enim componi nequit cum decreto affirmante nullam extrac­
tionem licitam esse, « nisi perficiatur eo tempore et modis
quibus, ex ordinarie contingentibus, matris et foetus vitae
consulatur ». Nam quando vitae foetûs ordinarie consulitur,
ipsa vita foetûs est verisimilis; ac proinde iam adest spes,
non levissima, sed bene fundata et vere probabilis.

5° Eaedem regulae ac illae quae valent pro foetu certo
vivente, etiam aequaliter applicandae veniunt foetui proba­
biliter vivo2. Dixerunt aliqui : si non sit medium ad dubium
solvendum, teneri potest principium : ius certum matris prae­
valere iuri probabili infantis. Ita Génicot in primis editionibus
Th. Μ. I, n. 376; Antonelli, 1. c.; etiam aliquatenus Noldin,
Th. Μ. II, n. 341. Sed id falsum est : illicitum enim est se
exponere etiam probabili periculo occidendi, ut bene notat
Vermeersch. Th. Μ. II, n. 628; sicut venator dubitans utrum
animal sit fera vel homo, et illud vulnerando vel occidendo,
reus est homicidii.
Unde id in nova editione operis Noldin deletum fuit; simi­
liter P. Salsmans in ultimis editionibus operis Génicot id emen­
davit, addens : « non agitur de iure mere probabili foetûs, sed
de iure certo foetûs probabilis ». Sane, qui in dubio praesen­
tiae foetus vivi extractionem vel excisionem peragit, directe
vult extrahere vel excidere ac occidere, si praesens sit. In casu,
scii, adest dubium facti, in quo non valet applicari principium
probabilismi, sed in quo faciendum est quod est tutius.
Ut iam scripsimus, in opusc. A. I, q. 7, η. II, not. 1, princi­
pium invocatum : ius certum matris praevalere iuri probabili
infantis, recte applicatur, quando certa conservatio vitae in
matre et probabile periculum vitae pro infante aeque imme­
diate, ut duplex effectus, oriuntur ex eadem actione seu posi­
tione eiusdem causae; in praesenti non valet, quia periculum
inductum vitae probabili infantis esset medium servandi vitam
matris, id quo mediante matri consuleretur.
1 Op. c., II, n. 112.
’ Decretum tamen S. Officii non loquitur expresse de foetu dubie vivo,
sed supponit conceptionem.

53

IV. Disputationes de quibusdam operationibus adhuc re­
manent, utrum scii, sint directa eiectio et occisio, an e contra
indirecta, qua effectus bonus immediate producatur et non
mediante effectu malo. Speciatim tres disputationi subiiciuntur:
1° ablatio sacci foetalis,
2° ablatio tubae seu oviductûs, in quo foetus continetur vel
cui adhaeret,
3° ligatio vel rescissio arteriarum, qua effluxus sanguinis
foetui afferri prohibetur.
De quibus nunc est dicendum.

Articulus I.

De Ablatione Sacci

foetalis.

I. Status quaestionis. Dicunt quidam illicitum esse, aperire
saccum foetalem et immediate foetum extrahere aut expellere :
id enim est actio directe occisiva et damnatur a S. Officio;
sed, aiunt, ob positionem abnormalem matri nocivam, saccus
foetalis potest aequiparari organo corrupto aut tumori lethali,
qui possit auferri urgente periculo, etsi foetus contineat : eodem
modo ac de utero morbido diximus. Unde non directe sed
indirecte tantum occiditur foetus.
Ita docuit Lehmkuhl’, sed in hac re est suspectus, quia vult
.negare vim decreti S. Officii 5 martii 1902, et quia docuit liceitatem abortus directi, qui indirectus dicebatur unice quia medi­
cus effectum baptismi intendebat. Et in hac re, quantum ad
casum foetus ectopici, consentiunt Schmitt, in Noldin, Th.
Μ. II, n. 341; Salsmans, in Génicot, Th. Μ. I, 377; recenter
Davis, Moral and Pastoral Theology, II. c. VI, sect. 10, n. 8;
item Antonelli in 1" editione Medicinae Pastoralis, sed in
altera editione et sequentibus sententiam mutavit et in mutata
perseveravit.
1 « Non puto decretum illud hoc sensu intellectum pro lege obligante
sumi debere, maxime cum desit, ut dixi, omnis Apostolicae Sedis appro­
batio, minus etiam pro lege universaliter obligante, sed restringendum
esse ad eos casus, in quibus excisio illa directae abortus procurationi
aequivalet. In casu autem proposito censeo non adesse nisi indirectum
abortum » Th. Mor., ed. 12“, I, n. 1011.

54

II. Indicium. Haec sententia falsa est. Nam :
1° Idem et u.num est, observat Gemelli, extrahere foetum
e sacco, vel saccum foetum continentem extrahere, quia a foetu
formatur, et naturale est eius involucrum.
2° Unde saccus foetalis non potest haberi ut tumor afficiens
matrem, vel ut organum aegrotum matris, sed est aliquid
foetûs. Sicut ergo actio directa in placentam illicita est, et
directe occisiva, ita etiam actio in saccum foetalem directa.
3° Quod si liceret, fere semper licitum foret excidere con­
ceptus ectopicos, quod cum responsis romanis non congruit.
Ceterum dicunt laparotomiam non licitam esse ad illos extra­
hendos e sinu matris, nisi vitae foetûs serio et opportune
consulatur, nec proin ad immaturos extrahendos, nisi tempore
et modis quibus ex ordinarie contingentibus foetûs vitae provi­
deatur : quod extractio illa fiat sive e sacco sive cum sacco,
pari modo est foetui damnosa, ac pari modo damnata.
4° Periculum in casu ex praegnatione immediate oritur,
remedium pro matre quaesitum est ablatio praegnationis. Unde
est actio abortiva non indirecta, sed directa, et pariter directa
occisio ’.

Deest proinde paritas praegnationis ectopicae cum utero
gravido infecto : in hoc casu oritur periculum ex utero matris,
non ex foetu, in illo ex foetu, non ex organo matris; in uno
casu periculum removetur excisione organi materni, in altero
tollendo praegnationem et foetum.
III. Corollarium. Igitur tantummodo licitum esse posset,
si alii tumores lethales, organa matris afficientes, cum foetu
essent coniuncti, nec possent auferri sine ipso : in hoc casu
licitum esset directe auferre, non quidem foetum aut eius invo­
lucrum, sed tumores illos connexos, ex quo indirecte sequeretur
ablatio foetûs.
Pariter dicendum, si esset tumor lethalis, qui a foetu non
proveniret, sed in quo foetus inveniretur cum suis involucris.
Alii scii, ita rectius dicunt’ : sed an ultimus casus occurrat,
dubitari potest.
1 Ita Finney, in Eccl. Review. 1928; Gemelli, N. R. Th., 1933; et
Bouscaren, Ethics of ectopic operations.
1 Ita Capellmann-Bergmann, o. c., de 5° praec., η. 4; et Finney, Eccl.
Review, 1928.

55

Articulus II.
De Ablatione Oviductûs
foetum continentis.
I. Status quaestionis. Casus proponitur a P. Vermeersch,
in 2° ed., 1928, Th. Μ. II, n. 629 : « Cogente necessitate fas
est auferre oviductum, seu partem oviductûs, quae iudicatur
cum magno periculo ruptum iri. Id licet, etsi contineat foetum
qui simul auferetur. Ratio est quia tunc mere permittitur mors
foetûs : directe non eligitur nisi matris mutilatio quae, ad
salvandum totum corpus, licita est ».
De hac re ex professo scripsit L. Bouscaren, in opere bene
noto Ethics of ectopic operations, Chicago, 1933. Ait illicitum
quidem esse directe extrahere foetum, aut directe interrumpere
praegnationem, at indirecte ob rationem proportionate gra­
vem esse licitum : id vero limitat ad unum casum, excisionem
tubae periculose infectae. Conatur ostendere talem operatio­
nem esse indirecte occisivam, non directe, ac proinde licitam
ob rationem proportionate gravem : cum enim praegnatio
tubaria sit casus pathologicus, quo tuba laborat, licitum est
illam data necessitate excidere. Periculum enim non ex ovo
fecundato, nec ex sacco foetali proxime oritur, quod imminet
tubae, sed est ex ipsa tuba iam infecta. Et ideo sicut licitum
est uterum infectum extirpate cogente necessitate, ita et tu­
bam. Sic in laudato opere1, p. 4“, c, 6.

II. Indicium. Id videtur verum, adesse paritatem inter
excisionem tubae periculum inferentis et excisionem uteri
gravidi cancro infecti: unde eodem modo probabile est utram­
que operationem esse licitam, quia tuba, sicut uterus, est pars
matris, quae subordinatur bono matris: attamen licitam esse
tantum in necessitate, et quidem cogente, ut ait S. Officium
4 maii 1898, ita ut
1° non sit aliud medium salvandi matrem: — et
2° si periculum proveniat a statu praesenti seu conditione
oviductûs, v. g. quia iam est corruptus; — et
1 Cfr. etiam Eccl. Review, 1935: et Werner Moore, Principles of
Ethics, 1935.

56

3° dum periculum non solum praevideatur probabiliter ob­
venturum, sed sit moraliter certum et imminens.
In casu eiectio foetûs non est medium salvandi matrem, sed
ipsa excisio tubae : foetum eiicere non sufficeret, manente
tuba, quia ipsa tuba infecta est et matri periculum infert.

Obiiciunt : Periculum est ex praegnatione, tollitur remo­
tione praegnationis; ergo actio est directe nociva foetui et
ipsius occisiva.
Resp. Praegnatio est quidem causa periculi mediata et re­
mota, sed ipse status tubae infectae est causa proxima et
immediata periculi. Hoc est mediate ex praegnatione, sed
immediate afficit organum matris. Hinc directe et immediate
non est praegnatio tollenda, sed mediate et mere consequenter
tollitur ex remotione directa et immediata organi vitiati.
III. Applicationes. Auctor praelaudati operis, multo latius
quam diximus, sententiam suam applicat in praxi. Ait : extra
casum urgentis necessitatis, non quidem semper excisionem
tubae faciendam esse statim, sed nec semper esse expectandum. Oportet adsit ratio proportionate gravis; haec est pro­
portionate necessitas matris. Cum enim probabilitas salvandi
foetum fere nulla sit, et valde parva comparative ad salutem
matris obtinendam, hinc sufficit ad operationem statim fa­
ciendam, ut sit probabilitas notabiliter maior ita securius
salvandi matrem. Ideo :
1° si mulier poni possit sub observatione medicali, expectandum est ab operando;
2° si observationi nequeat subiici, ordinario statim est
operatio facienda, quia notabiliter maior est probabilitas ita
salvandi matrem;
3® si occasione alius operationis, accidentaliter detegatur
praegnatio tubaria, etiam licite fit statim operatio, quando
mulieri altera operatio posterior est valde periculosa, ut saepe
accidit : hoc casu etiam adest illa probabilitas longe maior
sufficiens;
4" casu quo licita sit excisio tubae, etiam licitum est tentare
translationem conceptus ectopici de tuba in uterum, cui est
inserendus;
5° si tamen foetus iam pervenerit ad 4m vel 5m mensem
gestationis, et propius accedat ad tempus quo sit vitalis,
expectandum erit cum operatione, nisi probabilitas iam acce­
dat ad certitudinem moralem, seu fere moraliter certum sit,
aliter matrem non posse salvari;
57

6° si foetus iam sit vitalis, ordinario extrahendus erit
operatione caesarea, quae de se etiam est obligatoria, — nec
regulariter permitti potest ut foetus moriatur in abdomine
matris.

Censemus principium invocatum viam non praebere secu­
ram, sed periculis plenam et late apertam laxioribus solutio­
nibus. Imprimis non praebet iudicium firmum et definitivum,
cum minor probabilitas pro vita foetûs augeri poterit ex pro­
gressu artis chirurgicae et cum capacitate maiore chirurgi; et
illa probabilitas notabiliter maior pro matre possit strictius
vel latius intelligi, et ab unoquoque fere sicuti velit ‘. Insuper
in aestimanda ratione proportionali
a) non solum comparative ponderanda est probalilitas
mortis matris et probabilitas vitae infantis, et consideranda
conditio favorabilior matri;
b) etiam attendendum est an operatio statim facta multo
deteriores non reddat conditiones infantis, ut de facto evenit,
cum loco possibilitatis et cuiusdam probabilitatis pro vita, iam
habeatur omnimoda et radicalis impossibilitas;
c) item an operatio sit stricte necessaria hic et nunc, secus
salus matris etiam forsan aliter obtineri poterit. Nunquam enim
audivimus esse licitum causare mortem alterius per se, quam­
vis indirecte, nisi in urgenti necessitate ad servandam vitam
propriam (aut bonum moraliter aequivalens) : excisio tubae
vero, per se, necessario et semper, causât mortem infantis
nondum vitalis. Ergo ad eam peragendam requiritur necessitas
urgens. Hinc :
1° Ad operationem statim faciendam regulariter exigenda
videtur conditio illa, quam auctor requirit tantum pro foetu
4‘ aut 5l mensis, nempe quod moraliter certum sit matrem
aliter salvari non posse. Quae conditio non aderit, nisi
necessitas sit proxima.
2° Quod praegnatio ectopica detegatur occasione alius
operationis, est circumstantia extrinseca quae ordinario non
1 In terminologia S. Alphonsi, probabilitas inulto seu notabiliter maior
aequivalet, in ordinariis adiunctis, certitudini morali. Sed ista non est
terminologia auctoris, cum probabilitatem notabiliter maiorem a morali
certitudine distinguat, imo a probabilitate quae ad hanc certitudinem
accedit. Proinde haec notio probabilitatis notabiliter maioris, ad mentem
auctoris, videtur satis extensibilis.

58

mutat casum essentialiter : maior opportunitas faciendi ope­
rationem nondum est cogens necessitas, aut periculum mortis
moraliter certum vitandum; nisi simul adesset gravis haemorraghia praegnationem afficiens.
3° Probamus tamen quod auctor dixerit de tentamine inser­
tionis conceptus ectopici in utero : illam attentare licitum est
loco alius operationis, dummodo sit seria et magis probabilis
spes ita salvandi foetum. Sed haec probabilitas vix haberi
poterit, nisi operatio primis conceptionis hebdomadis fiat ‘.
4° Item omnino probamus quod dicitur de sectione caesarea
facienda ad extrahendum foetum vitalem. Nec legitimari po­
test consuetudo contraria, quae in quadam regione viget,
saltem ut a baptismate privans infantem. In casu praegna­
tionis ectopicae, sectio caesarea non est tam periculosa et
mortifera : secundum statisticas sat recentes periculum mortis
pro matre non est ultra 22 %, et sunt adhuc statisticae
benigniores: ceterum etiam si non fiat operatio, non omne
periculum abest pro matre. Tempus magis opportunum
sectionis faciendae pro vita foetûs, videtur adesse mense
8 Yz gestationis.
IV. Animadversiones. Semper in casu excisionis, est bap­
tismus infanti conferendus. Non tamen licitum est excidere
tubam aut extrahere foetum ut baptizari iste possit, quia non
est actioni directe occisivae subiiciendus ut baptismum recipiat
et aeternam salutem consequatur, cum non sint facienda mala
ut eveniant bona, nec malum eligi possit tamquam medium ad
finem bonum.

Articulus III.

De Ligatione Arteriarum.
I. Ligatio arteriarum, vel tubae, fieri contingit ad hae­
morrhagiam matris impediendam. Casu quo haemorrhagia
periculosa sit exorta (ut v. g. illa quae indicet rupturam), haec
operatio licita videtur, si etiam fieret absente graviditate, et
’ Cfr. Ferreres, Casus conscientiae, I, de 5° praec., cas. 10; Dr. Clé­
Le Droit de l'enfant à naître, p. 71; et Bouscaren, o. c., p. 4, c. 6.

ment,

59

necessaria sit ad conservandam vitam matris : tunc enim
indirecte tantum occiditur foetus, quia privatur oxygenio et
nutrimento, et sic perit asphyxia; porro mater non tenetur
oxygenium aut nutrimentum ministrare foetui cum periculo
vitae suae propriae1.
Ita, dummodo haemorrhagia sit a) granis, quia etiam leves
sunt2, et b) operatio sit necessaria ita ut secus periret mater;
ac proinde ab ea facienda, expectandum est pro vita infantis
quamdiu sit possibile.

II. Corollarium. In duplici itaque casu illa ligatio licite
fieri potest ;
1° ut operatio praeparatoria ad excisionem organi corrupti
matris immediate sequentem, ita ut ipsa ligatio immediatam
mortem foetûs nondum per se actu inferat, sed eius mors
sequatur ex ablatione organi materni, sicut diximus, q. 3, a. 1,
η. IV;
2° ut operatio de se necessaria et quaesita ad vitam matris
salvandam ab haemorrhagia.
CONCLUSIONES.
I. Itaque in praxi :

1° Si mulier prae se ferat tumorem internum, cuius natura
nosci non potest, opus est, imprimis medicum nihil agere et
expectare tempus quo facilius dignoscatur. Quodsi sit foetus,
expectandum est tempus quo sit vitalis ad operationem laparo1 Cfr. Bouscaren, Ethics of ectopic operations; Werner Moore, Prin~
ciples of Ethics: et Eccl. Review, 1935.
’ Ita Antonelli, o. c., I, n. 247 : « Saepe, in 2° vel 3° mense, mem­
branae foetûs scinduntur et haemorrhagia fit, quae matris mortem per
anemiam afferre potest, vel si fluxus sanguinis fit in parvis cavitatibus
abdominis, minime ordinarie matris mors sequitur, quia parvae cavitates,
cum sanguine repletae sint, pressionem exercent in vasis sanguineis lace­
ratis, quae ulteriorem haemorrhagiam Impediunt, oriuntur tamen tumores
a sanguine coagulato... Ruptis membranis, foetus moritur et paulatim
resorbetur. — Si membranae scinduntur extra locum, quo inseritur pla­
centa, plerumque mors matris non sequitur; et foetus in abdomen transit,
ubi perfectam evolutionem consequi potest, aut moritur. Si vero mem­
branae non scinduntur, foetus pariter moritur, et tunc resorbetur, vel
plures mutationes particulares patitur, vel suppurationem inducit... ».

60

tomiae faciendam; secus sine ulla causa necessitatis, operatio
tenderet in damnum foetûs.

2° Si praesentia foetûs vivi sit certa et ruptio cystis sit
proxima, adducens forsan mortem matris et foetûs, licita est
excisio cystis si adsit spes servandi foetum qui certo vel pro­
babiliter est vitalis; secus illicita. In primo casu immediate
sequitur effectus bonus : repellere periculum matris, — imo
et probabiliter prolis, — quamvis indirecte possit perire infans;
in altero casu immediate et directe occiditur infans, et mediate
avertitur periculum matris. Ita si fieret excisio nondum exacto
sexto mense post conceptionem.
3° Si tamen aliquod organum matris foret corruptum aut
infectum, vel tumor a foetu independens, et ex eo non forma­
tus, matri periculum afferret : ista directe possent auferri,
etiam si per accidens aut indirecte simul secum traherent
ejectionem foetûs. Quo casu baptismus statim esset confe­
rendus foetui, cum iste forsan cito moriatur.

4° E contra, si existentia foetûs etiam sit tantum vere et
solide probabilis, illicitum est agere in cystim (ut v. g.
ablatione, fluido electrico vel morphinica iniectione), quia
hisce operationibus directe et per se sequitur certa mors in­
fantis, et nonnisi per illam salus matris. Insuper baptismus
infantis redditur impossibilis.
5° Si expectando tempus quo foetus sit vitalis, valde timea­
tur periculum vitae matris, et praesentia foetûs nondum
noscatur indiciis ordinariis, nec ulla signa positiva seu proba­
bilia adsint eius praesentiae, .nec etiam media dentur ad hoc
dubium expellendum : laparotomia forsitan videri poterit pro­
babiliter licita, quia praesentia foetûs nullo modo est proba­
bilis sed tantum negative dubia, certum vero periculum matris.
Non enim tenemur, etiam in his gravibus adiunctis, attendere
leves omnino probabilitates, vel meras possibilitates aut hypo­
theses, sed dubium negativum, utpote in .nullo fundatum, est
spernendum ’. Unde cystis videtur tunc considerari posse ut
merus tumor, qui ex alia causa provenit, et sic non intenditur
directe nocere foetui, — cuius praesentiae nullum signum
habetur .nec haberi potest, — sed directe tumorem auferre,
ex quo sequitur immediate cessatio periculi matris, quamvis
1 In hoc sensu intelligenda sunt quae minus clare proposuimus in
Opusc. A. I, q. 7, η. I, 2.

61

indirecte et posterius sequi possit mors infantis, si tamen
existât.

II. Quomodo medico sit procedendum ‘. Processus est
invigilantia expectativa. Quamdiu cystis, eo quod crescit nor­
maliter et regulariter, vitae signa praebeat, vel quamdiu id
probabile sit, expectandum est usque ad terminum normalem
9 mensium, vel usque ad terminum quo foetus certo sit vitalis,
ad illum extrahendum. At expectationem comitetur invigilantia
qua, in casu praematurae rupturae, medicus intervenire
paratus sit. Ad quod mater edoceri poterit de indiciis huius
rupturae, vel, melius, in hospitio vel clinica posset observationi
subiici. Ita non fieret operatio inutilis, casu quo moritur foetus
vel quo resorbetur; simul foetus vitalis conservatur et possi­
bilitas est illum perducendi ad maturitatem; denique periculum
reducitur ad minimum, eo quod mater sub invigilantia medici
manet aut etiam sub observatione ponitur : nam in casu
rupturae, raro fit quod haemorrhagia mortem matris afferat,
si tempestive dignoscatur; unde non est necessitas cogens ad
haemorrhagiam praecavendam vel impediendam.
III. Animadversiones. *1 ludicium de opportunitate aut
necessitate operationis in concreto pertinet ad medicum, data
operationis liceitate; sed iudicium de liceitate operationis,
etiam in concreto, ac de necessitate huius operationis ut licita
esse possit, ad theologum.
2“ In quaestione foetus ectopici, sicut in materia abortûs,
principia quamdam obnubilationem sunt passa, tum ob mo­
dum minus clarum et minus firmum proponendi doctrinam,
tum ob modum sentiendi laxiorem quorumdam theologorum :
ex desiderio reducendi obligationes ad minimum, excusandi,
vel multa permittendi et libertatem pro posse relinquendi
medicis, ita quod horum conscientia in tranquilitate subsistat,
doctrinam reticent, aut non urgent, aut aliquatenus dubiam
proponunt vel etiam conantur putare. Sed ita fit in detrimen­
tum veritatis et moralitatis. Ceterum iudicium de liceitate et
moralitate non est relinquendum medicis; imo ad bonum medi­
corum pertinet quod res non pendeat ab ipsorum arbitrio,
sed, ut resistere valeant sollicitationibus pravis, oportet
‘ Cfr. Capellmann-Bergmann, o. c., 19s ed. gall., p. 54; Dr. Vincent.
apud Drm. Clément, Le droit de l'enfant à naître, p. 69-71.

62

opponere possint conscientiam honesti viri et immutabilem
prohibitionem legis moralis.

3“ Meminerint medici suum munus esse vitam conservare
atque sanare, non destruere, atque vitam tam infantis quam
matris : quibus par est ius, pariter servandum.
4“ In praecedentibus plures solutiones reiecimus, quin for­
maliter dixerimus eas non esse in praxi tutas. Ne exinde con­
cludas illas non esse certo falsas aut improbabiles, ac proinde
in praxim posse deduci, ut quidam putaverit1. E contra, eo
quod bonas opposuimus rationes, et argumentis contrariis
respondimus sufficienter, eo ipso de se evanescit probabilitas
solutionis impugnatae, et sequitur eam non esse securam, nec
in praxi adhibendam; nisi contrarium expresse notetur.

1 Payen,

o. c..

ch. XVIII, § 3. n. 4.

63

5

IL DE STERILISATIONE
I. Sterilisatio pertinet ad scientiam eugeneticam.
Scientia genetica est scientia experimentalis haereditariae
transmissionis et variationis apud viventia, nempe apud
vegetalia et animalia, atque legum quae ipsi praesident; quae
leges hucusque sunt incertae.
Eugenetica est eadem scientia hominibus applicata : haec
altera proinde minus est evoluta quam illa prior.
Fundamentum istius scientiae est investigatio cellulae.
Eugenismus etymologice est bona nativitas. Eugenetica
intendit bonam gentem, fortem et robustum populum. Finem
sibi proponit meliorem et robustiorem reddendi stirpem ac
speciem humanam, cum plures in praesenti sint causae eam
inficientes, praesertim nonnulli morbi, qui continuo augescunt
magno cum detrimento familiae et civilis consortii, quales
sunt tuberculosis, syphilis, morbi mentales ex quibus demen­
tia, alcoolismus, morphinismus, cocainismus, etc. et multi alii,
quorum plures per haereditatem transmittuntur, et proveniunt
ex perturbata immutatione organica, ac frequentissimi sunt.
Maiora damna societati afferunt tuberculosis et syphilis.
Media ad illa minuenda et extirpanda adhibere sane licitum
est, dummodo ipsa media sint licita, non mala.
lamvero plura media adhibita sunt illicita et mala. Alia sunt
indirecta, quibus utitur positiva eugenetica, ut prohibitio le­
galis omnis matrimonii cum quacumque persona, obligatio
producendi testimonium medicale quo constet de sanitate tam­
quam conditio sine qua non matrimonii; alia directa, quibus
utitur eugenetica negativa, ut sterilisatio, neomalthusianismus,
procuratio abortus, etc.1.
In sequentibus dicemus de sterilisatione.
1 Hinc Ρλυεν. Déontologie médicale, ch. XII, art. 4, § 2. de falso Eugenismo sequentia statuit : Le faux Eugénisme empêche de se marier par
le certificat prénuptial obligatoire, auquel est subordonnée l'autorisation
légale, — il empêche de concevoir par le néo-malthusianisme et par la
stérilisation, — il empêche de naître par l'avortement, — il empêche de
vivre par l'infanticide, devant lequel certains ne reculent pas après la
naissance, — il empêche de survivre en la société par le rejet des lois
protectrices des faibles, mais qu'il regarde comme inhumaines et cruelles.

64

II. Sterilisatio (onvruchtbaarmaking) significat actionem
seu operationem quae aliquid reddit sterile, ita ut nullum
fructum producat, v. g. actio impediendi fermentationem. Sic
loquuntur de sterilisatione liquidi, v. g. lactis.
In biologia, est actio qua redditur ens vivum infecundum
vel incapax reproductionis. In physiologia, est actio quae
privat hominem, virum vel feminam, possibilitate procreationis
seu quae eum reddit incapacem generationis.
Sterilitas distinguitur duplex : alia est mera sterilitas seu
sola incapacitas generandi; alia oritur ex incapacitate copulam
exercendi carnalem generationi aptam. A theologis et cano­
nists prior vocatur simpliciter sterilitas seu impossibilitas
generandi; altera non solet vocari sterilitas, sed impotentia,
quia includit impotentiam coeundi, quae, si sit perpetua, est
impedimentum dirimens matrimonium.
A theologis id intelligitur de copula physiologice spectata,
seu de actione de se apta generationi, qua scii, semen viri
deponitur in vase debito seu in vagina mulieris. Sed a medicis
saepe res mere physice consideratur, scii, sola physica possi­
bilitas copulationis, sive semen deponatur sive non; unde vir
qui potest copulam instituere, licet semen non emittat nec
emittere possit, non est impotens pro medicis. Pro theologis
autem est vere impotens, imo iure .naturali, ita ut, si haec
dispositio perpetua sit, matrimonium inire non valeat’.

III. Varii modi sunt perficiendi sterilisationem.
1° Media biologica possunt producere temporalem sterili­
sationem in femina. Ita
a) iniectione cuiusdam elementi spermatis, v. g. hormonum
praesertim ariei, quod agit per modum vaccinationis immunem reddentis per tempus 6-8 J4 mensium; at tempus poterit
forsan augeri iniectionibus repetitis;
b) item iniectione extracti ex ovariis, aut placenta, aut foetu.
Pariter iniectione substantiae anaphrodisianae forsan in viro
obtineri potest sterilitas, vel impotentia, sed ad tempus tantum.

2° Media physica pariter. Per radios sic dictos X seu a
Roentgen, vel per radios e Radio productos, et in testiculos
viri vel in ovaria feminae directos, temporalis vel perpetua
1 Medici non ideo negant doctrinam theologorum, sed utuntur alia
terminologia.

65

sterilitas oriri potest pro dosi : ita destruitur activitas geni­
talis vel atrophia procuratur testium et ovariorum. At medium
non semper est infallibiliter certum. I.n debili dosi potius
habetur excitatio ad ovulationem.
Alia media physica sunt dolorosa et incerta.
3° Media chirurgica ' maxime :
A. Apud virum sunt : a) castratio seu ablatio vel extirpatio
2 testiculorum; at huius effectus est nocivus organismo : nocet
nempe sanitati et characteri virili, ob absentiam secretionis
interioris hormonum.
b) vasectomia seu 2 vasorum deferentium, i. e. canalium
qui sperma seu semen a testiculis deferunt in penem seu vir­
gam, ligatio vel resecatio, ita quod semen eiaculari nequeat.
Operatio est valde simplex, non dolorosa, nec periculosa, nec
nociva : durat 5-10 minutis, ita ut vir statim fere seu crastina
die iam vacari possit operibus ordinariis. Nec est modificativa
charcteris virilis aut sexualis appetitus, nam vir conservat
semen perfectum, sed illud eiaculare non valet.
Disputatur an possit remedium afferri sectioni seu resecationi, et communicatio per vasa deferentia rursus restitui,
saltem in quibusdam adiunctis. Non tamen est notum exem­
plum quo possibilitas generationis sit reddita viro.

B. Apud feminam : a) ovariotomia vel hysterectomia i. e.
ablatio 2 ovariorum vel uteri, quae fit via naturali per vaginam
(colpotomia ), aut per abdomen (laparotomia ), quo ultimo
casu aliquod periculum affert. Effectus eius sunt nocivi, et
mutat characterem mulieris; sed minus nocet quam castratio
viro.
b) fallectomia, seu salpingectomia. i. e. ligatio vel resecatio
oviductûs, seu 2 tubarum quae communicationem praebent
inter ovaria et uterum; qua impeditur ovulum descendere in
uterum et semen virile ad illud pervenire illudque fecundare.
Periculum aliquod includit; octo diversis modis fieri potest.
Non tamen est semper medium infallibiliter certum : efficacior
modus est sectio inter duas ligaturas.
c) inclusio uteri vel huius isolatio; at non praebet medium
semper certum.
Potestne sterilisatio auferri et feminae restitui potestas
generandi, casu quo ovaria non sunt ablata ? Resp. Quandoque
1 Cfr. Muret, De la stérilisation sexuelle.

66

restitui potest communicatio inter ovaria et uterum, si simplex
fuerit resectio tubarum vel inclusio uteri : quatuor nempe
allegantur casus.
Hodiernis temporibus castratio parum in usu venip sed ova­
riotomia pro feminis saepe fuit in usu versus finem saec. XIX.
Nostris diebus tantum solent fieri vasectomia et fallectomia.

Sterilisatio itaque est actio qua aufertur organum genitale,
vel illud substantialiter laeditur, aut qua impeditur transitus
elementi essentialis, scii, seminis aut ovuli, in locum debitum
in quo possibilis sit conceptio.
IV. Momentum quaestionis patet ex eo quod non tantum
individui quidam privato consilio sterilisationem adhibeant,
sed in quibusdam Statibus potestas civilis lege eam intro­
duxerit vel et obligatoriam reddat \
Non in Germania id ortum habuit; iam a 40 annis existit.
Anno 1897, in Statu Americae Michigan lex proposita fuit,
sed non admissa. Anno 1905, Pensylvania adoptavit legem,
sed haec non fuit sancita ab auctoritate Statûs. Anno 1907,
lex lata fuit in Indiana et dein in multis Statibus foederatis
Americae. Hodie ex 48, 27 habent legem de sterilisatione’.
Etiam in Dominio Canadensi, 2 Status, scii. Alberta (1928),
et Columbia britannica (1933) habent legem.
In Europa, praeter Germaniam, canton helveticus Waldis
(Vaud, Waadt) et Dania legem introduxerunt (1929);
recenter etiam Suetia et Norvegia (1934), denique Finnia
(1936). Lex proposita fuit in Britannia maiore; et quaedam
tendentia propenendi observari potest in Cecoslovachia et
Hispania.
Non omnes leges sunt similes : sunt enim plus minusve
rigorosae, et se extendunt ad aliquas vel plures categorias;
1 Conferri possunt : Davis, State Sterilisation of the Unfit; Landmann,
Human Sterilisation; Nisot, La question eugénique dans les divers pays.
1 Sunt : Indiana, Washington, California, Connecticut, Nevada, Iowa,
New Jersey, New York, N. Dakota, Kansas, Michigan, Wisconsin, Ne­
braska, Oregon, S. Dakota, New Hamsphire, N. Carolina, Alabama.
Montana, Delaware, Virginia, Idaho, Utah, Minnesota, Maine, Missisipi,
W. Virginia, Arizona, Vermont, Oklahama. Nimirum 30 Status, sed in
2, scil. Nevada et New Jersey, lex non applicatur, et in New York fuit
abrogata anno 1920.

67

quaedam exigunt multo plures conditiones; aliquae tantum
de consensu personae sterilisationem permittunt, si consen­
tire valet, vel de consensu suorum; aliae etiam obligationem
imponunt.
In Statibus Americae foederatis, iuxta satisticum computum 1 ianuarii 1933, personae sterilisatae ex applicatione
legis erant 16.066, — scii. 6.999 viri, et 9.067 feminae, —
quarum % pars est Californiae, scii. 8.504 personae. Recenter
numerus auctus est usque 8644 viros et 11.419 feminas'.
Verum ergo non est, quod plures asserunt, legem in America
non applicari. Sterilisatio fere semper procuratur vasectomia
et fallectomia; nimirum in 19/20 casibus.
Lex americana ob rationes eugenicas fuit lata principa­
liter, secundario ob rationes pecuniarias : ut Status minus
solvere debeat pro cura infirmorum et amentium’.
1 Ante 1921, erant 3.238 personae sterilisatae, scii. 1.858 viri et 1.380
feminae: 403 ob debilitatem mentalem, 2.700 psychopathicae, et 135 cri­
minosae. Ad 1 ian. 1925 : 6.244 scii., 3.307 viri et 2.937 feminae.
’ Ita allegatur Ada Jukes (t 1740), cuius ante annum 1877 noti erant
709 descendentes, quorum 312 erant mendicantes, 76 criminosi inter quos
12 homicidae, 174 meretrices, 196 illegitimi. Novis autem investigationi­
bus factis post annum 1877, de familia Jukes iam notae sunt 2.094 per­
sonae. quarum 1.258 anno 1915 adhuc viventes: inter has plus quam
dimidia pars laborabat debilitate mentis vel epilepsia, 41 erant ob delic­
tum damnatae, 65 solum erant normales. Pro sustentatione illorum in
publicis institutis, solvit Status New-York 2 million dol. — Similiter
narrat Dr. Malley 2 meretrices in New-York habuisse per quinque ge­
nerationes: 709 delinquentes, ex quibus 152 feminae meretrices, pro quibus
Status solvit 5.500.000 dol. — Pariter quidam, notus sub nomine Zéro,
habuit 303 descendentes, quorum 81 abnormales, 74 in iuvenili aetate
defuncti, 62 illegitimi, 36 moribus deperditi, 84 vagi, 24 criminosi, 22
dubii: solum 39 sunt honesti. — Femina quaedam vaga (t 1740), iuxta
Piate, habuit descendentes 106 illegitimos. 142 mendicantes, 181 meretri­
ces. 76 criminosos. — Expensae autem annuae pro solis manicomiis in
Statibus Foederatis sunt 85.000 dol., et quotannis augentur.
Dr. Pôllmann describit 800 descendentes mulieris alcoolicae, quorum
107 illegitimi fuerunt, 102 mendicantes. 181 meretrices, 75 delinquentes,
7 homicidae, pro quibus omnibus gubernium exsolvit 6.030.000 mc. —
Narrat Dr. Vervaeck, de criminoso anno 1720 nato, ipsum reliquisse 2.000
descendentes, quorum 1.500 examini fuerunt subiecti : horum 197 sunt
criminosi, 300 mendicantes, et vagi. 440 debiles, ebrii, abnormales, 50
prostitutioni dediti, 213 honesti, 300 in aetate infantili mortui, etc., etc...

68

Lex gertnanica lata est ob rationes eugenicas : ad melio­
rationem stirpis. Status invigilare maxime debet conserva­
tioni et perfectioni stirpis, et quidem perfectioni biologicae
et physicae gentis, quae est conditio perfectionis intellectua­
lis. Quapropter impedienda transmissio haereditaria defec­
tuum. Articulus 1 legis sonat : « Om.nis persona, affectione
haereditaria afflicta, potest reddi infecunda per interventio­
nem chirurgicam, si experientia medica verisimiliter prae­
videatur posteritatem eius haereditate contracturam graves
anomalias physicas et morales ». Graves habentur : debilitas
mentalis congenita, schizophrenia, amentia manica depressiva,
choreomania haereditaria (Erbsveitstanz, danse de St Guy
héréditaire), epilepsia haereditaria, caecitas haereditaria. sur­
ditas haereditaria, gravis difformitas physica haereditaria, et
etiam alcoolismus gravis.
Etiam invocatae fuerunt rationes pecuniariae; expensae pro
criminoso sunt 3.50 me. in die, pro surdo-muto 5-6 me. in die,
dum operarii habent salarium 2.51 mc. In uno anno aesti­
mantur pxpensae factae pro criminosis et infirmis ex haere­
ditate, 350 million.; alii dicunt eas attingere 1 milliard, mc.
Cum Regnum Germanicum hodie sit ex pauperrimis, intendit
illas expensas minuere.
Lex illa multis non placet, tum in Germania, tum in diariis
internationalibus, quae considerant esse dignitati humanae
personae adversum talem legem obligatoriam reddere.
Die 15 ianuarii 1935, scripsit Vôlkische Beobachter 410.600
esse sterilisandos in Germania, nimirum 200.000 ob debilita­
tem mentalem, 80.000 ob schizophreniam, 20.000 ob amen­
tiam manicam depressivam, 600 ob choreomaniam, 60.000 ob
epilepsiam haereditariam, 4000 ob caecitatem haereditariam,
16.000 ob surditatem haereditariam, 20.000 ob defectus phy­
sicos graves, 10.000 ob alcoolismum gravem.
Multi commoti fuere hisce numeris. Hinc consiliarius
ministerialis Gutt declaravit quod omnes cautiones sumeret
ne absus essent in applicatione; aitque praedictas computa­
tiones esse exaggeratas.
Etiam quaedam concessiones factae sunt catholicis : perso­
nae damnatae ad sterilisationem non debent illam subire si
in instituto velint manere occluso, ubi sedulo impeditur omnis
relatio sexualis. Et medici catholici non obligantur ad desi­
gnandos infirmos qui ex lege deberent sterilisari.
Sed declarationes istae et concessiones respiciunt quasdam
circumstantias in executione legis, non vero principia quibus
innititur.

69

V. Quaestiones tractandae sunt de sterilisationis moralitate :

1° de moralitate sterilisationis privatae,
2° de moralitate sterilisationis publica potestate impo­
nendae,
3° de cooperatione ad sterilisationem.
Quibus iungatur appendix de matrimonio sterilisatorum.
De quibus breviter sumus dicturi.

QUAESTIO PRIMA.

De Moralitate Sterilisationis privatae»
I. Sterilisatio est de genere mutilationis. Est enim actio
quae reddit hominem sterilem seu infecundum. Unde est
mutilatio tam sub aspectu morali quam sub aspectu medi­
cali et chirurgicali : operatio qua corporis membrum aut orga­
num aufertur vel ineptum redditur ad functionem naturalem,
seu quae membrum vel organum, aut eius usum aut functio­
nem organicam supprimit1, in casu functionem generandi.
Distinguitur mutilatio directa, quae in se intenditur tam­
quam finis vel medium; et indirecta, quae in se non intenditur
nec ut finis nec ut medium. Illa est actio quae ad nihil aliud
immediate tendit quam ad mutilandum; haec est actio quae
immediate tendit ad aliud, licet etiam mutilatio ex ipsa oriatur.
Eodem modo distinguunt occisionem directam et indirectam.
lamvero evidens est actionem indirecte mutilantem esse
licitam, ob rationem proportionate gravem; seu ob bonum
maius quod immediate ex ipsa actione sequitur et non me­
diante mutilatione. Unde quaerimus de liceitate et moralitate
mutilationis et sterilisationis directae.

II. Directa sterilisatio non est licita, nisi ad bonum totius
1 Sensu etymologico mutilatio est amputatio seu ablatio membri; sed
theologice, laesio gravis etiam dicitur mutilatio, ut si organum subsistit
sed naturali sua functione privatur.

70

corporis. Nullus privatus potest seipsum mutilare nec muti­
lare alterum, quia homo .non est dominus humani cor­
poris, cuius non habet dominium plenum et perfectum, sed
solum usum seu quoddam dominium utile. Est tamen licitum,
si necessarium sit ad salutem totius corporis, quia rectum est
partem auferre ad conservandum totum. Ut S. Thomas ait,
II-II, q. 65, a. 1 :
« Membrum aliquod, cum sit pars totius humani corporis,
est propter totum, sicut imperfectum proper perfectum. Unde
disponendum est de membris humani corporis secundum quod
expedit toti. Membrum autem humani corporis per se quidem
utile est ad bonum totius corporis, per accidens tamen potest
contingere quod sit nocivum; puta cum membrum putridum est
totius corporis corruptivum. Si ergo membrum sanum fuerit
et in sua naturali dispositione consistens, non potest praescindi
absque totius corporis detrimento... Si vero membrum propter
putredinem sit totius corporis corruptivum, tunc licitum est
de voluntate eius cuius est membrum, putridum membrum
praescindere propter salutem totius corporis; quia unicuique
commissa est cura propriae salutis. Et eadem ratio est, si fiat
voluntate eius ad quem pertinet curare de salute eius qui habet
membrum corruptum. Aliter autem aliquem membro mutilare
est omnino illicitum ».
Hinc praeter casum in quo operatio necessaria sit ad salu­
tem corporis, ita quod alias obtineri nequeat, directa steri­
lisatio est intrinsece mala ’, quia contra ius naturale. Est etiam
mutilatio notabilis seu gravis, utpote hominem privans func­
tione generandi, quae est maximi momenti. Et ideo est
peccatum grave.
Non potest censeri levis :
1 Quidam dicunt sterilisationem non esse de se malam, qui modus lo­
quendi posset male intelligi. Sane non est de se mala, eo sensu quod non
est essentialiter et semper mala, uti sunt idololatria, blasphemia, luxuria
contra naturam, mendacium, etc., cum aliquando possit esse bona; est
tamen naturaliter et intrinsece mala sterilisatio non necessaria ad salutem
corporis, quia est contra legem naturalem : omne autem quod contradicit
legi naturali, est malum intrinsece et secundum se, ex proprio obiecto,
independenter a circumstantiis, utpote contra ordinem naturae. Etiam
homicidium privatum innocentis est naturaliter et intrinsece malum; non
essentialiter, quia licite fieret mandante Deo. Cfr. Summa Theologiae
Moralis, I, n. 258.

71

a) Ex eo quod, ut quidam dixerit1, aliqua sterilisatio, puta
vasectomia, sine dolore fiat et sine periculo; quod non sit
nociva sanitati, nec characteri; quod fiat brevi tempore eo
quod amputatio minima sit. Circumstantiae istae non aggra­
vant operationem, sed operatio non censenda est gravis aut
levis secundum circumstantias, v. g. ex periculo aut dolore,
ex duratione. extensione aut membri dimensione; ante omnia
attendendum est obiectum, quod est privatio ipsius functionis
generandi. Haec autem est gravis, eodem modo ac sectio nervi
optici, quae oculum privat facultate videndi, est mutilatio
gravis ratione functionis qua privat.
b) Nec ex eo quod sterilisatio non semper auferat omnem
functionem organicam, cum in vasectomia et in fallectomia,
utilitas ad bene esse totius corporis maneat ex secretione
interna, et solum impediatur ne semen eiaculetur. aut ne ovum
descendat in uterum; non ergo adest destructio functionis
genitalis’. Nam ad mutilationem gravem sufficit privare una
facultate magni momenti, seu una functione principali : in
casu, licet una functio non impediatur, alia tamen maximi
momenti impeditur. Et sane, si medicus secaret nervum qui
praesidet motui reflexivo brachii, mutilatio non esset levis, eo
quod alia functio brachii subsisteret et quis brachium adhuc
extendere posset.
c) Nec ex eo quod aliquis possit renuntiare iuri procrea­
tionis. Potest quidem renuntiare usui iuris, sed non potest sibi
auferre ius radicale et facultatem generandi, aut naturalem
huius functionem, quia non habet in ea dominium.
Doctrina praedicta iam omnino firmata invenitur in Encycl.
Casti conntibii :
« Quod ipsi privati homines in sui corporis membra domi­
natum alium non habeant quam qui ad eorum naturales fines
pertineat, nec possint ea destruere aut mutilare aut alia via ad
naturales functiones se ineptos reddere, nisi quando bono
totius corporis aliter provideri nequeat, id christiana doctrina
statuit atque ex ipso humanae rationis lumine omnino con­
stat ».
Ubi tria occurrunt notanda : 1" est doctrina christiana, non
mera opinio; 2° haec doctrina est de iure naturali, nam rationis
lumine constat; 3° aequiparatio affirmatur actionis, qua quis
se ad functionem ineptum reddit, et mutilationis.
’ Donovan, in Eccl. Review, 1910.
* Ita Mayer, Gesetzliche Unfruchtbarmachung Geisteskranker, 1927.

72

III. Corollarium. Exinde sequitur mutilationem :
1° non esse licitam, nisi finis immediatus operis sit salus
corporis;
2° nullatenus licitam esse ob rationes prophylacticas, eugenicas, oeconomico-sociales, hygienico-sociales, ob hygienam
stirpis, aut ad vitandam conceptionem;
3° .nec licitam esse ad bonum spirituale, tum quia immedia­
te membrum non ordinatur nisi ad bonum corporis, tum quia
bonum spirituale aliter obtineri potest, nec proinde necessaria
est operatio. Unde S. Thomas, 1. c., ad 3 :
« Membrum .non est praescindendum propter salutem to­
tius, nisi quando aliter subveniri non potest. Saluti autem
spirituali semper potest aliter subveniri, quam per membri
praecisionem, quia peccatum subiacet voluntati... Et ideo in
nullo casu licet membrum praescindere propter quodcumque
peccatum vitandum ».
In his casibus oportet applicare principium : Non sunt
facienda mala ut eveniant bona.
IV. Animadversio. Quidam mutilationem licitam ob salutem
totius corporis, habent ut indirectam. Indirecta est licita ob
gravem ratio.nem proportionatam, quia duplex est eius effec­
tus :bonus, qui intenditur, salus corporis, et malus qui permit­
titur, privatio membri; bonus autem in casu praevalet. — Sola
differentia est in modo loquendi, licet iste non sit rectus.
Quamvis enim sterilitas sequatur ut effectus mediatus, ipsa
tamen sterilisatio, plerumque saltem, est immediata et directa.
Directa scii, ablatio organi genitalis, vel directum impedimen­
tum generationis, est medium ad effectum bonum, salutem
corporis, procurandum seu periculum avertendum.

V. Quaestio : An licita sit sterilisatio viro, abnormiter et
pathologice erotico, ut sanetur ? Quidam affirmant vasectomiam esse remedium erethismi, satyriasis, nymphomaniae
vel abnormalis inclinationis in masturbationem. Hinc plures
in casu eam probabiliter licitam ' dixerunt, quia immediate est
in bonum totius corporis seu systematis nervei, si revera bonus
effectus inde obtineri possit, nec aliter obtineri valeat’. Sed
1 Ita praesertim scripserunt ante encyd. Casti connubii.
’ Quidam idem dicunt de castratione, eo quod eam habeant efficaciorem ad hunc finem. At efficacia maior partialiter tribuenda videtur
influxui subiectivo phantasiae vel suggestionis.

73

hoc de die in diem magis fit dubium, cum praedicti defectus
sint ordinis non physici quidem sed psychici; — etiam dato
quod effectus obtineatur, operatio potius est ad bonum spiri­
tuale, quam in salutem corporis; — insuper videtur effectus
non esse immediatus, sed potius obtineri mediante malo.
Quare, iuxta Antonelli1, non esset licitum nisi verificata du­
plici conditione : 1° ut omnia media therapeutica adhibita
fuerint et absque ullo felici exitu; 2° ut certum sit, non sedato
erethismo, inde secuturam mortem aut aliquam gravem infir­
mitatem. Quae duae conditiones nunquam aut saltem rarissime
aderunt.
Dicunt quidem bonum effectum esse immediatum, cum sani­
tas procedat e modificatione organismi. Sed potius dicendum
est provenire ex modificatione organismi ut impeditiva
generationis.
In praxi, quamdiu non constet sterilisationem esse medium
curationis, eamque in casu determinato esse solum medium,
illicitum est eam causa curationis adhibere.

QUAESTIO SECUNDA.

De Moralitate Sterilisationis
potestate publica imponendae.
I. Status quaestionis. Postquam dictum est de moralitate
sterilisationis privatae, iam quaerendum utrum potestas pu­
blica possit eam decernere, vel etiam imponere, ob bonum
commune. Non solum medici plures atque politici id affirmant;
verum etiam pauci theologi inventi sunt, qui de hoc dubitant,
aut, suspicando vel opinando, inclinant ad hoc admittendum,
saltem in quibusdam casibus1. Praesertim duas rationes alle­
gant :
1 Medicina Pastoralis, III, n. 678, F„ p. 434.
’ Ita Donovan, licet haesitanter, asseruit in Eccl. Review, 1910-1911;
item Labouré, ibid. 1910-1911; Neoscholasticus, ibid. 1910; postea

74

1° Sterilisatio est licita ob bonum totius corporis; ergo et ob
periculum imminens bono communi. Nam sicut membrum subordinatur toti corpori; ita individuum subordinatur bono
totius societatis. In quibusdam autem casibus, ex sterilisatione
est certa utilitas.
2° Status habet ius privandi individuos vita, libertate,
iuribus, quando iis abutuntur cum periculo societatis; ergo a
pari potest eos privare iure matrimonii ineundi et facultate
generandi, ad praecavendos abusus et impedienda delicta
contra bonum commune.
II. Sterilisatio potestate publica imponenda est illicita et
iniusta; — nisi fiat ad puniendos malefactores.
Ius in vitam et integritatem membrorum, ius matrimonium
ineundi et prolem procreandi, cuique individuo competunt
ab ipsa natura tamquam iura primaria, primigena, et societati
antecedentia; ergo no,n dependent a societate, sed homo iis
gaudet logice antequam sit societatis membrum, et cum illis
societatem ingreditur. Non ergo habet potestas publica ius
et dominium directum in vitam et integritatem membrorum
aut organorum, in ius et facultatem generandae prolis; nec
proinde potest directe potestatem in illa exercere, vel illa
directe tollere, vel iura ista directe impedire; — nisi ad
puniendos malefactores seu delinquentes, quibus iuste potest
ipsam poenam mortis inferre, et a fortiori poenam mutilationis.
Hinc iura praedicta sunt inviolabilia, et sunt extra compe­
tentiam Statûs. Status scii, potius debet, ex sua propria mis­
sione, iura civium positive protegere, et officium habet ser­
vandi incolumitatem civium, tuendi eorum iura, .nec permit­
tendi ut in iis damnum patiantur.
Corpus et integritas membrorum et organorum ad bonum
individui ordinantur, non ad bonum societatis. Et quamvis
Status civibus praescribere possit ut se exponant periculo
vitae ob bonum commune, quia ius naturale id dictat, non
tamen potest directe de vita innocentium disponere. Hinc :
a) Etiam iis quibus, ob salutem corporis, licita est sterili­
satio, non potest potestas publica eam lege aut vi imponere,
quia providentia de vita et sanitate propria, non pertinet ad
principialiter, at cum restrictione, J. Mayer, Gesefzliche Unfruchtbarmachung Geisteskranker, 1927; item Tillmann, in Bonner Zeitschrift [Hr
Théologie und Seelsorge, 1928.

75

Statum, nec necessaria est ad bonum commune; — nisi forsan
exceptionaliter, in casu rarissimo, sterilisatio cuiusdam privati
posset ad commune bonum conferre.
b) Non potest declarare licitam sterilisationem innocentibus
et mente sanis, praeter casum quo ipsis necessaria sit ob salu­
tem corporis.
c) Posset sterilisationem forsan imponere in poenam ob
delictum proportionatum : castrationem v. g. ob stuprum vel
adulterium, sed id non amplius, fere, admittitur in iure hodier­
no, et minus congruit moribus nostris; vasectomia autem et fallectomia non sunt poenae congruae, quia non dolorosae, et
quia non deterrent a delicto, cum e contra sic sterilisati pos­
sint se tradere impune vitae sexuali. Quapropter in casu
sterilisatio esset potius excitatio ad fornicationem.
d) Tamquam medium praeventivum impediendi procreatio­
nem prolis, ex haereditate infectae, ab infirmis et insanis,
omnino est illicitum; quia ius procreationis est individuale et
personale. Ceterum alia media sunt, ut prohibitio legis sub
sanctione poenali, separatio et reclusio, abstinentia matrimonii,
etc.; ergo illud non est necessarium.
Ita tenet consensus theologorum qui de hac re scripserunt,
moraliter unanimis; nunc autem Pius XI, in Encycl. Casti
connubii, sterilisationem potestate publica impositam explicite
damnavit : « Publici magistratus in subditorum membra direc­
tam potestatem habent nullam: ipsam igitur corporis integri­
tatem, ubi nulla intercesserit culpa nullaque adsit cruentae
poenae causa, directo laedere et attingere nec eugenicis nec
ullis aliis de causis possunt unquam. Idem docet S. Thomas
Aquinas, cum inquirens num humani iudices ad futura mala
praecavenda hominem possint malo quodam plectere, id qui­
dem concedit quod ad quaedam alia mala, sed iure meritoque
negat quod ad corporis laesionem : Nunquam secundum hu­
manum iudicium aliquis debet puniri, sine culpa, poena flagelli,
ut occidatur, vel mutiletur, vel verberetur »2.
Itaque sterilisatio non est licita ob beneficium Statûs; sed
1 Citari possunt : Rigby; De Becker: Vermeersch, de Villers et Sals­
mans; Ferreres; Wernz-Vidal; Schmitt; Lehmkuhl; De Smet; Schilling;
Cathrein; Hürth; Mausbach; Gerrard; Grosam; Stucchi; Tanquerey; Gasparri; Pighi; Wouters; Eschbach; Antonelli; Cappello; Aertnijs-Damen;
Marc-Geistermann; Prümmer; Michel, in Diet. Théol., art. Mutilation;
Michaud, in N. R. Th., 1914; A. Janssen.
1 Sum. TheoL. ΙΙ-Π, q. 108, a. 4, ad 2.

76

iniusta est, quia non necessaria, quia superflua, quia excessiva,
quia iniusta invasio in integritatem personae, exceptis male­
factoribus ’.
III. Corollarium. Pariter potestas publica non potest ho­
mines etiam infirmos et insanos a matrimonio prohibere, ob
rationes v. g. eugenicas. Nam eo ipso quod natura hominem
facit capacem generationis, ipsi ius est naturale procreandi.
Ut ait encycl. Casti connubii :
« Ius coniugii naturale et primigenum homini adimere, causamve nuptiarum praecipuam, Dei auctoritate initio constitu­
tam, quoquo modo circumscribere, lex hominum nulla potest :
Crescite et multiplicamini ». Hinc « quicumque ita agunt, per­
peram dant oblivioni sanctiorem (i. e. altiorem et inviolabilio­
rem) esse familiam Statu, hominesque in primis non terrae et
tempori, sed coelo et aeternitati generari. Et fas profecto non
est homines, matrimonii ceteroquin capaces, quos, adhibita
etiam omni cura et diligentia, nonnisi mancam genituros esse
prolem coniicitur, ob eam causam gravi culpa onerare si
coniugium contrahant, quamquam saepe matrimonium iis dis­
suadendum est ».
Ceterum notandum dictum S. Thomae, in Suppl. III p., q.
64, a. 1, ad 4 : « quamvis generetur infirma proles, tamen
melius est ei sic esse (praesertim ob possibilitatem visionis
beatificae) quam penitus non esse ».
IV. Obiiciunt. A. Sicut membra corporis subordinantur
toti corpori, ita individui subordinantur bono totius societatis.
Nam, ait S. Thomas II-II, q. 64, a. 2 : « Omnis pars ordinatur
ad totum ut imperfectum ad perfectum; et ideo omnis pars
naturaliter est propter totum. Et propter hoc videmus quod si
saluti totius corporis humani expediat praecisio alicuius mem­
bri, puta cum est putridum, vel corruptivum aliorum mem­
brorum, laudabiliter et salubriter abscinditur. Quaelibet autem
persona singularis comparatur ad totam communitatem sicut
pars ad totum. Et ideo si aliquis homo sit periculosus commu­
nitati, et corruptivus ipsius propter aliquod peccatum, lauda­
biliter et salubriter occiditur, ut bonum commune con­
servetur ». Et q. 65, a. 1 : « Quia ipse totus homo ordinatur,
ut ad finem, ad totam communitatem, cuius est pars,... potest
contingere quod abscissio membri, etsi vergat in detrimentum
1 Davis, Moral and Pastoral Theology, II, c. VI, de 5° praec., sect. 8.

77

totius corporis, ordinetur tamen ad bonum communitatis, in
quantum alicui infertur in poenam, ad cohibitionem peccato­
rum. Et ideo sicut per publicam potestatem aliquis licite
privatur totaliter vita propter aliquas maiores culpas, ita
etiam privatur membro propter aliquas culpas minores ».
Sed id etiam valet de illis civibus qui ob labem haereditariam
sunt nocivi societati1.
Resp. Comparatio claudicat. Verum est quod, sicut in cor­
pore omnia membra procurant bonum totius corporis; ita in
societate omnes individui concurrere debent ad bonum totius
societatis. At multae sunt differentiae. Membra sunt propter
solum bonum corporis; individui non propter solam societatem,
nec in omnibus societati subiiciuntur, nam « homo non ordi­
natur ad communitatem politicam secundum se totum, et
secundum omnia sua’. » Membra corporis non sunt personae
cum iuribus; individui sunt personae habentes iura quae Status
servare debet.
Corpus totum est unum per se intrinsecum, in quo omnes
partes non existunt nisi ad bonum totius; tantummodo totum
est independens et habet individualitatem. Societas est totum
extrinsecum, unum per accidens : non est unum ens, sed ex
multis sociis constans qui conservant individualitatem pro­
priam et independentiam, sed in quibus est unitas ordinis.
Hinc organa corporis habent functionem specialem, sed non
vivunt nisi per unum corpus et in uno corpore; non habent
existentiam separatam, et ideo totaliter subordinantur bono
totius : pars scii, corporis non habet finem proprium. E contra
personae sunt individui qui, habentes finem proprium, existunt
propter se et non solum propter societatem. Persona ut talis
est inviolabilis quantum ad finem, et nulli subordinatur nisi soli
Deo : ideo non potest societas disponere de personis et de
eorum integritate et iuribus naturalibus, nisi sint malefactores
seu criminosi. Subordinantur tamen Statui quantum ad felici­
tatem temporalem communem omnium procurandam; sed Sta­
tus etiam est propter ipsos, ut auxilium necessarium iis ferens
ad eorum proprium finem.
1 Ita principialiter Mayer, o. c. Nam, ait, praefice non esse ius Statui,
1» quia conditiones necessariae deficiunt, scii, quod constet de origine
haereditaria et de sequela certa in casu determinato; 2° quia non est
probata utilitas expectanda; 3° quia non desunt alia media.
’ S. Thomas, I-Π, q. 21, a. 4, ad 3.

78

Munus itaque Statûs non est iura anteriora personae
auferre, sed exercitium eorum securius reddere. Eius est vitam
subditorum et operationes vitales meliorare, non destruere. Et
sicut non potest directe impedire operationes vitales, quales
sunt cogitare, scire, velle, videre, audire, sentire, manducare,
ita nec operationem procreandi et generandi. lura ista natu­
ralia sunt inviolabilia.
B. Instant : a) Sicut membrum ob sanitatem totius corporis
licitum est abscindere, ita etiam ad procurandam sanitatem
totius corporis socialis ac gentis, si necessarium sit.
b) Status potest homines, qui constituunt periculum pro
societate, incarcerate et ab exercitio potestatis impedire, ita
et illos qui generando periculum constituunt pro gente; sed
incarceratio vel separatio potest esse medium inefficax aut
impossibile; tunc ergo licita est sterilisatio.
c) S. Thomas dicit de malefactoribus, quod sint bestiis
similes, et ideo eos occidere est licitum : « quamvis hominem
in sua dignitate manentem occidere secundum se sit malum,
tamen hominem peccatorem occidere potest esse bonum sicut
occidere bestiam : peior est enim malus homo quam bestia et
plus nocet’ ». Sed id quoque dici potest de insano nocivo,
qui ducitur instinctu bestiali sexuali : dignitatem humanam
scii, amisit et ius ad procreationem.
Resp. Si ita esset, non tantum licitum esset sterilisationem
imponere, sed potius euthanasiam et mortem. Nam sterilisatio
non sufficit ad impedienda scandala et instinctum bestialem.
At :
1° Aliud est ius radicale quod datur cum natura humana,
et aliud usus iuris. Insanus qui non potest humano modo uti
iure procreationis, potest, durante insania, ab hoc usu impe­
diri. sed non potest privari ipso iure radicali ac potestate gene­
randi, uti fit sterilisatione. Si hoc ius amisisset, etiam privatis
licitum esset facere in eo sterilisationem.
2° Qui non potest recte uti iure, .non perdit ius; secus pri­
varetur iure ad vitam, ad sanitatem, ad integritatem, ad domi­
nium privatum, etc.... Non est ius cum usu datum, sed cum
natura humana, et ideo inest omnibus, etiam parvulis, et in­
sanis. Quod a Statu auferri nequit, sed potius tueri debet :
lex iura civium debet custodire. Nec propter abusum cessat
ius.
’ II-II, q. 64, a. 2, ad 3.

6

79

3° S. Thomas semper supponit delictum, peccatum et cul­
pam, et loquitur de privatione vitae vel potestatis in poenam;
nunquam dixit, nec etiam subaudiendum dedit, id valere de
insano mente ‘. Unde quod ait de peccatoribus ex culpa nocen­
tibus voluntarie, perperam applicatur insanis involuntarie
nocivis. Sicut ergo illicitum est manus abscindere a cleptomaniacis, ad praecavenda eorum furta, ita illicitum est mutilare
aut sterilisare insanos, ne societati noceant.
Ceterum si ad bonum totius ordinatur unusquique, non
tamen directe ordinatur ad sanitatem societatis.
C. Bonum commune praestat bono privato, et ideo Status
etiam exigere potest, in necessitate, sacrificium vitae ad se
tuendum.
Resp. Aliud est exigere quod cives exponant vitam, si
necesse est, ob bonum commune, quia id ius naturae exigit;
aliud iura civium, ipsis a natura concessa, tollere lege positiva.
Status se tueri potest, sed mediis licitis, non mediis intrinsece
malis.
D. Necessitas Statûs suprema lex : hoc est fundamentum
omnium eius iurium.
Resp. Haec est theoria periculis plena. Quod bonum com­
mune exigit, est ius. Sola necessitas tollit inordinationem ab
operationibus alias illicitis ! Tunc omnia fierent licita, si Status
ea necessaria iudicaret. Et potestas Statûs esset illimitata :
Status non esset pro individuis, sed individui essent simpliciter
propter Statum.
Sed id falsum est; antequam Status legem ob bonum
commune possit imponere, debent constare duo : 1 ) quod
medium impositum non sit malum; 2) quod ius de illo dispo­
nendi non fuerit datum alii ante Statum : individui et familiae
existunt ante societatem civilem.

V. Applicationes. Principia exposita iam applicare convenit
magis in concreto’. Status vel sterilisationem imponit ad de­
fensionem individuorum, — vel ad bonum commune, sive ut
poenam, sive ut medium praeventivum.
1 In locis citatis.
2 Sequentia desumpta sunt a cl. prof. A. Janssen, Het onvruchtbaar
maken van zwakzinnigen en misdadigen, in Coli. Mechl.. 1927; et Les
lois sur la stérilisation, in S. Luc médical, 1934.

80

Λ. Ad defensionem individuorum, ut medium protegendi
vitam et iura civium, sterilisatio justificari nequit. Individui
vel sunt nunc viventes, vel qui praevidentur nascituri.
1. Ad protegendos viventes, ne victimae sint passionum
abnormalium et criminalium, sterilisatio est inefficax et super­
flua :
inefficax, quia vasectomia et fallectomia instinctum sexua­
lem relinquunt completum, ac possibilitatem copulae : ista est
infecunda, sed eo minus vitanda ab illis qui bestiali ducuntur
instinctu; pariter castratio non est remedium efficax, nam et
eunuchi habent suos amores;
superflua, quia aliud medium existit, nempe separatio.
2. Ad protegendos nascituros debiles et abnormales :
a) nunquam cum certitudine dici potest infantes nascituros
necessario affici defectibus parentum. Saepius individuus
omnino alius nascitur ac praevisum fuerit. Ideo non adsunt
nisi coniecturae maiores vel minores. Coniectura vero nequit
esse ratio privandi hominem iure certo quod a natura tenet.
b) etsi infantes nascituri sint, verisimiliter vel certo, ab­
normales, sterilisatio non iustificatur. Non enim existit ius
infantium nondum genitorum, nam ius supponit subiectum
iuris : ante conceptionem subiectum nondum existit. Ergo
impossibile est iura laedere ipsorum, vel protegere. Ceterum
etiam pro infantibus vel debilibus, melius est vocari ad vitam
in circumstantiis minus favorabilibus, quam nullo modo
existere : « melius est, ait S. Thomas, sic esse quam penitus
non esse ». Vivere adhuc est magnum beneficium; et anima
eorum spiritualis, ad imaginem Dei creata, potest vita spiri­
tuali gaudere, Deum cognoscere, gratiam eius recipere et
visione eius aeterna dotari.

B. Ad bonum commune :

1. Ut poenam. A priori negari nequit sterilisationem ut
poenam posse applicari pro crimine; sed omnibus consideratis,
non est poena efficax nec adaequata.
a) Mutilatio generatim non videtur poena commendanda;
repugnat modernis ideis et moribus, atque ubique, fere, fuit
derelicta.
b) Mutilatio organi genitalis speciatim non videtur com­
mendanda. Sanctio poenae ante delictum statuitur ad cives
a delicto deterrendos, post delictum, ad restituendum ordinem
culpa laesum, et ad corrigendos delinquentes, vel ad alios

81

exemplo deterrendos. Poena quae non est ad hos fines apta,
non est congrua. Ita sterilisatio.
Operationes actuales non causant multum dolorem; ergo
non deterrent. Minoratio ex privatione facultatis generativae
potest hominem honestum aut normalem movere, non abnor­
males et criminosos. Ipsi praeferunt sterilisationem, quia
impune possunt vitium exercere. Experientia probavit multos
valde eam desiderare’. Talis res certo poena non est, nec
valet corrigere delinquentes. Ceterum eugenistae iam reiiciunt
sterilisationem repressivam.
2. Ut medium praeventivum, contra multiplicationem ab­
normalium. Id non solum catholicis est illicitum, ex encycl.
Casti connubii, sed omnibus, utpote contra ius naturale. Hoc
multos non movet, sed ipsis dici potest quod sterilisatio non
est multum efficax ad hunc finem, nec necessaria est, atque
magna incommoda praebet.
a) Non mullum efficax. Punnet, prof. Cantabrigiensis, qui
auctoritate magna gaudet in re eugenica, et in theoria haereditatis, computum fecit, secundum quem sterilisatio deberet
applicari durantibus 216 generationibus, ad reducendum
numerum abnormalium de 1/100 ad 1/10.000 ! Et Dr. Niedermeyer, medicus Vindobonensis, aestimat, sterilisandos fore,
per 13 generationes, plus quam 500.000 individuos, ut nume­
rus schizophrenia laborantium de 60.000 ad 30.000 reducatur
b) Non necessaria : .nondum enim adest periculum pro
genere humano.
a) Numurus abnormalium nondum ita magnus est, ut
societas iam sit in necessitate defensionis.
β) Haereditas non est sola causa abnormalium. Impossibile
est dicere adaequate quanta sit eius influentia; sed multae
sunt aliae causae physicae et morales, ut blastophtoria, blastotoxia ’. syphilis, blenorrhagia, alcoolismus, conditiones sociales
defectuosae, insufficientia alimenti, habitatio insana, etc. Ergo
prius causae communes a Statu removendae sunt remediis hygienicis. Ceterum leges naturae videntur tendere ad eam
1 Ita Dr. Sharp ex Indiana affirmat 176 personas ab ipso petiisse ut
vellet sterilisationem in iis perficere, quia alii tam multa bona de hac
operatione dixerunt.
’ S. Luc médical. 1936, η. V.
’ Affirmat Dr. Vervaeck blastotoxiam magis causam esse degenerescentiae quam haereditas.

52

corrigendum a morbis haereditariis, post aliquod tempus vel
aliquot generationes.
γ) Etsi haereditas esset sola causa aut praecipua, non­
dum necessaria esset sterilisatio, sed alia adsunt media, im­
primis segregatio. Quod est medium minus radicale, quia
impedit solum usum, non aufert facultatem. lamvero existente
alio medio, non potest adhiberi sterilisatio, quia defensio non
potest excedere limites sufficientiae et necessitatis. Ipsa socie­
tas americana : Central Association for mental Walfare,
quae per 10 annos examini subiecit 34.000 casus morbium
mentalium, fatetur : lex generalis de sterilisatione non est
efficax ut medium praeventivum, — libertas post sterilisatio­
nem relicta potius nocet sterilisatis et facit tantum quod
tardius segregentur, — sterilisatio non protegit abnormales
nec societatem ’.

3. Magna incommoda praebet in praxi. Etenim :
a ) Quis debet sterilisationem subire ?quonam criterio id
diudicandum ? Impossibile est, in statu hodierno scientiae
determinare cum sufficienti certitudine quinam filios habebunt
abnormales.
Laughlin ait : soli abnormales graves et indubii: postea
quando leges haereditatis melius notae erunt, amplior appli­
catio erit possibilis. Lex germanica magis determinata est.
Nihilominus difficile remanet determinare in quonam gradu
infirmi debuerunt aegritudinem contraxisse. Ista incertitudo
praebet ansam abusibus: lex v. g. posset applicari adversariis
politicis plus quam necesse sit.
b) Ut sit efficax, debet sterilisatio aetate iuvenili fieri. Sed
in pluribus casibus necessitas sterilisandi tantum manifestatur
post pubertatem, vel quando proles iam est generata.
1 Aiunt : incarceratio crudelior est sterilisatione et maiores expostulat
expensas pecuniarum. — Resp. Segregatio non est necessario stricta
incarceratio. Sic in Dania, insula Sprogô reservata est ut colonia
pro puellis feminisque abnormalibus, quae laboribus culturae aliisque
occupantur; similiter insula Livô iuvenibus masculis. Ibi sat felicem vitam
ducunt, ac generatim meliorem quam in propria familia habuissent.
Et ipse labor potest esse productivus ac remuneratorius. Ita in exemplis
datis, remuneratio laboris sufficit ad sustentationem vitae infirmorum et
ad impensas administrationis coloniae. Et in America, 8 coloniae abnor­
malium in 1928 etiam lucrum fecerunt 6.000 dol. Similiter colonia in
Ursberg de Bavaria, bene subsistere potest sine eleemosynis et sine sub­
sidiis.

83

c) Apud multas personas, praesentia labis haereditariae
nocivae manebit abscondita, quia facile eam tacebunt.
d) Etiam pericula sunt arbitrariae applicationis. Abusus
timeri debent ob superficiales investigationes aut relationes,
ideas exaggeratas quorumdam medicorum, et zelum intem­
pestivum officialium. Praesertim pericula imminent paupe­
ribus et debilibus, in quibus facile ipsa eorum conditio erit
causa impediendi generationem.
e) Etiam stante sterilisatione, magnus adhuc numerus
abnormalium erit incarcerandus, ob manentem tendentiam ad
crimina.
f) Denique sterilisatio, fatentur medici, est medium pro­
vocans luxuriam. Augetur numerus fornicationum, fovetur
amor liber, consuetudo introducitur separandi instinctum
sexualem a fine generationis, generatio futura praeservatur
sed actualis veneno immoralitatis inficitur et pessima fit.

QUAESTIO TERTIA.

De Cooperatione ad Sterilisationem.
I. Cooperatio vocatur omnis concursus praestitus actioni
alterius; in casu, concursus praestitus sterilisation! ab altero
decernendae aut faciendae.
Diverso modo fieri potest. Alia est late dicta, quae fit
influxu morali in voluntatem alterius, sive directe et positive,
ut mandando, consulendo, petendo, seducendo, consentiendo,
etc., sive indirecte et negative, non monendo aut non impe­
diendo. dum quis monere aut impedire potest et debet. Alia
est stricte dicta, quae fit influxu reali seu physico, uti adiuvando, partialiter causando, media ministrando, etc. : haec
est immediata vel mediata, prout cooperans ipsum opus cum
principali agente exequitur. ut si cum fure rem alterius simul
portando auferat, — aut sola media ministrat quibus alter
possit opus perficere vel id possit facilius : quo casu potest
cooperatio esse proximior aut remotior, prout medium plus vel

84

minus influat et magis vel minus sit connexum cum opere
alterius.
Ratione intentionis, cooperatio alia est formalis, quando
cooperans consentit voluntati principaliter agentis et huius
opus intendit; alia est materialis tantum, quando non consen­
tit huius intentioni, sed ex alia intentione agit cum praevisione
quod alter eo sit usurus ad suum opus perpetrandum.

lamvero quaeritur utrum licitum sit cooperari ad sterilisationem ‘. Ubi agitur de sterilisatio.ne illicita; nam si sterilisatio
licita sit, etiam licitum est ipsi cooperari, dummodo fiat me­
diis non malis.

II. Cooperatio formalis, quae fit ex intentione mala et ex
approbatione sterilisationis illicitae, est semper mala et pro­
hibita, imo est peccatum eiusdem speciei ac sterilisatio, tam­
quam concursus illam formaliter intendens eiusque approbatio.
Hinc est peccatum speciale contra iustitiam.
Ita non solum qui seipsos sponte sterilisandos praebent,
sed et medici qui proprio motu, quin ex munere publico obli­
gentur, sterilisationem illicitam ex proposito exequuntur; redactores et scriptores qui illam ex convictione commendant et
propagant; deputati qui legem de sterilisatione facienda
suffragio approbant; coniuges qui consentiunt sterilisation!
compartis. Imo cooperatores negativi hoc modo rei esse
possent, scii, magistratus, officiales, satellites, qui scirent
sterilisationes malas in eorum territorio fieri, dato quod eas
impedire, et ex officio deberent, et sine incommodo possent,
ac non facerent.
III. Cooperatio mere materialis sed realis, immediata vel
mediata, proxima vel remota. Cooperatio mere materialis est
illa quam, absque intentione mala seu consensu in alterius
peccatum, aliquis libere praestat actioni alterius, sed potius
invitus, ad vitandum v. g. incommodum aut damnum, vel ad
procurandum sibi lucrum.
1° Illa, si est immediata, est semper mala, quia consistit in
executione ipsius actionis malae; — nisi quando agatur de
1 Cfr. Grosam, Die Sterilisation auf Grund privater Aukforitàt und au[
Grund gesetzlicher Ermâchtigung, in Theol. Prakt. Quartalschrift, 1930.

85

bonis externis fortunae in quorum ablationem consentire potest
dominus; sed haec exceptio non consideranda venit in
quaestione de sterilisatione, cui nemini licitum est consen­
tire, .nisi ad salutem corporis esset necessaria. Unde coo­
peratio immediata, in actione sterilisationem decernendi vel
faciendi, intrinsece mala est sicut ipsa sterilisatio, et quidem
peccatum eiusdem speciei ac ipsum opus.
Ita medici operationem facientes inviti, quia lege coguntur,
ipsi execution! legis pravae immediate cooperantur, aut duo
medici simul ipsam operationem sterilisationis immediate
exequentes.

2° Cooperatio vero mediata est illa quae media subministrat
ad sterilisationem faciendam requisita, praeparando vel adiuvando. Haec etiam est de se illicita, nisi sit ratio gravis, et qui­
dem proportionate gravis, i. e. eo gravior quo cooperatio sit
propinquior, et quo magis sit necessaria, i. e. quo, negata
cooperatione, sterilisatio probabilius foret impedienda.
Licitum est enim ponere causam in se bonam vel indiffe­
rentem, quae duplicem habet effectum aeque immediatum :
unum bonum qui solus intenditur, et alterum malum, dummodo
ratio sit agendi proportionate gravis. Atqui cooperatio mediata
mere materialis habet immediate effectum bonum qui solus
intenditur; ergo licita est, dummodo actio non sit mala in se,
et adsit ratio proportionate gravis seu causa sufficiens coope­
randi.
Tales cooperatores sunt medici et infirmarii assistentes;
infirmaria quae v. g. sub ductu medici ad apparatum Roentgen
deservit: officiales subordinati qui, acta scribendo vel aliqua­
tenus auxiliando, cooperantur execution! legis; operarii qui
praeparant instrumenta, vel ea nitida servant aut calefaciunt;
a fortiori qui durante operatione instrumenta medico porri­
gunt.
Cooperatio omnino proxima, ut apud medicos assistentes vel
infirmarias quae deserviunt apparatui, exigit causam gravissi­
mam, v. g. si sustentationem amitterent, quin tamen possent
sterilisationem impedire. Sororibus catholicis rarissime licita
esset, v. g. si secus elicerentur ex instituto cum magno damno
pro religione.
Cooperatio propinqua, sed remotior, requirit causam mino­
rem, sed tamen gravem, v. g. grave incommodum, et eo maio­
rem quo est propinquior.
Cooperatio potest esse omnino remota, ad quam sufficit ipsa
86

ratio officii. Ita famulis licet cameram vel cellam operationis
nitidam tenere vel calefacere.
Casu quo non sit ratio sufficiens ad cooperationem media­
tam, adest peccatum contra virtutem quae laeditur actione
principaliter agentis, in casu contra iustitiam, quia est adiuvare ad eam laedendam sterilisatione iniusta; quamvis non
sit eiusdem speciei infimae nec eiusdem gravitatis. Insuper
vitandum est, quod oriri potest, scandalum; de quo non pos­
sunt iudicare nisi qui omnes circumstantias cognoscant loco­
rum et personarum. Quod non semper facile est. Hinc, si
dubium sit an scandalum in concreto sit timendum, de eo in
determinatis circumstantiis iudicare pertinet ad Ordinarios
locorum, qui omnes circumstantias cognoscere et aestimare
valent.
IV. Cooperatio moralis est illa, praesertim, quae positive
influit in voluntatem illius qui malum facit, et coincidit cum
scandalo directo seu inductivo ad peccandum : fit v. g. man­
dando, consulendo, laudando, petendo, protegendo peccatum,
in casu sterilisationem. aut ipsi consentiendo.
Haec est peccatum contra charitatem, quia scandalum; et
simul contra virtutem ad quam violandam inducit, quia ad
hoc directe inductivum : in casu contra iustitiam, quae speciali
modo laeditur, sive sterilisatione privata, sive sterilisatione
publica.
Ita decernentes esse sterilisandum, privata auctoritate;
advocantes medicum et petentes sterilisationem pro altero;
sterilisationem iubentes. ad eam invitantes, aegrotos ut sterilisentur denuntiantes.

V. Animadversio. Cooperatio illicita non solum est pecca­
tum contra virtutem aut praeceptum, cuius violationi praebe­
tur concursus; sed insuper contra charitatem, quando, coope­
ratione omissa, peccatum impediretur.

VI. Applicationes. Ex praedictis sequitur :

1° Illicitum est sterilisationem commendare aut suadere,
postulare aut postulationi formaliter consentire, relationem aut
votum exhibere de personis morbo haereditario infectis ad eos
sterilisandos, aut ad hoc advocare medicum; quia rem intrin­
sece malam commendare, suadere, postulare aut quocumque
modo procurare, etc. pariter est intrinsece malum. Non autem
intrinsece malum est mere referre aut explicare legem steri87

lisationis sine approbatione, mere indicare infirmitates aut
mere denuntiare aegrotos, sciendo tamen illos esse sterilisandos, advocare medicum nihil dicendo; unde his modis mere
materialiter cooperari licitum esse potest ex gravi causa, et
secluso scandalo. Hoc tamen facile oriri posset explicatione
legis publica ex officio facta.

2° Illicitum est medicis operationem sterilisationis facere,
aut partes habere activas in ipso actu sterilisandi peragendo,
quia est facere quid intrinsece malum; e contra durante
operatione assistere, vel adiuvare, instrumenta porrigere, aut
aegroto invigilare, non est de se intrinsece malum. Quare hoc
modo mere materiali cooperari, licitum esse potest, sed gra­
viora de causa, quia est cooperatio omnino proxima.

3° Item illicitum est medico, aegrotis persuadere ut se
sistant execution! sterilisationis, etiam si ita agat ex officii
publici aut legis obligatione, ac postquam tribunal senten­
tiam sterilisationis pronuntiaverit, quia semper intrinsece ma­
lum est rem intrinsece malam suadere. Attamen forsan non
illicitum esset dicere ; cognoscis dispositiones legis, easque
mere declarare nulla addita suasione, sed graviore de causa
tantum, quia est cooperatio proxima.
4° Item illicitum est ultro se sistere ad sterilisationem, quia
est rem intrinsece malam postulare, eique consentire, etiam si
fiat ne quis, iam pronuntiata sententia tribunalis, coactus vim
patiatur; sed oportet non cedat nisi violentiae. Sufficit tamen
quod vis inferri incipiat, v. g. si officialis manum imponat
humero, aut si declaret se venisse ad vim coactionis adhiben­
dam. ulteriorem resistentiam opponere necesse non est, quia
tunc omnibus patet personam non sponte procedere sed cedere
coactioni.
5° Item cuicumque illicitum est sterilisationem ut in seipso
fiat permittere, sed oportet eam vitare, in quantum est ipsi
moraliter possibile, et sterilisation! imponendae se subducere.

6° Item illicitum est aegrotos vi cogere ut sterilisation! se
sistant, etiam si quis ita agat pronuntiata sententia tribunalis
et ex officii sui obligatione, quia est cogere ad rem intrinsece
malam. Quod intelligendum est de officialibus qui propria
auctoritate agunt et ex proprio iudicio; non vero de satelliti­
bus omnino subordinatis qui praescripta mere ministerialiter
exequuntur, ducendo personas ad determinatum locum, nec
88

semper de re praescripta aut exequenda rationem sibi redden­
tes : isti excusari videntur ratione officii, nisi tamen aliquid
ab iis exigeretur in odium religionis aut manifeste inhonestum.
7° Item illicitum est munus gerere iudicis, in tribunali spe­
ciali quod ad solas causas sterilisationis tractandas est
institutum; a fortiori illicitum est pronuntiare sententiam
decretoriam sterilisationis exequendae, quia est praecipere rem
intrinsece malam.
Ne existimetur iudex solum pronuntiare conditiones verificari in lege indicatas; quibus positis ipsa lex sterilisationem
praecipit. Iudex, e contra, non mere declarat legem, sed, ut
superior, potestate sua legem applicat ad particulares casus
et personas, pro quibus praecipit in concreto, et quibus
authentice intimat obligationem, quasque obnoxias facit
sterilisation!, cum lex mandet ut obnoxii fiant; unde novam
obligationem statuit et inducit, quare sententia eius est quasi
lex particularis1. Directe autem praecipere rem intrinsece
malam et ad eam obligare, est illicitum.
Iudex scii, non potest licite applicare legem iniquam :
iniquam, dico, non solum ratione incompetentiae, quia fertur
de iis quae potestati civili non subiiciuntur : in casu posset
quandoque Ecclesia id concedere aut iuri suo renuntiare; sed
iniquam, ratione materiae seu rei praescriptae, quia praecipit
contra legem naturalem. Nunquam licitum scii, est praecipere
rem intrinsece malam, iuri naturali contrariam1.
Obiicies : a) Iudex non sponte et libere agit, sed cogitur
vi legis. Ergo non est responsabilis de effectu legis. Coactus
non videtur praebere nisi cooperationem mere materialem,
quae ex gravi causa licita esse potest.
Resp. Cogitur, non vi physica, sed morali violentia quae
relinquit libertatem : quod fit ex metu, est involuntarium
secundum quid, quia fit cum repugnantia, sed voluntarium
simpliciter. Agit iudex ut mandatarius, dum legislator est
mandans. Sicut legislator est responsabilis de mandato legis,
ita iudex de mandati seu legis executione. Et sicut licitum
non est mandare quid intrinsece malum, ita nec exequi. Et
ita iudex cooperatur immediate legis iniquae executioni; atque
formaliter movet ad rem intrinsece malam, eam iubendo. quod
est scandalum directum.
1 S. Thomas, II-II, q. 67, a. 1.
’ S. Thomas, II-II, q. 60, a. 5. ad 1.

89

b) Ait S. Thomas iudici licitum esse innocentem damnare,
quem scientia privata innocentem novit, sed qui publice et
iuridice est de crimine convictus In iudicio debet dirigi, non
secundum id quod ipse novit tamquam persona privata, sed
secundum id quod sibi innotescit tamquam personae publicae.
Resp. Aliud est legem in se iustam et bono communi fa­
ventem applicare, quae per accidens malum habet effectum,
aliud legem secundum se iniustam applicare; aliud cogere eum
qui secundum leges in se iustas iuridice de crimine convictus
est, aliud cogere eum quem innocentem esse plane patet et
quem solae leges iniquae obligare intendunt ad quid intrin­
sece malum. Hoc quidem plane licitum esse nequit; dum illud
in quibusdam circumstantiis licitum videri posset.
c) Secundum plures licitum est iudici pronuntiare divor­
tium civile; quod tamen est intrinsece malum.
Resp. Qui ita putant, dicunt divortium civile non esse in­
trinsece malum; quia non est matrimonium solvere, sed solum
contractum civilem, atque civilem protectionem a matrimonio
tollere, et consequenter oppositionem legis ad novas nuptias
civiles. Aliud omnino est, praecipere quid intrinsece malum,
quod nunquam est licitum. Unde si pronuntiatio divortii civilis
evidenter esset intrinsece mala, nec licita unquam esse posset.
Hisce aliisque ratiunculis similibus quae possent adduci,
nulla solida competit probabilitas; quare nullatenus probabile
est iudici licitum esse pronuntiare sterilisationis executionem.

CONCLUSIONES.
Igitur :
1° Sterilisatio, ob causam therapeuticam, est licita indivi­
duis, sed nonnisi ad salutem totius corporis.
2" Sterilisatio, ob causam quoque eugenicam, est illicita,
etiam publicae potestati.
3° Sterilisatio, ob causam punitivam. est licita potestati
publicae, sed non conveniens, nec perfecte rationabilis, utpote
non privans appetitu sexuali.
4° Cooperatio ad sterilisationem peccaminosam, formalis
aut immediata, est illicita; mere materialis et mediata vero
licita esse potest, sed ob rationem proportionate gravem.
’ S. Thomas, II-II, q. 67, a. 2, et q. 64, art. 6, ad 3.

90

APPENDIX.

De Matrimonio Sterilisatorum.
I. Triplex quaestio poni potest :

1° an sterilisatio faciat impotentem ad copulam coniugalem
et ad matrimonium ?
2° supposita impotentia, an ista sit perpetua, vel, e contra,
an potentia ad copulam restitui possit ?
3° an usus matrimonii sterilisatis sit licitus ?

II. An sterilisatio constituat impotentiam ? Aliter respon­
dendum censemus pro femina et pro viro.
A. In femina, sterilisatio non constituit veram impotentiam
ad actum matrimonii seu carnalem copulam, nec consequenter
ad ipsum matrimonium; sed solam inducit infecunditatem
seu incapacitatem generandi. Sterilisatio enim in femina est
ex privatione ovariorum vel eorum perfecta atrophia, aut ex
impedimento quo ovulum in uterum descendere prohibetur;
id autem non impedit actum matrimonii seu copulam car­
nalem, quia ovulum non est elementum essentiale copulae de
se aptae ad generationem, sed solius generationis. Ita
S. Officium practice saltem resolvit; et facile intelligitur :
sterilisatio non impedit quominus femina a viro penetrante
vaginam verum semen in ea recipiat illudque retineat. Mulieri
ovariis vel ovulis carenti, aut ea non praebenti, nihil ergo
deest ad ipsam copulam perficiendam

B. E contra, in viro; in quo respici potest varius status ;
1° Castratio utriusque testiculi certissime constituit impe­
1 Mulier tamen quae laborat sterilitate, ex honestate naturali, tenetur
ante matrimonium eam manifestare comparti ignoranti, ne ista decipiatur.
Et idem valet pro viro sterili vel dubie impotenti.

91

dimentum impotentiae, uti scimus ex declaratione Sixti V,
Cum frequenter. 27 iun. 1587, de eunuchis et spadonibus.
Ratio est, tum quia non possunt copulam perfecte satiativam
perficere ac concupiscentiae sedativam, tum quia verum
semen emittere non possunt, sed solum humorem semini
similem,
2° Irradiatio testiculorum producere potest sterilitatem, et
quandoque impotentiam, sed nonnisi ad tempus.
3° Vasectomia videtur veram impotentiam constituere,
quia vasectomicus verum semen emittere non potest, sed
solum humorem semini similem, cum nihil e testiculis elabo­
ratum valeat eiaculare : emissio veri seminis autem est
elementum essentiale copulae de se aptae ad generationem;
quod si talis emissio fieri non possit, eo ipso actus ad gene­
rationem aptus est impossibilis.
Recenter quidam dixerunt ad copulam carnalem non
requiri ut verum semen a testiculis elaboratum emittatur et
in vagina deponatur, sed sufficere ut testiculi illud conficiant,
etsi non possit emitti exterius; unde vasectomicos dicunt
copulae capaces1. Sed licet id sufficere possit ad copulatio­
nem etiam cum delectatione quadantenus satiativa, non tamen
sufficit ad copulam coniugalem, seu de se aptam generationi.
Et sane ille actus est de se aptus generationi, cui nihil ex
parte sui deest ut generatio sequatur, seu qui ex modo quo
patratur, et ex omnibus elementis quae ad eum requiruntur,
— qualis est ipsa conditio potentiae et organi quibus exer­
cetur, — est aptus generationi, licet ob defectum aliunde
provenientem, ista non sequatur. Atqui in vasectomicis
copula fit tali modo et conditione, ut ex ipsa constitutione
organi omnino impossibilis sit emissio veri seminis ac con­
sequenter generatio, quia elementum essentiale est destruc­
tum, nimirum communicatio canalium semen deferentium.
Ergo vasectomici non sunt capaces actus de se apti ad
1 Ita Dr. O’Malley et Gemelli, sub praetextu quod zoospermata non
sunt elementum essentiale veri seminis; sed in hoc certissime errant,
nam secretiones, ab aliis glandulis elaboratae ac testiculis, non conficiunt
nisi humorem semini apparenter similem. Novissime eamdem sententiam
quidam proposuerunt, eo quod vasectomici non sunt copulae incapaces; ad
quam sententiam etiam accessit Vermeersch, qui eam hucusque tenere
ac firmiter proponere nondum ausus erat. Vide in Theol. Prakt. Quartalschrift, 1936 : Aktuelle Fragcn des Eherechts und der Ehemoral.

92

generationem. Et quamvis possit eiaculari quidam liquor
similis semini, non tamen verum semen zoospermatibus re­
pertum, — quae sunt elementum essentiale seminis, — cum
nihil a testiculis elaboratum possit emitti; unde si talem actum
diceremus de se aptum generationi, sane nos deriderent.
Eodem modo aspectus quo caecus conatur intueri adstantes,
diceretur actus de se visioni aptus !
Vasectomici, hoc sub respectu, similes sunt eunuchis.
Aiunt : 1 ) Sub alio respectu non sunt similes, quia possunt
perficere copulam et quaerere concupiscentiae sedationem,
qui est matrimonii finis secundarius.
Resp. Conservant plerumque secretionem testiculorum
internam, et ideo appetitum sexualem, ac totam energiam et
capacitatem ad copulam etiam quadantenus satiativam, et ita
obtineri posset finis quidam matrimonii secundarius, sedatio
concupiscentiae; sed cum iste finis sit subordinatus primario
fini, non potest licite procurari nisi actu de se apto genera­
tioni. « Habentur enim tam in ipso matrimonio quam in
coniugalis iuris usu etiam secundarii fines, ait Enc. Casti
connubii, quos intendere coniuges minime vetantur, dum­
modo salva semper sit intrinseca illius actus natura ideoque
eius ad primarium finem ordinatio ». Apud vasectomicos
autem natura actus pervertitur, eiusque ordo ad generatio­
nem radicaliter tollitur.
Instant : 2) Secundum antiquos theologos sufficiebat
potentia coëundi, nec quaestio erat de actu ex se apto gene­
rationi.
Resp. Id non dicebant expressis verbis, sed implicite ibi
continebatur, uti constat ex declarationibus plerumque addi­
tis. Ceterum iste modus clarior dicendi, iam adhibetur in
theologia a plus quam tribus saeculis, et consecratur ipso
codice iuris canonici, et quidem canone 1081, § 2, quo
definitur ipse consensus matrimonialis « tamquam actus
voluntatis quo utraque pars tradit et acceptat ius in corpus,
perpetuum et exclusivum, in ordine ad actus per se aptos ad
prolis generationem ». Talis declaratio, spectans ius naturale
et divinum, difficulter diceretur mutabilitati obnoxia: imo
videtur respicere Ecclesiam universalem, cum agatur « de
iis quae ex ipsa rei natura etiam Orientalem afficiunt Eccle­
siam » (can. 1), et hac ratione indirecte caderet sub Eccle­
siae infallibilitate.
Itaque modus noster dicendi conformis est sententiae

93

hucusque per plura saecula communi; nec nova videtur solide
probabilis.

III. An dicta impotentia sit perpetua, vel, e contra, potentia
ad copulam restitui possit ? Ex castratione sane resultat
impotentia definitiva; sed quaestio est de vasectomia.
Quidam affirmant restaurari posse pristinum statum phy­
siologicum, et redintegrari communicationem inter testiculos
et penem. Cum enim nervi, arteriae, venae, vasa lymphatica
operatione vasectomiae scindi non soleant et eorum actio
maneat intacta, sed solus resecetur funiculus spermaticus seu
vas deferens semen, hinc non sequitur atrophia testiculorum,
et restitui potest communicatio canalis deferentis exsecti,
resuendo utramque huius extremitatem. Unde dicunt impo­
tentiam esse mere temporaneam. Alii id tanquam dubium
habentes, ac proinde existimantes dictam impotentiam qua­
dam operatione forsan posse auferri, consequenter asserunt
matrimonium vasectomicis permitti posse, iuxta can. 1068,
§ 2 : « si impedimentum impotentiae (scii, perpetuae) dubium
sit, sive dubio iuris, sive dubio facti, matrimonium non est
impediendum ». At :
1° Dubium videtur negativum, utpote in mera hypothesi
fundatum, cum hucusque nec ullum referatur factum, de viro
vasectomiam passo cui potentia restituta fuerit ’; dubia autem
1 Ad hoc Antonelli, o. c., III, p. 429-431 : « Dicendum operationem
restaurationis canalis deferentis usque ad praesens factam fuisse tantum
in casibus epididymitidis cum exitu non nimis felici...; in viro, post
vasectomiam, numquam (quoad mihi constat) facta fuit haec operatio.
Deinde accedit quod operatio restaurationis, teste ipso doctore O’Malley,
valde difficilis est, maximam peritiam requirit et in ea certus exitus
expectari non potest. Lumen enim, seu diametrum, canalis deferentis mini­
mum est, cum sit millim. 1-2 %, et aliquando etiam 1 millim.; in media,
diametrum canalis pertingit tertiam partem huius crassitudinis parietum,
iuxta... omnes tractatus anatoiniae humanae. Hinc difficillimum est
ita margines exsecti canalis resuere, ut communicatio statui possit phy­
siologico modo. Nec potest dici hoc obtentum fuisse in operatione in­
staurationis canalis in epididymitide :... in epididymitide potest perma­
nere lumen non omnino obstructum; per vasectomiam vero extremitates
canalis exsecti necessario cicatricibus obducuntur, et in operatione instau­
rationis breviores fiunt, quo difficilior evadit eorum suturatio, et
restitutio pristini status...
Experimenta instituta a Gemelli in canibus et felibus, quos antea

94

ιι< gativ.i non esse, etiam hac in re. attendenda communiter
docent '.
2" Cum itaque illa operatio sit valde problematica, vasectomicus potius censendus est perpetuo impotens, usquedum
constet de potentia sibi restituta. Ille scii, de quo constat
semel fuisse impotentem, probare debet se factum esse, aut
fieri posse, potentem.
3" Imo practice impotentia censenda est perpetua in statu
praesenti artis chirurgicae, quia nondum datur medium aptum
ad potentiam restituendam.
4" Ceterum, si prudentia monere possit, non de facili esse
theoretice asserendam impossibilitatem cuiusdam operationis
chirurgicae, in quibusdam tamen adiunctis videtur ista impos­
sibilis: ubi scii, praeter canalium deferentium sectionem, alia
quoque vasa exsecta fuerint aut filo serico ligata, idque per
notabile tempus duraverit; aut si secti canales ita atrophia
afficiantur, ut eorum physiologicae operationes non possint in
pristinum revocari, ut facile fieri potest in vasectomia non re­
centi. Unde non intelligeretur quod generali quadam regula et
subiecerat operationi vasectomiae et quibus postea felici exitu exsectos
canales deferentes ita coniunxisse affirmat ut postea etiam nemaspermata
ipsa animalia conficerent, plausum medicorum generatim non habuere;
ipse enim tantum dicit hanc instaurationem post vasectomiam feliciter
peregisse. At in quaestione tanti momenti plura oportebat addere et
dilucidare. Ignoramus enim particularia operationis; a quo tempore post
vasectomiam operatio redintegrationis perfecta fuit; methodum adhibitam,
mutationes possibiles testium post vasectomiam. etc...
Ceterum quidquid sit de experimentis P. Gemelli, nullam habemus
operationem instaurationis praefatorum canalium in viro, post vasecto­
miam: et ab experimentis in canibus et felibus non potest haberi moralis
certitudo, quod in viro operatio possit evadere minoris difficultatis...
Insuper manent intactae ceterae rationes, quas exposuimus circa valde
dubium exitum, circa mutationes profundas cum atrophia in ligatura
canalium deferentium, ac ideo in eorum resectione; et proinde augentur
difficultates in instauranda operatione redintegrationis canalium deferen­
tium, ita ut pristinus status physiologicus sequatur, praesertim si vas­
ectomia a non brevi tempore peracta fuit ».
' Cfr. Vermeersch, Th. Μ. III. n. 720, referens Wernz IV, 345, not.
35; Cappello, De Matrimonio, η. 367: Wernz-Vidal, Ius canonicum.
V. η. 223; Vermeersch-Creusen, Epitome iitris canonici. II, n. 341, 2;
Génicot-Salsmans, Th. Μ. Π. η. 487; Noldin-Schmitt. Th. Μ. Ill,
η. 569, 4; Chrétien, De Matrimonio, η. 148, B. 1°, 2c.

7

95

sine delectu statueretur matrimonium vasectomicis esse permit­
tendum. Sed in casibus particularibus attendendum erit ad
modum quo operatio vasectomiae facta fuerit, et ad condi­
tiones praesentes organismi, ut cognosci possit an instauratio
sit omnino impossibilis, vel saltem non sit possibilis sine gravi
periculo : tunc enim impotentia est perpetua '. Quod ex testi­
monio medicorum constare potest; quodsi dissentiant ac
dubium permaneat, matrimonium non est impediendum, licet
ordinario dissuadendum.

IV. An sterilisatis usus matrimonii sit licitus ?

A. Sterilisatis feminis per se licitus est usus coniugii, quia
per se manent capaces actus de se apti ad generationem; at,
si sterilisatio sit ex facto illegitimo ipsis voluntario et facile
possit auferri, prius tollenda erit antequam debitum petant,
quia secus voluntarie impedimentum apponerent generationi.

B. Sterilisatis viris, qui sint impotentes, ut plerumque
accidit, illicitus est usus coniugii. Et quidem :
1° Si impotentia tantum dubia est, praemisso diligenti
examine, licitum est iis tentare copulam carnalem quamdiu
spem habeant eam perficiendi.

2° Si impotentia est certa, illicitus est usus. Nam si sit
perpetua et antecedens matrimonium, hoc est nullum, ac
proinde, illicitus est omnis eius usus; — si impotentia sit conse­
quens, matrimonium subsistit; sed illicita est copula quamdiu
impotentia durat, quidquid unus vel alter putaverit’, nam.
licet maneat ius radicale ad copulam, non tamen ius expedi­
tum aut iuris exercitium, quia non potest esse ius expeditum
faciendi, tentandi vel exercendi actum omnino impossibilem.
Et, licet per accidens sit quod non possint facere copulam
generationi aptam, tamen copula, qualis in iis fieret, genera­
tioni est inepta, non per accidens quidem, sed per se. Hinc :
1 Gaspakri, Dc Matrimonio, I, app. De Vasectomia, 3U et 7«.
’ Huic sententiae non videtur multum attendendum, tum quia recentius
isti quaestioni speciatim non studuerunt, tum quia, hac in re, nil faciunt
nisi exscribere, absque novo examine, quod quidam anterius dixerunt
probabile.

96

a) Etiam delectationem veneream copulae quaerere est
ipsis illicitum, quia delectatio non licite quaeritur nisi propter
actum; quodsi actus sit illicitus, pariter delectatio illi adnexa.
b) Si facile posset potentia restitui, prius esset restituenda
ut copula licite haberi possit.
c) Illicita quoque est delectatio venerea inchoata seu in­
completa. quidquid aliqui dixerint ', quia delectatio inchoata
et incompleta tota quanta ordinata est ad consummatam et
completam: unde si una illicita est, etiam altera. Excipe, si
impotentia sit brevi duratura, quia tunc delectatio incompleta
posset haberi tanquam praeparatio, dispositio, excitatio ad
copulam proxime futuram; sed id nullatenus dici valet si
impotentia sit perpetua aut diuturno tempore permanens.

3° Quantum ad tactus, oscula, aspectus, cum secundum se
seu iuxta speciem suam sint actus indifferentes, distinguen­
dum est :
a) Actus illos exercere in ordine ad copulam, quasi sunt
praeparatio aut inchoatio actus completi, est generatim
illicitum, quia iis quibus illicita est consummatio, illicita
quoque est praeparatio et inchoatio: unde nec possunt delec­
tationem veneream in illis actibus quaerere aut voluntarie
percipere aut ipsi exortae consentire, (salva exceptione supra
indicata sub 2°, c), quia delectatio tota est propter copulam,
quae ipsis prohibetur.
b) Actus illos moderate exercere, quatenus pertinent ad
coniugalem statum et coniugibus, magis quam aliis, compe­
tunt, seu quatenus de se in mutuum amorem sunt ac mutuum
solatium, licitum est coniugibus impotentibus, etiam si prae­
videatur delectatio venerea oritura, aut pollutio per accidens
secutura, dummodo hisce non consentiant nec sint in peri­
culo proximo consentiendi.

In praxi, facile coniuges impotentes in hisce ignorantes
esse possunt cum bona fide, ac in ea, ex gravi ratione, relin­
qui, dummodo non timendum sit maius malum.

' Vide notulam paginae praecedentis.

97

Conspectus Syntheticus Doctrinae
utriusque opusculi À. et B.
iuxta ordinem logicum coordinatae.

Qui totum complexum omnium quaestionum, sive addiscendo,
sive alios docendo, percurrere velit, ordinem eligat sequentem.

Introductio generalis de Embryo­
logie ...................................
Quaestiones tractandae ...............

B. η. I.
A. introd.
B. η. II.

Quaestiones ipsam embryologiam spectantes :
Q. I. De Vita uterina foetûs eiusque evolutione ac nativitate
notiones physiologicae :
1. Evolutio uterina foetûs ........
2. Praegnatio ...........................
3. Partus ...................................
4. Abortus et partus praema­
turus ...................................
5. Phases evolutionis foetûs ...
6. Praegnatio extrauterina seu
ectopica ...........................
7. Falsae praegnationes aut
imaginariae .......................
8. Anomaliae et monstra .......
Q. II. De Actionibus Vitae homi­
nis aut Integritati nocivis
principia theologica :
1. Ex doctrina de actibus
humanis ...........................
98

A. I, q. I.n. I.
A. I. q. I, η. II.
A. I. q. I.n. III.
A. 1. q. I.n. IV.
A. I. q. I. η. V.
A. I. q. 1. η. VI.

A. I. q. 1. η. VII.
A. I. q. 1. η. VIII.

A. I, q. 2, η. II.

2. Ex doctrina de iustitia.......
3. Ex doctrina de charitate ...
Q. HI. De Sectione Caesarea aliis­
que operationibus quae lae­
dunt matrem :
1. Variae operationes ...........
2. Liceitas et obligatio opera­
tionis vivente matre...........

3. Obligatio operationis matre
mortua ................................
4. Casus ....................................
5. Aliae operationes connexae.
Q. IV. De Embryotomia seu de
operationibus quae laedunt
foetum :
1. Operationes variae...............
2. Historia quaestionis de foeticidio ................................
3. Embryotomia et omnis actio
directe occisiva infantis est
illicita ................................

4. Occasio erroris ...................
5. Animadversiones ...............
Q. V. De Procuratione Abortiis :
1. Procuratia abortus ...............

2. Causae abortiis ...................
3. Sententiae diversae ....-......
4. Abortus directus est illicitus,
indirectus licitus esse potest
5. Occasio erroris ...................
6. Abortus estne homicidium ?
7. Animadversiones ...............
8. Casus disputati ...................

A. I q. 2, n. 111.
A. I. q. 2, η. IV.

A. 1. q. 3. η. I.
A. I, q. 3. η. II-III.
B. I. q. 1. η. II.

A. I, q. 3, η.
B. I, q. 1, η.
A. I, q. 3. η.
A. I.q. 3. η.

IV.
III.
V.
VI.

A. I.q.4, η. I.
B. I, q. 2, η. II.

A.
B.
B.
A.
B.

I, q. 4. η. II.
I. q. 2. n. III-IV.
I.q. 2,n. V.
I.q. 4, η. III.
I. q. 2. η VI.

A. I.q. 5,n. I.
B. I.q. 3. η. I.
A. I.q. 5, η. II.
B. I.q. 3, η. II.
B. I. q. 3. η. III.
A. I. q. 5, n. III-V. .
B. I, q. 3. η. IV.
B. I.q. 3, η. V.
B. I, q. 3, η. VI.
A. I. q. 5, η. VI et App.
B. 1. q. 3. η. VII.
B. I.q. 3. η. VIII.

99

Articulus I. De Excisione Uteri
gravidi corrupti :
1. Occasio disputationis...........
2. Status quaestionis ...............
3. Argumenta et responsa .......
4. Judicium de controversia: est
excisio uteri verisimiliter
licita ...................................
5. Quid post controversiam?...
6. Corollarium .......................

Articulus II. De Punctione Amnii :
1. Punctio amnii .......................
2. Status quaestionis ...............
3. Punctio amnii ad periculum
matris avertendum est illi­
cita ...................................
4. Punctio amnii ad baptizan­
dum foetum est probabiliter
licita ...................................
5. Animadversiones ...............
Articulus III. De Purificatione
Uteri gravidi :
1. Status quaestionis ...............
2. Purificatio in casu foetûs
mortui est licita...................
3. Purificatio in casu foetûs ab
utero disiuncti est licita ...
4. Purificatio in casu gravidi­
tatis irreparabiliter distur­
batae est probabiliter licita.
Monitum ...................................

Q. VI. De Partu Praematuro arti­
ficiali :
·
1. Acceleratio parttis ...............
2. Quandonam est licita...........
3. Estne obligatoria ? ...............

B. I. q. 3. a. I. n. 1.
B. I. q. 3. a. I, η. II.
B. I.q.3. a. I.n. III.

B. I.q. 3. a. I.n. IV.
B. I.q.3. a. I.n. V.
B. I.q. 3. a. I.n. VI.
B. I. q. 3, a. 2, η. I.
B. I.q. 3. a. 2. η. II.
B. I. q. 3. a. 2. η. III
B. I, q. 3. a. 2. η. IV
B. I. q. 3. a. 2. η. V.

B. I, q. 3. a. 3. η. I.
B. I.q. 3. a. 3. η. II.
B. I.q.3. a. 3. η. III.
B. I.q. 3. a. 3. η. IV
A. I.q. 5. η. VII.

A. I, q. 6. η. I.
A. I.q. 6. η. II.
A. I. q. 6. η. III.

Q. VII. De Operationibus circa
Foetus ectopicos :
1. Praegnatio ectopica seu ex­
B. 1. q. 4. n. I
trauterina ....................
100

2. Opiniones falsae ...............
3. Conclusiones .....................

4. Quaestiones disputatae .......
Articulus I. De Ablatione Sacci
foetalis :
1. Status quaestionis ...............
2. ludicium : Ablatio sacci foe­
talis est illicita ...................
3. Corollarium .......................
Articulus II. De Ablatione Oviductûs foetum continentis :
1. Status quaestionns ...............
2. ludicium : Ablatio oviductûs verisimiliter potest esse
licita ....................................
3. Applicationes practicae .......
4. Animadversio ...................
Articulus III. De Ligatione Arte­
riarum :
1. Ligatio arteriarum potest
esse licita ...........................
2. Corollarium .......................
Conclusiones ...........................

Animadversio ............................

B.
B.
A.
B.

I.
I.
I.
I.

q.
q.
q.
q.

4. η.
4. η.
7. η.
4, η.

II.
III.
II.
IV.

B. I.q. 4. a. I.n. I.
B. I, q. 4, a. 1. η. II.
B. I.q. 4. a. I.n. III.

B. I, q. 4. a. 2. η. I.
B. I.q. 4. a. 2. η. II.
B. I, q. 4. a. 2. η. III.
B. I.q. 4. a. 2. η. IV.

B.
B.
A.
B.
A.

I.q.
I, q.
I.q.
I, q.
I.q.

4. a. 3. η. I.
4. a. 3. η. II.
7. η. I.
4. conci.
7. η. III

Quaestiones embryologiae respicientes
ministrationem baptismi :
Q. I. De Materia Baptismi prin­
cipia theologica :
1. Tria ad validitatem baptismi
requisita ............................
2. Materia remota valida, inva­
lida. dubia ............................
3. Materia proxima ...............
4. Materia ad liceitatem requi­
sita ....... .......................... i.

A. II. q. I.n. I.

A. II. q. Ln. II.
A. II. q. I.n. III.
A. II. q. I.n. IV.

101

Q. II. De Forma Baptismi princi­
pia theologica :
1. Forma Baptismi, in qua
experimenda : ...................
2. Persona baptizantis ...........
3. Actus baptizantis ...............
4. Persona baptizata ...............
5. Unitas divinae essentiae ...
6. Trinitas personarum ...........
7. Animadvertenda in pronun­
tiatione formae...................
Q. III. De Baptizandis Nonnatis
in utero matris :
1. Estne baptismus in utero
validus? ...........................
2. Triplex hypothesis in isto
baptismo consideranda.......
3. Casus in quibus in utero
ministrandus baptismus ...
4. Modus practicus baptizandi
in utero ...............................

A. II,
A. II,
A. II,
A. II,
A. II.
A. II,

q. 2, η. I.
q. 2, η. II.
q. 2, η. III.
q. 2, η. IV.
q. 2. η. V.
q. 2. η. VI.

A. II, q. 2. η. VII.

A. II, q. 3, η. I.
A. II. q. 3, η. 11.

A. II, q. 3, n. III-IV.
A. II, q. 3, η. V.

Q. IV. De Baptizandis Foetibus
immaturis :
1. Quaestio de momento quo
foetus animatur anima ra­
tionali ...............................
2. Conclusio practica quantum
ad baptismum ...................
3. Signa certa tum mortis tum
vitae ...................................
4. Modus practicus conferendi
baptismum .......................
5. Causae et signa abortus
casualis ...............................
6. Monita practica pro medicis.
obstetricibus, coniugibus ...
7. Animadversio de sepultura
foetûs ...............................

A. II, q. 4. n. III-IV.

Q. V. De Baptizandis Monstris :
1. De monstris simplicibus.......

A. II, q. 5, η. I.

102

A. II, q. 4, η. I.
A. II. q. 4. η. II.

A. II, q. 4, η. V.

A. II. q. 4, η. VI.
A. II, q. 4, η. VII.
A. II, q. 4, η. VIII.

2. De monstris geminatis .......
3. Animadvertenda ...............
4. Baptismus amentium ...........
Q. V. De Baptizandis sub condi­
tione :
1. Quandonam est baptismus
repetendus sub conditione.
2. Conclusio quoad baptismum
ministratum a medico, ob­
stetrice. laico.......................
3. Baptismus pueri expositi ...
4. Quid de eo qui. inter Chris­
tianos educatus, caret testi­
monio baptismi ...................
5. Baptismus haereticorum et
schismaticorum ...............
Epilogus ........................................

A. II, q. 5, η. Π.
A. II, q. 5, n. III.
A. II, q. 5. η. IV.

A. II. q. 6. η. I.

A. II. q. 6. η. II.
A. II, q. 6. η. III.
A. II, q. 6, η. IV.

A. II. q. 6. η. V.
A. II. q. 6, η. VI.

Quaestiones de sterilisatione :
1.
2.
3.
4.
5.

Scientia eugenetica......................
Sterilisatio ...................................
Varii modi sterilisationis ..........
Momentum quaestionis ..............
Quaestiones tractandae ..............

Q. I. De Moralitate Sterilisationis
Privatae :
1. Sterilisatio est de genere
mutilationis ........................
2. Directa sterilisatio non est
licita nisi ad bonum totius
corporis ............................
3. Corollaria ...........................
4. Animadversio de modo lo­
quendi ................................
5. An licita sit sterilisatio viro
erotico, ut sanetur? ...........

B.II, η. I.
B.Π, η. II.
B.Π. η. III.
B.Π, η. IV.
B.II, η. V.

B. II. q. 1, η. I.
B. II, q. 1, η. II.
B. II. q. I, η. III.
B. II. q. I. η. IV.

B. II. q. I. η. V.
103

Q. Π. De Moralitate Sterilisationis
potestate publica imponen­
dae :
1. Status quaestionis ...............
2. Sterilisatio postestate publi­
ca imponenda est illicita ...
3. Corollarium .......................
4. Obiectiones et responsa.......
5. Applicationes .......................

Q. III. De'Cooperatione ad Steri­
lisationem :
1. Varii modi cooperandi .......
2. Cooperatio formalis ...........
3. Cooperatio mere materialis,
immediata et mediata, pro­
xima et remota ...................
4. Cooperatio moralis...............
5. Animadvertendum de scan­
dalo ...................................
6. Applicationes practicae .......
Conclusiones generales.

Appendix de Matrimonio Sterilisatorum :
1. Triplex quaestio investigan­
da : ...................................
2. An sterilisatio constituit im­
potentiam ...........................
3. An illa sit perpetua, vel,
e contra, potentia restitui
possit ...............................
4. An sterilisatis usus matri­
monii sit licitus ........ ..........

104

B. II, q. 2, η. I.
B.
B.
B.
B.

II. q. 2, η. II.
II.q.2, η. III.
II. q. 2, η. IV.
Π. q.2,n. V.

B. II, q. 3, η. I.
B. II. q. 3. η. II.
B. II. q. 3. η. III.
B. II. q. 3. η. IV.
B. II. q. 3, η. V.
B. H.q. 3. η. VI

B. II, q. 3. in fine.

B. app., η. I.
B. app., η. II.
B. app., η. III
B. app.. η. IV.

INDEX.
Benevolo lectori .................................................................
Introductio generalis de Embryologia ............................

5
7

I. Quaestiones de operationibus tempore praegnationis
aut partûs :
QUAESTIO PRIMA. De Sectione Caesarea aliisque
incisionibus quae laedunt matrem ....................
10
QUAESTIO SECUNDA. De Embryotomia seu de
incisionibus quae laedunt foetum ....................
14
QUAESTIO TERTIA. De Procuratione Abortûs .......
24
Art. I. De Excisione Uteri gravidi corrupti ........
29
Art. II. De Punctione Amnii ................................
40
Art. III. De Purificatione Uteri gravidi ...............
46
QUAESTIO QUARTA. De Operationibus circa Foe­
tus ectopicos .....................................................
49
Art. I. De Ablatione Sacci foetalis ...................
54
Art. II. De Ablatione Oviductûs foetum conti­
nentis .................................................................
56
Art. III. De Ligatione Arteriarum ........................
59
Conclusiones ........................
60
II. Quaestiones de sterilisatione :
Introductio .........................................................................
64
QUAESTIO PRIMA. De Moralitate Sterilisationis
privatae .............................................................
70
QUAESTIO SECUNDA. De Moralitate Sterilisationis
potestate publica imponendae ........................
74
QUAESTIO TERTIA. De Cooperatione ad Sterilisa­
tionem .
84
Conclusiones .....................................................................
90
APPENDIX. DeMatrimonioSterilisatorum ...................
91
CONSPECTUS SYNTHETICUS totius doctrinae
iuxta ordinemlogicumcoordinatae ....................
98
INDEX ............................................................................. 105

105

Opuscula edita a R. P. M ERK ELBACH, Ο. P.
in collectione « Quaestiones Pastorales »
grato animo fuerunt universim recepta atque
plurium laudibus comprobata.
Dicti libelli, quantumvis praevie editi, sunt tamen Summae Theologiae
Moralis necessarium complementum, utpotc quaestiones profundius et
extensius, atque alio ordine, aut praefice magis, vel etiam novas et
diversas tractantes; ut maxime videre est in opusculis 1, 11. 111 et VI.

I. DE CASTITATE ET LUXURIA: editio 3a
...His chapter on the causes of and remedies of carnal sins is welltimed, and will be especially valuable for confessors and directors
of youth.
The Month.
Bref, clair, méthodique : premières qualités d'un sommaire que
l'auteur a voulu, autant que possible, complet pour qu'il fût pratique.
Heureux choix des notions anatomiques et physiologiques préliminaires :
on trouve ici des détails ordinairement passés sous silence, et néanmoins
indispensables. Nous ne pouvons relever toutes les particularités dignes
d éloges de cet ouvrage : nous n'en finirions pas.
Collationes Namurcenses.
Hoc opusculum Cl. A. de meliore nota commendamus : scite, enim, et
continenter rem jam multum ac diu agitatam, eainque difficilem sane,
absolvit.
Divus Thomas. Piacenza.
Geen theoretische uitwijdingen, maar de juiste, zekere uiteenzetting van
al wat gevergd wordt om den betrouwbaren raadsman en biechtvader te
vormen.
Ons Geloof.
Œuvre d’une grande netteté dans sa terminologie, d'une véritable
solidité dans sa pratique pastorale et pénitentielle, et où nous trouvons
— ce qui manque trop souvent dans les oeuvres similaires — les notions
physiologiques et morales nécessaires au confesseur.
P. Hourat. Bull. Circulaire.
Le traité de castitate, tout en étant complet, reste bref comme il sied
à une œuvre ayant avant tout un but pastoral, il a pour objet la chasteté
dans le mariage aussi bien que dans le célibat; il n'omet pas d’étudier
les causes et les remèdes de la luxure.
Collationes Tornacenses.

II. DE EMBRYOLOG1A ET DE MINISTRATIONE
BAPTISMATIS : sectio prima, editio 2a
Ce volume réunit et développe un peu plus que ne le font les traités
généraux de morale les questions se rapportant à l’avortement, aux inter-

106

vcntions chirurgicales, à l'administration du baptême. Dans ces matières,
qui donnent lieu à tant de cas de conscience angoissants, on apprendra
avec grand intérêt l'opinion de l'éminent professeur, dont la finesse
d'analyse et la rigueur de raisonnement sont assez connues. Il prouve
solidement les solutions sévères proposées par l'Eglise; il refuse très heu­
reusement de proclamer une obligation certaine, quand elle ne se laisse pas
prouver d'une manière suffisante. J. Salsmans, S. J., Nouv. Revue théol.
La dottrina in generale è sicura. l'csposizionc chiara e ordinata, il fine
inteso dall’A. ottimo. L’opusculo riuscirà certamente utile, raassime ai
sacerdoti che csercitano la cura d’anime. Noi la reccommandiamo volentieri.
Felice M. Capello. S. J., Gregorianum.

III. DE VARIIS POENITENTIUM CATEGORIIS :
editio 2a
...Les doctrines sont nettement exposées, les arguments sommairement
mais solidement proposés, les solutions franchement données. Et nous
ouvrirons cet ouvrage avec la certitude que nous trouverons ce que nous
cherchons. Car fout y est de ce qui doit y être, et il y a plus qu'on ne
croyait trouver. Tous les genres de pénitents sont passés en revue, depuis
les enfants, les simples, les occasionnaires, les récidifs, les consuétudinaires,
les malades, etc., etc., jusqu'aux anormaux, les dévots, les contemplatifs
etc., etc. L'auteur profite de ces diverses questions pour esquisser de
petits traités spéciaux : ...sur la contemplation et ses degrés, ...sur la
moralité des danses et des toilettes, ...l'absolution des excommuniés,
...les tempéraments. Que de choses instructives les professeurs de
pastorale n'ont pas le temps de développer devant leurs élèves ! Voici
qui est fait par un maître. Aux confesseurs de le consulter : ils ne s’en
repentiront pas.
G. Kiselstein. Revue Eccl. de Liège.
Een werkelijk voortreffelijke pastoraal-theologische verhandeling over
de toediening van het H. S. der Biecht geeft ons P. M.... Door zijn
heldere uiteenzettingen en juist oordeel krijgt dit boek een eigen waarde
van groot nut voor iederen Biechthoorder.
Studiën.

IV. DE MINISTRO POENITENTIAE
EIUSQUE OFFICIIS : editio 2«
Très Révérend Père.
...C'est avec une vive reconnaissance que j'ai reçu votre livre De
Poenitentiae Ministro; merci de me l'avoir envoyé, merci aussi de l'avoir
édité. Je suis persuadé qu'il est digne de vos ouvrages antérieurs.
Vos études de théologie pastorale vont ainsi constituer un ensemble de

107

toute première valeur. Je souhaite â vos livres l'influence la plus largeet la plus durable.
t J. E. Card. Van Roey. Archevêque de Malines.
They are both Pastoral treatises, and will be acceptable to all shepherds
of souls. The former deals with the confessor's traetment of various
classes of penitents, much as St. Alphonsus did so well in the « Homo
Apostolicus. » Father Merkelbach has given us the benefit of wide
reading and a long experience. The second monograph deals with te con­
fessor himself, his powers, jurisdiction, reservation, the Seal, etc...
Though the Seminarist will hardly have time to read them with all his
other work, the priest on the mission should find time to do so.
The Month.

V. DE PARTIBUS POENITENTIAE ET
DISPOSITIONIBUS POENITENTIS :
Comme les deux volumes qui l’ont précédé, celui-ci est une somme
de doctrine dogmatique et morale, en même temps qu'un précieux manuel
de pastorale. 11 est le fruit de nombreuses lectures mais aussi de longues
réflexions. A tout ce qu'il touche l'auteur met un cachet d'ordre et de
mesure, et il ne se déclare satisfait que lorsqu’il l'a rendu massif d’idées
proposées, expliquées, défendues et coordonnées. Trop modestement il
intitule ses travaux : Quaestiones pastorales. Lisez le présent ouvrage, et
vous verrez qu’il n'y manque aucun aspect qui puisse figurer dans un
traité étendu, pas même les aperçus historiques puisés chez les auteurs
universellement estimés. On trouvera ici ce qui regarde la matière du sacre­
ment de Pénitence, matière éloignée et matière prochaine, c'est-à-dire les
actes du pénitent : contrition, confession et satisfaction, avec les diverses
questions qu’on est accoutumé de traiter à leur sujet.
G. Kiselstein, Rev. Eccles, de Liège.

In vcrscheidcncn Faszikeln, gibt M. die wichtigsten Lehrstücke des
Pastoral heraus. Die Faszike) sind im wesentlichen eine dankenswerte
Zusammen tellung der von verscheidencn Autoren vorgetragenen Lehrcn.
Zeitschrift fur kathol. Theolog.
Allerlei vraagstukkcn, under
*
over vcrschillende taktaten verdeeld en
soms slechts terloops aangeraakt, vinden we hier systematisch geordend
en breedvoeriger besproken met verwijzing naar de beste auteurs. Dit is
we) de groote verdienste van deze serie.
Studiën.
...Een reeks van pastoraal-theologische brochures, welke naar onze
meening der bijzondere aandacht voora) ook der dienstdoende Geestelijk-

108

heid overwaardig is... De flinke sprekcnde druk, in afwisscling van
gewone letter, vette letter en cursiefletter. beantwoordt aan den inhoud.
De Schr. toont zich in deze brochuren cen uitstekend theologant. wiens
werken, tegelijkertijd theoretisch en praktisch, de hoogste aanbeveling
verdienen.
M. van Grinsven, C.ss.R., Ncderlandschc Katholicke stemmen.

C. SALMON. Ο. P.
VII. DE MATRIMONII SACRAMENTO
Ce 7'· fascicule des Quaestiones Pastorales est un bon résumé du traité
du mariage: bref, clair, pratique... Il est bien au courant des décisions
les plus récentes de la Commission Pontificale d'interprétation du Code.
A. C., Collationes Namurcenses.
Il est un résumé très bien fait des enseignements courants... Nous
ne connaissons pas d'ouvrage de ce genre qui lui soit supérieur.
Revue Eccl. de Liège.
Le traité du « Sacrement de Mariage » du R. P. Salmon ne le cède
en rien à ceux du R. P. Merkelbach : même concision, même clarté,
même précision dans l'exposition de la théorie. Nous pourrions ajouter,
même souci de rattacher la pratique à ]a théorie et d'éclairer celle-ci par
celle-là.
Revue Dominicaine (Canada).

Hoc praecipue habetur in praesenti opere meritum laudandum, quod
utendo hac manuductione poterit sacerdos quam celeriter quasi unico
et brevi conspectu perspicere totum tractatum de matrimonio : quae
completa cognitio pro ministerio pastorali commodum sane est non exigui
momenti.
Armand Gougnard. Coli. Mechlinienses.
Presque rien sur les questions purement spéculatives, pas de longues
théories sur les points controversés, mais toujours des solutions pratiques,
franches et sûres. Grâce aux bonnes divisions mises en évidence par une
excellente disposition typographique, la consultation de l'ouvrage est
facile et rapide.
D. A. S.. Revue Liturgique et Monastique IMaredsous).

109

B. H. MERKELBACH. O. P.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS
ad mentem D. Thomae et ad normam juris novi
L’ouvrage du Père B. H. Merkelbach sera des plus utiles par sa clarté,
par l'exactitude des définitions et par celle des divisions généralement
bien justifiées. Sur bien des questions difficiles et compliquées il donne
en peu de mots une solution dont la précision manifeste l'étude très
consciencieuse et approfondie qu'il en a faite en se tenant au courant
des travaux les plus récents.
F. Garrigou-Lagrange. O. P., Angelicum.
Persuasum habemus discipulos ex istius operis studio ptrventuros
esse ad magis solidam, magis scientificam theologiae moralis scientiam
quam ex pluribus etiam celebratis theologiae moralis manualibus. In
laudem auctoris subiungimus eum methodice et non difficili calamo opus
suum scripsisse... Re vera ex animo cl. professori opus gratulamur quod
insigne etiam professoribus utile esse arbitramur.
Vermeersch, Gregorianum. 1932. (fasc. 2.)
CEuvre forte, parce que pensée et menée avec un soucis constant de
logique: compacte, parce que pleinement à jour, touchant à toutes les
questions de morale, en un style serré, sans digressions inutiles. Nous
avons une fois de plus été frappé de la précision des formules de l'auteur...
A cela s'ajoute une grande érudition...
G. Kiselstein, Revue Eccl. de Liège.
Les théologiens formés à cette méthode ne seront pas seulement de
bons confesseurs: ils sauront enseigner et défendre la doctrine morale
catholique... Cet ouvrage fournira à beaucoup de professeurs le moyen
d’améliorer leur enseignement de théologie morale.
J. Creusen. S. J., Nouvelle Revue Théclogique.
Wij hebben den indruk dat deze twee deelen tôt het beste behooren
wat in den laatsten tijd der speculaticf-theologische vernieuwing der
moraal werd geboden. Dat de doctrien strikt thomistisch is gehouden,
is daarbij louter gewin.
Dr. Damen. C. SS. R , Ncdcrl. Kath. Stemmen, Nov. 1932.
Omnia habentur diligenter elaborata, plene tractata et clare exposita,
ita ut opus inter pracstantlora sit recensendum: qui non deterretur metho­
do scholastica et speculativa vix meliorem inveniet duceni.
F. B.. Collationes: Gandavenses,

Le Gérant,
P. RUTTEN.

110

IMPRIMERIE VERITAS
Mont Saint-Amand (Gand) Belgique.

QUAESTIONES PASTORALES

QUAESTIONES

DE VARIIS

POENITENTIUM CATEGORIIS

EIUSDEM AUCTORIS.
QUAESTIONES PASTORALES.

I. Quaestiones de Castitate et Luxuria. 3a ed., 132 p.
IL Quaest. de Embriologia et de Ministratione Baptismamatis, ed. ait, 88 p.
III. Quaest. de Variis Poenitentium Categoriis, unum vol.,
208 p.
IV. Quaest. de Poenitentiae Ministro Eiusque Oficiis. unum
vol., 120 p.
V. Quaest. de Partibus Poenitentiae et Dispositionibus
Poenitentis. unum vol., 172 p.
VI. De Variis Peccatis in Sacramentali Confessione me­
dendis. (praeparatur)
SUMMA THEOLOGIAE MORALIS.
*
I. De Principiis et Virtutibus theologicis, 1 vol. in-S0 756 p.
II. De Virtutibus moralibus, 1 vol. in-8c 994 p.
III. De Sacramentis.

Ius proprietatis auctor sibi vindicat

LA PENSEE CATHOLIQUE
association sans but lucratif
est une œuvre d’enseignement
religieux, moral et social.

Quæstiones Pastorales
III

QUÆSTIONES
DE VARIIS

Pœnitentium
Categoriis
QUAS IN UTILITATEM CLERI

collegit

Pater fr. Ben. MERKELBACH, O. P.
S. Th. Dr et Mag. et in Inst. Pont. Angelico de LIrbe
professor Theologiae moralis
EDITIO ALTERA EMENDATA

MYRON PLEKON

La Pensée Catholique, association sans but lucratif
Liège (Belgique) — 38 Quai Mativa
PARIS (5e) : Librairie Labergerie, 11, rue Cujas
AMSTERDAM : N. V. De R. K. Boek-Centrale
PADERBORN : Verlag Ferdinand Schôningh
TORINO-ROMA : Casa éditrice Marietti
MONTREAL : Granger Frères
MADRID : Editorial Voluntad

MCMXXXIII

Nihil obstat
P. Fr. Bertrandus-M. Bonte, S. Th. Lect.
P. Fr. Humbertus-M. Bisschop, S. Th. Lect.
Bruxellis, 18 Februarii 1933.
Imprimi potest
P. Fr. Raymundus-M. Louis, Vic. Mag. Gen.
Romae, 22 Februarii 1933.

Nihil obstat
G. Kiselstein, L. c.
Leodii, 13 Martii 1933.
Imprimatur
G. Simenon, vic. gen.
Leodii, 13 Martii 1933.

BENEVOLO LECTORI.
Pastoralem disciplinam in seminariis minime esse negligendam SS. P. Pius XI in epistola commendavit de seminariis
et studiis clericorum, lae Aug. 1922. Cum enim ex Iuris praes­
cripto oporteat « habeantur etiam lectiones de theologia pasto­
rali, additis practicis exercitationibus praesertim de ratione
tradendi pueris aliisve Cafechismum, audiendi confessiones,
visitandi infirmos, assistendi moribundis » (Can. 1369 § 3).
vult S. Pontifex quod studiorum moderator « imo plurimum
tribuet huic disciplinae, quo quidem proxime animarum quae­
ritur salus. Nec vero dumtaxat, quam sancte sint divina trac­
tanda, praecipiet; sed praeterea quemadmodum sint maiore
semper cum fructu hominibus applicanda. In quo ei erit tem­
porum ratio diligentissime. Multa enim in populi christiani
mores rerum cursus induxit, patrum nostrorum inaudita tem­
poribus : quae pernovisse hodie sacerdotem oportet, ut nova
novis remedia malis in lesu Christi virtute reperiat et saluta­
rem Religionis vim in omnes venas afferat humanae societa­
tis ».
Cui voto obsecundantes, iam duo opuscula practica pasto­
ribus animarum et confessariis edidimus destinata, circa uni­
versas de Castitate et Luxuria, ac de Embryologia quaestio­
nes; nunc autem materiam seligimus propriissime pastoralem
utpote internum conscientiarum regimen immediate spectan­
tem : de poenitentibus diversarum conditionum vario modo di­
rigendis.
De quibus, si novi quid quaeras, amice lector, vacuus forsan
abscedes. At quae apud auctores melioris notae sparsa inve­
nire poteris, ad usum confessariorum sedulo collegimus. Sem­
per tamen conati sumus omnia proprio subiicere iudicio, ad
principia quantum possimus reducere, methodice proponere,
ac in meliorem redigere ordinem. Quod pro materia eminenter
practica non sine utilitate putamus patratum; eo vel magis
quod seminariorum professores, deficiente temporis oppor­
tunitate, brevius ista percurrere aut etiam penitus omittere
aliquando cogantur. An autem felici cum exitu rem perfeceri­
mus? faxit Deus ! at, pro nostra insufficientia vix audemus
confidere.
Quod conamen nostrum B. Virgini gratiarum omnium mediatrici, et S. Raymundo de Pennafort, Ordinis Praedicato­
rum, Poenitentiae sacramenti insigni ministro, benigne com­
mittimus.
AUCTOR.

INTRODUCTIO

DE THEOLOGIA PASTORALI
Theologia pastoralis est institutio practica pastoris anima­
rum ad rectam et fructuosam gestionem sui muneris. Qua­
propter potius est ars quam scientia; sed ars quae applicat
principia scientiae theologicae, dogmaticae scii, et moralis.
Ipsius finis est pascere oves; ideo respicit omnia media salu­
tis quibus pastor in foro interno et externo oves suas pascat
et in finem ultimum conducat. Est ars regendi animas; practica
methodus qua pastor secundum regulas theologiae animas sibi
concreditas dirigere valeat.
Triplex est pastoris officium : praedicare doctrinam dogma­
ticam et moralem, — dirigere et aedificare exemplo et consi­
lio, ubi usu venit theologia ascetica, — ministrare sacramenta.
Theologia pastoralis aptam proponit methodum qua pastor
in variis istis officiis animas iuxta regulas religiosae veritatis,
moralitatis et perfectionis dirigere valeat; unde complectitur
etiam regulas et methodum praedicationis et cathechizationis.
Impraesentiarum tamen solummodo spectamus methodum
in administratione sacramentorum, praecipue in foro interno
sacramenti Poenitentiae, ubi propinquius et principalius con­
currit sacerdos ad procurandam animarum salutem doctrina,
correptione et consilio, sicut propria sanctitate et zelo.
Finis tractationis nostrae est inchoata institutio iunioris
sacerdotis ad ministerium animarum; gallice dicerent : « initier
le jeune prêtre à l'exercice du ministère des âmes ». Quod
praestabimus expositione regularum quas sequi et mediorum
quibus uti debet, ad certius convertendos peccatores a Deo
aversos, et ad magis sanctificandos iustos Deo unitos. Quibus
regulis, nullatenus mens est supplere experientiae, quae, sub
lumine principiorum theologiae moralis, semper manebit ma­
gistra regiminis animarum; at uti intendimus experientia alio­
rum, ut errores vitemus vel et defectus quoque involuntarios.

7

Ars artium regimen animarum, ait S. Gregorius. Opus enim
sublimissimum quia opus divinum : iudicium Dei exercere et
misericordiam; — difficillimum, cum difficilius sit cognoscere
animae morbos quam corporis; — saluberrimum : ex regimine
bono aut malo confessariorum, ait S. Alphonsus (Praxis Conf,
η. 1), pendet populi salus aut ruina. Ad hoc in confessario
requiruntur : 1 ) scientia non solum speculative habita sed ad
praxim parata : methodus scii., exercitatio et praxis quibus
valeat applicare principia ; — 2) magna prudentia; — 3) bo­
nitas vitae et zelus. Unde quae de dotibus et officiis confessarii exponuntur in theologia morali, hic veniunt applicanda.

Nova profecto non est disciplina pastoralis, licet ordinatius
et completius iam soleat pertractari. Fertur Petrum Pictaviensem saec. XII primum excoluisse theologiam casuisticam eumque plures habuisse imitatores. A saec. XIII in toto medio
aevo notissimae erant Summae poenitentiales, quales scrip­
sisse leguntur Peraldus Ο. P. (f 1250), S. Raymundus de
Pennafort Ο. P. (1175-1275); loannes Rumsik de Friburgo
Ο. P. (f 1314); Barth, de Pisa Ο. P. (f 1347); Angelus de
Clavasio seu Carleti Ο. M. (f 1493); Trovamala Ο. M.
(t 1495); Tabiena O. P. (f 1521); Sylvester Prierias Ο. P.
(f 1523); Barth. Fumus O. P. (f 1545); Barth, a S. Fausto
O. Cist. (1571-1639). Ad idem genus pertinent loannis Nider O. P. (f 1438) Formicarius, Tr. de 10 Praeceptis, et Con­
solatorium timoratae conscientiae; S. Antonini Ο. P. (13841459) Summula confessionis; Caietani Ο. P. (1469-1534) Sum­
mula Peccatorum; Barth, de Medina Ο. P. (1528-1581) Bre­
vis instructio de Poenitentia; Azpilcueta Dris Navarri (f 1586)
Manuale confessariorum; Lopez O. P. (f 1596) Instructorium
conscientiae; Binsfeld (f 1598) Enchiridion Theologiae pas­
toralis; Mart. Fornari S. I. (1547-1612) Institutio Confessa­
riorum; Loth Ο. P. (f 1652) Resolutiones theologicae; Stoz
S. I. (f 1678) Tribunal Poenitentiae; Antonii a Sp. S. O.
Carm. (f 1677) Directorium Confessariorum; Segiieri S. I.
(t 1694) Parochus instructus; Confessarius instructus; Poe­
nitens instructus; Lohner S. I. (t 1697) Instructio de conver­
satione apostolica; Instructio pastorum; Reuter S. I. (16801762) Neo-Confessarius practice instructus; Wigandt Ο. P.
(t 1708) Tribunal Confessariorum; Gaume (1802-1879) Ma­
nuel des Confesseurs. Etiam plures Sancti, praeter iam cita­
tos, bene meriti sunt de theologia pastorali, ut S. Carolus Borromeus (f 1584) instructionem pastorum scribens, et S. Franciscus Salesius (f 1622) instructionem ad confessarios; prae­
8

cipue autem S. Alphonsus (1696-1787). Hic quoque referri
possunt Theologiae Moralis opera indolis magis practicae, ut
Lacroix S. I. (1652-1714) et Sporer O. M. (f 1708); aut
casus conscientiae, quales resolverunt Toletus S. I. (15321596); Barth, a Ledesma O. P. (f 1604): Bianchis O. P.
(t 1622); Nazarius O. P. (1556-1646); Pontas (1638-1728):
et P. Van der Velden O. M. (f 1857) in opere : Praxis ad­
ministrandi sacramentum Poenitentiae.
Recentiore tempore iam speciales tractatus editi fuere theo­
logiae pastoralis, quales inter alios plures conscripsere Alber­
ti, Sailer (f 1832), Benger (f 1870). Gassner, Amberger (t
1889). Schiich (γ 1893), Pruner (f 1907), Gul. Stang (americanus), Goepfert (f 1913), Krieg, etc.; specialius autem in
ordine ad praxim confessionalis : Zenner (f 1861 ); Tappehorn
(t 1906); Probst. Ad nostrum autem scopum commendati spe­
cialius habeantur : S. Alphonsus, Praxis confessariorum et
Silva Rerum praedicabilium; Aertnijs C. SS. R. Theologia
Pastoralis; Berardi, Praxis Confessariorum; Reuter-LehmkuhlUmberg S. L, Neo-Confessarius practice instructus; Frassinetti, Compendium Th. Moralis; Schneider, Manuale Sacer­
dotum; quibus addi volumus manualia moralia moderna magis
practica, uti sunt Aertnijs et Marc ex C. SS. R., — Haine et
Theol. Mechliniensis; — Lehmkuhl, Génicot-Salsmans, Noldin-Schmitt et Vermeersch ex S. L; — Tanquerey S. S.; —
et Prümmer ex O. P.; aut et collectiones casuum conscientiae
quales confectae fuerunt a Gury, Lehmkuhl, Génicot et Villada.

9

De .Variis
Pœnitentium Categoriis
I. Pertinet praesens tractatio ad ultimam partem doctrinae
de Poenitentia, ubi de subiecto huius sacramenti.
Est autem Poenitentiae subiectum omnis et solus homo
viator, baptizatus, peccator, vere contritus et aliquo modo
confitens. Debet esse :

1 ) homo viator, quia pro illo solo fuerunt sacramenta insti­
tuta;
2) baptizatus, quia Baptismus reddit capaces ad recipienda
alia sacramenta, quae secus reciperentur invalide;
3) peccator, i. e. qui post Baptismum commisit saltem pec­
catum veniale, quia virtus poenitentiae non est nisi de pecca­
to actuali personali, et sacramentum poenitentiae institutum
fuit in remissionem peccatorum post Baptismum commisso­
rum; quodsi peccator non esset, verba absolutionis non verificarentur et absolutio esset invalida;
4) contritus, saltem contritione imperfecta; secus non esset
vere poenitens, cum contritio sit poenitentiae actus princi­
palis et essentialis, sine quo impossibile est obtinere remissio­
nem peccati actualis:
5 ) aliquo modo confitens, seu externe accusans se esse
peccatorem. Sine accusatione externa enim peccata et dispo­
sitiones poenitentis essent ignota ministro, qui iudicium exer­
cere non valeret; qualiscumque autem externa accusatio etiam
minima ad hoc sufficit, in circumstantiis in quibus maior in­
tegritas confessionis est impossibilis.

II. Praedicta omnia ex doctrina de poenitentiae virtute et
sacramento clara sunt. Unde in praesenti, principiorum in toto
tractatu de poenitentia expositorum est applicatio facienda
11

variis poenitentium categoriis quae speciales difficultates
praebere possunt.
Categoriae dividi possunt secundum particulares poeniten­
tium dispositiones, — conditionem corporis, — vel animae,
— statum vitae, — vel peccati genus.
Limitamus autem praesentis opusculi expositionem ad tria
priora classium genera; de reliquis forsitan futuro tempore
tractaturi.

III. Porro quaestiones tractandae reduci possunt ad se­
quentes :
I. De poenitentibus varie dispositis :
1 ) De poenitentibus qui in examine conscientiae sunt diri­
gendi.
2) De poenitentibus qui sunt interrogandi.
3) De poenitentibus qui sunt instruendi et monendi.
4) De consuetudinariis et recidivis.
5) De occasionariis.
6) De poenitentibus qui ad novam aut generalem confes­
sionem sunt obligandi aut inducendi.
II. De poenitentibus variis secundum conditionem corpo­
ris :
1 ) De pueris.
2) De semifatuis et surdo-mutis.
3) De adolescentibus et iuvenibus.
4) De viris et mulieribus.
5) De abnormalibus.
6) De infirmis et moribundis.
7) De incarceratis et capite damnatis.

III.
mae :
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

12

De poenitentibus variis secundum conditionem ani­

De piis et devotis.
De perfectis et contemplativis.
De tentatis.
De scrupulosis.
De laxis.
De mundanis.
De eruditis et personis spectatae conditionis
De excommunicatis.

CAPUT

I

DE PŒNITENTIBUS VARIE
DISPOSITIS
QUAESTIO PRIMA

De Pœnitentibus qui in examine
conscientiae sunt dirigendi
I. Obligatio poenitentis. — Poenitens tenetur regulariter,
et quidem per se sub gravi, praemittere confessioni diligens
examen omnium quae commisit peccatorum mortalium.

Dicitur : a) per se et regulariter. Excipitur enim 1 ) si tem­
pus deficiat, ut in morientibus accidere potest; 2) si examen
non sit necessarium, attentis dispositionibus poenitentis;
b) peccata mortalia : qui enim moraliter certus est se ab
ultima confessione non peccasse mortaliter, ad diligens examen
stricte non tenetur, sed tantum ad detegendam materiam suf­
ficientem pro validitate sacramenti; quamvis etiam ad diligens
examen de venialibus sit hortandus quo uberiores fructus ex
sacramento percipiat.
Probatur : 1 ) ex C. Trid. sess. 14, c. 5 : « Ex hisce colligi­
tur oportere a poenitentibus omnia peccata mortalia quorum
post diligens examen conscientiam habent, in confessione re­
censeri ». Et sane, sine tali examine non possent omnes animi
sui sinus explorare, ut ait idem Concilium;
2) ratione : Qui tenetur ad finem, eo ipso tenetur ad media
per se necessaria ad finem assequendum. Atqui diligens exa­
men, regulariter loquendo, medium est necessarium ad inte­
gritatem confessionis procurandam iis qui graviter peccave-

13

runt : si enim plura mortalia commiserint, generatim ea omnia
recordari nequeunt, propter humanae memoriae inbecillitatem,
nisi per aliquod tempus conscientiam diligenter exploraverint.
Ergo qui graviter peccavit, regulariter tenetur ad diligens
conscientiae examen. '

II. Diligentia requisita non est summa, qua maior dari
nequit et quae in rebus maximi momenti a viris cautissimis
adhibetur : haec enim nimis molesta esset ac sacramentum
redderet odiosum; sed ordinaria seu mediocris quam homines
prudentes in re gravi adhibere solent. « Ad id sufficit, le­
gimus apud S. Alphonsum, Th. M. 1. VI, n. 471, 1°, diligentia
mediocris, qualem vir prudens in arduis negotiis adhibet; vel
qualem, moraliter loquendo, docti ac timorati adhibere solent,
etiamsi quis putet, maiore diligentia, plura esse reperturum ».
Haec tamen aestimanda est pro capacitate et conditione (seu
diversitate status) poenitentis et aliis circumstantiis. Maior
requiritur a) quo diutius se a confessione poenitens abstinue­
rit, b) quo plura et diversa mortalia commiserit, c) quo mi­
nus commissorum rationem habuerit, d) quo magis est doctus
et instructus : rudes enim, indocti et inculti incapaces sunt
accurati examinis.
Hinc 1 ) ordinario sufficit successive percurrere praecepta
Dei et Ecclesiae, peccata capitalia et status proprii obligatio­
nes (quibus insistendum, cum multi sint qui de proprii statûs
officiis vix cogitent); quod si a brevi tempore quis confessus
sit, etiam se examinare sufficit circa officia erga Deum, pro­
ximum et seipsum.
2) Qui frequenter confitentur, raro mortalia committunt,
et quotidie suam conscientiam excutiunt, breviori examine
contenti esse possunt, quia peccata gravia, si commiserint,
facile memoriae occurrent. Quamvis ad diligens examen indu­
cendi sint quo venialia detegant, sed et eorum causas et oc­
casiones. ut facilius defectus extirpent.
3) Scrupulosi non debent longo tempore in examine terere,
quia graviter peccare non solent et aliunde minutum examen

1 Cfr. Reuter, Neo-Conf., p. i. c-3 , n. 4; S. Alfhonsus, Th. M.,
1. VI, n. 471; Marc, Th. Μ., Π, η. 1703-1704; Theol. Mech. (4), de
Poen., n. 47 et 48; Lehmkuhl, Th. Ml, II, n. 446-450; Tanquerey,
de Poen., n. 312-316; Genicot, Th. Μ., Il, n. 301-303; NoldIn, Th.
Μ., III, n. 277-278; Phümmer, Th. Μ., III, n. 383-385.

14

scrupulos et dubia augere valet; quod si graviter peccavis­
sent, id sane prae oculis haberent.
4) Aegroti non tenentur ad examen tam accuratum quam
bene valentes, imo quandoque ab omni examine excusantur,
propter nimiam debilitatem; quo casu ab ipso confessario quoad
substantialia breviter interrogandi sunt. Quando supervixe­
rint, postea confessionem suam, si oportet, complere possunt.
III. Munus confessarii. — Confessarius potest, imo debet
interdum dirigere poenitentes in conscientiae examine aut
illud supplere, necnon integritatem confessionis ipse pro­
curare.
Ita agere potest ex charitate; quamvis possit, ut accuratius
conscientiam discutiant, benigne dimittere illos qui sufficien­
ter sint instructi, praesertim si agatur de longa confessione,
cum fere impossibile sit ut accurate respondeant confessori
interroganti, absque praevio examine; ceterum ad examen
conscientiae per se poenitentes tenentur, ad confessorem per­
tinet solum iudicium de examinis sufficientia. At ex charitate
debet erga illos qui alias praevidentur non reversuri, praeser­
tim erga rudes et ignaros qui aliter se examinare non possunt.
IV. Catalogus interrogationum de accusandis peccatis. —
Cum autem moralistae quidam longum catalogum peccatorum
et series interrogationum struant, inutilium et ineptarum, ne
sacramentum Poenitentiae odiosum reddatur, placeat hic sub­
jungere schema interrogationum quae poenitentibus ad sup­
plendum examini suae conscientiae proponi possint et in
ordinariis adiunctis abunde sufficiant '.
Interrogandi sunt opportune pro adiunctis :
A. De sacramentis antea receptis : de poenitentia adimpleta; ac, si raro
recipiunt sacramenta, de sacrilegiis ob reticentiam, de eorum numero,
de tempore quo durante ad sacrilegium adverterint, ac de communione
paschali non peracta. Praestat autem ita interrogare : Habesne aliquem
angorem conscientiae de vita anteacta? Fac modo bonam confessionem,
dic omnia ingenue, noli timere, exonera conscientiam tuam.

1 Non solum improbandus est modus interrogandi strictus qualis
erat in usu apud quosdam Rigoristas, et inveniri potest apud Dens,
in app. ad tr. de Poenitentia; sed etiam apud recentes, nonnunquam
traduntur longiores interrogationes aut quaestiones inopportunae :
ita plures, apud Noldin et apud Gury, quantum ad virtutes theologicas
aut religionem, et pro ultimo, quantum ad homicidium et duellum ( !) ;
imo apud Aertnijs, in Th. Past., interrogationes circa sextum videntur
descendere in nimias circumstantias minutas.

15

B. De praeceptis decalogi : Circa l uni : an 4 mysteria fidei principalia
cognoscat poenitens, an ea quae sunt de necessitate praecepti, an non
omnem orationem diu omiserit, an fidem periculo non exposuerit (lectione,
consociatione, colloquiis, occasione) aut operibus contra fidem non sit
cooperatus.
De superstitionibus (v. g. Spiritisme) non est interrogandum, nisi in
regionibus ubi sunt communes, vel nisi specialis ratio sit aestimandi quod
poenitens eorum reus sit.
Circa 2um : nonne blasphemaverit, an cum intentione blasphemandi,
et an ita non dederit scandalum; quamnam formulam adhibuerit; quodsi
circa sensum formulae erret, est edocendus; item nonne contra Deum
et dispositiones Providentiae murmuraverit.
Item nonne iuraverit vano vel falso, et an ita damnum proximo non
intulerit.
De votis non sunt interrogandi nisi poenitentes pii, qui adhuc saepius
ea confundunt cum propositis.
Circa 3um : an omiserit audire missam de industria, vel propter quam­
dam necessitatem; nonne negligens fuerit in tardiore adventu missae; an
fecerit vel mandaverit opera servilia sine necessitate, et quanto tempore,
nonne et publice.
Circa 4uzn : filii de amore, reverentia, et obedientia erga parentes, et
nonne contra ea graviter deliquerint, parentes aspere tractaverint aut
contristaverint; — parentes de educatione puerorum, religiosa institu­
tione, correctione et vigilantia, ac bono exemplo, etc.
Circa 5um : an odio aliquem habuerit poenitens, an mala ipsi exopta­
verit vel imprecatus fuerit, et an serio, et quaenam voluerit ipsi inferre.
Nonne malum exemplum dederit, ad peccandum induxerit, alio usus sit
ad peccatum exequendum, cooperatus fuerit peccato alieno. Nonne iratus
fuerit in proximum, et si affirmet, an quid opere commiserit (rixa, per­
cussione, vulneratione). Nonne ebrietati se dederit.
Circa 6um et 9 uni ; an conscientiam tranquillam habeat quantum ad
modestiam et puritatem? an delectatus sit in cogitationibus impuris, et
voluntarie; an desideria habuerit et quale opus faciendi; an colloquia
obscena habuerit vel audiverit, et libenter, aut libros obscenos legerit;
nonne indecenter vestitus fuerit; an aspectus vel tactus habuerit, oscula
aut amplexus lascivos, et an mutui fuerint; an effectum passus sit, v. g.
motus carnis plus minusve vehementes, pollutionem in viro, plenam sa­
tisfactionem in muliere; an opus turpe commiserit, solitarie, cum altero,
diversi sexus vel eiusdem (persona libera vel ligata), v. g. : an peccasti
cum puella? an fecisti actum coniugalem? (hebt gij de zonde bedreven?
vous avez commis le péché!) an actus sequelas aut fructus habiturus sit?
(heeft dat gcvolgen gehad? cela a-t-il eu des suites?) et quare non?
De sodomia et bestialitate non fiant interrogationes, ne addiscant poe­
nitentes aut scandalizentur; nisi gravis omnino adsit ratio existimandi
poenitentem talia commisisse (v. g. : an praesentia animalis occasio fuerit
peccandi; aut, pro iis qui pollutionem cum alio accusaverint habitam :
an aliquid peius fecerint).
De onanismo autem interrogentur coniugati : an officia matrimonii
recte impleverint, et si haesitent aut negent, an legibus naturae sese con­
formaverint, contra finem matrimonii nihil fecerint, sanctitati matrimonii
non abutantur, se totaliter commiserint divinae providentiae circa filio­
rum generationem, voluntati Dei quoad numerum infantium se conforma­
verint, numerum infantium non limitare intenderint, de providentia Dei
non diffiderint ex metu augendae prolis (quot liberos habes?), etc., ubi

16

quaestiones praecisae et bene determinatae praeferendae sunt indeter­
minatis et nimis vagis.
Circa 7um et lOum : nonne poenitens iniustitiam commiserit, aliquid
iniusti retineat; — iniuste damnum intulerit; — an deceperit; — an de­
bita solvere neglexerit (Restitutio).
Circa 8um : an malum de proximo locutus fuerit, an magnum vel
parvum, falsum vel verum, occultum aut pervulgatum (Reparatio); an
mala cogitaverit de proximo, an verbis iniuriosis eum affecerit, an iniuriis
gravibus; an mentitus fuerit.
C. De praeceptis Ecclesiae : de observatione festorum, de abstinentia
a carnibus, de annua confessione et communione.
D. De officiis status : parentes de filiis, ut dictum est; — coniuges de
mutua fidelitate, amore, pacifica vita, officiis (v. g. nonne habeant forsan
aliquid quod conscientiam mordet circa matrimonium, utrum inter se
sint unanimes, an vir servet fidem uxori, an uxor in omnibus honestis
obediat viro, an vitam non reddat molestam marito, an de re domestica
curam habeat, an vir bona non dilapidet); — domini de vigilantia exer­
cita in famulos et de negligentia in tollendis ab eis scandalis; ac de mercede iusta soluta; — famuli et operarii de opere praestito aut neglecto,
de damno illato, de furtulis, de labore die dominica; — pueri, nonne
quid tacuerint ob verecundiam, et lusus inhonestos habuerint, v. g. quae
non auderent facere sub oculis aliorum; — item adolescentes et puellae,
praesertim si ornatum diligant : tunc interrogandi sunt an cum personis
alterius sexûs conversati fuerint familiariter, nimis libere, etc.; — cau­
pones, an peccata toleraverint (blasphemies, turpiloquia, detractiones),
an peccatis alienis aliquo modo cooperati fuerint (potum dederint, picturas
obscenas, cameram); — mercatores de pretio exaggerato, de dolo et
fraude in commercio, cum gravi damno proximi; — milites de blasphemiis, omissione officiorum religionis, rixis, peccatis luxuriae et furtis;
sartores de frustulis retentis, etc...
Quae interrogationes non semper omnes sunt faciendae, sed secundum
statum, conditionem et capacitatem poenitentis. et responsa quae dederit.
V. Animadversio.
die instituere.

— Optimum est examen conscientiae qualibet

QUAESTIO SECUNDA

De Pœnitentibus qui sunt interrogandi
I. Obligatio interrogandi. — Adest obligatio per se gravis
interrogandi poenitentes, ut probatur in Tr. de Poenitentia,
ubi de ministro. Omissio interrogationis redundat in detri­
mentum animarum, aut in praejudicium sacramenti1 :
1 Cfr. Marc, Th. Μ., II, η. 1804.

17
2

A. in detrimentum animarum : 1 ) quia praebet occasionem
multis confessionibus sacrilegis, cum multi poenitentes sunt
qui, nisi interrogentur, graviora peccata praetereunt : « fre­
quenter, ait S. Thomas, quae pro confusione poenitens tace­
ret, interrogatus revelat » (IV Sent. d. 19, qu. 2, art. 3, exp.
textus);
2 ) quia causa est quod multi poenitentes opportunis reme­
diis careant contra relapsum : confessarius enim non inter­
rogans de causis, occasionibus, consuetudine peccatorum, de
diligentia in emendatione adhibita vel omissa, prudenter incTicare nequit media opportuna quibus novi lapsus praecavean­
tur;
3) quia facile damnum infertur et aliis, ex eo quod poeni­
tens scandalum non tollat, aut officia statûs negligat, v. g.
in educatione et custodia filiorum;

B. in praeiudicium sacramenti, cuius integritas periculo
exponitur, imo et validitas, cum prudenter iudicari saepe non
possit an poenitens sit dispositus, vel an indigeat ardentiore
exhortatione ut rite disponatur.

II. Quaenam interrogationes faciendae. — Interrogatio­
nes tantummodo sunt faciendae quae et quatenus necessariae
sunt ad procurandam validitatem sacramenti, — integrita­
tem confessionis, — aut emendationem peccatoris1 :
1 ) ad procurandam validitatem sacramenti, v. g. ad cognos­
cendum an sit materia confessionis sufficiens, an poenitens ex
verecundia aliquid reticeat prout saepe accidit in pueris et
puellis, an poenitens sit sufficienter dispositus;
2) ad integritatem confessionis, v. g. circa peccatorum nu­
merum, speciem, circumstantias speciem mutantes; aut circa
peccata de quibus poenitentes se accusare non solent, ut de
peccatis internis, de omissione officiorum statûs;
3) ad correctionem poenitentis. v. g. de causa et occasione
peccatorum, frequentia, gravitate, malitia, etc.
Non omnes tamen sunt interrogandi, sed ii tantum pro
quibus, sive ex modo confitendi, sive ex communi statu vel
conditione personae, confessario est specialis ratio coniiciendi
adesse unum ex defectibus praedictis.

1 Ibid., n. 1803.

16

111. Normae attendendae. — Ex dictis intelliguntur nor­
mae sequentes 1 :
A. De poenitentibus interrogandis : 1 ) Confessarius inter­
rogare non tenetur poenitentes qui ex una parte sufficienter
instructi videntur, et ex altera diligentes sunt in confitendo,
quales esse solent clerici, aut religiosi, et illi qui frequenter
sacramenta recipiunt; nisi tamen in aliquo casu ex eorum ac­
cusatione probabilitas oriatur aliquid scitu necessarium omitti.
2) E contra, ordinarie interrogandi sunt qui raro ad sa­
crum tribunal accedunt, praesertim si parum instructi videan­
tur, quia merito praesumitur eorum accusationem integram
non esse.
3) Improbanda est praxis eorum qui nunquam poeniten­
tes interrogant, quasi hoc in principium erigant, imo nec
sinunt eos confessionem ad exitum perducere, sed, paucis pec­
catis auditis, statim absolutionem impertiuntur. Talis agendi
ratio saepe animos perturbat, nedum eos tranquillet, et causa
est cur taceantur etiam gravia peccata; proinde generatim, et
nisi agatur de scrupulosis, est improbanda etiam pro illis qui
tantum venialia accusant : potest enim relinqui peccatum mor­
tale pro fine confessionis.

B. De sollicitudine interrogandi : 1 ) Confessarius non te­
netur ad maiorem sollicitudinem in interrogando quam poe­
nitentes in confitendo: imo, stricte loquendo, potius ad mino­
rem tenetur, cum integritas confessionis directe poenitentem
et nonnisi indirecte confessarium obliget.
2) Confessarius proinde non tenetur adhibere nisi ordi­
nariam et mediocrem diligentiam, quae diversae poenitentium
capacitati proportionetur. Ita non tam accurate examinandus
est rudis et incultus quam bene instructus, nec aegrotus quam
sanus et robustus, quia illi ad tam minutum examen non obli­
gantur.
3) Adhibita ordinaria diligentia, non peccat confessarius
qui ab ulterioribus interrogationibus abstinet, ne confessio­
nem odiosam reddat, quamvis praevideat maiori diligentia
plura peccata detegi posse : melius est enim confessionem
materiali integritate carere, quam odiosam multis fieri.
1 Cfr. AertnijB, Th. Μ., II, n. 276; Tanquerey, de Poen., n. 468.
In referendo auctorem Aertnijs, priores editiones sequimur, non illas
quae cura P. Damen fuerunt factae.

19

C. Circa gravitatem obligationis : Obligatio interrogandi
est per se gravis; si tamen, ex levi negligentia, inadvertentia,
memoriae labilitate, aut distractione, vel defatigatione, confessarius aliquid inquirere omittat quod ex se necessarium sit
ad integritatem confessionis aut ad emendationem poenitentis, nullum aut leve erit peccatum : non enim tenetur tanta
cum difficultate aut etiam morali impossibilitate alienos de­
fectus supplere; cum autem multae confessiones excipiuntur,
moraliter impossibile est hos defectus semper vitare.
IV. Qualitates interrogationum. — Interrogationes tres
oportet habeant qualitates : debent esse moderatae, discretae,
et opportunae Docet iam S. Thomas. 1. c. :
« Sacerdos debet perscrutari conscientiam peccatoris in
confessione quasi medicus vulnus et iudex causam, quia fre­
quenter quae pro confusione confitens taceret, interrogatus
revelat. Sed tamen in interrogationibus faciendis tria sunt
attendenda :
1 ) ut quilibet peccator interrogetur de peccatis quae con­
sueverunt in hominibus illius conditionis abundare, ita... quod
a milite non quaeratur de peccato clericorum, aut e converso;
2) ut non fiat explicita interrogatio de peccatis, nisi de illis
quae omnibus nota sint; de aliis... ita debet a longinquo fieri
interrogatio ut, si commiserit, dicat; si non commiserit, non
addiscat;
3) ut in peccatis praecipue carnalibus, non descendat nimis
ad particulares circumstantias non necessarias... ne sibi et
poenitenti noceat », vel istum in confessione impediat, aut
odiosum sacramentum Poenitentiae reddat.
Itaque interrogatio debet esse :

A. moderata, i. e. non de curiosis aut inutilibus, confessioni
extraneis, sed de iis tantum quae conscientiam spectant, nec
etiam quaestionibus nimium multiplicatis : excessivae enim
interrogationes solent exasperare poenitentes et suspicionem
curiositatis contra confessarium excitare.
1 Cfr. Reuter, Neo-Conf., p. 1, c. II, n. 3; Theoe. Mechl. (4), de
Poen., n. 48, p. 132 sq. ; Billuart, de Poen., diss. 6, a. 10, § 2; Aertnijs,
Th. Μ., II, n. 277; Th. P., n. 27 sq. ; MIarc, Th. Μ., IÏ, n. 1806-1807;
Tanquerey. de Poen., n. 467-471 ; Berardi. Praxis conf., η. 1085Ιΐο6; Lehmkuhi., Th. Μ., II, η. 542-546; Noldin, Th. Μ., Ill, η. 395396.

20

Hinc : 1) non de omnibus peccatis interroget confessarius, sed solum
de iis quae verisimiliter a poenitente commissa sunt iuxta cuiusque condi­
tionem et dispositionem;
2) pariter quemque interroget secundum suam capacitatem et scientiam,
non autem secundum scientiam qua pollet ipse confessarius; proinde a
poenitentibus ordinariis incassum exquiret distinctiones specificas et numericas peccatorum minutiores quae a talibus dignosci non solent; item
ab illis quae diu non sunt confessi, numerum peccatorum determinatum;
item a pueris parum evolutis, ignaris, semifatuis, etc., magis quam con­
fusam peccatorum notitiam : quanto enim magis interrogat, tanto minus
hi intelligunt;
3) ordinario non expedit a rudibus quaerere proprium de suis peccatis
indicium, et nominatim num tamquam mortale habuerint peccatum ab
ipsis commissum : haud raro enim respondebunt non secundum rei veri­
tatem, sed secundum id quod menti eorum occurrit; — in quibusdam
casibus tamen, maxime in materia castitatis, et praesertim si timeatur ne
directa quaestione scandalizetur poenitens, quaeri poterit utrum id agendo
conscius fuerit se graviter peccare.
4) Sed quaedam paucae interrogationes fiant, non obscurae sed dilu­
cidae, secundum captum poenitentis, — non generales nimis, sed concre­
tae, — non longae sed breves et mutatis terminis iterandae.
Et istud sufficit etiam si confessarius ita non possit certum de pecca­
torum quae audivit gravitate aut levitate iudicium ferre : sufficit enim
sufficientem habere notitiam de poenitentis dispositionibus, diligentiam
ordinariam adhibere in exquirendis peccatis, ac serium et prudens iudi­
cium, quantum possit, de istis efformare; quodsi in isto iudicio erraverit,
absolutio nihilominus valida est.

B. Discreta seu prudens, tum in rebus de quibus interro­
gatur, tum in modo interrogandi, vitando omnia quae poenitentes probabiliter scandalizare possunt, aut esse causa curio­
sitatis excitandae, offensionis, vel tentationis, aut suspicio­
nem ingerere erga confessarium, aut ea docere quae ignorare
melius est. Quod attendendum saepius erat relate ad blasphemias et simonias, nunc praesertim relate ad fraudes et injusti­
tias, ad superstitiones, ad media mortem inferendi aut pro­
curandi abortum etc.; potissime in materia castitatis, maxime
quoad feminas, aut quoad iuniores qui forsan huiusmodi pec­
cata non cognoscunt. Et tamen, quia experientia constat pec­
cata luxuriae a quibusdam non facile accusari nisi de iis
interrogentur, paucae quaedam et cautae quaestiones etiam
de iis prudenter proponendae sunt: sed ita ut servetur regula
ab omnibus tradita : melius est in interrogationibus deficere
quoad confessionis integritatem materialem, quam abundare
cum probabili scandalo et ruina poenitentis.
Hinc : 1) confessarius utatur primum generalibus terminis, ita ut si
poenitens reus sit intelligat, si vero innocens nil novi discat, v. g. numquid peccasti contra modestiam, decentiam, puritatem?
2) sedulo vitentur cum iunioribus, qui innocentes praesumuntur, illa

21

verba propria quae periculosam curiositatem excitare valeant, uti sunt :
pollutio, fornicatio, sodomia, bestialitas, onanismus, etc.;
3) etiam quoad coniugatos inquiratur utrum officia mutua impleverint,
quin expresse de debito coniugali mentio fiat, vel numquid aliquid ipsos
remordeat quoad matrimonii usum : si negative respondeant, nil amplius
inquirendum nisi specialis sit ratio; si affirmative, illas quaestiones pro­
ponere sufficiat quibus cognoscatur utrum voluntarie adhibeant media
impeditiva conceptionis vel nativitatis;
4) ordinario, et praesertim si suspicio sit peccatum reticeri ex igno­
rantia vel simplicitate, expedit interrogationem incipere a levioribus pec­
catis et gradatim ad graviora transire, v. g. prius de cogitationibus (quod
si negent, non prosequendum), tunc de verbis auditis vel prolatis, de
aspectibus, nimiis familiaritatibus, tactibus, aut et de aliquo peiore : cum
seipso, cum aliis, alterius vel eiusdem sexûs, et sic porro;
5) aliquando tamen, nempe si suspicio adsit peccatum reticeri ex pudore
vel timore, expedit incipere a maioribus, quibus accusatis reliqua facile
declarantur; — et ita etiam apud rudiores et ignaros, qui cogitationes
aut et desideria negant, verba et opera fatentur, eo quod peccata interna
nesciant esse declaranda, vel illa non aeque agnoscant aut advertant;
unde si externa affirment, ulterius quaeratur utrum, extra actiones com­
missas, de hisce rebus etiam cogitaverint vel desiderium habuerint.

C. Opportuna, i. e. convenienti tempore ac modo facta,
benignis scii, et placidis verbis, ne poenitens offendatur aut
timore correptus respondere non audeat.
1) Ante confessionem ; a) si ignotus sit poenitens, paucis benigne
inquiratur a quo tempore confessus sit. an absolutus, an circa vitam
praeteritam perfecte quietus?
b) si inquietus sit, paterne inducatur ad causam anxietatis exponendam,
dicendo peccata omnia etiam gravissima contritis corde remitti et omnem
sollicitudinem sincera confessione dimitti;
c) possunt quoque interrogationes fieri de statu et conditione; sed
saepe melius fiunt in decursu confessionis, data opportunitate, ne ab initio
poenitens quaesitis terreatur, aut curiositatis suspicio oriatur.
2) In ipso netu confessionis : a) si poenitens sponte nbn incipiat,
confessarius benigne interroget quid mali ab altera confessione admiserit;
b) durante accusatione, permittat prius poenitentem se explicare sine
interruptione nisi quod Interdum per unum vel alterum verbum iuvet eum
ut cum fiducia pergat; aliquot tantuin quaestiones raras et breves pro­
ponere poterit, v. g. de numero et circumstantiis speciem mutantibus,
sed non nimis frequenter Interrumpat poenitentem, ut hic possit ex ordine
omnia confiteri, nec plura ex eius memoria decidant, unde plerumque
melius erit interrogationes saltem longiores ad finem differre;
c) patienter et benigne audiat peccata etiam gravissisima, sine uflo
admirationis aut horroris signo, sed mansuete quaedam interponat de
misericordia divina; inutilia accusantem moneat ista dicere non esse
necessarium; haesitanter aut aegre se accusantem paucis quaestionibus
iuvet;
d) ab omni reprehensione et increpatione abstineat antequam confessio
finiatur.

22

3) Post auditam confessionem : a) percurrendo declarationes, inter­
rogari debet poenitens de iis quae verisimiliter omisit; aut etiam de pec­
catorum occasione, causis, consuetudine, ut de dispositionibus ac reme­
diis debitis iudicium ferri possit;
b) apud rudes qui raro confitentur, examinandum an ex animo doleant
de peccatis, et an serium habeant propositum ea vitandi;
c) ab ignotis quaeratur num aliquid eorum conscientiam angat, aut
aliquid in confessione omiserint;
d) idem a timidis saepe prodest, post interrogationem, immediate ante­
quam absolvantur, paterno affectu quaerere : sunt enim qui non omnia
detegunt nisi postquam confessarius benignitate fiduciam sibi concilia­
verit;
e) illi denique qui tandem accusant peccata antea reticita, mitissime
tractandi, ac inducendi ut non solum de suis peccatis, sed et de malitia
reticendi doleant.

V. Animadversiones.
1) Speciatim interrogandi sunt rudes qui iudicantur non sufficienter
suam conscientiam perquisisse. Ad quod inservire potest schema supra
traditum qu. 1, η. IV.
2) Aliquando poenitentes petunt interrogari a confessario; qui si depre­
hendat id accidere ex gravi defectu examinis, aut ex vana curiositate,
poenitentem paterne corripiat, imo dimittere euin potest, nisi necessitas
spiritualis eiusdem aliter suadeat.
3) Si quis tam rudis et stupidus est ut nullum peccatum nec ex vita
praeterita etiam post repetitas quaestiones accuset, post interrogationes
de cognoscendis necessitate medii, et recitationem actuum fidei, spei,
charitatis et contritionis, aliquando poterit absolvi, saltem sub conditione,
saltem si existimetur forsan absolutione egere. Ad validam enim absolu­
tionem. quando aliter poenitens se accusare non potest, sufficit ut signis
se fatetur peccatorem, quod facit sistendo se coram confessario in tribunali
Poenitentiae.
4) Etiam excultiores (ut medici, iudices, advocati, sacerdotes, confessarii, parochi) interrogandi sunt de officiis status, sed tantum si conscien­
tiae neglectae sint, aut si confessarius aliunde fundate dubitet ne officiis
suis desint, v. g. medici de cura et visitatione aegrotorum, de mediis
illicitis commendatis, de negligentia in monendo de sacramentorum recep­
tione: — iudices et advocati de iniusta sententia pronuntiata aut causa
defensa ac de damnis illatis; — sacerdotes de breviario, oneribus mis­
sarum tempore debito solutis, de studio ad confessiones necessario, nimio
rigore aut benignitate erga poenitentes, de eleemosynis erogatis, catechismo,
praedicatione, visitatione infirmorum, correctione paterna; — religiosas
de votis, praesertim paupertatis, de officiis peculiaribus, periculosis ami­
citiis, aversione, et, si sit superiorissa, de vigilantia et abusibus in mo­
nasterio. 1

• Cfr. Aertnijs, Theol. Past., n. 41 sq.

23

QUAESTIO TERTIA

De Pœnitentibus qui sunt instruendi
et monendi
I. Obligatio instruendi et monendi. — Confessarius sub
gravi ex officio tenetur :
1 ) Qua minister sacramenti, instruere poenitentem, non
quidem de omnibus quae iste scire tenetur, sed de iis quae
scire tenetur ad sacramentum hic et nunc rite, i. e. valide et
fructuose, suscipiendum; — nisi tamen absolutio in aliud tem­
pus possit differri.
2) Qua doctor et medicus, qui dirigere debet in via salu­
tis, saltem monere poenitentem circa res quae scire et facere
tenetur, seu de aliis veritatibus et obligationibus quas co­
gnoscere debet, ut eas addiscat aut impleat ’.

II. Instructio et monitio semper facienda ante absolutionem.
— Exinde patet de quibusnam in specie semper instruendi aut
monendi sint poenitentes ante absolutionem, scilicet :
1 ) Qui culpabiliter vel inculpabiliter ignorant veritates cer­
to credendas necessitate medii (scii. Deum esse et remune­
ratorem esse supernaturalem), omnino instruendi sunt ante
absolutionem, utpote incapaces contritionis, justificationis et
absolutionis. Item generatim qui ignorant veritates probabi­
liter credendas necessitate medii (Deum trinum, et Filium in­
carnatum ac redemptorem), quia in dubio de mediis neces­
sariis ad finem, maxime ad finem ultimum, salutem aeternam,
tutior pars est eligenda: nisi tamen adsit extrema necessitas
in qua impossibile sit moribundum de his instruere, quo casu,
aliis necessariis datis, debet absolvi sub conditione : si es
capax, et, si supervixerit, instruendus est et iterum absolven1 Cfr. Reuter, o. c., p. 1, c. IV, n. 5-9; S. Alphonsus, Th. M·,
1. VI, n. 608-616; Billuart. </.· Poen., diss. 6, a. 10, § 3; Berardi, Proris
conf., n. 1107-1114; Tanquerey, 0. c., n. 473-478; Theol. Mechl.,
de Poen. (4), n. 78-79; Lkhmkuhl, Th. Μ., II. n. 571-576; Aertnijs,
Th. P., n. 63-66; Ballerni-Palmieri, de Poen.. n. 811-831; Genicot,
Th. Μ., II, n. 357-359; Noldin, Th. Μ., III, n. 393-394

24

dus. Notetur autem non requiri valde evolutam aut scientificam horum mysteriorum notitiam, sed sufficere ut credatur
tres esse distinctos (Patrem, Filium, Spiritum Sanctum) qui
sunt unus Deus, ac Filium Dei hominem factum sua morte
nos redemisse; quae facile possunt edoceri; — quodsi aliquis
ea retinere nequeat, sufficit illa in confessione remerorare
2) Pariter instruendi sunt ante absolutionem aut monendi,
qui ignorant aut non habent dispositiones necessarias ad sa­
cramentum valide aut licite et fructuose recipiendum, vide­
licet contritionem, firmum propositum, et modum integre con­
fitendi; qui secus periculo exponuntur invalide aut illicite ab­
solutionem recipiendi.
3) Item qui ignorant necessaria cognitu necessitate prae
cepti (Symbolum, decalogum, praecepta Ecclesiae, sacramenta
ab eis recipienda, orationem dominicam, et alia necessaria ad
rectam vitam christianam instituendam ) monendi sunt. At
absolvi possunt, si de negligentia doleant et serio promittant
ea quamprimum addiscere : tunc enim sunt sufficienter dis­
positi; at si pluries promiserint frustra, examinandum est an
non sit differenda absolutio propter defectum aut dubietatem
propositi; — quodsi poenitenti desint omnia media illa addis­
cendi, ex charitate confessarius et, si sit parochus, ex iustitia, teneri potest eum edocere, et ideo designanda sunt locus
et tempus pro instructione accipienda.
4) Item qui ignorant ea quae ad officium suum recte im­
plendum sunt necessaria, per se et generatim non sunt absol­
vendi nisi parati sint officium suum (iudicis, medici, advocati,
confessarii, parochi) relinquere, vel requisitam scientiam ac­
quirere et interim ab iis exercendis abstinere quibus grave dam
num probabiliter posset proximo inferri; secus enim essent
indispositi, utpote proximo periculo se exponentes grave dam­
num causandi; — aliquando tamen monitio de officio relin­
quendo omitti poterit, si non speretur profutura ac desit scan­
dalum, at semper urgenda est obligatio quamprimum neces­
sariam scientiam acquirendi.
5) Item ante absolutionem monendi sunt poenitentes de obh
gationibus quae ex peccatis suis resultant (nisi bona fide igno
rent et certo non facient, nec aliunde maius timeatur malum),
uti sunt obligatio restituendi famam, honorem aut bona, obli­
gatio vitandi occasiones proximas peccati, obligatio deponendi
odium grave, sese reconciliandi cum inimico, reparandi scan­
dalum, etc., quas ita imponat confessarius ut praetextibus vanis

25

poenitentium non praebeat aurem, sed tamquam essentialem
conditionem absolutionis praescribat.

III. Monitio regulariter facienda et tempore opportuno. —
Etiam patet de quibus poenitentes (qui ignorantia aut cons­
cientia erronea laborant) regulariter monendi sunt, sed cum
prudentia, et non necessario ante absolutionem, sed tempore
opportuno :
1 ) Qui sibi exaggerant malum et iudicant esse malum quod
non est, aut gravius quam sit, v. g. esse mortale quod est ve­
niale : tunc enim error est nocivus utpote causa peccati for­
malis. et est auferendus. Quod verum est etiam si praevidean­
tur exinde saepius commissuri peccata venialia; melius est enim
permittere innumera venialia quam unum mortale, ut notat
S. Alphonsus, Th. Μ., I. III. c. V. n. 130; talemque multipli­
cationem relapsûs confessarius sua monitione praecavebit.
2) Item qui minuunt malum et iudicant licitum quod est
malum, vel minus malum quam sit, v. g. esse veniale quod est
mortale, et non sunt in bona fide sed ignorantia eorum est
vincibilis et graviter culpabilis; uti si dubitent vel inquirant,
quod signum est dubiae fidei : tunc in iis est culpabilis negligentia, et non excusantur a peccato, a quo proinde omni conatu
eripiendi sunt ’.
3) Item qui ita iudicant ex ignorantia invincibili, si ista diu
manere non possit, ut si agitur de primis principiis et primis
conclusionibus iuris naturalis et de officiis statûs obviis (v. g.
de educatione filiorum), uno verbo de iis quae diu ignorat'
nequeunt.
4) Item qui errant ex ignorantia invincibili vel non graviter
culpabili, si monitio praevideatur verisimiliter profutura, sal­
tem post tempus, aut non sit gravis et seria ratio de hoc dubi­
tandi; — nisi aliquando timenda essent maiora mala. Munus
confessarii enim est poenitentes instruere de obligationibus, si
1 Notetur i) tantum aliquando, ct omnino rarius, si certo maius
timeatur peccatum,, confessarium forsan posse veritatem dissimulare
ct nihil dicere ac si non audivisset quaestionem, dummodo exinde non
putetur approbare malum ; — 2) attamen non teneri plus dicere quam
necesse sit aut quam interrogetur, v. g. si obstrictus voto castitatis
simplici interroget an matrimonium ideo fuerit invalidum, respondeat
negative, tacendo de debito; si quaerat poenitens an debeat coniugi
debitum reddere, respondeat affirmative, tacendo de obligatione non
petend:. Cfr. S. AlFhoîJsus, Theol. Mor., 1. VI n. 616; Reuter, Neoconf., p. I, c. IV, n. 7.

26

sine gravi incommodo fieri possit; at omittenda est monitio si
orirentur in aliis peccatum formale vel gravia damna. Hinc
poenitens qui bona fide matrimonium invalide contraxit, generatim non est monendus antequam matrimonium revalidari
possit, ne forte interea formaliter peccet; imo etiam si monitio­
nem est suscepturus, sed simul praevidentur in aliis peccata
formalia v. g. in coniuge, aut gravia damna v. g. in filiis.
5) Item qui errant ex ignorantia invincibili, etsi monitio non
sit profutura, dummodo monitionis omissio noceat bono com­
muni, ut si agatur de scandalo aut de gravi damno temporali
aut spirituali quod tota communitas ex incuria superioris pas
sura est, v. g. si silentium foret causa quod crederetur aut di­
ceretur lectionem pravorum librorum, frequentationem cho­
rearum, ingressum in sectam massonicam, praxim onanismi
non esse illicitam eo quod confessarii parum eis adversari vi­
dentur.
6) Item si error invincibilis non noceat bono communi sed
noceat ipsi poenitenti, ut si importet periculum salutis, v. g.
si versetur circa media forsan necessaria ad salutem aut ab
solutionem, vel si periculum inducat fundandi pravam consue­
tudinem a qua postea aegre se liberabit, ut fornicandi aut se
polluendi.
E contra monitio non est facienda, si non sit spes emenda­
tionis et ignorantia sit involuntaria nec magis nociva poenitenti,
aliis aut bono communi; quod tamen non raro accidit : e duobus
malis enim minus est permittendum ut maius vitetur. Unde i:
concursu peccati materialis et formalis, magis praecavendum
formale, quo solo Deus offenditur.
IV. Animadversiones.
Itaque 1) in diiudicanda opportunitate monitionis, recolendum est unum
peccatum mortale gravius esse multis venialibus, unum peccatum formale
omnibus materialibus; damnum spirituale poenitentis damno temporali
alicrum, detrimentum boni communis detrimento boni particularis solius
poenitentis.
Ratio huius ultimi est quia tunc confessarius, ait S. Alphonsus, Praxis
Conf. η. 9. « cum ipse constitutus sit minister in bonum reipublicae Chris­
tianae, tenetur praeferre bonum publicum bono privato poenitentis ».
2) Omnino admonendi sunt superiores civiles aut ecclesiastici qui pro­
prio officio quoad sibi subditos desint. Ratio est quia horum ignorantia
non facile supponenda est invincibilis, cum quisque teneatur scire obvias
sui muneris obligationes, tum quia horum ignorantia etiam invincibilis
semper damno erit communitati, dum facili negotio alii putare possunt
sibi licitum esse quod vident a superioribus fieri. (S. Alphonsus, ibidem).
3) Ob eamdem rationem, in casu damni communis, admonendi sunt.

27

ut docet Ben. XIV (Bulla Apostolica § 20), qui crebro sacramenta
suscipiunt, ne scilicet licitum iudicetur ab aliis, quod ab his impune exer­
ceri animadvertatur. Nec obstat quod admonitio hic et nunc inutiliter
fieri videatur, vel etiam cum scandalo poenitentis; nam talis poenitens,
cum videbit postea se a nemine absolvi, facilius emendabitur; et interim
cessabit aliorum scandalum cum videbunt illum ad sacramenta non ad­
mitti.
4) Ut fiduciam pocnitentium lucretur confessarius, ne imprudenter iis
imponat onera indebita, nec statim et praecipitanter respondeat consilio
petito aut dubio proposito : opportunius sumet tempus reflexionis aut
etiam, si non adsit periculum laedendi sigillum, exquiret mentem doc­
tioris et sapientioris.
5) Ignorantia est invincibilis : a) quando aliquis nullo modo advertit
nec suspicatur actum esse malum (aut obligatorium); b) quando aliquis
de hoc aliquoties dubitat, sed obligationem examinandi nullo modo ad­
vertit aut suspicatur nec implicite nec in confuso; c) quando dubitat et
serio examinat, sed examen non facit apparere illicitum actum vel obli­
gationem mutandi modum agendi.
E contra est vincibilis, si examine serio vinci potest. Ad quod requi­
runtur tria : a) dubium de liceitate actionis; b) advertentia obligationis
examinandi saltem implicita; c) negligentia examinis.

V. Monitum. — Ex praedictis constat etiam de onanisino
esse generatim interrogandos et monendos poenitentes : id
enim exigunt plurima principia. Nam talis praxis a) diffi­
culter admittit ignorantiam invincibilem, saltem diuturnam,
b) nocet bono communi, c) nocet poenitenti ob pravum quem
contrahit habitum, d) et si pii illam sectentur, causât scan­
dalum. Unde in casu rarissimo non sunt monendi. De qui­
bus cfr. A. Knoch, « L'Onanisme conjugal et le tribunal de
la Pénitence ».
Quapropter graviter suo desunt officio qui interrogare generatim negligunt sub praetextu quod sit nimis onerosum, vel quod mos interrogandi
non amplius existât, aut quod usus onanismi hic inde iam sit tam gene­
ralis ut merito timeatur quod diligenti interrogatione ac modo procedendi
rigorosiore multi cessent propterea frequentare sacramenta et ecclesiam.
Decreta enim S. Officii, instructiones episcoporum Belgii ac Concilii
Mcchliniensis sunt clara, nec tamquam lex positiva haberi possunt muta­
bilitati obnoxia, sed non sunt nisi interpretatio authentica legis naturalis.
Unde nunquam possunt mutari aut in desuetudinem legitime abire, sed
semper et ubique sunt applicanda in perpetuum. Qui igitur iis non se
conformant et nunquam aut fere nunquam de onanismo coniugali inter­
rogant, aut facile vel indiscriminatim onanistis quasi omnibus absolu­
tionem concedunt, graviter peccant.
Recentissime S. Pontifex suprema sua auctoritate id voluit sancire.
Postquam solemniter promulgaverit ; « quemlibet matrimonii usum, in quo
exercendo, actus, de industria hominum, naturali suae vitae procreandae
vi destituatur, Dei et naturae legem infringere, et eos qui tale quid com­
miserint gravis noxae labe commaculari »; haec pro confessariis addit :
« Sacerdotes igitur, qui confessionibus audiendis dant operam, aliosque
qui curam animarum habent, pro suprema nostra auctoritate et omnium

28

animarum salutis cura admonemus, ne circa gravissimam hanc Dei legem
fideles sibi commissos errare sinant, et multo magis, ut ipsi se ab huiusmodi falsis opinionibus immunes custodiant, neve in illis ullo modo conniveant. Si quis vero confessarius aut animarum pastor, quod Deus aver­
tat, fideles sibi creditos aut in hos errores ipsemet induxerit, aut saltem
sive approbando sive dolose tacendo in iis confirmaverit, sciat se Supremo
Iudici Deo de muneris proditione severam redditurum esse rationem,
sibique dicta existimet Christi verba : caeci sunt, et duces caecorum; caecus
autem, si caeco ducatum praestet, ambo in foveam cadunt ».
Cum ergo confessarii plures. praetermissis admonitionibus episcoporum
atque S. Officii decretis, suam laxam agendi rationem in nullo immuta­
verint, videamus an saltem supremae S. Pontificis auctoritati velint praes­
tare aurem.

VI. Corollarium de rudibus. — Ex antea dictis iam suffi­
cienter constat quomodo procedendum sit cum rudibus, quin
de iis quaestio specialis moveatur ‘.
Isti in negotio salutis aliquando bene vel melius instructi
sunt quam alii, at non semper, uti constare potest ex accusa­
tione et responsis eorum. De quibus valeant regulae sequentes:
1. In accusatione non statim, sed solum data occasione iuvandi sunt, ita ut prius sinantur se exprimere, ut dictum est
q. 2, η. IV, C.
2. Si insufficienter se accusent, aut id merito praesumi pos­
sit, generatim non dimittendi, sed examinandi sunt; percurrendo
praecepta Dei et Ecclesiae ac obligationes status, ut dictum
est q. 1, η. III et IV.
3. Ad hunc finem etiam interrogandi sunt, sed moderate et
iuxta capacitatem eorum, ut accusatio compleatur pro modo
quo talibus possibilis est; iuxta dicta q. 2, η. IV, A.
4. Quodsi videantur examen satis accuratum instituere non
posse, etiam modum se examinandi confessarius eis suggerat.
5. Qui in enumerandis peccatis négligentes non sunt, monen­
di sunt de dolore et proposito (nisi tamen constaret hac in re
esse sollicitos), ut malitiam peccati serio perpendant, et motivis contritionis propositis iuxta captum eorum, in dolore se
exerceant : sunt enim qui putant sufficere post confessionem
mere materialiter recitare contritionis formulam (cfr. q. 2, η. IV.
C, 3, b; et q. 3, η. II, 2).
6. Si aliqui vix habeant quod accusent (aut nil particulare di­
cant), examinandum ex quonam defectus oriatur :
1 De iis videri possunt Reuter, o. c., n. 3 et 114-118, et Lehmkuhl,
7ΐΛ. M„ II, n. 612-614.

29

a ) Si ex vita uniformi et continuo labore vix occasionem pec­
candi habeant et ita a gravioribus facile abstineant et levia
parvipendant, iuvandi sunt ut leviora accusent et ad securi­
tatem contritionis peccatum gravius vitae anteactae accusent.
b) Si ex defectu examinis, monendi sunt de obligatione dis­
cutiendae conscientiae, et pro prudentia vel dimittendi usque
ad sufficientem praeparationem, vel examini conscientiae subnciendi ad defectum supplendum; quod ex cliaritate saepius est
faciendum si ipsi se examinare nequeant, aut aliquid peius sit
timendum v. g. si graviter offendendi praevideantur aut non
redituri (q. 1, η. III).
c) Si certa materia non adsit, aut nil patefaciant ex imbe­
cillitate, ruditate instructionis aut stupiditate, et ab aliquot
mensibus non sint confessi, post dolorem de peccatis in genere
elicitum, sub conditione absolvi poterunt, saltem si timendum
sit quod possint esse in mortali (q. 2, η. V, 3).
d) Tales autem examinandi semper sunt de scitu neces­
sariis : si enim nil fateantur vel nihil sciant respondere nisi
quod iuraverint vel pecoribus maledixerint, adest prudens
suspicio crassae ignorantiae. Quibus detestatio praecipienda
de eo quod négligentes fuerint in negotio animae; ac veritates
fidei ad minus proponendae sunt et rememorandae, ut saltem
hic et nunc cognoscant, si illas retinere non possint, sicut fa­
cile fieri potest in senibus qui antea cognoscebant (q. 3, η. II.
1 et 3).
e) Cum omnibus praedictis de dolore et proposito serio
est agendum, ut iam diximus.
7. Si dubie sint dispositi, serio monendi sunt et, pro posse,
disponendi; quod si dubie dispositi remaneant, quamvis per
se differenda sit absolutio, pro iis tamen, magis ac pro aliis,
saepe occurrit aliquis ex casibus quibus sub conditione absolvi
poterunt, ut scii, maius vitetur malum, sicut dicetur, q. 4,
η. IV, 4.
8. Relate ad satisfactionem imponendam, inter alia utili­
tatis esse possunt ea quae habet Reuter (o. c., n. 118) :
« Rusticis et plebeis pro poenitentiis fere preces sunt iniungendae eaeque
plerumque tales quas statim eadem die persolvant aut proximo festo;
nisi aliud quid suadeat consuetudo vel negligentia in divinis. Hinc si
négligentes sint in suscipiendo sacramento poenitentiae, iniungetur uti­
liter ut post mensem vel proximo festo maiore, aut si tunc non possint,
proxima post illud occasione iterum confiteantur. Si consuetudinem ha­
beant v. g. maledicendi vel iurandi, per dies 14 vel per mensem mane
recitent ter Pater et Ave in laudem sanctissimae Trinitatis; — aut : petant

30

vernam suorum peccatorum, labores suos et difficultates isto die obeundas
simplici modo offerant Deo in satisfactionem petantque gratiam emen­
dandi; — vel etiam : vespere easdem preces repetant, doleant petantque
veniam, dicendo v. g. « Deus, propitius esto mihi misero peccatori »; —
aut iniungatur eis, ut quoties iterum maledixerint aut iuraverint, pectus
percutiant et veniam petant; — monendi tamen sunt, si quando oblivis­
cantur, sufficere ut postea resarciant vel compensent. Si quis multorum
gravium peccatorum reus esset nec conveniens alia poenitentia occur­
reret, iniungi posset ut per mensem vel usque ad proximam confessionem
diebus dominicis et festis Sacrum, quod iam debet audire, devote offerat
Deo in satisfactionem suorum peccatorum, iisdemque diebus rosarium
(vel 5 decades) dicat in Sacro, vel ut libuerit. Utile quoque erit, praesertim
si temeatur, ne poenitens insufficienti dolore et proposito efficaci defi­
ceret, ei iniungere ut ante communionem eliciat fidem, spem et charitatem
cum dolore, vel saltem contritionem cum proposito, hosque actus post com­
munionem renovet et Christo confirmando offerat : sic enim consulet
reverentiae et fructui sacramenti, quoad fieri potest. »
Animadvertit autem Lehmkuhl : cum hominibus rudibus et inferioris
conditionis, confessarium ex una parte aliquando severiore agendi et
loquendi modo uti posse eos increpando, si durioris sint ingenii et pec­
catis dediti nec in detestandis diligentes; debere ex altera parte cavere ne
eos duritie repellat, sed incumbere ut eos soletur et Deo lucretur. Nam
rudiores etiam duro modo agendi offenduntur et magis quam exculti de­
terrentur, benignitate vero et affabilitate attracti, ad bonos mores cum
magna docilitate efformantur. Uno verbo : severitas sit mansuetudine
temperata.

QUAESTIO QUARTA

De Consuetudinariis et Recidivis
I. Consuetudinarius seu habituatus in peccato dicitur ille
qui habitum seu constantem propensionem internam et faci­
litatem idem peccatum committendi ex consuetudine seu fre­
quenter iteratis actibus contraxit‘. Qui habitus proinde dis­
tinguitur
a) a mera occasione peccati : haec enim est peccatori ex­
terna, dum habitus est intrinsecus; qui tamen saepe cum oc­
casione connectitur quatenus non raro ex hac oritur vel mul­
tum augetur;
1 De his conferri possunt Billuart, de Poen., diss. 6, a. IO, § 6;
Reuter, o. c., n. 175-188; S· Alphonsus, Th. M., 1. VI n. 459-564;
Pr. conf., n. 70-77; Berardi, opusc. de Recidivis et Occasionariis;
Tanquerey, de Poen., n. 537'547; Aertnijs, Th. Μ., II, n. 310-314;
TiiEoi.. Mechl., de Poen., (4), n. 86-87; Prümmer, Th. M.. Ill, η. 452153; Ter Haar, de Occasionariis et Recidivis, opus valde commen­
dandum.

31

b) ab affectu habituali ad peccatum, quo quis voluntate
iugi deliberate adhaeret peccato : hic enim est peccatum et
in confessione omnino deponendus, dum habitus non neces­
sario reddit indispositum, cum retractatus etiam involuntarie
remanere potest.
Habitus acquiritur actibus repetitis. Unde ad illum contra­
hendum requiruntur tria :
1 ) Frequentia seu numerus lapsuum; quot autem actus
requiruntur et sufficiunt nequit absolute determinari, sed a
variis circumstantiis pendet : a peccantis indole scii, a maiore
vel minore eius fragilitate vel praedispositione; a peccati na­
tura plus minusve allicientis, cum in quibusdam materiis, ut
sunt ebrietas vel luxuria, facilius ac promptius acquirantur
pravi habitus; a difficultate vel facilitate committendi pec­
cati: a modo quo committitur, maiore vel minore deliberatione
aut voluntatis adhaesione, etc.
2) Temporis duratio ; qui enim saepius eodem die peccat et
postea per longum tempus abstinet non tam facile habitum
contrahit, quam qui regulariter semel aut iterum quotidie aut
qualibet hebdomada idem peccatum committit.
3) Ininterrupta continuatio : sicut enim habitus amittitur
cessatione ab actibus, ita, si actus sint nimis distantes, con­
trahi nequit. Hinc :
a) Quo facilius aliquod peccatum committitur, eo plures re­
quiruntur actus ad habitum contrahendum : ita plures requi­
runtur actus pro peccatis mere internis quae facilius perficiun­
tur quam pro externis, plures pro peccatis oris quam pro pec­
catis operis, plures pro peccatis externis inchoatis quam pro
consummatis, et pro iis quae solitarie perpetrantur quam pro
iis quae complicem requirunt. Ita, iuxta S. Alphonsum. Pr.
Conf. n. 70, quinquies in mense peccatum externum facti com­
mittere, modo inter varios actus aliquod intervallum inter­
cedat, sufficere potest ad habitum contrahendum, ut si quis
singulis hebdomadis per aliquot menses in ebrietatem vel
pollutionem cadat: dum si agitur de peccato cordis vel oris
multo maior requiritur numerus, scii, bis vel ter in hebdomada:
si vero de peccatis externis quae nonnisi cum complice perpe­
trari valeant, minor requiritur numerus, ita ut ille qui semel
in mense fornicatur per annum vel sodomiam committit, habituatus dici possit.
b) Alia est consuetudo ex mera fragilitate contracta, et alis
quae est deliberate contracta ex perfecta voluntatis electione :
32

sunt enim consuetudinarii incontinentes qui peccant solum ex
fragilitate seu ex impetu passionis transeunte et voluntati
quasi extrinseco, ita ut habitualiter ipsorum voluntas sit pec­
cato adversa, et transacto peccato illud abhorrent et facile
poenitent et cupiunt ab habitu liberari, ut aliquando contigit
in iis qui passionibus carnis, intemperantiae, vel irae con­
sentiunt et facile fit in blasphemiis, imprecationibus et pollu­
tione; — e contra consuetudinarii intemperati seu habituati
in voluntate peccandi, qui peccant ex vero habitu et ideo ex
malitia voluntatis seu ex inclinatione mala permanente quasi
intrinseca et habituali affectu ad peccatum, etiam sine impetu
passionis, qui proinde non facile peccatum detestantur aut ad
poenitentiam moventur ita facile fit in turpi amore, cons­
tanti odio, onanismo coniugali, iniustitia furti, ac transgres­
sione praeceptorum Ecclesiae ex acedia vel timore humano,
vel et in peccatis carnis, pro illis qui de iis gaudent aut ex
inveterata consuetudine ea quaerunt.
Unde S. Thomas ait : quicumque ex habitu peccat, peccat
ex certa malitia (I-II, q. 78, a. 2.) et gravius quam ex passio­
ne : assimilatur peccatum ex passione morbo interpolato,
peccatum ex habitu morbo continuo (a. 4, et ΙΙ-Π, q. 156,
a. 3).
II. Habituati in peccato plerumque censeri possunt, cum
Ter Haar, o. c., n. 216 :
1 ) In materia luxuriae : qui delectationibus morosis pravisque desi­
deriis passim cedunt, — qui quotidie fere colloquiis graviter turpibus
1 « Difficile est operari contra id ad quod habitus inclinat ». S·
Thomas, de Malo, q. 3, a. 13, ad 6. « Liberum arbitrium potest uti
habitu vel non uti. Unde non oportet quod semper aliquis agat secun­
dum habitum,sed potest aliquando contra habitum agere, licet cum
difficultate. Non tamen manente habitu potest contingere quod diu
maneat, nihil secundum habitum agens ». De Ver. q. 24, a. 12, ad 13.
Hinc « intemperatus non est poenitivus », quia « difficilior est ejus
sanatio... ex parte inclinationis appetitus quae in intemperato est ex
habitu, qui difficile tollitur » (II, II q. 156, a. 3 et ad 2). « Unde
qui sic peccant perseverant in voluntate peccandi et non de facili
pœnitent » De Malo, q. 3, a. 13. Etenim « ille qui peccat ex habitu
semper gaudet de hoc quod ex habitu operatur quamdiu habitu utitur.
Sed quia potest habitu non uti, sed per rationem, quae non est totaliter
corrupta, aliquid aliud meditari, potest contingere quod non utens
habitu doleat de hoc quod per habitum commisit. Et sic plerumque
tales pœnitent de peccato, non quia eis peccatum secundum se displiceat,
sed propter aliquod incommodum quod ex peccato incurrunt » (I-II
q. 78, a. 2 ad 3). Cfr. Q. De Ver. 24, a. 10 ct a. II, ad 4; de Malo,
q. 3> a· ιο­

33
ύ

indulgent, — qui frequenter in peccatum pollutionis incidunt, puta semel
et iterum in hebdomada pro cuiusque constitutione, — qui perdite amant
personam alterius vel etiam eiusdem sexus, eam saepe visitant cumque
ea graviter peccant, — qui lupanaria frequentare solent, item theatra
aut cinematographa admodum turpia, — qui valde addicti sunt lectioni
librorum obscenorum aut eroticorum in quibus pasculum impurum inve­
niant, — qui in matrimonio onanistice vivere solent, etc.
2) In materia iniustitiae : qui fere unice cogitant de augendis divitiis
quibuscumque mediis, licitis aut illicitis, modo ne in manus iudicis civilis
incidant, v. g. in contractibus, in negotiis, in bursarum operationibus, etc.;
— qui iniuste acquisita restituere aut debita solvere diu culpabiliter negligunt, — qui furtula minora, in gravem materiam coalescentia, saepe
committunt; — qui in functione muneris titulo iustitiae accepti, v. g. me­
dici, advocati, notarii, oeconomi, frequenter graviter iniuriosi sunt, etc.
3) In materia inimicitiae : qui diu constanti odio gravi proximum
prosequuntur, de iniuria ab ipso illata vindictam quaerunt, eiusque famae
aut bonis temporalibus nocere nituntur, etc.
4) In materia fidei opposita : qui dubitationibus circa fidei veritates
saepe voluntarie inhaerent; — qui libros, periodica, folia graviter peri­
culosa sine iusta et proportionate causa legere solent, — qui coetus hae­
reticorum, socialistarum, aliorumque id genus hominum frequentant, vel
familiare cum illis amicitiae commercium habent saepeque contra Eccle­
siam eiusque ministros loquuntur cum periculo perversionis, etc
5) In materia blasphemiae : qui simplici colloquio formulas (vere)
blasphematorias intermiscere solent, aut etiam frequenter, si ira excondescunt, blasphemias eructant, neque ullam curam consuetudinem hanc
dimittendi adhibent.
6) In materia intemperantiae : qui cauponas visitare solent et ibidem,
aut etiam domi, saepe, puta pluries in mense ebrietati se dedunt.
7) In materia praeceptorum Ecclesiae : qui legem abstinentiae fere
non curant, — qui identidem, v. g. semel et iterum in mense, ex levi
aut nulla causa missam praescriptam non audiunt, — qui diebus prohi­
bitis sine gravi ratione opera servilia peragere solent.
8) In materia officiorum status : qui haec valde negligunt, v. g.
parentes, qui religiosam filiorum educationem praetermittunt aut eos a
periculis fidei et morum avertere non nituntur, praecipue matresfamilias
quae filias solas cum iuvenibus amorem facere permittunt; ·,— domini et
magistri qui nihil solliciti sunt de honestate domesticorum aut opera­
riorum in officinis vel alumnorum in scholis; — filii et subditi qui prae­
cepta parentum et dominorum in re gravi contemnere soliti sunt; —
superiores ecclesiastici et civiles qui leges particulares suae communitatis
aut societatis parum curant, transgressores nec monent nec puniunt cum
gravi damno communi; — confessarii qui necessariam scientiam studio com­
parare negligunt ita ut saepe graviter fallantur in casuum solutione, qui
nihil fere interrogant, haud satis dispositos monere negligunt, omnes
peccatores sine discrimine absolvunt, aut contra, recidivis passim absque
gravi ratione vel durius absolutionem denegant; — sacerdotes qui non
dispensati officium divinum saepe non recitant, qui levi sua agendi ratione,
verbis, ludis, nimia missae praecipitatione, fidelibus grave scandalum
praebent; — religiosi utriusque sexus qui in materia gravi vota, v. g.
paupertatis, saepe laedunt, qui regulas maioris momenti, puta silentii,
clausurae, exercitiorum spiritualium, reverentiae erga superiores, etc.

34

transgredi solent cum notabili damno communitatis et periculo relaxatio­
nis, etc.
Hi omnes, si non aliquo passionis motu qui cito transit ita ut brevi
resipiscant, sed ex voluntate constanter in malum inclinata frequenter,
facile et prompte haec peccata admittunt, peccatores habituati dicendi
sunt. Licet enim plures ex hisce recensitis peccata tantum omissionis com­
mittant, tamen vere ex pravo habitu peccant, puta ex vitio acediae vel
incuriae; quod quidem vitium in ipsis est qualitas permanens, qua velut
naturaliter inclinantur, ut vim fere nullam sibi inferant ad implenda illa
officia ac praecepta, vel ut timori aut respectui humano facile, frequenter
et sine ulla fere resistentia cedant.

III. Recidivus in genere dicitur ille qui reincidit in pecca­
tum, ideo poenitens recidivus est ille qui peccatum confes­
sus et de eo monitus in ipsum etiam semel relabitur; unde
stricte loquendo et per se potest esse consuetudinarius qui
non sit recidivus, ut qui nunquam confessus est peccatum
in cuius consuetudine perseverat, et potest esse recidivus
qui non sit consuetudinarius, ut qui post confessionem in
peccatum aliquoties relabitur. Attamen in acceptione theo­
logica hodierna recidivus solet dici ille qui, postquam aliquod
peccatum confessus sit, in idem saepe relabitur absque emen­
datione, seu in eumdem habitum peccati (sive ex causa in­
terna sive ex causa externa). Unde cum tali recidivo consue­
tudinario non est confundendus recidivus in peccatum, sine
habitu vel consuetudine, aut recidivus in solam occasionem
peccati, qualis est ille qui promissionem de removenda oc­
casione non tenet et occasionem denuo adit vel non expulit.
Hinc recidivus alius est formalis, alius materialis. Formaliter est recidivus, si relapsus supponitur provenire ex defectu
firmae voluntatis, ad quod tres simul requiruntur conditiones,
a) frequens relapsus nost plures confessiones, postquam scii,
a confessario de gravitate culpae, et de mediis ad eam vitan­
dam neccessariis poenitens fuerit monitus; b) relapsus in idem
peccatum, non autem in alia diversi generis; c) defectus omnis
etiam inchoatae emendationis, ita ut fere eodem modo, eadem
facilitate, statim aut brevi post confessionem absque serio
conatu (sive ad repellendas tentationes sive ad media emenda­
tionis adhibenda) fuerit relapsus. Ita si quis post singulas
confessiones frequenter deliberate relapsus est, ducto initio
ab uno vel altero die post confessionem.
Materialiter recidivus est, si relapsus supponitur provenire
ex mera infirmitate, inconstantia vel fragilitate voluntatis.
Talis est qui 1 ) a confessario non fuerat serio monitus, vel
2) monitus, non relapsus est in eadem peccata sed in alia di­

35

versi generis, vel 3) licet monitus et relapsus, aliquam emen­
dationem vel imminutionem peccati exhibet, quia non tam
saepe peccavit, — vel per tempus sat notabile serio tentationibus resistere conatus est, — aut aliquod e mediis assigna­
tis adhibuit, etiam si propter maiorem tentationis vehemen­
tiam vel frequentiam, tam saepe ac antea peccavit.
IV. Regulae practicae. — De consuetudinariis et recidivis
tres solent enuntiari regulae practicae :
A. Simplices consuetudinarii non recidivi regulariter absol­
vi possunt, quoties vere ac sincere parati inveniantur adhi­
bere media necessaria ad consuetudinem vincendam.
Explicatur : Ad dispositionem eorum requiritur et sufficit
ut consuetudinem retractent, nec retineant voluntarie causam
et periculum peccati; retractatur autem per voluntatem non
amplius peccandi et pravum habitum per media extirpandi.
Media sunt tum generalia seu communia, ut oratio, meditatio,
recordatio Dei praesentiae, sacramentorum receptio, etc., tum
particularia, quae pravae consuetudini directe opponuntur v.
g. sensuum mortificatio contra impuritatem, abstinentia a po­
tu contra intemperantiam.

Probatur : Confessio rite facta et declaratio poenitentis
asserentis se dolere et proponere emendationem sunt signa
sufficientia doloris et dispositionis, si non obstat praesumptio
in contrarium.
Atqui solus pravus habitus per se non dat talem prae­
sumptionem : non enim est signum indispositionis sed maioris
ad peccatum facilitatis et probabilitatis. « Licet pravus habi­
tus, ait S. Alphonsus, Th. M., 1. VI, n. 459, reddat peccato­
rem propensiorem ad peccatum, non tamen dat praesumptio­
nem suae infirmae voluntatis ».
Ergo simplex consuetudinarius qui vere et sincere paratus
est adhibere media, censetur sufficienter dispositus, et con­
sequenter potest absolvi.
Confirmatur : a) sane non requiritur ut consuetudinem iam extirpaverit;
b) aliunde media praescripta adhibendo, vim consuetudinis minuet et
paulatim extinguet : consuetudo enim contraria consuetudine vincitur.
Hinc : 1) qui prima vice pravum habitum confitetur, absolvi debet, licet
nulla emendatio praecesserit, modo eam serio promittat : cum enim pro­
missa non violaverit, sincerus est supponendus, ac credi potest et debet;
2) qui pravam consuetudinem iam saepius confessus est, sed de remediis
adhibendis monitus non fuerat, absolvi potest, si melius instructus, iis uti

36

promittat. Quod enim media non adhibuerit, id ignorantiae potius quam
malitiae est tribuendum;
3) qui monitus, media necessaria non sufficienter adhibuit et relapsus
est, est recidivus, et ut talis tractandus.

B. Recidivi materiales aut incontinentes, qui ex fragilitate
et infirmitate voluntatis relabuntur, regulariter possunt ab­
solvi, si serio emendationem proponant et sinceritatis suae dis­
positionis signa ordinaria praebeant.
Etenim relapsi sunt vel quia insufficienter moniti, — vel
post serium conatum emendationis ex maiori tentationis ve­
hementia aut frequentia, aut voluntatis in perseverando in­
constantia, — vel ex mera fragilitate ita ut peccatum iis habitualiter displiceat; qui proinde post lapsum statim detestantur
peccatum, sed ex infirmitate voluntatis vel ex mobilitate et
vehementia passionis iterum succumbunt. lamvero de horum
dispositione ordinario non est dubium.
C. Recidivi formales et intemperati regulariter non possunt
absolvi, nisi specialibus signis ostendant se veram habere con­
tritionem et firmum propositum.
Tales recidivi sunt ex mala voluntate, qui obiecto peccati
adhaerent et ex hoc affectu in nova peccata pelluntur, unde
suspecti sunt de dispositione : Qui enim sincere et fortiter
proponit rem sibi moraliter possibilem, in casu vitare peccatum
et media adhibere necessaria, non tam facile nec tam subito
mentem et voluntatem mutat, sed saltem per aliquod tempus
perseverat ac media adhibet. Unde frequens relapsus ex pra­
va voluntate, absque ullo fere conatu et ulla emendatione,
prudentem generat suspicionem et fundatam praesumptionem
non sincerum et efficax sed solum infirmum fuisse alicuius
propositum, et etiam nunc ita esse si eodem modo ac antea
sub communibus signis proponat.
Atqui haec praesumptio non destruitur simplici assertione
quae non amplius meretur nisi parvam fidem; sed solum signis
specialibus et extraordinariis.
Ergo talis poenitens suspectus manet de dispositione, ac
proinde confessarius non potest sibi formare iudicium prudens
de legitima eius dispositione.
Et ideo tales poenitentes habendi sunt ut dubie dispositi,
et non possunt absolvi nisi a) specialem dispositionem aut
extraordinaria signa dispositionis praebeant, quibus appareant
moraliter certo dispositi, ita ut absolvi possint absolute; vel
b) nisi ratio adsit proportionate gravis, sufficiens scii, ut
possint absolvi sub conditione, quod verificatur in casibus in
37

tractatu de Poenitentia enumeratis, ubi de Officiis ministri.
Hinc falsa est tum sententia Laxistarum et aliquot modernorum dicen­
tium eos ut dispositos haberi et absolvi posse cum signis ordinariis, nisi
ex circumstantiis positiva simul adsint indicia indispositionis (ut apparet
ex prop. 60 damn. ab. Inn. XI)1; tum sententia Rigoristarum qui dicebant
non esse absolvendos nisi diuturna experientia emendationem probaverint.

V. Modus agendi in praxi. — Exinde constat quomodo pro­
cedendum sit in praxi :
1 ) Examinandus est recidivus, si numerum lapsuum nota­
biliter imminuerit, aut notabili tempore post confessionem
abstinuerit, aut strenue pugnaverit etiamsi pluries quam antea
lapsus fuerit : talis statim absolvi potest, quia serium adhi­
buit emendationis studium, cuius triplex est signum : a) ad­
hibitio mediorum, b) rarior, difficilior aut tardior relapsus,
c) perseverantia per aliquod tempus non omnino breve.
2) Deficiente serio conatu, quaerenda sunt signa specialia
aut extraordinaria; quibus positis, statim absolvi potest re­
cidivus. Signa autem extraordinaria non sunt necessario dis­
positiones extraordinariae, cum simplex attritio sufficiat,
sed sufficientis attritionis signa magis probantia, ma­
gis clara, magis numerosa ac ea quae ab eodem poenitente
antea data fuerant; unde consideranda sunt relative ad indo­
lem poenitentis, ad naturam tentationum, et ad alias circum­
stantias.
Praecipua autem signa extraordinaria recenseri solent : a) suspiria et
lacrimae effusae non ex motivo humano (v. g. ob damnum ex peccato
secutum, quia puella ab amasio est derelicta, vir honorem aut famam per­
didit), aut ob deiectionem vel mollitiem animi, aut ex intentione deci­
piendi confessarium, sed ex motivo supernatural! scii, propter offensam
Dei et propriae animae ruinam; quibus proinde non semper fidendum,
praesertim apud mulierculas, facile tamen apud virum fortem, b) verba
cordialia et manifestantia cor compunctum et firmam voluntatem vitandi
peccata; c) spontanea confessio, non ex mera consuetudine, parentum
vel superiorum suasione, obligatione praecepti paschalis facta, sed ex
interno gratiae Impulsu, praesertim quando notabiles superandae erant
difficultates longioris itineris, magni conflictus, gravis damni subeundi
aut lucri deperditi; d) spontanea occasionis fuga. v. g. reconciliationem
quaerendo cum inimico, ablutum restituendo, concubinam dimittendo;
e) manifestatio firmae ac generosae voluntatis factis exhibita, v. g. pec­
cata antea celata manifestando, confessionem generalem instituendo, ad
confessarium accedendo non obstante amicorum irrisione, etc.; f) detes­
1 « Pœnitenti habenti consuetudinem peccandi contra legem Dei,
naturae aut Ecclesiae, etsi emendationis spes nulla appareat, nec est
neganda nec differenda absolutio, dummodo ore proferat se dolere et
proponere emendationem ». In casu autem, nulla apparet spes emen­
dationis.

38

tatio peccati statim post lapsum, quia tunc relapsus merae fragilitati
tribui potest; g) firmitas propositi, quae emendatione sat diu protracta
aut postulatione mediorum emendationis ultro facta se prodit; h) insolitus
metus incussus ex aliquo eventu v. g. morte consanguinei vel amici, cala­
mitate publica aut privata, timore imminentis mortis; i) uberioris gratiae
receptio, v. g. occasione missionis vel spiritualium exercitiorum, etc., etc.

3) Deficientibus etiam signis extraordinariis, non statim
dimittendus est poenitens, sed ad contritionem paterna ac fer­
venti exhortatione est disponendus, etiam remediis efficacioribus propositis. Quod opus facilius erit apud recidivum
incontinentem qui ex ignorantia vel ex mera fragilitate, quam
apud intemperatum qui ex affectu ad peccatum relapsus
est. Nihilominus, si post exhortationem signa extraordinaria
praebeat mutatae voluntatis et remedia adhibere efficaciora
promittat, potest absolvi.
4) Si post ferventem exhortationem, recidivus dubie dis­
positus maneat, potest absolvi sub conditione (si es capax)
si specialis et gravis urgeat necessitas, scii, periculum mortis,
matrimonium hic et nunc contrahendum, difficultas redeundi
(nisi restitutio facienda sit aut occasio auferenda), periculum
infamiae, periculum valde fundatum alienationis a sacramento
seu eius derelictionis (i. e. quod poenitens non redeat), aut
imperfectus usus rationis; — secus differenda est abso­
lutio, quia dilatio necessaria est ad explorandum firmum pro­
positum poenitentis, et sacramentum non potest exponi peri­
culo nullitatis sine urgente necessitate.
5) Denique si moraliter certo constet recidivum indisposi­
tum manere, sine absolutione est dimittendus. Quod tamen
fiat a) ad breve tempus v. g. 8 vel 15 dies, non longius ne in
desperationem veniat et saepius peccet; b) humanissimis, non
durioribus verbis, ne poenitens confessioni valedicat; c) ex­
ponendo rationem cur absolutio differatur, ut sic intelligat
poenitens confessarium ita agere non ex odio, aut ira, sed ex
paterna sollicitudine, et quasi invitum, quia id exigit suum
officium; d) media assignando quae adhiberi debeant ad me­
liorem dispositionem obtinendam, ut ita poenitens sciat quid
agendum sit ut absolutionem obtinere possit : dilatio enim
per se non valet mutare mentem, nisi simul ei praescribantur
opportuna remedia.
VI. Animadversiones.
1 ) In praedictis casibus confessarius non sit nimis rigidus ne poenitentes
in desperationem iniiciat, nec nimis benignus ne négligentes in sordibus
maneant.

39

2) Confessarius rectum de recidivo iudicium sibi formare debet. Quod
praestabit inquirendo num a confessario iam admonitus fuerit et quaenam
remedia ei assignata fuerint; an illis usus sit; an toties quam antea relapsus
sit, num paulo post confessionem, an post luctam et praestitam saepius
resistentiam; quandonam ultimum peccaverit. Deinde inspiciat quales
sint actuales poenitentis dispositiones. Eiusmodi enim interrogatio sicut
in cura corporalium, ita in spiritualium morborum medela fundamentalis
est. Ita Aertnijs, Theol. Mor., T. II, n. 314, Q. 2.
3) Dilatio absolutionis cum apta monitione confessarii, praesertim iunioribus poenitentibus leviores indolis sed pie educatis, optimum est medium
ad inculcandam maiorem peccati detestationem et ad firmandam eorum
debilem voluntatem. Contra, nostris temporibus, praesertim in civitatibus,
ubi fides languet, dilatio absolutionis non semper multum prodest, imo
quosdam peccatores potius reddit offensos atque indignatos magisque
indurat; quod si prudenter id timeat confessarius, eo indulgentius poe­
nitentem conetur disponere et absolvat saltem sub condiditione. Ita Noldin, Theol. Mor., T. III. n. 411. Male tamen haec verba interpretaretur
qui concluderet ita semper esse agendum et absolutionem nunquam dif­
ferendam.
4) In praxi quoad illos qui paschali solum tempore accedunt, confes­
sarius non longius inquirat quo gradu et a quot annis recidivi existant,
sed eorum consuetudine in quam reincidunt cognita, omni potius cura
disponat istos secundum audita in praesenti confessione, meliora adhibens
media emendationis, praesertim ut frequentius ad sacramenta accedant,
et, nisi ex hac ipsa confessione suspicio specialis oriatur, de annis prae­
cedentibus non inquirat. Ita Theol. Mechl.. de Poen., n. 87. Quod iterum,
non semper sed generatim valet et in pluribus.
5) Quoad recidivos in peccata venialia, distinguendi sunt illi qui ex
fragilitate et illi qui ex deliberata voluntate labuntur. Priores sunt absol­
vendi; opportunum tamen erit ut accusent aliquod peccatum vitae prae­
teritae, aut specialiter aliquod genus detestentur venialium in quae cadere
solent, et ut proponant leviorem quamdam poenitentiam vespere sibi
imponere quoties adverterint se in ea esse relapsos. — Quoad alteros,
maiori prudentia opus erit, praesertim si nulla peccata vitae anteactae
accusent : facile enim fiet ut illi qui venialia plene deliberata committere
solent, de his non habeant sufficientem contritionem aut firmum proposium, ad quae confessarii est eos disponere, magnam peccati venialis ma­
litiam instanter praedicando. (Reuter, o. c., n. 187.)
Ad quod motiva proponi possunt sequentia : a) veniale esse malum
maius omni malo; b) Deum illud gravissime punire; c) animam cum pec­
cato veniali non posse intrare coelum; d) illud disponere ad mortale pec­
catum; e) esse abusum auxilii divinae omnipotentiae et propriae facul­
tatis atque creaturarum; f) quibus addi potest similitudo filii qui nollet
ita offendere patrem ut mereretur haereditate privari aut e domo paterna
eiici, et tamen multis levibus cum offendit,

VII. Corollaria ex Mare, Theol. Mor., T. II. n. 1830 :
1 ) Recidivus prima vice rediens facilius absolvi potest quam
secunda aut tertia vice (quia minora signa requiruntur).
2) Facilius absolvi possunt incontinentes (ex passione)
quam intemperati (ex habitu), quia in illis praecipue inve40

niuntur signa sufficientia, imo extraordinaria, in hisce paucies.
3) Recidivus formalis, nisi certo indispositus, sub condi­
tione absolvi potest in iis tantum casibus (sex) in quibus
potest absolvi dubie dispositus.

VIII. Casus. — 1 ) Primus et quasi classicus est de absolu­
tione clerico deneganda, seu de clerico in peccati turpi habituato, ad ordines sacros promovendo.
Praeter negativam sanctitatem seu a peccato immunitatem statumque
gratiae, ab ordinando requiritur sanctitas positiva, castis moribus cons­
picua, quae in continentiae perfectae observantia relucet. Ita vult Coae.
Trid. ut illi tantum ordinantur quorum probata vita senectus est, qui spe­
rant, Deo auctore, se continere posse (sess. 23, c. 12 et 13), imo presbyterandi sint ita pietate ac castis moribus conspicui, ut praeclarum bonorum
exemplum et vitae monita ab eis possint expectari (c. 14). Praeiverat
Innocentius III (decr. a multis, 9) : « Nemo ad sacrum Ordinem per­
mittatur accedere, nisi aut virgo aut probatae castitatis existât ». lamvero
de clerico in peccato turpi habituato, et nondum habitu extirpato, dici
nequit vitam eius esse probatam, vel probatam esse senectutem, aut
spem effulgere quod castus et continens futurus sit. Unde huiusmodi
clerico, nondum emendato, permitti prudenter nequit accessus ad ordines
sacros, sed omnino est dilatio imponenda.
Hinc patet a) habituatum in peccato turpi, qui cum sinceri doloris et
propositi indubiis signis absolvi potest, absolvi amplius non posse si
velit ad sacros ordines temerarie ascendere : cum enim probatae conti­
nentiae nondum existât, obligatur ad praebendum prius serium conti­
nentiae experimentum, et si id non velit, non habet propositum omnia
implendi gravia praecepta et vitandi omnia mortalia peccata;
b) nec ad huiusmodi experimentum supplendum ordinario sufficere
extraordinariam compunctionis gratiam et ferventioris poenitentiae signa :
tales conversiones extraordinariae sunt rarae et vix cum certitudine di­
gnosci possunt e signis externis; unde confessarius talem exceptionem
aegre potest admittere, et in dubio stare debet regulae generali et seriam
exigere castitatis probationem;
c) imprudenter agere confessarios qui, contra ordinarii confessarii
sententiam, tali clerico exceptionaliter (v. g. occasione exercitiorum spi­
ritualium) ad eos accedenti, etiam in lacrimas effuso, absolutionem et
ascensum ad Ordines concedunt : signa extraordinaria sufficere possunt
ab probandas praesentes dispositiones, at suspecta sunt relate ad futuram
castitatis probationem;
d) nec ob infamiam vitandam, aut aliquid peius timendum aliter fieri
posse. Infamia revera non adest, cum semper possit aliquo saltem prae­
textu, ut maturioris cogitationis, vera causa celari; et ceteroquin secun­
dum ordinem charitatis bona animae ac salutis aeternae magis sunt amanda
quam bona famae et honoris. Nec aliquid peius timeri potest, cum nihil
peius timendum in Ecclesia quam scandalum indigni sacerdotis.
Itaque, quamvis non possit exigi certitudo praedictum poenitentem
non esse relapsurum, cum peccare possimus omnes; oportet nihilominus
verisimile sit et fundata spes adsit eum non esse relapsurum, a. v. quod
moribus suis sufficienter probaverit se posse continentiam servare in
perpetuum.

41

De quo casu utiliter videri possunt S. Alphonsus (in celebri sua disser­
tatione inserta Theol. Mor. 1. VI, n. 63) eiusque discipuli, ac recenter
Revue Eccl. de Liège, t. VIII, sept. 1912, p. 125.

2) Alter casus de ebrioso ita solvitur a Noldin, Theol.
Mor. III, n. 411 :
< Recidivi in ebrietate et qua tales publice noti, qui singulis fere heb­
domadis vel saepius adhuc se inebriant, non omnino a sacramentis re­
pellendi, sed ordinarie nec statim ad illa admittendi sunt. Non primum,
quia de nullius hominis emendatione desperandum est; non alterum, im­
primis quia absolvi nequit, qui post breve tempus propositum violaturus
praevidetur nisi urgeat necessitas : etenim timendum esset scandalum
si statim post suscepta sacramenta relaberetur; deinde quia publi­
cum scandalum antea reparari debet. Itaque eiusmodi poenitenti
differanda est absolutio, donec aliquatenus saltem se emendaverit. Quin
etiam in casu quo ob extraordinarium signum poenitentiae statim absolu­
tus fuisset, praestat eum non statim ad s. communionem admittere, tum
ut publicum scandalum reali emendatione interim reparetur, tum ut scan­
dalum ex relapsu forte oriturum praecaveatur ».

QUAESTIO QUINTA

De Occasionariis
I. Occasio peccati est circumstantia rei vel personae exter­
na facilitatem praebens peccandi et ita ad peccatum invitans;
quae constituit in periculo peccandi*1. Unde distinguitur a) a
principiis internis quae ad peccatum inclinant, uti sunt com­
plexio corporis, passiones, concupiscentia, et habitus mali;
b) a periculo peccandi quod tum internum tum externum esse
potest et latius patet : est scii, impulsio ad peccandum quae,
si a persona vel a re externa proveniat, occasio vocatur, si
ab intrinseco est, simplex periculum dicitur; ita ut omnis oc­
casio sit periculum, sed non omne periculum sit occasio. Haec
ergo constituitur simul ex duobus : 1 ) ex parte obiecti ex­
terni, ab impulsu et opportunitate ad peccatum alliciente,
1 De occasionariis conferri possunt S. AlphonBus, Theol. Mor.,
1. VI, n. 452-458; ct Praxis conf., η. 63-69; Billuart, de Poen., diss.
6, a. 10, § 5; Reuter, o. c., n. 168-174; Berardi, opusc. de Recidivis
et Occasionariis; Marc, o. c., n. 1819-1831; AertnijB, Th. Μ., II, n.
299-309; Theol. Mechi.., de Poen. (4), n. 81-84; Ballerini, de Poen., n.
167-203; Lehmkuhl. Th. Μ., II. n. 617-628; Tanquery, o. c., n. 524536; Noldin, Th. M., Ill, n. 401-409; Genicot, Th. Μ., II, n. 369374; Prümmer, Th. M., Ill, n. 449-451; Ter Haar, de Occasionariis
ct Recidivis.

42

2) ex parte subiecti, a propensione seu interna inclinatione
ad peccandum.

II. Dividitur occasio : A. Ratione influxus, est remota vel
proxima, prout solum quamdam alliciendi ad peccatum habet
vim, vel etiam magnam, seu prout leve constituit periculum
peccandi, vel grave ita ut qui se exponit, si non saepius, sal­
tem frequenter vel pluries sit peccaturus. — Gravitas peri­
culi triplici modo a confessario dignosci potest :
1 ) experientia poenitentis seu frequentia relapsus, si quis
in iisdem circumstantiis antea positus plerumque vel saltem
frequenter peccavit, v. g. si decies per mensem peccaverit cum
ancilla, aut etiam si raro personam visitet et singulis vicibus
cum ea peccet;
2) ex communiter contingentibus, deficiente scii, experien­
tia, cum alia specialia indicia ex eius poenitentis persona ha­
beri nequeant; tunc enim applicanda est regula : quod aliis
in iisdem adiunctis communiter est occasio peccati, id prae­
sumitur etiam huic usquedum probetur contrarium, v. g. si
iuvenis ad libidinem pronus ingreditur lupanar, si iunior puel­
la, animo levis et voluntate infirma, sola cum vivide sollici­
tante hero diu cohabitat;
3) ex circumstantiis et indole poenitentis, maxime ex nota
eius fragilitate, quamvis ipse in occasione raro fuerit, aut in
ea semel fuerit et non peccaverit.
Cum autem periculum plus minusve grave et certum esse
possit, regulae pro diverso casu strictius vel mitius erunt ap
plicandae.

B. Ratione personae, est absoluta et secundum se, vel rela­
tiva et per accidens, prout, attenta hominum fragilitate, pe­
riculum pro omnibus constituit, — vel solum pro determinata
persona, ratione propriae fragilitatis et particularis disposi­
tionis. Proxima per se est illa in qua homines communiter
ut plurimum peccant; proxima per accidens quae, licet res­
pectu aliorum generatim non sit, respectu alicuius personae
tamen est proxima quia in ea frequenter cecidit, vel quia
prudenter timetur ipsius lapsus.
Occasio proxima absoluta est lectio libri valde obsceni,
concubinatus, cubatio cum persona alterius sexus, aspectus
fixus rei valde obscenae, theatrum vel cinematographum val­
de turpe, lectio assidua folii vel periodici valde antireligiosi,
liber ex professo fidem impugnans, adscriptio sectae mas43

sonicae — e contra ingressus in cauponam est relativa pro
ebrioso, mercatura pro iniusto, conversatio cum femina pro
libidinoso, diuturnum colloquium cum puella venusta pro iuvene impuro, choreae pro iuvene fragili, officium chirurgi vel
confessarii ratione specialis debilitatis, etc. Hinc non solum
occasio absolute levis potest esse relative gravis, sed et oc­
casio absolute gravis potest esse relative levis alicui si parum
movetur ratione specialis circumstantiae, frigiditatis, assuefactionis, pietatis, vel si specialiter cautelis se munierit et ef­
ficaci praesidio.
C. Ratione ducationis, est continua seu in esse, quae prae­
sens est et semper vel habitualiter hominem comitatur (con­
tinue praesens quin quaeratur), v. g. boni alieni detentio aut
beneficii simoniace accepti, libri pravi vel picturae obscenae
retentio aut instrumenti ad peccandum, folium quotidianum
antireligiosum, concubina vel habitatio cum ancilla quacum
peccare soles, frequentatio assidua personae ad domum tuam,
officium vel negotium quod saepe est causa peccandi, etc.;
— et interrupta seu in fieri (non in esse), quae absens est,
et per intervalla solum occurrit aut quaeritur, v. g. ingressus
in lupanar, in cauponam pro ebrio, accessus ad convivium,
pravum consortium, conversatio cum amasia quae non sub
eodem tecto versatur, lusus pro eo qui ludendo solet blas­
phemare, frequentatio puellae, popinae, chorearum, etc.
D. Ex parte causae, occasio est vel voluntaria vel necessa­
ria, prout facile absque gravi incommodo vitari potest, — vel
removeri nequit aut physice aut moraliter : physice, si nullo
modo dimitti possit ut si quis sit in carcere vel navi cum
occasione peccandi, aut in mortis articulo nec habet tempus
eam eiicendi; — moraliter, si occasio dimitti nequeat sine
peccato, vel gravi scandalo, vel gravi periculo incidendi in
malum aequale aut peius (ut si famulus iracundus rixetur cum
sociis pacificis quales in alio famulatu vix inveniret), vel ma­
gno detrimento bonorum vitae, famae, aut fortunae (etiam
pro divite), ut est amissio officii (v. g. medici, advocati), mu­
neris, status, fortunae : ita v. g. maritus respectu uxoris, fi­
lius- vel filiafamilias quae domi habet occasionem, parentes
quibus proles occasionem praebet irae, alumnus qui non po­
test deserere scholam vel collegium, officium medici, mer­
catoris, militiae, conversatio puellae ad matrimonium ineun­
dum. etc.

44

III. Praecipuae occasiones peccati recenseri possunt se­
quentes, cum Tanquerey, de Poen. n. 527 :
a) Contra fidem : lectio ephemeridum, periodicorum vel librorum acatholicorum; — intimior ac frequentior cum acatholicis consuetudo; —
scholarum ac collegiorum frequentatio, in quibus nulla vel falsa religio
docetur; — famulatus apud haereticos vel irreligiosos heros; — assis­
tentia concionibus acatholicis; — matrimonia mixta, etc.
b) Contra castitatem : concubinatus; — cohabitatio personarum diversi
sexus quae legitimo matrimonio non iunguntur; — cum pravis sociis col­
loquia; — quaedam choreae quae propter personas, saltationis genus,
circumstantias loci ac temporis sunt magis periculosae; — theatrorum
frequentatio, eorum praesertim quae tum rebus exhibitis tum choreis scenicis (ballets) libidinem incendunt; — lectio librorum obscenorum vel
eroticorum; — retentio statuarum, imaginum et photographiarum, quae
hodie apud iuvenes facile mores corrumpunt; — quidam ludi minus ho­
nesti inter personas diversi sexus; — frequentiores ac protractae visita­
tiones adamantium, praesertim quando solus cum sola per longas horas
manent, ut saepius fit in quibusdam regionibus, cum magno animarum
detrimento; — pericula domestica, quae sive ex familiae membris, sive
ex famulis aut ex heris oriuntur; — quaedam artes quae periculosae sunt
propter prava colloquia vel intimiores relationes inter personas diversi
sexus (poseuse, actrice), etc.
c) Contra temperantiam ; cauponae et popinae; — frequentatio eorum
qui ebrietati indulgent, praesertim sabbato aliisve diebus quibus operarii
salarium accipere solent; — quaedam festivitates, sive religiosae sive
civiles: — quandoque convivia nuptialia, et in quibusdam regionibus
vigiliae apud mortuorum corpora; — potatio ad aequales haustus, etc.
d) Contra iustitiam : quaedam officia publica et politica, quae facile
medium iniuste ditescendi praebent; — quaedam mercaturae, ac Bursae
speculationes, quae a fraude non sunt immunes, etc.

IV. Principium : Gravis ex natura sua adest obligatio uni­
cuique, quantum in se est, removendi occasionem proximam
peccati.

Probatur : Qui scienter et volenter sine ratione sufficienti
versatur in occasione proxima, libere vult occasionem in qua
verisimiliter peccabit, ac eo ipso peccatum implicite vult (et
ita peccat et absolutione est indignus); non enim habet effi­
cacem voluntatem seu propositum non amplius peccandi, sed
eo quod non vitat grave periculum, cum possit, convincitur
amare peccatum cuius periculum amat. — Vel, e contra :
qui absolute debet velle finem, debet et velle media ad illum
moraliter necessaria : non quidem dubia sed certa vel certio­
ra; ergo homo, qui absolute debet velle vitare peccatum, te­
netur quoque vitare grave eius periculum seu occasionem re­
movere proximam, quod est medium ad id moraliter necessa­
rium atque certius.
45

Unde a) monet Scriptura, Eccl. Ill, 27 : « Qui amat periculum, in
illo peribit » i. e. qui scienter et sine necessitate se exponit periculo pec­
candi. non potest sperare se non esse peccaturum. Et Mt. V. 29 : « Si
oculus dexter scandalizat te, erue eum et proiice abs te... et si dextra
manus scandalizat te, abscide eam et proiice abs te : expedit enim tibi
ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus eat in gehennam ».
b) Ecclesia damnavit doctrinam oppositam, quae reprobata fuit ab Innoc. XI, prop. 61, 62 et 63, et ab Alex. VII, prop. 41.

Hinc qui est in occasione peccandi proxima, sub gravi te­
netur removere vel physice obiectum externum ad peccatum
mortale alliciens, vel, si id fieri non possit, saltem moraliter,
opportunis scii, remediis quibus proclivitas ad malum sanetur,
secus absolutionis est incapax, quia obligationem gravem im­
plere non vult et caret proposito non peccandi de cetero. Ac
peccatum commitit eiusdem speciei ac illud cui se exponere
novit, et tanto gravius quanto istud sit gravius et proximius
eius periculum.

V. Opinio non probanda. — Pauci auctores occasionem
proximam deserendam, solam dixerunt illam quae constituit
periculum probabilius vel moraliter certum peccandi, seu in
quo homines frequentius vel fere certo peccant. Quod evi­
denter demonstratur argumento supra allato. At non appa­
ret, aiunt, cur graviter saltem peccet qui habet etiam solidam
rationem existimandi se in hac occasione quam adit, non esse
graviter peccaturum : non enim iste eligit rem quae morali
necessitate peccatum secum trahat. Ita v. g. Génicot’ (Th.
Μ. II, η. 372), post Ballerini (de Pecc. η. 343 sq.) et Noldin (Th. M. Ill, n. 413).
Falso tamen. Etenim 1 ) quando agitur non de sola liceitate et illiceitate agendi, sed de fine absolute obtinendo, non
possumus partem eligere mere probabilem, imo nec probabi­
liorem minus tutam, sed faciendum est id quod est tutius,
lamvero vitare formale peccatum est finis absolute attingendus.
Ergo non possumus nos exponere periculo gravi etiam mere
probabili peccandi mortaliter, sed debemus facere tutius et
deserere occasionem quae probabile periculum includit. Pe­
riculum peccati formulis ante omnia absolute est fugiendum.
2) Qui se exponit probabili periculo peccandi, etsi in singu­
lis actibus forsan tantum, aliquando tamen verisimiliter, imo
1 Videntur isti confundere et definitionem, quae solet tradi occasio­
nis proximae absolutae, applicare occasioni proximae relativae. In no­
vissima editione operis Génicot, id iam ab editore fuit mutatum.

46

certo, cadet, quod est absoluta necessitate vitandum; et ideo
quoties se exponit illi probabili periculo, toties contra finem
obtinendum delinquit quia singulis vicibus temere se exponit
gravi periculo peccandi. Hoc autem est peccatum ex genere
suo grave; unde mortaliter peccat.
3) Qui sine ratione se exponit periculo mere probabili mor­
tis corporalis graviter peccat, ita qui se exponit periculo mere
probabili mortis animae seu peccati mortalis. Nec potest spe­
ciale gratiae auxilium expectare quo indigeret ad superan­
dum periculum cui temere se exponit.
Hinc ad occasionem proximam non requiritur frequentia lapsuum abso­
luta seu numerus in se notabilis, sed sufficit relativa pro numero vicium
quibus quis occasioni fuerit expositus, e. g. si in 12 visitationibus quis
soleat peccare sexies vel quinquies, item si quis puellam visitans quotidie,
decies peccet in mense, vel si singulis dominicis conveniant, duodecies in
anno vel aliquanto plus labantur; item si per biennium ter quaterve dum­
taxat in anno feminam quis inviseret et cum ea fere semper peccaret, imo
si per triennium semel tantum in anno visitaret et toties peccaret.

VI. Regulae practicae. — Ex praedictis statui possunt
tres regulae practicae :
A. Qui versatur in occasione proxima voluntaria et conti­
nua, regulariter non potest absolvi nisi prius occasionem pro­
ponat removere ac etiam removeat.
Cum enim ablatio occasionis ordinarie sit ardua, adest pro­
ximum periculum infringendi propositum, et ideo si occasio
non auferatur ante absolutionem, poenitens de facile se de­
cipiet (falso suadendo se esse tentationibus restiturum), ita
ut propositum inefficax reddatur et occasio non removeatui.
Unde poenitens qui id advertens huic periculo se exponeret,
esset saltem suspectus de dispositione, de qua proinde saepius
certitudo moralis haberi non posset : cur enim iste confessio­
nem instituit, si non removet occasionem? Et tunc confessarius
qui tali periculo illum exponeret, peccaret contra suum offi­
cium medici.
Excipe si, deficiente scandalo publico, 1) poenitens ex ignorantia vel
animi levitate non sit conscius se in occasione proxima versari aut gra­
vem esse obligationem illam removendi, et confessarius praevideat moni­
tionem fore inutilem vel nocivam : tunc provisorie relinquendus est in
bona fide, et paulatim instruendus de occasione fugienda, quod melius
intelliget si experientia propriae fragilitatis noverit se frequenter propter
illam peccare;
2) vel occasio de facili possit dimitti v. g. liber pravus, res detenta
alterius dum restitutio spontanee promittatur;
i) vel poenitens signa extraordinaria doloris et propositi manifestet,

47

v. g. iam nuntium miserit ancillae de relinquenda domo, aut novam an­
cillam conduxerit;
4) vel gravis causa urgeat, ita ut praevia remotio occasionis magis
noceat, v. g. instans periculum mortis, magna difficultas redeundi per
longum tempus et accedendi ad alium confessarium, ut facile fit si poenitens veniat e loco dissito, periculum infamiae vel scandali ut facile fit
si sacramentum sit recipiendum, periculum damni spiritualis v. g. alie­
nationis a sacramento.
In his ultimis casibus admonendus est poenitens se non amplius obten­
turum absolutionem nisi promissis steterit; quod si inutiliter admonitus
fuerit, ut recidivus est habendus.

B. Qui versatur in occasione proxima voluntaria et inter­
rupta, v. g. frequentando ludos, popinas, pravas societates,
potest aliquot vicibus absolvi, dummodo ab ea cavere firmi­
ter proponat; — quod si pluries promiserit, et emendatio
nulla appareat, ut recidivus est habendus et tractandus, et
generatim, nisi forsan signa extraordinaria dispositionis
praebeat, differenda est absolutio, donec occasionem reapse
dereliquerit.
Censetur enim dispositus, et ideo est absolvendus, nisi
adsint signa contrarii, ut facile fit si pluries promiserit et iam
habituatus sit, aut nisi melius sit remittere, ipso consentiente,
ut promptius et firmius occasionem removeat.

C. Qui versatur in occasione proxima necessaria, regulari­
ter absolvi potest dummodo vere dispositus sit remediis
opportunis et efficacibus occasionem reddere remotam.
Ex una parte enim occasio non est peccatum neque inducit
peccandi necessitatem, sed potest superari, quamvis difficul­
ter. praesertim cum gratia Dei; ex alia parte ad impossibile
nemo tenetur, et ideo qui est in occasione necessaria, potius
invitus subit periculum quam illud amet et quaerat et occa­
sioni se exponat. Unde, si media opportuna adhibet, et
gratiam victoriae humiliter petit, eam sperare potest a Deo
« qui non patietur vos tentari supra id quod potestis » (I Cor.
X. 13).
Hinc : 1) AI.sol vi potest dummodo a) occasio in se mala non sit,
b) iusta adsit causa qualis est impotentia physica, vel peccatum alias
committendum, vel periculum peccati aequalis aut maioris, vel bonum
spirituale sui vel proximi, vel magna iactura bonorum temporalium (vitae,
famae, fortunae); c) spes sit boni eventus, scii, tentationis superandae;
et d) paratus sit poenitens media adhibere sufficientia.
2) E contra qui post plures monitiones semper eodem modo relabitur,
etiam mediis adhibitis, ita ut nulla sit emendatio nec probabilis spes
emendationis, ut recidivus est tractandus et non potest absolvi; — nisi
forte signa extraordinaria praebeat vel et nova media specialia adhibere
paratus sit, aut occasionem, si physice amoveri possit, prius deserat,

48

secundum Mt. V, 29 et XVI, 26 et XVIII, 9 : secus enim moraliter certo
est peccaturus. Quoties enim aliquis in quadam occasione moraliter certo
peccaturus est, tenetur illam fugere etiam cum periculo vitae.
Et quamvis Ballerini neget suppositum, dicendo ex adhibitis mediis
necessario sequi emendationem, et ex absentia emendationis tantum con­
cludi posse media fuisse insufficientia vel neglecta; id tamen, quamvis
raro contingat, non est impossibile, imo aliquando dantur qui serio mediis
non utantur nisi absolutio differatur usquedum maiora signa extraordi­
naria praebeant aut occasionem dimittant. Talis scii, aut emendatus re­
dire, aut occasionem amovere debet priusquam absolvatur.

VII. Media contra occasiones proximas adhibenda. —
Praecipua media quibus occasio necessaria e proxima mora­
liter remota fieri potest triplicis sunt generis :
1) Alia vim occasionis minuunt, uti sunt verba serio et firmiter complici
dicta ad exprimendum horrorem peccati patrati; hiatus oris ad claman­
dum; relatio rei alicui facta qui potest remedium apponere (v. g. superiori,
parentibus, hero), vel huius relationis comminatio; vitatio omnis fami­
liaritatis aut solitariae conversationis cum complice; imo eius aspectum
fugere, de eo nec loqui nec cogitare in quantum fieri potest; — si ali­
quae circumstantiae occasionem generent, v. g. vespertina confabulatio
cum ancilla, conversatio in secreto cum persona cohabitante, sedulo tollen­
dae sunt; pariter si periculum oriatur ex eo quod complex cubiculum in­
grediatur, ianua claudatur et obseretur; si periculum sit ex potatione in
taberna, ibi nil bibere omnino statuatur, etc.
2) Alia vim concupiscentiae minuunt, nullum ei fomentum praebendo
per otium, libertatem sensuum, pravas cogitationes, lectiones, intemperan­
tiam, etc. v. g. labor assiduus, ut sic vitentur mala quae docet otiositas;
— modestia sensuum, praesertim oculorum; mortificatio curiositatis ac
aliarum passionum qua inclinationibus licitis resistere solitus illicitis fa­
cilius quis resistat; pravae cogitationis, praesertim de persona amata,
sedula vitatio; periculosae lectionis fuga; ab excessiva potatione absti­
nentia; moderata corporalis ad concupiscentiae frenum exercitatio, etc.
3) Alia vires spirituales augent : quolibet mane et vespere necnon
urgente tentatione ferventer orare; quotidie ante imaginem crucifixi re­
novare propositum non amplius peccandi; ad B. V. frequenter recurrere;
de novissimis saepe cogitare, vel ante somnum sibi dicere : si ita vivere
pergam, aeternis devovebor suppliciis; pios libros legere; pias aspirationes
recitare et in conspectu Dei ambulare; eleemosynas dare, sacramenta
assidue recipere, et post lapsum statim confessarium adire, etc
Quae media non omnia simul adhibenda sunt, sed modo haec, modo
illa, secundum personae indolem, occasionis naturam aliasque circumstan­
tias.

VIII. Applicationes. — Ex dictis deducit Mare sequentes
conclusiones (Th. Μ. II, n. 1825) :
1) Mulier debet malle prae penuria perire, quam frequentare domum,
ubi donatur muneribus, quae iam transierunt, vel probabiliter tnox transi­
tura sunt in stipendium meretricium.
’ Cfr. Aertnijs, Th. Μ., II, n. 308; Tanquerf.y, o. c.. n. 535.

49
4

2) Poenitens debet deserere confessarium, licet utilem, si soleat ex
eius colloquio consentire in delectationem impuram.
3) Homo, a multo tempore furax, debet dimittere officium quod eum
ad furandum impellit.
4) Gulosus debet vitare convivia; ebriosus tabernas; libidinosus fami­
liaria et privata colloquia cum feminis, etc., etsi iustam ita colloquendi
causam sibi habere videatur.
5) Adolescens et puella, intuitu matrimonii sese frequentantes, non sunt
absolvendi nisi occasio e proxima fiat aut fieri possit remota, per media
a confessario praescribenda.
6) Non est absolvendus (saltem saepius) filiusfamilias peccans cum
ancilla, quae secum in domo paterna habitat, nisi praescriptis a confes­
sario remediis diligenter utatur, atque ita occasionem vere removeat.

QUAESTIO SEXTA

De Pœnitentibus qui ad novam aut
genera1 em confessionem
sunt obligandi aut inducendi
I. Confessio defectuosa alia est incompleta, alia invalida :
incompleta cui deest integritas materialis, quando aliquod
peccatum mortale ex causa legitima, aut saltem absque gravi
culpa, omissum fuit, uti fieri potest ex ignorantia aut ex obli­
vione; — invalida cui deest una ex essentialibus conditioni­
bus ad eius valorem necessariis, sive poenitens non fuerit
conscius huius essentialis defectus, et tunc confessio est
simpliciter invalida, sive huius fuerit conscius, et tunc confes­
sio est etiam sacrilega
Cum autem ex praecepto Christi omnia peccata mortalia
clavibus Ecclesiae sint subiicienda ut vi absolutionis directe
absolvantur, hinc :
‘ De confessione repetenda sicut de confessione generali conferri
possunt: S. Alphonsiu, Th. Μ., 1. VI, η. 498-505; Reuter, ο. c., η.
189-191 ; Marc, Th. Μ., Il, 11. 1706-1713; Aertnijs, Th. Μ., II, η.
201-203; Th. P., η. 245 sq.; Gury-Ballerini, Th. Μ., II, n. 511-520;
Ballerini, de Poen., n. 460 sq. ; Theol. Mechi.., de Poen. (4), n. 49-50;
Haine, Th. Μ., III, q .57-59; Lehmkuhi., Th. Μ., II, n. 451-456;
Genicot, Th. Μ., II, n. 305-310; Noldin, Th. Μ., III, n. 290-291 ;
437 sq. ; Prümmer, Th. Μ., III, n. 386-390; Berardi, Praxis Conf.,
n. 1131 ; Fraissinetti, Th. M., diss. 12.

50

a) confessio certo incompleta est complenda ut peccatum
oblitum nova absolutione directe remittatur, et secus confessio
subsequens non erit integra;
b) confessio moraliter certo invalida aut sacrilega per se
est repetenda ut peccata iterum subiiciantur potestati cla­
vium, etiam si interea fuerint aliter remissa, v. g. vi contritio­
nis perfectae.
Dicimus : 1) confessio certo invalida, quia in dubio per se consulenda
est, sed non stricte imponenda confessionis iteratio : in dubio enim standum
est pro valore actus et lex dubia non obligat;
2) moraliter certo, quia in moralibus non requiritur certitudo absoluta
sed sufficit certitudo late dicta quae reddit moraliter certos;
3) per se repeti debet : si poenitens enim sit in bona fide (ut facile
occurrit quando confessio fuit simpliciter invalida) et pravideatur non
facile convincendus et confessionem non iteraturus, quamvis ad hoc
valde sit invitandus, de invaliditate non erit monendus saltem hic et
nunc, ad vitandum nempe maius malum 1 : sic enim ex una parte vitatur
peccatum formale, et ex alia parte peccata nondum valide accusata
indirecte remittentur per absolutionem quam bona fide accipit.

II. Confessio invalida esse potest tum ex parte confessarii, tum ex parte poenitentis :
A. Ex parte confessarii : 1 ) si potestate ordinis careat vei
iurisdictionis, vel 2) formam sacramenti omittat aut substan­
tialiter mutet, vel 3) intentionem absolvendi non habeat,
vel 4) nullum peccatum audiverit, aut intellexerit ob surdi­
tatem, somnium, ebrietatem, distractionem vel aliam ratio­
nem huiusmodi, ita ut non habeatur materia a qua absolvat.
— Quos defectus poenitens non potest nec tenetur corrigere
nisi quatenus sibi sint noti.

B. Ex parte poenitentis, non solum si sit mere incapax
v. g. si non sit baptizatus aut non habeat intentionem sus­
cipiendi sacramentum; sed etiam si sit indispositus vel
1 ) defectu contritionis aut propositi, ut in illo qui ex mero
respectu humano et absque ulla intentione mutandi vitam ad
confessionem accesserit; ad quod reducitur defectus in
cognitione veritatum de necessitate medii cognoscendarum,
qui defectus reddit contritionem supernaturalem impossibi­
lem; vel 2) defectu examinis, si in mortalibus investigandis
1 Imo ingeniosus confessarius aliquando quaestionibus supplere po­
terit et poenitentem ita examinare ut iste vel nesciens generalem
confessionem peragat, v. g. quaerendo quanto tempore consueverit
peccare, committere peccatum confessum, quoties in anno, an ea con­
fessus fuerit, an alia graviora commiserit, etc.

51

negligentia eius adfuerit graviter culpabilis; aut 3) defectu
sinceritatis, si scienter et volenter aliquod peccatum grave
reticuerit vel in materia gravi confessionis mentitus fuerit,
vel excommunicatus mala fide ad confessionem accedat. —
Qui defectus facile oritur ex verecundia poenitentis et ex
festinatione aut rigore confessarii, vel et ex consuetudine
excusandi poenitentes.

III. Quomodo iteranda est confessio. — In modo iterandi
confessionem est distinguendum.
A. Vel apud alium confessarium iteratur qui nihil novit,
qui proinde omnia peccata distincte in particulari sunt
declaranda et tota confessio ex integro est repetenda :
a) Si fuerit sacrilega, accusanda veniunt 1) sacrilegium
in priori confessione voluntarie commissum, 2) peccata mor­
talia in illa confessione declarata, et 3) omnia peccata inva­
lide declarata necnon varia sacrilegia commissa in subsequentibus confessionibus quae interim fuerint institutae cum
memoria sacrilegii praecedentis, ita ut exinde fuerint invalidae
et sacrilegae; e contra si immemor sacrilegii poenitens inte­
rim confessiones instituerit, quia hae sunt validae. « Tenetur,
ait Billuart. De Poenit. diss. 7, a. 2 § 5, repetere illam primam
confessionem cum accusatione sui sacrilegii, et etiam sequen­
tes, si quas fecerit cum memoria huius peccati non confessi,
quia non fuerunt validae defectu integritatis; alias quas bona
fide fecerit sine memoria huius peccati non tenetur repetere
quia fuerunt integrae formaliter, et ut supponitur aha
necessaria adhibuit ».
b) Si vero confessio tantum invalida fuerit, non sacrilega,
illa sola confessio repeti debet quando talis defectus agnosci­
tur; non autem subséquentes, quia validae fuerunt.

B. Vel apud eumdem confessarium instituitur qui iam
singula peccata audivit et de iis iudicavit :
a) Si eorum recordetur saltem in confuso aut et status
poenitentis, et
1 ) confessio fuerit sacrilega, sufficit se accusare, distincte
in particulari de sacrilegio et de peccatis omissis (si quae
fuerint), ac generali modo de omnibus aliis antea in tali vel
tali confessione declaratis;
2) si autem confessio fuerit simpliciter invalida, sufficit
generali modo se accusare, ut dictum est. Ex una enim parte
52

peccata fuerunt subiecta clavibus et confessiones fuerunt
sacramentales; ex alia parte confessarius in confuso recor­
datur peccatorum, quod sufficit ad iudicium ferendum.
b) Si confessarius non meminerit statûs poenitentis, nec
requiritur confessio omnino distincta, sed talis sufficit qua
confessarius in confessione recordetur statûs poenitentis vel
confusam de eius conscientia notitiam réassumât aut istam
interrogationibus acquirere possit. Ad istam autem notitiam
sicut et ad iudicium de statu poenitentis conferre et aliquan­
do sufficere potest cognitio poenitentiae iniunctae, non
tamen semper.
IV. Corollaria. — 1° Si quis bona fide confitetur confessario surdo,
surdastro aut distracto vel dormienti, valet confessio dummodo con­
fessarius aliqua saltem peccata intellexerit; quo casu repetenda sunt tan­
tum ea quae constat non fuisse audita, et, si ignoretur quaenam praecise
illa sint, confessio tota erit repetenda, saltem si sit brevior, quia de
singulis nequit haberi probabilitas, sed prudenter dubitari debet ea fuisse
intellecta. E contra, probabiliter, si sit prolixior et simul existimari possit
pleraque peccata fuisse audita, quia tunc de singulis vere probabile est
ea fuisse accusata, et ceteroquin lex integritatis non censetur obligare cum
tanto incommodo omnia sigillatim repetendi; unde sufficit ea confiteri in
communi, accusando certitudinem vel dubium de quibusdam peccatis non
auditis. Si quis vero tali sacerdoti, sicut et indocto, confiteatur de in­
dustria, praecise ut iste audire vel intelligere non valeat peccata, con­
fessio propter defectum sinceritatis, per se est sacrilega et repetenda,
nisi tamen per ignorantiam egerit, nesciens talem confessionem esse malam.
2° Rustici, pueri, et indocti, qui bona fide confessi sunt peccata in con­
fuso, non sufficienter speciem aut numerum explicantes, valide absoluti
sunt (quia integritas materialis non est de essentia sacramenti), imo nec
postea confessionem repetere tenentur si momento peccati non habuerint
distinctiorem cognitionem speciei et numeri; e contra si insufficientia et
confusio in declaratione tribuenda sit non ignorantiae sed actuali inadvertentiae, debent speciem aut numerum explicare qualem cognoverunt
momento quo peccaverunt, nisi aliquando confessarius recipiens ultimam
confessionem poenitentis, qui vitam uniformem duxit ac defectus confes­
sionum praecedentium patefacit et accusat, possit alia peccata vitae prae­
teritae sufficienter intelligere.
3° Poenitens, qui frequenter in eadem mortalia relapsus est absque ulla
emendatione et sine ulla resistentia primis quae occurrunt tentationibus,
praesumi debet praevias confessiones sine sufficienti dolore et proposito
fecisse; quarum proinde iteratio ad minus valde suadenda est, non tamen
stricte imponenda nisi sint moraliter certo invalidae. E contra si per
aliquod tempus perseveraverit, vel ante relapsum primis tentationibus
vere restiterit.

V. Confessio generalis est omnium vel plurium confessio­
num repetitio; complectitur itaque totam vitam vel partem

53

notabilem (v. g. unum vel plures annos), et potest esse ne­
cessaria, utilis, aut nociva.
a) Necessaria est et regulariter imponenda si moraliter
certum sit plures e confessionibus praeviis invalidas aut
sacrilegas fuisse.
b) Utilis est et generatim consulenda, ob notabilem fruc­
tum spiritualem,
1 ) adultioribus qui nunquam confessionem generalem
fecerunt;
2) iis quorum priores confessiones dubie validae censen­
tur, ad pacem nimirum conscientiae et tranquilitatem;
3) iis qui serio ad Deum converti et meliorem vitae ratio­
nem instituere intendunt aut accuratiore institutione ad hoc
indigent;
4) iis qui gravioris momenti vitae partem finiunt vel inci­
piunt, aut vitae statum vel novam vivendi rationem suscipiunt,
uti sunt pueri grandiores qui ad Iam communionem solemnem se praeparant, nupturientes, vidui, milites qui contu­
bernia ingrediuntur vel ex iis recedunt, studiosi qui altiora
studia suscipiunt, etc.;
5) iis quos tenet perfectioris vitae desiderium, v. g. qui
statum clericalem vel religiosum ingrediuntur;
6) iis qui in periculo vitae existunt vel tali periculo se
committere coguntur;
7) denique in quibusdam occasionibus extraordinariis
quae praebent opportunitatem expiandi conscientiam, ut sunt
missiones, iubilaeum, secessus spiritualis, etc.; quibus in
casibus generatim sufficit suadere confessionem generalem
ab ultima generali instituta.
c) Nociva esse potest et regulariter prohibenda :
1 ) scrupulosis ac nimis timoratis qui iam semel confes­
sionem huiusmodi peregerunt, quia in iis semper novi ango­
res et scrupuli nascuntur eo quod peccata aliqua se non
exposuisse aut non rite exposuisse timent;
2) iis qui vivida imaginatione praediti et ad carnales
voluptates valde inclinati, multum et graviter contra casti­
tatem deliquerunt : distincta et minuta recordatio delictorum
cum minutis circumstantiis novas tentationes causaret, et in
periculum peccandi induceret: quapropter isti nunquam per­
mittantur aliquid repetere nisi modo omnino generali;
54

3) indispositis recidivis qui ita absolutionem extorquere
volunt.
VI. Modus excipiendi confessionem generalem describitur
apud varios auctores, quorum praecipua monita et consilia
hic subiicimus.
A. Ante confessionem. « Cum quis confessionem genera­
lem instituere petit, ait Aertnijs, Th. Past., η. 253, confessarius statim exploret utrum talis confessio sit necessaria —
utilis — an vero nociva. Hunc in finem non expedit genera­
tim, saltem extra dies missionis, poenitentem abrupte rogare
an aliquod peccatum reticuerit, vel quid simile; facile nam­
que continget ut poenitens reus sed turbatus neget, et
postea retractare non audeat. Quare proderit petere a poemtente quaenam ratio eum impellat ad confessionem facien­
dam, an quid eum angat (vel : an alias iam confessus fuerit
generaliter, a quo tempore, et quoties), etc. Hisce et similibus
quaestionibus nitatur suaviter et sagaciter expiscari num
forte sacrilegia lateant. Confessario sciscitanti poenitens
saepe unum ex sequentibus responsis dabit :
1° Quia peccata mea celavi; tunc confessarius statim
animum addat illi (dicendo v. g. non esse opus difficile, siqui­
dem ipse libenter adiuturus est), benignum se erga eum fore
promittat, eumque ad plenam sinceritatem adhortetur, (atque
statim exploret quando facta fuerit ultima confessio valida,
quoties per annum confiteri et communicare consueverit, num
hoc tempore aliud sacramentum scii. Confirmationem, Ex­
tremam Unctionem susceperit).
2° Confessionem generalem nunquam peregi; tunc sedulo
examinet utrum necessaria an utilis tantum videatur.
3° Feci, sed non bene; tunc quaerat quare non bene
fecerit. Si poenitens nullum praeter anxietatem determinatum
motivum allegare queat, scrupulositatis suspicionem ingerit.
4° Ex concionibus intellexi confessiones meas fuisse ma­
las; tunc procedat ut supra. Notetur tamen, tempore missio­
nis, poenitentes aliquando rem exaggerare.
5° Intendo melius vivere; tunc certe perutilis erit... »
Casibus praedictis aliquando fieri potest quod habet Reuter, Neo-Confessarius, n. 189, p. 308 : « Si confessarius deprehendat confessum mul­
tis annis sacrilege non praeparatum ad confessionem generalem, iubeat
eum confiteri quae occurrunt memoriae, examinet illum de magis obviis,
ut sic aperto ulcere et diminuta verecundia facilius redeat; deinde mo­
neat, ut circa reliqua magis se examinet, nam tam subito omnia recor­

55

dari non potest; demum dicat, ut redeat designato tempore pro com­
plenda confessione, addendo, modo non absolvi eum pro maiore sua
quiete futura, atque ita bene animatum impertita benedictione dimittat.
Quodsi non posset redire, nec putaretur alteri facile confessurus, adiuvandus esset examinando illum per praecepta decalogi, Ecclesiae, pec­
cata capitalia, monendusque, si forte deinde peccata in mentem venerint
commissa a tempore primae sacrilegae confessionis, ea confitenda esse;
demum ei iniungatur pro poenitentia, ut proxima occasione, praevio di­
ligenti examine confiteatur, si quid occurrerit, quod omissum et confi­
tendum sit ».

B. In confessione, confessarius 1 ) ab initio poenitentem
humanissimis verbis hortetur ad perfectam sinceritatem, et
suggerat quod prius ea accuset quae ab ultima confessione
sunt patrata (ut sic melius status poenitentis dignoscatur
appareatque num quid obstet absolutioni); item, generatim
ea quibus magis angitur, vel quorum accusatio magis molesta
ipsi videtur v. g. peccata contra castitatem, religionem aut
iustitiam, quibus expositis, conscientia poenitentis exonera­
tur, ac reliqua confessio facilior redditur.
2) Poenitentem adiuvet discrete ac benigne interrogando,
praesertim si hic sit rudis et ignarus1; attamen, a) ordinario
sinat poenitentem ea exponere quae sponte recordetur, imo
si videat eum suam accusationem ex ordine praeparasse,
generatim eum non interrumpat multis interrogationibus, ne
forsan postea turbetur, putans se aliquid omisisse. Pariter
b) a nimia brevitate aut praecipitatione abstineat, sed tempus
sufficiens poenitenti tribuat ad ea explicanda quae ipsi
necessaria videantur; secus hic forsan tranquillus non erit
sed inquietus recedet, quia dicere non potuit ea omnia quae
mentem eius angebant. A fortiori c) eum non austere carpat.
quando gravius peccatum accusatur, ne forte hac severitate
perterritus poenitens aliquid reticeat; sed e contra paterno
affectu eum animet ad omnia candide aperienda, cum Deus
sincere poenitentibus etiam gravissima delicta remittat.
3) Si confessio generalis sit necessaria, magna cum dili­
gentia accurate interroget de specie et numero peccatorum.
Quodsi, de peccatis interrogando, ipse confessarius proponat
numerum v. g. numquid decies, centies fecisti? generatim
expedit maiorem numerum proponere quam minorem, cum
1 V. g. sis quietus et bono animo, ego tuam peragam confessionem;
novi sane omnia peccata quae patrare potuisti ; ego tibi omnia dete­
gam ; tuum solum erit clare et sincere interrogationibus respondere,
et de peccatis verum dolorem concipere.

56

facilius sit poenitenti minuere quam augere. Imo, si statim,
proposito tali numero assentiri videatur poenitens, opportu­
num erit addere : nonne saepius id fecisti?

C. Post confessionem 1 ) ne praetermittatur generalis in­
terrogatio : nonne aliquid aliud tuam angit conscientiam? si
ita, dic, et te iterum interrogabo. — 2) Si nihil superesst
videatur, monendus est poenitens ne disturbetur, si postea
recordetur peccati gravis, quod non declaravit : sufficit enim
illud confiteri in proxima confessione, si nondum fuerit
valide accusatum; si vero antea fuerit valide declaratum, illud
repetere necesse non est. — Imo 3) non amplius debet
recogitare nec examinare conscientiam de praeteritis, sed ubi
certum non est se aliquid omisisse, praesumere potest id
fuisse declaratum.

VII. Animadversiones practicae. — A. Quando confessio ge­
neralis certo non est necessaria, sed tantum utilis :
1° omnino expedit ad iugem et uberiorem fructum, ut poenitentes
per aliquot dies sese praeparent per examen conscientiae, doloris exci­
tationem, et praecipue per orationem;
2° moneantur tamen ut non nimis laboriose se examinent;
3° et quod non sit obligatio confitendi omnia mortalia; unde nec multis
interrogationibus omnia omnino peccata aut minutae circumstantiae ab
eis extorqueantur;
4° si peccatis luxuriae fuerint obnoxii, unam tantum de iis confessionem
instituant eamque nunquam repetant nisi modo generali:
5° puellae quae non ex vero spiritu profectus, sed ex affectione aliqua
erga confessarium generalem confessionem volunt instituere, ab ea sunt
arcendae; item qui ex vera levitate confessionem generalem repetere vel­
lent, v. g. tempore missionis apud omnes missionarios, aut de contri­
tione vitaeque mutatione nihil cogitantes toti sunt in repetendis confes­
sionibus.
B. Confessarius quoslibet poenitentes primo sibi confitentes ne statim
compellat ad confessionem generalem, etiam sub praetextu quod sic me­
lius conscientiam eorum directurus sit; nam ita non solum irrationabiliter
grave onus pluribus imponeret, sed et multorum conscientias perturbaret2.

C. Confessarius, si ipse interrogando totam excipiat confessionem, quod
cum rudioribus hominibus saepius facere praestat, delicta maxime obvia
pro statu et conditione percurrat, secundum ordinem decalogi, praecep­
torum Ecclesiae, et officiorum status (de quo est omnino indagandum);
cui tamen ordini aliquando derogare utiliter poterit ut a gravioribus,
quae onerant magis et pudent, incipiat.
Imo plures suadent ut procedat per diversas vitae aetates, ita ut primo

1 Tu Mechl., de Poen. (4), n. 50, q. 4 et 6.
’ Ibid., q. 5.

57

examinentur peccata pueritiae usque ad primam communionem solemnem
vel annos pubertatis; deinde peccata adolescendae et juventutis; postea
consideretur mutatio vitae in assumptione status vel in alia epocha maturae
aetatis. Id tamen aliquando confessionem nimis prolixat.

D. Consulendum non est ut confessiones generales totae scribantur;
nam ordinarie confusio in illis reperitur; scriptae tamen acceptari possunt
a confessario et legi; at si confessio generalis sit necessaria, ipse poenitens per se et regulariter eam legere poterit. Permitti vero potest ut
praecipua capita confessionis scribantur : hoc enim iuvat ad ordinem et
memoriam ’.

1 Aertnijs, Th. Past., η. 253.

58

CAPUT

II

DE PŒNITENTIBUS VARIIS
SECUNDUM CONDITIONEM
CORPORIS
QUAESTIO PRIMA

De Pueris
I. Obligatio puerorum. — Praecepto confessionis tenentur
pueri qui usum rationis adepti sunt, quo inter bonum et ma­
lum morale satis discernere valeant ad peccandum mortaliter,
ac deliberare de seipso, et de fine ultimo totius vitae seu sa­
lute aeterna.
Quam discretionem generatim consequuntur circa annum
7um, paulo ante vel post. Id tamen non pendet ex sola aetate
sed etiam ex ingenii acuitate et educationis qualitate, aliisque
temporis ac loci circumstantiis : ita maturi fiunt prius in
calidioribus quam in frigidioribus regionibus, in civitate
quam ruri ‘.
Usu rationis relate ad confessionem gaudere censentur
quando peccata sua distincte explicant, quaestionibus a confessario propositis apte respondent, et intelligunt gravia
delicta offendere Deum aut aeternis puniri suppliciis. E contra
si nihil sponte dicere possunt vel non recitant nisi formulas
memoriae commendatas, si ad omnes quaestiones propositas
affirmative respondent vel negative absque ullo discrimine,
aut si ita plerumque sibi contradicunt, merito censentur
* Consulit S. Carolus Bor. ut confessionem eorum incipiat audire
sacerdos ab anno 6° ad probationem et assuefactioncm ; post 7um vero
audiantur ter vel quater in anno; postea singulis mensibus.

59

rationis usu carere. In dubio utrum discretionem sufficientem
consecuti sint, ut facile est si digitis ludunt in clathris, saepe
respiciunt ad ea quae extra geruntur, etc., extra periculum
mortis confiteri non tenentur.

II. Momentum confessionis puerorum. — Maximi momenti
sunt confessiones puerorum, quia gratia sacramenti ac con­
silium confessarii efficax sunt medium tum praeservandi pue­
ros a peccato, tum ipsorum defectus corrigendi, tum prompte
erigendi illos qui iam in mortalia lapsi sunt. Hinc :
1° Adest obligatio invigilandi ut pueri recte. et optimo
modo confiteantur. Quamvis enim ad parochum pertinet eos
de hac re instruere, confessarii tamen est illam instructionem
in memoriam revocare aut aliquando eius defectui sicut et
intelligentiae puerorum supplere.
2° Si animadvertat pueros ex incapacitate vel ignorantia
nescire quomodo confiteantur, illos breviter de hac re in­
struat; saltem pro confessione sequenti.
3° Quodsi ex mera timiditate se non gerant sicut oportet,
eos paterne hortetur et benigne inducat, ac animum addat,
omnibusque modis auxilium praestet.
4° « Semper autem adhibeat omnem charitatem et modos
suaviores quantum fieri potest » (S. Alphonsus, Prax. Conf.
n. 90), ne timeant peccata sua accusare aut a sacramento
avertantur.
5° Sedulo ad sinceritatem hortetur et a peccatis reticendis
amoveat, dicendo a) nota esse Deo ubique praesenti,
b) confessarium de iis nihil dicere posse, c) magnum pecca­
tum esse gravia reticere ac offensam Dei.
6° Illos etiam interrogare debet, tum ut integritatem con­
fessionis procuret, tum ut illos practice instruat de modo
quo examen conscientiae et accusationem instituere debent.
Attamen illos sinat prius peccata sua explicare, et non inter­
roget, nisi :
a) videantur timere et verecundia ita angi ut nihil fere
dicant;
b) postquam peccata sua accusarunt : tunc quaestiones
aliquas addat etiam de materiis circa quas siluerunt;
c) generatim quaerat an praecedens confessio fuerit sin­
cera, et an in praesenti nil tacuerint.
7° In interrogationibus et monitionibus praesertim inculcet
60

pietatem erga Deum. Christum, et
amorem iustitiae, veritatis, pudoris
tem charitatis fraternae et bonae
necessitatem orationis quotidianae

B. V.; — obedientiam; —
et castitatis; — necessita­
mansuetaeque indolis; —
ad virtutem colendam.

III. Munus confessarii. — Hinc intelligitur quomodo se
gerere debeat confessarius in ipsa administratione sacramen­
ti
A. Ante confessionem : 1 ) Speciali benignitate et paterno
affectu excipiendi sunt pueri, ut, nedum deterreantur a sacro
tribunali, potius libenter ad illud accedant suaque peccata
sincere confiteantur.
2° Si plures pueri collective accedant, extra confessionem
doceat in communi res necessarias ad salutem et omnia ne­
cessaria ad sacramentum bene suscipiendum, ac instructioni
isti subiungat exercitium practicum eorum omnium quae ante
confessionem, in ipsa, et post ipsam peragenda sunt. Hac oc­
casione etiam de sigillo moneantur sacramentali, ut perfecte
sinceri inveniantur.
3) Ipsis suadeat peccata sua explicare, praesertim si vi­
deantur timore et verecundia angi.

B. In confessione : 1 ) Sub initio libere sinantur loqui et
peccata sua explicare.
2) Post ea quae ipsi accusaverint aut si in eo deficiant,
opportunis iuventur quaestionibus quales sunt : utrum mane
et vespere preces recitaverint; — num diebus dominicis et
festivis missae interfuerint, utrum in ea confabulaverint; —
an iuraverint, de sacris irreverenter locuti sint aut indecora
verba usurpaverint; — utrum parentibus inobedientes fuerint,
debita reverentia erga eos caruerint, senioribus irriserint; —
num cum aliis rixati fuerint, iracundiae vel invidiae viam de­
derint, alios percusserint vel ignominioso nomine appella­
verint, aut pravum exemplum praebuerint; — an verba mala
locuti sint, vel et quid dixerint, an male cum aliis pueris iocati
sint, et, si affirment, quid fecerint, an rem turpem commiserint,
an solitarie indecentes fuerint; — num parvula furta commi1 Cfr. S. AlphoMsus, Pr. conf., n. 90-91 ; Reuter, o. c., n. 100-105;
Marc., Th. Μ., Π, η. 1848; Aertnijs, Th. P., c. II, a. 1, n. 120-127;
Lehmkuhl, Th. Μ., II, n. 609-611 ; Theol. Mechi... de Poen. (4), p·
191, n. 65, sch. I; Tanquerey, de Poen., n. 517-520; Berardi, Pr. conf.,
n. 731-744; I*RASsiNiïTTr.
Th. M„ diss. 15, § 4; Ροιίέ, Gcestelijke
leiding voor Kinderen; X., La Confession fréquente des fetits enfants.

61

serint vel damnum aliis intulerint; — an mendacia commi­
serint, ioco vel ad aliis nocendum; — utrum carnem diebus
vetitis comederint; — an scholam catholicam frequentent, an
catechismo studeant... etc... Notetur autem a) non omnes
istas quaestiones esse ponendas, sed varias pro vana oppor­
tunitate : non nimius sit confessarius in interrogando, ne
pueri horrorem concipiant confessionis;
b) saepe proderit quaestionibus uti suggestivis, v. g. : et
nunc dic mihi quoties haec fecisti? an quinquies, decies? etc...
c) de castitate solum quaestiones proponat quae innocen­
tium curiositatem non excitent, et tamen reis occasionem prae­
beant delicta sua manifestandi, nam sunt puellae et pueri qui
de hac re nil dicunt nisi interrogentur;
d) in fine addatur : num tacuerint aliquod peccatum?

C. Post auditam confessionem : 1 ) Pueri instruendi sunt
de mediis ad vitanda peccata adhibendis, et de peccati turpi­
tudine, quin tamen ut grave exhibeatur peccatiim quod est
tantum leve; at doceantur etiam levia vitare ut placeant Christo
lesu.
2) Ad contritionem hortandi sunt non longa exhortatione,
quam forsan mente distracti non intelligent, sed a) concepti­
bus obviis, dicendo v. g. Deum esse ubique praesentem, pec­
catum grave animam reddere foedam ad instar diaboli et
Dei inimicam, gratiam et virtutem reddere angelo similem,
magis horrendum peccatum offensam Dei quam offensam
patris, Deum velle in coelo coronare bonos et Christum ad
hoc mortuum esse, etc...; item b) quaestionibus eorum cap­
tui accommodatis, v. g. Fili mi, diligisne Deum qui est Dominus
tuus tam magnus et bonus, qui te creavit et pro te mortuus
est? Christum pro te mortuum et passum visne de novo af­
fligere? Patrem optimum tuum coelestem qui tot beneficia
confert, visne graviter offendere? Nonne doles de peccatis
quibus infernum meruisti. lesum ac Deum offendisti? Possesne per quadrantem inferni ignem sustinere? etc... — ùi
venialia accusaverint, praestat eos alloqui de purgatorii poenis,
de displicentia Dei, maxime de amore Dei et Christi. Cum
enim in eis neque malitia aut affectus ad peccatum neque
passiones inveteratae adsint, ope divinae gratiae facile dis­
ponuntur ad actum charitatis et contritionis etiam perfectae.
3) Poenitentia eorum aetati conveniens iniungetur, levior
ac pro adultis, quam statim peragant ne in oblivionem cadat.
Qua occasione etiam ipsis inculcetur devotos esse erga B. V.
62

et angelum custodem, ac quotidie orare pro emendandis pec­
catis et bona vita.
D. Quoad absolutionem : 1 ) certo denegari nequit pueris,
qui gravia peccata commiserunt, si alias satis videantur dis­
positi, unde reprehendenda omnino est praxis eorum qui sine
absolutione eos dimittunt qui ad primam communionem adhuc
non sunt admissi. Nec ut signum indispositionis haberi debet
si circa confessionale puerilia agunt, ludunt, rident, cum haec
sint naturalis levitatis et inconsiderationis et in se gravia non
sint.
2) Si autem dubium sit an usum rationis habeant, aut suf­
ficienter sint dispositi, sub conditione absolvendi sunt : si
ex capax, in periculo mortis, vel urgente praecepto annuae
confessionis, imo quoties accusent ea quae de se sunt morta­
lia, ne scii, maneant in statu peccati si forte graviter pec­
caverint.
3) Si vero nonnisi venialia accusaverint, eos ad contritio­
nem excitet, et si sufficienter sint dispositi, absolvendi sunt,
ne sacramentali gratia careant; — si dubie dispositi post
exhortationem maneant, quia v. g. dubium sit de sufficienti
eorum discretione, non sunt absolvendi, etiam sub conditione,
quia deest ratio sufficiens exponendi sacramentum nullitau;
nisi aliquoties ratio sit timendi ne forte obnoxii sint peccato
mortali occulto.

IV. Animadversiones. — 1) Etiamsi accusentur actus turpes,
non raro expedit cognoscere num fuerint solae res contra decentiam et
civilitatem. Quodsi cognitum fuerit, edocendus est puer omnino. Si
autem revera deprehenditur turpia egisse, ab his omnino deducendus est;
tunc quoque recte interrogatur (via indirecta) num cum alio dormiat, et
in lecto modestus sit.
2) Actiones inhonestae puerorum, qui luxuriae adhuc ignari sunt, ple­
rumque non sunt habendae peccata mortalia, quia vel commotionem Ve­
neream non habuerunt, vel huius malitiam nondum apprehendunt. In
praxi tamen tales pueros confessarius severius corripere tenetur, ut ab
omni immunditia abhorreant; simul tamen paterno modo loquatur ne
postea relabentes peccata ex timore reticeant.
3) Inveniuntur tamen in urbibus et regionibus industrialibus pueri ma­
ture corrupti, in quibus notitia et malitia luxuriae praevenerunt aetatem,
et de quibus dici debet : Tantillus puer et tantus peccatori
4) Grave periculum et occasio proxima oriri possunt, si pueri et puellae,
• altera post septennium imo etiam ante, in eodem lecto decumbant. In
hac re parentes sunt severe arguendi, nec facile admittenda excusatio
ob paupertatem vel angustiam loci. Quod si aliter fieri omnino nequeat,
•■altem periculum imminuendum est, eo quod parentes filios filiasque
vestitas lecto committant, atque invigilent, donec somno se dederint;
63

et insuper efficiant, ut unus ex filiis (aut una) cui fidere melius possint,
ipsos de minimo mali conatu moneat. « Quodsi ex confessione noverit
occasionem proximam confessarius, pueros tractare debet sicut alios in
occasione proxima constitutos, eosque, et aliquando adigere debet, ut
apud parentes instent pro separatione. Neque videtur aliqualis suspicio
aut informatio apud ipsos parentes tanti semper aestimari debere quando
sunt pueruli, quanti alias diffamatio aestimatur » (Lehmkuhl, Th. Μ., II.
n. 610-611).
5) Si contingent pueros esse recidivos in gravia peccata, per se trac­
tandi sunt sicut adulti, v. g. si perfecta discretione fruantur, quia spes est
fore ut se emendent et redeant; saepe tamen dubium est an perfectum
usum rationis habeant et tunc potius sunt absolvendi, quia dilationem
absolutionis non facile intelligunt ac proinde ex ea non speratur fructus.
6) Pueris non est imponenda obligatio veniam petendi a parentibus
pro re determinata, quia hoc est supra vires eorum; — nec obligatio res­
tituendi, quia hanc obligationem non intelligunt et ad restituendum ordi­
nario impares sunt; casu excepto quo puer rem ablatam adhuc habeat :
tunc enim restitutio est iniungenda ut a furto abhorrere discat.
7) Omnino provideat confessarius ut pueros dedoceat qui erronee
putant mortale esse quod non est nisi veniale : non raro enim contingit
pueros a matribus hac in re perperam instrui et a levibus peccatis sub
poena inferni deterreri, (v. g. a levi furto, mendacio, inobedientia). Cu­
randum tamen ut levissimi peccati horrorem retineant.

QUAESTIO SECUNDA

De Semifatuis et Surdo-mutis
I. Perpetuo amentes absolutionem recipere nequeunt cuius
sunt incapaces, non ita semifatui (étourdis, demi-sots, simplots) :
a) Isti si certo inter bonum et malum morale distinguere
possunt, quamvis confuse, et aliunde bene dispositi videntur,
absolvi possunt non solum semel, sed pluries in anno. S?d
cum ob ingenii tarditatem, et memoriae debilitatem, veritates
etiam necessarias vix memoria retinere valeant, curet confes­
sarius eos ita disponere ut necessarios actus fidei, spei et
contritionis eliciant, ita v. g. procedendo : Credisne in unum
Deum? Credisne eum malos punire et bonis praemia largiri?
Credisne tres esse personas in Deo, distinctas et perfecte
aequales, et Filium Dei propter nos hominem factum fuisse
suoque sanguine nos redemisse? Et ita porro pro motivis con­
tritionis.
64

b) Si dubitetur de sufficienti usu rationis et utrum possint
graviter peccare vel non, meliori quo fieri potest modo ins­
truendi ac disponendi sunt et sub conditione absolvendi m
periculo mortis, imo aliquoties in vita, saltem semel in anno,
et quoties probabile sit eos esse in statu peccati mortalis, ne
scii, in peccato maneant si forte aliquod commiserint.
c) Ut notat Reuter (o. c., n. 192), signum sufficiens discre­
tionis non est quod quis revereatur clerum, aliqua mandata
rite exsequatur, genua flectat, pectus tundat, quia haec facere
potest eo quod videt ea ab alio fieri. At sufficiunt signa qualia
indicata fuere pro pueris.

II. De surdo-mutis. —a) Hi per se et secluso gravi in­
commodo tenentur ad scribendam suam confessionem si
scribere valeant et aliter confiteri integre non possint. At,
quia id a quibusdam consideratur ut medium extraordinarium,
non stricte imponatur, nisi aliter confiteri omnino non pos­
sent; sed ad id faciendum suaviter inducantur, si scribere
valeant (v. g. in lamina ardosia), cum ita melius procuretur
integritas confessionis. Ad vitandum periculum laedendi
sigillum, peracta confessione, statim in praesentia poenitentis, scriptura destruatur.
b) Cum hodie sat facile instrui possint, curare debet paro­
chus vel et confessarius, ut quantum fieri potest ad eas scholas
mittantur ubi doctrinam christianam addiscere valeant, quo
melius sua peccata confiteri ac detestari possint.
c) Si vero hisce novis methodis instructi non fuerint, con­
fessarius primum ab eorum familiaribus inquirat quaenam
peccata frequentius committant et quaenam signa dare so­
leant; deinde eos in aliquem locum occultum ducat, ubi signis
peccata quaedam saltem modo confuso declarare suamque
contritionem exprimere conentur; pariter quibusdam signis,
v. g. oculos et manus ad coelum erigendo, crucifixum osten­
dendo, eos ad contritionem hortetur, et absolute vel conditionate eos absolvat, prout certus vel dubius erit de eorum
capacitate. Simili quoque modo poenitentiam indicare potest,
v. g. ostendendo rosarium aut quamdam eius decadem.
III. Animadversiones. — 1) Si confessarius non in initio sed
in decursu confessionis advertat poenitentem esse surdastrum, non potest,
gcneratim, eum coram adstantibus in locum remotum ducere vel monere
ut alio tempore redeat, quando scii., ut facile fit, ingereret suspicionem
peccati mortalis. E contra si omnino ab initio advertat.

65
5

2) Putabant olim surdum eumdemque mutum et caecum a nativitate
habendum esse ut perpetuo amentem, utpote incapacem institutionis. Nostra
tamen aetate ars institutionis magis exculta nec tales ab educatione ex­
cludit, et, quamvis res sit difficilior, non tamen reputatur impossibilis.
3) « Si ob imperitiam linguae confessarius nequeat percipere omnia
mortalia peccata, mittendus est poenitens, si commode fieri possit, ad
alium linguae peritum; si vero sine gravi incommodo remitti non possit
et saltem unum peccatum certum indicaverit, absolvi potest in tempore,
quo urget praeceptum vel necessitas, qualis est etiam status peccati
mortalis hominis itinerantis, qui brevi tempore confessarium habere non
possit; nam tunc sufficit integritas formalis. Tenetur tamen poenitens mor­
talia quae modo a confessario non fuerint intellecta, data occasione,
alteri confiteri. Hinc etiam potest tacere peccata quae certo 'novit non
intelligi. Quodsi habeat sola venialia, potest adire confessarium minus
peritum linguae, neglecto altero... Denique si confessarius plane non
intelligit linguam poenitentis, potest hic absolvi in necessitate, si se ac­
cusat per signa in genere ». (Reuter, Neo-conf., n. 196). Potest etiam uti
interprete, sed stricte obligatorium non est, ut constat ex resp. S. Off.
28 Febr. 1633, dummodo signis possit manifestare saltem peccatum in
genere.
Ad auditionem illorum quorum linguam confessarius ignorat, utile esse
potest schema quaestionum in variis linguis sibi invicem correspondentium,
a D'Herbigny editum : Prudens 16 linguarum confessarius. Non tamen
sufficit pro omni casu : rudes enim plerumque non intelligunt linguam
excultam, sed uti solent vulgari idiomate vel specialibus terminis, prae­
sertim ad designanda quaedam peccata; imo nec semper legere valent.

QUAESTIO TERTIA

De Adolescentibus et Iuvenibus
I. Momentum confessionis iuvenum. — Confessarius ante
oculos ponat :
1 ) tanto inaioris momenti esse hoc efformandae iuventutis
negotium, quanto iuventus pluribus gravioribusque periculis
exposita est, tum generatim ex passionum evigilantia, tum
speciatim hodiernis temporibus, ex sociis mundanis aut per­
versis, lectionibus maleficis, pravis scholis, periculosis oblec­
tamentis, timore humano, etc.;
2) ut cum fructu operam suam conferat, imprimis necessa­
rium esse a) ut sibi devinciat iuvenum animas eorumque
fiduciam sibi conciliet, tractando eos cordialiter et affectu
plene paterno, modo tamen semper digno et virili; b) caveat
ne severe cum ipsis agat, sed fragilitati et inexperientiae

66

eorum compatiatur : tunc viribus propriis confidere addiscent
et monita confessarii, quibus erigentur, exsequi;
3) deinde opus esse ut eos ad confessionem frequentem
adducat, puta singulis mensibus vel hebdomadis, qua fiat ut
a) a peccati habitu praeserventur, b) virtuti et pietati assues­
cant, c) etiam in reliquo vitae saepius ad sacramenta
accedant;
4) optimum esse ut ducem habeant qui eos dirigat ut
addiscant : a) moderari suas passiones, b) pericula vitare,
c) ad vocationem tendere quam Deus eis destinavit1.
II. De passionibus moderandis. — Ut passiones moderari
addiscant oportet :
1 ) Investigare quaenam sit eorum passio praedominans
quae ex modo ordinario eorum cogitandi, loquendi et agendi
sat facile innotescit.
2) Investigationes factas iis manifestare, quo de necessi­
tate sese corrigendi persuadeantur; quod eo facilius erit si iis
ostendatur, qualis fiet vir qui illos, quos ipsi habent defectus,
aetate iuvenili corrigere neglexit.
3) Media suggerere opportuna, contra respectives defec­
tus. Ita iis qui non cogitant nisi de delectatione, imponat agere
ex amore officii et praecepti, secus in prohibitas delectationes
se proiicient et vitam agent inutilem, — iis qui sunt vehe­
mentes, ardentiores, irascibiles praescribat temperamentum,
secus omnis excessûs capaces, ad minus in societate difficiles
erunt et molesti; — iis qui pigritia laborant ac energia et
animo carent, strenuum laborem et continuum conatum
voluntatis praescribat, ne fiant inutiles omnino; — qui aliis
invident serio moneat quia facile devenient ad calumnias et
crimina ’.
* Cfr. Reuter, o. c., n. 106-109; S. Alphonsus, Pr. Conf., n. 92-93;
Aertnijs, Th. P., n. 128-138; Th. Μ., II, n. 340-344; Marc, Th. Μ.,
Π, η. 1849-1850; Theol. Mechl. de Poen. (4), p. 192, n. 65, sch. II;
et P. 239, n. 85; P. X. Nicolay, A la conquête des âmes. Essai de
psychologie et de pratique pastorale. Moralité des enfants et des jeunes
gens; De Saegher, Bidden en strijden; Salsmans, Geestelijlce leiding
voor studenten, in Pastor Bonus, 1920 en 1925.
’ Satis communitur, etiam hodie, quatuor praecipuae complexiones
distinguuntur, quae tamen saepius mixtae in uno codemquc individuo
inveniuntur et quidem variis gradibus, ita tamen quod una dominari
soleat. Inter homines scii, alii sunt magis sensitivi quia vividius sen­
tiunt, alii magis activi quia vehementius in sensationes reactionem

67

4) Speciatim advigilent confessarii ut a saeculi corruptela
et a carnis illecebris immunes praeserventur, aut in impudi­
citiam lapsi statim erigantur, tum ob periculi universalitatem,
tum ob lapsus facilitatem, tum ob emendationis difficultatem.
5) luvenum indolis transformandae causa confessano
opus est a) magna animi firmitate in fine prosequendo et
mansuetudine in monendo, b) magna prudentia et recto
iudicio, quibus se aptet diversis iuvenum dispositionibus,
c) multa patientia, quia opus est longioris durationis.
exercent : inter priores alii sanguinis abundantia, alii nervorum organisatione pollent ; inter posteriores alii promptius et intensius ut cholerici,
alii nisi tarde et remisse agunt, ut phlegmatici. Hinc quatuor com­
plexiones :
1) qui sensitivi sunt et sanguinei prompte et vivide sentiunt non
autem intense et perseveranter, quare multum instabiles sunt; unde, si
pietati et devotioni student, facile peccant et contritionem concipiunt,
sed promissorum obliti, mox in peccatum retabuntur. Inter sanguineos
numerantur Marcus Antonius, Ludovicus XIV, et Mirabeau ;
2) qui sensitivi sunt et nervosi multo intensius et durabilius sentiunt;
unde et in iis passiones, sive ad bonum sive ad malum, multo vehementiores sunt, (ac proinde moralis character maxime pendet ab obiecto
ad quod sese vertunt) ; aliquam tamen instabilitatem pariter habent cx
diversis emotionibus quibus dediti sunt (v. g. Voltaire, Fredericus II)
et facile melancholici fiunt, quando idealem perfectionem quam pro­
sequuntur attingere nequeunt (ita Pascal) ;
3) cholerici non solum intense sed perseveranter cum maxima vi
agunt, ambitiosi sunt, aliis dominari volunt et gloriam quocumque modo
adipisci. Ita Caesar, Cromwell, Napoleo I ;
4) phlegmatici sunt duplicis generis: alii debiliores omni energia
quasi destituti ; alii fortiores, qui, licet magis frigide et lente, cum
magno tamen robore et invicta constantia agere possunt. Ita sunt multi
Batavi, inter quos eminuit Gulielmus postea rex Angliae factus.
Cfr. de his Fouillée, Tempérament et Caractères, Paris, 1895.
Confessarius totis viribus conetur iuniores iuvare ut quidquid boni
in eorum charactere est assidue excolat, quidquid mali contrariis acti­
bus corrigat. Ipsi variarum complexionum psychologica notio maxime
utilis est, quo tutius suos poenitentes ad praxim virtutum dirigat:
i. Sanguinei sunt suaves, affabiles, animosi, liberales, tractabiles,
at etiam fervidi, contentiosi, ad voluptates proni et amores: laetabundi
et leves animo amant dcli< ias, libenter ineunt amicitias, amantes sunt
societatis, etc Ipsis suadendum est tum ut phantasiam cohibere studeant
et piis imaginibus imbuant, sensuum oblectamentis in minoribus re­
nuntient quo de se victoriam referre discant, mores graviores induant,
vanitatibus et inanibus amicitiis valedicant ; tum ut omnia magis deli­
berate et constanter perficiant ex convictione et amore officii debiti,
ne transuente ardore permoti aliquid supra vires assumant, et postea
animo deiecti in desperationem cadant. — Similia valent, servata pro­
portione, de nervosis; isti enim sunt valde excitati, propensissimi ad
amorem, unde facile affectionem concipiunt, obnoxii sunt commotio­
nibus veneriis. Mutabiles tamen sunt ct phantastici, proclives ad itnpa-

68

III. De periculis arcendis. — Pericula a quibus arcendi sunt,
praecipua enumerantur :
a) lectiones nocivae tum fidei tum moribus; b) item collo­
quia turpia aut impia; c) mundana oblectamenta quae nostra
aetate tam periculosa sunt, v. g. choreae, spectacula, cinema,
frequentiora itinera voluptuaria quae sensum religiosum
debilitant; d) nimia familiaritas cum altero sexu : puellis gcneratim inculcandum est ut quantum fieri potest a societate
et conversatione masculorum se abstineant; e) socii corrupti
qui ad impudicitiam alliciunt, aut in religione indifferentes,
impios aut incredulos se manifestant, qui et in institutis
catholicae iuventutis inveniuntur, ac fugiendi ut daemonis
emissarii, et superioribus denuntiandi sunt'; f) nimia fami­
liaritas amicalis cum uno sodali, quae, etsi bono fine inchoata,
frequenter degenerat in amicitiam non puram.

IV. De vocatione et electione status. — Si adolescens men­
tionem faciat de electione status, confessarius dirigat illum
ad veram eius vocationem. Ad quod recolere oportet :
1 ) Ipsius non esse vocationem poenitentis determinare,
sed solum detegere vocationem a Deo datam : est enim voca­
tio specialis destinatio quam Deus eligit et dat alicui cum
qualitatibus et auxiliis ad hoc necessariis.
tientiam et zelotypiam ; unde apud illos amor ex teneritudine aliquando
in aversionem convertitur.
2. Cholerici sunt audaces, animosi ad aggrediendum, generosi ; sed
etiam praecipites, impatientes, iracundi, superbi, inhumani, duri, tenaces
in propositis conceptis. Isti, sicut et nervosi, moderandi sunt ne, prae
nimio ardore, excessibus indulgeant, sed praesertim movendi sunt ut
suas passiones ad bonos fines vertant. Insuper contra pericula irae,
vindictae, odii, inimicitiarum sunt muniendi, et monendi ut diffidant
sibi.
3. Melancholici sunt circumspecti, modesti, considerabundi, constantes;
at etiam singulares, suspiciosi, proprii iudicii amantes, critici : vix
amicitiam inire valent, solitudinem amant, ad odium, invidiam, vindic­
tam moventur. Isti solatio indigent, ne tristitia et desperatione oppri­
mantur; vitare debent solitudinem, otium et invidiam, utili labore sunt·
occupandi, in virtutibus erga proximum exercendi.
4. Phlegmatici sunt mansueti, fideles, pacifici, ductiles, sed etiam
possunt esse pusillanimes, inconstantes, desides, tepidi; difficulter
excitantur ad bonum, carent fervidis passionibus, mediocritate facile
contenti sunt, pacem amant et quietem, imo pacem et requiem virtuti
falso tribuere solent. Hi sunt animandi, excitandi ne sopiti, pigri et
laxi fiant; non tamen acriter reprehendendi ne animum abiiciant. At­
tollendi sunt ad considerationem aeternorum ut terrena bona et mala
dcspiciant, et conatus ad maiora faciant.
1 De quo casu vide Revue Eccl. de Liège, t. IX, p. 410 sq. (mai 1914).

69

2) Deum semper facere necessaria ut homo vocationem
suam sequatur, tum aptitudines requisitas dando, tum in cir­
cumstantiis externis ponendo convenientibus; quibus voca­
tioni Dei correspondere, si non peccet, saltem sit possibile.
3) Deum variis modis aliquem vocare, praesertim tribus :
a) vocatione subitanea et extraordinaria, uti fecit pro
S° Paulo,
b) mediantibus inspirationibus quibus, durante praesertim
oratione, suaviter inclinat ad talem vivendi modum, ita ut
clare constet de Dei voluntate; inclinatio oportet sit constans,
tranquilla et purae intentionis,
c) solo medio reflexionis naturalis, qua aliquis tranquilla
mente et recto animo examinat quisnam sit status vitae qui
eius aspirationibus, dispositionibus, mediis et intentionibus,
ac saluti magis congruat. Duo ultimo modi saepe iunguntur,
nam facile inclinatio sine reflexione, sicut etiam aliquando
reflexio sine inclinatione exponit fallaciae.
4) Ad cognoscendam poenitentis vocationem, sicut illum,
ita et confessarium oportet orare, ac examinare dispositiones,
aspirationes, qualitates, media et intentiones iuvenis, et om­
nem influxum humanae considerationis removere, de sola
voluntate Dei sollicitum.
5) Re autem decisa, poenitens magna cum firmitate est
dirigendus contra quascumque repugnantias, et difficultates
obvenientes, aut considerationes amore proprio vel deceptio­
nis timore suscitatas. Obstacula enim sive ab imaginatione
vividiore, sive a mente haesitante, sive a natura rebellante,
sive a daemone ortum habent.

V. Speciatim A. circa statum religiosum : 1 ) quantum ad
aptitudinem necessaria sunt : bona valetudo, ingenium rela­
tive sufficiens cum recto iudicio, unde non conveniunt nota­
biliter melancholici vel scrupulosi, indoles bona quae ferre
valet onera vitae communis, pietas; — 2) quantum ad finem·.
sit supernaturalis, v. g. sanctitas, zelus, reparatio, aut praeservatio; non naturalis aut mundanus, ut commoditas vitae,
complacentia parentum aut ambitio honorum; — 3) quantum
ad conservationem vocationis, confessarius iniungere debet
cautelam secreti, orationem assiduam et sacramentorum fre­
quentationem, separationem a mundo, scii, quantum fieri
potest ab omni dissipatione, mundanorum consortio, oblec­
tamentis mundanis.
70

B. Pro statu sacerdotali in saeculo, confessarius debet
serio examinare sufficientem capacitatem praesertim intel­
lectualem et scientiam competentem, maxime iudicium practicum, rectum finem (sicut pro religioso) et probitatem vitae.
Aspirantes ad sacerdotium sicut ad religionem oportet esse
sanctos, imo potius sanctiores quia remanent in saeculi pe­
riculis, et ideo ut quis bonus evadat sacerdos in saeculo,
oportet ut prius egerit vitam valde exemplarem, remotam a
mundanis oblectamentis, ab otio et a malis sociis, et deditam
orationi et sacramentorum frequentationi, ac maxime castam,
alioquin periculo damnationis se exponit.
Notetur ea esse intelligenda de indiciis voluntatis divinae seu de vo­
catione in actu primo et aptitudine proxima, nam vocatio formaliter et
in actu secundo datur ab episcopo, nomine Christi.

C. Pro statu matrimoniali, ad quem plerique homines, com­
muni vocatione destinati sunt, confessarius moneat adoles­
centes 1 ) ne praemature de nuptiis inducendis cogitent aut
procationem incipiant, aut puellae inter plures procos omnino
leviter volitent; — 2) ut omne propositum vel propositionem
matrimonii mox ad parentes referant, ad consilium et assen­
sum eorum petendum, nec unquam cum dedecore familiae
aut invitis parentibus velint matrimonium contrahere, quin
iustam causam habeant ob quam excusentur; — 3) ut finem
honestum proponant in contrahendo matrimonio : non meram
voluptatem scii., sed salutem suam et filiorum, ac felicem in
honestate et virtute mutuam vitam; — 4) sponsalia non con­
trahant nisi instante iam matrimonio.
Sponsi autem a) doceantur : ipsis, quoad carnalem delectationem, nil
amplius licere quam omnino solutis; quapropter, ne tentationibus succum­
bant, caveant nimiam familiaritatem, et matrimonii celebrationem ne diu
differrant: maxime vero caveant, tum propter periculum tum propter
scandalum vitandum, ne in eadem domo cohabitent; b) hortandi sunt ut
peccata sua diligenter confiteantur et ad s. Eucharistiam et matrimonii
sacramentum pie accedant; c) quamvis proprio parocho incumbat spon­
sos docere obligationes status coniugalis, utiliter tamen et a confessario
breviter moneantur circa ea quae in matrimonio licent aut non licent,
circa pacem servandam, et prolem conservandam, baptizandam et edu­
candam.

D. Quoad statum virginitatis in saeculo, puellis « quae vir­
ginitatem suam lesu Christo consecrare cupiunt in saeculo,
non permittat confessarius castitatem perpetuo vovere, nisi
cognoscat eas bene fundatas in virtutibus, et edoctas in vitae
spiritualis regulis, et praecipue in oratione exercitatas. Sub
initio iis tantum permittere potest, ut castitatem per aliquod
determinatum tempus voveant, nimirum a solemnitate ali­
cuius ad aliam alterius ». Ita S. Alphonsus, Pr. conf. n. 93.

71

VI. Dc procationibus ’. — Occasione ineundi matrimonii
solet fieri procatio, quo nomine vocari solet conversatio ada­
mantium, intuitu futuri matrimonii aut saltem eius praetextu.
De qua dicendum :

A. Procatio quae fit intuitu futuri matrimonii de se est
licita. Nemo enim tenetur ducere ignotam personam, sed
quisque experiri potest qua indole, quibus moribus quibusque
dotibus praedita sit. Unde in plerisque regionibus visitationes
adamantium intuitu matrimonii moribus populi adeo inomerunt ut necessariae dici debeant.
Sunt tamen periculosae, praesertim inter personas iunioies
et minus timoratas, quia facile praebent occasionem peccandi
contra castitatem, maxime ubi incipit maior familiaritas et
libertas, et appropinquet tempus matrimonii, uti experientia
constat et facile intelligitur ex concupiscentiae depravatione.

B. Procatio illicita est inter personas quae non possunt, aut
non serio intendunt matrimonium contrahere intra rationabile
tempus. Seria enim spes futuri matrimonii unica est ratio ex
qua licita evadere potest procatio; et ea absente non esset
causa legitima periculo se exponendi. lamvero matrimonium
contrahere
1 ) non possunt illi qui carent sive aetate idonea ad rem
familiarem instituendam (secus enim procatio nimium protra­
heretur), sive immunitate ab impedimento matrimonii nisi
legitima adsit causa dispensationem petendi, sive libertate,
uti aliquando milites, vel filiifamilias si parentes iuste dissen­
tiunt propter indignitatem personae quacum conversari vo­
lunt, aut propter indigentiam auxilii filiorum;
2) non serio intendunt, saltem ordinario, quantumvis etiam
protestentur, iuvenes, qui divites sunt, respectu puellae pau­
peris, aut qui iam a primis colloquiis puellam ad peccatum
sollicitant, vel saltem cautelas necessarias abnuunt; aut qui
post rationabile tempus propositum matrimonii minime mani­
festant, nuptiasve sine iusta causa iugiter differunt;
3) non possunt aut non volunt intra rationabile tempus,
qui procationem cum lapsus periculo per annos continuant.
Quantum tempus sit legitimum, certa regula pro omnibus
1 Cfr. Haine, Th. Μ., I, q. 105; Marc, Th. Μ., I, η. 825-828;
Th. Mechl., de Poen. (4), η. 85; Aertnijs, Th. Μ., II, n. 340-344;
Frassinetti, Th. M-, nota 145 ad n. 460; Ballerini, de Poen., I, n.
205-212; Noldin, Th. M., Ill, n. 433-434-

72

casibus definiri nequit, sed prudenti arbitrio secundum di­
versas circumstantias relinquitur; cui faciendo multum con­
ducunt timoratorum praxis modusque cautus vel incautus con­
versandi. Generatim loquendo si intra annum vel paulo plus
matrimonium contrahitur, tempus modum non excedit. Quodsi
iam nimis duraverit, curet confessarius ut vel abrumpatur, vel
ad tempus interrumpatur, vel quamprimum matrimonium con­
trahatur.

C. Ut honesto modo peragatur et occasio peccandi averta­
tur, procatio effectivis cautelis moderanda est, cuiusmodi sunt:
1 ) ut adamantes sub eodem tecto non habitent, saltem diu,
ob maximum periculum ex nimia consuetudine et familiari­
tate oriundum;
2) ut quamprimum obtineant consensum parentum (vel eo­
rum qui ipsis loco parentum sunt) : si enim invitis vel insciis
parentibus se frequentent, clanculo se invisuri sunt cum magno
periculo;
3) ut non solus cum sola versetur in locis a conspectu
aliorum remotis, vel tempore nocturno; id enim si non fortuito
sed consulto fiat, nonnisi ex causa libidinis aut cum summo
periculo fiet. Haec est summi momenti cautela, ita ut obli­
gatio parentum (praesertim matrum) sedulo invigilandi hac
in re a confessariis tamquam gravis satis urgeri nequeat, non
solum ratione conscientiae, sed et timore ne filiae corruptae
in paterna domo dehonestatae consenescant;
4) ut visitationes non nimis frequentes aut protractas ha­
beant, quae familiaritatem et passionem pariunt. Quod aesti­
matione prudentum est diiudicandum : generatim semel vel
bis in hebdomada per unam alteramve horam immodicum
non est; et immodica etiam tolerari potest si timor sit ne pros­
perae nuptiae amittantur, dummodo cautelae rigidiores ser­
ventur;
5) ut omnia vitent quae periculum augere possunt, prae­
sertim impudicos tactus, amplexus et oscula. Quod maxime
inculcandum post inita sponsalia, aut instante matrimonio,
cum sponsus sponsam ut suam respiciat, imaginatio matri­
monii brevi secuturi libidinem commoveat et timor praegna­
tionis evanescat;
6) ut spiritualibus subsidiis speciali modo se muniant, prae­
cipue frequentatione Sacramentorum.
D. Adamantibus et sponsis licita sunt amplexus, oscula

73

et tactus honesta, ad manifestandum et fovendum amorem,
iuxta morem patriae; non tamen oscula vel amplexus pressi,
saepius repetiti et per notabile tempus protracti, quia ordi­
nario constituunt periculum proximum peccandi, scii, con­
sentiendi delectationi venereae. Et sicut honestus est amor
sponsorum, ita et delectatio sensibilis quae ex illo et eius ma­
nifestatione sequitur, dummodo non sola intendatur propter
se, sed ob alium honestum finem : amorem fovendum aut
benevolentiae signum. Quodsi delectatio venerea forte oritura sit, sufficiens adest ratio illam permittendi, modo exclu­
datur consensus in eam. Qui tamen in his demonstrationibus
magis imminentem pollutionem sentiat, demonstrationem tunc
suaviter interrumpere debet, si commode facere possit.
E. Sponsa maxime hortanda est 1 ) ne quidquam permittat
quod coniugio reservatum est, tum ut suae dignitati, tum ut
felicitati matrimonii consulat. Nam a) si sponsus insolenter
agat cum puella, qua reverentia, urbanitate et moderatione
se geret erga uxorem subditam? — b) secus brevi fiet ut
sponsa iam ita sit in potestate sponsi, ut optionem frangendi
sponsalia aut relationes iam non habeat; — c) nuptiae iam
minus amabiles erunt pro viro, si ante matrimonium quodam­
modo satietur; — d) quo magis ante nuptias carnalis libido
foveatur, eo minus propter nobiliorem affectum iungentur;
2) ne manifestationes amoris nimis liberas aut nimis multas
admittat, nec a fortiori eas sollicitet : noverit a se facilius
quam a iuvene sine commotione carnali plura exerceri posse;
unde timeat peccato sponsi cooperari. Non peccat tamen si
moderate admittit oscula quae exterius honesta sunt, quam­
vis intentionem minus bonam suspicetur : soli enim actioni
exteriori, non internae intentioni consentit ‘.

F. Si procatio sit aliquibus occasio proxima peccandi, de­
bent :
1 ) illam abrumpere, si absque gravi damno possunt prae­
senti matrimonio renuntiare et alius matrimonii aequalis va­
lons occasionem expectare : tunc enim occasio peccati volun­
taria est;
2) illam emendare, si sine peccato vel sine gravi damno
illi matrimonio renuntiare nequeunt : v. g. ob sponsalia, pro­
lem legitimandam, graves lites vitandas, aliud conveniens ma­
trimonium vix sperandum. Tunc enim occasio moraliter ne’ Cfr. Vermeersch, De Castitate, p. 297-298.

74

cessaria est. At tunc matrimonium quamprimum contrahant,
et interea solitarie nunquam degant; quem in finem puella
matrem aut sororem roget ut amasio praesente nunquam
discedat;
3) ad tempus illam suspendere, vel saltem diminuere no­
tabiliter, si spes matrimonii sit omnino remota, (v. g. post
mortem parentum); tunc enim occasio non est hic et nunc
necessaria et separatio temporalis est imponenda.

VII. De castitate et vitio pollutionis. — luvenes utriusque
sexus frequenter vitio pollutionis seu solitarii peccati contra
Sextum sunt subiecti, aut periculo illud contrahendi exponun­
tur; quapropter confessarius advigilet ut adolescentes ab eo
praeserventur, aut si contraxerint, illud extirpent.
Confessarius eis inspiret : firmam spem et persuasionem
certae victoriae, — odium vitii, — voluntatis robur acqui­
rendum per firmam et fortem rationem agendi, — moderatas
mortificationes, — propositi renovationem, — fiduciam ita
ut non se existiment statim consensisse, — adspirationem vi­
tae idealis, — atque confessionem post lapsum immediate
instituendam, quantum possibile apud eumdem confessarium.
Sedulo inquirendum est de tempore ex quo vitio dediti sint,
de corporali eorum complexione, et de peccati circumstan­
tiis.
Quantum autem ad causam vitii, omnino notare oportet :
1) Sunt iuvenes utriusque sexus, qui, habitu pollutionis irretiti, aut
ob corporis complexionem nervosam vel sanguineam, vehementes tentationes experiuntur, et quamvis resistant et orent, nihilominus polluun­
tur. Sciant pollutiones quas vere inviti patiuntur, sine peccato esse.
2) Sunt iuvenes qui primum tentationi resistunt, deinde vero, si tentatio urgere pergat, ei cedere solent, putantes frustraneam esse resis­
tentiam. Hi animandi sunt ad ulteriorem resistentiam : mox enim forsan
secutura erit pollutio quae, utpote praeter voluntatem secuta, inculpabilis
erit.
3) Tandem inveniuntur alii qui, decumbentes in lecto, vehementes tentationes carnis patiuntur, quibus si positivam resistentiam opponere per­
gant, obdormire nequeunt. His suadendum est ut, implorato divino au­
xilio, et elicito dissensu, tuta conscientia passive se habeant, quidquid
evenerit (S. Alphonsus, Th. M., 1. V, n. 9).
•4) Rarius inveniuntur abnormales, qui caeco et quasi insuperabili im­
pulsu ducuntur ad pollutionem sibi active procurandam; de quo casu,
qui maiorem requirit prudentiam, dicetur in q. 5.

VIII. Animadversiones. — A. < Quod ad poenitentias iniunqendas aut consulendas spectat, utiliores adolescentibus sunt illae quae
iuvant ad bonam consuetudinem inserendam vel malam extirpandam,

75

v. g. 1) ut preces matutinas et vespertinas ad tempus bene persolvant;
vel 2) ut examen vespere per octiduum faciant; vel 3) ut missae sacri­
ficio (per dies aliquot) devote intersint illudque offerant ad certam vir­
tutem consequendam vel vitium extirpandum; 4) si potui sunt detiti, ut
proxima hebdomada (vel mense) popinam non adeant, cum sociis his
vel illis non conversentur, vel ut aliquot diebus in honorem Christi vel
B. V. aut angeli custodis vel sancti extra tempus prandii et coenae nihil
comedant vel bibant; 5) si lusui sunt dediti similiter abstineant per tem­
pus; 6) si sunt dediti otio, ut proximis quindecim diebus per horam mane,
et per horam a prandio studeant; legant serium librum aut spiritualem,
adeant imaginem B. V. in suo cubiculo appensam petantque per eius
intercessionem gratiam tempus tam pretiosum ex meritis Christi con­
cessum ad salutem operandam bene impendendi; 7) si sunt négligentes
in rebus divinis, ut per aliquot hebdomadas nunquam absint a cathechismo, concione, sacro etc. Et similiter procedendum in aliis consuetu­
dinibus (Reuter, Neo-confessarius, n. 108).
B. Cum nostra aetate omnes cuiusvis conditionis homines curiosa in­
quirere et legere velint, omnes hortandi sunt, ut bonos libros legant,
honestos qui licite recreant, serios qui utiliter instruunt, maxime pios qui
ad virtutem et devotionem inducunt; insuper a legendis malis scriptis,
diariis, ephemeridibus, sive obscenis sive impiis, omnino abstineant, prae­
sertim quae fidem catholicam aut omnem religionem impugnant.
C. Illis qui ad universitatem pergunt vel in officinis industrialibus la­
borant, commendandae sunt studentium aut operariorum catholicorum
associationes, quibus Christiana eorum vita protegatur; ac etiam summi
momenti est ut iuvenes isti habeant pium et doctum sacerdotem cui fi­
deliter exponere possint non solum animi sui motus et tentationes, sed
etiam difficultates et obiectiones, quas audierint contra fidem, ad illas
diluendas. Atque etiam, prudenter edocendi sunt de periculis, si quibus­
dam exponantur, quantum ad castitatem, et, si necesse sit, de pertinentibus
ad vitam sexualem.
D. Iuvenes praesertim interrogandi sunt de pravis cogitationibus, de
indecentia in locutionibus, de otio et modo tempus terendi, de dilapida­
tione pecuniae, de vanitate in vestitu, etc. Hortandi sunt ut horrorem
concipiant nimiae familiaritatis aut aspectus morosi alterius sexus, ac
omnis turpiloquii; imo ut socios carpant et fugiant qui sermones de rebus
inhonestis miscere et secreti colloquii occasionem capere velint. Quare,
exceptis probatissimis, potius tres quam duo tantum simul ambulent et
ludant.

QUAESTIO QUARTA

De Viris et Mulieribus
I. Momentum confessionis virorum. — Regulariter, in mi­
nistranda Poenitentia, viri praeferendi sunt mulieribus, tum
quia saepius maiora commiserunt peccata et magis indigent
76

confessione, tum quia fructuosiores sunt eorum confessiones
utpote qui maiore reflexione et constantia sunt praediti, tum
quia, si in Christiana vita instituantur et conserventur, melius
bonum erit, quod latius patet et maioris est efficaciae. Hinc
maior cura iis quam piis mulieribus est impendenda, utpote
necessaria magis ac utilis; praesertim iis qui de pietate non
sunt multum solliciti et raro confitentur, de quibus in praesenti
specialiter dicemus
Nostris autem temporibus dolendum multos viros, in
maioribus urbibus praesertim et regionibus industrialibus, et
ex omnibus fere ordinibus, a sacramentorum frequentatione
et religionis exercitio abalienatos existere. Cuius mali com­
plures sunt causae :
1 ) plures immerguntur ita in rebus materialibus et tempo­
ralibus ut animum ad altiora attollere vix possint;
2) dein mores existunt depravati, quos multi emendare
nolunt aut se posse desperant, unde fit ut a sacramentis
Ecclesiae se excludant;
3) denique ipsa fides languet vel etiam extinguitur, quae
est radix omnis vitae christianae morumque honestatis. Quam
fidei iacturam praeparant et faciunt :
a) sciendi curiositas, superbia, et omnimodae libertatis et
dissolutionis nisus qui aegre fert subiectionem quamlibet;
b) cupido legendi impia et irreligiosa, atque usus conver­
sandi cum incredulis qui iam inveniuntur non solum inter
homines cultos sed et inter ipsam plebem;
c) voluptates et luxuria quae late admodum patet et omni
pudore deposito in publicum prodit, imo palam laudatur vel
iam non pro vitio reputatur aut ab ipsis medicis consulitur;
d) labores immoderati sive ex necessitate ad sustentatio­
nem, sive ex immoderata siti bonorum temporalium, sive ex
parte nimia vitae publicae aut sociali data, qui tempus ad
cogitanda coelestia et ad pietatem non relinquunt.
II. Modus agendi cum viris. — Ut praedictis malis reme­
dium praestetur : 1 ) curandum ut viri expectare non cogan­
tur, ne scii, abeant et reverti amplius nolint, imo si possibile
sit, eos prius quam feminas audiat confessarius, quia magis
impatientes et occupati; unde timendum ne abeant, dum fe­
minae facilius redeunt;
1 Cfr. Reuter-Lehmkuhl, Neo-conf., n. n8 a ct b; Frassinetti,
Th. M., diss. IS, § 2; Berardi, Praxis conf., η. ιΐ34 et 1083.

77

2) excipiendi sunt laeto vultu et affectuosa affabilitate,
ita ut intelligant confessarium libenter eorum confessionem
audire, etiamsi sint inferioris conditionis;
3) regulae perfectionis (exceptis viris religiosis aut valde
piis) non sunt iis suggerendae; sed potius confessarius totus
in eo erit ut magnum contra peccatum mortale horrorem con­
cipiant et muneribus proprii status satisfaciant;
4) erga ipsos maiori indulgentia et omni bonitate possibili
procedendum est, denuntiando iis dumtaxat obligationes de
quarum existentia dubitari nequeat, sincere tamen, imo om­
nino firmus et inflexibilis sit confessarius si agatur de fuga
occasionis voluntariae et proximae, de onere restituendi, et
de propriis officiis; nimia bonitas in hoc esset crudelitas;
5) non sunt increpandi asperisque modis obiurgandi, sed
potius paterna obsecrandi charitate, ex quo fiet ut, si confes­
sarius omnino aliquid exigat, intelligant eum ex necessitate
officii et ex vera charitate agere, ac aliter facere non posse,
ad eorum bonum;
6) uno verbo curandum est ut contenti maneant; unde sic
ad redeundum alliciantur, idque maxime si sint magni pecca­
tores, aut si raro ad sacramentum accedant.

III. Consilia specialia. — Speciatim a) insistendum est ut viri
matrimonio iuncti curam familiae vitaeque domesticae non negligant, sed
hanc obligationem ut praecipuam habeant;
b) non tamen inter parietes domesticos includantur, ne a rebus publicis
abstineant, praesertim boni catholici; sed ii adhortandi sunt, quantum
possibile est, ut coetus ineant ad defensionem religionis et ordinis socia­
lis;
c) attendendum est quid legant et quos frequentent, ita ut consortium
cum impiis declinent et a pravis libris aut foliis avertantur, cultiores ab
illis quae liberalism! et indifferentismi spargunt errores, plebei a scriptis
socialisticls; imo boni libri aut diaria iis prudenter commendanda sunt.
IV. Periculum in confessionibus mulierum ’. — Nemo inficiatum ibit omnium scopulorum quos in hoc saeculo adire
potest sacerdos, nullum esse magis luctuosum et periculis
plenum; unde omnes auctores theologiae moralis, asceticae
vel pastoralis et quotquot scripserunt pro sacerdotibus mi­
nisterio sacro deditis, insistunt relationibus confessariorum
1 Cfr. Reuter, o. c., n. 110-113; S. Alphonsus, Pr. Conf., n. 119120; Fraissinetti, Th. M., diss. 15, § 3; Berardi, Pr. Conf., n. 1135
et 1083; Aertnijs, Th. P., n. 139-143.

78

ct poenitentium sexus feminei debite regulandis. Cuius ra­
tiones sunt :
1) Indoles feminea : a) ordinario mulieres vivida imagina­
tione ac sensibilitate praeditae, minorem rationem ac volun­
tatem manifestant, unde sunt sensibilibus commotae,
inconsideratae et inconstantes; curiose inquirentes et multum
loquentes; magis inhaerentes minutis circumstantiis quam
solidis et immutabilibus principiis; facile querelas moventes
et multa, etiam quin sciant, exaggerantes; b) natura debi­
liores et propria de infirmitate consciae, finem suum assequi
tentant variis artificiis, diverticulis ac insinuationibus, mira­
que cum patientia; c) propter virum factae, et ipsi naturaliter
subditae, facile ei subiiciuntur, libenter eius societate gau­
dent, illum naturaliter quaerunt, maxime autem sacerdotem
aut religiosum vel quia alii mulieri non addictus, vel ex vani­
tate quia consideratione gaudet, vel quia character generosus
eius vocationis allicit; quodsi aliquem ament, facile amor in
vehementem passionem transit; d) ordinario minus deprava­
tae quam viri, peiores evadunt feminae si corrumpantur, quo
casu magis insaniunt et multo sunt periculosiores.
2) Hinc primum periculum timendum est nimia erga femi­
nas fiducia : non facile credendae sunt in earum querelis et
lacrimis, sed potius hortandae ad patientiam, nec audiendae
in iis quae de aliis dicunt, nec ob ipsis magis est postulandum
quam publice repeti possit, nec insidiosis quaestionibus
respondendum quibus ideas, gestus et praesertim fragilitates
nostras cognoscere student, maxime facta quae respiciunt
clerum aut Ordinem religiosum.
3) Periculum gravius est affectio erga eas nimia aut inor­
dinata. Rarae sunt feminae quae occasionem huic non.
praebent, quam saepius sine prava intentione, aliquando etiam
malitiose provocare solent :
a) Multae sunt quae, multiplicatis bonitatis signis et tenerae
attentionis, sacerdoti se devovent, quibus affectio earum
nutritur et augetur, et a quibus socerdos non semper manet
immotus; quodsi aliquatenus cedat, facile oritur tentatio peri­
culosa quoad personas quibus frequentius et intimius con­
versatur, maxime dum adsit in istis personis formositas.
b) Aliae ex quadam indigentia ut ament et amentur
ductae, de industria quaerunt affectionem provocare sacerdo­
tis; erga quas opportunum erit summam adhibere vigilantiam,
insuper eas, pro posse, edocere ut aspirationis satisfactionem

79

quaerant vel in altiore erga Christum amore, vel in legitima
unione coniugali.
c) Aliae denique impudentes, idem ex malitia intendunt,
quae noscuntur levioribus et nimis liberis actibus ad quos
ordinario devenerunt propter imprudentes concessiones
sacerdotis. Istas oportet irrevocabiliter recusare, quia ipsis
sacerdos iam nullum bonum procurare potest; unde sibi quae­
rant alium confessarium, quem ceteroquin facile invenient.
Quamvis itaque eximiores sint quaedam mulieres quae,
virtute spectatissimae, etiam supra viros erigantur, rarissimae
tamen sunt tales mulieres fortes, rariores adhuc omnino
tutae, quae nulli periculo causam praebent : omnes enim
sumus fragiles ac lapsum timere possumus; unde nec aetas
nec virtus, nec maxima perfectio, nec habitus religiosus pos­
sunt esse legitima ratio severas cautiones relinquendi.

V. Modus agendi cum mulieribus. — Itaque confessarius,
iunior praesertim, si sit consideratus et prudens, periculum
istud non potest non pertimescere. Qui timor sanctus ipsi
pro custodia erit. Sequentia autem media adhibebit qui peri­
culum timet.
1 ) Qui periculum timet assidue fervideque auxilium divi­
num flagitat, suumque ministerium exercendo cor suum
saepius ad Deum attollit ad conservandam illam animi tran­
quillitatem, imo quasi insensibilitatem et indifferentiam nun­
quam satis existimandam, ne erga mulierem concipiat
affectum qui ruinosus esse potest et tam facile subintrat,
maxime inter iuvenes.
2) Qui timet periculum, oculos custodit nec illos unquam
iniicit in accedentes aut recedentes poenitentes, nec istas fixo
aspectu considerat. Nonnulli omnes poenitentes statim
cognoscunt...; beati qui nullam cognoscunt nisi forte aliquam
extra confessionale quis alloqui debuerit : signum erit quod
cor et oculos apprime custodierit.
3) Qui timet periculum, non utitur locutionibus nimis
familiaribus aut blandis verbis quae affectum sensualem
redolent vel passionem suscitant, sed modeste, serio, ac reve­
renter omnino poenitentes alloquitur, — etiam si talem ob­
servantiam non expectent, — in iis respiciens solam imaginem
L C. eius sanguine redemptam. Sermo cum feminis, ait
S. Bernardus, sit (etiam in confessione) rarus. non nimis
frequens; brevis, de rebus scii, necessariis, ita ut etiam in
consiliis spiritualibus brevitati studeatur et simplicitati; et

80

austerus, ut paterna cum gravitate semper procedatur atque
expressiones nimiae teneritatis et levitatis omnino evitentur.
4) Qui periculum timet, rectitudinem ac magnam purita­
tem intentionis habet, ac aditum cordis severe praecludit
teneris affectibus, etiam si provocentur praeclaris animi
dotibus vel singularibus virtutibus quae in una alterave relu­
cent; imo erga tales maiori advertentia opus est, quia pericu­
lum est maioris adhaesionis, et spiritualis amor solet limites
debitos transgredi : sanctitas enim, ut experientia probavit,
hallucinationibus ansam saepius praebet.
5) Qui timet periculum, in certis materiis quam purissime
interrogat : contentus si speciem peccati cognoscat eiusque
causas et occasiones, de modo non inquirit curioso.
6) Qui timet periculum, cavet ab omni cum feminis amicitia
et familiaritate illasque, etsi pluribus annis audiat, tamquam
extraneas habet, domi non invisit, nec permittit eas ad do­
mum suam venire colloquendi gratia. Si enim sit iunior est
vigilantia opus; si senex, ut aliis sit exemplum, nec etiam
tunc semper abest periculum.
Has adhibendo cautiones poterit confessiones audire quin
in sancti ministerii exercitio ullum casum lugere debeat, cum
gratia Dei.
VI. Speciatim cavenda.— 1) Meminerit Eccli. XLI, 15 : < Cu­
ram habe de bono nomine », ut non solum sit castus, sed curet haberi ut
talis, procul ab omni suspicione conscientiae minus purae, exemplo Christi
qui contra castitatem numquam passus est sibi quidquam obiici; — quodsi
extra confessionem poenitentes suas videre oporteat, circumspecte agat,
solus cum sola secreto non sedeat, nullius manum tangat, nec suam ab
ulla tangi permittat.
2) Caveat insuper ne videatur aegre ferre si poenitentes ad alium confessarium divertere contigerit : id enim ex inordinato affectu procedit et
occasio esse potest confessionis sacrilegae. Quapropter si poenitens ma­
nifestat desiderium alium adeundi, congratuletur ipsi sacerdos, nisi forte
confessarium noverit minus idoneum; quo casu curet ut ad alium, cui
ignota est, accedat. Quodsi alium ipsa adierit, non interroget confessa­
rius de tempore quo ultima vice confessa sit; in his scii, totalem indif­
ferentiam servet.
3) Quando accedit poenitens inconsueta, non ostendat se eam cognos­
cere; quodsi semel vel altera vice fiat, nihil quaerat; si autem ageretur
de stabili confessarii mutatione, inquirenda essent motiva, utilis consilii
dandi causa.
4) Caveat confessarius omnem inter varias poenitentes partlalitatem.
5) In personis mundanis, ut corrigantur, attendendum est ad peccata
sibi propria, praesertim si sint vel putent se esse melioris conditionis.
< Quaedam magni diei partem comendo corpus et fucando faciem litant
81
6

superbiae aut vanitati: stant ad ostium et templum frequentant ut videant
et videantur, laudari et honorari appetunt; aliis laudem et honorem in­
vident iisque detrahunt, sectantur luxum in vestibus, pectus gestant nu­
dum, amant visitationes, tempus ludendo et confabulando... perdunt,
mane in plenam diem vertunt, divina negligunt, aut tantum ultimo sacro
interesse volunt. Idolum earum est commoditas et mundus muliebris »
(Reuter, Neo-Confessarius, n. 111). Quodsi tales sint coniugatae, invigi­
lantes erunt magis vanitati quam rei domesticae et proli educandae; qui­
bus firmiter sunt exponendae obligationes status et media emendationis
praescribenda.

VII. De viduis notat Aertnijs, Th. P., n. 143, q. 2. : Confessarius :
« 1° quantum in ipso est, det operam ut castitatem custodiant. Si conatus
esset irritus, impellat eas ad secundas nuptias. 2« Hortetur ut familiam
diligenter administrent, filios suos in officio contineant, integramque ser­
vent auctoritatem suam. 3° Illas, quae honeste se gerunt, et a secundis
nuptiis abstinere decreverunt, in suo proposito confirmet; ideoque mo­
neat eas ut quemcumque expetitorem statim abnuant, omnemque fami­
liaritatem cum altero sexu caveant, nam secus propositum brevi evanes­
ceret. 4° Matronas divites avertat a vita otio, vanitati, et deliciis dedita;
excitet vero ad pietatis charitatisque opera factitanda ».

QUAESTIO QUINTA

De Abnormalibus
I. Varii status pathologici. — Causae in hodiernis tempo­
ribus nervosae agitationis non raro occurrentes, quae plus
minusve humanam libertatem impediunt et vitam moralem,
sunt status pathologici seu morbi animi, qui ita dicuntur, non
quod anima seu spirituales facultates in se aegrotae esse
possint, sed quia, propter male affecta corporis organa, in
specie centra cerebri, et facultates sensitivas, in actione im­
pediuntur transitorie vel permanenter. lamvero, qui tali statu
morbido laborant, solent vocari abnormales. Hi secundum
diversa distinguuntur genera, iuxta diversos eorum morbos,
quorum praecipui hic numerantur ‘ :
’ De his solent theologi tractare in doctrina de actibus humanis.
Praecipua desumpsimus ex Vermeersch, Prümmer et Tanquerey; etiam
optima habet Salsmans in opere Geneeskundige plichtenleer; et in
articulo: Abnormalen in den biechtstoel, in Pastor Bonus, Aug. 1927.
— Praeterea conferri possunt: P. Janet: Les Obsessions et la Psy­
chasténie, les Névroses; Névroses et idées fixes; Dr Raymond: Né­
vroses et Psychasténie; Rauh et Revault: Psychologie appliquée <i
la morale; Ribot: Les maladies de la volonté; GrasKet: Demifous

82

1 ) Phrenisis, in qua falsa proferunt aegroti iudicia quae
radicitus insanabilia sunt, quia perpetuis vel temporaneis
hallucinationibus decipiuntur, aut perturbatas habent conso­
ciationes imaginationis, ita ut eorum vita psychica vitae som­
niantium aequiparari possit. Hinc in delirio (etiam si sit
monomania, seu hallucinatio ad unum argumentum circum­
scripta) liberi non sunt; per deliriorum intervalla nihil per se
libertatem impedit.
2) Obsessio mentem ita occupat ut obsessus quibusdam
rebus cogitandis aut faciendis adstringatur. ludicium practicum satis turbat, ut saepius levi tantum culpae locus relin­
quatur, et vix in illis possit dari peccatum mortale. Sed,
praeter obsessiones perpetuas, aliae sunt quae in quibusdam
tantum adiunctis gignuntur; unde extra statum obsessionis,
tenentur infirmi praecepto de fugiendis occasionibus morbidae
excitationis ad inhonesta patranda, et si id libere violent
rei sunt.
Ad obsessionem reducuntur phobiae, ideae fixae, scrupuli
intensiores ‘.
3) Impulsus caeci seu propensiones invincibiles in statu
morbido esse possunt, sive immediate obtineant actum aon
et demiresponsables; Psychisme inférieur; La responsabilité des cri­
minels; Axenfeld et Huchard : Traité des Névroses; Pitres et
Regis : Les Obsessions et les Impulsions; Van Velsen : Hypnotisme,
suggestion, psychothérapie; Francotte: La raison et la folie (Rev.
des Q. scient, d. 27); Vigouroux: Traité de médecine, t. III; Dubois:
Les psychonévroses et leur traitement moral; Père Raymond : Le
guide des nerveux et des scrupuleux; Eymieu ; Le gouvernement de
soi-même (vol. 2); Surbled: La morale dans ses rapports avec la médicine et l’hygiène, t. III; Boule: Questions de responsabilité (N. R.
Thél. 1910); D’Agnel et d’Espiney: Direction de conscience et Psychotérapie des troubles nerveux; Capellmann-Bergmann : Pastoralmedesin (lat. et gai. vers.); Familler: Pastoral-Psychiatrie; Bessmer:
Storungen in Seelenleben; Die Grundlagen der Seelenstôrungen; Seelische Helfe ei Nervenleiden; Die Krankhaften Hemmnisse der Willensfreiheit (in Stimmen) ; Schloss : Propàdeutik der Psychiatrie (gall,
vers.) ; Huber : Die Hemmnisse des IVillensfreiheit; Krieg : Die
IPissenschaft der speziellen Seelensorge ; Rômer : Psychiatrie und
Seelesorge (optimum opus quamvis auctor sit protestans) ; Weber :
Zwangsgedanken und Zzvangszustande in pastoral-psychiaticher Bcurleilung; Tummers: De nieuwere richting in de strafwetenschap ; Van
der Hoeven: Psychiatrie (ubi aliquando sunt conceptiones positivistac);
Roels : De Psychologie van den zeil; Schimm Van der I,oeff en
Harnhoorn: Zielsziekten en hunne verpleging; Antonelli: Medicina
pastoralis; Gemelli : De scrupulis, psycho-pathologiae specimen; etc.
etc...
1 De remediis et educatione contra obsessionem et phobias. Cfr.
Prümmer, Th. Μ:, I, n. 95; et Vermeersch, Th. Μ., I, n. 85

83

deliberatum, sive frustraneam resistentiam vincant, ita ut
actus nihilominus eliciatur. Hinc alii sunt mere mechanici seu
motivi, qui saepe sunt sine affectu, ut v. g. apud idiotam; —
alii psycho-mechanici vel etiam mere psychici, qui fiunt cum
distinctiore perceptione et fortiore affectu, ac saepe relin­
quunt partialem libertatem.
Omnes supponunt personam suggestibilem, nam passiva
eius docilitas pendet ab intensitate cuiusdam phantasmatis
quod motum insuperabilem sat facile gignit. Ita alii noscuntur
ad mendacia, alii ad internas blasphemias, alii ad suicidium
aut homicidium proni, alii ad furta, ebrietates vel incendia
prout cleptomania, dipsomania, pyromania laborant; quibuscum tamen non sunt confundendi qui ex habitu sunt fures,
ebriosi, mendaces, etc. : hi enim profecto non sunt abnormales,
sed peccatores ex malitia.
Non facile dignoscitur utrum impulsus sint vere irresistibiles, sed ex omnibus adiunctis diiudicandum est utrum
solummodo minuatur an tollatur libertas. Ultimum facile
supponi potest a) si actio naturali concupiscentia explicari
nequeat, b) si post actionem malam animus quietus et conten­
tus manserit, c) si aliquid fiat quod quis ceteroquin omnino
abhorreat; — non tamen semper tollitur libertas. Unde ap­
plicari possunt quae in Tr. de Actibus humanis traduntur de
violentia, de metu et de concupiscentia.
4) Abulia reddit voluntatem impotentem ad volendum
efficaciter quod exoptatur, sive otiosa maneat, sive quasi in­
vita, contra iudicia practica sua, quaedam quaerere vel fugere
cogatur. In 1° casu, infirmus saepe a quibusdam positivis
officiis excusatur, quia libertas ad minus satis diminuta est;
in 2° casu valent dicta de impulsibus.
Abulia tamen quandoque non est universalis, sed ad quos­
dam actus aut certa tempora limitatur. Insuper potest esse
voluntaria et libera in causa, quando quis scienter et libere
hunc statum induxit, v. g. sine sufficienti ratione voluntatem
constanter abdicando.
5) Neurasthenia est status pathologicus.consistens in fati­
gatione habituali systematis nervei ex causa organica aut
psychica, in quo nervi apparent debilitati et exhausti, ita ut
agens, quamvis sui compos, maxima inconstantia laboret,
multumque physice et moraliter deprimatur. Quare minuitur,
quin tamen tollatur libertas. Hinc infirmi satis facile excusari
possunt, quando, taedio cedentes, praecepta quaedam posi­
tiva, praesertim mere ecclesiastica, tamquam nimium onus.
84

negligunt. Per se tamen peccare existimandi sunt si, prae
tristitia, quaerant turpes delectationes ad quas morbus ipse
non impellit.
6) Hysteria, quamvis de eius causa disputent, etiam secum
fert deordinationem et pertubationem nervei systematis, sed
multo graviorem quam neurasthenia, quae in ingenti suggestabilitate morbida consistit, ex qua sensibilitas minuitur aut
ad tempus extinguitur in quibusdam corporis partibus
(anesthesia) dum in aliis multo intensior redditur (hyper­
esthesia); nascuntur quoque corporis motus plus minusve
deordinati, necnon vividae hallucinationes aut vehementes
passiones quae valde instabiles sunt, liberumque voluntatis
exercitium, sicut rectum iudicium et sensum moralem, valde
praepediunt. Unde in praxi, nonnisi ex omnibus circumstan­
tiis, et ipsorum hystericorum declaratione, cognosci potest
quanta libertas in ipsis maneat. Agitatio tamen hysterica
(crise, accès de grande hystérie) cum gravi reatu componi
nequit.
7) Gravior adhuc est epilepsia larvata seu recondita quae
ad varia mira, turpia, atrocia patranda impellit : ad iniuriam
inferendam, blasphemias, turpia colloquia, percussionem, homocidium, etc.; non quidem constanter, sed interpositis longio­
ribus intervallis, quin infirmus horum omnium memoriam
retineat. Agitatio seu crisis epileptica certo cum gravi reatu
componi non potest. Sed extra furorum tempora mens est
sana et perfecte libera; nisi aliquando accedat transitoria
perturbatio psychica
Praedictae perturbationes omnes, etiam si affectum aut
voluntatem afficiunt, originem trahere videntur ex obnubila­
tione aut diminutione cognitionis intellectualis.

II. Signa conjecturalia invincibilis inclinationis, quibus
plus minusve dignosci potest an ineluctabili inclinationi quis
cederit, desumuntur ex variis circumstantiis, praesertim simul
sumptis :
1 ) si pluribus vicibus et quasi instinctive et velociter ad
modum meri instrumenti actionem quamdam posuerit, sine
ullo proprio commodo, sensibili delectatione aut satiatione
vilis instinctûs;
2) si egerit ex nervosa quadam anxietate seu inquietudine
1 De hypnotisme non instituitur sermo, quia non est morbus, sed
phaenomenon causa extrinseca inductum.

85

quae, actione peracta, statim decidit et quiescit; dum e contra
in statu tranquillo et quieto ita numquam agat;
3) si sincere, et sine ulla dissimulatione, miretur propriam
operationem, ac se sponte conscium affirmet quod sub im­
pulsu cuiusdam violentiae egerit;
4) denique si haereditaria labe videatur infectus, qua scii,
etiam parentes vel consanguinei eadem pathologia videantur
laborare.
Speciatim, in materia castitatis et luxuriae, abnormalis aliquando datur
propensio quasi invincibilis ad sexualem delectationem, nempe hyperes­
thesia sexualis seu erotismus, qui pro diverso sexu vocatur : satyriasis
aut nymphomania. Cuius diversae species numerantur * :
a) propensio vehementissima ad pollutionem sibi procurandam, prae­
sertim apud quosdam iuvenes utriusque sexus;
b) exhibitionismus seu inclinatio ad exhibendas in publicum venereas
partes aut operationes, omni pudore relicto;
c) homosexualitas seu uranismus, i. e. perversa inclinatio ad eumdem,
et quasi insensibilitas ad alterum sexum;
d) perversio sexualis, qua delectatio procuratur venerea ex iis quae
eam procurare non sunt nata. Quae manifestatur in sadismo, quo violen­
tias et cruciatus inferunt aliis ad delectationem sexualem sibi procuran­
dam; — in masochismo, quo e contra, intuitu eiusdem delectationis, vio­
lentias et cruciatus subire volunt; — in fetischismo quo libido excitatur
visione vel imaginatione rerum indifferentiarum (capilli, calcei, panni, etc.)
quas mens consociatas concipit rebus sexualibus : cui medendo oportet
illam consociationem disrumpere et, pro posse, e memoria delere.

III. Quoad imputabilitatem et responsabilitatem, non au­
diendi sunt Deterministae et Criminalistae, qui omnes fere
malefactores ut aegrotos irresponsabiles habent, nec multi
medici aut Psychiatriae cultores, qui nimis facile negant liber­
tatem actionum et imputabilitatem. Sed e contra, meliores
inter eos affirmant non solum libertatem generatim non extingui, verum etiam in corpus, non obstante huius nativa
propensione, maximum ab anima exerceri influxum; qui
proinde in morbis mentalibus curandis suggestionem seu
persuasionem moralem solent adhibere, imo et beneficum in­
fluxum sacerdotis agnoscunt. Insuper, pro maiore parte
homines sani sunt, non abnormales; hi ultimi constituunt
exceptionem.
Hinc pro praxi notetur :
1 ) abnormales perfecte liberi manent relate ad alia in qui­
bus abnormales non sunt;
1 De quibus conferri possunt nostrae Quaestiones de Castitate et
Luxuria, p. 99-102.

86

2) in iis circa quae abnormi affectu laborant, saepe libertas
et imputabilitas est attenuata et diminuta, non tamen ita ut
semper mortale fiat veniale;
3) generatim tamen non extinguitur libertas; quaproter id
non est supponendum, sed e contra praesumitur adesse liber­
tas sufficiens;
■4) etiam si libertas valde imminuatur aut extinguatur, id
potest esse et saepius est voluntarium in causa : quo enim
magis conscii sint de invincibili propensione, eo magis occa­
siones et circumstantias fugere tenentur morbidae excitatio­
nis qua ad inhonesta feruntur;
5) casu quo responsabilitas valde minuatur aut quasi
extinguatur, id non est dicendum poenitentibus, quia augeret
eorum concupiscentiam et ad actus magis temerarios induce­
ret, ita ut iam sine ullo freno aut retentione ruerent in vitium·,
resistere scii, desperantes, iam omnia sibi permitti putarent.
Quare imprudenter iudicant confessarii qui statim ex paucis
indiciis ad gravem abnormalitatem et multo magis qui ideo
ad inculpabilitatem concludunt et excusant; imprudentius
adhuc agunt si, consolamenti causa, id talibus poenitentibus
revelent.
Et ita praesertim in materia castitatis, relate ad illos qui habent com­
plexionem extraordinariam eroticam (sive nativam, sive adventitiam ex
lectionibus, spectaculis, vesanis amoribus), qua assidue premuntur libidine
indomitae carnis, ita ut minima scintilla magnum producat incendium
quod nonnisi expleta passione extingui solet, cogitationibus et phantas­
matibus repleantur et vehementibus carnis tentationibus agitentur, ac
finaliter in opus prorumpant. Tales
a) generatim et per se excusari non possunt, praesertim si ad opus
pervenerint; nec etiam, si dubia sit eorum responsabilitas, possunt iis
permitti praefatae commotiones et actiones, sub praetextu quod proba­
biliter non sunt peccata formalia : non enim licitum est se exponere peri­
culo proximo consensus etiam dubii, sed peccatum formale certo modo
est vitandum. Est scii, casus in quo systemata probabilitatis applicari
nequeunt, sed via tutior est eligenda;
b) hinc, quoties saltem in opus proruperint, potius praesumendi sunt
rei, et tunc regulariter non permittantur accedere ad sacram communio­
nem sine praevia confessione;
c) praeterea, nisi media omnia naturalia et supernaturalia diligenter
adhibeant, caste vivere non valent;
d) unde confessarius eorum misereatur, eosque paterna sollicitudine
et magna cum patientia adiuvet; ideo animos illis addat ad luctandum,
urgeat eos ad sedulo fugienda omnia pericula castitatis, ad frequenter
orandum et bonum propositum resistentiae renovandum, ad frequenta­
tionem sacramentorum, ad mortificationem in cibo, potu et somno, ad
adhibenda quoque alia media physica aut certas medicinas;

87

e) generatim benignus sit erga illos in concedenda absolutione, etiam
si sint recidivi, propter eorum fragilitatem intrinsecam; si tamen etiam
essent occasionarii, rigidius tractandi essent ob proclivitatem eorum ad
voluptates.

IV. Quoad curam et medicationem notandum : Qui gradu
acuto abnormales sunt, simpliciter committendi sunt medico
psychiatri fido et catholico; pro aliis confessarius ad sanatio­
nem persuasione rationali et suggestione conferre potest, ut
scii, obsessiones, ideae fixae et impressiones nocivae paulatim minuantur et e mente deleantur. Ad quod, invocato
saepius divino auxilio,
I ) fiduciam excitet poenitentis : oportet enim ut iste sanari
velit et intelligat id sui docili submissione et voluntatis edu­
catione esse procurandum:
2) magna bonitate et simul inflexibili firmitate procedat;
3) media quaerat indirecta quibus mentem poenitentis a
nocivis paulatim avertat et sanis ideis bonisque affectibus
repleat. Ita v. g. agat ut abnormalis egoismus personae
hystericae abstergatur, ad quod etiam consulat distractiones
et delectationes honestas, nimia exercitia mortificationis pro­
hibeat, opera misericordiae et charitatis erga proximum
praescribat.
V. Animadversio de hystericis. — Cum confessarius etiam
personas hystericas utriusque sexus audire debeat, oportet
muniatur contra pericula et damna quibus exinde exponitur.
Ad quod utile erit signa distinctiva cognoscere, seu hysteriae stigmata. Quae symptomata quasi infinita sunt et semper
variabilia, ita ut in hysteria nil constans videatur quam eius
inconstantia. Praecipua autem signa tradimus ad quae alia
reducuntur.
A. Physiologice hysteria est morbus mentalis qui triplici phasi mani­
festatur : la est scn.wif/o globuli n ventre ascendentis ad guttur, ubi
sensum cuiusdam constrictionis producit; 2a est nervosa crisis cum cla­
moribus et destitutione sensuum; 3a est anesthesia vel et partialis para­
lysis.

B. Psychologice autem character distinctivus, ait Card. Mercier (Psy­
chologie, η. 233) est mentalis inaptitudo coordinationis syntheticae, ac
proinde perpetua animi mobilitas et inconstantia abnormis. « Mira quae­
dam mutatio affectuum laetitiae et tristitiae usque ad anxietatem, irri­
tabilitas, pavor, amor, odium, quorum causae minime comprehenduntur,
infirmos istos quam maxime molestos reddunt omnibus, qui cum iis agere
debent ». Ita medicus Capellmann, Medicina pastoralis, de V« praec..

88

app. de hysteria; et Prümmer. Th. Mor., I, n. 96 : « Persona hysterica
nunc exsultat mentis iubilo, postea propter futiles rationes tristatur usque
ad mortem; hodie cum magna fiducia accedit ad confessarium vel medi­
cum corumque mandata fidelissime observat, cras conqueritur de confessario et medico tamquam de hominibus sine corde et intelligentia ».
Exinde :
1) Sub respectu sensationis, perceptiones ita ultra modum augentur
et exaggerantur, ut et hallucinationes producant. « Exigui impulsus in
nervos sensibiles, ait Capellmann (1. c.), ad vehemcntissimas eos promo­
vent querelas de acerbis doloribus; phantasia iis simulacra proponit eosque
in statum adducit, qui extasi et somnambulismo valde similis est. Non
raro simulato religionis fervore excitatio libidinosa, crescens usque ad
nymphomaniam, satis callide occultatur, ita ut circumstantes, imo ipsi
medici clericique iuniores miserandum in modum fallantur. » E contrario,
ita morbus aliquando aggravari potest, ut persona alias pudica omnem
pudorem abiiciat et aperte tentet alias ad impudicitiam.
2) Sub respectu consociationis, imagines et repraesentationes tam vividae
sunt ut habeantur pro realitate. Ex quo sequitur defectus veritatis et veracitatis, et quasi appetitus mendacii. « Qui defectus se manifestat tum
in actionibus, tum in verbis. Persona hysterica decipit se. decipit alios,
licet id non faciat semper scienter aut ex malitia. Hinc apud illam inve­
niuntur aliquando actiones, quae prima fronte consideratae apparent miraculosae, v. g. visiones coelestes, apparitiones diabolicae, ieiunium per
complures hebdomadas protractum (clam autem ipsa manducat), imo et
stigmata sanguinea in manibus, pedibus et latere. Haud raro etiam
putida mendacia narrat hystericus de rebus et factis aliorum, imo pessime
denigrat honorem confessarii » (Prümmer, 1. c.).
3) Sub respectu affectionis, adest egoismus exaggeratus, seu ingens
propensio omnia ad se ordinandi, ita ut omnes ipsi attendant. « In pluri­
mis horum infirmorum exoritur studium indomitum commovendi mise­
ricordiam atque miserationem, sibi comparandi aestimationem et omnium
oculos ad se convertendi » (Capellmann, 1. c.); ex quo nascitur exigentia
emotionum et vitae intensae cum periculorum discrimine. « Persona hyste­
rica solet omnia ad seipsam referre. Quapropter continuo lamentatur,
alios homines ipsam non satis considerare vel ipsam offendere multigenis
iisque reapse futilibus rebus. Exinde etiam conatur, ut alii ipsi commi­
sereantur. Magnam satisfactionem persentit, si alii homines eius dolores,
angores, labores agnoscunt vel admirantur. Sin autem alii ipsam negligere videntur, tunc omnibus viribus, etiam exaggerationibus et mendaciis
obtrudit se suumque statum. De proximo non curat, nisi propter egoismum. Hinc etiam saepe offendit proximum, non quidem factis gravibus,
sed quasi ictibus acûs, ita ut cohabitantes aut saepe conversantes cum
illa tolerare debeant multa incommoda. Uno verbo : persona hysterica,
quidquid agit, quidquid patitur, omnia ad suum honorem aut utilitatem
aut satisfactionem refert » (Prümmer, 1. c.).
Ex quibus facile intelligitur quantopere oportet ut caveat ab hyste­
ricis clericus, monet sapienter Capellmann (1. c.), « ne fallatur rebus
nonnunquam valde miris, neve fraude decipiatur ab istis infirmis valde
callidis vereque pervicacibus ad ea, quae sibi proposuerunt assequenda.
Infirmi isti, ut satisfaciant cupiditati suae fallendi, nec dolorem, nec
laborem, nec molestias cuiuscumque generis recusant. Cum perversae
cogitationes fraudesque. sive ab infirmis ut tales cognitae, sive non co­
gnitae, saepissime ad fervorem religionis piefatisque spectent, clerico et
praesertim iuniori saepius datur occasio, ut ab istis infirmis revera fati-

89

getur saepeque sero cognoscat, se melius iisdem nunquam operam praes­
titisse ». Imo, cum mendaces sint, non raro falso accusant alios de lu­
xuria secum commissa; qua de causa sacerdos extra confessionem ne
loquatur solus cum sola, ut calumniose accusari nequeat.
Notetur autem hysteria, praesertim paroxismo hysterico, rarissime quem­
quam mori; quapropter sacerdos, quoad sacramentorum administrationem,
si persona quam scit esse hystericam crisi laboret intensiore, cautus sit
oportet.

VI. Monitum. — Ex eo quod in foro civili, a crimine quidam ab­
solvantur, non est concludendum ad absentiam omnis imputabilitatis et
reitatis. Ius humanum non punit nisi eos qui certo rei probentur signis
externis; insuper plura crimina puniri non solent nisi ab hominibus inte­
grae mentis committantur, cuiusmodi certo non sunt qui morbo psycho­
logico laborant. Qui in foro autem conscientiae nihilominus rei esse pos­
sunt.

QUAESTIO SEXTA

De Infirmis et Moribundis
I. De Sacramento Poenitentiae moribundis ministrando.
— De moribundis ordinariis nihil speciale occurrit dicendum;
solum spectandi sunt illi qui loqui non possunt et saltem
apparenter sunt sensibus destituti. Isti hac ratione ab integri­
tate materiali confessionis excusantur; sed in contritione aut
eius sensibili manifestatione ac confessionis essentia possunt
deficere, quae tamen sunt materia proxima sacramenti aut
conditio sine qua non absolutionis.
De iis valet principium : eos absolute absolvendos esse si
certo sunt dispositi, eamque dispositionem aliquomodo mani­
festaverint, conditionate quotiescumque aliquomodo, etiam
tenuiter, probabile sit absolutionem iis esse profuturam.
Nam sacramenta sunt propter homines, et in extremis
extrema sunt tentanda; unde in casu necessitatis extremae
licitum est uti materia dubia et sacramentum exponere peri­
culo nullitatis, dummodo aliqua, etiam tenuis, probabilitas
adsit absolutionis validae et suscipienti utilis. — Non tamen
sufficit mera possibilitas, cum in rebus practicis probabilitas,
non mera possibilitas, attendatur; secus omnes essent rebapti­
zandi, et omnes sacerdotes rcordinandi, quia stricte possibile
est Baptismum vel Ordinem esse collatum invalide.
Aliis verbis : lex religionis est sacramentum non posse ex­

90

poni periculo nuilitatis; lex charitatis obligat in casu necessi­
tatis ad assistendum proximo. Charitas autem magis obligat
quam religio. Unde in casu extremae necessitatis, lex religio­
nis cessat manente lege charitatis. Melius est enim sacra­
mentum exponere periculo nuilitatis, dummodo aliqualiter
probabile sit quod possit esse validum, quam hominem relin­
quere expositum periculo aeternae damnationis.
Hinc 1 ) moribundus est absolvendus absolute: a) si habeat
in praesenti quaedam sufficientia signa contritionis, vel b) si
momento absolutionis, sensibus omnino destitutus, signa iam
praebet nulla, sed antea quaedam praebuit ipsi sacerdoti, imo
c) si coram testibus petierit sacramentum vel sacerdotem et
interim loquelam et usum rationis amiserit : in istis enim casi­
bus adest contritio virtualiter permanens, et confessio suffi­
ciens saltem mediante interprete facta; a materiali autem
integritate confessionis certo certius excusat tanta necessitas.
2) Moribundus, qui nullum poenitentiae signum praebet
nec explicite praebuit, absolvendus est conditionate : a) si
christiane vixerit, vel b) fidem servaverit. Tales enim merito
praesumi possunt velle christiane mori, insuper actum contri­
tionis elicuisse antequam usum rationis amitterent, vel et tunc
elicere per lucidum aliquod intervallum atque per suspiria vel
motus oculorum vel labiorum vel alia huiusmodi signum sen­
sibile forsan exhibere, etsi sacerdos non distincte percipiat.
Unde possunt absolvi, sub conditione tamen, quia non certa
adest contritio, sed solum aliqua contritionis probabilitas.
Tales censentur qui catholicae fidei signa servarunt, v. g. nu­
mismata, rosarium, scapulare, hisque aequiparantur ignoti qui
probabiliter sunt catholici, eo quod in regione catholica vitam
degerunt. Imo c) moribundus catholicus qui in ipso actu
peccati, v. g. in ebrietate, adulterio, duello, rationis usum
amisit, secundum aliquos probabiliter ita absolvi potest, dum­
modo ex eius vita habeatur aliqua probabilitas contritionis,
quatenus momento quo usum rationis se amittere senserit,
mentem forsan mutaverit et peccatum detestatus sit.
3) Nullo modo est absolvendus ille qui post vitam impie
peractam, antequam rationis usu privaretur, ex contemptu
positive recusaverit (nisi talis agendi ratio revocata censeri
possit aliquo contritionis signo) : tunc enim deest omnis con­
versionis probabilitas. Quamvis enim influente gratia insigni
certo certius converti potuerit, id omnino est improbabile,
utpote nulla solida suffultum ratione.
91

4) Eodem modo ac catholici, schismatici sensibus destituti,
qui sunt i.n bona fide, absolvi possunt sub conditione, remoto
tamen scandalo (S. Off. 20 Iui. 1898 et 17 Maii 1916).
5 ) Item haeretici qui sunt in bona fide, et simul sacramen­
tum Poenitentiae admittunt; non tamen si hoc reiiciunt, quia
illis deest intentio illud recipiendi
Et quamvis habeant
voluntatem sese salvandi, non tamen voluntatem sacramentum
recipiendi et confitendi, seu sese salvandi per tale medium.
Vellent forsan confiteri, si sacramentum Poenitentiae esse
necessarium salutis medium scirent, nunc autem id non
volunt.
Quando sacramentum schismaticis aut haereticis ministrare
licitum non est, curet sacerdos ut eliciant actus fidei, spei,
charitatis et contritionis perfectae.
Notetur in praedictis casibus semper expedire ut sacerdos,
antequam absolutionem impertiatur, moribundum alloquatur
et ad contritionem excitet : Experientia enim constat esse
moribundos, qui audire, quamvis non loqui nec signa certa
dare, valeant; quo casu et ipsi hoc modo ad contritionem
iuvantur.

II. Corollaria practica. — 1) Si de valore Baptismi acatholicorum sit probabile dubium, clam sub conditione baptizari debent, ante­
quam absolvantur.
2) In dubio positivo an aliquis sit paganus, haereticus vel catholicus,
potest absolvi sub conditione.
3) Non possunt absolvi (nec ungi) etiam sub conditione, qui certo mor­
tui sunt; sed ex recentibus experimentis constat vitam per aliquod tempus
in corpore posse manere, etiam quando quis ultimum suspirium edere
visus est, quia generatim vita non nisi successive a corpore recedit. Hinc
quidam ex iis qui apparenter mortui erant (v. g. suffocati, aquae vel igni
erepti), post tres horas, rythmico linguae tractu, ad vitam reducti sunt.
Quapropter, coeteris positis conditionibus, absolvi (et inungi) possunt
ii qui tali processu quaedam signa vitae saltem sensitivae praebent; imo,
sub conditione, ii qui, quamvis mortui videnntur, iuxta ordinaria signa,
prudenter supervivere existimantur. Certa tamen mortis signa merito
habentur cessatio completa ct per tempus durans motus cordis, et inva­
dens corruptio corporis seu putredo iam incepta; minus certum rigiditas
cadaveri ca.
In praxi, deficiente certo mortis signo, si non possit hic et nunc haberi
iudicium medici :
1 Quidam concludunt a pari sicut pro
allegato decreto S. Off. 17 maii 1916. At
maticis, non de haereticis; paritas autem
admittunt sacramentum Poenitentiae, non

92

schismaticis, et arguunt ex
decretum loquitur de schis­
non adest, quia schismatici
ita generatim haeretici.

a) in casu mortis omnino repentinae, generatim absolvi possunt infra
2 vel 3 horas, quia tunc probabile est per aliquod tempus manere vitam
propter resistentes vires vitales quae non subito destruuntur; non diutius,
quia probabile amplius non est, etsi possibile sit, in casu extraordinario,
vel per aliquot dies vitam manere latentem. Excipitur, si mors fuerit vio­
lenta, v. g. ex compressione vel abruptione membrorum principalium,
quia tunc mors est evidens.
b) In casu mortis ordinariae ex diuturno et paulatim consumptive mor­
bo, non possunt absolvi, quia vitam manere non est probabile.
c) In casu mortis intermediae, ex morbo diuturno sed cum influxu
repentino novo, quae « complicatio » audit et expectatam mortem valde
accelerat, videntur posse absolvi per lapsum circiter semihorae post
obitum apparentem.
4) Conditio apponenda haec est : si es capax, non autem illa : si es
dispositus. Cum enim probabile sit aliam contritionem (sinceram scii, sed
non appretiative summam) requiri ad capacitatem et validitatem reci­
piendae absolutionis, aliam (scii, appretiative summam) ad dispositionem
requisitam ut producat fructum (gratiam), et ideo sacramentum posse re­
viviscere : formula si es dispositus, in casu quo dispositio abesset, sa­
cramentum redderet prorsus nullum et eius reviviscendam in perpetuum
impediret. E contra forma si es capax, sacramentum relinqueret validum
in casu quo contritio illa minor adesset quae sufficeret tamquam pars
sacramenti, et non adesset illa maior quae requiritur ut dispositio ad
iustificationem; unde moribundo contritione maiore sese disponente, sa­
cramentum revivisceret et poenitens consequeretur gratiae effectum. Et
hoc sensu S. Thomam (Suppi., q. 9, a. 1) interpretantur Caietanus (opusc.
de confessione), S. Antoninus, et veteres Themistae, ut Capreolus et
Paludanus.
A fortiori idem est dicendum de Extrema Unctione, quia certum est
dispositionem, scii, contritionem, requiri ad solum fructum, non ad essen­
tiam et validitatem, sed ad hanc sufficere solam intentionem sacramentum
recipiendi ‘.
5) In casu extremae necessitatis, forma brevissima est adhibenda : Ego
te absolvo ab omnibus censuris et peccatis in nomine Patris et Filii et
Spiritus Sancti. Arnen.
6) Quot autem vicibus potest moribundus absolvi? Si sit sui compos,
quoties brevem confessionem instituat seu signa doloris de novo mani­
festet et velit absolutionem recipere. Si sensibus sit destitutus, quoties
ratio probabilis sit certioris dispositionis aut novae necessitatis; sine spe­
ciali ratione id facere bis vel ter in die aut interiecto 3 vel 4 horarum
spatio, ut quidam dicunt, non videtur admittendum, quia non adest ratio
sufficiens tam facile exponendi sacramentum periculo nullitatis.

III. De Extrema Unctione. — Extrema Unctio non est
danda Christianis omnibus qui sunt in periculo mortis, sed
1 De sacramentis sub conditione si es dispositus non ministrandis,
articulum conscripsimus in periodico Revue Eccl. de Liège, nov. toot),
qui sat generatim approbationem tulit peritorum. Quasdam tamen dif­
ficultates movit P. Castillon in Nouv. Revue Thiol., maii 1910, quas
examini subiecimus et quibus fecimus satis in Revue Eccl. de Liège,
iul. 1910. Huic nullum ulterius succedit responsum.

93

adultis periculose aegrotantibus : ad eius valorem enim,
praeter Baptismum, requiritur ut quis sit a) peccator ac
proinde adultus, seu usum rationis habeat; b) aegrotans peri­
culose; c) intendens recipere sacramentum. Itaque sacramen­
tum recipere non possunt ;
1 ) Amentes nisi antea usum rationis habuerint, et tunc
intentionem formaverint recipiendi Extremam Unctionem.
2) Sani, etiam si sint in periculo extrinseco' mortis, ut
damnati ad mortem; periculose navigaturi vel praeliaturi, nisi
postquam lethale vulnus receperint; mulieres quae regulariter
cum aliquo periculo mortis pariunt, nisi ob specialem infirmi­
tatem timenda sit mors, aut ex partu vires iam sunt valde
‘debilitatae; ac qui periculosam incisionem sunt subituri, nisi
ex infirmitate contracta iam sint in periculo mortis; — e
contra ungi possunt ii quibus ex infirmitate non tantum im­
minens sed etiam probabile est periculum intrinsecum mortis,
uti omnes qui infirmitatem contraxerunt quae probabiliter
mortem inferet, veneno infecti, graviter vulnerati, qui post
incisionem chirurgicam valde debilitantur, imo et senes decre­
piti etiamsi nullo speciali morbo laborant, nam ipsa senectus
est ipsis morbus insanabilis (can. 940, § 1).
3) Qui non intendunt sacramentum recipere; intentio
autem non requiritur actualis aut virtualis, sed sufficit habi­
tualis, non retractata, etiam implicita, qualis est intentio non
moriendi sine sacramentis catholicorum aut moriendi sicut
catholicus, non autem simplex intentio sese salvandi. Hinc :
a) Per se regulariter danda Extrema Unctio, infirmis
omnibus quibus conceditur absolutio, etiamsi sint sensibus
destituti. Ratio est quia est medium salutis securius quam ipsa
absolutio, nam certum est Extremam Unctionem remittere
peccata mortalia (lac. V, 15) et certum est etiam ipsam esse
validam, si absolutio certo valida haberi nequit. Quando enim
sufficientia desunt signa externa contritionis et ideo absolutio
est valde dubia, Extrema Unctio valide recipitur, quia con­
tritio, quae est pars sacramenti Poenitentiae, non est pars
Extremae Unctionis ad eius valorem requisita, sed tantum
dispositio ad eius fructuositatem.
b) Per accidens tamen fieri potest ut sit deneganda Ex­
trema Unctio, quando sine scandalo adstantium dari non
possit alicui homini impio iam sensibus destituto, cui absolutio
clam concessa fuit; item illi qui iam apparet mortuus. Scanda­
lum saepe praecaveri potest clam administrando unctionem

94

unam, vel etiam monendo adstantes; quodsi ita fieri non
possit, sacramentum denegetur, quia malum spirituale multo­
rum praevalet conjecturali bono unius.
c) In dubio num infirmus usum rationis attigerit, num in
periculo mortis reipsa versetur vel num mortuus sit, sacra­
mentum ministretur sub conditione (can. 941 ).
d) Extrema Unctio ministretur absolute iis omnibus etiam
peccatoribus qui intentionem in vita habuerunt non retracta­
tam catholice moriendi (can. 943) — sub conditione : si es
capax, si agitur de ignotis, vel de iis qui non certo vivunt,
(ut iam dictum est), vel de peccatoribus ita impiis ut dubitari
possit an habeant intentionem catholice moriendi; — non vero
illis qui impoenitentes in manifesto peccato mortali contuma­
citer perseverant (can. 942).
e) In casu necessitatis. Extrema Unctio est ministranda
una sola unctione in fronte, cum forma : per istam sanctam
unctionem indulgeat tibi Dominus quidquid deliquisti. Arnen.
Quodsi mors non sit secuta, aliae unctiones adiungantur sicut
in rituali indicatur, et quidem absolute, non sub conditione.
Unctio in renibus iam est omittenda; unctio pedum ex quali­
bet rationabili causa omitti potest (can. 947).
IV. De Viatico. — Sensibus destitutis Viaticum A) dene­
gandum est 1° peccatoribus etiam ordinariis et occultis, nisi
certa signa poenitentiae dederint; 2° item illis quorum dispo­
sitio ignoratur; 3° amentibus et semifatuis, nisi antea habue­
rint intentionem saltem implicitam communicandi. Ratio
generalis est quia ex una parte Sacramentum non est neces­
sarium, ex alia parte reverentia erga tantum Sacramentum
anteponenda est utilitati coniecturali fidelium.

B) E contra concedendum est iis qui certo sunt in statu
gratiae, dummodo tamen absit omne pro Sacramento pericu­
lum irreverentiae, quod provenire potest ex iis qui sint furiosi
aut qui Sacramentum sunt evomituri, aut qui illud deglutire
non valent. In casu vomitus non est danda Sacra Communio
nisi pluribus horis vomitus cessaverit; consulatur medicus,
alias experimentum potest tentari, tantillum panis dando, et.
si aegrotus illud sat diu retineat, etiam potest dari particula
consecrata. Quodsi grave dubium permaneat, potius dene­
gandum est magnum illud, cum non sit necessarium. Sacra­
mentum, quam tantae exponendum irreverentiae.
Notetur autem tussim non esse confundendam cum vomitu, quia sputa

95

non proveniunt ex stomacho; unde ex tussi non est periculum pro sacra­
mento, nisi sit assidua.
Si autem de capacitate deglutiendi dubium sit, experimenti causa aegroto
administratur quid liquidi, et si hoc deglutiri valeat, sacra Hostia vel
saltem particula ipsi conferri potest in parva quantitate aquae vel vini
ope cochlearis.
Ceterum etiam extra periculum mortis, ut hostiam vel particulas ori
adhaerentes possint infirmi deglutire, post hostiam dari potest ablutio
aquae vel vini, quamvis haec prius deglutiatur quam hostia : violatio
enim ieiunii saltem moraliter non praecedit communionem, imo lex ieiunii
praescribit tantum ut nihil sumatur ante Sacramenti sumptionem, et hoc
adimpletur.

V. Casus. — In articulo mortis nonnulli possunt occur­
rere casus, qui specialem praebent difficultatem, quique, nisi
praevie fuissent examinati, recte solvi non valerent.
1. Saepe accidit ut sacerdos vocetur ad peccatorem publi­
cum moribundum. Quo in casu sacramenta non sunt ei
publice ministranda, praesertim Viaticum, nisi publice repa­
retur scandalum; quodsi sit impossibile, deferri potest occulte.
Et quidem :
a) regulariter pro peccatoribus ordinariis ipsa publica
delatio Eucharistiae, est sufficiens retractatio seu signum
quod poeniteant,
b) pro magnis peccatoribus declaratio fiat retractatione
coram testibus.
c) pro iis autem qui vivunt in occasione proxima, v. g. in
concubinatu publice noto, prius auferenda est occasio; quodsi
sit impossibile vel urgens extrema necessitas, absolutio et
Extrema Unctio dari possunt clanculo post promissionem
scandalum tollendi; et communio deferatur occulte, post pro­
missionem coram testibus scandalum quamprimum tollendi.
In casu concubinatus vel matrimonii civilis examinetur an
matrimonium non sit ineundum ad legitimandam prolem vel
ad promissionem adimplendam; quo casu sciat confessarius
Ordinarium dispensare posse ab omnibus impedimentis iuris
ecclesiastici, exceptis presbyteratu et affinitate in linea recta
(can. 1043), et si tempus desit recurrendi ad Ordinarium, id
etiam posse parochum vel ipsum sacerdotem (can. 1044).
2. Fieri etiam potest quod mulier aut puella illegitime
gravida, nemine id sciente, in imminente sit mortis periculo,
lamvero post quartum praegnationis mensem inceptum, fun­
data adest spes ex utero matris mortuae, foetum vivum extra­
hendi. Unde mulieri est gravis obligatio ut rem directe
personae cuidam detegat, ita ut post eius mortem operatio
96

caesarea fieri possit et infans baptizari. Quod praestare
potest :
a) scribendo litteras in quibus declaret se velle ut post
mortem uterus aperiatur et proles baptizetur, quas litteras
subsignatas et occlusas tradat personae fide dignae solum
post mortem aperiendas. Sic enim famae suae in quantum
fieri potest, ac saluti prolis providetur.
b) Si scribere non valeat, aut non velit, viva voce rem
manifestet personae omnino discretae quae nonnisi post eius
mortem factum revelabit.
c) Ceteris paribus, ad eiusmodi munus prae aliis eligendus
est medicus qui fortasse rem sub secreto professionali iam
novit, qui aptius famae matris familiaeque providere valet et
qui, urgente necessitate, statim ad sectionem et Baptismum
procedere potest; minus apti sunt parentes qui timore infa­
miae nimio a revelatione forsan abstinebunt.
d) Ipse confessarius nonnisi aegre et loco ultimo onus
revelandi in se suscipiat, praesertim si timeat ne exinde sacra­
mentum reddatur odiosum propinquis puellae ‘.
Confessarius autem poenitentem ad hoc inducat sua­
dendo et commendando, non autem tamquam obligatorium
imponat, si experiatur id poenitentem certo recusare : tunc
enim inutiliter bonam fidem turbaret, quod de facto non
prodesset infanti et matris saluti obesset. Si tamen haec
dubitet et de obligatione interroget, confessarius obligationem
fateri debet.
Puellae quae infirma est ex ipsa graviditate possunt clam
deferri sacramenta ad servandam famam.
3. Moribundus potest etiam esse impius qui opere vel
scripto fidem impugnavit, de quo casu, si tempus sit, prius
consulatur Ordinarius. Est autem talis aegrotus admo­
nendus de obligatione scandalum auferendi et retractandi
errores; ad quem finem declaret (per se vel per confessarium)
coram testibus se errores omnes ab Ecclesia damnatos re­
tractare et profiteri doctrinam catholicam integram, vel for1 Notat De Smet (de Sacr. in gen. Bapt. et Confie., p. 257, nota 3) ;
« Melius forte erit si permittat puella quod iam ante mortem cautis­
sime et sub gravissimo secreto moneatur medicus vel obstetrix ad hoc
ut, morte superveniente, praesto sint ad operationem parati. Bonum
etiam videtur ut, si fieri potest, praeter personam extraneam idoneam,
etiam pater vel mater ab ipso puella moneatur, ne postea operationi per­
agendae contradicant ». Dubitamus tamen ista semper fore opportuna.

7

97

mulam retractationis subscribat, aut saltem coram testibus
consentiat ut confessarius suam retractationem divulget.
Quodsi scandalum perseveret, tollendum est in quantum est
possibile, v. g. scripta e commercio sunt tollenda, aut scriptum
retractationis legendum publicetur.
Qui autem nomen dedit sectae massonicae, debet insuper
abiurare sectam, et si possibile sit et tempus sinat, insignia
et scripta massonica dare, et nomina ducum, si quae noverit.
Ordinario manifestare.
Notetur autem excommunicatum posse ab omnibus censu­
ris in periculo mortis a quocumque absolvi.
4. Aliquando moribundus ad restitutionem tenetur vel ad
reparationem damni, quo casu :
a) si reperiatur in bona fide, nec supersit tempus eum de
sua obligatione prudenter monendi, aut praevideatur non
profutura monitio, ea omissa est absolvendus,
b) si speretur fructus aut si poenitens non sit in bona fide
(v. g. si dubitet), tunc monendus est et ad restitutionem
statim adiuvandus, nam si ipsa valeat tunc impleri, non suffi­
cit hoc onus transferre ad haeredes, quibus non facile est
fidendum,
c) si restitutio statim fieri nequeat et obligatio occulta sit,
committat pecuniam confessario vel potius alii viro fideli ut
creditori secreto remittatur. Si vero pecunia non habeatur,
illam summam ipsi creditori in testamento relinquat, omissa
restitutionis mentione; vel etiam codicillum adiiciat quo iubeat
haeredes dare summam personae fidae secundum voluntatem
aegri expendendam; aut si notarius commode haberi non
posset (in regionibus vel circumstantiis ubi huius officium
requiritur), verbo vel scripto declaret se tertio schedulam
reliquisse ad notificandum quid post mortem fieri velit seque
velle id habere valorem testamenti;
d) si obligatio non sit occulta, nec statim impleri possit,
confessarius procuret ut per haeredes certo facienda sit
restitutio, sive per schedulam creditori tradendam, etc...
Si dubia sit obligatio restituendi, ut fieri potest in administratione bonorum, curet aegrotus ut re examinata, suum
cuique tribuatur.
Si autem fama sit restituenda, faciat meliori modo quo
possit, verbo, vel scripto si opus sit publicando, aut retrac­
tatione coram testibus qui publice possunt attestari. Optima
autem restitutio famae fit per tertiam personam magnae
auctoritatis.

98

5. Quomodo agendum sacerdoti, si ad peccatorem occul­
tum cum viatico adveniens eiusque confessionem excipiens,
eum indispositum inveniat?
Respondet Haine, Th. M. Ill, de Euch. q. 43 :
Sacerdos a) « eum omnino disponere conetur.
b) Si certo maneat indispositus, quia v. g. occasionem
proximam nolit relinquere, vel restitutionem gravem et certo
debitam promittere non velit, non licet eum absolvere.
c) Quod communionem spectat, enixe inducendus est, ut,
peracta confessione, declaret publice se nolle iam Eucha­
ristiam suscipere.
d) Si hoc declarare deneget ac communicare velit. Eucha­
ristia ei, licet indisposito, ministranda est, ne violetur secre­
tum confessionis ».
Ad quod periculum vitandum, praestabit ut in hospitalibus
vel domibus clinicis, sacerdos aut soror infirmis curandis
praeposita, non ex proprio motu omnia ad S. Communionem
praeparent ministrandam, sed tantum postquam infirmus
confessus eam petierit; interrogatus autem sacerdos uniformi­
ter dicat : interroga poenitentem an communicare velit.
VI. Animadversiones. — 1 ) Moribundis quibus sacramen­
ta ministrantur, etiam concedenda est a quocumque sacer­
dote absolutio generalis secundum can. 468 : « Cuivis sacer­
doti qui infirmis assistat, facultas est eis concedendi
Benedictionem apostolicam cum indulgentia plenaria in arti­
culo mortis secundum formam a probatis liturgicis libris
traditam, quam benedictionem impertiri non omittat ».
Nomine absolutionis generalis itaque venit indulgentia
plenaria quam Romanus Pontifex per se vel delegatos mori­
bundis impertitur, sub forma benedictionis, et sub hac ratione
omnino distinguitur ab indulgentia plenaria quam absque ulla
benedictione lucrari possunt in articulo mortis ii qui rem
benedictam aut piam (v. g. crucem aut tabulam) detinent
cui adnexa est indulgentia apostolica, vel membra confraternitatis cui tale privilegium est concessum.
Absolutio generalis omnibus in gravi periculo (etiam ex
alia quam morbi causa) constitutis, concedi potest, sed indul­
gentia suspensa manet et non consequitur effectum nisi in
vero et physico mortis articulo. Et ideo iterari aut ex pluribus
titulis dari nec debet nec potest in eadem infirmitate quan­
tumvis diuturna, cum id omnino inutile sit, etiam si postea
moribundus in novum peccatum mortale sit lapsus; — sed

99

solum iteranda est si infirmus convaluerit, et postea in novum
periculum inciderit. (S. C. Indg. 24 Sept. 1838; 12 Mart.
1855: 12 Feb. 1842).
Conditiones ad eam lucrandam, ex bulla Benedicti XIV :
Pia mater, 5 Apr. 1747, in infirmo requisitae sunt : a) ut non
sit excommunicatus aut manifeste impoenitens; quodsi sit
dubie dispositus, concedatur benedictio apostolica, quoties
absolutio aut extrema unctio detur, etiam tantum sub con­
ditione;
b) ut sacramenta Poenitentiae et Eucharistiae, si possit,
susceperit; quodsi non possit, sufficit gratiae status dum
supremum edit suspirium;
c) ut se paratum offerat ad acceptandum quidquid Deo
placuerit, et mortem ipsam patienter obeundam in satisfac­
tionem poenarum, quas peccando ipse promeruit;
d) ut SS. Nomen lesu ore si possit, sin minus corde, de­
vote invocet; et actum doloris et charitatis eliciat.
2) Communiter non expedit confessionem audire publici
peccatoris nisi emendationem et debitam satisfactionem pro­
miserit, nam si nolit obedire mandatis confessarii, hic sigillo
obstructus tenebitur ministrare Viaticum indigno. Quod in­
commodum vitabit si non admittat ad confessionem nisi qui
paratus sit.
3) Pueris Viaticum, Extrema unctio et benedictio aposto­
lica sunt administranda dummodo sufficientem discretionem
habeant.
4) Etsi moribundus, notat Noldin, Th. Μ. III, n. 459,
ante administrationem Extremae Unctionis absolvendus sit,
quia Extrema Unctio est sacramentum vivorum et comple­
mentum sacramenti Poenitentiae, et quia Ecclesia ita praeci­
pit, id tamen non tanta necessitate requiritur ut non liceat
moribundum ante absolutionem inungere, ubi merito timetur,
ne tempus ad utrumque sacramentum deficiat.
5) Sacramenta ministrata peccatoribus sensibus destitutis,
qui nulla signa contritionis dederunt, non sunt titulus ad
sepulturam ecclesiasticam.

VII. De modo iuvandi moribundos — Nullum sane charitatis
opus magis est Deo acceptum quam infirmos et moribundos ad sanctam
1 Cfr. S. Alphonsus, Pr. conf., n. 105-107; et 227-280; Reuter,
0. c., n. 209-227; Billuart, de Poen., diss. 6, art. 10, §7; Aertnijs,

100

mortem iuvare; quapropter unum e praecipuis sacerdotalibus officiis est
aegrotantium curam habere. Quod imprimis spectat parochum, qui, ait
Rituale (tit. 5, c. 4, n. 1), « cum primum noverit quemquiam ex fidelibus
suae curae commissis aegrotare, non expectabit ut ad eum vocetur; sed
ultro ad illum accedat, idque non semel tantum, sed saepius, quatenus
opus fuerit; horteturque parochiales suos ut ipsum admoneant, cum ali­
quem in parochia sua aegrotare contigerit, praesertim si morbus gravior
fuerit ». At, addit S. Alphonsus, cura infirmorum non parochorum tantum
munus est, sed opus omnium confessariorum.
Ad quod munus rite exercendum auctores solent varia monita tradere,
non invariabiliter sed pro opportunitate applicanda, quorum praecipua
hic subiicimus. Imprimis :
A. Consilia generalia : 1) « Sacerdos accedat ad aegrotum, ait Ri­
tuale (ib. n. 7), ita paratus ut in promptu habeat argumenta ad persua­
dendum apta; ac praesertim Sanctorum exempla, quae plurimum valeant,
quibus eum in Domino consoletur, excitet ac recreet ». — Quapropter
a) divino confidat auxilio et oret Christum, B. V., angelum custodem
pro infirmo quem visitat, et quem non convincet nisi gratia Dei ita sua­
deat ut persuadeat, b) Et quo melius iuvet, eius ingenium, mores ac con­
ditionem (in itinere vel in domo infirmi) pro posse exploret, v. g. an sit
vir eruditus et prudens, utatur sensibus, petierit confessarium, credatur
morti vicinus, sitne iam confessus, an confecerit testamentum, qualem
vitam duxerit, sitne aliquid cuiusdam momenti de quo monere eum necesse sit, nonne alium confessarium desideret, etc. c) Dein modum agendi
cum aegroto praemeditetur, quae dicenda et agenda sint mente revolvens.
2) Si cognati praevideantur sacerdotem non facile admissuri, a) indi­
rectis saltem mediis et amicorum interventu curet ut tamquam amicus
advocetur; b) quodsi frustra id tentaverit, cum omni prudentia postulet ut,
saltem urbanitatis causa, aegrotum visitare possit; c) et si cognoscat ab
infirmo desiderari eius ministerium, instantius urgeat et causam infirmi
meliori modo personaliter agat; d) si infirmum sine testibus adire ne­
queat qui recedere nolint, integram confessionem non urgeat, de sola
accusatione generali aut levioris culpae contentus, qua posita, aegrotum
prius ad contritionem excitatum absolvat; — quodsi omnino adire ne­
queat, quid impediret, in casu extremo, per ianuam aut fenestram eum
alloqui alta voce et ad contritionem inducere ac sub conditione absolvere?
Admissus vero et cubiculum ingressus, infirmum benevole salutet, magno
cum charitatis et commiserationis affectu inquiret de morbo, doloribus,
incommodis, quiete, etc., consolationem afferat et ad patientiam hortetur,
exemplo praesertim patientis Christi.
B. Speciatim quoad sacramentum Poenitentiae. 1. Ante confessionem :
Si non fuerit ab infirmo vocatus ad confessionem nec mortis periculum
immineat, non statim de illa loquatur, praesertim si infirmus eam instituere
timeat, sed a) prius studeat eius animum sibi conciliare, exponendo Dei
misericordiam eiusque beneficia et paternam curam, ac Christi erga pec­
catores amorem, b) Secunda aut tertia visitatione, confessionis utilitatem
proponat ad quietem animi, simulque ostendat eam non esse difficilem
nec multum tempus requirere, sacramentum posse conferre ad morbum

Th. P., n. 187-203; Theol. Mechl., de Poen. (4), n. 74, p. 21&-219;
Berardi, Pr. conf., n. 772-791; Marc, Th. M., Il, η. 1854-1855;
Lehmkuhl, Th. Μ., II, n. 645-658; Noldin, Th. M., Ill, n. 292-295;
Tanquerey, de Poenit., n. 557-569.

101

fructuose ferendum, imo ad sanitatem obtinendam; et tunc hortetur ut
aegrotus statim confiteri velit, c) Si iste moram aliquam petat ut se
praeparet, concedi potest, v. g. una vel altera hora, nisi obstet periculum;
at cavendum ne diutius differatur, d) Si autem ad confitendum adduci
nequeat, confessarius sedulo exploret causam : si sit operis difficultas,
exponat difficultatem exaggerari ac omne auxilium et facilitatem promit­
tat; — si sit absentia fiduciae vel et desperatio, omni conatu ad spem et
fiduciam erigat, in memoriam revocando passionem Christi, parabolas
filii prodigi aut ovis deperditae, exempla Davidis, Petri, Magdalenae.
boni latronis, etc.; — si denique sit cordis obduratio, hisce addat infe­
licitatem peccatoris impoenitentis, rigorem iudicii divini, aeternitatem
poenarum, ac felicitatem et pacem conscientiae illius qui redit ad Deum.
Nec unquam desperet, sed aliorum sacerdotum aut proborum, imprimis
medici, exhortationes sollicitet, simul ac privatas et publicas preces ad
gratiam obtinendam pro salute decumbentis, e) Quod si infirmus ad con­
fessionem iam paratus sit, inquirat a quo tempore confessus sit, ad per­
fectam sinceritatem illum hortetur, et benigne petat an dubia vel anxie­
tates habeat circa praeteritas confessiones, cum nunc optima adsit oppor­
tunitas corrigendi omnes defectus.
2. In confessione a) per se : interrogare debet, sed parce, ita ut vitatis
nimiis et indiscretis quaestionibus, curet ne infirmus debeat multum loqui,
de contritione plus quam de integritate materiali procuranda sollicitus;
saepius tamen opportunum erit interrogare de quatuor : de peccato numquam accusato, de odio, de prava consuetudine olim habita et generali
confessione numquam expiata, et de restitutione aut reparatione praes­
tanda. Audita accusatione, fiduciam excitet rememorata Christi miseri­
cordia erga pecatores verbis et exemplis, immediate ante absolutionem
quaerat utrum infirmus aliquid habeat quod eius animum disturbet, bre­
viter ei proponat contritionis motiva eumque iuvet in eliciendis actibus
fidei, spei, charitatis et contritionis, ac satisfactionem leviorem imponat;
b) per accidens, si restitutio, satisfactio, aut reconciliatio sit praestanda,
aut scandalum reparandum, viam planet confessarius et media efficacia
statim indicet aut adhibeat secundum modum quo diximus supra, η. V.
3. Post confessionem : a) si certum adsit periculum mortis (ad quod
agnoscendum poterit — per se vel per alium — clam interrogare medi­
cum), hortetur infirmum ut de suis rebus opportune disponat propter
pacem familiae et conscientiae levamen; b) item ut se praeparet ad sus­
cipiendum Viaticum magno desiderio et Extremam Unctionem; c) clam
dicat domesticis ut interrogent infirmum an non cupiat alium confessarium, addatque id sibi non fore ingratum.
C. Instante uffonin. I. < /nprauc.sccnte morbo, ait Rituale, a) paro­
chus (item confessarius) Infirmum frequentius visitabit, et ad salutem
diligenter iuvare non desinet; monebltque instante periculo se confestim
vocari ut in tempore praesto sit morienti ». Quibus verbis proclamatur
obligatio diligentius adluvandl agonissantes; cuius gravitas a moribundi
diversa conditione pendet ; si enim iste christiane vixerit et a personis
piis circumdetur, sacerdotis praesentia perutilis erit, minime autem ne­
cessaria; si vero vitiosam duxerit vitam gravibusque tentationibus ma­
neat obnoxius, multo magis si hucusque ultima sacramenta non receperit,
sub gravi tenetur parochus (vel et confessarius) omnia tentare ad ipsius
salutem procurandam vel certius procurandam. Quod ultimum praestabit
adiuvando precibus, exhortationibus ac praesertim repetita (post con-

102

fessionem saltern brevissime renovatam) absolutione vel et s. commu­
nione.
b) Si vero sit legitime impeditus, officium committat alii sacerdoti, horteturque personas pias de vicinia ut moribundum visitent et ad bene
moriendum auxilium ferant.
c) Curet, pro posse, ut in cubiculo infirmi, omnia sint ordinata et ni­
tida, etiam apud pauperiores; et praesertim ut ibi altum servetur silen­
tium et nonnisi submissa voce loquantur, et solum de iis quae infirmum
aedificent et reficiant; nec quivis admittantur ad alloquium, sed ii tantum
quorum consuetudine sublevetur infirmus. Hic iubeatur totus esse in
negotio animae, nec sermones profanos admittere; arceantur nimis crebrae
visitationes parentum, liberorum, uxoris, et maxime aspectus eorum ex
quibus tentatio oriri posset. Prope aegrotum ponatur aqua benedicta, et
in conspectu eius Crucifixus et imago B. Μ. V.
2. Appropinquante morte : a) moneat tempestive aegrotum de immi­
nente mortis periculo, non importune sed caute, ita ut obscurius ab initio,
dein aperte denuntiet, suaviter tamen, et simul suggerendo pios affectus;
b) nominatim inspiret aegroto — sed paucis verbis, et tantum per in­
tervalla, — actus fidei, spei, charitatis, contritionis praesertim perfectae,
conformitatis voluntati divinae et acceptationis mortis, et alias breves
orationes iaculatorias, pro adiunctis, v. g. « O mi Jesu, misericordia!
Fiat voluntas tua! »
c) Crucifixum et B. Μ. V. imaginem saepe osculanda praebeat;
d) curet ut aegrotus omnes, quas possit, lucretur indulgentias, prae­
sertim indulgentiam plenariam in articulo mortis quam sibi adnexam
habet benedictio apostolica;
e) hinc admoneat ut nomina lesu et Mariae semel vel saepius (ore si
possit, sin autem corde) imploret;
f) frequenter eum aqua benedicta aspergat (praesertim si tentationibus
diabolicis vexetur), frequenter quoque cum crucis signo muniat eique
benedicat.
3. Tempore expirationis iam instante, sacerdos (vel ipso deficiente,
persona pia) flexis genibus morientium preces recitet, et animae com­
mendationem (< Proficiscere..., »), monendo assistentes ut simul pro
moriente orent; tradat morituro candelam benedictam ut eam teneat ad
significandum se in sancta fide mori. Ipse vel alius suggeret agonizanti
saepiusque ad illius aures alta voce repetat breves aspirationes : « In
manus tuas, Domine, commendo spiritum meum » — « Sancta Maria,
mater mea, adiuva me in hora mortis » — « lesu, Maria, loseph,... »
— etc.
4. Post mortem. — Caveat sacerdos ne praepropere dicat infirmum
esse mortuum. Attamen, statim ac de morte iam moraliter constet, cir­
cumstantes hortetur ut pro defuncto cum ipso orent, v. g. « Subvenite... »,
aut decadem rosarii, vel Litanias B. Μ. V. Dein, mortuum aqua bene­
dicta aspergat; postea coniunctos soletur, de magna Dei misericordia
et de aeterna felicitate dicens fidenter et cordatim; ac circumstantibus,
pro opportunitate et adiunctis, inculcet defuncto magis profuturas pre­
ces quam lacrimas; in memoriam eorum revocet vitae brevitatem, mundi
vanitatem, felicitatem bene morientium, eosque hac occasione excitet ad
vitam vere Christianam. Haec omnia paucissimis, sed cordatis verbis.

103

VIII. Quoad moribundorum tentationes, cum variis tentationibus impeti soleant, contra illas munire debet confessarius. Et quidem :
1. Debet tollere impedimenta salutis; unde a) removeantur pravi socii
et proximae occasiones peccandi, quales sunt periculosae imagines, vel
personae in peccato complices; e contra coram infirmis appendantur
piae imagines Crucifixi et B. Μ. V., quibus in piis cogitationibus de Deo
et aeterna vita iuventur;
b) si impedimentum praebeat amor vitae, proponantur magnum meritum
mortis acceptatae propter Deum, magna miseria et calamitas vitae prae­
sentis simul ac gaudium futurae, ac divinae bonitatis consilium quae
vitam nobis abrumpit cum ad salutem nostram maxime conducit;
c) si obstaculum proveniat ex amore coniunctorum, dicatur Deus in
tutelam paternae suae providentiae accepturus coniugem, liberos, familiam,
et cuncta negotia illius qui propriam voluntatem subdit voluntati divinae
et ex ea mortem libenter acceptat;
d) si inquetum reddat cura temporalium, hortandus est infirmus non
solum ut tempestive de omnibus disponat, sed etiam, si bonis fortunae
dotatus sit, ut animae suae prospiciat et curet de missis celebrandis et
eleemosynis faciendis, quin tamen sacerdos ullam cupiditatis suspicionem
excitet, aut odium familiae in se commoveat.
2. Debet confessarius contra tentationes tueri : si infirmus tentationes
experiatur
a) contra fidem, de iis non discurrat, sed mentem alio divertat ac fre­
quenter simplici affectu fidem profiteatur, repetendo : Credo quidquid
Deus revelavit, quidquid Ecclesia docet. Credo Domine, sed adiuva in­
credulitatem meam;
b) si contra spem, in memoriam revocet verba vel exempla Scripturae,
quae Deum ostendunt ad condonandum pronum esse; nolle mortem pec­
catoris sed ut convertatur et vivat; Filium suum misisse Christum qui
dixit : « Non veni vocare iustos sed peccatores »; statim condonasse
publicano dicenti : Propitius esto mihi peccatori; latroni in cruce pendenti
paradisum promisisse, etc.;
c) si contra charitafcm proximi, ita ut determinatam personam odio
habeat, recogitet : verba orationis dominicae, quibus cognoscat eum qui
non dimittit, nec veniam a Deo sperare posse; — maiores iniurias ipsum
intulisse Deo;
et Christum In cruce pendentem pro crucifixoribus orasse,
et pro nobis, dum Inimici eramus, vitam dedisse;
d) si contra patientiam. Inculcentur ista tria : nccesse est pati, tum
quia homines sumus quorum communis est sors dolores non posse vitari,
tum quia chrlstlanl, quibus crucem ferre convenit sicut Christus qui
innocens pro nobis peccatoribus in anima et in corpore acerbissimos est
passus dolores; - aequum est pati quia contra Deum insurreximus, pec­
catores, quos rursus subllcl per adversa cogere oportet; et quia peccando
plus pati meruimus quam dolore:, imius vitae; — utilissimum est pati :
si enim impatienter ferantur dolores, augentur ac infructuosi manent; si
autem patienter, propter Deum : purgant affectum dum a terrenis et
illicitis abstrahant et ad coelestia erigant; — delent peccata praebendo
obviam et opportunam reparationem, poena Purgatorii benigniorem; —
novo merito merentur gloriam, nam « momentaneum et leve tribulationis
nostrae aeternum gloriae pondus operatur in nobis » (Il Cor., IV, 17).
Quapropter gloriosum Deo habere filios qui de manu eius quaecumque
104

libenter acceptant, nobisque erit gloriosum in aeternum; adversa vero a
Deo ipso immissa impatienter ferre nocivum animae, periculosum, ac
maxime indecens.
3. Debet confessarius omne subsidium ministrare; imprimis
a) sacramenta; quare opportunum erit, ut post renovatam veniae pe­
titionem et contritionem, aliquoties absolutionem de novo impertiatur et
ad s. communionem rursus invitet; quodsi contigerit aegrotum incidere
in peccatum mortale, fiduciam ei insinuet, contritionem suggerat ac statim
absolvat;
b) breves orationes iaculatorias proponat ac pios ad Deum affectus
saepius repetendos, et removeat terrena, de filiis, uxore, bonis non habens
sermonem;
c) actus virtutum paucis suggerat, fidei, spei, charitatis, contritionis,
desiderii vitae aeternae, conformitatis Dei voluntati, condonationis, ac­
ceptionis mortis : « necessaria haec est, non sumus Christo et B. V. maio­
res,procurat felicitatem et a valle lacrymarum liberat! » etc..., quin lon­
gioribus exhortationibus molestiam afferat;
d) imagines Crucifixi aut B. V. praebeat osculandas, et SS. nomina
lesu et Mariae ore aut saltem corde suggerat invocanda;
e) scapulare imponat et rosarium benedictum procuret, ac indulgentias
pro viribus infirmi lucrari curet, maxime indulgentiam in articulo mortis
plenariam.

QUAESTIO SEPTIMA

De Incarceratis et capite damnatis
I. Modus agendi cum capite damnatis. — Usque ad re­
cens bellum putabamus, in nostro Belgio, ministerium erga
capite damnatos exercendum non amplius pertinere ad tem­
pora nostra; at errorem depulit dira realitas! Cum itaque
similes casus adiuncta rursus secum ferre possent, confessario
sciendum quomodo cum capite plectendis se gerere debeat.
De quo optima praesertim S. Alphonsi monita transcribere
placeat .*
A. « Cum his maxima charitas et patientia adhibenda est.
I. Prima vice qua confessarius reum visitat, incipiat ei
significare, mortem illam donum esse Dei, qui vult eum sal­
vum facere. Dicat quod nos omnes ex hoc mundo discessuri
sumus, et de brevi, ut ad aeternitatem perveniamus quae non
habet finem.
’ Praxis Conf., n. io8-ioq. — Cfr. Reuter, o.
Aertnijs, Th. P„ n. 119.

c.,

η. 242-243;

105

2. Hinc ipsi loquatur de felici Beatorum vita, et de miseria
damnatorum.
3. Deinde hortetur eum, ut gratias agat Deo, qui usque ad
illud tempus ipsum expectavit, nec permisit ut moreretur
tempore quo erat in peccato.
4. Demum inducat, ut mortem hilari animo acceptet, eam
coniungendo cum morte quam Christus Dominus suo amore
perpessus est.
5. Eumque confortet dicendo, quod ipse mortem propter
sua peccata acceptando certe salvus est, et cum magno
merito salvus, unde in coelo grandi remunerabitur praemio.
6. Insinuet ei postea, ut confiteatur; et omnia peccata sua
libere manifestet. Praecipue interroget, an odio adversus
aliquem teneatur (puta in iudicem vel partem adversam)
etc...; postquam autem eum absolverit, curet, ut ille pluries
communicet, monendo etiam, ut frequenter Deiparae se com­
mendet, ut bonam ipsi mortem obtineat ».
Quibus praestitis, si supplicium instet, damnatus, remotis
aliis omnibus, solum alloquendus de iis quae spectant ani­
mam; — nocte mortem proxime antecedente persuadendus
ut dormiat, ne altero die sit indispositus; — die mortis illu­
cescente, animandus, ut hunc diem maximi meriti Deo conse­
cret, et Christi passioni patiendum supplicium unire intendat.
B. Dum e carcere reus ad patibulum pergit, confessarius
1. « dicat ei : Eia, fili mi, sequere lesum Christum, qui
ante te profectus est ad calvarium, ad subeundam pro te
mortem tua longe amariorem ».
2. In via ne urgeat reum ut progrediatur, sed illi se accom­
modet; oculos eum iubeat custodire et, neminem salutando,
dimissos tenere, aut in Crucifixum defigere, ipseque iugiter
cum eo oret.
3. « Cum ad locum supplicii perventum sit, iterum eum
conciliet, et absolvat... ct deinde dicat : Eia, N., hilari esto
animo, iam nunc manes in gratia Dei; iam patet tibi Paradisi
ianua, ibi te expectant lesus et Maria. Coniunge mortem
tuam cum morte lesu qui pro tuo amore exsanguis inter ludi­
bria et cruciatus mortuus est. Amasne illum? dic mecum :
Domine super omnia te diligo; mori volo, ut tuam faciam
voluntatem. Mortem pro meis peccatis accepto. Spero iam
mihi te pepercisse, iterum te offendisse me poenitet. Cupio
106

cito venire ad coelum, ad tuas pedes osculandos, ac ad te
amandum in aeternum.
4. Dum... scalam ascendit, ei dicat : Fili mi, invoca Dei
matrem, ut tibi assistat. Offer mortem tuam pro culpis tuis.
Protestare te nolle consentire ulli daemonis tentation!.
5. Dum sententia execution! demandanda est, dicat : Ecce
lesus Christus qui expansis brachiis te expectat ut amplecta­
tur; Domine, te offendi, mihi displicet; nunc te amo toto
corde. Deus animae meae, tu me vocas, ecce iam venio. Maria
Virgo, adiuva me. Domine, in manus tuas commendo spiri­
tum meum. lesus, Maria, loseph! »
C. Si autem reus obstinate nollet confiteri, quid agendum?
1. « Confessarius quaerat eum orationibus (imprimis Mis­
sae sacrificio) adiuvare, et curet ut etiam ab aliis ille Deo
commendetur, ac praecipue a communitatibus religiosis, ut
missis et precibus ipsi auxilientur.
2. Intimet damnato, quod, sive ipse convertatur sive non,
sententia exequenda erit.
3. Interroget, an forte de sua salute desperet..., an ali­
quem odio insequatur, ex quo proveniat sua obstinatio (ex
superbia, incredulitate, odio, desperatione, etc.), ad detegen­
dum modum quo apte suadeat.
4. Insuper advertat, primis vicibus quibus talem obstina­
tum alloquitur, ne importune cogat ut statim confiteatur,
quoniam obstinatior fiet. Melius erit sermonem secum facere
de morte cui omnes tenemur, de misericordia Dei, de poenis
inferni et de paradisi gaudiis. Enarret et exemplum alicuius
peccatoris, qui mortuus est impoenitens; aut nonnullius capite
damnati, qui sanctam sortitus est mortem... Dictis his, con­
fessarius relinquat reum, ut secum ista animo revolvat.
5. Postea iterum siscitetur, an forte mutatus sit, eique
dicat : Fili mi, iam tua mors appropinquat, quid decernis? In
tua potestate est infernum aut coelum eligere. Animadverte,
quod si decedis, per totam aeternitatem te paenitebit, sed
tanto malo nullum amplius remedium suppetet.
6. Cum adhuc ipsum videat durum, curet ut circumstantes
orent pro eo; et praesertim Litanias B. V. recitent, et deinde
ante eum genuflectat, rogetque ne velit perire. Si ne proficiat
quidem eum alloquendo, se vertat ad alloquendum Crucifi­
xum » ne scii, permittat perire animam pretioso suo sanguine
redemptam.

107

7. Denique, si iam advenerit tempus supplicii... « prodesse
quoque poterit eum terrere dicendo : Discere maledicte in
infernum, quandoquidem vis te perdere. Sed scito quod tua
poena acrior in inferno erit memoria huius temporis quod
Deus tibi largitur, et tu abuteris. At postmodum dulcem
resumat sermonem.
8. Si unquam damnatus iam scalam ascenderit, et petat
confiteri, flagitet iustitiae ministros ut permittant... — Hoc
tamen currit pro eo qui nondum confessus est; nam si reus
iam alias confessus fuerit, tunc confessarius moneat eum, ut
actum contritionis eliciat, et inde sic interroget : Eia fili mi,
nunc nonne intendis confiteri mihi omnia peccata tua, et
praesertim illa quae mihi dixisti? Et cum reus annuerit, levis­
simam ei satisfactionem imponat (v. g. ut invocet lesum et
Mariam), et absolvat ».
II. Animadversio. — Si damnatus ad mortem est vere innocens,
uti facilius fieri potest apud delinquentes politicos, aut apud illos qui,
in casu belli ad hoste, non propter delictum iuris communis, sed iustitia
militari condemnati sunt, sat facile adduci poterit ad mortem sanctam,
imo et heroicam, pro nobili causa patriae, vel causa ideali iusta, aut etiam
pro Deo et extensione eius regni oblatam et acceptatam. Cuius plura et
nobilia, durante recenti bello, fuerunt a nostris concivibus data exempla.

III. Modus agendi cum incarceratis. — Damnationem solet
praecedere captivitas. — lamvero erga incarcerates a confessario variae recensentur cautelae adhibendae ’.
1. Confessarius imprimis curet ut habeat jurisdictionem ad
omnes, si qui sint, casus reservatos, et ad frequentiores cen­
suras reservatas.
2. Non expedit, ob periculum insinceritatis, ut captivos ad
confessionem admittat, antequam instructio iudicialis ad
exitum perducta sit, nisi iam delictum suum coram iudice
agnoverint.
3. Ut autem confidentius secum agant, et se innocentes
falso non dicant, nec peccata sua sileant, instruat eos, illa
quae secum in foro conscientiae agant nemini manifestari
posse, ideoque, sive nocentes sive innocentes, id eis non
obfuturum nec profuturum.
4. Caveat etiam ne facile fidem habeat eorum dictis quae
1 De his et sequentibus apud Reuter, Neo-Conf., n. 242, et Aertnijs,
Th. P., η. 117-11&

108

ad confessionem non pertinent, neque temere evulget ea quae
extra confessionem acceperit.
5. Si innocentes se proclamant, de facta sibi iniuria querentes, non facile credat, nec tamen statim contradicat, sed
ad patientiam ac resignationem eos disponat.
6. Nunquam spondeat aut assumat illos patrocinari apud
magistratum, sed solam animam curet. Nec, sine certa scien­
tia, spem mitioris poenae iis affulgere faciat quia, si spes
cadit, tristitia magis accrescit.
7. Denique, absque venia officialium carceris nec munus­
cula captivis donare, nec pecuniam offere suis necessitatibus
providentem videtur opportunum.
IV. Modus agendi cum reis sit sequens :
1. Studeat confessarius eorum animos conciliare, tum ver­
bis affectum compassionis significantibus, tum, si possit,
eleemosynis; deinde conetur, paulatim eos adducere ad vene­
rationem et submissionem erga Dei providentiam, ad patien­
tiam, et ad contritionem, ut cupiant se reconciliare Deo in
sacramento Poenitentiae. Haec ut assequatur, et ut eos sole­
tur, saepe, si possit, ad eos accedat.
2. Cum huiusmodi homines in negotio religionis ut pluri­
mum rudes sint, oportet eos de veritatibus principalibus fidei
et de praecipuis officiis christianis interrogare, et, si opus sit,
viva voce aut et libro eorum captui proportionate instruere,
quin tamen colloquium nimis protrahatur et taedium generet.
3. In confessione, paucis hortetur reum ut absque ullo metu
sua peccata candide aperiat, ac certo confidat Deum sincere
confitenti et dolenti omnia peccata condonare. Non impor­
tune urgeat eum ad crimina coram iudice confitenda, ante­
quam in iudicio convictus fuerit. Speciatim examinet an reus
neminem odio prosequatur, an non obligetur ad confessionem
quamdam vitae anteactae repetendam aut et generalem insti­
tuendam. Ac imprimis attentus sit ad obtinendum verum
dolorem et firmum propositum,
4. Si reus damnatus est ad diuturnum carcerem, confessa­
rius varias exhortationes ut captivitatem forti animo toleret
illi proponat, ut poenam a Deo velut iusto iudice acceptet, ut
afflictionem admittat temporalem et ita parcat animae suae
in aeternum, ut Christo innocenter passo configuretur. Cu­
randum quoque est ut captivus semper sit utiliter occupatus,
pro sua capacitate laborando, orando, legendo, etc.

109

V. Animadversio. — Tempore paschali aut occasione exercitio­
rum spiritualium, quando multi detentorum ad sacramenta accedunt, non
semper possibile est confessionem recusare illorum quorum causa adhuc
sub iudice est. Tunc maxime opportunum erit (ut iam notavimus n° III, 3),
insistere plenae quo confessarius gaudet independentiae erga iudiciariam
potestatem quacum nullo colligitur vinculo, ac strictae obligationi qua
tenetur servandi sigillum sacramentale.

I 10

CAPUT

III

D E PŒNITENTIBUS VARIIS
SECUNDUM CONDITIONEM
ANIMÆ
QUAESTIO PRIMA

De Piis et Devotis
I. Confessarii obligatio poenitentes dirigendi in viam vir­
tutis Christianae et perfectionis. — Confessarius non solum
evellere vitia e suis poenitentibus, sed etiam illis inserere
debet virtutes; non tantum curare tenetur ut poenitentes in
gratiam Dei redeant et iusti in eadem perseverent, verum
etiam ut isti in virtute et sanctitate proficiant, et id tamquam
minister Chrisi qui venit ut vitam habeant et abundantius
habeant (Ioan. X, 10). « Opus est multum Deo acceptum, ait
S. Alphonsus (Pr. conf. n. 121), sponsas illi adornare, ani­
mas scii, spirituales excolere, ut totas se illi donent tradantque. Unde cum videt confessarius poenitentem vivere immunem a culpis mortalibus, omnem curam adhibere debet ut eum
in vitam perfectionis et divini amoris introducat ».
Cum igitur ubique non pauci dirigendi sint poenitentes qui
ad spiritualem perfectionem tendere possint, oportet ut etiam
in theologia ascetica vel et mystica theoretice et practice sit
versatus, vel, illius studio incumbens, in hac materia saltem
non omnino peregrinus inveniatur. Ad quod lumen divinum
oratione imploret et libros spirituales sanae indolis legat ’.
* Utiliter consuli possunt : S. Alphonsus, Praxis conf., η. ρρ-ιοι ;
121-125; 145-171; 217-226; Reuter, Neo-conf., η. 245-253; Marc, Th.
Μ., II, η. 1841-1842; Aertnijs, Th. P., η. 215-244 ; Tanquerey, de

111

II. Principia generalia directionis. — Ut confessarius spi­
rituali horum poenitentium utilitati vere consulat, haec prin­
cipia generalia tamquam regiminis regulas sibi ante oculos
ponat. Tria nempe curare debet :
1. Ante omnia curet tum ut rectam iis praebeat ideam
sanctitatis, quae non consistit in longis precibus et particula­
ribus devotionibus, vel in diuturna mora in templo, aut in
pietate sensibili, nec in ieiuniis et austeritatibus, operibus exte­
rioribus, consolationibus spiritualibus, aut visionibus extraor­
dinariis, sed in recta intentione et vita conformi ad volunta­
tem Dei, ac in prompta et generosa voluntate omnia propter
Deum faciendi: tum ut magnum et constans desiderium per­
fectionis — et quidem maximae, ad quam etiam non sint
perventuri, — in iis excitet et foveat, ac firmum eam attin­
gendi propositum, « illis repraesentando meritum, quod habet
Deus ut ametur, et gratitudinem quam debemus lesu Christo,
qui nos amavit usque ad moriendum pro nobis; necnon peri­
culum in quo versantur omnes animae, quae, vocatae a Deo
ad vitam perfectiorem, illi resistunt »
Intentio finis, quia est principium in operabilibus, nata est
maximum influxum exercere in totam nostram activitatem.
Unde oportet quod altum perfectionis statuamus nobis finem
et quidem constanter, quo fiet ut omnes actus totamque vitam
ad illum ordinemus, ad reliqua omnia indifferentes facti, et
quidquid ad illum non conducat existimantes deperditum.
2. Curet ut non omnes eodem modo ducantur : non conetur scii, omnes pios in saeculo viventes ad altissimum per­
fectionis gradum perducere; sunt enim qui, bonam indolem
sortiti, a malo declinant et bona ordinaria faciunt, sed altioris
perfectionis capaces ,non videntur. Et sunt alii qui vere devoti
non sunt, sed quorum devotio est illusio aut hypocrisis; unde
veros pios a falsis devotis sedulo secernat. — Nec omnes
eodem modo aut spiritu dirigat, sed attendat ad eorum con­
ditionem, naturalem indolem, et Spiritus Sancti ductum.
a) Ad conditionem : non eodem regendi modo coniugati
et caelibes, saeculares et religiosi, et qui assiduo labore tenenPoen., n. 548-556; Précis de Théologie ascétique et mystique; Theol.
Mechl., de Poen. (4), n. 65, p. 192-194; de Virt., n. 88-90, p. 220-223;
Frassinetti, Th. M-, diss. 15, § 5; Berardi, Praxis conf., n. 11361138; Lehmkuhl, Th. Μ., II, n. 633-638; et alii tractatus de vita
spirituali aut ascetica, quorum plures indicantur, p. 126, nota 2.
1 S. Alphonsus, 0. c., n. 121.

112

tur aut multo fruuntur otio; nihil enim consulendum quod
impletioni officiorum status obstare posset.
b) Ad naturalem indolem : aliter enim tractandi qui alia
complexione praediti sunt1. Sanguinei, ad amores et voluptates
proni, continendi sunt, ne inordinato affectu moveantur aut,
subito ardore permoti, aliquid supra vires assumant et postea
deiecti in desperationem cadant, ac inducendi ut omnia deli­
berate et constanter perficiant. Cholerici, natura audaces,
animosi, sed simul impatientes et superbi, coercendi sunt ne
excedant et subito altiorem gradum attingere velint et postea
cadant; unde humiliandi sunt, licet cum discretione; ac mo­
nendi ut sibi diffidant, et tamen simul ut passiones ad bonum
finem vertant et ad nobiliora et excelsiora in Dei servitio
dirigant. Phlegmatici, ad teporem et pusillanimitatem pro­
clives, magis et constanter excitandi sunt ne sopiti, tepidi et
laxi fiant, sed e contra in omnibus fortiter procedant, ita
tamen quod opera aliquatenus attemperentur, ut, spectatis
congenitis inertia et languore, ea valeant exercere. Melan­
cholici denique, ad tristitiam et suspicionem propensi, beni­
gnius tractandi sunt et consolandi, ne tristiia et fracto animo
opprimantur et in deiectionem propellantur, a solitudine et
otio avertendi, et occupandi utilibus laboribus, quin tamen
graviori oneri supponantur.
c) Ad ductum Spiritus Si, quem indagare et sequi, non
anteire, debet confessarius, ne opus Dei consiliis suis evertat:
Spiritus Sanctus in donis est multiformis, et vario modo ani­
mas ducit variis inspirationibus. Unde non enitendum altius
quam Deus vocat, nec retinendum ab eo ad quod impellit.
3. Curet ut ordinate et gradatim, a minoribus et facilioribus
incipiendo, in perfectione progrediantur. Doceantur itaque
a) cavere a minimo defectu deliberato, ita tamen ut, levi
culpa admissa, non deiiciantur animo, sed actibus humilitatis,
doloris ac propositi a lapsu statim surgant, etiam si centies
caderent in die;
b) actiones ordinarias, et preces, meditationes aut lectio­
nes, Missae auditionem, usum Sacramentorum, parvas morti­
ficationes, conversationem cum proximo, officia status, prae­
cepta Dei et Ecclesiae, devotiones communes (e. g. visita­
tiones SSmi et rosarium B. V.), etc. bene peragere cum omni
’ Vide iam supra, pag. 68, nota 2.

113
8

sollicitudine et rectam in omnibus habere intentionem, sed
extraordinaria vitare;
c) ferre levia, priusquam appetant gravia;
d) primum conari ad patientiam, deinde tantum ad gau­
dium in adversis;
e) prius mortificare curiositatem, vanitatem ac sensualem
amorem; dein exercere virtutes morales, praesertim pruden­
tiam, rectitudinem et sinceritatem, fortitudinem, mansuetudi­
nem, etc.; denique magis ambulare in spiritu fidei, filiali erga
Deum fiducia, ac ferventi eius amore;
f) ante omnia tamen humilitatem, obedientiam et amorem
crucis simul cum propria abiectione fovere : ad huius finem
enim si exercitia spiritualia non conducant, devotio suspecta
habeatur.

III. Media proficiendi in vita pia atque devota, alia sunt
generalia et communia, alia particularia.
Particularia sunt diversa secundum diversum gradum quem
pii attigerunt, et secundum inclinationem gratiae, conditionem,
ac indolem ipsorum : ita ut illae virtutes praesertim ipsis
inculcentur quae vitio praedominanti opponuntur, aut officiis
status vel motibus gratiae melius respondent.
Generalia ac omnibus communia media sunt exercitia spiri­
tualia, scii, praxis orationis mentalis, praesentiae divinae
frequens recordatio, mortificatio, et conscientiae discussio.
Quibus addi possunt et externa, scii, directio confessarii cum
lectione librorum qui de vita agunt spirituali, definita regula
seu bona ordinatio vitae, susceptio sacramentorum, et sanc­
tificatio relationum socialium quas habemus ad alios.
IV. Oratio mentalis, quamvis non sit necessaria ad salu­
tem, est tamen medium aptissimum ad animam amore divino
sanctificandum: nam, ut testatur S. Alphonsus, Pr. conf.
n. 122, « non possunt cohabitare oratio et peccatum; sed
anima aut relinquet orationem aut peccatum » (cfr. Eccli.
VIII, 40; 1er. XII, II), Hinc confessarius pios in orationis
mentalis consuetudinem inducat, — tempus huic exercitio im­
pendendum iis constituat, v. g. semihoram mane et vespere,
— veritates meditandas iis ipse assignet, — methodum fruc­
tuose meditandi eos edoceat, — et huius methodi rationem
interdum, v. g. singulis mensibus, reposcat. — Ac invigilet,
ut nullam diem absque aliqua veritatum consideratione tran-

114

sigant, ut pios affectus et fervidas orationes iaculatorias
frequenter fundant, et pro posse, in libro spirituali attente et
pie legant.
Oratio autem mentalis tribus constat partibus : praepara­
tione, meditatione et conclusione.
1. Praeparatio tribus continetur actibus et breviter eliciendis, videlicet
actu fidei ad Dei praesentiam, actu humilitatis propter peccata admissa,
actu supplicationis divini luminis.
2. Meditatio seu recogitatio ipsa, quae ordinario, et ab incipientibus
semper, in libro spirituali est instituenda, ac de materia quae unicuique
magis videtur proficua, maiori scii, affectu devotionis, fructu virtutis,
utilitate in defectibus vitandis, uti sunt novissima, Dei bonitas aut bene­
ficia, peccati malitia, et prae ceteris vita et passio Christi. — Porro
pars principalis ac finis meditationis non est ipsa speculativa consideratio
veritatum ab intellectu, sed potius est in affectibus eliciendis, petitionibus
faciendis, et propositis firmandis per facultates appetitivas : ad hos
fructus ipsa meditatio tendere debet et propter eos derelinquenda est
cum homo se animo commoveri sentiat. Unde :
a) Affectus congruum responsum constituunt quo anima Deum allo­
quitur postquam Deus ipsam illuminaverit et intime sit allocutus; prae
variis adiunctis eliciendi veniunt actus fidei, fiduciae, gratitudinis, ado­
rationis, laudis, humilitatis, contritionis, et praesertim charitatis, qua ani­
ma totam se offerat Deo et sanctae eius voluntati se conformet, et quam
iterato exercere satis non potest. Ita ut affective et effective velit duci
a Deo et ipsi submitti.
b) Petitiones iuvat in oratione repetere : Deus enim non solet con­
cedere auxilia nisi petentibus, et nullum opportunius ad petendum tempus
quam tempus orationis mentalis. In quo igitur cum humilitate et fiducia
postulentur lumen, remissio peccati, perseverantia, etc., imprimis donum
sancti amoris; omnia tamen per merita et passionem Christi.
c) Propositum necessarium est ut fructus orationis perduret et lumen
a Deo concessum vitae dirigendae applicetur : propositum autem, ut sit
efficax, non sit generale (v. g. evitandi quemcumque defectum vel se
totum dandi Deo), sed concrete determinatum et particulare, v. g. vitandi
talem defectum tali modo aut tali occasione, melius exercendi aliquam
virtutem hoc speciali medio, tolerandi talem molestiam, obediendi tali
superiori aut tali regulae, se mortificandi in tali re et in hoc momento,
etc.
3. Conclusio tribus actibus perficitur : a) gratiarum actione pro lumi­
nibus in meditatione acceptis; b) determinatione propositis formatis fir­
miter standi, et statim ea exequendi; eaque, sicut sententiam quae magis
animum commoverit, saepius in die rememorandi; c) instanti a Deo peti­
tione auxilii, per Christum et Mariam obtinendi, ad exequenda proposita

V. Praesentiae divinae frequens recordatio, ex quo plu­
ries actus nostros offerimus Deo, in pias iaculatorias preces
prorumpimus, intentionem supernaturalem saepius renovamus,
et ita peccata vitamus ob timorem et reverentiam erga Deum
1 Conferri etiam potest Garrigou-Lagrange, L'Oraison
in per. La Vie spirituelle, t. VIII.

commune,

115

praesentem, et ex amore eius in praxi virtutis quotidie profi­
cimus, iuxta illud : Ambula coram me est esto perfectus
(Gen. XVII, 1).
Est scii, frequens et habitualis elevatio mentis et cordis in
Deum praesentem, amorosa attentio animae ad Deum quem
perspicit in omni re, in omni eventu et praesertim in seipsa;
simplex aspectus sed amore plenus in Deum directus, quo
anima, sine ulla vi aut intensiore conatu, sed quasi connatu­
ral! tendentia in Deum fertur quem scit praesentem. Ita anima
vivide conscia est Dei praesentiae; se sentit sub oculo eius
cuncta perscrutanti et sub eius operosa activitate; atque sae­
pius se recolligit in se ad inveniendum Deum in actu
amorosae jucunditatis.
Est enim Deus vere : 1) in omnibus rebus per essentiam, praesentiam
et potentiam, ut curam habeat de omnibus, maxime de illis qui cum fi­
ducia eum invocant, nam prope est Dominus omnibus invocantibus se;
2) in cunctis eventibus, quia omnes reguntur sua sapienti providentia,
neque recte diiudicantur nisi spectentur secundum intentionem causae
primae;
3) speciatim in anima iustorum : Pater, Filius et Spiritus Sanctus ad
eos veniunt et apud eos manent, ut vitam divinam habeant atque gau­
deant laetitia divinae praesentiae et dilectionis (Ioh., XIV, 23).
Recordatio divinae praesentiae multum confert :
a) ad vitandum peccatum, ex timore et reverentia erga supremam et
infinitam maiestatem praesentem;
b) ad proficiendum in virtute et spirituali vita, ex eo quod pugnam
sustinemus et conatum, vidente et quasi plaudente nostro Deo;
c) ad stimulandam fiduciam et charitatem in Deum, qui ex mera ad
nos benevolentia, cum sua scientia, sapientia, amore, consilio et omni­
potentia est in nobis ad nostrum bonum;
d) ad consolationem supernaturalem et gaudium spirituale fruitionis de
Dei praesentia et summa eius bonitate.
Ad hoc exercitium iuvat in praxi ’ : 1 ) aliquod speciale signum gestare
vel intra cubiculum habere; 2) saepe elevare mentem et cor in Deum
ubique praesentem vel et animae inhabitantem, et repetere actum amoris,
sine ulla tainen vi, aut desiderio consolationis sensibilis : qui enim vere
amat, nunquam obliviscitur personae amatae; 3) solitudinem amare et
pro possibilitate quaerere ad (ruendum de Dei praesentia et eius amore;
4) et a Deo hunc amorem petere ac memoriam suae praesentiae. « Omne
malum, ait S. Theresia, provenit ex eo quod non consideramus Deum
praesentem... Ne putemus relinqui irremuneratam a Deo vel unicam ela­
tionem oculorum ad eius recordationem >.

VI. Mortificatio, in ordine praesenti, necessaria est om­
nino ad impedimenta perfectionis tollenda, speciatim’ a) ad
' S. Alphonsus, o. c., n. i68.
’ P. Garrigou- Lagrange in eph. Vie Spirituelle, t. XI et XII.

116

progressivam sanationem vulnerum peccati originalis; b) ad
destructionem peccati personalis et sequelarum eius; c) ad
perfectam subordinationem activitatis naturalis ad vitam gra­
tiae (Galat, V, 24). Oportet enim non solum vivamus ui
rationales, sub ductu rationis, sed etiam ut filii Dei, sub
ductu fidei et Spiritus sancti; et ideo necesse est activitatem
mere naturalem compescere et etiam primos motus inordina­
tos reprimere, ne haec activitas naturalis nimis excrescat
nosque distrahat, in detrimentum superioris activitatis gratiae.
Impedimenta autem perfectionis tollenda sunt interna et ex­
terna : interna oriuntur sive ex sensibus inordinatis internis
seu ab immortificatis passionibus; externa sunt a divitiis,
honore et gloria, delectabilibus rebus aut personis nimis aut
voluptuose amatis.
In hac materia autem confessarius oportet moderate proce­
dat secundum prudentiam christianam, qua caveat ab omni
excessu et defectu. Sicut enim error nocivus est collocare
perfectionem in ieiuniis, vigiliis, ciliciis, flagellationibus, etc.,
ita maximus est error mortificationem contemnere ut inutilem
progressui spirituali, aut absolute asserere mortificationes
externas nihil aut parum prodesse ’ : quamvis enim internae
mortificationes passionum et appetituum animae potius sint
exercendae, uti sunt : non respondere iniuriis, cedere in con­
tentionibus, aliorum voluntatem sequi, seipsum non quaerere,
etc., externae tamen et corporales adiuvant internas et neces­
sariae sunt ad refrenandos sensus; unde et ab omnibus Sanc­
tis fuerunt frequentatae.
Curet tamen confessarius 1) ut non sit nimis facilis in illis concedendis,
maxime in primo devotionis aestu; et poenitenti iniungat ut nullas agat
nisi iuxta praescriptiones ipsi traditas;
2) nec generatim eas concedat nisi requisitus : non enim prosunt nisi
multum desiderentur; unde ita poenitentes instituat ut sponte eas expostu­
lent;
3) concedat minus quam postulent;
4) concedat gradatim, ita ut excessivum fervorem temperet incipien­
tium quibus tantum paucas permittat; liberalior sit cum iis qui in virtute
sunt bene radicati;
5) concedat congruenter ad vires, facultates, conditiones et circumstan­
tias sanitatis, officiorum, fervoris uniuscuiusque;
6) concedat secundum delectum : a) praecipue suadeat gulae morti­
ficationem, quae minus solet attendi, ac aliis est durior, et tamen utilis­
sima; b) parcus sit in concedenda mortificatione in sommo necessario,
quae debilitat corpus et inhabilem reddit ad exercitia pietatis; c) advigilet
ut in mortificationibus negativis, utpote utilioribus, constanter cxercean-

’ S. Alphonsus,

o. c.,

n. 145.

117

tur, v. g. ut abstineant a curiosis aspiciendis, audiendis vel legendis,
parce loquantur, ingratis cibis contenti sint, nihil sumant extra tempus
refectionis, hieme ad ignem non accedant, gaudeant de defectu alicuius
necessarii, de incommodis, infirmitatibus, persecutionibus non conqueran­
tur, et passionibus imperent;
7) addat tamen, ut omnem auferat superbiae occasionem, illas morti­
ficationes prorsus nihil esse, si comparentur illis quas Sancti fecerunt, aut
doloribus quas Christus perpessus est.
Itaque mortificanda sunt :
1® Sensus externi, constanti custodia : tactus circumspectione in usu, vel
et poenitentiis afflictivis; — gustus ope temperantiae, abstinentiae, ieiunii;
— loquela vigilantia qua verba ponderentur antequam proferantur, et
silentio quo non loquamur nisi oporteat; — visus custodia et modestia
oculorum praesertim erga personas diversi sexus; — auditus avertendo
a sermone malo contra pudicitiam, proximum, superiores; — odoratus
abstinendo ab odoramentis et perferendo foetorem, maxime si cbaritas
erga pauperes aut infirmos expostulet.
2. Inordinatae passiones, quae originem dant vitiis capitalibus et om­
nes ex inordinato amore sui oriuntur ‘; — quae refrenandae sunt et de­
bilitandae quin tamen plene extingui unquam possint. Libi animadvertan­
tur tria :
a) investiganda imprimis et impugnanda passio praedominans qua
frequentius in defectus incidimus:
b) primi motus passionis sunt reprimendi ne tantum excrescant ut su­
perari vix possint;
c) non solum notabilis sed minima passio et omnis appetitus rei licitae
sed non necessariae est mortificandus.
3. Appetitus causarum externarum quae perfectionem impediunt : a) ap­
petitus divitiarum paupertate spiritus et perfecta erga eas indifferentia;
b) appetitus honoris et gloriae (quae etiam ex operibus bonis quaeritur),
perpendendo proprium nihilum et absolutam nostri a Deo dependentiam,
ita ut omnia sint dona Dei et a nobis non habeamus nisi nihilum et pec­
catum; — omnia opera ad Dei gloriam referendo; — proprias dotes oc­
cultando et de se non loquendo; c) rerum delectabilium vel personarum
amor : nunquam agendo ob delectationem ’; mortificando affectum erga
propinquos atque commercia cum illis ac curam de eorum negotiis; vitan­
do omnem amicitiam mere naturalem, praesertim in tenero et sensibili
amore fundatam qui ex solis corporis aut indolis dotibus originem ducit.

VII. Conscientiae discussio. — Mortificationi et progres­
sui necessaria est sincera conscientiae discussio quotidiana,
tum ad invigilandum affectibus et operationibus ne amor
proprius rectam intentionem in iis evertat, tum ad experien­
dum an in via virtutis progressus fiat aut regressus, itim
denique ad detegendas causas et occasiones defectûs et in­
constantiae, ut illas vitemus. Complectitur examen tum gene' Cfr. S. Thomas, I-II, q. 77, a. 5.
’ Id intelligatur ad modum quo explicari solet in tr. de Actibus
humanis.

118

rale tum particulare : generale ad praecipua delicta recogi­
tandum; particulare de uno vitio vel una virtute in specie, ad
videndum non solum utrum deliquerimus, sed et utrum et
quousque profecerimus : promptior enim et tutior erit pro­
gressus si omnes vires uni (vitio extirpando vel virtuti colen­
dae) applicentur, quam si, multis simul intentis, vires in
diversas dividuntur vias.
Ad quod examen utiliter instituendum : a) suscipitur ad certum tempus
virtus exercenda vel vitium aut passio extirpanda, et quidem determinato
modo et in determinatis adiunctis, v. g. virtus utilis magis vel passio
dominans; b) mane fit propositum et praevidentur occasiones; c) per
totum tempus diei exercentur actus virtutis aut mortificationis, ita ut in
dies progressive bonum augeatur et minuatur malum; d) vespere insti­
tuitur discussio, examinatur profectus, elicitur dolor de lapsu aut de negligentia, et quaeritur de eorum causis aut occasionibus; e) propositum
renovatur pro altera die, et media statuuntur ad causas et occasiones vi­
tandas ’.

VIII. Speciatim quoad frequentationem Sacramentorum.

A. Quoad confessionem 1 ) Generatim expedit incipienti­
bus insinuare ut confessionem generalem peragant ’; nisi iam
bene peregerint aut scrupulis agitati fuerint.
2) Quoad confessionem ordinariam, licet quaedam perso­
nae, conscientiae admodum tenerae, solitae fuerint quotidie
confiteri, ordinario tamen, sufficit confiteri semel aut, exeptionaliter, ad summum bis in hebdomada.
3. Qui caret opportunitate confitendi et peccato veniali,
etiam omnino deliberato, gravatur, non debet ideo commu­
nionem omittere, tum quia veniale non impedit communio­
nem, tum etiam quia, praeter confessionem, aliis remediis
remitti potest, v. g. actu contritionis aut charitatis illud virtualiter retractante; imo accidere potest quod ista occasione
ferventionibus actibus contritionis, confidentiae, et humilita­
tis se ad communionem praeparet.
4) In venialium confessione cavendum, ne ex mera con­
suetudine et veluti mera narratio, sine contritione aut propo­
sito, aut solum in genere illa declarentur; — sed in specie
accusent pauca bene determinata, addita causa vel motivo
peccandi; insuper quemdam defectum extirpandum (quo sta­
tus animae confessario magis innotescat), vel et peccatum
aliquod gravius e praeterita vita addant.
1 De examine conscientiae cfr. La Vie spirituelle, t. XIV, an. 1926.
’ Vide supra, pag. 53 sq.

119

5) Ut confessio sit vere devota, ne fiat sine praeparatione,
nec tantum praemisso examine, humili et sincera accusatione,
vero dolore et efficaci proposito, sed etiam media poenitens
quaerat emendationis et occasiones peccatorum statuat vitare.
6) Sedulo peracta, confessio purificat, reficit, atque con­
firmat magisque coniungit Deo.
B. Quoad communionem, conformiter ad decretum S. C. C.
20 dec. 1905 :
!. Ad communionem etiam frequentem et quotidianam
stricte non requiruntur nisi duo : status gratiae et recta inten­
tio, qua scii, quis non usui aut vanitati aut humanis rationi­
bus indulgeat (v. g. inani aemulationi, desiderio captandae
benevolentiae superiorum, aut sensibili suavitati potius quam
solidae pietati), sed Deo placere intendat, aut ei arctius
charitate coniungi velit, aut propriis suis infirmitatibus et
defectibus occurrere. Communio enim non est merces virtutis
aut meriti, sed medium ad virtutem acquirendam; nec ante
omnia ad honorandum Deum, sed ad hominum utilitatem est
instituta.
2. Ut tamen communio sit magis devota, maxime expedit
quod etiam absint peccata venialia plene deliberata et prae­
sertim affectus ad illa; eo magis quod si iste actu perseveret,
impedit effectum sacramenti qui est fervor seu actualis exerci­
tatio ac dulcedo charitatis. Non tamen id stricte requiritur,
quinimo si pia, recta et sincera adsit intentio, fieri non potest
quod frequenter communicantes a peccatis venialibus eorumque affectu non se liberent.
3. Cum sacramenta Novae Legis effectum maiorem produ­
cant ad maiores dispositiones, omnino curandum est ut sedula
praeparatio accedat et gratiarum actio sequatur, iuxta unius­
cuiusque vires, officia ac conditionem. Una nempe communio
valde fervens multo plus fructus producere valet quam plures
ordinariae, aut multae tepidae.
4. In frequentanda s. communione, maioris prudentiae et
fructus causa, oportet quod confessarii consilium intercedat :
non quidem ut illos qui rectam habeant intentionem arceat,
sed ut de recta dispositione certiores reddat; et omnes ad
ferventiorem dispositionem et maiorem puritatem exstimulet;
ac etiam illos aliquando prohibeat quorum recta dispositio
suspecta habeatur, quo scii, ferventius accedere doceantur :
quales sunt qui post multas communiones venialia non curant,

120

sed omnino deliberate eademque frequentia recidivi commit­
tunt, et linguae vitiis v. g. plurimum indulgent, aut vitam
mundanam vel tepidam ducunt.
5. Sedula praeparatio procuranda erit tum remota tum
proxima. Remota, qua habitualiter conserventur in puritate,
in dies magis ab omni culpa et defectu se liberent, ac maiori
desiderio s. communionis ardeant; proxima quae in diversis
affectibus consistit : viva fide, magna in Christum fiducia,
ardenti desiderio, humili etiam de venialibus contritione, pro­
funda reverentia, et praesertim perfecta charitate unitiva,
quae scii, aptius ad proprium effectum sacramenti disponit.
6. Gratiarum actio ferventissimis actibus constet : vivido
et, quoad fieri possit, perseveranti amore quo appetamus ut
plus a nobis et ab omnibus creaturis diligatur lesus, profunda
adoratione, plena oblatione et traditione sui, subiectione intel­
lectus per fidem et voluntatis per charitatem, omnium virium
submissione Spiritui Sancto qui est Spiritus Christi, pia gratitudine, humili petitione, ac perdurante per diem tanti recor­
datione beneficii.
Eo magis autem de gratiarum actione videtur cura adhi­
benda quod, manentibus speciebus, sacramentum fructum ex
opere operato producere pergit, non quidem augmentum
habitualis gratiae, sed charitatis fervorem ac dulcedinem; nisi
distractione, incuria, aut inordinato affectu ponamus obicem.

IX. Corollarium. — Veram devotionem itaque multum im­
pediunt :
1 ) adhaesio ad consolationes terrenas etiam licitas : spiri­
tus enim et caro invicem adversantur;
2) peccata venialia deliberata, quia charitatem tepe­
faciunt;
3) nimia occupationum copia, quae mentem distrahit, cor
dissipat et a Deo avocat. Ünde si multae occupationes ex
officio alicui imponantur, curet ut complacendi Deo causa
faciat et identidem inter occupationes se in Deo recolligat.
X. Cavenda a confessariis. — Sapienter S. Alphonsus mo­
net confessarium 1 :
1. Ut summam curam adhibeat ne adimat aut minuat liber­
tatem alium adeundi confessarium. Caveat igitur ne poeni-

1 O. c., n. loo.

121

tentibus devotis, praesertim feminis, prohibeat ad alium acce­
dere, et si accesserint, ostendat id sibi gratum esse; imo iis
(nisi sint scrupulosi) ipse etiam imponat ut aliquando apud
alios confiteantur, secus esse causa potest sacrilegiorum.
2. Ne sollicitum se ostendat de directione alicuius animae
in se suscipienda.
3. Nunquam absque necessitate de aliorum confessario­
rum defectibus loquatur, sed potius sedulo quaerat eos ab
aliquo errore commisso excusare.
4. Ne suscipiat directionem alicuius qui vult directorem
suum derelinquere, nisi urgens adsit causa, qualis esse potest
defectus virtutis vel etiam doctrinae in eo, aut propensio ad
vanitatem; non autem quod poenitens aliquam erga eum
aversionem sentiat, vel quod videatur verbis ipsius non am­
plius fidem habere, nam saepe est daemonis tentatio. Et ex
hoc saepe dissipationes, perturbationes, et quandoque etiam
scandala oriuntur.
5. Caveat ne partialem et uni poenitenti prae aliis propen­
sum se ostendat, ac alicui animae adhaereat; quod non solum
valet de iunioribus et levioribus, verum etiam de valde devotis
et spiritualibus, cum quibus est periculum maioris adhaesio­
nis. Ne itaque cum una vel altera omnem curam, tempus et
laborem insumat; si aliqua maiore indigeat assistentia, ne ideo
parcior aut insufficiens cura de aliis habeatur; unde et expe­
dire poterit illi personae indigentiori diem et tempus speciale
assignare, ita ut alii incommodum non ferant.
6. Si eveniat, sicut fieri potest etsi rarius contingat, per­
sonam devotam labi in mortale peccatum, confessarius nullum
ostendat signum admirationis aut indignationis, sed exemplo
Christi Petrum lapsum intuentis, eam benigne excipiat,
excitet ad spem, ad dolorem, ad charitatem, ad humili­
tatem, ac caveat ne poenitens inordinatae tristitiae se tradat '.
Quod si lapsus iste vehementer sibi indignet, videndum utrum
sit indignatio superbiae aut sancti doloris : superbia repri­
menda, non extinguendus dolor.
7. Denique, sit confessarius generatim expeditus in audien­
dis confessionibus piarum et devotarum personarum (prae­
sertim mulierum); assuefaciat eas breviloquio in confessionali;

1 Aertnijs, Th. P., n. 208.

122

certe bonum signum verae virtutis praebet femina devota cui
placet confessarius expeditus
XI. Animadversiones. — Piis et devotis solet Deus immit­
tere tum consolationes spirituales vel et sensibiles, ut eos a
terrenis voluptatibus retrahat et ad exercitium virtutis excitet,
tum etiam desolationes, vel et tentationes, ut eorum probet
fidelitatem et ad maiorem perfectionem eos extollat. De qui­
bus notandum :
A. Quoad consolationes :
a) Homo sciat veram devotionem consistere in prompta, forti et cons­
tanti voluntate Deo serviendi et faciendi quidquid ipsi placet, non vero
in sensibili cordis dulcedine vel et spirituali suavitate, unde hisce non est
adhaerendum.
b) Insuper doni consolationis divinae se indignum reputet et fateatur,
et conetur animum a terrenis voluptatibus abstrahere, ad virtutes arduas
excitare magisque Deo coniungere.
c) Interim se praeparet ad desolationem : Dei enim visitationes neque
constantes neque omnibus aequaliter contingunt, sed eas modo concedit
ne deiiciamur, modo subtrahit ne iis abutamur easque vertamus in vi­
tium, puto vanam gloriam aut negligentiam in exercitiis. Ita agit ne la­
bamur in superbiam, sed ut agnoscamus eas esse solum Dei dona, ac
etiam ut ardentius visitationes Dei desideremus, quin tamen iis adhaerea­
mus sed soli Deo : virtutem scii, exercentes et propria determinatione
laborantes, non ob consolationes, sed quia ita debitum est et placet Deo.
d) Unde non expectandae sunt a Deo, nisi cum perfecta erga eum
submissione, prout eas dare vel negare ipsi placuerit.

B. Etiam immittit Deus desolationes, quas aliquando comi­
tantur tentationes vehementes et motus impuritatis, iracun­
diae, blasphemiae, incredulitatis, necnon desperationis, quibus
magno moerore afficiuntur animae devotae. Cum enim con­
solationes sint Dei dona sed non Deus ipse, oportet ut anima
a donis divinis recedat ut ipsum donatorem diligat. « Ut
animas, ait S. Alphonsus, Pr. conf., n. 125, avellat etiam a
donis suis, et donatorem puriori amore diligere cogat, efficit
Deus ut non inveniant amplius in oratione pabulum consue­
tum et solitam consolationem, sed taedia, ariditates, tormenta
et quandoque etiam tentationes ».
Hinc confessarius sollicitus sit
a) ut non amittant animum, existimantes se non esse in gratia Dei,
sed e contra in desolationibus signum videant Deum velle solidiore cibo
eas enutrire et ad solidam virtutem perducere, ad maiorem sanctificatio­
nem, cum diligentibus Deum omnia cooperentur in bonum (Rom., VIII,
28);

’ Ibid., n. 211.

123

b) ut eas roboret et exstimulet ne orationes et s. communionem prae­
termittant vel et alia exercitia spiritualia, quae exinde gratiora Deo fiunt
et saepe meritoria;
c) ut eis inculcet illum qui Deum diligit propter consolationes, plus
Dei consolationes quam Deum ipsum diligere, et e contra eum qui Deum
diligit eique adhaeret sine consolationibus, ei verum, purum et firmum
ostendere amorem;
d) ostendat non esse tutiorem et breviorem viam ad perfectionem quam
patientiam in tribulationibus : quo magis patimur, eo perfectius a crea­
turis abstrahimur, ab amore proprio purgamur, Deo intimius unimur et
Christo assimilamur;
e) lumine divino adiutus, exquirat ex qua causa spiritualis desolatio
oriatur, ad quod poenitens statum animae cum omni humilitate libenter
exponat. Potest desolatio provenire vel ex defectu voluntario, uti sunt
abusus consolationis per superbiam, socordia, adhaesio ad creaturam,
et tunc poenitens de culpa doleat, veniam postulet, desolationes in poe­
nam humiliter admittat et in pristinum fervorem renovetur; — vel ex
corporis defatigatione et ex naturali indispositione, et tunc honestae re­
creationi et corporali exercitio, vel et aliquando interventui medici erit
locus ut robur restituatur; — vel ex Deo ipso qui intendit animam pu­
rificare, et tunc libenter sunt accipiendae (quin curiosius de intentione
divina investigatio fiat), dicendo sicut Christus : Pater, transfer a me
calicem istum, verumtamen non mea voluntas sed tua fiat (Le., XXII, 42).

C. Quoad tentationes. Qui ad profectum virtutis tendunt,
specialibus impugnantur tentationibus, ad quas efficacius
superandas prudenti confessarii consilio indigent.
1. Initio : saepius ex naturali quodam fervore aut a consolationibus
spiritualibus excitati, facile de viribus praesumunt et nimia (aut maiora)
aggredi volunt; postea vero, subtractis deliciis, non minus facile pristinum
ardorem amittunt et in animi deiectionem cadunt, existimantes se virtutem
assequi non posse. Quapropter a) eos ab initio praemuniat negotium
perfectionis non uno die sed lento gradu perfici;
b) fervidis principiis non multum fidat;
c) maxime eos instruat verum et solidum profectum non in deliciis
sed in spirituali pugna consistere, et in firma voluntate faciendi quidquid
Deo placet et vitandi quidquid ei displicet, ac Deum, qui intuetur cor,
conatus plus quam apparentem profectum remunerare. Proinde magno
animo Dei beneplacito se committant.
2. Post aliquem progressum: qui aliquandiu Deo servierunt, spirituali
pugna post aliquod tempus fatigati, saepe retro respiciunt, ubi sunt sis­
tere volentes, et amore commoditatis ad teporem sollicitantur. Ex quo fit
ut paululum decidant, exercitia orationum et mortificationum decurtent,
aut omittant, aut negligcntcr perficiant, sacramenta sine congrua prae­
paratione recipiant, difficilia fugiant, perfectionem minus aestiment, in
amore saeculi et voluptatum crescant etc. Quod initio temporis difficulter,
progressu autem facile advertitur. Ex quo fit quod leves defectus parvi
habere incipiant, ac deliberate admittant, et aliquando, urgente tentatione,
in mortale labantur.
Quod malum sedulo est curandum. Unde
a) serio admoneantur de periculo quod incurrunt : qui in via Dei non
progreditur eo ipso (ex insurgentibus scii, concupiscentiis et tentationibus)

124

regreditur; unde et lenta tepiditas saepe periculosior est ipsi peccato mor­
tali (Apoc. HI, 15-16);
b) excitentur ad maiorem fervorem, tum quia ad maiorem perfectionem
tenentur qui abundantioribus gratiis cumulati fuerunt, tum quia iactura
temporis et gratiae a Deo severe tractatur, tum quia Deus optimus maximus
totis quo possumus viribus coli meretur;
c) iubeantur omnia devotionis exercitia neglecta resumere et bene
peragere (praesertim orationem mentalem et examen conscientiae), aut
etiam aliquo tempore augere, vel et secessum sacrum facere.
d) Quodsi benigna exhortatio non prosit, cum severitate tractentur
atque terrore iudicii divini terreantur.
3. Tandem in provectiore statu virtutis : laqueo superbiae, vanae
gloriae, et temerariae cuiusdam praesumptionis subinde irretiuntur. Ex
quo fit ut, immemores necessitatis divini auxilii, in propriis viribus sibi
complaceant, in quasdam peccati occasiones temere se proliciant et negligentiam in rebus exiguis ut innocuam habeant, ac vanis illusionibus
decipiantur; sic ira existimatur zelus, pro constantia pertinacia habetur,
pro liberalitate prodigalitas, pro amore divino amor proprius, pro charitate
amor sensualis. Unde etiam in grave peccatum, quamvis rarius, prolabi
possunt.
Quibus proderit a) generatim instans oratio, discussio sui, indigentiae
et fragilitatis suae consideratio, peccatorum frequens recordatio;
b) speciatim, quoad virtutum praxim, consilium ac simplex humilisque
obedientia confessario, et examen particulare; ad illusiones autem vitan­
das, nil extraordinarium, inconsulto confessario, peragant.

XII. Monitum de falsis devotis. — Notat Aertnijs, Th. P.,
n. 212 :
« A vere devotis personis distinguendae sunt illae quarum devotio vel
hypocrisis est, ad imponendum aliis, vel illusio, qua ipsae decipiuntur.
Omnis earum devotio in religionis exercitiis externis consistit; nimirum
frequentant ecclesiam, multas preces recitant, saepe confitentur et pluries
in hebdomada S. Communionem suscipiunt. Nihilominus veram et solidam
virtutem neque intelligunt neque curant, sed vitiis scatent; in ecclesia
morantur diutius quam oportet, cum perturbatione parentum ac neglectu
rei domesticae; Sacramenta frequentant ut videantur ab hominibus et lau­
dentur; quare si confessarius non indulgeat eis tam saepe communicare
quam vellent, repulsam aegre ferunt; in confessional! diu colloqui appetunt
cum confessario, absque ulla utilitate aut necessitate. Mortificationis spiri­
tus illis omnino deest, ideo deliciis in cibo et potu inhiant, a labore ab­
horrent, loquaces sunt. Humilitate et obedientia carent, ideo directioni
confessarii se non subiiciunt, sed confessarius earum nutibus obsequi
deberet; confessarium fallunt, dum levissimas tantum culpas confitentur,
graviores autem, quales hic recensemus, non accusant, laudes et honores
affectant, proprio sensui inhaerent, correptionis sunt impatientes, alios
aspernantur et arroganter corripiunt. Charitate erga proximum destitutae
sunt, unde domesticis suis permolestae sunt, nullius famae parcunt, aliis
invident, facile irascuntur, etc. — Personis specie devotis adnumerandae
sunt nonnullae matronae et domicellae, quae vitam mundanam, deliciis et
luxui deditam, cum pietate consociare volunt; inde frequentant tam theatra
quam ecclesiam, assistunt choreis nocturnis et sacris processionibus, legunt

125

libros romanticos et libros precum, frequentant Sacramenta et circulos
mundanos consectantur ».
Imo « sunt quae etiam volunt esse contemplativae et de rebus spiri­
tualibus semper loqui gestiunt. Interim latent, vel et apparent, ingens saepe
superbia, proprii iudicii tenacitas, stultae imaginationes, insaniae falsae.
Virtutes nec colunt, nec intelligunt, mortificationis spiritu, humili et sim­
plici obedientia, germana in proximum charitate, patientia prorsus carent.
Tales reducendae sunt ad veram humilitatem, deinde ad puram in om­
nibus intentionem. Postmodum dirigendae secundum communes regulas,
et sollicite docendae in quo vera devotio consistat »

QUAESTIO SECUNDA

De Perfectis et Contemplativis
I. Confessant obligatio scientiam acquirendi vitae spiritua­
lis perfectae. — « Quando anima aliqua a Deo contempla­
tionis gratia donatur, oportet, ait S. Alphonsus, ut confessasarius optime sciat modum quo eam dirigere debeat, ut ab
omnibus illusionibus liberet; alias maximum illi afferet dam­
num; et, quemadmodum ait S. loannes a Cruce, magnam ipse
Deo redditurus est rationem » (Pr. Conf., n. 126). « Et
ideo... non omittat consulere alios viros doctiores, et maioris
experientiae... in directione alicuius animae elevatae, et quae
a Deo aliquibus gratiis supernaturalibus sit donata, quando
ipse in hac materia est parum expertus... »; aut etiam « nul­
lam omnino sentiat difficultatem praecipiendi huiusmodi
animabus, ut se conferant, ob directionem, ad magistros
magis peritos; vel saltem, ut illorum subeant iudicium » (ibid,
n. 194).
Monemus itaque talium poenitendum confessarios, ad
scientiam competentem acquirendam oportere ut adeant
doctos libros, qui rectam doctrinam vitae spiritualis exponant;
ac, eorum gratia, subiicimus essentiales notiones et generalia
principia directionis dc vita perfecta
q. 2. Cfr. S. Franch. I.
’ De perfectione et vita perfecta ac contemplativa, cfr. S. Thomas,
II-II, q. 179-184. aim comtn. Caietani; in III Sent. d. 35; opusc. de
Perfectione vitae spiritualis; S. Bonaventura, Itinerarium mentis in
Deum; Dionybtus Carth., de Contemplatione; de Fonte lucis; Luu.
BloBius, Institutio spiritualis; S. Franciscus Salesius, Traité de
l’Amour de Dieu; S. Theresia, Opera; S. Ioannes a Cruce, Opera;

* Thol. Mechu, Tract, de Virtutibus, n. 90,
ciscus Salbs., Introduction à la vie dévote, p. I,

126

II. In quonam consistit perfectio christianae vitae. — «Es­
sentialiter consistit perfectio vitae christianae in charitate »,
ait. S. Thomas, II-II, qu. 184, a. 3; unde, eo perfectior erit
homo, quo maiorem habebit charitatem, per quam anima Deo
coniungitur. Etenim, « unumquodque dicitur esse perfectum,
in quantum attingit proprium finem, qui est ultima rei per­
fectio. Charitas autem est quae unit nos Deo, qui est ultimus
finis humanae mentis » (ib. a. I ), et perfecta beatitudo.
Unde, et per solam charitatem mens nostra perfecta est, et
placide quiescere valet.
Iam dicit S. Augustinus, De Nat. et Gr., c. 42, charitatem
verissimam, plenissimam, perfectissimam esse iustitiam, si scii,
charitas ipsa perfecta sit
Hinc : I ) Cum charitas in hac vita non sit in statu con­
summato et perfecto, perfectio in hac vita non est nisi
inchoata et incompleta : charitas scii, consummata et perfecta
semper fertur actu in Deum; quod in praesenti vita fieri non
potest, sed tantum in patria per intuitivam Dei visionem
(ib. a. 2; et q. 24, a. 8; q. 44, a. 4, ad 2).
2) Perfectio non consistit formaliter in bonis operibus
(ieiuniis, orationibus, eleemosynis), seu in exercitio virtutum
moralium, etiam perfectissimo, ut in consiliis evengelicis :
haec enim omnia non sunt nisi media et instrumenta et admi­
nicula ad perfectionem acquirendam. Virtutes scii, morales
et bona opera sunt medium necessarium quo introducantur in
animam dispositiones ad perfectionem, ita ut sine iis impossiSuarez, De Religione, tr. 4; Ioannes a S. Thoma, Comm, in summam
S. Thomae (ubi de donis Spiritus Si, et de oratione); Philippus a
SS. Trinitate, Summa theologiae mysticae; Passerini, de Hominum
statibus et officiis; Thomas de Vallgorniera, Mystica theologia Divi
Thomae; Ioseph a Sp. So, Cursus theologiae mystico-scholasticae;
Schram, Institutiones theologiae mysticae; Scaramelli, Directorium
mysticum; S. Alphonsus, Praxis conf., η. 126-144; Marc, Th. Μ.,
Π, η. 1843-1847; Theol. Mechl, de Virt., n. 88-ço, p. 220-223; n. 100,
p. 251-254; Frassinetti, Th. M., diss. 15, § 6; Meynard, Traité de la
Vie intérieure, Somme de théologie ascétique et mystique; Saudreau,
Les degrés de la Vie Spirituelle; La Vie d'Union à Dieu; L'étal
mystique; Les Faits extraordinaires de la Vie spirituelle; Poulain,
Des Grâces d’Oraison; Garrigou-Lagrange, Perfection chrétienne cl
Contemplation; Tanquerey, Précis de théologie ascétique et mystique;
Lemonnyer, La Vie humaine, ses formes, ses états (in vers. gall.
Summae S. Thomae); III. Waffelaert in per. Collationes Brugenses
(passim); item duo periodica: La Vie spirituelle, et Revue d’ascétique
et de Mystique, quorum unum a Praedicatoribus, alterum a lesuitis
regitur.
1 Cfr. Suarez, De Religione, Tr. 7, 1. I, c. 3, n. 4.

127

bile sit, secundum ordinariam Dei providentiam, illam obti­
nere; eodem modo ac studium necessarium sit ad acquirendam
scientiam (ib. a. 3, et a. I, ad 2). A fortiori, medium oppor­
tunum sunt consilia evangelica quae efficacius omnia
excludunt perfectionis seu ferventis charitatis impedimenta
(secundum Christum, Mt. XIX, 21 ), ita ut iam liberius ten­
damus in Deum. — Quapropter ‘ :
a) Virtutes morales etiam dicuntur praebere perfectionem,
nom tamen simpliciter, sed tantum secundum quid, aiente
S. Thoma : « Vita christiana specialiter in charitate consistit,
per quam anima Deo coniungitur... Et ideo secundum charitatem attenditur simpliciter perfectio christianae vitae, sed
secundum alias virtutes secundum quid » (a. I, ad 2).
b) In consiliis evangelicis, perfectio est, non tamen per se
essentialiter, sed solum secundario et accidentaliter (a. 3).
3) Perfectio neque consistit formaliter in virtutibus fidei et
spei : istae enim aliquo modo, etiam proxime, nos Deo con­
jungunt, et sine illis impossibile est diligere Deum, quin
scii, prius bonitatem eius fide cognoscamus, et ab eo auxilium
et vitam aternam speremus. Sed tamen sola charitas coniungit
perfecte, quia facit hominem Deo inhaerere propter seipsum,
mentem hominis uniens Deo per affectum amoris, ut scii,
homo non sibi vivat sed Deo (II-II qu. 1 7, a. 6 et ad 1) :
« Fides autem et spes faciunt hominem inhaerere Deo sicut
cuidam principio, ex quo aliqua nobis proveniunt... : et
cognitio veritatis, et adeptio perfectae bonitatis. Fides ergo
facit hominem Deo adhaerere, in quantum est nobis princi­
pium cognoscendi veritatem; spes autem facit Deo adhaerere,
prout est in nobis principium perfectae bonitatis, in quantum
scii, per spem divino auxilio innitimur ad beatitudinem obti­
nendam » (qu. 17, a. 6). Ergo charitas est « potior quae
magis Deum attingit... Fides et spes attingunt quidem Deum
secundum quod ex ipso provenit nobis vel cognitio veri, vel
adeptio boni; sed charitas attingit ipsum Deum, ut in ipso
sistat, non autem ut ex eo aliquid proveniat; et ideo charitas
est excellentior fide ct spe, et per consequens omnibus aliis
virtutibus » (qu. 23, a. 6).
Unde charitas « se habet propinquius ad obiectum
(Deum)... et hoc modo... est maior aliis. Nam, aliae impor­
tant in sui ratione distantiam ab obiecto : est enim fides de
non visis, spes autem de non habitis. Sed amor charitatis est
1 De his et sequentibus etiam videri potest Suarez, /. c., η. i6 sq.

128

de eo quod iam habetur : est enim amatum quodammodo in
amante, et amans per affectum trahitur ad unionem amati,
propter quod dicitur (I Ioan. IV, 16) : Qui manet in charitate, in Deo manet et Deus in eo » (I-II, qu. 66, a. 6; II-II,
qu. 23, a. 6, ad 3). Hinc sola charitas manet in altera vita
(I-II, qu. 67, a. 3, 4, 6); fides autem et spes sine charitate
sunt informes et mortuae (II-II, q. 23, a. 7; I-Π, q. 65, a. 3;
II-II, q. 4, a. 5).
Convenienter igitur definiri potest perfectio : charitas
prompta et expedita ad exercendos actus, eosque quantum
fieri potest perfectos ‘.

III. Estne obligatio tendendi ad perfectionem? — Omni­
bus aliquo modo incumbit obligatio tendendi ad perfectionem;
nam, ut ait S. Thomas, qu. 186, a. 2, ad 2 : « Sicut diligere
Deum ex toto corde tenentur omnes... ita etiam omnes, tam
religiosi quam saeculares, tenentur aliqualiter facere quidquid
boni possunt : omnibus enim communiter dicitur (Eccl. IX,
10) : Quodcumque facere potest manus tua, instanter ope­
rare. Est tamen aliquis modus hoc praeceptum implendi quo
peccatum vitatur, scii, si homo faciat quod potest secundum
quod requirit conditio sui statûs; dummodo contemptus non
adsit agendi meliora, per quem animus firmatur contra spiri­
tualem profectum ».
Tendentia ad maiorem perfectionem per se est tantum de
consilio, scii. « in quantum ab affectu hominis excluditur
non solum id quod est charitati contrarium, sed etiam omne
illud quod impedit ne affectus totaliter dirigatur in Deum;
sine qua perfectione charitas esse potest, puta in incipienti­
bus et proficientibus » (II-II, qu. 184, a. 2).
Hinc : 1 ) omnibus dicitur, etiam laicis, Mt. V, 48 : « Es­
tote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfec­
tus est »; lac. I, 4 : « Patientia opus perfectum habet, ut sitis
perfecti, in nullo deficientes »; et Eph. VI, 13 : « Accipite
armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo, et in omni­
bus perfecti stare »;
2) attamen altior perfectio potest in homine etiam exigi
« secundum quod requirit conditio sui statûs » (II-II, qu. 186,
a. 2, ad 2), ut in sacerdotibus (qu. 184, a. 6 & 8, et Suppi,
qu. 35, a. 1, ad 3);
3) item religiosis maior perfectio convenit, utpote qui sunt
’ Suarez, o. c., 1. I, c. 4, n. 19.

129
9

in statu tendendi ad perfectionem, et a fortiori episcopis
(II-II. qu. 186, a. 5, 6, 7).

IV. Triplex gradus in perfectione seu status. — In ordine
ad perfectionem, seu progressivam ascensionem mentis ad
Deum, triplex distinguitur gradus charitatis seu status iustorum, qui in charitate vivere et proficere student, scii, incipien­
tium, proficientium, et perfectorum.
« Primo quidem incumbit homini studium principale ad
recedendum a peccato, et resistendum concupiscentiis eius,
quae in contrarium charitatis movent; et hoc pertinet ad
incipientes, in quibus charitas est nutrienda et fovenda, ne
corrumpatur. Secundum autem studium succedit ut homo
principaliter intendat ad hoc, quod in bono proficiat; et hoc
studium pertinet ad proficientes, qui ad hoc principaliter in­
tendunt, ut in eis charitas per augmentum roboretur. Ter­
tium autem studium est, ut homo ad hoc principaliter inten­
dat ut Deo inhaereat et eo fruatur; et hoc pertinet ad
perfectos qui cupiunt dissolvi et esse cum Christo » (I-II,
qu. 24, a. 9).
Aliis verbis, oportet 1 ) peccatum vitare et ideo mortificare
passiones ac reprimere concupiscentiam; 2) passionibus seda­
tis et concupiscentia refrenata, magis exerceri et proficere in
virtute; 3) passionibus edomitis et concupiscentia fere
extincta, frui unione divina.
Qui tamen tres status nunquam ita inveniuntur distincti, quin unus­
quisque illorum aliquid de ceteris participet (ib. ad 2 et 3); proinde in
quolibet statu mortificationi, exercitio virtutum et amori divino indesi­
nenter incumbendum est, sed in primo gradu mortificationi, in secundo
progressui in virtute, in tertio perfecto charitatis exercitio magis est
insistendum. Secundum tres praedictos status, tres etiam viae distingui
solent Illorum qui perfectioni student : purgativa, illuminative, et unitiva.
Via incipientium vocatur purgativa quia primo ct per se tendit ad pur­
gandum animum a peccatis et exuendum veterem hominem cum actibus
suis, passiones mortificando, ut charitas conservetur. Via proficientium
dicitur illuminative, quia per se eo tendit ut, passionibus sedatis, mens,
a vitiis et concupiscentiis magis Immunis, iam uberius a Deo illuminetur
circa virtutes Christianas, et viriliter incumbat operationi virtutum et
charitatis incremento, ac per hoc novus induatur homo. Via perfectorum
appellatur unitiva, quia, passionibus edomitis et virtutum praxi acquisita,
ac ita interna pace et tranquillitate animi obtenta, per se et maxime
ordinatur ad promptam et delectabilem exercitationem charitatis et arc­
tissimam animae cum Deo unionem.

V. Triplex vita perfecta. — In ordine ad christianam per­
fectionem etiam triplex distinguitur vita : activa, contempla130

tiva et mixta. Quam distinctionem explicat Benedictus XIV,
de Can. 1. 3, c. 26, n. 4 :
« Qui enim inter fideles continuo aut saltem frequenti
vacant exercitio operum misericordiae spiritualis et corpora­
lis, et assiduo virtutum exercitio erga Deum et proximum,
sive opera sint praecepti, sive consilii, vivere dicuntur vita
activa. — Illi qui continuae aut saltem frequenti Dei ac divi­
narum et omnium rerum revelatarum considerationi vacant,
praediti charitate cum totali abdicatione saeculi, puritate
cordis et passionum subiectione, vivere dicuntur vita contem­
plativa. — Illi demum qui ea peragunt quae modo dicta sunt,
quique modo in activa vita, modo in contemplativa se exer­
cent, vivere dicuntur vita mixta »,
Omnino conformiter ad S. Thomam, qui II-II, qu. 179
docet :
1) divisionem vitae humanae (i. e. rectae rationi conformis
aut perfectae) in activam et contemplativam : « Unumquod­
que vivens ostenditur vivere ex operatione sibi maxime pro­
pria, ad quam maxime inclinatur; sicut... vita dicitur
consistere hominum, in hoc quod intelligunt et secundum
rationem agunt. Unde etiam in hominibus vita uniuscuiusque
hominis videtur esse id in quo maxime delectatur, et cui
maxime intendit, et in quo praecipue vult quilibet convivere
amico... Quia ergo quidam homines praecipue intendunt
contemplationi veritatis, quidam vero intendunt principaliter
exterioribus actionibus, inde est quod vita hominis convenien­
ter dividitur per activam et contemplativam » (a. 1 ). Itaque,
sicut vita contemplativa essentialiter consistit in contempla­
tione veritatis divinae, ita vita activa essentialiter in exercitio
virtutum moralium
2 ) istam divisionem de se esse sufficientem et completam :
« Divisio ista datur de vita humana, quae quidem attenditur
secundum intellectum. Intellectus autem dividitur per acti­
vum et contemplativum, quia finis intellectivae cognitionis vel
est ipsa cognitio veritatis, quod pertinet ad intellectum con­
templativum; vel, est aliqua exterior actio, quod pertinet ad
intellectum practicum sive activum. Et ideo vita etiam suffi­
cienter dividitur per activam et contemplativam » (art. 2);
3) vitam mixtam non esse tertium genus realiter distinc­
tum, sed esse mediam ex utraque compositam, qua scii, quis
intendat studio contemplationis et exinde etiam in actus
1 Cfr. q. i8o, a. 1-4, et q. 181, a. 7.

131

exteriores prorumpat, ita tamen quod vel contemplatio vel
actio praedominetur : « Media conficiuntur ex extremis, et
ideo virtute continentur in eis..., et similiter sub activo et
contemplativo comprehenditur id quod est ex utroque compo­
situm. Et tamen sicut in quolibet mixto praedominatur aliquod
simplex, ita etiam in medio genere vitae superabundat quan­
doque quidem contemplativum quandoque vero activum »
(ibid, ad 2). lamvero :
a) Vita pure contemplativa de se est activae praeferenda,
utpote simpliciter melior, uti docent Patres et Theologi, ita
interpretantes verba Christi (Luc. X, 42) Maria opimam
partem eligit, Mariam ut symbolum tradentes contemplativae,
Martham ut symbolum activae vitae. — Cuius doctrinae ratio
multiplex traditur a S. Thoma, II-II, qu. 182, a. I, qui addit:
« secundum quid tamen et in casu est magis eligenda vita
activa propter necessitatem praesentis vitae ». Hinc religioni­
bus vitae activae de se potiores sunt illae quae ducunt vitam
Contemplativam, uti sunt Monachorum S. Benedicti et Carmelitarum (qu. 188, a. 6).
b) Vita activa est multiplex et diversae perfectionis secun­
dum varias occupationes diversas, et sic « potest attendi prae­
eminentia secundum quod una religio ordinatur ad altiorem
actum in eodem genere, sicut inter opera vitae activae potius
est redimere captivos quam recipere hospites » (ibid.). Inter
opera autem vitae activae primum locum tenent actiones quae
directe ordinantur ad salutem animarum. Unde magis quam
instituta quae infirmorum curae aut institutioni iuventutis
ordinantur, perfecta sunt illa quae incumbunt vitae activae
sacri ministerii, uti sunt religiones clericales magis recentes,
inde a saec. XVI institutae.
c) Vita mixta ex contemplativa simul et activa est utraque
perfectior, tum quia utriusque perfectionem complectitur, tum
quia est vita quam Christus et Apostoli duxerunt. Haec com­
petit episcopis (qu. 182, a. I, ad 1 ); et ad eam potest institui
religio, qualis est Ordo Praedicatorum. Quando scii. « opus
vitae activae... ex plenitudine contemplationis derivatur, sicut
doctrina et praedicatio,... hoc praefertur simplici contempla­
tioni. Sicut enim maius est illuminare quam lucere solum, ita
maius est contemplata aliis tradere quam solum contemplari »
(qu. 188, a. 6).
« Potest tamen contingere quod aliquis in operibus vitae
activae plus mereatur quam alius in operibus vitae contem­
plativae (aut mixtae), puta si propter abundantiam divini

132

amoris, ut eius voluntas impleatur, propter ipsius gloriam, in­
terdum sustinet a dulcedine divinae contemplationis ad tem­
pus separari » (qu. 182, a. 2).
VI. Contemplatio stricte dicta, prout distinguitur a medi­
tatione seu oratione mentali communi est « mentis in Deum
suspensae elevatio, aeternae dulcedinis gaudia degustans »,
ait Scala claustralium 1 (c. I in fine), seu simplex intuitus
veritatis (II-II, qu. 180, a. 3, ad I).
Differt a meditatione contemplatio : illa instituitur labore
discursûs vel imaginum et repraesentationum successione, qua
Deum cognoscere quaerimus, haec sine labore simplici intuitu
aspicit Deum iam inventum; — in illa anima operatur pro­
priis actibus per vires gratiae, actibus scii, suarum potentia­
rum gratia elevatarum; hanc Deus speciali modo (per perfec­
tiora scii, dona Spiritus Sancti) operatur, et anima potius
patitur, quia ipsa lux et divinus amor, quo tunc tota impletur,
reddunt eam suaviter attentam ad contemplandam Dei boni­
tatem
Potest distingui contemplatio naturalis seu scientifica, et
supernaturalis seu christiana. Prima fit modo humano seu
active, et est de quacumque veritate; qua scii, terminata inqui­
sitione vel demonstratione veritatis, sine labore et cum
suavitate quis attendit veritati, quaecumque illa sit : ita unico
intuitu cognoscit veritates quas nonnisi longo discursu et
labore cognoverat. Altera versatur circa veritates supernaturales (ut tales) quas intellectus, supernaturalibus habitibus et
donis instructus, sub eorum lumine et motione, ex intentione
charitatis considerat supra modum humanum et magis passive
quam active. Prima sistit in intellectu, altera transit ad affec­
tum per amorem.
De sola contemplatione christiana veritatum supernaturalium in praesenti agimus. Haec, docente S. Thoma, « licet
essentialiter consistat in intellectu, principium tamen habet in
affectu, in quantum videlicet aliquis ex Dei charitate ad con­
templationem incitatur. Et quia finis respondet principio, inde
est quod etiam terminus et finis vitae contemplativae habet
esse in affectu, dum scii, aliquis in visione rei amatae delec­
tatur, et ipsa delectatio rei visae amplius excitat amorem »
(II-II, qu. 180, a. 7, ad I).
Unico actu perficitur; quamvis multi actus ad illam possint
1 Migne, P. L., t. CLXXXIV, coi. 746.
’ Cfr. S. Alphonsus, Pr. conf., n. 126.

133

esse praeparatorii, quibus ad eam ascendamus
Ad eam
concurrunt tria dona Spiritus Sancti : per se donum intellec­
tus, aliquando donum scientiae, maxime donum sapientiae.
Per se donum intellectûs, cuius est penetrare et simplici
aspectu intueri (in caligine fidei) veritates divinas, qui proin­
de a S. Catharina Senensi vocatur lumen fidei vivae; aliquan­
do donum scientiae, quatenus instinctu Spiritûs Sancti ex
recto iudicio creaturarum ascendimus ad cognitionem Dei;
maxime donum sapientiae, per quam cognitione affectiva
iudicamus ex quadam connaturalitate et affinitate de Deo
et divinis, ac ea percipimus et quasi sentimus : quod pro­
priissime est contemplatio.
Ratione modi quo anima obiectum attingit, alia fit per affirmationem,
alia per negationem ’, « quatenus Deus in hac vita cognoscitur... per
modum excellentiae et remotionis », et quidquid bonitatis et perfectionis
in creaturis reperitur, Deo tamquam omnium primo principio excellentis­
sime, omni imperfectione seclusa, tribuimus; vel, e contra, quidquid in
creaturis invenitur, de Deo superexaltato, superessentiali et supracomprehensibili negamus et ita videmus quid non est. Quae ultima tamen
non sistit in mera negatione, sed efformat conceptum generalem et con­
fusum, quo mens, remotis omnibus creatis perfectionibus, apprehendit
Deum esse infinite perfectum, purissimum et eminentissimum. Et ideo
perfectior est quam prima, quia sub actione speciali luminis divini infusi,
ex abundantia lucis, ingerit conceptum longe maiorem magnitudinis di­
vinae, et ita Deus clarius et sublimius noscitur. Vocatur divina caligo,
clara caligo, et sublimis cognitio Dei per ignorantiam*
*.
Nunc autem recentiores bene multi solent etiam duplicem ratione prin­
cipii distinguere contemplationem : acquisitam, ut dicunt, seu activam, et
infusam seu passivam, quam multi dicunt extraordinariam. Haec tamen
divisio, quae ignota videtur antiquis, probari nequit nec sine periculo
proponitur. Nam a) iisdem characteribus et dotibus et notis distinctivis
gaudent ambae et ab auctoribus describuntur; b) omnis contemplatio supernaturalis, ab infimo gradu ad supremum, una est specie ex identitate
principii formalis elicitivi, quod est intellectus supernaturabilibus non
solum habitibus virtutum sed et donis instructus : fit enim sub exercitio
donorum Spiritus Sancti, et ideo sub eius motione, ad quam recipiendam
dona ordinantur, et hac ratione nulla est quae non sit supernaturalis aut
infusa; c) nec ulla proprie extraordinaria seu quasi miraculosa dici po­
test, cum dona Spiritus Sancti sint cuiuscumque contemplationis, etiam
altisslmae, principia connaturalla. d) Quodsi dicatur, post meditationem
vel studium, ad modum philosophorum, iam posse animam unico intuitu
contemplari veritates meditationi sublectas, haec erit contemplatio mere
naturalis; quae insuper, spectata conditione naturae lapsae, non potest
sufficienter durare ut exinde constituatur status orationis mentalis dis­
tinctus.

* S. Thomas,
’ S. Thomas,
q. 4, a. i et 2.
• II-II, q. 8,

134

II-II, q. 180, a. 3.
comm, in Dion, de div. Nom. c. 4, 1. 4; I, q. 13, a. i;
Cfr. Dionysius Carth., de Fonte lucis, a. 13.
a. 7.

VII. Varii gradus orationis. — Computando itaque diver­
sos modos se habendi quibus instituitur oratio mentalis, non
solum illos qui spectant ad contemplationem, sed et illos qui
ad meditationem et orationem mentalem communem pertinent
et contemplationi sunt quasi praeparatorii, plures distingui
possunt gradus perfectionis in oratione : primus est orationis
discursivae seu meditationis per discursum; secundus est
orationis affectivae; tertius recollectionis; quartus quietis seu
otii; quintus unionis simplicis; sextus unionis exstaticae seu
desponsationis; septimus unionis consummatae seu matrimo­
nii spiritualis.
Duae priores spectant orationem mentalem communem, et omnibus
piis et devotis ad utramque, saltem post aliquod tempus, patet aditus;
unde ad illas, generatim et per se, omnes dirigendi sunt. Pertinent ad vi­
tam asceticam activam et viam purgativam ac illuminativam.
Ultimi gradus, inde a quiete, certo consistunt in vita mystica seu
passiva, et constituunt orationem contemplativam proprie dictam quae
totaliter dirigitur a Spiritu Sancto. Cuius triplex, testante S. loanne a
Cruce, est signum : a) si anima meditationem ferre amplius non possit,
b) si nullum experiatur desiderium imaginationem in quoddam obiectum
figendi, c) si amet sola manere cum Deo. Hoc ultimum est praecipuum,
quia duo priora non sunt absolute certa; cum etiam ex aliis causis, ut ex
indispositione corporis, aliquando proveniant.
Tertius gradus videtur esse intermedius, et quasi mixta oratio, ita quod
ab aliquibus distinguatur duplex recollectio : una acquisita, altera infusa.
Sed melius dicitur pertinere per se ad vitam asceticam et ad orationem
mentalem activam, ita tamen quod disponat ad passivitatem, et in ea
quidam motus transitorie dentur sub lumine divino infuso ac inspiratione
Spiritus Sancti sensus colligentis, ac ita invitantis animam ad vitam per­
fectiorem et contemplationem proprie dictam : ita praesertim si frequens
sit et habitualis, ac plene evoluta et valde simplex quasi contemplatio
nascens *.

In specie : 1 ) Oratio discursiva est quando primas partes
in illa habent facultates cognoscitivae, quae de veritate in
veritatem transeunt et discurrunt.
2) Oratio affectiva, quando primae partes iam non sunt
apud facultates cognoscitivas sed apud appetitivas, ita ut
praedominentur affectus voluntatis et cordis.
3) Oratio recollectionis (etiam simplicitatis dicta, quia fit
sine ratiocinio et sine labore), quando intellectus, a rebus
externis abstractus et collectus intra se, absque labore et cum
suavitate attendit veritatibus supernaturalibus ac Deo, suavi­
ter Deo attractus.
1 Cfr. Tanquerey, L’Oraison de simplicité in per. La Pie spirituelle,
t III.

135

4) Quies, in qua amor ardentior immediate communicatur
spiritui in ipso animae centro, et aliquando diffunditur ad
ipsos sensus : ita suspenditur in activitate naturali voluntas
quae remanet quasi ligata, quia tunc non aliud obiectum
praeter Deum valet amare, qui eam ad se trahit; sed intellec­
tus et memoria aut phantasia remanent liberae et quandoque
huc illuc excurrunt.
5) Unio passiva, qua Deus praebet se videndum (in cali­
gine) animae non modo ut vicinum (sicut in praecedentibus
gradibus) sed tamquam praesentem; et anima experitur eum
sibi coniunctum per suavem quemdam contactum. In caligine
adest clara idea Dei praesentis, qui in animae centro se ipsi
coniungit, ita ut de veritate illius praesentiae nequeat ipsa
dubitare. In hac caligine suspenduntur omnes interiores
potentiae, et quandoque exteriores quae saltem debilitantur :
mentem enim defigit et immobilem servat; unde memoria non
recordatur nisi Dei, voluntas ita coniungitur Deo ut non pos­
sit amare aliud, intellectus tanta luce repletur ut non valeat
aliud cogitare, nec etiam gratias quas actu recipit. Est scii,
unio quam anima non videt, nec sentit, nec advertit se habere.
6) Unio desponsationis, in qua etiam sensus corporei
ligantur ita ut non videant, nec audiant, nec percipiant etiam
incisionem vel adustionem (exstasis). Quodsi gratia sit vali­
dior, rapit animam ad unionem motu subitaneo et violento
(quod vocatur raptus), et quidem aliquando ita ut anima sen­
tiat se rapi extra se et extolli supra se (elevatio spiritus).
7. Unio consummata denique, seu matrimonii spiritualis, est
maxima quam in hac vita possit Deus concedere, per quam
anima transformatur in Deum et fit unum cum Deo, eo
veluti modo quo vas aquae infusum mari evadit unum cum
aqua maris. Est status in quo anima habitualiter sibi conscia
est vivere vita divina, sub influxu scii, continuo divino qui se
exercet in intimo fundo sui esse et in omnibus operationibus,
quo fit ut Deus non solum sit obiectum sed se ostendat quo­
que adiutorem qui eas producat ita ut vere sint divinae. Sen­
tit itaque Deum vivere in ipsa, et seipsam vivere in Deo et per
Deum. In hac autem unione potentiae iam non sunt suspen­
sae, quia, iam purificata earum sensibilitate, effectae sunt
capaces divinae unionis, ita ut voluntas amet Deum suum
placidissime, intellectus cognoscat recte et attendat huic
unioni factae in centro animae, eo modo ac si quis intueretur
solem et sine offensione oculorum splendorem cognosceret.
Haec unio est permanens, ita ut anima fruatur habitualiter

divina praesentia iam sibi coniuncta, et fruatur in pace stabili,
quam passiones non amplius perturbant.
Solet autem Deus introducere in statum firmiorem contemplationis per
quamdam purgationem animae passivam, quam ipse infundit, et qua ab
imperfectionibus suis, quae impediunt contemplationem, anima magis
purificatur quam ipsa modo agendi humano valeret efficere. Est tractus
quidam gratiae et lux divina, sed quae affert poenam et obscuritatem,
quam Deus ponit in anima dum invenit eius potentias incapaces unionis,
utpote non sufficienter disiunctas a consolatione sensibili et materialibus
formis. Estque duplex :
a) ariditas sensitiva (nox sensuum), quae solet praecedere orationem
quietis, et perdurat quousque anima ad illum contemplationis gradum
apta reddatur : est molestissima devotionis sensibilis subtractio per quam
anima ducitur ad alienationem quamdam ab omnibus voluptatibus sensi­
bilibus tam terrenis quam spiritualibus;
b) ariditas spiritualis (nox mentis), quae solet praecedere unionem sim­
plicem vel et desponsationis, et praeparat ad ultimos gradus contemplatio­
nis ac pedurat usquedum anima reddatur capax divinae unionis :
est lux divina, qua Deus facit, ut anima suum nihilum agnoscat, et
ipsa se cernit in quadam terribili agonia, et, agnoscens suas imperfec­
tiones, eo sibi videatur a Deo expulsa et derelicta, tamquam ingrata be­
neficiis acceptis, credit omnia a se peracta esse suppliciis digna, seque
ipsam Deo odibilem, imo experitur quandoque mille tcntationcs, damna­
torum poenas et divinam derelictionem.

VIII. Officia confessarii. — Probandi sunt poenitentes ad
perfectionem adspirantes, tum ut promoveantur, tum saepius
ut advertatur quo spiritu ducantur, Dei an amoris proprii, et
quis affectus in iis sit praedominans, ideoque prae reliquis
mortificandus. At probationes sint proportionatae ad indolem
uniuscuiusque et complexionem. Unde illi qui pusilli sunt
animi, levius sunt tractandi: erga illos qui magni sunt animi
et recipiunt gratias eminentiores, suavitati iungenda est quae­
dam severitas, eo quod pares sint difficultatibus. Horum
tamen probatio ne sit quaesita et aperta, nam si poenitentes se
probari advertant, facile se fingent ad omnem humilitatem
et abiectionis modum; — neque ordinario quid singulare
redoleat, sed fiat ex re nata, ut non videatur recedere a
communi modo vulgares animas dirigendi; quare communia
et levia quandoque ipsis imponenda sunt : sic enim reprime­
tur superbia et aviditas rerum extraordinariarum. Optima
probatio est obedientia.
Quodsi aliqui contemplatione infusa dotati videantur aut a selpsls
existimentur, confessarius a) divinum quo egeat lumen ad eorum proba­
tionem et directionem frequenter imploret; b) sedulo inquirat de intimis
quae experiuntur phaenomenis, nec ex difficultate intelllgendl declara­
tiones poenitendum qui suos sensus spirituales ac altos animae status
sufficienter exprimere non valent, statim concludat esse illusiones aut

137

chimaeras; c) non tamen facilis sit in admittendis supernaturalibus ma­
nifestationibus aut gratiis mysticis in illis qui non exercent virtutes
morales, quae ad illam solent esse praeparatio praerequisita.

Porro pro personis quae ad superiorem contemplationem
pervenerunt, regulas directionis sapientissime tradit S. Alphonsus :

A. Generales. Debet confessarius talem animam servare in
humilitate, confortare et adiuvare; et ideo :
1 ) « Debet eam confessarius monere, non ideo eam evasisse
impeccabilem, et proptera, quo magis se videt a Deo huiusmodi gratiis donatam, eo magis esse debet humilior et ab om­
nibus alienata, unice diligendo crucem, et vivendo in totum
divinis dispositionibus uniformata, cum assiduo timore, ne
suae infidelitates ex eo tempore acerbius puniantur, ob maio­
rem, qua committentur, ingratitudinem. Inquit S. Theresia
(Mans. 5 et 6) sibi cognitas plures animas quae, cum antea
ad hunc statum unionis ascendissent, postea in peccatum
mortale praecipites ceciderunt » (Pr. conf., n. 136).
2) « Imponat animae... ut fideliter enarret omnes commu­
nicationes, quas habet in oratione, nullam tamen eas sciendi
gulam demonstret; nec unquam aliis manifestet gratias supernaturales suae poenitenti concessas : fiet enim ut illi eius
precibus se commendent, eamque maximo superbiendi peri­
culo exponant; vel si post hanc notitiam, levissimum intuean­
tur defectum, multum scandalizabuntur, et eam in derisione
habebunt » (n, 144).
3) « Non ostendat huic animae talibus favoribus distinc­
tae, particulare aliquod signum admirationis, et multo minus
mittat alios poenitentes ad petendum consilium ab ea, vel ad
exposcendum solatium, aut directionem. Potius ostendat mi­
noris se eam facere quam alias animas, quae ambulant per
viam fidei, quoniam animae his favoribus ornatae, regulariter
loquendo, semper et multum sunt humiliandae » (ibid.).
4) « Si advertat animam servare humilitatem, atque timo­
rem in istis divinis communicationibus, oportet eam adiuvare.
imo et securam facere, quoties expedire cognoverit. Inquit
S. Theresia quod anima nunquam movebitur ad magna pro
Deo gerenda, nisi agnoverit se magna accepisse a Deo. Et
quidem eadem sancta, quando... fuit facta securior, dona
quae ipsa acceperat esse vere divina, ex eo tempore ad per­
fectionem non amplius cucurrit sed evolavit » (ibid.).
5) « Nec ex eo quod cernit director animam identidem in

138

aliquem defectum incidere (quoties defectus non sunt plene
deliberati, aut commissi cum adhaerentia et contemptu), re­
putare debet omnes huiusmodi communicationes pro menda­
ciis et illusionibus. Dominus tales gratias concedit non tantum
animabus perfectis, sed aliquando et imperfectis, ea scii,
ratione, ut liberet eas ab imperfectionibus et ad vitam per­
fectiorem extollat. Unde quando dignoscitur, quod per
huiusmodi communicationes anima magis magisque liberetur
a passionibus, et proficiat in amore divino, atque in desiderio
perfectionis, signum est quod illae sint bonae » (Ibid.).

B. Speciales. 6) Speciatim « quando agitur de gratiis externis, ut sunt visiones, locutiones et revelationes, regulariter
loquendo... tutius est ut director ostendat se parvi eas fa­
cere... quia plures sunt falsae quam verae; et quo avidius
expectentur, et in pretio habebuntur, eo magis persona aber­
rabit a fide et humilitate, quae est via tutior, quam posuerit
Deus. — Quare det ei consilium ut oret Deum ut veram
concedat exstasim, scii, totalem a rebus terrenis et a semetipsa alienationem sine qua ad perfectionem magnam nunquam
valebit pervenire » (ibid.).
7) Durante oratione recollectionis, vel superiori, dum
ponitur in statu passivo, « quando Deus loquitur, aut opera­
tur, oportet ut anima taceat et cesset a suis operationibus,
nihil aliud ponendo ex parte sui... quam attentionem quam­
dam amoris ad divinas operationes » (n. 127); nunquam scii,
debet contradicere inspirationi divinae, « nec debet curiosius
investigare, quidnam sit interior ea spiritûs recollectio; sed
sinat se dirigi a Deo ad considerandas res illas, illosque
actus faciendos, ad quos magis se a Deo ferri cognoscit »
(n. 133).
8) Consequenter, in aridate sensus, confessarius « debet
animam confortare ad sperandas res magnas a Deo, qui ad
hunc finem ita se gerit cum ea. Insinuet ei, ne conetur se
excercere in meditatione, sed humiliet se, faciat actum obla­
tionis, totamque se Deo committat, perfectissime resignata
dispositionibus eius voluntatis quae tota tendit ad bonum
nostrum » (n. 128).
9) Item in ariditate spiritus, « viriliter eam confortet ad
nihil timendum..., addat Deum... ita se gerere in animabus
a se dilectis... dum per tutiorem viam deducit, scii, per viam
crucis. Moneat etiam
a) ut primo humiliet se utpote dignam ita a Deo tractari
ob anteactae vitae defectus;
139

b) secundo ut divinae voluntati se totam resignet, paratis­
simam se praebendo ad ea omnia perferenda, imo et maiora,
omni tempore quo placuerit;
c) tertio... proiiciat se tamquam mortuam in brachia divi­
nae misericordiae, et committat protectioni Mariae SSmae
quae mater misericordiae et afflictorum consolatrix iure
appellatur » ( n. 130).
10) Attamen « noverit director vitiosum teporem ab utili
ariditate, quam Dominus in personas spirituales aut probatu­
rus, aut purgaturus immittit, rite discernere. In utroque statu
anima arida ac ieiuna remanet; sed intercedit discrimen: quod
in ariditate voluntas fervore suo non est destituta, imo diligentiorem sese in virtutis exercitio exhibet, dum in tepore
etiam voluntas deficit1 ».
IX. Quid de specialibus liberalitatibus et donis extraordi­
nariis. — Quamvis contemplatio infusa et vita mystica non
sint proprie miraculosae, saepe tamen conceduntur in iis
quaedam liberalitates speciales, ut visiones, locutiones et reve­
lationes, in quibus facile illusio et hallucinatio occurrunt;
unde eas a falsis distinguere magni interest.
A. Visiones sive externae sunt, sive imaginariae, sive etiam intellec­
tuales; et possunt etiam a diabolo causari. Signa autem probabilia, ex
quibus divina earum origo dignoscitur, haec sunt : 1) si sint rarae, subi­
taneae, transeuntes ad instar fulgoris, immobiliter tamen menti affixae; —
2) si ab initio afferant confusionem et terrorem, sed in fine relinquant
animam in summa pace et vivida cognitione suae miseriae, cum ingenti
desiderio perfectionis. Talia enim, ordinarie, neque a natura proveniunt;
etsi a diabolo, qui « se transfigurat in angelum lucis », etiam provenire
possint; sed « a fructibus eorum cognoscetis eos » i. e. daemones et
falsos prophetas.
B. Locutiones v. g. ad imponenda opera, ad instruendum, sunt : vel
victuales et successivae, quando quis, meditando, sentit sibi quasi res­
ponderi ab ipsomet suo spiritu, sed veiuti ac esset persona extranea; —
vel formales, quando anima percipit (auribus, iinaginativa, intellectu)
aliqua verba formata, sed extra se, quae locutiones sunt efficaces quando
cito operantur Id quod exprimunt, ut v. g. si audiret anima : noli timere,
et statim fiat intrepida. Hac posteriores sunt ceteris omnibus securiores;
priores autem sunt valde Incertae, ct secundae multum suspectae. Unde
director, si observat ea quae lubentur esse christianae prudentiae contra­
ria, debet ea omnino prohibere. Si vero non sint contraria, expedit, ut
suspendat exeeutionem, donec maior certitudo acquiratur.
C. Revelationes rerum occultarum et futurarum, v. g. mysteriorum fidei,
status conscientiarum, etc., possunt tripliciter haberi, nempe per visiones,
per locutiones, et per intelliffcntias nudarum veritatum. In his cautissime

1 Aertnijs,

140

Th. P., n. 235.

procedendum est, praesertim quando agitur de certiorando aliquem ob
notitiam in revelatione acceptam ‘. Unde ante omnia iubeat eum confes­
sarius revelationem aliis non indicare
Confessarius itaque, ubi talia eveniunt, generatim nullam ipsis fidem
habeat. Non raro enim personae talla sibi evenire autumant, quae multa
istius generis legerunt aut de facto recenti audiverunt, et exinde magno
illorum desiderio tenentur, vel quarum fervida est phantasia, vel etiam
corpus infirmitatibus debilitatum (hysteria v. g.): imo etiam interdum
directa simulatio et hypocrisis locum habet
Si tamen valida indicia occurrunt, nec signum hallucinationis apparet,
et persona est solidae virtutis et sedatae indolis, non incredula tunc sed
sobria mente maturoque examine, iuxta regulas a probatis auctoribus tra­
ditas et consultis peritioribus, rem expendat. Interim talem personam
diversimode probare studeat, praesertim per humilitatem et obedientiam,
etiam aliquando praecipiendo contra proprium illius sensum.

Criteria porro ad discernenda extraordinaria, utrum a bono
vel a malo spiritu proveniant, haec praecipua traduntur ** :
1) Signum boni spiritus est, si omnia ab initio ad finem recta et or­
dinata sunt, conformia veritati catholicae, moribus sanctorum et praxi
Ecclesiae, ad veramque virtutem impellunt. Si quid mali occurrerit, indi­
cium est mali spiritûs.
2) Si homo movetur ad amoris proprii abiectionem, abnegationem sui,
mortificationem in consuetis et quotidianis actionibus, et tolerantiam ad­
versitatum, ad conformitatem cum voluntate divina, sublectionem proprii
iudicii, obedientiam perfectam (etiam contra proprium sensum), humili­
tatem, contemptum mundi, fugam bonorum, signum est Dei visitationis;
— e contra si ad bonam opinionem sui, vanam gloriam, aliorum contemp­
tum, ac inanem et otiosam manifestationem communicationis acceptae,
vel ad alia quae sunt supradictis virtutibus contraria, a natura vel a
malo spiritu procedunt.
3) Si persona non desiderat extraordinaria, nec tendit ad exercitia
quae admirationem movent, sed se indignam putat donis Dei, et dona
sua occultat, et specialia non vult nisi ut Deo placeat, imo gaudet de
contemptu cum confessarius iudicat illustrationes esse illusiones, signum
est boni spiritûs; — e contra si suggestio tendit ad res novas, curiosas,
singulares, insolitas, vel ad dona extraordinaria sed cum inordinato vel
inani affectu. Decipiuntur ergo qui extraordinaria anhelant.
4) Divina motio est ex omni parte bona, ab initio, in progressu, in
fine; daemonis illusio, etsi recte incipere videatur, brevi in aliquod pra­
vum desinit sive a meliori bono retrahendo, sive aliquid mali insinuando,
sive animum perturbando. Hinc si motus, licet ab initio timorem iniiciat
reverentialem, postea pacem animae affert, intellectum nova veritatis luce
illustrans, voluntatem suavi divini amoris flamma accendens, signum est
boni spiritus. E contra, si initio quidem blande accedit, sed dein relin­
quit moerorem, perturbationem, animi tenebras, est signum spiritus mali.
At, undecumque motus veniat, homo serio et constanter intendat eo uti
ad proficiendum in imitatione Christi, in abiectione et humilitate; quo fiat
1
Pr.
’
*

Cfr. Marc, Th. Μ., Π, η. 1846, conformiter ad S. AlphonsUm,
Conf., n. 139-142.
S. Alphonsus, ibid., n. 142.
Cfr. Reuter, Neo-conf., n. 248; Aertnijs, Th. P., n. 239; Lehmkuhl, Th. Μ., II, n. 637; Th. Mechl., de Pocn. (4), n. 93.

141

ut si motus proveniat a diabolo, ipse fine suo et spe frustratus facile
recedet.

X. Corollaria de aspiratione et praeparatione ad eminentiora Dei dona, imprimis contemplationis et vitae mysticae
— Ex omnibus supra expositis, facile intelliguntur sequentes
conclusiones :
1. Liberalitates seu communicationes speciales et miraculosae (quae dicuntur elongare a fide ex eo quod consistunt in
notitiis distinctis) non sunt appetendae, quia sunt extraordi­
nariae et ideo vanae gloriae, curiositati et illusioni ansam
praebent, et quia non necessariae sunt ad perfectionem nec
sanctificant. Unde sunt constantissime reiiciendae, « semper
tamen cum spiritu humilitatis et sine ullo contemptu, et semper
protestando coram Deo se velle ei in pura fide servires ».
Unus enim actus charitatis plus valet quam omnes visiones.
2. Gratiae eminentiores vitae mysticae, utpote uniformes
fidei et sanctificantes (uti sunt notitiae confusae et tactus
divini qui uniunt Deo), non sunt reiiciendae; unde de se lici­
tum est eas desiderare et humiliter expetere, praesertim ab
illis personis quae iis iam donantur, ita ut unio cum Deo
perficiatur et amor nova incrementa capiat. Homini enim
bonum est et appetibile Deo, fini ultimo, adhaerere, intellectu
per contemplationem, et affectu per amorem eximium. Unde
etiam potest ad eam se praeparare et disponere, tum progres­
siva praxi orationis affectivae et recollectionis, tum exercitio
virtutum moralium quibus obstacula removentur contempla­
tionis non tamen valet illam mereri nec efficere.
3. Attamen illis personis quae non sunt sufficienter prae­
paratae, tutius est solummodo desiderare perfectionem in
generali, et conformitatem ad Dei voluntatem; quia tantum
omnino remote ad contemplationem tendere, attingere autem
ipsam nondum valent.
4. Aspiratio sit pura, humilis, discreta. Practice praestabit
Spiritui Sancto generose obtemperare, operibus perfectionis
adiuvante Deo insudare, nunquam gratiae contemplationis se
aestimare dignum, ut si Deus ad contemplationem evehere
velit, non imparatum inveniat.
5. Dispositiones ordinario requisitae recensentur : cognitio
1 De his Garrigou-Lagrange in per. La Vie spirituelle, t. V.
’ S. Alfhonsuc, Pr. conf., n. 143.
* S. Thomas, II-II, q. 180, a. 2.

142

aliqua saltem confusa et generalis vitae contemplativae; —
animus fortis; — silentium et recessus; — mortificatio cor­
poris et spiritus; — puritas cordis; — simplicitas mentis; —
profunda humilitas; — meditatio; — studium comparandae
praesentiae Dei; — fervens charitas.
6. Errant itaque moderni plurimi qui gratias vitae contem­
plativae et mysticae ut dona extraordinaria habent, et conse­
quenter regulas quas auctores vitae spiritualis de hisce tra­
dunt, etiam illis applicant. Una est vita spiritualis quae incipit
a via purgativa, per viam illuminativam crescit, ac terminatur
in unione mystica cum Deo. Ad hanc omnes vocantur voca­
tione generali et remota; proxima autem et individual! voca­
tione qui sufficienter inveniuntur dispositi. Non igitur legiti­
ma est illa quam multi erga vitam mysticam nutriunt
diffidentia.
QUAESTIO TERTIA

De Tentatis
I. Quid sit tentatio. — Communis in vita praesenti homi­
num sors est tentationis incitamentum; a quo nec perfectis­
simi omnino liberantur. Tentatio est incitatio ad peccatum,
seu ad bonum creatum propositum voluntati, quo allicitur vel
inclinatur ad violandam virtutem aut praeceptum; potest esse
levis, gravis, gravissima, prout vis movendi parva aut vehe­
mens aut vehementissima est ad incitandam voluntatem. Vis
illa pendet a natura rei, a vivacitate repraesentationis, ab
intensitate appetitus.
Oritur tentatio vel ex principio intrinseco, scii, a naturae
corruptione, maxime carnis (lac. I, 14-15); — vel a principio
extrinseco : sive per modum obiecti externe allicientis, et sic
est a mundo (cuius bonis temporalibus i. e. divitiis, honoribus
et gloria, vel potestate, atque oblectamentis ac principiis falsis
allicitur homo ad peccandum); — sive per modum agentis
quod interne movet imaginationem ad malum repraesentan­
dum et appetitum excitat ad motum passionis perversum, ut
ita ratio et voluntas trahantur ad malum, et sic est a dae­
mone : quamvis iste etiam externe apparere possit, quod
tamen raro omnino fit. De quibus cfr. tr. de Peccatis.
Tentationes possunt esse a nobis, i. e. a concupiscentia
143

nostra mala, et a daemone simul, et hae tentationes sunt ma­
gis communes; si autem consuetas passiones nostrarum
virium superent, daemoni soli tribuuntur et sunt praeternaturales, et istae rarius contingunt.
lamvero saepius fit ut poenitentes ob tentationes, quas
crebro et vehementer patiuntur, animo deiiciantur; hos iam
docere oportet perpetuo decertandi necessitatem, tentationum
finem et utilitatem, ac modum illis resistendi ’.

II. Necessitas tentationis. — Necessitatem tentationis do­
cent Scripturae (lob, VII, I; Eccli., II, 1; Tob., XII, 13).
Ratio autem huius necessitatis est, quia proponit Deus vitam
immortalem tum a) ut coronam ad quam contendimus; non
datur autem corona sine difficultate vincenda adversa; unde
Apostolus, II Tim., II, 5 : « Nemo coronabitur nisi qui legi­
time certaverit »; — tum b) ut mercedem famulatus ad pro­
bandam nostram fidelitatem : Deut., XIII, 3 : « Tentât vos
Dominus Deus vester, ut palam fiat utrum diligatis eum an
non in toto corde et in tota anima vestra »,
Deus itaque nos tentât seu tentari permittit ad probandam
fidelitatem, non autem sicut diabolus, ad nos decipiendos et
in peccatum ducendos, sec. lac. I, 13.
III. Fines tentationis. — Fines seu utilitates ob quas
permittit itaque Deus tentationes, est suorum fidelium et
iustorum bonum, bonum nostrum scii, et quidem multiplex.
Etenim tentationes
1 ) dant homini cognitionem sui ipsius, fragilitatem eius
ostendunt et indigentiam divini auxilii, ac ita de humilitate
eum monent, superbiam eius retundunt, eumque docent tum
quantum sibi diffidere debeat, tum quantum confidere de­
beat Deo;
2) diaboli invidiam eum docent, et vigilantiam continuam
exercere, ac mortificare passiones;
3) reddunt eum in Dei servitio magis fervidum, et a tor­
pore et mollitie liberant;
‘ Cfr. S. Thomas, I, q. 114, a. 2; II Sent. d. 21, q. 1, a. X; in ep.
ad Hebr. VI, 15, 1. 3; Kiirn», Neo-conf., n. 244; Aertnijs, Th. P.,
n. 168-175; Marc, Th. Μ., 1, η. 378; Tanquerey, de Pecc., n. 443-448;
Lehmkuhl, Th. Μ., II, n. 629-632; Noldin, Th. Μ., I, n. 327-329;
Prümmer, Th. Μ., I, n. 385-389; Hense, Die Versuchungen. Item
theologica disquisitio: La Tentation, auctore P. Masson in per. La
Vie spirituelle, nov. et dec. 1923; ian., febr., iul., sept. 1924; febr.,
mart., apr. 1926.

144

4) inducunt in amorem patriae coelestis ubi nullae insi­
diae, nec colluctationes, sed pax et plena semper duraturae
vitae possessio;
5) coniungunt animam Deo fideli, qui non patitur tentari
supra id quod possumus, sed auxilia accomodat tentationibus
et cum tentatione facit proventum auxilii (I Cor. X, 13), et
ita ad fiduciam et spem victoriae erigit, ac tranquillitatem
animi confert : tentationes enim graves sunt potius signum
nos esse in amicitia Dei;
6) tribuunt testimonium virtutis et incrementum ac conso­
lidationem, quia actibus fortibus repetitis et heroicis augetur
habitus et ad perfectionem adducitur;
7) opportunitatem habent pro peccatis satisfaciendi et ab
eorum reliquiis purificandi : ubi enim affectibus et delecta­
tionibus malis homo induisit, ibi poenis et afflictionibus
eum subiiciunt;
8) multis et praeclaris coronis nos ditant, si vincimus, iuxta
lac. I, 12; Sap. III, 5; Apoc. III, 21; ita augendo meritum,
augent et futuram gloriam : quoties enim vincimus toties
coronabimur;
9) erudiunt hominem, non solum sibi, sed etiam aliis
(Eccli. XXXIV, 9; et S. Greg. Mor. 1. 23, c. 27);
10) denique splendidius manifestant divina attributa : po­
tentiam, misericordiam, sapientiam quae de malo eruit bonum,
iustitiam quae retribuit pro operibus.

IV. Media generalia contra tentationes quascumque sunt
humilitas, oratio et fortitudo. Humilitas removet impedimenta
gratiae auxiliatricis : Deus enim superbis resistit, humilibus
autem dat gratiam (lac., IV, 6). Oratio impetrat gratiae
auxilia (Mt., VI, 13; Le. XI, 4). Fortitudo eis utitur, removet
pusillanimitates (Phil., IV, 13; I Petr., V, 9) et praesump­
tiones, cavetque ne quis temere se exponat periculis.
Ex quibus sequentes deduci possunt regulae generales pro
praxi a confessario poenitenti suggerendae :

1 ) Si te adoritur tentatio, statim ab initio eam repelle ne,
si invalescere negligenter permittatur, tanta virtute excrescat
ut perdifficilis pervadat victoria. Sequere igitur praescriptum
Domini : Orate ut non intretis in tentationem, et statim ad
Dei misericordiam confuge, tuam ei confidens infirmitatem,
vel animum converte ad honestam occupationem externam,

145
10

aut actum virtutis, e. g., charitatis, aut contritionis, aut virtu­
tis oppositae elice.
2) Magno, divino nisus auxilio, sis in tentationibus animo,
memor te omnia posse in Deo : « Resistite diabolo et fugiet a
vobis » (lac. IV, 7; Phil. IV, 13). Si enim daemon pusillani­
mem te advertat, magis insultabit, pollicens iam sibi victoriam
quam tentato praestaret fiducia magna in Deo.
3) Cave altercationem cum hoste : altercatio enim auge­
bit tentationem, turbabit animum eumque hostis involvet
tenebris.
4) Virtutem tentationi oppositam constanter exerce, eius
pulchritudinem et vitii contrariam turpitudinem meditando,
vitiique horrorem ac virtutis aestimationem augendo.
5) Tentationes praesertim molestas aperi confessario vel
directori spirituali : nihil magis odit Satan quam suas machi­
nationes non manere occultas; dein hunc actum humilitatis
Deus remunerare solet tentationes infringendo.

V. Diversa ratio pugnandi contra tentationes. — Cum di­
versa sint tentationum genera, quarum aliae amaritudinem
iniiciunt, aliae suaviter alliciunt, diversa etiam obtinet certan­
di ratio. Contra tentationes prioris generis non defensive
tantum sed et offensive obluctari prodest, quaerendo occa­
siones eas subiugandi (v. g. iram, impatientiam, vindictae
libidinem, acediam, inanem gloriam); at tentationes suaves
securius fuga i. e. mentis avocatione quam directa oppugna­
tione vincuntur (v. g. contra fidem aut castitatem), ita ut
ipsae a memoria sint excludendae et occasiones earum tollen­
dae. Quod docet S. Thomas, II-II, q. 35, a. I, ad 4'“ : « Pec­
catum semper est fugiendum; sed impugnatio peccati quan­
doque est vincenda fugiendo, quandoque resistendo: fugiendo
quidem, quando continua cogitatio auget peccati incentivum
ut est in luxuria, unde dicitur I Cor. VI, 18 : fugite [ornica~
tionem; — resistendo autem quando cogitatio perseverans
tollit incentivum peccati quod provenit ex aliqua levi appre­
hensione. Et hoc contingit in acedia : quia quanto magis
cogitamus de bonis spiritualibus, tanto magis nobis placentia
redduntur ea, ex quo acedia cessat ».
Hinc statui possunt regulae quaedam speciales :
1) In tentationibus contra castitatem speciali cautela opus est ne tur­
beris vel timeas inordinate, neve ad turpitudinem etiam eius consideran­
dam applices animum, quia sic augebis tentationem; sed statim confuge
ad Deum, ad vulnera Christi, ad novissima (v. g. mortem et poenas

146

inferni), et aliis honestis rebus vel et externis operibus et laboribus
applica mentem serio ac totis viribus. Curandam autem ut solutu lesum
intuearis, aut unam bonam ideam, non tentationem; alias eam auges,
luvat quoque recurrere ad B. V., Angelum custodem. S. loscph, S. Thomam, S. Aloysium, etc. Post tentationem sollicite ruminari utrum in
illam consenseris, minime expedit, cum tentatio facile redire posset.
2) Pari modo agendum in tentationibus contra fidem, videlicet cavenda
omnis disceptatio, omnis ponderatio suggestionum inimici, sed statim con­
fugias ad orationem, elicias actum fidei firmum, proponas mortem subire
potius quam a fide deviare. Si nihilominus tentatio pergat vexare, et con­
sistat in vanis ideis et levioribus dubiis, ea prorsus contemnatur; si autem
sint difficultates quae aliquid solidi videntur habere, confessarius exponat
tentato motiva crcdibilitatls fidei nostrae, puta doctrinam sanctam et
intemeratam, celerem diffusionem per totum orbem a pauperibus pisca­
toribus, prophetias circa eam impletas, tot miracula, ac tot millium mar­
tyrum sanguinem, et alia diversa diversis ingeniis accomodata, quae sunt
argumenta luce clariora, et manifeste illam veram esse patefaciunt. Insuper
personis excultis commendari potest lectio alicuius libri de veritate fidei
tractantis.
3) Qui tentatur spiritu vindictae a) fugiat et mentem avertat ab iniuria
vel molestia illata, et dein b) cessante tentatione, directe contra agat ac
corrigat apprehensionem qua iniuria saepe parva apprehenditur ut magna.
Cogitet ignominias a Christo susceptas et eas quae a Deo illatae sunt;
meminerit fragilitatis, excuset quoad potest proximum vel etiam pro eo
oret.
4) Si excitetur contra spem et fiduciam tentatio de praedestinatione vel
praescientia Dei, aut eam plane neglige tamquam stropham diaboli, aut
dic interne : meum est servire Deo, futura disponere meum non est sed
Patris qui misit Filium suum ut vitam habeam et abundantius habeam.
Nemo speravit in eo et confusus est... Si scirem mè esse praedestinatum,
aut si praedestinatio esset in manu mea, quid conveniret me facere? Hoc
faciam, et vivam.
5) Si tentatio adsit contra charifatem de dispositionibus tuis : Quid
eligeres et faceres si peccare vel hoc aut illud malum tolerare deberes?,
ad alia convertas animum et hanc cogitationem velut otiosam contemnas,
vel interne dicas Deum in hoc casu te non derelicturum, sed tibi largitu­
rum vires maiores quae pro momento tibi deficiunt.
6) Si personae praesertim piae crucientur cogitationibus impiis, bias ·
phemis in Deum, imprecatoriis in proximum, imaginationibus et motibus
obscenis etiam circa imagines aut res sacras, timoribus aut et despera­
tione circa salutem, illas omnino despiciant, sicut scrupulos, ac nihilipendant, ita ut illa nec examinent nec confiteantur, mentemque placide alio
convertant. Timor enim ac attenta consideratio auget et causât illas.

VI. Signa resistentiae vel non consensionis. — Signa qui­
bus dignoscitur aliquem tentationi non consensisse, vel saltem
non plene, indicantur a moralistis : a) si quis advertens aut
plene advertens ad tentationem, eam statim repellit; b) si
plenius advertens statim angitur vel tristatur: c) si, statim ubi
angitur, adhuc reperit se ita habitualiter constitutum, ut malit
mori quam peccare mortaliter; d) si facile potuerit peccatum

147

exequi et non sit executus; e) si vir timoratus (vel ille qui
soleat ita esse affectus ut malit mori quam expresse mortali­
ter peccare) dubitet num consenserit; f) si quis valde timide
et suspense processisse se meminerit; g) si semisomnis fuerit,
non plene sui compos, iudicetque se id non fuisse facturum
si plene vigilasset; h) si dubitet an sui compos, vigilans,
ebrius fuerit.
In dubio : nullus aut imperfectus consensus praesumitur
apud viros timoratos et illos qui solent ita esse dispositi ut
malint mori quam mortaliter peccare, qui si perfecte consen­
sissent, ordinario non dubitarent; — e contra praesumitur
perfectus apud illos qui sunt laxioris conscientiae et facile in
aliquod peccatum labuntur; hi si melius quam ut solent tentationi restitissent, istud certo scivissent.

VII. Animadversiones. — 1) Confessarius non omittat supradicta media insinuare poenitentibus, praecipue recidivis, ne eorum confessariorum sequatur exemplum, quibus satis est ab ore p-».n!'cmium
audivisse se nolle amplius peccare, et nullo alio interposito sermone, eos
absolvunt.. (Aaertnijs, Th. Μ., I, de Pecc. n. 238.)
2) Poenitentes doceat in processu tentationis tria distinguere stadia;
est nempe a) suggestio seu sola repraesentatio mali in imaginatione vel
et intellectu, simplex propositio mali; b) delectatio indeliberata ex sug­
gestione orta in appetitu sensitivo, vel et rationali, qua tentatio placet,
ac commotio sensibilis et impressio organica qua efficitur iucunda; c) ra­
tione iam advertente malitiam, actus liberae voluntatis : sive dissensus
quo tentationem abiicit et repellit, sive consensus quo directe vel indirecte
in ipsa sibi complacet aut eam admittit, probat vel retinet. lamvero in
solo censensu adest peccatum; hoc enim non est in solo intellectu, vel
appetitu sensitivo, vel indeliberata et spontanea inclinatione appetitus
rationalis, sed in sola voluntate libera quae malo deliberate et libere
adhaeret. Unde dicat confessarius : sentire tentationem seu eius conscium
esse, non est peccatum, sed consentire (C. Trid. sess. 5, can. 5); non
sensus aut placentia, sed consensus et complacentia.
Notetur autem diabolum imaginationem quamdam consensfls fingere
posse (etiam pro tentationibus mere spiritualibus ut de blaspheinia, con­
temptu Dei, etc.) et animum quodam sensu complacentiae afficere, ita
ut homo sibi videatur consensisse; — quod discernitur si, cum advertat,
statim ex animo tentationem detestelur.
3) Attamen moneat confessarius illicitum esse : temere se exponere
tentation), absque Insta causa; quae proportionate esse debet tentationis
gravitati, 1. e. Incitamento et periculo peccandi, spectato non solum ab­
solute et in se, sed et relative pro tali vel tali homine. Et quidem
a) gravi tentation! seu proximo periculo peccandi se exponere solum­
modo licitum est si gravis adsit ratio et simul fundata spes tentationem
superandi;
b) e contra grave peccatum est sine ratione sufficienti se gravi tentationi libere exponere et proximo peccandi periculo;

148

c) ad levem tentationem et leve periculum incurrendum sufficit ratio
levis.
4) Moneat ante tentationem esse exercendam vigilantiam (I Petr., V,
8: Mt., XXVI, 41) ad eas praecavendas; ad quod a) fugiendae sunt
peccandi occasiones; b) vitandae inutiles animi divngationes ac otia, ex
quibus saepe periculosa oriuntur phantasmata; imo c) facultates animae
et passiones etiam sunt positive convertendae ad res bonas, utiles ac
religiosas.
5) Post tentationem finitam aut superatam non est superbiae Indulgendum, sed in humilitate gratiae Deo reddantur cuius auxilio victoriam
reportare valemus, — de consensu praestito aut negato ne longius in­
stituatur examen, — nec umquam expedit concidere animo, sed fiducialiter
confugere ad misericordiam Dei.

QUAESTIO QUARTA

De Scrupulosis
I. Scrupulus dicitur metaphorice a scrupo qui est lapillus
asper in calceo incedentis latens, molestiam tamen et impe­
dimentum in ambulando afferens; et ideo in moralibus est
spirituale offendiculum quod impedit quominus homo inof­
fenso pede et libero gressu in via veritatis praxisque Chris­
tianae procedat. Unde ita vocatur inanis apprehensio et inde
ortus timor et anxietas alicubi esse peccatum ubi non est vel
esse maius quam sit. Quam apprehensionem solet comitari
quaedam obsessio mentalis (kwelgedachte) et hyperesthesia
peccati; et ita scrupulus iam est mentalis morbus et quidem
ordinis moralis : morbida animi anxietas de obligatione exse­
quenda vel de peccatis commissis aut committendis.
Ad illum igitur triplex requiritur elementum : lm ordinis
intellectualis, futilis ratio quae menti obsidet et cuius solutio
non apparet, per modum ideae fixae indeliberate exsurgens,
violenter se ingerens, pertinaciter recurrens; ·— 2m ordinis
affectivi, vana peccandi formido inde exorta, quae tenet at­
tentionem defixam et voluntatem impedit quominus mentem
inde avertat et ad assensum firmum determinet; — 3m effec­
tus ex utroque procedens, agitatio, inquietudo et perturbatio
animi. Potest esse de praeterito, ut si quis ex futili ratione
timeat ne aliquod peccatum aut circumstantiam omiserit in
confessione, ne insufficienter se examinaverit, ne tentationi
consenserit: vel de praesenti aut futuro, ut si quis ex simili
149

ratione timeat ne id quod facit aut facturus est, sit peccatum

II, Conscientia scrupulosa. — Ex dictis iam intelligitur
quid sit conscientia scrupulosa in sensu proprio : est scii, dictamen intellectus practici fundatum in scrupulis; unde est
conscientia quae cum anxietate, dubitat, suspicatur vel pro­
babiliter putat, ac timet, ob rationes leves et contemnendas,
opus hic et nunc ponendum esse malum, dum non est, vel
esse peius quam sit, v. g. esse mortale dum sit veniale.
A conscientia itaque scrupulosa proprie dicta seu scrupulis formata
distinguenda est :
a) scrupulositas, i. e. habitus seu status ita irrationabiliter peccatum
formidandi, quem tamen saepe vocant, sed in sensu improprio, conscien­
tiam scrupulosam: non enim est conscientia i. e. actuale iudicium intel­
lectus, sed dispositio habitualis qua inclinamur et propensi sumus ad
scrupulos et ad conscientiam scrupulosam habendam;
b) conscientia scrupulis agitata seu cruciata et vexata, quae iudicat
actum esse licitum, quamvis levibus causis aliquatenus timeat et anxietur
ne sit illicitus : merus scrupulus seu apprehensio, imaginatio, et anxietas
de se non est conscientia seu dictamen rationis, sed umbra et similitudo
conscientiae, et potest permanere stante iudicio conscientiae certae scru­
pulos contemnente;
c) conscientia timorata quae rationabiliter cum tranquillitate timet
peccatum ex timore filiali quo nec in minimo vellet offendere Deum;
d) conscientia tenera, seu delicata, quae minimos defectus advertit et
diiudicat, sed iuxta normam veritatis.

III. Signa et manifestationes conscientiae scrupulosae
sunt : 1 ) pertinacia in suorum argumentorum argumentatione
et in iudicio, quo aliquis ex timore peccati nullius sententiae
acquiescit: — 2) e contra timiditas simul in conclusionibus et
ideo frequens mutatio in iudicio ex levi apparentia, ita ut
1 Dc scrupulis cfr. Pitres et Regis, Les Obsessions et les Im­
pulsions; P. Janet, Les Obsessions et la Psychasténie; les Névroses;
Dr Raymond, Névroses cl Psychonévroses; Evmieu, Le Gouvernement
de soi-même (2" vol.); Grasset. Demi-fous et demi-responsables; Le
Psychisme inférieur; Gemei.i.i, De Scrupulis; d'Agnel et d’Espiney,
Psychothérapie des troubles nerveux; Le Scrupule.
Item Scaramei 1.1, Directorium asccticum; Reuter, Neo-conf., n.
2S5-274; Billuart, de Conscientia; S. Ai.phonsus, Th. Μ., I, n. 11-19;
Praxis conf., n. 95-98; Raphael a S. Ioseph, Institutiones fundamentales
Theologiae moralis, de Conscientia; Dubois, L'Ange conducteur des
âmes scrupuleuses; Père Raymond, Le Guide des Nerveux et des
Scrupuleux; Grimes, Traité des Scrupules; Beaudoin, Tr. de Con­
scientia; et alii auctores in hoc tractatu, ut Ballerini, Lf.hmkuhl,
Theol. Mechl., Prümmer, et Vermeersch,· Leroux in per. Revue
Reel, de Liège, tnaii, iunii et nov. 1912; Legrand in per. Coll. Brugenses, nov.-dec. 1922, mart.-apr. 1923.

150

definitive pronuntiare non valeat; atque diffidentia sui, qua
aliquis suspicatur defectus sive intellectus in capiendis vel
interpretandis responsis, sive verborum in proponendis diffi­
cultatibus, sive memoriae in retinendis consiliis datis aut
positivis praeceptis, imo aut etiam propriis factis ita ut de
clausa a se ianua, de extincto lumine, de horis recitatis, de
missa audita dubitet; — 3) cupiditas consulendi libros aut
interrogandi novos confessarios; — 4) reflexiones, accusa­
tiones vel interrogationes impertinentes, prolixae aut repeti­
tae, circa plures circumstantias quae in actione adfuerunt vel
adesse potuerunt aut circa responsionem confessarii; ·—
5 ) perturbati et inordinati modi ac gestus in cavendis peccatis
vel negotiis tractandis, ac modus quasi coactus in actionem
ruendi de qua anxie inquirebat, et quasi caecus procedendi in
operibus externis; — 6) timor peccati in illis quae ab omnibus
ut licita habentur; — 7) nimia inquietudo et anxietas circa
actiones praeteritas (v. g. confessionem, breviarii recitatio­
nem) morali diligentia factas, ac proinde voluntas easdam
iterum et iterum repetendi; — 8) inconstantia et firmitatis
defectus in proposito servandi pacem, silendi de scrupulis,
omittendi novam rei inquisitionem, aut simpliciter obediendi.

IV. Causae scrupulorum sunt quotquot systema nerveum
delibilitant et energiam animi minuunt.
1° Internae : a) mediatae ex parte corporis : indoles seu
complexio melancholica ad suspicandum malum et ad tristitiam
prona, quae etiam ex haereditate provenire potest aut ex qua­
dam degenerescentia '; — solitudo seu fuga omnis humanae
conversationis et recreationis; — et imbecillitas capitis, etiam
ab immoderantia in abstinentiis, vigiliis et studiis proveniens :
aut ex debili et infirma constitutione, insufficiente nutritione
et perturbatione functionum nutritionis, emotionibus depri­
mentibus, morbo corporali graviter debilitante, vel et psychastenia quae vix permittit animi intensiorem attentionem ad
aequum iudicium de rebus practicis efformandum;
b) immediatae ex parte animae, sive in intellectu : subtili­
tas ingenii quod facile invenit rationes dubitandi, aut in om­
nibus quaerit certitudinem mathematicam; mentis debilitas et
’ Melancholia inter causas numeratur eo quod melancholici passim
sint ingemo acuti et natura suspicaces, tenacesque rerum quas appre­
hendunt: ita proni sunt ad omnem mali suspicionem, minima etiam
volunt perscrutari, aliis aegre acquiescunt; quae omnia ad scrupulos
praedisponunt.

151

defectus iudicii (mulieres saepius sunt scrupulosae quam
viri); animi imbecillitas et inconstantia qua potius vividas
imaginationes sequitur quam maturum iudicium; — sive in
affectu : occulta superbia tenaciter adhaerens proprio iudicio;
pusillanimitas quae nescit timores contemnere et animum
deiicit.
Duplex est igitur scrupulosorum genus : alii sunt potius
intellectuales, alii nimis sensitivi et timidi ex quadam phobia.
In utroque casu adest defectus tum 1 ) iudicii practici seu
prudentiae in aestimandis circumstantiis particularibus, tum
2) energiae seu fortitudinis, perseverantiae, vel constantiae,
voluntatis quae non imperat intellectui ut sit contentus certi­
tudine practica et improprie dicta, aut non moderatur imagi­
nationem et appetitum sensitivum et ita non movet ad examen
serenum ab imaginatione et anxietatis influxu liberum .*
2° Externae causae sunt : a) Deus (lumen aut robur non
concedendo) scrupulos permittens in poenam peccati, con­
scientiae emendationem, tepiditatis liberationem, humilitatis
exercitium, maiorem animi generositatem, exercitationem in
virtute et fiducia, peccati horrorem, meriti augmentum, pro­
bationem mysticam etc... vel etiam ob bonum aliorum ut diri­
gere scrupulosos discamus;
b) daemon scrupulos in imaginatione et appetitu sensitivo
excitans ad pios torquendum (maxime nutriendo tristitiam)
ut in virtute taediosi fiant, externas consolationes quaerant
donec ad desperationem salutis perducantur, qua ad laxitatem,
imo ad omnia vitia declinent, vel etiam mortem sibi inferant;
c) educatio nimis coarctata vel dura, aut nimis mollis,
conversatio cum scrupulosis et lectio librorum rigidorum, vel
tractantium de re morali, ab illo qui nescit illos recte diiudicare ’.
1 Aliqui, ut Grasset et Leroux, scrupulos ad morbos voluntatis
reducunt; prima tamen causa eorum videtur esse defectus iudicii prac­
tici quod exercitium voluntati·, praesedit. Ipse Grasset fatetur: « L’idée
fixe prend sur la volonté un empire injuste et immérité, incoërcible,
irrésistible, disproportionné, insensé ». Coeteroquin non videtur esse
aegritudo voluntatis quae non di pendcat ab aegritudine mentali, cum
actus appetitivae virtutis sequatur cognitionem ipsique essentialiter proportionetur. (Cfr. Vermeersch, Th. Μ., I, n. 34 citans S. Thomam,
I-II, q. 10, a. 1). Quodsi aegritudo iudicii practici, vocetur voluntatis,
sermo non rectus est, sed quaestio erit de nomine.
* De distinctione scrupulorum an sint a Deo, a diabolo, vel a cor­
ruptione naturae, vide Reuter, o. c., n. 258-260.

152

V. Effectus nocivi scrupulorum. — Effectus nocivi multi
et maxima damna temporalia simul et spiritualia provenire
possunt a scrupulis quibus consensus praebetur, ex quacum­
que causa oriantur. Et quidem
1 ) in vita corporali, agitatio et anxietas vires extenuant,
nervos exasperant, systema nervorum debilitant et perturbant
et viam parant neurastheniae, hysteriae aliisque morbis;
2) in vita intellectuali, rectitudinem iudicii perturbant, imo
ad amentiam ducunt si sint universales, ad monomaniam si
circa unum versentur obiectum;
3) in vita sociali, considerationem proximi imminuunt, aptitudinem ad relationes sociales auctoritative vel misericordi­
ter exercendas tollunt, graviter molestum aliis reddunt;
4) maxime in vita spirituali, causant temporis *deperdi
tionem in impugnandis vanis phantasmatibus, negligentiam
et imparitatem ad officia status, exsiccant devotionem et ab
oratione et sacramentorum susceptione avertunt, diffidentiam
excitant erga Deum et pusillanimitatem spiritus, unde enasci­
tur tristitia, deiectio animi, desperatio quae aliquando ad
suicidium vel effrenatam libidinem ducit.
VI. Remedia scrupulorum sunt : 1° Causas eorum inter­
nas tollere vel minuere : melancholiam et solitudinem solatiis
et laetis recreationibus; debilitatem capitis consiliis sapientis
medici; defectum iudicii practica conscientiae instructione;
superbiam humilitate et iudicii submissione; inconstantiam et
debilitatem animi exercitatione et roboratione voluntatis;
timiditatem et pusillanimitatem meditatione bonitatis Dei et
fiducia in Deum, etc.
In specie, scrupulosi intellectuales suadeantur in rebus
moralibus non esse quaerendam mathematicam certitudinem,
non esse attendendum omnibus quae accidere possunt, sed
solum illis quae verisimiliter occurrunt, atque anxietatem appe­
titus a iudicio seu statu intellectus esse sedulo discernendam.
Timidi vero in omni re firmiter agere addiscant, anxietatem
quam in agendo experiantur fortiter negligant, confisi in divi­
nitatis bonitate, atque firmum propositum acris adversus
scrupulos pugnae mente retineant ac saepe renovent ’.
’ Ita ad roborandam voluntatem, de quo cfr. Etnieu qui proces­
sum curationis methodice describit secundum quem i) vitandae sunt
sensationes non solum tristes sed mere passivae et emo! i vae; 2) cura
physiologica instituenda ex quaesitis requie, somno, distractionibus,

153

2° Causas externas scii., scrupulosos vel scripta, quae ipsis
sunt occasio, vitare, ac excessum laboris intellectualis.
3° Otium fugere et sedulo incumbere labori (maxime illi
qui plus delectat), ad vitandas scii, vanas cogitationes.
4° Magno et mortificato animo contra scrupulos agere,
tamquam cogitationes malas et nocivas ipsos repellendo,
praesertim indirecte, contemnendo, et animum ad alia appli­
cando, et nunquam illis, nec semel, consentiendo.
5° Agere sicut alii viri pii et timorati.
6° Maxime : superiori vel confessario (qui non scrupulo­
sus, sed prudens, etiam potius quam sanctus est seligendus),
humili, caeco et perfecto modo obedire et hanc obedientiam
saepius a Deo magna cum fiducia postulare; quod est fere
unicum remedium efficax.
VII. Principia specialia secundum quae scrupulosi diri­
gendi sunt :
1° Scrupulosus proprio iudicio regi nequit, quia eius ratio
ad hoc est impotens; ergo nihil restat nisi ut ratione aliorum
v. g. superioris aut confessarii gubernetur, qui dicat : eum
esse scrupulosum et in quanam materia ’, ac in ipsa posse et
debere sequi iudicium superioris et obediendo peccare non
posse, nisi omnino certus sit et quod adsit peccatum et quod
iudicium superioris hic et nunc applicari nequeat; — imo
etiam si certus sit, aut si dicat se ubique evidentiam obligatio­
nis et peccati habere, dummodo constet eum tam esse scrupu­
losum ut phantasia sibi fingat se esse certum. Licet enim, ita
placabili tranquillitate, sine defatigatione, ct relicto medio in quo vol­
vitur vita ordinaria; 3) exercenda activitas ct voluntas educanda,
variis mediis quibus scrupulosus addiscat velle, consentire, attendere
labori physico aut intellectuali, conatus adhibere, fortiter, firmiter ac
constanter velle sub uniformi ct invicta d'sciplina (malgré tout) atque
actibus frequenter repetitis.
1 In aliis enim materiis saepius est laxus. « A pusillanimitate se­
quitur quod aliquis retrahatur ab operibus virtutum propter timorem
peccandi. Imo quandoque ad levia peccata vitandum ad graviora
fertur. Quod accidit praesertim laboranti conscientia scrupulosa circa
materiam specialem, puta circa recitationem horarum, celebrationem
missae, etc. Saepe enim alia reputantur pro nihilo, et cum scrupulosa,
laxa nutritur conscientia. Nil mirum cum ex eadem radice procedant,
scii ex animi parvitate et levitate, v. g. non raro contingit quod quis
verba consecrationis anxie repetens, non curet de vasorum vel cor­
poralis munditia, nec ad alia sui officii munera respiciat ». Beaudoin,
Tr. de Conse., qu. 4.

154

agendo, aliquando erret scrupulosus, non tamen peccabit
ratione obedientiae quam superiori aut confessario debet.
Praesumptio scii, stat pro confessario sicut pro superiore, cui obediendum est nisi certo constet eum in praescribendo regimine errare et talem
regulam imponere non posse, ac obedicntiam esse illicitam. Et talem
regulam universalem, utpote sanae vitae cius morali sibi omnino neces­
sariam, sequi potest scrupulosus, etiam si exinde in casu particulari error
sequi possit aut peccatum materiale : iste effectus potest considerari ut
accidentalis et ob proportionatam causam legitime permitti. Ius enim
habet media efficacia adhibendi ct per se honesta ad sanandum.

2° Scrupulosus facile exaggerat vel timet peccatum; hinc
apud ipsum dubium grave (quod in aliis esset rationabile)
« in casu adesse peccatum » censetur inane et spernendum, et
dubium leve « in casu non esse peccatum » censetur fun­
datum.
Quae dubia non sedulo examinet, ut ad certitudinem deveniat : ad
hanc enim pervenire nequit, et ad inutile nemo tenetur; unde ipsi dicen­
dum quod agere libere quaeat, nisi omnino certus sit adesse peccatum;
imo si certus sit, dummodo constet eum esse tam scrupulosum in tali vel
tali materia ut phantasia sibi fingat se esse certum.

3° Obligatio positiva, praecepti scii, affirmitavi, v. g. in­
tegre confitendi peccata, examinandi conscientiam, dicendi
horas, faciendi correptionem fraternam, non obligat cum
magno incommodo; unde ab ipsa scrupulosus facilius eximi
potest.

VIII. Conscientia scrupulosa non est regula agendi pruden­
ter, et quia est incerta, et quia est vincibiliter erronea; sed
deponenda est, saltem iudicio ex principiis indirectis a con­
fessario traditis, v. g. sequenti modo : Quidquid sit de mate­
riali liceitate vel illiceitate huius actionis, certum est quod in
talibus dubiis obediendum est confessario, quod possum et
debeo agere sicut confessarius dixit, quod dubium vel iudi­
cium meum possum negligere, quod obediendo non possum
peccare etc... Atqui, in casu, tale adest dubium aut talis
apprehensio. Ergo...1
1 Quod apud theologos variis formulis invenies propositum. Ita
v. g. Lessius : « Quamvis ego, quoad me, potius iudicarem hoc esse
peccatum, quia tamen meus confessarius dicit contrarium, possum ct
volo facere hoc, quod ille mihi dixit, cum ipse mihi sit interpres
divinae voluntatis ». Et Reuter, o. c., n. 263, remed. 2 : < Quamvis
ego iudicem hoc esse peccatum ,tamen quia meum iudicium fallibilc
est, ct confessarius mihi dixit hoc mihi licere, possum et volo facere
quod ille mihi dixit faciendum esse, certusque sum me bene facere,
quia Deus vult ut illi obsequar »; et remed. 7: < In recte for­
manda conscientia nulla est difficultas aut periculum. Tantummodo

155

Hinc quamvis contra conscientiam scrupulosam agere non
sit licitum, contra scrupulos tamen agere quis potest, imo, ne
grave damnum incurrat, aliquando, etiam sub gravi, tenetur :
non quidem si in pleno dubio maneat, nam cum conscientia
dubia agere est illicitum, sed dummodo hoc aliquomodo de­
ponat et sibi efformet conscientiam certam, indicando, v. g. ex
iudicio confessarii, esse scrupulum et illum contemnendo.
Scrupulus enim, quia apprehensio inanis phantasiae, non
reddit dubium serium, et non impedit quin iudicium conscien­
tiae prius efformatum sit practice certum. Ad rem Lessius, de
Prud. c. 1, n. 2 :
« Prudentia non semper valet scrupulum excludere totaliter. Hic enim
saepe perseverat cum iudicio prudentiae; attamen ut tunc iudicium sit
prudens, debet reputari scrupulus, et sic etiam scrupulum quodammodo
excludit prudentia. Etsi enim imaginatio peccati perseveret cum quadam
anxietate, tamen per prudentiam reputatur umbra, non veritas ».

Principiorum autem et regularum supra traditarum non
debet quis semper actu meminisse, et iis actuale dictamen de
honestate actionis sibi efformare, quia id saepe est moraliter
impossibile pro scrupuloso. Ut ait S. Alphonsus, Th. M. 1.
I, n. 19 :
« Nec opus ut in quolibet particulari actu hoc iudicium efformet...
satis enim est quod ex iudicio semel formato contra scrupulum agat; quia
propter experientiam praeteritam in eius conscientia iudicium illud virtualiter sive habitualiter existit, licet tenebris obscuratum. Ceterum dum
scrupulosus in illa confusione operatur, saepe non operatur cum scrupulo
seu timore deliberato, nam ordinarie non vellet omittere quod sciret esse
placitum divinae voluntatis ».

Exinde pro praxi notari possunt quaedam conclusiones cum
P. Vermeersch, Th. mor. I, η. 382 :
1° Postquam de scrupulis a confessario monitus fuerit, ad
ordinem phantasticum adscribendi sunt consensus quos de­
disse dicat, sive in pravam suggestionem interiorem, sive in
propositum hic et nunc agendi etsi sit malum, sive in propo­
situm peccandi. Scrupulosus enim sibi dicere fingit : id volo,
cogita: 1) ut contemnam scrupulos est Dei voluntas: hanc mihi indi­
cant theologi..., meus confessarius qui vices gerit Dei; sequendo au­
tem voluntatem Dei peccare non possum, ct si accideret ut errarem
materialiter, imputari id non potest, cum sequar directores datos a
Deo. 2) Praeterea obsequendo scrupulis noceo corpori et animae, reddo
me ineptum ad Dei obsequium et proximo fio gravis: vivam in per­
petua tortura... ad haec Deus me non obligat. Quod enim nimiam affert
difficultatem, est moraliter impossibile, neque ad id Deus obligat...
3) Quod video prudentes et probos facere aut tamquam nugas contem­
nere, hoc licet etiam mihi ; video prudentes et probos hoc facere aut
tamquam nugas contemnere; ergo etc. ».

156

vel : ita faciam sive bonum sit sive malum, aut peccabo et
dein confessione peccatum expiabo. Sed phantasia ipsi assen­
sum huiusmodi repraesentavit, ita ut se sic agentem quasi as­
picere ipse sibi visus sit. Non secus tamen atque in somnio,
istis suggestionibus vel propositis nullum liberum consensum
dedit; de praevisa autem confessione fortasse hunc usum
fecit, ut inde ad agendum contra scrupulos animosior evade­
ret. Quare scrupuloso qui, v. g. ex consilio confessarii, novit
habitualiter dubia sua ab ipso contemnenda esse, fas est
agere, manente scrupulo. Notitia enim ista ipsi certam con­
scientiam praebet...
2° Fieri potest ut in processu suorum dubiorum et ratiun­
cularum scrupulosus diu laboret, atque ita ex pugna lassus et
perturbatus sit, ut caeco modo in actionem ruat : tunc vera
libertate necessaria, saltem ad graviter peccandum, destituitur.
3° Similiter pro fictitiis haberi possunt promissiones, vota,
blasphemiae, quae nonnulli saepe imo pene quotidie fecisse
vel dixisse somniantur. Haec audire vel aestimare confessa­
rius simpliciter renuat.
4° Quamvis obligatio agendi contra scrupulos possit esse
gravis, cum ex illis possit grave damnum timeri in profectu
spirituali (derelictio exercitiorum spiritualium, desperatio, suicidium) aut in depressione nervosa ac valetudine corporis vel
mentis, scrupulosus tamen subiectivam culpam vix incurrit
dummodo cum infirma sua voluntate contra scrupulos in
genere conari velit; imo saepe non expedit insistere ne nova
perturbatio et perplexitas oriatur ac periculum desperationis,
quod praesertim timendum est in sensitivis.

IX. Applicationes. — Triplex praecipue est scrupulosorum
classis :
1 ) Alii anguntur a pravis cogitationibus circa fidem,
castitatem, charitatem (a iudicio temerario v. g. aut sensu
aversionis) vel de futuris sub conditione faciendis, aut a
blasphemiis interne prolatis, quibus assentiri saepe timent.
Ipsis omnino imponendum est a) ut contra illos non directe pugnent
(v. g. eliciendo actum fidei, etc.) : id enim eas magis excitaret et magnum
esset incommodum; sed b) ut scrupulos despiciant (quia non pravae cogi­
tationes sed soli consensus, non censensus fictitii sed solum voluntarii
sunt peccatum); et c) ne se examinent circa illas vel eas in charta inscri­
bant; imo d) convenienter imponi potest ut ab ipsarum confessione ab­
stineant nisi tam certo scirent se consensisse ut id ittrare possent. Ipse
enim timor consensus est signum resistentiae aut non consensus.

157

2) Alii anxii sunt circa officia A. adimpleta ;
a) Vcl propter integritatem vel contritionem confessionum praeterita­
rum; quibus, si aliquando generalem confessionem instituerint aut per
notabile tempus confessiones diligenter peregerint, imponendum est ne de
illis omnibus amplius cogitent nec verbum in confessione faciant, nisi
pergant timere et haec tria sine ullo dubio affirmare possint etiam cum
iuramento : peccatum certo fuisse commissum, in mente eorum dum com­
miserint fuisse mortale, et certo illud fuisse oblitos. Quodsi statim non
affirment aut iurent, non amplius sunt audiendi, et etiam si lurent, non
ideo sunt credendi.
b) Vel circa Sacri auditionem, aut Horarum recitationem, quibus numquam permittendum est aliud Sacrum audire aut Horas repetere, vel
partem.
c) Ceterum illi qui de his perpetuas et graves anxietates patiuntur, ob
magna scrupulorum incommoda, a confessionis vel horarum excusantur
integritate materiali, ita ut non teneantur maius tempus horis impendere
quam a probis impendi soleat, et reliqua omittere possint; imo etiam
aliquando pars vel totalitas officii ipsis prohiberi posset, aut spatium tem­
poris determinatum assignari, aut recitatio pro tempore suspendi.

B. Item scrupulosi sunt circa officia adimplenda :
a) Circa integritatem vel contritionem confessionis instituendae, quibus
imponi debet examen conscientiae mediocre (vel et determinandum exa­
minis tempus), accusatio de paucis punctis vel de solis peccatis exteriori­
bus, et simplex recitatio actus contritionis.
b) Circa correptionem fraternam, qui supponere debent se ad illam
non teneri, nisi omnino certi sint.
c) Circa intentionem Missae, Horarum, Sacramenti, etc., qui nullam
elicere possunt sed absolute et materialiter incipere, et pergere sine
haesitatione et mora, sine praecipitatione, capitis contentione aut anxia
sollicitudine : ipse metus ne intentio amissa sit vel non renovata, signum
certum est intentionem adesse; — ceterum non requiritur in.entio satis­
faciendi sed dicendi officium, audiendi missam, etc.; est autem quasi im­
possibile ut utens ratione talem non habeat intentionem.
d) Circa S. Communionem, ad quam accedant cum certitudine quod
non peccarent, etiamsi essent in statu peccati, imo tunc per accidens
consequerentur gratiam.
In quibus omnibus mediocris adhibenda est diligentia.

3) Alii in omni actione peccare formidant.
Quibus imponendum est
a) ut libere agant, sine deliberatione et secundum primum intuitum,
scrupulos despiciunt et contra illos operentur, ubi evidens peccatum non
apparet, imo etiam confni evidentium. si essent tam scrupulosi ut phan­
tasia sibi fingerent se habere talem evidentiam; —
b) et praecipiendum ut scrupulos vincant, ne amentes aut omnino in­
utiles fiant ad agendum; —
c) et de talibus actionibus In confessione abstineant se accusare : licet
enim aliquando errare possint, non tamen peccant, ratione obedientiae
quam confessario debent. —
Quodsi tantum in quodam genere peccatum formident, idem pro hoc
genere valeat.

158

X. Monita pro confessario. — 1 ) Antequam confessarius
poenitentem tractet tamquam scrupulosum, magna circum­
spectione inspiciat an vere sit scrupulosus : sunt enim qui cir­
ca multa sunt anxia, sed non sine iusta et rationabili causa,
v. g. circa restitutionem quia laxe processerunt; circa confes­
siones praeteritas quia accesserunt sine debita praeparatione;
circa peccata praeterita quae magis volunt expiare, ut in neoconversis; circa peccata gravia prima vice vel recidive com­
missa et nondum confessa; circa peccata leviora in quibus ex
teneritudine conscientiae quis iam non vult offendere
Deum, etc.
2) Ubi scrupulosum cognoverit, exquirat obedientiam per­
fectam, interrogando poenitentem an ipsi confidat et constan­
ter velit ipsi in omnibus obedire; secus eum remittat.
3) Sedulo examinet in quibusnam poenitens sit scrupulo­
sus : ordinario enim propter defectum iudicii in quibusdam
est scrupulosus, in aliis potius laxus; et ideo etiam partialiter
ut laxus tractandus. Unde ipsum dicat esse scrupulosum, et
in quanam materia : scrupulosus enim qui sibi persuaderet
scrupulosum non esse, incurabilis est.
4) Cognoscere conetur causam scrupulorum, ut eam amo­
veat, instar medici qui prius morbum eiusque causam explo­
rat quam medicamenta adhibeat.
5) Ut scrupulosi facilius obediant, eorum fiduciam captare
conetur paterna longanimitate; quapropter magna cum boni­
tate eorum miseriis compatiatur, in multa patientia cum eis
agat, ac scientiam theologicam et scrupulorum notitiam com­
petentem se habere ostendat. Generatim cum mansuetudine
et lenitate (praesertim si sint sensitivi) sunt tractandi, sed
tamen cum firmitate; et nonnissi propter inobedientiam incre­
pandi, etiamsi necesse sit, fortiter et cum severitate et rigore
(v. g. privando a communione) non tamen nimio. In hoc
puncto scii, tractandi sunt quasi non essent scrupulosi. Quod­
si obedire omnino nolint, confessarius illos dimittat et ad
alium remittat, dicendo se iam non posse illorum bonum
procurare.
6) Inculcet rationes cur contra scrupulos sit agendum,
v. g., pericula quibus scrupulosus se exponit : pacem amit­
tendi, tempus perdendi, seriam curam profectus spiritualis
negligendi, omni fortitudine destitutum manendi, morositate
sua molestiam causandi aliis et ineptum fiendi laboribus pro­
ximo utilibus; et alia supra exposita.

159

7) Scrupulosis firmitatem vultus et sermonis ostendat, ac
sine ulla haesitatione respondeat, et tradat regulas paucas
generales, sine multis particularibus distinctionibus, nam
secus semper dubitabunt istas valere pro casu occurrenti.
Responsum sit clarum, distinctum ac breve. Non sit prolixus
in explicatione consiliorum, ne inter allegata motiva quid
minus solidum reperiatur; semper idem dicat; nec reddat
rationes responsi, quia de earum valore inquirent et dubita­
bunt, et sic non alieno sed proprio iudicio ducentur. Abstineat
a repetenda expositione quam fecerunt suae difficultatis, ne
diversitas deprehendatur; nec multum inquirat de circumstan­
tiis scrupulorum ac si momentum haberent. Nec permittat ut
saepe ad ipsum recurrant aut multos alios vel libros consu­
lant, aut declarationes ipsis factas scriptis consignent.
8) Quandoque suaviter irrideat poenitentem, dum proponit
dubia non fundata; iubeatque cogitare quid ipse vellet res­
pondere si ab alio de eiusmodi interrogaretur, dicatque ut
idipsum faciat.
9) Ad casus suos per se solvendos paulatim eum perducat,
vetando ne saepius dubia proponat (sed v. g. semel in hebdo­
mada aut in mense), nec ultra duo vel tria recitet, suggerendo
ut agat modo quo existimaret alios agere. Omnem modum
abiiciat scrupulosus quem alii habent ut ridiculum.

QUAESTIO QUINTA

De Laxis
I. Quid sit conscientia laxa. — Scrupulosis multo numero­
siores in hoc mundo inveniuntur, cheul qui laxiore laborant
conscientia. Est autem conscientia laxa proprie illa quae
dubitat, suspicatur, vel probabiliter putat, ob rationes leves
et contemnendas, actum hic et nunc ponendum malum non
esse malum, vel minus malum quam sit (v. g. veniale dum
sit mortale). Unde est quasi anesthesia moralis’.
Dicitur a) proprie ; conscientia laxa enim saepe dicitur
1 De laxis pauca habent theologi, praesertim in tr. de Conscientia.
Prae aliis videri possunt Haine, Raphaël a S. Joseph, Beaudoin, Prümmer; item Legrand in Coll. Brug. 1923.

»160

improprie pro dispositione habituali quae inclinat ad iudicia
laxiora et ad habendam conscientiam laxam;
b) dubitat, suspicatur vel probabiliter putat : si enim certo
iudicat, tunc iam fit conscientia simpliciter erronea, quamvis
haec ex praecedenti laxitate oriri potuerit;
c) ob rationes leves actum malum non esse malum... : est
proprium eius obiectum quo distinguitur ab omni alia con­
scientia positive dubia et probabili, imo et a conscientia
scrupulosa;
d) actum hic et nunc ponendum : sic distinguitur a con­
scientia laxa consequente quae diiudicat actum positum.

II. Conscientia laxa est triplex : a) Simpliciter talis, quae
innititur sententiae tenuiter vel dubie probabili, aut principia
reflexa benigniora nimis frequenter et perperam applicat;
provenit ex defectu attentionis saepius voluntario, et animi
levitate,
b) Cauteriata (I Tim., IV, 2), quae peccata etiam valde
gravia nihil facit ac malum reputat bonum sine ullo remorsu
(Is. V, 20), et provenit ex ignorantia crassa et diuturno
habitu peccandi : ita enim ex moribus perversis obnubilari
potest sensus moralis ut homo nec gravia peccata abhorreat
sed quasi aquam bibat iniquitatem (lob XV, 16). Haec
conscientia opponitur timoratae simul et scrupulosae, ita ut
timorata medium teneat inter cauteriatam et scrupulosam.
c) Pharisaica, sic dicta a Pharisaeis culicem excolantibus,
camelum autem deglutientibus. Haec magna, (v, g. officia
status, interna, legis naturalis) parvi facit, et parva (v. g.
opera supererogatoria, externa, legis positivae) magni facit
(Mt. XXIII, 24) : oritur saepe ex malitia, et opponitur con­
scientiae tenerae simul et angustae, ita ut tenera mediet inter
pharisaicam et angustam.

III. Signa coniecturalia quibus dignoscitur conscientia laxa
eiusque discrimen a scrupulosa conscientia recensentur a La­
croix (Th. Μ. 1., η. 526) ex Stoz (Tribunal Poenitentiae,
η. 223) :
1) Laxus est qui spernit et pro nihilo habet illa, quae alii communiter
putant esse peccata; — qui vero timet, quae alii pro nihilo habent, est
scrupulosus.
2) Qui generatim non credit contionatoribus et confessariis sed eorum
reprehensiones censet esse immodicas exaggerationes, laxus est; — qui

161
11

vero confessariis, aut aliis viris doctis et probis factum excusantibus non
credit, scrupulosus est.
3) Qui proprio confisus iudicio, procedere solet, nemine consulto, laxus
est; — qui vero in rebus etiam claris, vel de quibus alias accepit resolu­
tionem, iterum iterumque interrogat, volens per hoc se reddere magis
securum, scrupulosus est.
4) Qui in confitendo nullo modo sit sollicitus de exprimenda specie,
aut numero peccatorum, laxus est; — qui vero omnia dubie, et haesi­
tanter confitetur, idem saepius repetens, dicens iam hunc, iam illum
numerum, vel circumstantiam diversam, nec unquam sibi satisfaciens, scru­
pulosus est.
5) Qui praecipitanter et sine consideratione ulla agit quidlibet, est
laxus; qui vero in omnibus ita suspense procedit, ut non fidat communi
doctrinae theologorum, sed semper evidentias et demonstrationes quaerat,
est scrupulosus.
6) Qui velociter et vage quaslibet preces deproperat, sine causa inter­
rumpit, inter orandum circumspicit, vel fabulatur, est laxus; — qui vero
anxie precatur, saepius subsistit pro attentione habenda, eadem repetit,
est scrupulosus; et ita de aliis materiis.
Ex quibus sequitur etiam apud pios inveniri conscientiam laxam, saltem
in materia levi, v. g. si quaedam levia peccata nihil faciant, aut praecipi­
tanter et sine consideratione agant quidlibet, aut proprio iudicio confisi
procedere soleant nemine consulto, etc. (cfr. dicta sub 1, 3 et 5).
Speciatim poenitens in confessione iudicandus est laxae conscientiae,
si dignoscatur
a) accusatio evidenter insufficiens, qualis ordinario est apud illos qui
occasione annuae confessionis aiunt nullum malum se commisisse, nec
furtum nec homicidium, aut tantum paucas distractiones in orando vel et
quaedam similia fatentur;
b)absentia remorsus conscientiae ac retardatio confessionis donec
circumstantia quaedam externa quasi ad confitendum cogat;
c) defectus omnis doloris de peccatis declaratis, ut apud illos qui pec­
cata sua magis defendere quam accusare videntur, qui, distracti ac
insensibiles, confessarii exhortationes audiunt, qui ratiunculis quibusdam
sibi persuadere conantur Deum nimis bonum esse ut ad infernum damnet
pro omissione missae aut manducatis carnibus.
Quodsi hisce vel aliis supra enuntiatis signis laxam conscientiam di­
gnoscat confessarius : 1) non potest simpliciter fidere tali poenitenti laxo
qui se nullius peccati gravis agnoscat reum, sed aptis interrogationibus,
pro posse, maior integritas confessionis procuretur; 2) ubi se accusat
dubitative de consensu, praesumendus est consensisse, secus nec dubitaret
sed certus esset se non consensisse, aut nullo modo recordaretur; 3) ma­
xime autem ipsi est inculcanda contritio.

IV. Causae conscientiae laxae recensentur plures, quae ex
parte intellectus ad ignorantiam vincibilem, ex parte appetitus
ad perversitatem voluntatis reducuntur. Plerumque sunt :
1 ) prava aut neutralis educatio, quae est impar ad stabi­
liendam differentiam boni et mali et verum sensum obliga­

162

tionis inculcandi; et familiaritas cum vitiosis quorum moribus
assuescimus et sensibus sociamur:
2) defectus considerationis et consilii in vita morali ordi~
nanda, unde ex usu, externo et mechanico modo, opera bona
fiunt magis quam ex amore boni et odio mali;
3) vita mollis quae enervat animum et levitatem animi cau­
sât, seu defectus disciplinae moralis in voluntate, quae tantum
per praxim mortificationis et abnegationis sui acquiritur;
4) passiones vehementes inordinatae, praesertim in juven­
tute, quibus obnubilatur ratio et facile iudicat licitum quod
nimis cupimus, v. g. iracundia, ambitio, cupiditas, inanis glo­
ria, voluptas sensualis, maxime luxuria qua fit ut animalis
homo non percipiat quae sunt Spiritus Dei. Ita v. g. iracun­
diae motus nihil aliud esse videntur nisi pia indignatio, effre­
nata ambitio nihil aliud nisi nobilis aemulatio, avaritia habetur
ut legitima providentia, fraudes commerciales existimantur
industriae exhibitio, voluptas honesta aut necessaria recrea­
tio, etc.;
5 ) nimia temporalium sollicitudo quae nos terrenos facit,
in aetate matura;
6) vita diu in vitiis immersa, seu peccandi consuetudo;
7) praesumptuosa in Deum fiducia, ex qua oritur neglec­
tus orationis, examinis conscientiae, confessionis, qui animam
omnino deiicit et illam a cibo spirituali relinquit ieiunam;
8) tepor animi.

V. Effectus laxae conscientiae sunt : a) in intellectu :
caecitas mentis, hebetudo sensus, stultitia seu caeca tranquil­
litas post peccatum,
b) in voluntate : cordis durities seu insensibilitas ad pia
monita, ita ut vix mediis ullis moveri queat,
c) irrisio piarum exercitationum,
d) obduratio in malo et impoenitentia finalis (Rom. 11,5).
VI. Conscientia laxa non est regula agendi prudenter, sed
est deponenda, a) quia est incerta; — b) ceterum provenit
ex temeritate aut ignorantia quae est voluntaria, vel saltem
involuntaria manere nequit dum dubium ob rationes leves
exortum serio examinatur; — c) insuper est periculosa et
solet habere effectus nocivos, quia iniicit animam in viam

163

latam quae ducit ad perditionem (Mt. VII, 13), unde ordi­
nario periculum peccandi mortaliter aut in peccato perseve­
randi auget; et ideo, ceteris paribus, etiam magis quam scru­
pulosa, est cavenda et emendanda.
Quodsi non deponatur, agens peccat ea specie et gravitate
peccati quod scit se committere vel cuius periculo se exponit,
sicut de conscientia vincibiliter erronea et de incerta docent
theologi; et quidem peccat toties quoties in confuso saltem
advertit insufficientiam rationum quibus innititur et voluntarie
negligit media adhibere apta ad efformandam conscientiam
rectam, et ita periculo peccandi se exponit. — Imo potest
graviter etiam in re levi peccare, si sua temeritas, quovis
dictamine praetermisso aut contempto, illum impellit ad agen­
dum, ita actualiter dispositum ut, si adverteret actionem esse
graviter malam, nihilominus eam poneret.

VII. Remedia. — Deponenda est conscientia laxa ex vera
fide et purificatione cordis, professione et exercitio verae
religionis. Unde remedia sunt studium reflexionis seu maioris
considerationis, et impugnatio tepiditatis; in specie
1 ) recessus spiritualis per aliquot dies, quo animus Deo
et sibi vacet (Os. II, 41 ),
2) quotidianae conscientiae discussio de actibus diei prae­
sentis (Is. XLVI, 8),
3) devota et assidua oratio et novissimorum meditatio
(Eccli. VII, 40), et frequens piorum librorum lectio,
4) diligens post peccatum confessio ne anima in peccato
obdurescat, et inquisitio mediorum apud confessarium,
5) amotio causarum v. g. improborum fuga et conversatio
cum bonis (Prov. XIII, 20).
Speciatim a) habitualiter caveat laxus a prima sua aestimatione circa
moralitatem actuum suorum, ita ut renitatur contra laxitatem suam et
conscientiam suam rectificare discat,
b) orto dubio de llceltate aut gravitate actionis ponendae, non ut inane
spernat, sed diligenter examinet,
c) stante dubio de gravitate actionis positae, non accedat ad S. Com­
munionem nisi confessus.
Quodsi serio conctur conscientiam emendare, magna patientia et man­
suetudine animandus est ad fiduciam et perseverantiam; et si relabitur,
aliquando a gravi excusabitur delicto ob praecipitationem in agendo, quo
casu hortandus erit ad maiorem vigilantiam ut cautius procedat et etiam
hoc vitare addiscat.

VIII. Monitum. — Secundum principia supra exposita, debet con164

fessarius instruere et monere poenitentem qui conscientia laxa laborat :
1) si talis conscientia, ut saepe accidit, est vincibilis et graviter culpabi­
lis; 2) etiam, extra gravem culpam, si monitionis speretur fructus; 3) etiam
si non speretur fructus, dum nociva sit sive poenitenti qui, ingravescente
laxitate, posset totalem extinctionem sensus moralis pati, sive aliis quia
notabile scandalum proximi aut malum publicum causaret.

QUAESTIO SEXTA

De Mundanis
I. Mundani non illi hic intelliguntur qui vitae honestae
et christianae valedicunt, saeculo totaliter dediti, sed qui
christianam vitam, saltem quoad substantiam, ducere volen­
tes, mundano tamen spiritui indulgent ac de saeculi volupta­
tibus, si non omnino pravae sint, delectantur. Uno verbo, qui
ita Deum colere conantur ut tamen non offendant mundum.
Tales sunt illi qui omnia cupiunt videre, gustare, et legere, ac
saepius commodam, otiosam et voluptuosam vitam ducunt.
Pro iis specialiter attendendum est festivitatibus, speciatim
choreis, de quarum voluptate delectantur, — spectaculis quae
videnda frequentant, — libris et periodicis quae legunt .*
II. Choreae inter personas etiam diversi sexus, secundum
se i. e. seclusis pravis circumstantiis, non sunt inhonestae sed
res indifferentes, quia ex se sunt actus, non libidinis, sed
laetitiae et artis; in praxi tamen periculosae sunt et saepius
occasio peccandi. Ex tribus potissimum circumstantiis possunt
evadere graviter inhonestae :
a) Ex pravo fine, puta libidini indulgendi, v. g., ad Vene­
reas delectationes sibi procurandas, tactus malitiosos vel tur­
pes exercendos, aut turpes sermones habendos, quod prae?·
sertim accidit in choreis larvatis (bals masqués) in quibus,
pudoris freno non amplius retenti, faciunt quod cogniti facere
non auderent.
1 De his conferri possunt S. Franciscus Salesius, Introductio» à
la Vie dévote, & p., ch. 32; S. Alphonsus, Th. Μ., III, tr. 4, n. 426429; Aertnijs, Th. Μ., II, n. 322-324; 325-327; 328-331; Marc, Th. M.,
1, n. 829-893; 834-836; 451 sq. ; Haine, Th. Μ., I, de Pecc., q. 103 et
104; Th. Mechl., de Poen. (4), n. 8g, III et IV; Bali.erint, de Sexto,
n. 47-61; Génicot, Th. Μ., I, n. 241, 242, 240; Noi.rriN, Th. Μ., III,
n. 435 et 436; II, n. 698 sq.

165

b) Ex gravi periculo peccandi mortaliter, v. g., ratione
vestitus, verborum, gestuum, contactus, cantuum et aliarum
circumstantiarum, etiam ante vel post choreas, quando iuvenes
puellas domum deducunt, praesertim ratione modi saltandi
v. g. pectore feminae contra pectus viri pressim verso, ita ut
femina quasi in manibus viri versetur; quae omnia ad car­
nales commotiones disponunt : hoc tamen non est necessario
inhonestum, ut constat ex testimonio saltantium. et intelligitur
ex eo quod mens ad multa alia distrahatur, et necesse habeat
attendendi ad rythmicos motus (valse, galop, scottisch, ma­
zurka, cotillon, etc.)
c) Ex gravi scandalo, sive directo, quia iuvenes sermoni­
bus, amplexibus, tactibus puellas ad peccandum directe solli­
citant, sive indirecto quando vel saltandi modus in se inde­
cens est aut cui significatio amatoria et impura sat aperta est,
ut in choreis modernis (v. g. tango, fox-trot, one-step, shim­
my, boston, blouss, sambo, charleston, etc.), a qua significa­
tione aut indecentia liberari aegre possunt — vel feminae,
sive ubi mos non est, sive, ubi mos est, modo nimis exagge­
rato, pectus denudant immoderate, ut ita ad lasciviam provo­
cent; a fortiori, si nudae vel fere nudae incedant.
Quodsi choreae sint occasio leviter peccandi, leviter in­
honestae sunt.
Hinc : 1) si periculum grave quod choreae adducunt proximum est
et nulla gravis causa adsit illas adeundi, sub mortali vitandae sunt, quia
occasio est libera;
2) si grave periculum sit proximum et simul gravis causa excuset, qua­
lis esse potest gravis offensio mariti, parentum aut fratrum, officium pu­
blicum assistere cogens, vigilantia in coniugem exercenda, leve vel nullum
peccatum aderit, quia occasio est moraliter necessaria, dummodo tamen
finem honestum quis intendat, inhonesta ipse non faciat, et debitis cau­
telis contra periculum se muniat quibus occasio fiat remota;
3) si periculum sit remotum vel leve, ex rationabili causa ab omni pec­
cato excusari potest qui ei se committit. Tales causae solent esse consue­
tudo, finis una alteravc vice In anno relaxandi animum, facilius inveniendi
occasionem matrimonii, non displicendi marito aut adamanti, satisfaciendi
vicinis aut amicis ad choreas invitantibus, non se exponendi irrisioni, etc.
1 Cfr. Dict. de TllEoi.,, art. Danse.
* Ita commune de choreis hodiernis iud’cium autoritatis ecclesias­
ticae, v. g. Arch. Parisiensis; episcopi Belgii (1914); Benedictus XV,
6 ian. 1921 ; Conc. Mechl. n. 59 - et laicorum qui de re morali adhuc
curam habent; de quo vide José Germain, Danseront-elles? — Uti­
liter conferri possunt: Vuii.i.ermet, Les catholiques et les danses
nouvelles; la Vie diocésaine, maii 1922; N. Revue Théol. 1924, p. 32;
Kiselstein in Rev. Eccl. de Liège, sept. 1924; StaNdaert in Coll.
Gand, mart. 1925; A. Janssen, Les Danses modernes.

166

Periculum norma generali definiri nequit, sed in singulis casibus pro
adiunctis diiudicandum est, maxime ex experientia uniuscuiusque, etiam
ex circumstantiis :
a) sunt adiuncta tam inhonesta ut rcf/utaritcr omnibus sint occasio pec­
candi proxima : tunc ut talia sunt habenda, nisi specialis ratio demonstret
pro aliquo hanc occasionem abesse;
b) e contra id quod generatim non est occasio proxima, pro aliquo in­
dividuo valde infirmo occasio esse potest, et peccatum, nisi sit tam fra­
gilis ut ubique occasionem videat peccandi;
c) multo periculosiores solent esse choreae publicae quae in cauponis
inter omnis generis personas aguntur, quam quae in privatis domibus
habentur : peccata externa enim in honorabili societate solent rarius eve­
nire;
d) imo consuetudo frequenter adeundi choreas publicas raro erit sine
occasione proxima;
e) nec laudandae sunt choreae puerorum utriusque sexus. Nam etsi
concupiscentia abesse praesumatur, non valent nisi ad fovendum mun­
danum spiritum vanitatis et periculum sunt innocentiae.

III. Confessarii munus. — a) Primum erit omnes a choreis,
aut saltem ab earum ferquentia, quantum possit, avertere,
maxime parentes et puellas, quibus inculcetur eas esse spiritui
christia.no, ut sensualismum foventes, adversas, nec esse
necessarias ad nubendum : suaviter tamen, potius indirecte
persuadendo quam directe minando. Cui applicari valent
dicta S. Augustini de ebrietate : « non aspere, non dure, non
imperiose ista tolluntur, sed magis docendo quam iubendo.
magis monendo quam minando » (S. Thomas, II-II, q. 150,
a. 1, ad 4).
b) Poenitenti choreas adire volenti, confessarius perpendat
periculum poenitentis interrogando ob quem finem velit
adire, — an iam pluries propter choreas peccaverit, aut saltem
gravibus libidinis motibus subiectus fuerit, — inquirendo de
circumstantiis modi, temporis, loci, personarum, v. g. quales
soleant isti saltus institui, utrum in iis intercedant gestus in­
verecundi, exigantur oscula, an sit simplex circumcursitatio
sine eiusmodi actibus; — item an non ipsi vel alteri, uni vel
pluribus in particulari timendum sit scandalum.
c) Quodsi persuadere nequeat, monitis et praesidiis peri­
culum diminuere curet, v. g. ut poenitens finem honestum
sibi praestituat; modestiam servet, maxime in vestitu, gestu et
sermone; vitiosis sympathiis nullo modo obsecundet sive
aliorum erga se, sive sui ipsius erga alios; post choream pra­
vis imaginationibus aditum praecludat.
d) Non potest confessarius absolutionem denegare, nisi

167

sit occasio proxima peccandi vel modus saltandi omnino
turpis.
e) Severius tamen agere potest cum illis qui choreas, vel
novum modum saltandi inhonestum, aut se vestiendi, alicubi
introducunt, aut soli servant, aut sine ratione sufficienti eas
domi permittunt, aut aliter iis cooperantur; aut cum cauponi­
bus qui inhonestas choreas admittunt. In his omnibus tamen
magna semper cum prudentia procedat.
IV. Spectacula, sicut choreae, de se non sunt mala nec
illicita, quia ludus honestus et moderatus nihil mali in se
continet (II-II, q. 168, a. 3); hodie tamen pleraque specta­
cula quae in theatris publicis exhibentur sunt graviter mala :
a) Vel quia sunt notabiliter turpia, sive ob res obscenas
quae repraesentantur, sive ob feminas immodice denudatas
praesertim si conspicillis telescopicis adspiciuntur, sive ob
choreas quae, scenis interpositae (ballets), ex quasi nudidate,
lascivis gesticulationibus et inverecundia saltatricum inhones­
tae sunt.
b) Vel quia fidei et religioni notabiliter sunt contraria,
quam tradunt ut tyrannicam et sanguineam, scientiae et pro­
gressui inimicam, ridiculosam, falsam, superstitiosam, inep­
tam, etc. aut rectam a sacerdotibus et religiosis quos turpibus
commerciis deditos exhibent.
c) Vel quia legi morali notabiliter contraria sunt, dum
virtutes ut viles contemmunt, vitia et delicta extollunt, v. g.,
vindictam, homicidium, suicidium, adulterium, divortium, neomalthusianismum, vitia carnis, certos modos iniustitiae etc.
Quodsi non sint notabiliter impia aut turpia, aut tantum per
transennam aliquid habeant religioni contrarium vel graviter
obscenum, erunt leviter inhonesta.
Hinc spectaculis adesse peccatum mortale esse potest ex
tribus circumstantiis :
1 ) ex pravo fine sive libidinem sive impietatem explendi;
2) ex periculo proximo perversionis in fide vel moribus;
3) ex gravi scandalo mali exempli. Et ideo graviter pec­
cant non solum
a) qui prava spectacula componunt, aut
b) qui illa exhibent, nimirum directores et actores; sed et
c) qui ea fovent per applausum aut subscriptionem, saltem
si sine illis locum non haberent;

168

d) qui iis promiscue assistunt vel suos assistere permit­
tunt, nisi gravis causa sub debitis cautelis excuset.
Similes itaque regulae valent ac pro choreis : 1) Si periculum est
grave seu occasio proxima peccati mortalis, sola gravis causa excusare
potest et quidem sub congruis cautelis quibus periculum fiat remotum.
Causa sufficiens erit prudens timor notabilis damni, ut indignationis diu­
turnae mariti, parentum, domini; officium publicum intéresse cogens; ne­
cessitas invigilandi coniugi; necessitas aut magna utilitas ea cognoscendi;
non vero merum praeceptum, nec iactura pretii pro ingressu soluti, nec
finis philantropicus.
2) Si periculum non sit grave sed remotum, ex rationabili causa licitum
est assistere, qualis non est solum solatium et recreatio, sed v. g. voluntas
mariti, praeceptum parentum, ratio famulatus in illis qui dominum co­
mitari debent, ratio utilitatis ea cognoscendi, decentia status.
3) Si quis assistat spectaculis malis ob curiositatem et vanum sola­
tium, seclusis periculo et scandalo, peccat venialiter.
Periculum diiudicandum est ex experientia et adiunctis :
a) sunt spectacula tam impia aut inhonesta, ut regulariter sint omnibus
occasio proxima peccati; tunc ut talia habenda sunt nisi quis in fide
sit firmissimus aut expertus sit se parum moveri; quod periculum tamen
raro abest in adolescentibus.
b) E contra id quod generatim non est occasio proxima, ratione spe­
cialis fragilitatis potest esse alicui occasio proxima et peccatum.
c) Pericula maiora sunt in parvis theatris, quae peiora esse solent quam
magna in quibus exculta societas intervenit.
d)Periculum aliquando valde extenuatur, si spectator dramata non
intelligit, vel si ad repraesentationem non attendit sed ad solam musicam.

V. Confessarii munus. — a) Primum est omnes, quantum
potest, a spectaculis avertere, quia periculis plena sunt, a spi­
ritu evangelico aliena, passiones excitant, sensualismum
fovent et animum enervant. Consuetudo assistendi omnem
devotionem aufert et saepe est occasio proxima peccandi.
b) Turpium et impiarum scenarum actores ad sacramenta
admitti nequeunt, nisi aut professioni renuntient aut saltem ab
eiusmodi scenis abstineant : sunt peccatores publici, publicum
scandalum praebentes.
c) Quoad eos qui rationem habent sufficientem assistendi,
confessarius periculum diminuere satagat, v. g. monendo ut
conspicillis telescopicis non utantur studiose et choreis scenicis non assistant vel iis non attendant.
VI. Scripta 1 ) alia sunt ex professo impia et contra reli­
gionem, vel obscena i. e. ad libidinem excitandam confecta,
et illa sunt periculum proximum peccandi generatim pro om­
nibus, nisi forsan pro docto et pio theologo si agitur de im­

169

piis, et pro viro omnino serio et honesto si agitur de obscenis;
unde per se sunt Indice prohibita.
2) Alia non sunt impia aut obscena nisi obiter et data
occasione, quia aliquid exiguum obscenitatis aut contra Eccle­
siam vel eius ministros habent, qualia sunt multa opera romantica et dramatica hodierna, et illa pro pluribus periculum
constituunt proximum, praesertim pro junioribus. lamvero :
a) Priora legi non permittuntur nisi gravis adsit ratio ne­
cessitatis et simul congruae cautelae adhibeantur quibus
periculum fiat remotum; ad quod insuper dispensatio a lege
Indicis est obtinenda.
b) Similiter alia legere grave peccatum est in casu quo
periculum proximum constituunt, aut si nominatim in Indice
fuerunt relata.
c) Lectio mere recreativa turpium aut impiorum quando
lege Indicis non sint alicui prohibita, sine utilitate et absque
periculo (quod tamen raro abest), est solum peccatum
veniale.
Gravitas periculi pensanda est ex fine, aetate et indole, moribus et
religione lectoris, praesertim a lectionis frequentia, bonorum scriptorum
influxu compensatorio, maxime a lapsuum frequentia.
Et similiter secundum easdem regulas judicandum est de scriptis so­
cietatis subversivis, v. g., anarchisticis.

VII. Confessarii munus. — 1 ) Primum est de scriptis et
lectionibus interrogare, et etiam admonere, nisi certum sit
poenitentem esse in bona fide, nec sperandum esse fructum
ex monitione, et non adesse periculum proximum peccati;
quod in illis qui habitualiter legunt prava scripta vix contin­
gere potest.
2) Renuentibus periculum proximum ex lectione deserere,
absolutionem denegare debet.
3) Libri pravi quos poenitens possidet abiiciendi sunt vel
potius confessario tradendi.
4) Si alicui seria adsit ratio legendi quaedam opera pro­
hibita, praestat ipsi procurare licentiam ecclesiasticam, ac
monere ut libros domi includat, et etiam bona opera legat
tamquam antidotum.
5 ) Omnes, praesertim iuvenes, a lectione scriptorum quae
indifferentismo, libéralisme, socialismo favent aut sensualismum fovent (romans), retrahat, quia facile causant magnam
animae ruinam, scii, sensim sine sensu fidem et devotionem

170

eradicant, librorum bonorum fastidium causant, animam ad
profanos amores incendunt, ad vitium inclinant.
6) Parentes et collegiorum superiores moneat ut hac in re
vigilaritissimi sint erga filios et alumnos.
7) Iis qui dicunt se omnia indicare velle per semetipsos,
ostendatur esse impossibile de quaestionibus religiosis indi­
cate, pro illis qui philosophiae ac theologiae non studuerunt.
VIII. Animadversiones. — 1 ) Caupones non possunt a) ex­
ponere scripta ex professo prava; b) nec generatim et semper,
minus bona et prohibita, sine iusta ratione; c) possunt tamen
si vitandum sit magnum damnum, et simul bona exponant.
2) In lectionibus peccatum esse potest : a) propter scanda­
lum datum; b) propter periculum, ad quod diiudicandum
varia consideranda sunt : modus proponendi, indoles legentis,
lectio habitualis vel transitoria, adiuncta, ut si simul bona
legantur scripta, etc.; c) propter cooperationem, uti in edito­
ribus, venditoribus, scriptoribus, typographis, etc. de quibus
dici solet in tractatu de Fide.
3) Qui propter legitimam rationem, v. g. propter necessi­
tates negotiationis suae aut industriae, ' subscribunt pravis
diariis aut ephemeridibus, prava ibidem impressa non legant.
4) De spectaculis cineticis, similia valent ac de theatris.
5 ) De mundano ornatu et de novitate in vestitu valent
sequentia :
Ornatus mulierum etiam ad fovendam et erigendam pul­
chritudinem, per se est res indifferens, et ideo bona si fiat
secundum rectam rationem; unde excessus per se non est nisi
veniale peccatum, mortale tamen esse potest tum ratione in­
tentionis seu finis pravi mortaliter mali, tum ratione periculi
vel scandali gravis.
Hinc : A. Mortaliter peccant a) si se ornent animo provo­
candi ad libidinem; b) si veste ita tenui ac subtili utantur ut
partes inhonestae non satis tegantur; c) si pectus habeant
immoderate nudatum, ita ut ubera media vel fere tota denu­
data sint, aut nonnisi velo perlucido cooperta; quod valet de
nostris regionibus excultis, non de populis barbaris: d) si
pectus non omnino immoderate nudatum habeant et superio­
rem dumtaxat partem uberum ostendant sed praeter consue­
tudinem patriae, vel talem consuetudinem introducant : ex­
traordinaria enim et insueta magis movent. Quae consuetudo
non est laudabilis, et ideo potius est extirpanda.
171

E contra B. Venialiter peccant a) si ex levitate, vanitate,
iactantia se ornent, iuxta consuetudinem patriae; b) si orna­
tus sit praeter conditionem status; c) si, absque ratione suffi­
cienti, pectus non omnino immoderate nudatum gerant secun­
dum consuetudinem patriae (assueta enim minus alliciunt);
et etiam, praeter hanc consuetudinem, si pectus modice nuda­
tum vel brachia nudata habeant vel vestem ita confectam ut
forma pectoris omnino appareat, aut talem consuetudinem
introducant. (Talis consuetudo enim non est laudabilis);
d) si in ornatu adsit fictio seu simulatio proprie dicta, v. g.
pulchritudinis, ut si sine ratione excusante (saltem legitimae
recreationis) mulier utatur veste virili, vestes larvas induat,
faciem liniat fuco ac pigmentis, capillis utatur alienis ad
mentiendum propriis, mammas falsas portet, etc., nisi ista con­
suetudine generali fuerint introducta; e) si ornamenta nova
et curiosa inveniant aut fabricent (modes ridicules) vel in­
troducant.

C. Nullum adest peccatum a) si recta intentio, legitima
consuetudo patriae, et conditio status servantur; hinc, in mul­
tis regionibus, capillis non velatis procedere hodie nullum
peccatum est : ista tamen consuetudo non est laudabilis
(cfr. I Cor. XI, 6); b) si mulier se ornet ut placeat viro,
nupta ad placendum marito (iubente illo, vel ne ad alias
mulieres divertat), vel innupta ad virum habendum; si tamen
virum habere nolit, etiam ornatum superfluum relinquat;
c) si fiat sola dissimulatione et ad defectum tegendum vel
occultandum quis utatur ornamento, v. g. capillis alienis ad
calvitiem tegendam, falsa mamma si altera fuerit abscissa,
fuco ad occultandam turpitudinem ex defectu provenientem ‘.
Ex quibus patet non tam facile in his rebus committi pec­
catum mortale, nec proinde facile adesse rationem denegandi
s. Communionem propter grave scandalum publicum; nisi
hac in rè speciale praeceptum ecclesiasticum imponeretur ab
episcopo. Quod tamen clare deberet manifestare; ordinarie
enim existimantur episcopi in suis instructionibus potius in1 Cfr. S. Thomas, 11 -11, q. ι<Ό, a. 2, cum comment. Caietani et
Billuart; S. Alphonsus, Th. M . I. III, n. 54-55; Benedictus XV,
2i oct. 1919 et 6 ian. 1921; episcopi Belgii, ii ian. 1924; in mand.
quadrag. 1924; et 8 sept. 1925; Conc. Mechl., n. 58; Vuillermet,
Les modes actuelles; Lemaître, La mode et ses hardiesses, la danse
et le spectacle; Kiselstein, Les modes indécentes, in Revue Eccl. de
Liège, mart. 1925, et in opusculo eiusdem tituli ; Cruysberghs, Kleederdracht en Zedenleer in Collect. Mechl., ian. 1927.

172

culeare solam legem naturalem, ut in Belgio nostro admitti
tuto potest.
Notetur non esse obligationem dimittendi ornatum decentem iuxta mo­
rem patriae etiamsi aliqui determinati viri exinde allicerentur ad concu­
piscentiam; quia id esset nimis onerosum. Quodsl sit praeter consuetu­
dinem patriae, vel si sit immodestus, quin tamen omnino inhonestus sit,
adest talis obligatio ad vitandum scandalum determinatae personae, sal­
tem aliquot vicibus, secundum principia quae exponuntur in tracatu de
Chari tate.

QUAESTIO SEPTIMA

De Eruditis
et personis spectatae conditionis
I. Eruditi in genere *. — « Quum eruditorum exemplo plu­
rimum ducantur et facinentur homines illiterate et plebeii,
magni interest illos christianam ducere vitam bonoque esse
exemplo. Quando ergo viri litterarum studiis eruditi ad sa­
crum tribunal accedunt, confessarius haec specialia erga eos
teneat : 1° Pro scientia eorum tractet eos honoremque eis
reddat. — 2° Inter monita viris doctis danda, princeps nostris
temporibus illud est, ne prae scientiâ profanâ fidem catholi­
cam vilipendant. Sit sua cuivis disciplinae laus, exerceantur
ingenia, colantur artes atque scientiae, attamen quam immen­
se vera fides haec omnia praecellit! Doctrina fidei, utppte a
Deo fallere et falli nescio, omni caret errore omnique incertitudine; scientia profana, humanae rationis foetus, multis
erroribus atque incertis hypothesibus obnoxia est; fide conse­
quimur filiorum Dei consortium in hoc saeculo, et in futuro
vitam possidebimus aeternam; scientia profana angustis hujus
vitae limitibus arctata est, nec sine fide quidquam proderit
post mortem. Neque grave nobis esse debet, veritates revela­
tas captum nostrum excedere; gaudeamus potius de illarum
sublimitate, ut praeter reliquas facultates etiam intellectum
nostrum Deo mancipare liceat. Egregria sunt, quae Thomas a
Kempis hâc de re scripsit in aureo opusculo « De Imit.
Christi », lib. 4, cap. 18, e quo aliquot sententias excerpo :
1 Inserimus in hac quaestione monita P. Aertnijs, Theol. Past.,
n. 165-166 et n. 163-164.

173

« Plus valet Deus operari, quam homo intelligere potest...
« Si non intelligis nec capis quae intra te sunt, quomodo
« comprehendes quae supra te sunt... Noli curare, noli dis« putare cum cogitationibus tuis, nec ad immissas a diabolo
« dubitationes responde; sed crede verbis Dei, crede sanctis
« eius et Prophetis, et fugiet a te nequam inimicus... Nam
<·< infideles et peccatores non tentât, quos secure iam possidet;
-< fideles autem devotos variis modis tentât et vexat... Qui« quid intelligere non vales, Deo omnipotenti secure com« mitte. Non fallit Deus; fallitur, qui sibi ipsi nimium credit...
« Deus aeternus et immensus infinitaeque potentiae, facit
« magna et inscrutabilia in coelo et in terra, nec est investi« gatio mirabilium operum eius. Si talia essent opera Dei ut
« facile ab humana ratione caperentur, non essent mirabilia
« nec ineffabilia dicenda ». — 3° Data opportunitate, pro­
dest doctos viros catholicos hortari ut pro Ecclesia Catholica
etiam decertent, puta in ephemeridibus, et maxime si sunt
Deputati ad Comitia legislativa, orationibus, et suffragiis;
praeterea, sese aggregando catholicis consociationibus, etc. —
4° Sciat tamen confessarius non deesse viros eruditos neglec­
tae conscientiae, qui sunt passionum suarum mancipia, et non
formidant gravia peccata sua reticere. Quamobrem confessa­
rius, si merito suspicatur poenitentem suum reum esse pecca­
torum, quae non confitetur, ne vereatur ipsum interrogare,
e. g. circa lectiones, praecepta Ecclesia, officia statûs. —
5° Contigere potest ut eiusmodi vir, quamtumvis eruditus in
disciplinis profanis, ignarus sit in doctrina Religionis, et veri­
tates Fidei etiam necessitate medii scitu necessarias ignoret;
eo in casu, ne poenitenti ruborem offundat, modum instruc­
tionis indirectum adhibeat, v. g. supponendo illas veritates
ipsi cognitas esse et ab ipso credi, confessarius eas explicite
commemoret, ut exinde vim et efficaciam, quam habent in
sectandam virtutem et fugienda vitia aut ad contritionem
excitandam, deducat: praeterea preces et symbolum fidei,
quae veritates dogmaticas scitu necessarias continent, in
satisfactionem poenitenti iniungat ».
II. Nutantes in Fide. «Tamquam pro nostro tempore iampridem scripsit S. Hilarius ; « Multi enim sunt, qui simulan« tes fidem non subditi sunt fidei, sibique fidem ipsi potius
« constituunt, quam accipiunt, sensu humanae inanitatis in« flati, dum quae volunt sapiunt, et nolunt sapere quae vera
« sunt ». Quot laici doctrinâ exculti hodie inveniuntur, qui

174

catholici esse videntur, sed fidem reapse non habent! Propterea mirum videri non debet, si nonnulli inter illos reperiantur, qui ex motivo humano non formidant Communionem
paschalem recipere sine fide in Christi praesentiam.
Quum fides sit radix iustificationis, manifestum est absolu­
tione sacramentali non tantum indignos sed et incapaces esse,
qui circa veritates fidei catholicae increduli sunt easve in du­
bium vocant; nisi resipiscere velint et verum actum fidei
eliciant. Sed et tunc, si haeresim externe protulerint, et cen­
suram non ignoraverint, prius indigent absolutione ab ex­
communicatione contracté et specialiter Papae reservatâ.
Porro, circa huiusmodi fluctuantes in fide aut incredulos,
sedulo attendendum est ad fontes incredulitatis. Praecipui
sunt : 1° defectus solidae instructionis in Religione; qui qui­
dem defectus nostrâ aetate plerumque parentibus imputandus
est, eo quod liberos suos scholis neutralibus commiserint, et
christianam educationem neglexerint, imo indifferentiam in
Religione ipsis verbo et exemplo inseverint. Eiusmodi igno­
rantibus debita instructio procuranda est vivâ voce, libris,
etc... Si edoceri cupiant, inculpabiliter forte fluctuarunt; sin
autem instructionem detrectent, a gravi culpâ nequaquam im­
munes sunt. — 2° Sensualismus seu materialismus, quo ho­
mines mundani unice inhiant voluptates sensuum, divitias et
honores; unde exoritur occultum odium veritatis, quae, utpote
eorum pravis affectibus contraria, ipsis invisa redditur; propterea, ad conscientiae angores sopiendos, dubia contra fidem
sectantur, in iisdem sibi complacent, quidquid contra verita­
tes fidei opponitur, libenter audiunt et legunt, et quamvis
veritas ipsis solide proponatur, assensum tamen suspendunt.
— 3° Turgida superbia, quam specioso titulo emancipationis
generis humani vel independentiae rationis humanae conde­
corant; eiusmodi illuminatos se iactantes supra vulgus eminere
volunt, et quidquid captum eorum excedit, contemnunt. Ambo
hi fontes se invicem adiuvare solent. Non pauci quoque inve­
niuntur, qui ex ostentatione, ex desiderio sibi ipsis errores
persuadendi, incredulitatem proferunt, corde tamen credunt.
Quod ad remedia attinet, praecipuum, ne dicam unicum, est
oratio. Deinde dehortandi sunt a conversatione cum homini­
bus, qui dubia et errores spargunt, atque a lectione librorum
et epheremidum liberalium. Disputatio cum ipsis de veritati­
bus fidei passim vitanda est, nisi sincere doceri cuperent;
neque ipsis suadendi sunt libri controversiarum; secus nam­
que de fide ratiocinari pergunt, firmantur in opinione quod

175

ratiocinio perveniendum sit ad fidem, et, quod peius est,
eorum vanitas nutritur ' ».
III. Magnates et divites. — «Magnatum et divitum confes­
siones excipere est opus certe saluberrimum, non solum prop­
ter ipsorummet salutem, verum etiam quia bonum vel malum
exemplum eorum multum valet; est autem simul opus diffi­
cillimum, tum ob vitae illorum conditionem externam, cuius
rationem habere oportet, tum ob peculiares tentationum, qui­
bus obnoxii esse solent, illecebras. Obnoxii enim sunt super­
biae, quae reddit eos monitis Sacerdotum parum dociles;
pacem habent in substantia suâ, nimirum adhaerent divitiis
suis, quarum ope paradisum terrestrem sibi creare nituntur, et
de aeternâ beatitudine adipiscendâ parvam curam habent;
ideo a molestis vitae christianae praeceptis abhorrent; unde
mirum non est, inter magnates et divites hodie multos esse
Liberalismo infestos, et erga Religionem indifferentes. Hinc
difficile est huiusmodi poenitentes moderari in arctâ via, quae
ducit ad vitam, aeternam scilicet. Attamen haec difficultas
non debet confessarium absterrere, sed zelum eius acuere, ut
cum congruâ discretione, industriâ, benignitate et fortudine,
eiusmodi poenitentes a vitâ mundanâ ad vitam christianam
transferat, ne aggregentur in numerum eorum, quibus Chris­
tus comminatus est : Vae vobis, divitibus! »
Ceterum in tractandis magnatibus et divitibus confessarius
uti debet principiis et regulis communibus; quod enim iussit
Deus principibus populi iudaici, convenit quoque iudicibus
populi christiani in sacro Poenitentiae tribunali : « Nulla erit
distantia personarum; ita parvum audietis ut magnum; nec
accipietis cuiusquam personam; quia Dei iudicium est »
(Deuter. I, 17.) Unde confessario sequentia observanda pro­
ponimus : 1° Sit cum huiusmodi poenitentibus semper urba­
nus, puta quod attinet ad externam formam quaestionum, ad1 Ad horum eruditionem cl in Fide confirmationem commendari
inter alia merentur (pro excultis): Van Gestel, Het geloof van den
christen; Famulus, lleeft Gad wcrkclijk tot de menschen gesproken? ;
Dekkers, Roomsch-Katholiike Godsdienstlecr (Dogmatiek — Zedenleer — Genadelcer); Apologie ; I.aeoret, Les dogmes catholiques;
Aug. Nicolas, Etudes philosophiques sur le christianisme; Deschamps,
Démonstration catholique; Dr. Segur, Opuscules; Hugueny, Critique et
catholique; Verelst, Apologétique (necrl. transi.), Dogmatique, Morale;
Hettinger, Apologetik (gall, transi.); Wilmers, Lehrbuch der Religion
(neerl. et gall, transi.); Mausbach, Religion, Christenthum und Kirche;
Die Katholische Moral und ihre Gegner.

176

monitionum, instructionum, et adhortationum, quas eis im­
pertire oportet; attamen cavendae etiam sunt immodicae
urbanitatis formulae. — 2° Caveat ne iis aduletur peccatisque
eorum conniveat ex imbecilli hominum timore, veritatem reti­
cendo aut dissimulando. Poenitentibus, utut conspicuis, ubi
status conscientiae eorum id poposcerit, pariter turpitudo
vitae corruptae est ob oculos ponenda, media necessaria ad
emendationem sunt iniungenda, aut etiam, si opus fuerit, ab­
solutio proroganda est. — 3° Ea, quae divitibus specialiter
inculcanda sunt, succincte exposuit S. Paulus Timotheo hisce
verbis: « Divitibus huius saeculi praecipe, non sublime sapere,
< neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo (qui
< praestat nobis omnia abunde ad fruendum), bene agere.
« divites fieri in bonis operibus, facile tribuere, communicare,
< thesaurizare sibi fundamentum in futurum, ut apprehen< dant vitam » (I Timoth. VI, 17-19). Apostolus ergo primo
docet vitia, a quibus cavere debent, a superbiâ scilicet, ne
efferantur aliosque despiciant, et in divitiis confidentiâ,
quippe quae fluxae sunt et fugaces. Secundo docet virtutes
quas debent exercere, nimirum ut humiles et grati sperent in
Deum vivum, qui semper manet, et a cuius munificentiâ om­
nia proveniunt; ideo propter illum bona faciant opera, liberaliter dent pauperibus, suasque divitias communicent. Haec
si fecerint, veras divitias sibi cumulabunt perpetuo duraturas.
Thesaurus spiritualis est congregatio meritorum, quae sunt
fundamentum futuri aedificii, quod nobis praeparatur in
coelo ».

QUAESTIO OCTAVA

De Excommunicatis
I. Obligatio confessarii quoad excommunicationes. — Non
raro poenitentes occurrunt qui poenam excommunicationis
contraxerunt. Unde opportunum videtur summatim exponere
ea quae circa hanc materiam in praxi sunt necessaria magis
et ideo speciatim attendenda ‘. Et quidem confessario est
1 Inspici possunt auctores qui, post promulgatum Codicem, scripseserunt, ut Prümmer et Vermeersch. Cfr. Revue lied. de Liège, nov.
1928.

177
12

obligatio tum cognoscendi sufficienter ea quae spectant ex­
communicationes, tum monendi de his poenitentes.

A. Obligatio est cognoscendi scientia habituali :
I ) Censuras saltem notiores aut frequentius occurrentes.
Sciat itaque quod excommunicantur ipso facto ex iure : apostatae,
haeretici, schismatici; — edentes, defendentes, legentes aut retinentes
libros eorum apostasiam, haeresim, schisma propugnantes, aut alios per
apostolicas litteras nominatim prohibitos; — auctores, aut editores S.
Scripturae librorum aut commentariorum sine licentia impressorum; —
leges, mandata, decreta edentes contra libertatem aut iura Ecclesiae, vel
exercitium iurisdictionis ecclesiasticae impedientes recurrendo ad laicalem
potestatem — nomen dantes sectae massonicae aut simili associationi
contra Ecclesiam, vel legitimam civilem potestatem machinanti; —
violentas manus iniicientes in personas clericorum aut religiosas,
praesertim in episcopos et cardinales, maxime in S. Pontificem;
— quicumque in delicto, et clerici in divinis, communicantes cum
excommunicato vitando; — sacrilege species consecratas abiicientes
vel ad malum finem abducentes aut retinentes; — procurantes abor­
tum effectu secuto; — duellantes eorumque complices; — absolven­
tes complices in peccato turpi; — confessarium de sollicitatione falso
denuntiantes; — sollicitati a confessario non denuntiantes; — apostatae
a religione; — matrimonium inire praesumentes stante impedimento voti
castitatis, sive solemnis, sive simplicis et perpetui in religiosa professione
emissi; — clausuram religiosam violantes; — matrimonium ineuntes coram
ministro acatholico aut cum pacto prolis educandae in religione acatholica, item liberos tradentes ministro acatholico baptizandos aut in reli­
gione acatholica instituendos : mandantes seu cogentes tradi sepulturae
ecclesiasticae acatholicos aut alios interdictos; — bona ecclesiastica usur­
pantes, et alienantes pretiosa aut excedentia valorem 30.000 fr. ’, etc.

2) Cognoscendi quoque quaenam ex istis sint reservatae.
Paucae enim omnino sunt quae nemini reservantur et a quocumque con­
fessario possunt absolvi, nempe illae quae attingunt edentes sine licentia
libros de S. Scriptura, tradentes indignos sepulturae ecclesiasticae, alie­
nantes illegitime bona ecclesiastica magni valoris, cogentes ad statum
clericalem aut religiosum amplectendum, et non denuntiantes confessa­
rium a quo sollicitati fuerunt. Aliae omnes sunt reservatae aut Ordinario,
— aut S. Pontifici : sive simpliciter, — sive specialiter, — sive etiam
specialissime ut sacrilega proiecto vel abductio aut retentio specierum
consecratarum, violenta manus iniectio in ipsum S. Pontificem, et abso­
lutio complicis. Notetur :
a) sine debita facultate absolventes ab excommunicatione latae senten­
tiae specialissimo aut speciali modo reservata, incurrunt ipso facto in
excommunicationem Sedi Apostolicae simpliciter reservatam (can. 2338,
§ 1); in dubio tamen sive iuris sive facti reservatio non urget (can. 2245,
§ 4);
b) insuper omnes censurae ab homine eo ipso sunt reservatae illi qui
censuram inflixit aut sententiam tulit (can. 2245, § 2).

’ Id plures intelligunt de valorc aureo.

178

3) Cognoscendi etiam conditiones requisitas ad eas incur­
rendas.
Sunt : a) ex parte sublecti, ut sit baptizatus, — rationis compos et
doli capax, — pubes, iuxta vigentem disciplinam — et subditus iurisdictioni excommunicantis;
b) ex parte obiecti, ut peccatum sit externum, — grave, — consum­
matum (et non solum attentatum) in specie quae reservatur, hoc sensu
quod omnes conditiones impleat in prolatione censurae positas, — et
cum praesenti contumacia coniunctum (can. 2242, §1). Unde in peccatore
requiritur scientia tum legis prohibentis, tum poenae specialis transgres­
soribus infligendae ac proinde excusat ignorantia etiam culpabilis, non
tamen affectata quae aequiparatur scientiae, nec semper crassa, nisi cen­
sura feratur in eos qui praesumpserint, ausi fuerint, scienter, studiose,
consulto, temere egerint, (can. 2229.)

B. Obligatio generatim est monendi delinquentes qui ex­
communicationem ignorant, ut scii, obligationem legis eccle­
siasticae cognoscant et maiorem horrorem peccati concipiant,
et ita lex suum finem attingat.
Nec in casu applicari potest principium saepius laudatum : non est
facienda monitio si non speretur profutura. Hoc enim principium solum
invocari potest quando agitur de ignorantia legis et peccati, propter
bonum poenitentis et nisi graviora timeatur incommoda, ad vitandum sciL
formale peccatum : si enim bona fide ignoret legem et peccatum, et
non praevideatur emendandus, melius est abstinere a monitione et per­
mittere transgressionem inculpabilem et peccatum materiale, quam mo­
nendo provocare transgressionem culpabilem et formale peccatum. Sed id
non valet in casu, quando agitur de mera ignorantia poenae : iam enim
adest peccatum formale; unde tunc nulla est ratio monitionem omittendi,
sed omni sollicitudine est facienda ut peccatum vitetur in futurum. —
Quodsi aliqui de hoc non curent vel et deliberate omittant, ita agunt ut
sibi incommoda vitent futuri recursus ad Ordinarium aut ad S. Poenitentiariam. Quod est proprium quaerere commodum, non bonum poenitentis
aut Ecclesiae de quibus solis sollicitus sit oportet fidelis minister.

II. Quandonam confessarius absolvere potest a censuris
reservatis. — Qui excommunicatus est a censura non libe­
ratur nisi legitima absolutione (can. 2248, § 1); a censura
autem reservata non potest per se absolvere simplex confes­
sarius, sed solus ille qui ad hoc habet debitam jurisdictionem
1 Animadvertit Prümmer, Th. Μ., III, n. 485: In foro externo
aliquando sufficit contumacia praesumpta. Quando enim lex aliqua
ecclesiastica sufficienter est promulgata, eius notitia praesumitur in
omnibus subditis, qui, si hanc legem transgrediuntur, debent luere
poenas et censuras sancitas. Hinc e. g. catholicus, qui coram ministro
acatholico malrimonium contrahit, incurrit excommunicationem latam,
quamvis ignoret existentiam huius censurae (S. Off. 11 maii 1892).
Talis igitur catholicus reapse ignorans excommunicationem potest ab­
solvi in foro interno a quocumque confessario, sed indiget adhuc in
foro externo absolutione >.

179

ordinariam vel delegatam. Causa tamen urgentiore, iurisdictio
delegata ad absolvendum a censuris reservatis conceditur ab
ipso iure, scii. :
1 ) In periculo mortis, quilibet sacerdos (etiam si praesens
sit sacerdos approbatus) licite et valide potest absolvere in
foro sacramentali quoslibet poenitentes ab omnibus censuris
sine exceptione (can. 882); moribundus tamen, postquam
convaluerit, ad superiorem legitimum aut ad alium facultate
praeditum recurrere (infra mensem) per se vel per confessarium tenetur, sub poena reincidentiae in censuram, ac eorum
mandatis stare, sed solum in duobus casibus : si censura fuit
lata ab homine per sententiam particularem, vel si S. Ponti­
fici specialissimo modo reservatur (can. 2252).
2) In casibus urgentioribus. quilibet confessarius directe
potest absolvere in foro sacramentali ab omnibus censuris
reservatis latae sententiae, sed explicite imponendo onus
recurrendi, sub poena reincidentiae, infra mensem, saltem per
epistolam et confessarium (si id fieri possit sine gravi incom­
modo, reticito nomine) ad superiorem praeditum facultate et
standi eius mandatis, — vel alium adeundi confessarium fa­
cultate praeditum ut ab eo, repetita confessione saltem de­
licti cum censura, consequatur absolutionem et mandata ab
eo accipiat.
Casus urgentiores a iure determinantur : si nempe censurae
latae sententiae servari nequeant
a) sine periculo gravis scandali, v. g. si propter excom­
municationem parochi aut magistratus gravis ira aut pertur­
batio oriretur in populo; vel
b) sine periculo infamiae, v. g. si omnia iam sint parata
ad nuptias, aut parochus vel vicarius celebrationem aut laicus
communionem paschalem sine infamia omittere nequeant; aut
c) si durum sit poenitenti in statu gravis peccati permanere
per tempus necessarium ut superior competens provideat
(S. Off. 16 lun. 1897, et can. 2254 § 1 et 2); id tamen non
omnibus durum est.
3) Imo in casu extraordinario, quando hic recursus prae­
videatur moraliter impossibil s, quilibet confessarius (excepto
casu absolutionis complicis) potest absolutionem concedere
sine onere recursus (aut confessionis faciendae apud confes­
sarium privilegiatum) sed duplici conditione : a) iniunctis de
iure iniungendis scii, remotione scandali aut occasionis pro­
ximae, et reparatione damni, et b) imposita (praeter poeni-

180

tentiam sacramentalem ) congrua poenitentia et satisfactione
pro censura. Ita quidem ut poenitens, nisi intra congruum
tempus a confessario praefiniendum poenitentiam egerit ac
satisfactionem dederit, reincidat in censuram (can. 2254 § 3).
Resursus fieri potest oretenus, — vel per epistolam, — vel per alium
v. g. confessarium. In hoc ultimo casu, moraliter impossibilis est si nec
confessarius (quia v. g. abire debeat ante responsum et absens non possit
tuto, quin alii suspicentur, responsum communicare), nec poenitens, for­
tasse imperitus, epistolam mittere possit, ct simul durum sit poenitenti
alium confessarium adire (S. Off. 9 Nov. 1898; 5 Sept. 1900). Sed, si
poenitens sit sacerdos, nunquam excusatur a recursu, quia ipse facile
potest Romam scribere et responsum petere ficto nomine (S. Off. 3 iun.
1899).

III. Absolutio excommunicationis in foro externo, et in foro
interno. — Excommunicatio latae sententiae per se delin­
quentem, qui delicti sit conscius, in utroque foro tenet; ita
tamen quod ante sententiam declaratoriam a poena obser­
vanda excusetur quoties eam servare sine infamia nequeat, et
in foro externo ab eo poenae observantiam exigere nemo
possit, nisi delictum sit notorium (can. 2232 § 1). Hinc ab­
solutio dari potest in utroque foro : a confessario in sacra­
mentali; extra forum sacramentale ab eo qui habet in reum
iurisdictionem ordinariam aut delegatam in foro externo.
Absolutio data in foro externo valet etiam in foro interno;
unde si quis a censura reservata fuit absolutus, peccatum non
amplius est reservatum; — absolutio in foro interno de se non
valet in foro externo nisi probetur vel legitime praesumatur,
et alias superior potest observationem urgere, donec absolutio
in foro externo habita fuerit (can. 2251). Remoto itaque
scandalo, v. g. si excommunicatio in loco non fuerit publica
vel si de recepta absolutione satis constet, absolutus in foro
interno potest uti talem se gerere in actibus fori externi.
Ordinarie tamen pro delictis publicis, non est absolutio
danda in foro interno antequam obtenta est absolutio in foro
externo; unde quod de casibus urgentioribus, periculi scii,
gravis scandali aut infamiae, supra dictum est, valet tantum
si fama adhuc si integra et delictum non sit notorium; nec
proinde valet de poenis ferendae sententiae, quae conside­
rantur tamquam ab homine (can. 2217 § 3). Quodsi tunc
alicui specialiter durum esset manere in statu gravis peccati,
posset sed solum a censura latae sententiae, in foro interno
provisorie absolvi sub onere recurrendi infra mensem; sed in
foro externo se gerere deberet ut excommunicatus et a pu­

181

blica sacramentorum receptione abstinere, donec, scandalo
sufficienter reparato, etiam in foro externo fuerit absolutus.
In foro sacramentali adhibenda est consueta forma absolutionis in qua
absolutio a censuris continetur; in foro externo, nisi superior facultatem
concedens formam solemniorem praescripserit, dari potest quolibet modo;
formam tamen in ritualibus traditam observare convenit (can. 2250 § 3).

IV. Modus procedendi in praxi. — Itaque confessarius
accusationem accipiens peccati quod excommunicationem in­
currit, ita procedat :
1 ) Imprimis sedulo examinet utrum omnes conditiones (ex
parte subiecti et obiecti) adsint necessariae ad incurrendam
censuram.
2) Item utrum conditiones insuper adsint censurae qualiter
reservatur; quodsi maneat aliquod dubium fundatum, casus
non est reservatus (can. 2245 § 4).
3) Si autem omnes conditiones requisitae adsint, tunc in­
vestigandum est, num sit casus urgentior necne: quodsi non
sit, poenitens non potest absolvi sed ad alium confessarium
privilegiatum mittendus est vel prius petenda facultas absol­
vendi.
4) Si sit casus urgentior. poenitens monendus est de cen­
sura reservata et de obligatione infra mensem recurrendi, et
si serio promittat, absolvi potest. Et interim petantur debitae
facultates a superiore.
5) Si non promittat recurrere, et id faciat quia praevidet
recursum esse moraliter impossibilem, ipsi imponendae sunt
tum reparatio scandali et damni, tum specialis et congrua
poenitentia, intra tempus praefixum implendae, et si promittat
implere, absolvi poterit.
6) Si promittere recuset absque ratione sufficienti, absolvi
non potest, sed potest mitti superiori vel alii confessario
facultates speciales habenti, a quo absolutionem petat.
7) Si poenitens, non obstante prima promissione, non redit
ad audienda mandata superioris, et ita facit ex negligentia
culpabili, reincidit in excommunicationem, quia parvipendit
recursum graviter praescriptum qui non perficitur donec poe­
nitens mandata acceptaverit. Quodsi non potuit redire sine
magno incommodo, non reincidit in excommunicationem, sed
manet obligatio recurrendi postea quantocius possit si autem
* Ex natura rei constat tempus determinatum fuisse ad urgendam
obligationem.

182

recursus evadit moraliter impossibilis, faciendum est ut supra
sub 5°, ac imponenda reparatio debita et congrua poenitentia.

V. Animadversiones. — 1. Reservatio peccati cessat, ces­
sante reservatione censurae.
2. Existente censura quae impedit sacramentorum receptio­
nem (uti est excommunicatio), censuratus nequit absolvi a
peccatis nisi prius a censura absolutus fuerit (can. 2250 § 2).
Nihilominus si absolutio concederetur ab habente potestatem,
esset valida, dum poenitens esset in bona fide.
3. Ignorantia censurae generatim excusat ab eius reserva­
tione, sed non excusat ignorantia reservationis censurae, hac
cognita.
4. « Si confessarius, ignorans reservationem, poenitentem
a censura ac peccato absolvat, absolutio censurae valet, dum­
modo non sit censura ab homine aut censura specialissimo
modo Sedi Apostolicae reservata » (can. 2247 § 3). Imo
etiam absolutio a peccato valet; nam si quis fuerit a censura
absolutus, reservatio peccati penitus cessat.
5. Non solum diversae, sed etiam eiusdem speciei censura
potest in eodem subiecto multiplicari (can. 2244 § I ). Hinc
« si pluribus censuris detineatur, potest ab una absolvi, cete­
ris minime absolutis. Petens absolutionem, debet casus omnes
indicare, secus absolutio valet tantum pro casu expresso;
quodsi absolutio, quamvis particularis petitio facta sit, fuerit
generalis (uti solet dari in confessione sacramentali), valet
(dummodo absolvens habeat facultatem competentem) quo­
que pro reticitis bona fide, excepta censura specialissimo
modo Sedi Apostolicae reservata, non autem pro reticitis mala
fide » (can. 2249).
6. Absolutio quam a censura reservata dederit confessarius
competens, valet etiamsi confessio fuerit nulla aut sacrilega,
dummodo poenitens accusaverit reservata. Si haec accusatio
fuerit bona fide omissa, plures existimant etiam tunc censu­
ram sublatam esse, cum confessarius censeatur velle potestate
sua efficaciter uti quantum possit.
Excipitur, si quis tempore iubilaei sacrilege confessus sit.
quia hoc tempore facultates solum conceduntur in ordine ad
iubilaeum lucrandum, quod fieri nequit confessione sacrilega.
7. Qui post absolutionem debitum recursum omisit, reinci­
dit in censuram, non autem in peccatum, quod manet abso­
lutum; unde solum omissionem recursus tamquam peccatum
183

accusare debet. Quodsi, postquam recurrerit, mandata non
servet, graviter peccat, sed an in censuram reincidat, incer­
tum est.
8. Quamvis censura nemini reservata sit, ab ea tamen
absolvi non potest, nisi qui debitae obligationi satisfecerit vel
se eam impleturum esse serio promiserit.

VI. Monita. — Sciant se graviter peccare, utpote legem Eccle­
siae laedentes gravem : a) qui scienter sine necessitate absolvunt a
censura reservata, b) qui in casu urgentiori absolventes omittunt monitio­
nem de recurrendo infra mensem, c) qui a superiori, vel in casu extra­
ordinario a iure, delegati, imponere omittunt reparationem debitam et
congruam poenitentiam.
2. Sciant Ordinarium, in casibus occultis, posse poenas latae senten­
tiae iure communi statutas, per se vel per alium remittere, exceptis cen­
suris specialissimo vel speciali modo Sedi Apostolicae reservatis (can.
2237). Insuper episcopos saepe facultates delegatas obtinere ampliores
pro notoriis, aut pro reservatis modo speciali vel etiam specialissimo,
saltem pro aliquot casibus. Hinc generatim, loco S. Poenitentiariae,
potest recursus fieri ad episcopum. In hoc tamen casu curandum est ne
sigillum sacramentale violetur.
3. Sciant confessarios regulares mendicantes, et qui participant men­
dicantium privilegia, a casibus episcopo, non quidem auctoritate propria,
sed de iure reservatis, absolvere posse, uti v. g. est casus de procuratione
abortus.

184

INDEX.
Benevolo lectori ................................................................
Introductio de theologia pastorali ....................................
Introductio specialis de subiecto Poenitentiae et de
variis poenitentium categoriis ............................
Π

5
7

CAPUT I.
De poenitentibus varie dispositis :
QUAESTIO PRIMA. De Poenitentibus qui in examine
conscientiae sunt dirigendi ................................
13
Catalogus interrogationum et peccatorum ...........

15

QUAESTIO SECUNDA. De Poenitentibus qui sunt
interrogandi ....................................................
17
Quomodo sit interrogandum ..................................

20

QUESTIO TERTIA. De Poenitentibus qui sunt
instruendi et monendi........................................
24
Monitum de onanismo ..........................................
28
Corollarium de rudibus ............................................
29

QUAESTIO QUARTA. De Consuetudinariis et Reci­
divis .....................................................................
31
Casus : 1. de clerico habituato; 2. de ebrio ...........

41

QUAESTIO QUINTA. De Occasionariis ...................

42

QUAESTIO SEXTA. De Poenitentibus qui ad novam
aut generalem confessionem sunt obligandi vel in­
ducendi ............................................................
50
Modus excipiendi confessionem generalem ...........

55

185

CAPUT II.
De poenitentibus variis secundum conditionem
corporis :

QUAESTIO PRIMA. De Pueris ...............................

59

QUAESTIO SECUNDA. De Semifatuis et de Surdis
ac Mutis ...........................................................
64
Notandum de poenitentibus ignotae linguae...........

66

QUAESTIO TERTIA. De Adolescentibus et luvenibus ..................................................................
66
Animadversio de procationibus ...............................
Notandum de castitate et vitio pollutionis...............

72
75

QUAESTIO QUARTA. De Viris et Mulieribus .......

76

QUAESTIO QUINTA. De Abnormalibus ...............
Anidmadversio de hystericis ...........................

82
88

QUAESTIO SEXTA. De Infirmis et Moribundis ...
De Sacramento Poenitentiae ...................................
De Extrema Unctione ....................................
De Viatico ...............................................................
Casus speciales : 1. de peccatore publico; 2. de mu­
liere praegnante; 3. de impio; 4. de obligato ad resti­
tutionem; 5. de indisposito ad sacramenta ...............
Modus iuvandi moribundos.......................................

90
90
93
95

96
100

QUAESTIO SEPTIMA. De Incarceratis et Capite
damnatis ............................................................. 105
CAPUT III.
De poenitentibus variis secundum conditionem
animae :
QUAESTIO PRIMA. De Piis et Devotis ...................
Media proficiendi in pietate ...................................
186

111
114

Notandum de piorum consolationibus, desolationi­
bus et tentationibus ...............................................
Monitum de [alsis devotis ........................................

123
125

QUAESTIO SECUNDA. De Perfectis et Contempla­
tivis .................................................................... 126
Triplex gradus seu via in studio perfectionis .......
Triplex vita perfecta ................................................
Contemplatio et varii gradus orationis ...................
Dona Dei extraordinaria ........................................
Corollarium de aspiratione ad eminentiora Dei dona

130
130
133
140
142

QUAESTIO TERTIA. De Tentatis ...........................

143

QUAESTIO QUARTA. De Scrupulosis ...................

149

QUAESTIO QUINTA. De Laxis ................................

160

QUAESTIO SEXTA. De Mundanis ...........................
De choreis ................................................
De spectaculis ............................................................
De scriptis legendis ................................................
Notandum de mundano ornatu ...............................

165
165
168
169
171

QUAESTIO SEPTIMA. De Eruditis et personis spec­
tatae conditionis .
173
QUAESTIO OCTAVA. De Excommunicatis ...........

177

187

Opuscula edita a R. P. MERKELBACH, O. P.
in collectione « Quaestiones Pastorales »
grato animo fuerunt universim recepta atque
pluribus laudibus comprobata.
De quo referantur quaedam testimonia :
I. DE CASTITATE ET LUXURIA : editio 3a
Lo scopo della nostra Rivista, non ci permette un esame particola—
reggiato di quest’opusculo. Ma 1'importanza dell'argomento, e la
maniera veramente magistrale con cui vi è trattato, inducono a raccomandarlo anche el clero Italiano. Tutti sanno che siffatte questioni
sono, come scrisse S. Alfonso de Liguori, frequcntior atque abundantior confessionum materia et propter quam maior animarum numerus
ad infernum ditabitur, e quindi che vi è per tutti 1 confessori un estrema nécessita di esserne pèrfettamente istruiti.
(Civilta Cattolica, 1926, p. 450.)
Œuvre d’une grande netteté dans sa terminologie, d'une véritable
solidité dans sa pratique pastorale et pénitentielle, et où nous trou­
vons — ce qui manque trop souvent dans les œuvres similaires — les
notions physiologiques et morales nécessaires au confesseur.
(P. Hourat, Bull. Circulaire, Août 1927.)
...His chapter on the causes of and remedies of carnal sins is welltimed, and will be especially valuable for confessors and directors
of youth.
(The Month, 1926, p. 476.)
Bref, clair, méthodique : premières qualités d'un sommaire que
l'auteur a voulu, autant que possible, complet pour qu'il fût pratique.
Heureux choix des notions anatomiques et physiologiques préliminaires :
on trouve ici des détails ordinairement passés sous silence, et néanmoins
indispensables. Nous ne pouvons relever toutes les particularités dignes
d'éloges de cet ouvrage : nous n'en finirions pas.
(Collationes Namure., 1927, p. 213.)

Le traité de castitate, tout en étant complet, reste bref comme il sied
à une œuvre ayant avant tout un but pastoral. Il a pour objet la chasteté
dans le mariage aussi bien que dans le célibat; il n'omet pas d'étudier
les causes et les remèdes de la luxure.
(Collationes Tornacenses, 1927, p. 47.)

188

Π. DE EMBRYOLOGIA ET DE MINISTRATIONE
BAPTISMATIS : editio 2a
Ce volume réunit et développe un peu plus que ne le font les traités
généraux de morale les questions se rapportant à l’avortement, aux inter­
ventions chirurgicales, à l'administration du baptême. Dans ces matières,
qui donnent lieu à tant de cas de conscience angoissants, on apprendra
avec grand intérêt l'opinion de l’éminent professeur, dont la finesse
d’analyse et la rigueur de raisonnement sont assez connues. Il prouve
solidement les solutions sévères proposées par l’Eglise; il refuse très heu­
reusement de proclamer une obligation certaine, quand elle ne se laisse
pas prouver d’une manière suffisante.
(J. Salsmans, S. J-, Nouvelle Revue théol.. 1928, p. 71.)

No dubtem gens ni mica de recomenar vivament l’adquisiciô d’aquest
bell fascicle a tots els sacerdots per als quais serà una guia segura en
totes les dificultats que poden eixir-los a l’encontre en l'exercici de son
ministeri sagrat.
(Esfudis Franciscans, 1927, p. 118.)
On sera heureux d'y trouver réunies toutes les questions pratiques
ayant rapport à l’embryologie et qui se trouvent habituellement disséminées
en divers traités de la théologie morale, par exemple les questions
relatives à l'avortement, à l'embryotomie, à l’opération césarienne et aux
autres interventions chirurgicales du même ordre, celles qui ont trait à
l'administration du baptême fœtibus immaturis ou bien encore in utero
matris.
(Collationes Tornacenses, 1927, p. 47.)
On retrouve ici les qualités que nous avons relevées dans le premier
volume de ces quaestiones pastorales (v. Collai Namure., XXI, 213).
Rappel exact des données scientifiques indispensables à l’intelligence des
problèmes moraux relatifs à l’existence des « non nati »; énoncés nets
des principes dont les solutions devront s’inspirer; solutions elles-mêmes
fermement exprimées; souci manifeste d’éviter tout ce qui ressemblerait à
une échappatoire, là où d’autres semblent vouloir biaiser... autant de
raisons qui recommandent cet ouvrage à l'attention des lecteurs sérieux.
(Collectiones Namure., 1928, p. 321.)

La dottrina in generale è sicura, l’esposizione chiara e ordinata, il fine
inteso dall’A. ottüno. L'opuscolo riuscirà certamente utile, massime ai
sacerdoti che esercitano la cura d’anime. Noi la reccomandiamo volentien.
(Felice M. Capello, S. J., Gregorianum. 1929, p. 282.)

189

IV. DE MINISTRO POENITENTIAE EIUSQUE
OFFICES :

Très Révérend Père,
...C'est avec une vive reconnaissance que j’ai reçu votre livre De
Poenitentiae Ministro; merci de me Γavoir envoyé, merci aussi de l'avoir
édité. Je suis persuadé qu'il est digne de vos ouvrages antérieurs.
Vos études de théologie pastorale vont ainsi constituer un ensemble de
toute première valeur. Je souhaite à vos livres l'influence la plus large
et la plus durable.
25 avril 1928.

t J· E. Card. Van Roey.
Archevêque de Malines.

Il dotto Antore, professore di Teologia a Lovanio, vi espone con
profondità e chiarezza, sia dal lato speculativo che pratico, le questioni
di teologia morale e pastorale, che cheriguardano la giurisdizione e i
doveri dei confessore, questioni importantissime che soglione essere troppo
succintamente svolte nei comuni trattati scolastici di Teologia morale.
(Osservatore Romano, 9 mart. 1929.)

They are both Pastoral treatises, and will be acceptable to all shepherds
of souls. The former deals with the confessor's traetment of various
classes of penitents, much as St. Alphonssus did so well in the « Homo
Apostolicus. » The chapters on Contemplatives are, we think, particularly
helpful to confessors, and Father Mcrkclbach has given us the benefit
of wide reading and a long experience. The second monograph deals
with the confessor himself, his powers, Jurisdiction, reservation, the Seal,
etc... Though the Seminarist will hardly have time to read them with all
his other work, the priest on the mission should find time to do so. We
look forward to other works on the subject, promised by the scholarly
author.

(The Month, aug. 1929, p. 184.)

190

V. DE PARTIBUS PŒNITENTIAE ET
DISPOSITIONIBUS PŒNITENTIS :
Comme les deux volumes qui l'ont précédé, celui-ci est une somme
de doctrine dogmatique et morale, en même temps qu'un précieux manuel
de pastorale. Il est le fruit de nombreuses lectures mais aussi de longues
réflexions. A tout ce qu'il touche l'auteur met un cachet d'ordre et de
mesure, et il ne se déclare satisfait que lorsqu’il l'a rendu massif d'idées
proposées, expliquées, défendues et coordonnées. Trop modestement il
intitule ses travaux : Quaestiones pastorales. Lisez le présent ouvrage, et
vous verrez qu'il n’y manque aucun aspect qui puisse figurer dans un
traité étendu, pas même les aperçus historiques puisés chez les auteurs
universellemen estimés. On trouvera ici ce qui regarde la matière du sacre­
ment de Pénitence, matière éloignée et matière prochaine, c’est-à-dire les
actes du pénitent : contrition, confession et satisfaction, avec les diverses
questions qu'on est accoutumé de traité à leur sujet.
(G. Kiselstein, Rev. Eccles, de Liège, 1929, p. 398).

In verscheidenen Faszikeln, gibt M. die wichtigsten' Lehrstücke des
Pastoral heraus. Die Faszikel sind im wesentlichen eine dankenswerte
Zusammen tellung der von verscheidenen Autoren vorgetragenen Lehren.
(Zeitschrift für kathol. Theolog., 1929, p. 457.)
Allerlei vraagstukken, anders over verschillende traktaten verdeeld en
soms slechts terloops aangeraakt, vinden we hier systematisch geordend
en breedvoeriger besproken met verwijzing naar de beste auteurs. Dit is
wel de groote verdienste van deze serie.
(Sfudiën, aug. 1929.)
...Een reeks van pastoraal-theologische brochures, welke naar onze
meening de bijzonder aandacht vooral ook der dienstdoende Geestelijkheid overwaardig is... De flinke sprekende druk, in afwisseling van
gewone letter, vette letter en cursiefletter, beantwoordt aan den inhoud.
De Schr. toont zich in deze brochuren een uitstekend theologant, wiens
werken, tegelijkertijd theoretisch en praktisch, de hoogste aanbeveling
verdi enen.
(M. van Grinsven, C. ss. R. — Nederlandsche Katholieke
stemmen, febr. 1929, p. 44 sq.)

191

Le Gérant.

IMPRIMERIE VERITAS

P. RUTTEN.

Mont Saint-Amand (Gand) Belgique.

EIUSDEM AUCTORIS.
QUAESTIONES PASTORALES.

1. Quaestiones de Castitate et Luxuria, 3a ed. 132 p.
2. Quaest. de Embryologia et de Ministratione Baptisma'
tis, editio altera, 88 p.

3. Quaest.de Variis Poenitendum Categoriis, editio altera,
187 p.
5. Quaest. de Partibus Poenitentiae et Dispositionibus
Poenitentis, 172 p.

6. Quaest. de Variis Peccatis in Sacramentali Confessione
Medendis, 155 p.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

1. De Principiis, 1 vol. in-8° 756 p.
2. De Virtutibus moralibus, 1 vol. in-8° 994 p.

3. De Sacramentis, 1 vol. in-8° 959 p.

Ius proprietatis auctor sibi vindicat

LA PENSEE CATHOLIQUE
assodation sans but lucratif
est une œuvre d'enseignement
religieux, moral et sodal.

---·

Quæstiones Pastorales
IV =======

QUÆSTIONES
DE

Poenitentiae Ministro
eiusque officiis
QUAS IN UTILITATEM CLERI
PROPOSUIT

Pater fr. Ben. H. MERKELBACH, O. P.
S. Th. Mag. et Dr et in Inst. Pontif. Angelico de Urbe
Professor Theologiae Moralis
EDITIO ALTERA. AUCTA ET EMENDATA

MYRON PLEKON

LA PENSEE CATHOLIQUE
association sans but lucratif

Liège (Belgique) 38 Quai Mativa
PARIS (5e) : Librairie Labergerie, 11, rue Cujas
AMSTERDAM : N. V. De R. K. Boek-Centrale
PADERBORN : Verlag Ferdinand Schôningh
TORINO-ROMA : Casa éditrice Marietti
LONDON, W. C. 1: B. Herder
MONTREAL : Granger Frères
MADRID : Editorial Voluntad

MCMXXXV

Nihil obstot:
Fr. B. M. Bonte, S. Th. L.
Fr. H. M. Bisschop. S- Th. L.

Imprimi potest:
Romae, 12 Sept. 1935
F. M. S. Gillet. Ο. P.
Μ. G.

Nihil obstat :
G. Kiselstein, L· C.

Imprimatur :
Tillieux, Vie. Geti.
Leodii. 16 Sept. 1935

BENEVOLO LECTORI.

In pastorali ministerio plurimum refert ut bene sciat con­
fessarius potestatis suae naturam, — modum quo obtinetur
et amittitur, — limites quibus constringitur, — rectum ipsius
usum, — ac officia varia, — sicut et nefandos abusus. Quo­
rum omnium hic subiicimus claram pro posse et syntheticam
expositionem, speculativam simul et practicam, ex melioribus
auctoribus desumptam et ad theologica principia revocatam.
Haec itaque principia et regulae tamquam fundamentum sint
eorum quae magis practice conscripsimus de variis poenitentium categoriis.
Quapropter, optime confrater. utrumque opusculum pari
benignitate digneris accipere.
In hac autem altera editione, aucta parumper et emendata,
addere praetulimus ea quae spectant ipsam formam absolu­
tionis, quia in huius sententiae pronuntiatione ipse formalis
usus potestatis confessarii praecise consistit. Ita de Poeniten­
tiae ministro magis erit completa expositio doctrinae.

AUCTOR.

De
Poenitentiae Ministro
S. Thomas, Suppl, q. 17, et q. 19, a. 2 et 3.

I. Potestas remittendi peccata non competit omnibus
fidelibus, sed quibusdam ministris, scii. Apostolis et succes­
soribus, i. e. solis episcopis et sacerdotibus. — Ita declarante
antiquissima et ininterrupta Traditione ac Cone. Trid. sess.
14, c. 16. Unde Codex luris, can. 871 : « Minister huius
sacramenti est solus sacerdos ». Ad munus eius valide exer­
cendum requiritur itaque potestas ordinis: et, docente eodem
Cone. Trid. c. 7, insuper ex iure divino requiritur potestas
iurisdictionis, quia sententia iudicialis ferri non potest nisi in
subditos. Hinc Codex, can. 872 : « Praeter potestatem ordinis,
ad validam peccatorum absolutionem requiritur in ministro
potestas iurisdictionis, sive ordinaria sive delegata, in poenitentem ».
Quod magis scientifice exponit sanctus Thomas, q. 8, a. 4 :
« Alia sacramenta non consistunt in hoc quod ad sacramentum accedens
aliquid agat, sed solum ut recipiat, sicut patet in baptismo, et huiusmodi...
Sed in poenitentia actus accedentis ad sacramentum est de substantia
sacramenti, eo quod contritio, confessio et satisfactio sunt poenitentiae
partes, quae sunt actus poenitentis; actus autem nostri, cum in nobis
principium habeant, non possunt nobis ab aliis dispensari, nisi per im­
perium. Unde oportet quod ille qui dispensator huius sacramenti con­
stituitur, sit talis qui possit aliquid imperare agendum. Imperium autem
non competit alicui in alium, nisi ei qui habet super eum jurisdictionem.
Et ideo de necessitate huius sacramenti est, non solum ut minister habeat
ordinem, sicut in aliis sacramentis, sed etiam quod habeat jurisdictio­
nem ».

II. Differt in ministro potestas ordinis et iurisdictionis. —
Nam potestas ordinis est potestas efficiens, sanctificandi seu
Ί

efficiendi sacra, in casu, potestas instrumentalis conferendi
gratiam; potestas iurisdictionis est potestas moralis, regendi
subditos in rebus ad finem supernaturalem spectantibus, seu
in ordine ad sanctitatem et vitam aeternam.
lurisdictio alia est [ori Ecclesiae seu externi, quando directe
et primario spectat publicum Ecclesiae regimen et utilitatem:
alia fori Dei seu interni, quando directe et primario spectat
privatam cuiuslibet fidelis utilitatem. Prior est potestas eccle­
siastica et socialis quae conceditur a Pontifice ex propria
auctoritate, et ideo ex hac derivatur ab eo ut a causa principali
et auctoritate eius exercetur; altera est potestas non eccle­
siastica sed divina, quae conceditur auctoritate propria Dei
(qui solus directe valet attingere conscientiam et vinculum
peccati), mediante tamen Pontifice ut ministro et instrumento
divinitatis, et ideo non auctoritate Ecclesiae propria, sed
auctoritate ipsius Dei excercetur. Haec, ait Billot’, est prius
solvendi quam ligandi, illa vero prius ligandi quam solvendi.
Itaque in confessario potestas ordinis et potestas iurisdic­
tionis differunt multipliciter :
1 ) Collatione : Prior consecratione, scii, sacra ordinatione
confertur et indelebiliter subiecto inhaeret; altera actu externo
missionis ad subditos a superiore confertur12, qui actus revocari
potest, minui aut augeri, suspendi ac limitari, v. g. quoad ho­
mines, si certis hominibus aut hominum generibus restringatur;
quoad locum, v. g. inter limites unius dioecesis vel paroeciae:
quoad tempus, ita ut elapso certo tempore expiret v. g. post
triennium; quoad causas seu peccata, si superior sibi reservet
absolutionem a quibusdam peccatis gravioribus (Cone. Trid.
sess. 14. can. 11). Hinc sacerdotes potestate ordinis sunt
aequales, non potestate iurisdictionis.
2) Essentia: Potestas ordinis dat proximam aptitudinem
et dispositionem ad hoc quod quis recipiat iurisdictionem in
subditos ad absolvendum a peccatis: est deputatio ad exer­
cendum iudicium sacramentale. sed indeterminate in subditos.
si quos habet : quorum (i. e. subditorum), ait Christus, remise­
ritis, remittuntur eis. Potestas iurisdictionis est facultas exer­
cendi potestatem sanctificandi ordinis in aliquos determinatos
tamquam subditos legitime designatos. Prior scii, dat capaci­
tatem, altera est facultas istam capacitatem exercendi.
1 De Ecclesia, th. XXI.
2 Cfr. II-II, q. 39, a, i.

8

3) Effectu : Ex potestate iuridictionis iudicium est validum,
ex potestate ordinis est efficax.
Hinc potestas iurisdictionis definiri potest : Potestas externo
superioris actu collata, qua sacerdos iurisdictionem exercere
potest erga subditos in foro interno et poenitentiali, seu deputatio legitima ad exercendum munus absolvendi a peccatis
modo iudiciali poenitentes determinatos tamquam subditos

III. Potestas confessarii pertinet ad potestatem clavium.
Clavis est instrumentum ad aperiendum regnum coelorum quod
clauditur per peccatum quantum ad reatum culpae et quantum
ad reatum poenae; seu eminens potestas sacra qua obstaculum
peccati removetur. Quamvis enim Christus auctoritate divina
et merito passionis coelum, quantum est de se aperuit in
universali, ad ministros tamen eius pertinet aperire, per sacra­
menta, quantum ad hunc vel illum, quibus manet clausum
propter originale vel actuale peccatum : Christus scii, ut prin­
cipale agens dicitur habere elavem excellentiae, sacerdotes, ut
agentia instrumentalia, elavem ministerii.*
*
Hinc exercitium potestatis includit duplicem actum seu du­
plex iudicium : 1 ) iudicium discretionis de dispositionibus seu
idoneitate huius vel illius recipientis, quo discernitur an dignus
sit vel non; 2) ipsum iudicium sive absolutionis et remissionis,
sive retentionis, quo aperimus vel claudimus, recipimus dignos
vel e regno excludimus indignos. Et ideo distinguuntur duae
claves : a ) clavis scientiae seu auctoritas actum scientiae
exercendi quo discernitur et ostenditur cui sit aperiendum;
b) clavis potentiae seu ipsa auctoritas solvendi et ligandi qua
aperitur coelum vel clauditur. Non ac si essent duae potestates
quantum ad essentiam, sed duae ex comparatione ad actus
quorum unus alium praesupponit’.
Etenim, ait S. Thomas, potestas illa clavium realiter idem est ac cha­
racter seu potestas spiritualis instrumentalis ordinis, ita ut eadem per
' Vel cum Bii.i.uart: Potestas qua sacerdos ut index fert in alterum
tamquam in subditum sententiam in foro conscientiae. Aut cum Chré­
tien: Potestas supernaturalis iudiciaria, actu auctoritatis legitimae
collata, vi cuius sacerdos subditorum peccata remittit in sacramento
Poenitentiae. Ita in opusculo: De Poenitentia Quaedam Quaestiones,
quod pro tota nostra materia meretur inspici.
* Ita S. Thomas, q. 19. a. 2; et q. 17, a. I. Hinc « actus sacerdotis
non est immediate super regnum, sed super sacramenta quibus homo
ad regnum pervenit » q. 17. a. 2, ad 5.
* S. Thomas, q. 17, a. 3.

9

essentiam sit potestas in corpus Christi reale et in corpus Christi mysti­
cum, seu potestas qua sacerdos conficere potest Eucharistiam et po­
testas qua potest solvere et ligare, si iurisdictio adsit (q. 17, a. 2, ad 1);
sed differunt ratione secundum quod ad diversos effectus comparantur :
character consecratione ad Deum, potestas clavium ad subditos. Unde
claves dantur cum ordine in aliqua consecratione, sed exeeutio clavis
indiget materia debita circa quam exercetur, scii, subditis, et ideo actus
clavium habetur per jurisdictionem; et ita ante iurisdictionem minister
habet claves, sed non habet actum clavium’ (ad 2).
Hinc potestas iurisdictionis (etiam in foro externo) qua aliquis subiicitur (aut excluditur) ad communionem Ecclesiae, per quam aliquis ad
coelum vadit, etiam aliquando dicitur clavis sed improprie, quia non est
immediate clavis regni coelorum, removens peccatum, sed quaedam remota
dispositio ad ipsum seu ad gratiam (q. 19, a. 3), et conditio ad clavim
exercendam (q. 17, a. 2, ad 1 et 2). Secundum hanc Petro singulariter
dedit Christus potestatem ligandi et solvendi seu dimittendi peccata
(Mt. XVI, 19). ut intelligatur quod ipse prae aliis habet potestatem
iurisdictionis. « Et ideo indeterminate Dominus dicit : Quorum remiseritis
peccata, intelligens tamen quod usus illius potestatis esse deberet, praesupposita potestate Petro collate, secundum ipsius ordinationem » (q. 20,
a 1, ad 1).
Clavis iurisdictionis non solum sacerdotibus sed et aliis competere
potest, qui excommunicare possunt (q. 19, a. 3; q. 22, a. 2); clavis or­
dinis solis sacerdotibus (q. 20, a. 1. ad 1).

IV. Circa potestatem confessarii quantum ad quinque ca­
pita solvendae sunt quaestiones :

1)
2)
3)
4)
5)

de ipsa potestate confessarii;
de concessione et limitatione potestatis;
de usu potestatis confessarii;
de officiis potestatis confessarii;
de abusu potestatis confessarii.

‘ Ex quo patet, etiam secundum S. Thomam, quidquid aliqui puta­
verint, potestatem iurisdictionis distingui ab ordine nec cum eo dari.
Constat ex verbis ad I : « potestas ... qua potest solvere et ligare,
si iurisdictio adsit » ; et ex resp. ad 2 : < clavis cum ordine datur sed
exeeutio clavis indiget materia debita, quae est plebs subdita per
iurisdictionem; et ideo antequam iurisdictionem habeat, habet claves,
sed non habet actum clavium >.
io

CAPUT I

DE IPSA POTESTATE CONFESSARII

QUAESTIO PRIMA

De Potestate Ordinis
S. Th., Suppi, q. 8, a. 1-3; q. 19, a. 3 et 4.

I. Status quaestionis. — Circa potestatem ordinis plures
non recte opinati sunt :
A. Circa hoc erraverunt : 1 ) Montanistae qui tenebant solos
pneumaticos seu spirituales, i. e. eos qui receperunt Spiritum
Sanctum posse peccata condonare, quia dixit Christus :
Accipite Spiritum Sanctum; — 2) Abaelardus existimans po­
testatem concessam solis apostolis, non successoribus, qui dam­
natus fuit in Cone. Senonensi, a. 1140 (prop. 12); — 3) Fratricelli, Waldenses, Wicleffitae, Hussitae. qui potestatem
absolvendi peccata bonis laïcis concedebant, pravis sacerdo­
tibus denegabant (cfr. Cone. Const0., a. 20 et 22); — 4) Lutherani qui communiter tenent potestatem remittendi peccata
reduci ad ministerium praedicationis et exhortationis ad exci­
tandam 'fidem in remissionem peccatorum, atque omnibus
fidelibus, etiam mulieribus, in casu necessitatis per se compe­
tere (modo se credant absolutos); eamdem tamen, ad confu­
sionem vitandam, non esse exercendam nisi ab iis qui ad hoc
deputati sunt a communitate. Alii Protestantes, praeter Episcopalianos et Ritualistas, negant omnem potestatem clavium; —
5) Protestantes liberales multi tenent primis Ecclesiae saeculis
potestatem clavium exercitam fuisse a solis charismaticis, i. e.

11

ab iis fidelibus qui speciali dono seu charismate gaudebant :
hierarchia enim non est a Christo instituta, sed charismata
varia a Spiritu Sancto inter fideles distribuebantur.

B. Quidam catholici in medio aevo tenuerunt diaconos aut
inferiores clericos, ministros esse extraordinarios qui. deficien­
tibus sacerdotibus, confessiones excipiebant et aliquid poterant
ad absolutionem conferre; — vel et diaconos antiquitus
ministros extraordinarios absolventes habitos fuisse : ita v.
g. Morinus. Imo pauci dixerunt, deficientibus sacerdotibus
et clericis, laids confitendum esse.

II. Thesis. Soli sacerdotes, ex iure divino, i. e. episcopi
et presbyteri, sunt ministri confessionis sacramentalis, qui
valide possunt absolvere; unde in iis requiritur potestas
ordinis.
Est de fide ex Cone. Trid. sess. 14, c. 1 et 6, et can. 10,
cuius canonis prima pars dirigitur contra Wicleff, altera
contra Lutherum.
Probatur thesis : 1 ) Ex documentis revelationis quibus con­
stat a) verba Christi : Quorum remiseritis... directa fuisse
ad solos apostolos; insuper b) potestatem concessam tamquam
iudicium exercendam; sed ut habeatur iudex, esse debent
superior et inferiores; ergo non omnibus, scii, inferioribus,
haec potestas concessa fuit. Quinam autem de facto hac in
potestate sint Apostolorum successores, an soli episcopi, an
etiam sacerdotes vel alii, ex Traditione et usu Ecclesiae
determinandum est, quibus constat a primis temporibus gene­
ratim illud munus non solis episcopis sed et presbyteris, non
vero aliis, fuisse commissum.
Id iam innuunt inde a primis temporibus : Ignatius dum constanter
commendat et praecipit obedientiam episcopo praestandam, ac in specie
peccatoribus non promittit remissionem peccatorum nisi redeant ad Ec­
clesiam congregatam et ad consensum episcopi (cp. ad Philad., n. 3);
Clemens Romanus dum Corinthiis praecipit ne removeantur illi qui epis­
copi (i. e. presbyteri) constituti et suo munere praeclare functi sunt; ipsi
autem subiiciantur presbyteris ut recipiant correctionem ad poenitentiam,
ne excludantur a grege Christi (cp. ad Cor. c. 44 et 57). Diserte autem
id affirmant inde a saeculo III : Callixtus sibi vindicans hanc potesta­
tem; Tertullianus, de Poenitentia c. 9, et de Pudic. c. 18, n. 17 et 18;
Cyprianus, de Lapsis c. 29, et ep. 17; Origenes, in Levit, hom. 2, n. 4;
in Num. hom. 10, c. 1: in Ps. XXXVII, hom. 1; Athanasius, in Fragm.
ex 1. c. Nov.; Ephrem, or. de sacerd.; Didascalia, c. 7; Basilius, reg.
brev. n. 228; Chrysostomus, de Sacerd. 1. 3. c. 5; Const. Apost. II, 16;
Ambrosius, de Poen. 1. I, c. 2; Hieronymus, in Matth. XVI, 19; Augus­

12

tinus, serm. 351: Enchir. c. 65; Leo M. ep. 108, et ep. ad Theod.; Cone.
Carthag. Ill, can. 32, etc. Initio quidem potestas reservabatur episcopo,
at presbyteri quandoque eam exercebant ex commissione episcopi, ut
patet ex Cypr., ep. 18: ex Const. Ap. VIII, 47, 52; ex Cone. Hippon.,
Illiber. et Carth. III, atque ex institutione presbyteri poenitentiarii. A
saec. VI usus est generalis adeundi sacerdotes.
Competebat autem ipsis ad exclusionem diaconorum, quod constat tum
ex facto de istis silentio, tum ex expresso testimonio Ambrosii, de Poen.
1. I, c. 2; Hieronymi, in 1er. XIII, 12; in Matt. XVI, 19; Augustini, de
Civ. Dei 1. 20, c. 10; ep. 228 ad Hon. n. 8; serm. 82, n. 6 et 11: Inno­
centa I, ep. 25 ad Dec. n. 3. ct aliorum.

2) Etiam ratione ex S. Thoma, q. 19, a. 4 : Nullus remit­
tere peccatum et gratiam conferre potest nisi nomine Christi
ut instrumentum eius. Sed nemo est instrumentum nisi eligatur
ut minister. Ergo soli ministri possunt remittere peccata ’. Non
autem soli episcopi erant eligendi sed etiam sacerdotes, propter
magnam necessitatem huius sacramenti.
1 Ex hoc principio concludit S. Thomas i) non sanctos, sed sacer­
dotes, nec 2) solos sacerdotes sanctos, sed etiam malos esse ministros
sacramenti.
tum ita : « Ex hoc aliquid constituitur principale agens, quod habet
aliquam formam, quam in alterum transfundere potest; non autem ex
hoc constituitur agens instrumentale, sed ex hoc quod est applicatum a
principali agente ad effectum aliquem inducendum... Sed homo... nec
ipse alteri gratiam, qua remittuntur peccata, dare potest, nec sufficienter
mereri... Et propter hoc, quantumcumque aliquis habeat de gratia, non
potest pertingere ad effectum clavium, nisi applicetur ad hoc ut minister
per Ordinis susceptionem » (q. 19, a. 4).
2um ita : « Sicut participatio formae quae est inducenda in effectum,
non facit instrumentum, ita nec subtractio talis formae tollit usum
instrumenti. Et ideo cum homo sit tantum instrumentaliter agens in
usu clavium, quantumcumque sit gratia per peccatum privatus, per
quam gratiam fit remissio peccatorum, nullo modo tamen privatur usu
clavium. » Nam « donum Spiritus Sancti exigitur ad usum clavium,
non ut sine quo fieri non possit (seu ad validitatem), sed quia sine
eo incongrue fit ex parte utentis (seu ad liceitatem), quamvis subiiciens
se clavibus effectum clavium consequatur » (a. 5, et ad 1).
Et ideo etiam in haereticis, schismaticis, et excommunicatis manet
clavium potestas quantum ad essentiam (potestas ordinis) ; sed usus im­
peditur (plerumque) ex defectu materiae (potestas iurisdictionis). Cum
enim usus clavium in utente praelationem (seu jurisdictionem) requirat
respectu eius in quem utitur..., propria materia, in quam exercetur
usus clavium, est homo subditus. Et quia per ordinationem Ecclesiae
unus alteri subditur, ideo etiam per Ecclesiae praelatos potest subtrahi
alicui ille qui erat ei subiectus. Unde, cum Ecclesia haeret'eos, schisma­
ticos, et alios huiusmodi privet, subtrahendo subditos vel simpliciter,
vel quantum ad aliquid, quantum ad hoc quod privati sunt, non possunt
usum clavium habere » (a. 6).

13

Quod autem sacerdotes, non diaconi et ministri inferiores
eligerentur, maxime est conveniens, ut ostendit idem S. Tho­
mas, q. 8, a. 1 :
« Gratia quae in sacramento datur, a Christo capite in membra descen­
dit, Et ideo solus ille est minister sacramentorum in quibus gratia datur,
qui habet ministerium super corpus Christi verum, quod solius sacerdotis
est, qui consecrare Eucharistiam potest. Et ideo cum in sacramento
Poenitentiae gratia confertur, solus sacerdos minister est huius sacra­
menti; et ideo ei soli facienda est sacramentalis confessio quae ministro
Ecclesiae fieri solet ».

III. Animadversio. — In thesi diximus solos sacerdotes esse
ministros confessionis sacramentalis. Etenim confessio apud laicos, de­
ficiente sacerdote.
1 ) erat in usu ad maiorem erubescentiam et confusionem ', uti etiam
refert S. Thomas, q. 8. a. 2, sed non erat sacramentalis, uti constat ex
responsione ad 1 et 3 et ex art. 3;
2) est satisfactoria, si adsit contritio perfecta;
3) est sacramentale quo excitatur attritio ad remissionem peccatorum
venialium, sicut tunsio pectoris (cfr. a. 3).

IV. Obiiciunt : Ex historia Ecclesiae constat potestatem
excipiendi confessiones vel et remittendi peccata, decursu
temporum, agnitam fuisse pneumaticis, — nonnullis confes­
soribus et martyribus — diaconis — imo et laicis.
Resp. : 1 ) Pneumatici initio Ecclesiae, specialibus fuerunt
donati charismatibus (I Cor. XII, 3-11; XIV, 2-40; Eph. IV,
,
11)
sed non legitur ipsis concessam esse potestatem remit­
tendi peccata. Id solus Tertullianus asserit, montanista factus;
at assertio universim reprobata fuit, etiam ab eius discipulo
S. Cypriano.
2) Confessores et martyres privilegio donati fuerunt libel­
lum pacis concedendi delinquentibus in ordine ad remissionem
peccatorum. Sed non audiebant confessionem nec absolvebant;
solo privilegio intercessionis gaudebant, quo, intuitu ipsorum
confessionis, episcopi quosdam peccatores ad reconciliationem
admittebant. Quod constat ex epistolis S. Cypriani, cuius
doctrina non solum probata fuit ab episcopis africanis, sed
etiam, sede vacante, a presbyteris et diaconis romanis.
3) Diaconi, deficiente episcopo et sacerdote, peccatores
moribundos ad plenam reconciliationem admittebant et pacem
1 Cfr. de hoc Tectaert, l.a confession aux laïques dans Γ Eglise
latine depuis le WH
*
jusqu’au XIV» siècle.

14

cum Ecclesia, ac ad receptionem Viatici, sive antea absoluti
iam fuerint, sive nondum fuerint; quo ultimo casu in iis
supponebant sane contritionem perfectam.
Sed quidam diaconi limites excesserunt suae potestatis; id
autem Concilia particularia prohibuerunt, ut constat v. g. ex
statutis Odonis, epis. Pariensis (a. 1197), et ex Synodo Pictaviensi (a. 1280).
4) Denique laid, in periculo mortis, deficiente sacerdote,
durante medio aevo, excipiebant moribundorum confessionem,
sed non absolvebant. Praxis autem utilis habita est, ad maiorem
humilitatem et contritionem et maius desiderium-confessionis;
imo a magnis etiam theologis dicebatur necessaria, ad proban­
dum scii, sinceritatem contritionis, quatenus homo saltem debet
praestare quod est ex sua parte et facere quod in se est, confi­
tendo quantum possit et erubescentia confessionis debitam
satisfactionem incipiendo, ut ita fieret venia dignus ex sacer­
dotis desiderio et disponeretur ad contritionem perfectam. Et
tunc summus sacerdos, Christus, defectum sacerdotis supplet
et remissionem concedit.
Non tamen habebatur ista confessio ut vere sacramentalis, cum saepius
dicant esse reiterandam, v. g. S. Thomas, suppi, q. 8, a. 2, ad 3; et
nihilominus, quia erat imitatio sacramentalis confessionis et quasi
gressus ad eam, etiam vocari sacramentalis quodammodo poterat. « Quan­
do necessitas imminet, ait S. Thomas, ad 1, debet facere poenitens quod
ex parte sua est, scii, conteri et confiteri cui potest; qui quamvis sacra­
mentum perficere non possit, ut faciat quod ex parte sacerdotis est,
absolutionem scii., defectum tamen sacerdotis summus sacerdos supplet.
Nihilominus confessio laïco ex defectu sacerdotis facta sacramentalis
est quodammodo, quamvis non sit sacramentum perfectum, quia deest ei
quod est ex parte sacerdotis ».

V. Corollaria. — Ex praedictis sequitur :
1° Pro sacerdote invalide ordinato Ecclesiam defectum supplere non
posse.
2° Diaconum non posse deputari ad absolvendum a peccatis in sa­
cramento Poenitentiae.
3° Non esse obligationem confitendi peccata aliis quam sacerdoti.

15
2

QUAESTIO SECUNDA

De Potestate lurisdictionis
S. Th. q. 8. a. 4: q. 19, a. 5-6; q. 20.

I. Opiniones vitandae. — Nonnulli veteres theologi, ut
Durandus, tenuerunt iurisdictionem dari ipsa ordinatione,
quamvis agnoscerent eius usum Ecclesiae prohibitione ligari;
quae opinio communiter reiicitur. — Quidam lanseniani, in
synodo Pistoriensi, ulterius progressi, asserebant conveniens,
non autem necessarium esse ad validitatem absolutionis, ut
confessarius jurisdictione polleret. Quod damnatum fuit a Pio
VI in bulla Auctorem fidei, a. 37, ut falsum, temerarium, per­
niciosum, erroneum.

II. Thesis. Ad validam absolutionem, praeter potestatem!
ordinis, ex iure divino, requiritur potestas jurisdictionis, quae
non accipitur vi solius ordinationis, sed superiorum eccle­
siasticorum concessione.
Certum est ex Cone. Trid. id explicite declarante sess. 14,
c. 7; quod manifeste docet tria : a) sacerdotem (qui habet
potestatem ordinis) posse carere iurisdictione in aliquos fideles:
b) in tali casu absolutionem iisdem impertitam esse invalidam:
c) iurisdictionem in poenitentes esse duplicem : ordinariam et
subdelegatam, quo confirmatur esse diversam a potestate
ordinis quae eadem est in omnibus per sacramentum ordinis
collate.
Probatur thesis : 1 ) Ex ipsa natura sacramenti Poenitentiae
quod institutum est per modum iudicii exercendum. Etenim
iudicium exerceri valide non potest nisi in subditum, q(ui
iudicis auctoritati seu jurisdiction! fuit subiectus a legitimo
superiore: secus enim iudex non posset obligare nec urgere
iudicii exeeutionem. lamvero sacerdos subditos non habet nisi
per iurisdictionem legitime collatam. Ergo ex ipsa natura
sacramenti, et ideo ex iure divino, ad ipsam validitatem requi­
ritur potestas iurisdictionis.
Ita scientia iuridica et aptitude ad iudicandum non sufficit in indice
humano, sed ad usum requiritur iurisdictio seu deputatio ad determinatam
materiam, determinatos subditos, determinatas personas; imo quilibet
iudex quamlibet causam cognoscere non potest, sed unusquisque eas

16

causas cognoscit quae explicite aut implicite a legitimo superiore ei
assignantur, et tantum pro determinatis subditis.

2) Ex praxi Ecclesiae, qua potestas clavium exercetur
modo iudiciali, et ab initio episcopi absolvebant suos subditos.
postea vero, poenitentium nuinero crescente, etiam sacerdotes,
sed ab episcopo designati. Quod confirmatur ex Cone. Lat. IV:
Flor., decr. pro Armenis; Trid. sess. 14, c. 3 et 7; et ex bulla
Auct. Fidei, n. 37.
3) Ratione, ex S. Thoma, q. 8, a. 4 : Minister poenitentiae
conditiones imponit ad obtinendam remissionem: unde debet
poenitenti imponere aliquid agendum, et non absolvit nisi
ligando poenitentem ad aliquid faciendum. Sed imperium non
competit alicui in alium nisi habeat in eum potestatem, scii,
auctoritatem et iurisdictionem. Ergo sacerdos non potest absol­
vere nisi habeat iurisdictionem in poenitentem.
III. Obiiciunt Apostolis collatam fuisse a Christo com­
pletam potestatem absolvendi, ac proinde iurisdictionem, his
verbis : Accipite Spiritum Sanctum; quorum remiseritis, etc.;
atqui eadem verba neo-ordinatis sacerdotibus repetuntur; ergo
et ipsi eamdem potestatem absolvendi accipiunt vi ordinationis.
— Resp. : Apostoli non receperunt iurisdictionem per verba
praedicta, sed vi intentionis Christi, quae manifestatur per
verba : sicut misit me Pater, et ego mitto vos. Unde licet verba :
Accipite... neo-sacerdotibus dicantur, non exinde accipiunt
potestatem jurisdictionis, quam ceteroquin Ecclesia hisce verbis
concedere non intendit.
IV. Corollaria. — 1 ) lurisdictio, dum in aliis sacramentis
solum ad licitam requiritur administrationem, requiritur ad
validam absolutionem : alia enim sacramenta per modum iudicii
non conferuntur, nec sunt actus iudicialis in subditos, unde
iurisdictionem ex se non expostulant (S. Thomas, q. 8, a. 4).
2) lurisdictio, cum missione superioris confertur, potest
vario modo limitari quoad tempus, locum, personas aut causas,
uti ex tota historia et praxi Ecclesiae constat, et sancivit Cone.
Trid., sess. 14, can. 11. Inde usus reservandi peccata.
3) lurisdictio etiam requiritur ad absolvendum a pecca­
tis venialibus, quidquid aliqui olim dixerunt. Quod iam om­
nino certum est ex can. 872 simul cum can. 874.
4) Superior, v. g. R. Pontifex, potest absolvi, quia ut pec­
cator est inferior apud Deum; unde quamvis non possit aliquis
17

jurisdictionem in ipsum habere ut superiorem, habere tamen
potest in eum ut privatam personam, auctoritate Dei, cuius
nomine datur iudicium ac absolutio, quique solus est principalis
causa remissionis.
Et tamen non potest Pontifex absolvere seipsum, quia ad
iudicium requiruntur duae distinctae personae : reus subiectus,
et iudex; aliquis autem sibi ipsi subiectus esse non potest. Sed
Pontifex potest aliquem nomine Dei designare ut sit superior
et iudex sui tamquam privatae personae peccantis. Quod in
foro externo utique est impossibile, quia ibi omnia fiunt nomine
superioris qui est principalis iudex et legislator, et ideo aliquem
designare non potest superior ut nomine et auctoritate sui in
seipsum ageret, sicut nec seipsum excommunicare aut iudicare
valet (q. 20, a. 3).
Addi quoque potest absolutionem esse principaliter de po­
testate ordinis et solum ex consequenti respicere jurisdictionem;
quantum autem ad potestatem ordinis omnes sacerdotes sunt
aequales, non quantum ad jurisdictionem.

18

CAPUT II

DE CONCESSIONE ET LIMITATIONE
POTESTATIS CONFESSARII

QUAESTIO PRIMA

De lurisdictione Confessarii in genere,
ordinaria vel delegata
S. Th. q. 8, a. 4 et 5; q. 20, a. 1.

I. Omnis jurisdictio vel est ordinaria vel delegata :
« Ordinaria ea est quae ipso iure adnexa est officio (in sensu
stricto accepto ex can. 145); delegata quae (legitime) commissa
est personae » (can. 197).
Quae, in ordine ad confessionem, differunt tripliciter :
1 ) lurisdictio ordinaria datur a superiore ex missione ad mu­
nus aliquod pastorale quo aliquis fit subditorum quasi proprius
sacerdos; delegata ex speciali concessione personali.
2) Ordinaria iurisdictio ubique terrarum valide exercetur in
subditos (can. 881 ); delegata exerceri nequit extra territorium
quo concessa est (nisi jurisdictione ab Ordinario loci ibi ob­
tenta ).
3) Ordinaria, dicente can. 199, per se potest aliis ex toto
vel ex parte delegari, nisi aliud expresse iure caveatur: de­
legata per se non potest subdelegari nisi specialis accedat
concessio delegantis.

19

II. De iurisdictione ordinaria ad confessiones valet ca­
non 873 :
« 1° Ordinaria iurisdictione ad confessiones excipiendas
a) pro universa Ecclesia, praeter Rom. Pontificem, potiun­
tur S. 7?. E. Cardinales (sine restrictione, ad omnes personas
et casus, exceptis tamen censuris S. Sedi specialissime reser­
vatis, iisque quae revelationi secreti S. Officii annexae sunt,
iuxta can. 239 § 1 : ita v. g. reservatae sunt quae feruntur in
illos qui species consecratas abiiciunt, violentas manus iniiciunt
R. Pontifici, absolvunt a peccato turpi complicem);
b ) pro suo quisque territorio Ordinarius loci (etiam vicarius
generalis aut capitularis, vicarius aut praefectus aut admi­
nistrator apostolicus), et parochus aliique qui loco parochi
sunt (rector quasi paroeciae; vicarius paroecialis i. e. rector
paroeciae quae pleno iure unita est personae morali, adminis­
trator paroeciae seu vicarius oeconomus, vicarius parocho diu
absenti substitutus cum consensu episcopi, vicarius adiutor si
in omnibus supplet parochum imparem : ita sec. can. 471-475;
— item aliquando cappellanus militum; non autem per se
vicarius adiutor, nec vicarii cooperatores).
Parochus, praeter subditos, non potest poenitentes audire et absolvere
extra suum territorium; ex iure tamen particulari plerumque obtinet pro
tota dioecesi iurisdictionem delegatam.
Inter illos qui loco parochi sunt, nonnulli addunt rectorem seminarii
dioecesani quoad suos subditos, ob can. 1368; sed id non videtur, quia
Ecclesia non censetur iurisdictionem concedere quando prohibet ne habitualiter in subditos exerceatur, ut facit can. 890.

2° Hac eadem iurisdictione gaudent etiam
a) canonicus poenitentiarius' ecclesiae quoque collegiatae
(a fortiori cathedralis), ad normam can. 401 § 1 (i. e. cum
potestate absolvendi etiam a peccatis et censuris Episcopo
— sive iure sive personaliter ab isto episcopo — reservatis,
in dioecesi extraneos, et dioecesanos extra territorium quoque
dioecesis);
b) et Superiores religiosi exempti pro suis subditis, ad
normam constitutionum.
Superior religiosus etiam potest esse religionis laicalis exemptae, dum­
modo ipse superior sit sacerdos.

3° Haec iurisdictio (ordinaria) cessat amissione officii, ad
1 Ideo tamen non habet potestatem absolvendi religiosas, ut constat
ex can. 876, § I.

20

normam can. 183, et post sententiam condemnatoriam vel
declaratoriam, excommunicatione, suspensione ab officio,
interdicto ».
Ergo ante sententiam, excommunicatus valide absolvit, etiam licite si
toleratus sit et a fideli requisitus (can. 2261).

III. De iurisdictione delegata ad confessiones valent ca­
nones 874 et 875.
Canon 874 : « 1° Iurisdictionem delegatam ad recipiendas
confessiones quorumlibet sive saecularium sive religiosorum
confert sacerdotibus tum saecularibus tum religiosis etiam
exemptis Ordinarius loci in quo confessiones excipiuntur;
sacerdotes autem religiosi eadem ne utantur sine licentia sal­
tem praesumpta sui Superioris1, firmo tamen praescripto can.
519 (i. e. casu quo poenitens religiosus accedat ad suae con­
scientiae quietem’).
2° Locorum Ordinarii iurisdictionem ad audiendas confes­
siones habitualiter ne concedant religiosis qui a proprio
Superiore non praesentantur; iis vero qui a proprio Superiore
praesentantur, sine gravi causa eam ne denegent, firmo prae­
scripto can. 877 (de examine idoneitatis/ ».
Canon 875 : « 1° In religione clericali exempta ad reci­
piendas (etiam extra domum) confessiones professorum,
novitiorum, aliorumve de quibus in can. 514 § 1 (scii, eorum
qui in religiosa domo diu noctuque degunt causa famulatus,
educationis, hospitii, aut infirmae valetudinis, quamdiu habi­
tualiter degunt), iurisdictionem delegatam confert quoque
(independenter ab approbatione Ordinarii) proprius eorumdem Superior, ad normam constitutionum; cui fas est eam
concedere etiam sacerdotibus e clero saeculari aut alius
religionis » (etiam quos proprius Ordinarius non approbaverit).
2° In religione laicali exempta, Superior proponit confes­
sarium, qui tamen iurisdictionem obtinere debet ab Ordinario
loci in quo religiosa domus reponitur ».
Hinc a) episcopus concedit iurisdictionem ad absolvendos religiosos
etiam exemptos, vel peregrinos qui in sua dioecesi confitentur, et ideo
iurisdictio confessarii dioecesanis reservationibus afficitur, ut confirmatur
resp. Comm. interpr. 24 nov 1920; — nisi tamen etiam a superiore
exempto pro suis subditis regularem iurisdictionem obtinuerit;

1 Secus peccare possunt, valide tamen absolvunt.
3 Cfr. infra, pag. 31 et 33.

21

b) idem sacerdos in una dioecesi approbatus non potest valide absol­
vere in alia, nisi ab episcopo huius dioeceseos iurisdictionem accipiat
c) episcopus concedere potest iurisdictionem non solum suis subditis,
sed etiam sacerdotibus extraneis ad confessiones excipiendas non in eorum
sed in sua dioecesi.

IV. Animadversiones.— 1. Canon 877 : « 1° Tum locorum
Ordinarii iurisdictionem (etiam ordinariam ex can. 149). tum
superiores religiosi iurisdictionem aut licentiam audiendarum
confessionum ne concedant, nisi iis qui idonei per examen
reperti fuerint, nisi agatur de sacerdote cuius theologicam
doctrinam aliunde compertam habeant.
2° Si post concessam iurisdictionem aut licentiam prudenter
dubitent num probatus a se antea sacerdos pergat adhuc
idoneus esse, eum ad novum doctrinae periculum adigant,
etsi agatur de parocho aut canonico poenitentiario ».

2. Canon 878 : « 1° lurisdictio delegata aut licentia audien­
darum confessionum concedi potest certis quibusdam circum­
scripta finibus » (scii, quoad tempus, locum, personas : res
enim tota pendet a voluntate delegantis).
2° Caveant tamen locorum Ordinarii ac religiosi superiores
ne iurisdictionem aut licentiam sine rationabili causa nimis
coarctent ».
Hinc a) si episcopus concedit iurisdictionem pro determinata poeni­
tendum categoria, ad alios invalide extenderetur, etiamsi limitatio omnino
irrationabilis appareret;
attamen b) si postulatio ac concessio sit generalis, obtenta iurisdictio
non limitatur ad operam quae fuit occasio concessionis : ita iurisdictio,
occasione exercitiorum spiritualium in conventu aut societate pia traden­
dorum concessa, permittit audire confessiones aliorum fidelium : contine­
tur in concessione quidquid non excipitur, sive expressa restrictione,
sive ipso iure, uti fit pro casibus reservatis.

3. Canon 879 : « 1° Ad confessiones valide audiendas,
jurisdictione opus est scripto vel verbis expresse concessa.
(Unde Codex non excludere videtur telegraphi usum vel tele1 Ita, ex decreto Conc. provincialis Mechliniensis anni 1920, sub
n° 203, « sacerdotibus ab Ordinario suo ad audiendas confessiones ap­
probatis, qui in paroeciis districtuum seu decanatuum alienae dioecesi
contiguorum stabili quodam modo, id est saltem per hebdomadam, etiam
per feriarum tantum tempus degunt, conceditur ut in decanatibus
alienae dioecoesis suo decanatu conterminis, intra fines provinciae
Mechliniensis, valide et licite confessiones sacramentales excipiant. Qua
tamen facultate sacerdotes extranei ne utantur, nisi legitime ab iis
quorum interest advocentur ».

22

phonii, sed concessionem iurisdictionis tacitam vel mere
praesumptam, quae datur sine signo intentionali solo nutu
aut solum daretur si peteretur; et a fortiori excludit iuris­
dictionem petitam et iniuste denegatam *. At, iurisdictione
data, non excluditur licentia praesumpta, ex can. 874 § 1).
2° Pro concessione iurisdictionis nihil exigi potest ».
4. Canon 880 : « 1° Loci Ordinarius vel superior religiosus
iurisdictionem vel licentiam ad audiendas confessiones ne
revocent aut suspendant, nisi gravem ob causam.
2° At graves ob causas Ordinarius potest etiam parocho
aut poenitentiario canonico munus interdicere, salvo recursu
in devolutivo ad Sedem Apostolicam.
3° Non tamen licet (quamvis validum sit) Episcopo, incon­
sulta Sede Apostolica, si de domo formata agatur (i. e. quae
constat sex religiosis non novitiis quorum quatuor sint sacer­
dotes), omnibus alicuius religiosae domus confessarios. una
simul (i. e. collective) iurisdictionem adimere ».
5. Canon 881 : « 1° Omnes utriusque cleri sacerdotes ad
audiendas confessiones approbati in aliquo loco, sive ordinaria
sive delegata iurisdictione instructi, possunt etiam vagos ac
peregrinos ex alia dioecesi vel paroecia ad sese accedentes,
itemque catholicos cuiuscumque ritus orientalis, valide et licite
absolvere.
2° Qui ordinariam habent absolvendi potestatem, possunt
subditos absolvere ubique terrarum ».
1 Notat P. Vermeersch, Th. Μ., III, n° 453 : « Intimatio tamen
non requiritur. Quare in casu urgente, iurisdictio posset praesumi, ut
aiunt, de praesenti i. e. qui moraliter certus sit de recepto ab episcopo
libello quo iurisdictionem postulat, et de responso affirmativo dato.
sive procuratori sive per litteras, posset, rebus urgentibus, iam ante
receptas litteras vel ante reditum mandatarii, confessiones excipere ».
Ita, dummodo certitudo moraVs fundetur in signo iam posito suffi­
cienter certo, et non in mera praesumptione. Signum certum esse potest
nuntium per testem vel per telegraphum.
Applicari scii, potest can. 38 de rescriptis quibus gratia conceditur
sine interiecto exeeutore, quia iurisdictio hoc modo solet conced'.
Aliter est dicendum, si munus committatur exequendum, v. g. dis­
pensandi in matrimonio, aut absolvendi aliquem a determinato casu
reservato (S. Off. nov. 1892): tunc ante receptas litteras authenticas
vel notitiam ab auctoritate concedentis transmissam valide ut' rescripto
nequit, ut habet can. 53.
* Constat ex prop. 13a dammata ab Alex. VII : « Satifacit praecepto
annuae confessionis, qui confitetur regulari, episcopo praesentato, sed
ab eo iniuste reprobato ».

23

6. Canon 883 : « 1° Sacerdotes omnes maritimum iter arri­
pientes, dummodo vel a proprio Ordinario (loci), vel ab
Ordinario portus in quo navim conscendunt, vel etiam ab
Ordinario cuiusvis portus interiecti per quem in itinere
transeunt, facultatem rite acceperint confessiones audiendi,
possunt toto itinere (scii, ipsorum, ac proinde non in portu
ubi ascendunt nec in portu ubi eorum iter finem habet), quo­
rumlibet fidelium secum navigantium confessiones in navi
excipere, quamvis navis in itinere transeat vel etiam aliquando
consistat in locis diversorum Ordinariorum iurisdictioni
subiectis.
2° Quoties vero navis in itinere consistat, possunt confes­
siones excipere tum fidelium qui quavis de causa ad navim
accedant, tum eorum qui ipsis ad terram obiter appellentibus
confiteri petant eosque valide ac licite absolvere etiam a casibus
Ordinario loci reservatis ».
Concessio respicit :
1° sacerdotes, non ipsos, ut videtur, Ordinarios;
2° iter arripientes, et non meram in mari ambulationem seu excursio­
nem, qua recreationis vel piscationis causa quis per aliquot horas a portu
solvit;
3° vere maritimum, et non in lacu, aut tantum in flumine, quamvis ibi
possit incipere;
4° durante toto itinere scii, ipsorum, ita ut iter iam inceptum sit et
nondum terminatum, ac proinde non in portu ubi ascendunt nec in portu
ubi eorum iter finem habet;
5° possunt confessiones in navi excipere quorumlibet fidelium secum
navigantium in eadem navi aut in navibus eiusdem classis;
6° dummodo confessiones audiendi facultatem rite acceperint vel ab
Ordinario proprio, vel ab Ordinario portus in quo navim conscendunt,
vel etiam ab Ordinario cuiusvis portus interiecti per quem itinere tran­
seunt; non autem sufficit recipere ab Ordinario portus in quo iter ter­
minatur. Ordinarius proprius, sicut notavimus, intelligitur Ordinarius loci
ad quem aliquis pertinet, non vero Ordinarius religiosorum, quidquid
aliqui autumaverint, tum quia in toto contextu, imo in toto capite, Or­
dinarius dicitur de Ordinario loci, dum Ordinarius religiosorum nunquam
ibi venit sub hoc nomine, sed constanter vocatur Superior; tum quia in
iure novo quoad hoc nihil Immutatum fuit in concessione ex deer. S.
Off. 23 aug. 1905, unde applicanda venit regula interpretationis can. 6,
2°, 3° et 4°. Et id iam est omnino indubium ex responsione authentica
comm. interpr. 30 iul. 1934;
7° insuper, ubi navis consistat, possunt confessiones excipere eorum
qui quavis de causa ad navim accedant atque eorum qui, dum ipsi ad
terram obiter appellunt, confiteri petant. Verbum obiter, ex declaratione
comm. interpr. 20 maii 1923, intelligendum est per tres integros dies;
non ultra, si Ordinarius facile adiri queat. Quod etiam valet si ibi unam

24

l

navem relinquere debeant et aliam expectare et conscendere ad iter pro­
sequendum;
8° eosque valide et licite absolvere etiam a casibus Ordinario loci
reservatis, etsi adsit alius sacerdos approbatus.

V. Corollaria. — A. Tribus modis possunt poenitentes fieri
subditi eorum qui ordinariam iurisdictionem habent :

1° ratione domicilii aut quasi domicilii subditi sunt episcopo
vel parocho cuius in dioecesi vel paroecia domilium aut quasi
domicilium habent, iuxta can. 92;
2" privilegio status seu cooptatione in familiam religiosam :
sic qui sunt de familia Cardinalium reputantur eorum subditi,
ita ut Cardinales pro se et sua familia eligere valeant in
confessione quemcumque sacerdotem (can. 239); item novitii,
famuli, etc. in religione clericali exempta subditi sunt Supe­
riorum (can. 875 et 514); item illi qui subduntur parocho
personali, qualis quandoque est cappellanus militum;
3° iuris interpretatione seu consuetudine, iam in Iure novo
inserta : ita vagi et peregrini fiunt subditi episcopi vel parochi
loci per quem iter faciunt.
B. Jurisdictio delegata concedi potest ab homine, i. e. a
superiore qui eamdem potestatem habet delegante; aut a iure,
v. g. pro suscipientibus iter maritimum (can. 883).

C. Cessat secundum can. 207 :
a) ex parte potestatis: 1°) expleto mandato, si ad deter­
minatum casum concessa fuit;
2°) exhausto numero casuum aut elapso tempore pro quo
concessa fuerit, dummodo tamen confessio non incepta fuerit,
quo casu perduraret usquedam poenitens absolveretur; — at­
tamen a potestate pro foro interno concessa, actus per inadvertentiam positus, elapso tempore vel exhausto casuum numero,
validus est;
3°) cessante causa finali delegationis, v. g. facultas specia­
lis concessa pro tempore belli;
b) ex parte delegantis: 4°) revocatione delegantis (vel
successoris) delegato directe intimata;
5°) resoluto iure delegantis, scii, morte eius aut cessatione
ab officio, quando delegatio data est. non usque ad revocatio25

nem, sed ad beneplacitum vel arbitrium ', vel « durante meo
munere », « donec vixero », aut facta est ad casum particu­
larem et confessio nondum incepta est;
c) ex parte delegati: 6°) renuntiatione delegati deleganti
directe intimata et ab eo acceptata;
7°) excommunicatione delegati vel suspensione eius ab
officio aut iurisdictione, sed post sententiam condemnatoriam
aut declaratoriam (can. 2264 et 2284).
D. Olim, ex praescripto C. Trid., sess. 23, c. 15, ad valide
audiendas confessiones saecularium, etiam sacerdotum, requi­
rebatur, praeter jurisdictionem, etiam pro religiosis exemptis,
specialis approbatio Ordinarii, scii, huius iudicium authenti­
cum de idoneitate ad audiendas confessiones. Unde dicere
solebant confessarios exemptos approbationem habere ab
episcopo, sed iurisdictionem recipere a R. Pontifice. — Ius
novum autem iam nullibi agnoscit approbationem distinctam
a concessione jurisdictionis, sed statuit etiam regulares
exemptos iurisdictionem suam accipere ab Ordinario loci
(can. 874).

E. Quamvis illi qui ordinariam habent iurisdictionem, per
se possint illam delegare aliis vel delegatam extendere, id
tamen ad Cardinales, canonicum poenitentiarium, et parochos
non est extendendum, quia id iure cavetur, uti pro Poenitentiario constat ex can. 401; pro parochis et illis qui loco eorum
sunt, ex authentica interpretatione commissionis pontificiae,
16 oct. 1919; pro Cardinalibus eruitur ex can. 239, § 2, cum
iis privilegium conceditur eligendi sacerdotem ut confessarium
qui tunc, si iurisdictione careat, eam ipso iure obtinet. Omnibus
aliis exclusis, concessio scii, iurisdictionis delegatae expresso
iure reservatur Ordinario loci, ut ait can. 874. qui in ordine
ad confessiones solus delegare valet: — nisi pro confessionibus
illorum qui pertinent ad religionem clericalem exemptam, pro
quibus insuper delegatam iurisdictionem dare valent superiores
(can. 875).
1 Notant aliqui delegationem non extingui, si detur sub clausula :
« ad beneplacitum dignitatis », quia dignitas non moritur. Sed talis
formula nobis videtur ambigua, quia nomen abstractum dignitas potest
usurpari ad designandam personam superioris in concreto, sicut maiestas
ponitur pro rege et sanctitas pro Pontifice. Unde in casu esset atten­
dendum ad stylum et mentem curiae.

26

QUAESTIO SECUNDA

De Iurisdictione quam supplet Ecclesia
S. Th. q. 8, a. 6.

I. Quid sit iurisdictio suppleta. — Quando deest iurisdictio,
sive ordinaria sive delegata, eam potest Ecclesia supplere i. e.
extraordinarie conferre dum non fuit regulariter collata. Id
tamen non facit nisi gravi de causa, ob bonum commune
animarum.
Haec iurisdictio, quam supplet Ecclesia, differt a iurisdic­
tione ordinaria aut delegata, in eo quod confertur solum in
ipso actu confessionis, posteaque extinguitur, dum altera ante
confessionem datur et post absolutionem permanet. Tres autem
sunt casus in quibus Ecclesia supplet : 1° in periculo mortis,
2° in casu erroris communis. 3° in casu jurisdictionis dubiae.

II. De Iurisdictione in periculo mortis valet canon 882 :
« In periculo mortis omnes sacerdotes, licet ad confes­
sionem non approbati, valide et licite absolvunt poenitentes
a quibusvis peccatis, salvo praescripto can. 884 et 2252 ».
Dicitur : 1° in periculo, scii, gravi seu propinquo, et non
tantum in articulo, quando mors iam ita instet ut moraliter
certo sequatur, sed etiam quando aliquatenus immineat, ita ut
ob adiuncta brevi possit concurrere, cum facile et sat frequen­
ter contingat. De quo ex indiciis et coniecturis est iudicandum,
ita ut prudenter timeri possit ne mors brevi sequatur; unde
non sufficit persuasio mere subiectiva sacerdotis aut familiae.
Nihilominus si quis ex errore periculum adesse aestimaverit,
sed prudenter ob gravem rationem, absolutio erit valida utpote
data in dubio positivo et probabili, ut dicetur n. seq.;
2° mortis ex quacumque causa proveniat, sive ab intrinseco,
ut ex infirmitate periculosa, partu difficili, vulnere inflicto,
extrema senectute, sive ab extrinseco, ut ex iudiciali sententia,
difficili incisione chirurgica, instante praelio, longa ac pericu­
losa navigatione, etc.; non tamen, ut quidam dixerit, ex itinere
aëreo in ordinariis adiunctis, quia periculum proximum non
infert; quod si secus, nec liceret instituere;
27

3° omnes sacerdotes, etiam irregulares, suspensi, excommu­
nicat!, schismatici, haeretici, apostatae, dummodo fuerint
valide ordinati:
4° valide et licite absolvunt ab omnibus peccatis et censuris
in foro scii, interno, ita ut nullum effectum sortiatur in foro
externo, ut declaravit comm. interpr. 28 dec. 1927;
5° salvo praescripto can. 884 et 2252; ubi duplex apponitur
restrictio : a) iuxta can. 884, absolutio complicis, extra casum
necessitatis, manet ex parte confessarii illicita; b) iuxta can.
2252 : « Qui in periculo mortis constituti a sacerdote specialis
facultatis experte, receperunt absolutionem ab aliqua censura
ab homine vel a censura specialissimo modo Sedi Apostolicae
reservata, tenentur, postquam convaluerint, obligatione recur­
rendi, sub poena reincidentiae, ad illum qui censuram tulit, si
agatur de censura ab homine: ad... aliquem facultate (absol­
vendi) praeditum,... si agatur de censura a iure: eorumque
mandatis parendi ».
III. De casu erroris communis et iurisdictionis dubiae ait
can. 209 :
« In errore communi aut in dubio positivo et probabili sive
iuris sive facti, iurisdictionem supplet Ecclesia pro foro tum
interno tum externo ».

A. Ecclesia supplet in errore communi : 1° Si in loco vel
communitate moraliter omnes, vel absolute aut relative multi,
putant aliquem habere iurisdictionem, v. g. esse parochum
aut ad confessiones approbatum; non supplet si unus aut alter
id erronee putant, vel coetus privatus aut communitas religiosa
omnino parva. Paucorum scii, utilitas non est ratio sufficiens
recedendi a regula generali: aliunde qui deceptus fuit, ab alio
instrui potest et ita admissum defectum corrigere.
2" An autem suppleat Ecclesia, si error nondum sit com­
munis, sed solum fundamentum erroris sit pluribus notum, et
praesertim si tantummodo factum publice fuerit positum quod
per se natum sit multos in errorem inducere si novissent, ut
plures nunc affirmant, illud vocantes errorem virtualem : id
dubitarz potest, tum quia causa erroris nondum est error, tum
quia canon voluit dirimere controversias antea existentes, non
autem potuit respicere novas quaestiones nondum exortas:
quomodo enim legislator supponi potest intendisse quod a
28

nemine hucusque fuit propositum et quod nec suspicari ipse
potuit?
3° Attamen generatim asseritur, et etiam in errore particu­
lari valet, quod legimus in can. 207, § 2 : « Potestate pro
foro interno concessa, actus per inadvertentiam positus, elapso
tempore vel exhausto casuum numero, validus est ».
4° Cum sacerdos, qui certo sciens, in casu erroris communis,
se jurisdictione carere antecedenter ad suppletionem Ecclesiae,
hanc quasi invitam cogat ad supplendum, sicque graviter
ordinem perturbet, illicite absolvit nisi adsit necessitas, et
quidem gravis, poenitentis. A fortiori graviter peccaret qui
voluntarie sive errorem communem sive gravem causam eo
utendi provocaret.
B. Ecclesia quoque supplet in dubio positivo et probabili,
i. e. serio et solide fundato in rationibus gravibus quae examini
subiectae nec eliduntur nec convincunt; non vero in dubio levi
aut tenui : si enim nulla ratio solida adsit, dubium est negati­
vum, non vero probabile, et Ecclesia non supplet. Debet autem
dubium esse obiectivum de ipsa iurisdictione, non subiectivum
de doctrina vel scientia confessarii circa eam. ut si positive
dubitet ipse quia non sufficienter inquisivit aut quia non bene
recordatur quaenam sit norma in iure clare enuntiata, v. g. an
in libris legerit vel a professore audiverit in tali casu adesse
potestatem absolvendi : tunc scii, jurisdictio non est dubia, sed
dubia de ipsa est notitia confessarii, nec in casu supplet Eccle­
sia. Ad utendum autem iurisdictione, in dubio scii, positivo et
probabili sive iuris sive facti, specialis ratio necessitatis non
requiritur. Casus esse potest : dubium an superior possit dele­
gare, v. g. episcopus pro casu pontificio, an potestas audiendi
confessiones expiraverit, an peccatum sit reservatum, an adsit
periculum mortis.
Ita confessarius dubitans an in can. 873 et 514, § 1 in religiosa domo
diu noctuque degentes intelligi possint qui una tantum die et nocte ibi
manent, an e contra plus temporis requiratur ut possint dici degentes,
poterit sequi sententiam probabilem benigniorem.

29

QUAESTIO TERTIA

De Limitatione
lurisdictionis quoad Personas
S. Th. q. 20, a. 1.

I. Limitari potest jurisdictio ad aliquas personas, ita ut
certae personae excludantur a potestate et non licite, aut etiam
non valide, absolvantur. Sic v. g. in quibusdam regionibus non
omnes confessarii, sed aliqui tantum, solent approbari pro
confessione mulierum. In iure novo quaedam praescriptiones
statuuntur tum pro confessionibus religiosorum eorumque
novitiorum atque alumnorum, tum praesertim pro confessio­
nibus religiosarum.

II. De confessione religiosorum. — Ad illos valide absol­
vendos nulla iam requiritur iurisdictio specialis, sed sufficit illa
quae ab Ordinario loci vel ab eorum superiore conceditur;
quoad liceitatem quaedam in iure ponuntur praescriptiones.
A. De ipsis religiosis valent canones 518 et 519.

Canon 518 : « 1° In singulis religionis clericalis (sive
exemptae sive non exemptae) domibus deputentur plures pro
sodalium numero confessarii legitime approbati, cum potestate,
si agitur de religione exempta, absolvendi etiam a casibus
(i. e. peccatis et censuris) in religione reservatis.
2° Superiores religiosi, potestatem audiendi confessiones
habentes, possunt, servatis de iure (divino aut ecclesiastico)
servandis, confessiones audire subditorum, qui ab illis sponte
sua ac motu proprio id petant, at sine gravi causa id per
modum habitus ne agant.
3° Caveant superiores ne quem subditum aut ipsi per se
aut per alium, vi, metu, importunis suasionibus aliave ratione
inducant ut peccata apud se confiteantur ».

30

Ergo : 1 ) Ut superior licite audiat confessionem, dummodo per modum
habitus non fiat, simplex petitio sufficit.
2) Gravis causa, praeter spontaneam petitionem, requiritur, ut superior
aliquem audiat per modum habitus, ut difficultas confitendi apud alios
religiosos aut exeundi ad inveniendum confessarium; causa gravis tamen
difficulter adest si magna sit communitas et plures confessarii.
3) Simplex petitio subditi non est sufficiens ratio ad illum habitualiter
audiendum.
Prohibitio respicit superiores, non subditos; superiores intelligendi sunt
proprie dicti, non vero praepositus domus filialis, minister, praefectus
spiritus, oeconomus.

Canon 519 : « Firmis constitutionibus quae confessionem
statis temporibus praecipiunt aut suadent apud determinatos
confessarios peragendam (quarum proinde vis aut obligatio
permanet), si religiosus etiam exemptus, ad suae conscientiae
quietem confessarium adeat (sive intra sive extra domum) ab
Ordinario loci approbatum, etsi inter designatos non recensi­
tum, confessio, revocato quolibet contrario privilegio, valida
ac licita est: et confessarius potest religiosum absolvere (in
foro interno) etiam a peccatis et censuris in religione reser­
vatis »; non tamen a censuris ab homine reservatis secundum
can. 2245 et 2247.
Ratio ad conscientiae quietem confessionem instituendi, non solum est
peccatum grave commissum, sed etiam dubium ob tentationem. aut culpa
levis non ordinaria, anxietas quae proprio confessario non facile aperitur,
difficultas adeundi confessarium ordinarium, etc. Hisce in casibus quem­
cumque confessarium possunt adire, sed solum licito modo i. e. secundum
regulas, v. g. oblata intra vel extra conventum occasione: non autem ideo
possunt sine licentia exire e conventu nec a superiore exigere ut talem
confessarium advocet.

B. De novitiis valet canon 566 : « In religionibus virorum,
salvo praescripto can. 519 :
1° Pro novitiorum numero unus vel plures habeantur ordi­
narii confessarii, salvo praescripto can. 891:
2° Confessarii ordinarii, si agatur de religione clericali, in
ipso novitiatus domo commorentur: si de laicali, saltem fre­
quenter ad domum novitiatus accedant, novitiorum confessio­
nem audituri;
3° Praeter confessarios ordinarios designentur aliqui con­
fessarii, quos novitii in casibus particularibus adire libere
possint, nec Magister aegre id se ferre demonstret;
4° Quater saltem in anno detur novitiis confessarius extra­
ordinarius, ad quem omnes accedant saltem benedictionem
recepturi ».

31
3

C. De novitiis et alumnis valet can. 891 : « Magister novitiorum (qui stricte intelligendi sunt. scil. ii qui nondum
professionem emiserunt) eiusque socius, Superior Seminarii
collegiive sacramentales confessiones suorum alumnorum secum in eadem domo commorantium (non exterorum ) ne
audiant, nisi alumni ex gravi et urgenti causa in casibus
particularibus sponte id petant ».
Hinc 1) isti qui enumerantur in can. 891 non privantur iurisdictionem
unde confessio apud eos instituta non esset invalida, sed prohibetur,
et est illicita. — 2) Superiores et alumni debent manere in eadem domo
conventus, seminarii aut collegii i. e. convictus ubi ad theologiam, phi­
losophiam aut humanitatem informantur. — 3) Tres conditiones simul
requiruntur ut licite audiantur confessiones : spontanea alumni petitio
— gravis et urgens causa — casus particularis. Ergo non possunt,
etiam ob gravem causam, habitualiter et ordinario audire confessiones
quorumdam alumnorum. Et ideo magis restricta est, hac in re, eorum
libertas, quam superioris quoad confessionem religiosorum.

111. De confessione religiosarum valet canon 876 :
« 1° Revocata qualibet particulari lege seu privilegio, sacer­
dotes tum saeculares tum religiosi, cuiusvis gradus aut officii,
ad confessiones quarumcumque religiosarum (sive monalium,
sive aliarum religiosarum a S. Sede approbatarum, sive etiam
religiosarum dioecesanarum, imo mulierum in communi viven­
tium sine votis iuxta can. 675) ac novitiarum (non vero postu­
lantium) valide ac licite recipiendas peculiari iurisdictione
indigent, salvo praescripto can. 239 § 1 n. 1 (de privilegiis
Cardinalium), 522 et 523.
2° Hanc iurisdictionem confert loci Ordinarius, ubi religio­
sarum domus sita est, ad normam can. 525 ».
Ut autem hoc principium opportune ad praxim applicetur,
notandae veniunt ulteriores praescriptiones :

A. Canon 520 : « 1° Singulis religiosarum domibus (saltem
formatis) unus dumtaxat detur confessarius ordinarius qui
sacramentales confessiones universae communitatis excipiat,
nisi propter magnum ipsarum numerum vel aliam iustam cau­
sam sit opus altero vel pluribus ».
Quo casu expedit sorores dividere in plures categorias secundum or­
dinem professionis, officium, vel linguam, ita ut singulis categoriis unus
sit ordinarius.

2° Si qua religiosa, ad animi sui quietem, et ad maiorem
in via Dei progressum, aliquem specialem confessarium vel
32

moderatorem spiritualem postulet, eum facile Ordinarius
concedat; qui tamen invigilet ne ex hac concessione abusus
irrepant; quodsi irrepserint, eos caute et prudenter eliminet,
salva conscientiae libertate ».
Abusus v. g. sane esset si omnes fere religiosae specialem haberent
confessarium, quia esset legem detorquere ac frustrari.

B. Canon 521 : « 1° Unicuique religiosarum communitati
detur confessarius extraordinarius qui quater saltem in anno
ad domum religiosam accedat et cui omnes religiosae se sistere
debent saltem benedictionem recepturae.
2° Ordinarii locorum in quibus religiosarum communitates
existunt, aliquot sacerdotes (saltem duos, non indeterminate)
pro singulis dotnibus designent, ad quos pro sacramento Poe­
nitentiae in casibus particularibus recurrere eae facile possint,
quin necessarium sit ipsum Ordinarium toties quoties adire.
3° Si qua religiosa aliquem ex iis (extraordinariis vel supplementaribus) confessariis expetat, nulli Antistitae liceat nec
per se nec per alios, neque directe neque indirecte, petitionis
rationem inquirere, petitioni verbis aut factis refragari, aut
quavis ratione ostendere se id aegre ferre ».
Ergo nec potest per se directe inquirere, v. g. petendo rationem ab
ipsa religiosa, nec per alios, v. g. per magistram novitiarum vel per
alias sorores, aut indirecte ab aliis petendo ubi fuerit aut ea quae locuta
sit.

C. Canon 522 : « Si non obstante praescripto can. 520,
521, aliqua religiosa, ad suae conscientiae tranquillitatem, con­
fessarium adeat ab Ordinario loci pro mulieribus approbatum,
confessio in qualibet ecclesia vel oratorio etiam semi-publico
peracta, valida et licita est, revocato quolibet contrario privi­
legio; neque Antistita id prohibere potest aut de ea re inqui­
rere, ne indirecte quidem; et religiosae nihil Antistitae referre
tenentur ».
Canon 523 : « Religiosae omnes, cum graviter aegrotant,
licet mortis periculum absit, quemlibet sacerdotem, ad mu­
lierum confessiones excipiendas approbatum, etsi non destina­
tum religiosis, arcessere possunt, eique perdurante gravi
infirmitate, quoties voluerint, confiteri, nec Antistita potest eas
sive directe sive indirecte prohibere ».
Igitur aliqua religiosa, non communitas, ad suae conscientiae quietem,
quemcumque confessarium ab Ordinario loci pro mulieribus approbatum

33

potest adire ubique, etiam si confessarius occasionaliter vel vocatus ad
ipsam domum religiosam accedat (com. interpr. 28 dec. 1927). — quin
tamen ius expetendi illum aut exigendi religiosae competat ullum, —
et apud eum confiteri in qualibet ecclesia vel oratorio etiam semipublico; ergo etiam in ecclesia proprii conventus, vel in oratorio in
commodum communitatis vel coetus fidelium eo convenientium legitime
erecto, non tamen in oratorio alicuius tantum familiae seu mere privato.
Insuper religiosa in gravi morbo, qui scii, valde affligit aut de facili
periculosus evadit, potest quemcumque confessarium similiter pro mulie­
ribus approbatum expetere quoties voluerit, ac proinde etiam pluries in
hebdomada.

IV. Corollaria. — Ex praedictis concludimus cum P.
Vermeersch . Summa Novi luris, n. 188-189 : « Religiosae
omnes, sive novitiae sive professae, domi aut foris confessio­
nem valide peragunt :
1 ) apud confessarium ordinarium communitatis:
2) apud confessarium vel moderatorem specialem quem
petenti ad animi sui quietem et ad maiorem in via Dei progres­
sum Ordinarius facile concedet;
3) si graviter aegrotant licet mortis periculum absit, apud
quemlibet sacerdotem pro mulieribus approbatum, perdurante
gravi infirmitate;
4) apud confessarium extraordinarium communitatis (cui
saltem quater in anno se sistere debent) aut supplementarem
ex iis quos eo fine Ordinarius designaverit, per antistitam
arcessitum;
5) tandem apud confessarium occasionarium ab Ordina­
rio loci pro mulieribus approbatum, modo confessio in ecclesia
vel oratorio etiam semipublico fiat », aut, sicut recenter con­
cessum est, in loco ad audiendas confessiones mulierum
legitime designato '; quod non tantum de loco habitualiter
designato est intelligendum, sed etiam de loco per modum
actus designato, vel ad normam can. 910, § 1 electo3, scii,
causa infirmitatis aliave verae necessitatis et adhibitis caute­
lis quas Ordinarius loci opportunas iudicaverit.
' Id scii, ad omnem locum confessionibus destinatum extensum fuit,
nam 24 Nov. 1920, ad questionem: utrum confessio extra ecclesiam
aut oratorium peracta tantum illicita, an invalida sit, sic authentice fuit
responsum: « canon 522 ita intelligendus, ut confessiones... licitae et
validae sint, dummodo fiant in ecclesia, vel oratorio et semipublico,
aut in loco ad audiendas confess’ones mulierum legitime designato >.
Locus requiritur ad validitatem, ut ex ipso textu constat, et recenter
fuit authentice declaratum, 28 dec. 1927.
3 Ita com. int., 12 febr. 1935.

34

Ut facultate sub η. 4 et 5 indicata, « in casibus particulari­
bus, licite utantur, requiritur et sufficit motivum rationabile,
neque sine Ordinarii consensu, unum ex his adventitiis confessariis sibi stabilem confessarium constituere possent. Casum
tamen particularem apud personam anxiae conscientiae fre­
quentius recurrere posse haud infitiamur. Omnibus causa
rationabilis erit v. g. impedita confessio die consueta, devotio
maior in pervigilio festi, culpa etiam levis magis deliberate
admissa, dubium ob importunam tentationem, anxietas quam
ordinario confessario non libenter aperiat, etc.
Attamen canone 522... facultas... confitendi apud quem­
libet confessarium pro mulieribus approbatum... additis ver­
bis : ad suae conscientiae tranquillitatem, cautius exprimitur ».
et quidem, addimus, obvio sensu, ad validitatem (can. 39).
Non ergo sufficit sola praeferentia naturalis, vel levis ratio,
non solum solamen naturale cum tali confessario colloquendi,
aut merus animi mobilis impetus (un caprice), sed seria ratio;
secus enim inutiliter in canone poneretur restrictio : ad con­
scientiae tranquillitatem.
Notetur insuper praedictam facultatem factam esse cuipiam religiosae
in particulari (si aliqua religiosa, ait canon), ac proinde jurisdictionem
non concedi nisi pro casu particulari. Non posset ergo superiorissa con­
fessarium quemlibet rogare ut pro sua communitate absentem vel impe­
ditum confessarium ordinarium vel extraordinarium suppleret; nec con­
fessarius occasionaliter posset totam communitatem audire. Confessiones
enim essent invalidae propter defectum jurisdictionis specialis quae a
can. 876 omnino exigitur; quodsi secus, actum esset de praescriptione
huius canonis. In casu itaque vocandus esset, vel confessarius extraor­
dinarius, vel unus ex supplementaribus.

V. Animadversiones. — 1° Si confessarii specialiter vocati vel
occasionaliter quaesiti experirentur, nullam rationabilem causam neces­
sitatis aut utilitatis specialis legitimare quod religiosae ad illos et non
ad ordinarium confessarium accedant, eas prudenter dimittant.
2° De qualitatibus confessarii religiosarum, ordinarii vel extraordinarii,
dicit can. 524.
3° De eorum approbatione et amotione vide can. 525-527.

35

QUAESTIO QUARTA

De Restrictione Iurisdictionis
quoad Peccata reservata
S. Th. q. 20, a. 2.

I. Reservatio casuum est avocatio casus ad iudicium
superioris ordinarii, qua simul potestas inferiorum limitatur
(can. 893). seu revocatio casus ad proprium tribunal reser­
vantis ita ut nemo absolutionem impertiri valeat nisi ipse
reservans, eius successor aut superior in officio, vel eius dele­
gatus. Ex quo sequitur non omnem limitationem potestatis in
confessario esse reservationem, nec omne peccatum cuius
absolutio confessario aufertur esse reservatum: sed ad hoc
requiritur ut ad iudicium superioris avocetur, et ideo restrin­
gatur generaliter apud confessarios inferiores potestas ad illud
absolvendum. Hinc illi qui ordinario iure possunt iurisdictionem concedere audiendi confessiones, aut ferre censuras,
possunt etiam reservare casus, nisi aliter in iure statuatur: v,
g. S. Pontifex pro tota Ecclesia, episcopi pro suis dioecesibus,
superior generalis religionis exemptae aut abbas monasterii
sui iuris respectu suorum subditorum (C. Trid., sess. 14. c. 7 et
can. 11).
Ita statuit can. 893 : « § 1. Qui ordinario iure possunt
audiendi confessiones potestatem concedere aut ferre censuras,
possunt quoque, excepto vicario capitulari, et vicario generali
sine mandato speciali, nonnullos casus ad suum avocare iudi­
cium, inferioribus absolvendi potestatem limitantes.
§ 2. Haec avocatio dicitur reservatio casuum.
§ 3. Quod attinet ad reservationem censurarum, servetur
praescriptum can. 2246 et 2247 ».

II. Duplex est reservatio : alia peccatorum, alia censura­
rum. — Reservatio duplici modo fieri solet : alia fit ratione
censurae, quatenus « reservatio censurae impedientis recep­
tionem sacramentorum importat reservationem peccati cui
censura adnexa est » (can. 2246, § 3). et tunc si censura non
incurritur aut non reservatur aut tollitur, nec peccatum reser36

vatur : est reservatio censurarum; — alia fit ratione sui seu
peccati : est proprie dicta reservatio casuum seu peccatorum.

Reservationis autem duplex est finis : alter primarius, disci­
plinaris, nempe bonum publicum, nam bona Ecclesiae disciplina
postulat ut graviora peccata reserventur illis qui doctrina,
prudentia et experientia, melius iudicare valeant qua ratione
sit malo obviandum; alter secundarius, medicinalis, scii, bonum
privatum fidelium, ut ita ab iis peccatis magis absterreantur
atque securius emendentur. Finis itaque reservationis nulla­
tenus est poenalis; dum e contra essentialiter poenalis est finis
ipsius censurae. Hinc :
a) Reservatio peccatorum quae secundum essentiam est
avocatio peccati ad iudicium superioris ut huic subiiciatur, ex
consequenti duplicem importat effectum : primo immediate et
directe afficit confessarium cuius potestas quoad hoc pecca­
tum limitatur ita ut ab eo non absolvat valide; altero mediate
et indirecte attingit poenitentem qui pro absolutione obtinenda
adire debet tribunal superioris. — E contra censura immediate
afficit poenitentem, et, si sit reservata, consequenter confes­
sarium qui. stante reservatione. privatur potestate illam ab­
solvendi.
b) Ignorantia reservationis ab ea non excusat'. — quod
iam omnino certum est in iure novo, quia reservatio primario
non est poena delinquentis, sed avocatio ad iudicium superioris
et restrictio iurisdictionis in confessario; ignorantia autem de­
linquentis non dat confessario potestatem quam non habet,
nec impedit primarium reservationis finem. — E contra
ignorantia censurae ab ea excusat, ac proinde, etiam a reser­
vatione adnexa; nunquam tamen ignorantia affectata, nec
etiam crassa si delictum non requirit plenam cognitionem aut
praesumptionem (can. 2229).
In praesenti tantum dicimus de reservatione peccatorum;
de reservatione censurarum dicitur in Iure Canonico1.
III. « Unum peccatum ratione sui reservatum Sanctae Sedi
est falsa delatio (per se vel per alium), qua sacerdos innocens12
1 Nisi per accidens, quando peccatum reservatur sub conditione : si
reservatio cognoscatur; et ita reservans ignorantes excipiat.
2 De modo quo confessarius cum excommunicatis se gerere in praxi
debet, cfr. nostrum opusculum : De variis poenitenlium categoriis,
p. 177 et sq.

37

accusatur de crimine sollicitationis apud iudices ecclesiasti­
cos ». Ita ex iure novo’, can. 894.
Insuper secundum can. 2363, censura incurritur specialiter
reservata, si delatio fit apud superiores quoscumque (de quo
vide infra, c. V, q. 2, η. VII). Unde simplex delatio facta
apud superiorem est Sanctae Sedi specialiter reservata ratione
censurae; si insuper delatio fit judicialiter, scii, formaliter apud
episcopum ut iudicem, iam ratione sui reservatur ipsum pec­
catum.
IV. De exercitio potestatis Ordinariorum reservandi pec­
cata valent can. 895 et 896.
Canon 895 : « Locorum Ordinarii peccata ne reservent,
nisi, re in Synodo dioecesana discussa, vel extra Synodum
auditis Capitulo cathedrali et aliquot ex prudentioribus ac
probatioribus suae dioecesis animarum curatoribus, vera
reservationis necessitas aut utilitas comprobata fuerit ».
Canon 896 : « Inter Superiores religionis clericalis exemptae,
unus Superior generalis, et in monasteriis sui iuris Abbas,
cum proprio cuiusque Consilio (i. e. audito hoc consilio), pec­
cata, ut supra, subditorum reservare possunt, firmo prae­
scripto can. 518, par. 1 et 519 »’.
Hic solum praecipitur auditio Synodi, Capituli, aut etiam, ut videtur.
Consilii. Unde si, non obstante voto auditi coetus, reservatio nihilominus
feratur, tamen valida videtur.

V. Qualitates peccatorum reservandorum indicantur can.
897 et 898.
Canon 897 : « Casus reservandi sint pauci omnino, tres
scii, vel ad summum quatuor, ex gravioribus et atrocioribus
criminibus externis, specifice determinatis; ipsa vero reservatio
ne ultra in vigore maneat, quam necesse sit ad publicum
aliquod insolitum vitium extirpandum aut collapsam forte
christianam disciplinam instaurandam ».
Canon 898 : « Prorsus ab iis peccatis sibi reservandis
omnes abstineant quae iam sint Sedi Apostolicae etiam ratione
1 Ex dispositione speciali S. Pontificis, decreto S. Poenitentiariae
reservatur quoque absolutio pervicaciter adhaerentium actioni, ut dici­
tur, gallicae (l6 nov. 1928) et legentium diarium huius nominis (2 mart.
1929).
’ De praescripto can. 518 et 519. vide supra, p. 30 et 31.

38

censurae reservata, et. regulariter ab iis quoque quibus
censura, etsi nemini reservata, a iure imposita sit ».
Peccatum itaque ab episcopo reservatum oportet sit :
1 ) grave seu mortale, tum ratione obiecti, tum ratione
subiecti, i. e. cum perfecta deliberatione et pleno consensu
commissum : frustra enim venialia reservarentur cum nulla
sit obligatio ea confitendi, — et externum, etsi occultum; non
quod interna reservari non possint, sed quod Ecclesia id agere
non soleat (ne continuis anxietatibus subiiciat poenitentes),
ita ut ipse actus externus de se gravis esse debeat, nec
sufficiat quod actio in se levis propter intentionem internam
grave peccatum fuerit, uti v. g. levis percussio clerici ex inten­
tione graviter percutiendi. Unde peccatum oportet sit mortale
interne simul et externe;
2) specifice determinatum, et non tantum generice : ita v.
g., non potest reservari totum genus luxuriae aut quicumque
concubinatus (cum plures species contineat), sed casus debet
circumscribi iis notis vel adiunctis quae reservationis causa
sunt. v. g. sodomia, concubinatus adulterinus, si propter istam
circumstantiam reservandus sit. — imo in sua specie com­
pletum. seu opere consummatum, ita ut verba reservationis in
sensu strictiore verificentur, v. g. si reservatur incestus aut
sodomia, debet adesse copula carnalis perfecta (cum emissione
seminis intra vas) scienter, cum consanguinea vel affine, aut
cum masculo admissa: si reservatur homicidium, mors debet
esse secuta;
3) certum, certitudine excludente dubium iuris et facti, i. e.,
certo reservatum, certo commissum et certo mortale. Hinc si
serio dubitetur utrum lex reservans se extendat ad hunc ca­
sum, vel utrum peccatum revera commissum fuerit, vel utrum
sit grave subjective aut objective, non incurritur reservatio :
odiosa enim sunt restringenda, unde reservatio semper stric­
tam recipit interpretationem, et in dubio sive iuris sive facti
non urget (can. 19; 2246, § 2 et 2245, § 4).
Insuper, ut reservatio fiat conformiter ad vota Iuris. peccatum optatur
esse :
a) non reservatum Romano Pontifici, imo etiam, saltem regulariter,
nulla censura affixum,
b) reservatione plectendum ad vitium publicum cxtirpandum aut Chris­
tianam disciplinam instaurandam : cum autem, ait P. Vermeersch. Sum­
ma Novi luris, n. 361, non in omni regione sperari potest ut vitium
reservatione omnino extirpari possit, si propagationem vitii impediat,
id iam satis esse arbitramur ut reservatio utilitatem habeat quae votis
Sanctae Sedis postulatur.

39

VI. Cessatio reservationis. — Omnis reservatio cessat in
periculo mortis (can. 882); insuper iuxta can. 900, « Quaevis
reservatio vi caret1 :
1°) Cum confessionem peragunt sive aegroti qui domo
egredi non valent (quod etiam prodest aegrotis religiosis aut
aliis qui in domo sunt ubi confessarii habitant, non autem iis
qui egredi non valent sed vere aegroti non sunt ut incarceratis
aut parturientibus), sive sponsi (etiamsi sponsalia non contra­
xerint) matrimonii ineundi causa;
2°) Quoties vel legitimus Superior petitam pro aliquo
determinato casu absolvendi facultatem denegaverit, vel,
prudenti confessarii iudicio, absolvendi facultas a legitimo
Superiore peti nequeat sine gravi poenitentis incommodo aut
sine periculo violationis sigilli sacramentalis (uti sunt gravis
difficultas redeundi ad confessarium, periculum gravis scan­
dali v. g. difficultas abstinendi a communione sine aliqua nota
aut suspicione);
3°) Extra territorium reservantis, etiamsi dumtaxat ad abso­
lutionem obtinendam poenitens ex eo discesserit » (scii, in
fraudem legis).
Quinque igitur sunt casus : aegrotus egredi non valens, — sponsus
matrimonium initurus, — facultas in determinato casu denegata, —
grave poenitentis incommodum, — recessus a territorio reservantis.

VII. Reservationis efficacia ex monito can. 899 sufficienter
obtinetur et simul tamen circumscribitur :
« 1°) Statutis semel reservationibus quas vere necessarias
aut utiles iudicaverint, curent locorum Qrdinarii ut ad subdi­
torum notitiam, quo meliore eis videatur modo, eaedem
deducantur, nec facultatem a reservatis absolvendi cuivis et
passim impertiant (sed tantum selectis confessariis).
« 2°) At huiusmodi absolvendi facultas ipso iure competit
canonico poenitentiario ad normam can. 401, § 1, et habitualiter impertiatur saltem vicariis foraneis (i. e. decanis), addita,
praesertim in locis dioecesis a sede episcopali remotioribus,
facultate subdelegandi toties quoties confessarios sui distric1 Ex dispositione tamen speciali sacerdotes qui absolverint adhae­
rentes « actioni gallicae » et fuerint absoluti cessante reservatione,
intra mensem a die obtentae absolutionis vel convalescentiae debent ad
S. Poenitentiariam recurrere sub poena excommunicationis specialiter
S. Pontifici reservatae.

40

tus, si et quando pro urgentiore aliquo casu determinato ad
eos recurrant.
« 3°) Ipso iure a casibus, quos quoque modo sibi Ordinarii
reservaverint, absolvere possunt tum parochi aliive qui
parochorum nomine in iure censentur ‘. toto tempore (etiam
legitime anticipato aut prorogato) ad praeceptum paschale
adimplendum utili (etiam si non ad implendum praeceptum
confessio instituatur), — tum singuli missionarii quo tempore
missiones (et forsan exercitia spiritualia collective tradita) ad
populum (non ad particulare institutum, aut consociationem,
aut coetum v. g. cleri) haberi contingat ».
VIII. Animadversiones practicae. — la) Instructiones
praefatae sunt normae generales secundum quas episcopi in
sua legislatione agere debent, potius quam leges quas ipse
Romanus Pontifex directe imponit.. Et ideo si episcopi non
mutaverint leges dioecesanas, aut novos casus reservatos
statuant praeter normas indicatas, iis nihilominus standum est.
At possunt applicari dispensationes indicatae can. 899 et 900
(cfr. η. VI et VII).

2a) Attamen hodie non amplius in Belgio sunt peccata ab
episcopis reservata; a Concilio tamen Mechliniensi (in Actis,
n. 205) praevidetur casus quod introduci possint.
3a) Pro peregrinis, vagis et religiosis, qui vi jurisdictionis
acceptae ab Ordinario loci absolvuntur, semper et unice existit
reservatio vigens in loco confessionis. Absolvuntur enim ex
jurisdictione Ordinarii loci in quo confitentur (can. 874, 881);
quae iurisdictio afficitur reservatione ibi vigente, cum reser­
vatio directe confessarii potestatem restringat (can. 893). —
E contra parochi extra dioecesim suos subditos, a reservatis
ab alio episcopo, possunt absolvere; atque forsan a reservatis
proprio Ordinario, cum quidam id asserere non dubitent.
4a) Quando poenitens peccatum reservatum accusat, statim
confessarius inquirat utrum adsint necne conditiones omnes
ad incurrendam reservationem necessariae. Si constat pecca­
tum vere reservatum esse, ac simul confessarius debitis facul­
tatibus careat, moneat poenitentem ut vel superiorem aut
confessarium specialem adeat, vel post paucos dies redeat,
quando videlicet necessariae facultates obtentae fuerint, quod
’ Vide supra pag. 20.

41

generatim praeferunt poenitentes; — nisi tamen sit casus
urgentior, quia tunc reservatio cessat secundum can. 900.
Quodsi poenitens reservationem ignoraverit, de ea est
edocendus, ut horrorem peccati concipiat.

5a) Absolutio a reservatis potest dari directe vel indirecte :
directe, quando peccatum reservatum expresse declaratur apud
confessarium qui facultatem habet absolvendi a reservatis; uti
est etiam simplex confessarius, casu quo iuxta can. 900 reser­
vatio cessat;
indirecte quando .absque sacrilegio, vel non declaratur, vel
declaratur apud simplicem confessarium qui a reservatis absol­
vere non potest : tunc remittitur indirecte, si simul alia peccata
declarantur a quibus poenitens directe absolvitur.
Hinc confessarius, speciali facultate carens, qui scienter,
absque necessitatis casu, a reservatis absolvit, graviter peccat.
Ecclesiae leges in re gravi violando, imo suspensionem incurrit
iuxta can. 2366: attamen absolutio valida est, si simul cum
reservatis aliud peccatum declaratum est : directe enim abso­
luto peccato non reservato, indirecte alia remittuntur.
Talis confessarius simplex autem qui ita agit, sicut et ille qui absolvit
ex inadvertentia, a casu reservato, debet hunc errorem pro viribus cor­
rigere. Ergo debet monere poenitentem de reservatione, si facile potest,
ut error reparetur et peccatum rursus declaretur superiori aut eius dele­
gato ad obtinendam directam eius remissionem; secus in bona fide eum
relinquat, cum in proxima confessione possit indirecte absolvi ab hoc
peccato et eius, simul cum aliorum peccatorum, remissionem obtinere,
aut et illam iam obtinuit.

6a) Poenitens, ex inculpabili oblivione, omittens peccatum
reservatum in confessione, apud confessarium privilegiatum
instituta, valide absolutus est. Tenetur tamen postea in confes­
sione manifestare peccatum omissum, sed hoc probabiliter iam
non est reservatum. Ratio est quia confessarius privilégiais
censetur quantum potest absolvere poenitentem rite disposi­
tum. Ergo censetur eum indirecte absolvere a reservatione,
quia hanc potestatem habet.
Paulo aliter res se habet, si poenitens invalide aut sacrilege confes­
sus est. Certum est, si ille peccatum reservatum reticuerit, illud non
esse remissum. Sin autem peccatum reservatum manifestatum fuit, et
nullitas aut sacrilegium ob aliam causam accidit, reservatio ipsa videtur
esse ablata, cum habens facultatem absolvendi de illa rite iudicaverit et
satisfactionem congruam imposuerit, quae in casu semper erit adim­
plenda. In sequenti confessione igitur poenitens debet repetere totam
accusationem et fateri sacrilegium commissum, sed iam a simplici confessario absolvi potest.

42

Excipitur, si tempore luMaei. sacrilege confessus est peccatum reser­
vatum confessario simplici: nam tempore lubilaei solummodo illi poeni­
tentes fruuntur privilegio absolutionis recipiendae a quocumque con­
fessario, qui volunt adimplere omnia quae praescribuntur ad lucrandum
Jubilaeum. Imprimis autem praescribitur confessio bona.

43

CAPUT III

DE USU POTESTATIS CONFESSARII
Formalis usus potestatis confessarii consistit in remittendis
peccatis vel iis retinendis. Remittit peccata per pronuntiatio­
nem sententiae absolutionis: quae in sacramento se habet per
modum formae. Dum enim poenitens materiam ponit con­
tritione, confessione et satisfactione, sacerdos iis coniungens
verba absolutionis, perficit sacramentum.

Hinc dicemus :
1 ) de essentia formae absolutionis,
2) de significatione formae,
3) de requisitis ad validitatem et liceitatem formae abso­
lutionis.
QUAESTIO PRIMA

De Essentia Formae Absolutionis
S. Th. HI. q. 84, a. 3; Opusc. 22.

1. Thesis 1. Forma conveniens et legitima est: Ego te absol­
vo, vel verba formaliter aequivalentia, v. g. : ego tibi remitto,
condono..., absolvatur Petrus a peccatis. — Ita decretum
Cone. Flor. pro. Arm.; et Cone. Trid., sess. 14. c. 3.
Probatur ex S. Thoma, III, q. 84, a. 3 :
« Cum sacramenta N. L. efficiant quod figurant..., oportet quod
forma sacramenti significet id quod in sacramento agitur proportionaliter materiae sacramenti. Unde forma Baptismi est : Ego te baptizo,
et forma Confirmationis : Consigno te signo crucis et confirmo te chris­

44

mate salutis, eo quod huiusmodi sacramenta perficiantur in usu materiae;
in sacramento autem Eucharistiae, quod consistit in ipsa consecratione
materiae, exprimitur veritas consecrationis cum dicitur : Hoc est corpus
meum. Hoc autem sacramentum, scii. Poenitentiae, non consistit in con­
secratione alicuius materiae, nec in usu alicuius materiae sanctificatae,
sed magis in remotione cuiusdam materiae scii, peccati, prout peccata
dicuntur esse materia Poenitentiae... Talis autem remotio significatur
a sacerdote, cum dicitur : Ego te absolvo; nam peccata sunt quaedam
vincula... Unde patet quod haec est convenientissima forma huius sa­
cramenti : Ego te absolvo ». « Ergo dicendum quod ista forma assumitur
ex ipsis verbis Christi quibus Petro dixit (Mt. XVI, 19) Quoflcumgue
solveris super terram » (ib. ad 1). « Quia tamen sacerdos sicut minister
absolvit, convenienter apponitur aliquid quod pertinet ad primam aucto­
ritatem Dei, scii, ut dicatur : Ego te absolvo in nomine Patris et Filii
et Spiritus Sancti » (ad 3).
Breviter : forma debet exprimere exercitium potestatis clavium seu
potestatis remittendi peccata, ministris Ecclesiae concessae, nomine Dei
exercendae, cuius sacramentum Poenitentiae est usus et effectus; quod
praestat forma : Ego te absolvo a peccatis tuis in nomine Patris, etc.

II. Thesis II. Forma debet exprimere exercitium potestatis
clavium, seu potestatem remittendi peccata ab ipso ministro,
sacerdote. Unde 1° non sufficit forma mere deprecative; sed.
2° si apparenter, materialiter et quoad modum loquendi ali­
quando fuerit aut sit deprecative, saltem secundum sensum
debet esse formaliter indicativa.
Probatur primum : a) Forma debet indicare exercitium
potestatis clavium, seu solvendi peccata. Petere autem non
est solvere. Ergo non sufficit forma mere deprecativa, sed
debet esse forma indicativa saltem quoad sensum.
b) Pronuntiatio formae est actus iudicialis (Cone. Trid.,
sess. 14, c. 6 et can. 9). Atqui sententia iudiciaria non est
deprecatio : iudicare enim est actus habentis potestatem;
deprecari est actus supplicantis. Ergo idem actus non est
iudicium et deprecatio sub eodem respectu.
Probatur secundum : Forma secundum constructionem
grammaticam deprecativa, secundum sensum partialiter debet
aequivalere formae indicativae seu enuntiativae. Nam absolu­
tio sacramentalis est sententia iudiciaria. Sed non esset
sententia iudiciaria, nisi aliquo modo significaretur a) potestas
iudiciaria in pronuntiante, b) huius usus, et c) actualis effectus.
scii., ius concessum in ordine ad remissionem peccatorum.
Ergo.
III. Conclusiones. — Hinc 1° convenit forma expresse
et formaliter indicativa, quae enuntiat usum actualem po­
45

testatis iudiciariae in ordine ad remissionem peccatorum de
praesenti praestitam. Nam, ut ait S. Thomas, a. 3 :
« Ista forma assumitur ex ipsis verbis Christi, quibus Petro dixit
(Mt. XVI, 19) : Quodcumque solveris super terram. Et tali forma Eccle­
sia utitur in sacramentali absolutione » (ad 1 ). At « in quibusdam
absolutionibus quae in Ecclesia publice fiunt, sicut in prima et comple­
torio. et in cocna Domini, absolvens non utitur oratione indicativa, ut
dicat : Ego te absolvo, sed oratione deprecativa, cum dicit : Misereatur
vestri omnipotens Deus, vel : Absolutionem et remissionem tribuat vobis
omnipotens Deus » (Obi. Ia). « Huiusmodi autem absolutiones in publico
factae non sunt sacramentales, sed sunt orationes quaedam ordinatae
ad remissionem venialium peccatorum. Unde in sacramentali absolutione
non sufficit dicere : Misereatur tui omnipotens Deus, vel : Absolutionem
et remissionem tribuat tibi omnipotens Deus, quia per haec verba sacer­
dos absolutionem non significat fieri, sed petit ut fiat » (ad 1).

2° Attamen per se valida esse potest deprecativa forma. si
ratione circumstantiarum sufficienter ostendat ministrum absol­
vere et remittere peccata, aut si Ecclesia hunc sensum ipsi
adnexerit.
Constat a) ex historia : Initio enim et per decem priora sae­
cula, in utraque Ecclesia omnes formae quae noscuntur adhi­
bitae fuerunt deprecativae, v. g. Deus, ei condona, eum
absolve vel relaxa, etc.
Quod constat ex Sacramentariis (v. g. Gelasiano) et Poenitentialibus;
et ex concordi testimonio Patrum v .g. Ambrosii, de Spiritu Sancto. III,
18; Hieronymi, in Ps. 28; c. Lucif., n. 5; Augustini, de Bapt.. c. Don. V,
20: serm. 99: Leonis M., ep. 108 ad Theod. etc.; qui semper alludunt
ad deprecativum formulae modum, nunquam ad indicativum. — A sae­
culo autem XI0, in ecclesia latina incipit transitus a formulis deprecativis ad indicativas, ambaeque simul adhibentur ita ut deprecativae ad­
datur formula indicativa. Usus tamen formulae deprecativae perduravit,
ita ut initio saeculi XIII1 adhuc vigeret, quod scimus ex testimonio Gulielmi Altissiodorensis, Gulielmi Parisiensis, et Hugonis Cardinalis, et ex
ipso opusculo S. Thomae de forma absolutionis, qui defendens formam
indicativam, id tamen simpliciter negare non potuit (c. 2 et 5). At paulo
post, indicativa forma communiter recepta fuit; ita tamen ut preces con­
comitantes vestigium sint antiquae disciplinae. — In Ecclesia vero
orientali, post sacculum XIIlnl mansit forma deprecativa, et hodie manet
apud Graecos non unitos, imo apud unitos qui versantur extra Europam,
et in Ecclesia Coptorum Alexandrina. At plures, etiam inter Schismati­
cos, formam indicativam ab Ecclesia latina mutuati sunt, ut lacobitae,
Armeni. Copti, Russi, Rumeni; Item Graeci uniti qui versantur in parti­
tus Europae, et Maronitae: Rutheni vero schismatici forma utuntur
quae est simul deprecativa et indicativa.

b) ratione: Formula deprecativa. cum intentione absol­
vendi, et ratione adiunctorum. scii. : causa cognita, ab eo qui
potestatem habet remittendi, et habetur ab omnibus ut iudex
qui vere remittit licet non propria sed Dei auctoritate, suffi­
46

cienter ostendit (sive implicite, sive etiam explicitis verbis, v. g.:
« per ministerium meum ». aut mentione potestatis clavium
concessae) sacerdotem esse Dei ministrum et nonnisi auctori­
tate eius absolvere; nec impedit quod sacerdos sit iudex vere­
que ministerialiter absolvat, praesertim si Ecclesia ita
praescribat vel toleret et usus sit communis Tunc sensus erit :
« Absolutus sis seu absolveris per me, per ministerium meum ».
Ita et formula : Benedicat vos omnipotens Detis, non a laico
sed a sacerdote prolata, a quo petitur benedictio iuxta consue­
tum ritum Ecclesiae, significat : Ego vos auctoritate Dei
benedico; item absolutio a censuris saepe datur modo depre­
cative, et tamen est actus iudicialis. Et verba : Baptizetur
servus Christi, aequivalent formae Baptismi : Ego te Baptizo.
Nec obstat Ecclesiam non posse mutare materiam et formam sacra­
mentorum a Christo institutam, quia non omnes sacramentorum formae
semper a Christo fuerunt omnino determinatae secundum uniformitatem
materialem, sed solum secundum significationem; unde si Ecclesia ius
habet ultimam determinationem formae definiendi, nihil prohibet quin
forma deprecativa, cum intentione manifestata sententiam iudicialem
ferendi, possit esse valida. Qui autem aliter sentirent, videre deberent
quomodo suam theoriam cum factis conciliare possent. Itaque forma
indicativa est expressior et magis convenit potestati iudiciali. quae mi­
nistris Ecclesiae competit, quia certum est eos non solum postulare ut
fiat remissio sed eam ut instrumenta Dei potestative operari; sed etiam
legitimari potest forma deprecativa, quia minister non nomine proprio
sed nomine et auctoritate Dei remittit; unde dicit quasi imperative : Ab­
solvat te Deus i. e. nomine Dei pronuntio quod Deus te absolvere debet.

3° Nihilominus practice in Ecclesia latina adhiberi potest
sola forma indicativa. Cum in Ecclesia occidentali enim iam
a pluribus saeculis indicativae formulae usus praescriptus sit,
merito de valore formulae deprecativae in Ecclesia latina
dubitari potest.
Ecclesia enim potest praescribere unam formam ut validam, et de­
clarare potest aliam non esse legitimam, et ideo non iam habere sensum
indicativum; potest statuere conditiones exercendi actum iudicialem et
formam unicam authenticam : potest enim non concedere iurisdictionem
nisi pro forma indicativa. An autem ista fuerit intentio Ecclesiae, non
est certum, sed dubium. Unde quia id saltem incertum est, abstinendum
est a forma deprecativa tamquam dubia *.

1 Sunt et formae imperativae, sed illae reducuntur ad dcprecativas,
si nempe dirigantur ad Deum, v. g. absolvat te Deus, indulgcat, valent:
Deus, ei condona, indulge ; aliae ad indicativas seu enuntiativas, si
dirigantur ad poenitentem, v. g. absolvere a me, absolvere a Deo.
i. e. Deus per ministrerium meum te absolvit.

47
4

QUAESTIO SECUNDA

De Significatione Formae
I. Forma significat usum et effectum potestatis clavium,
i. e. remissionem ipsius peccati seu culpae a ministio factam,
ita ut sensus sit : ego vere remitto tibi culpam. — Quod
indicat definitio Conc. Trid., sess. 14, can. 9; unde « res et
effectus sacramenti, quantum ad eius vim et efficaciam
pertinet, reconciliatio est cum Deo » (Conc. Trid.. sess. 14,
c. 3).
II. Igitur sensus formae non est :

1° Ostendo vel declaro te absolutum scii, in facie Ecclesiae.
Ita contra Protestantes, qui dixerunt peccatum remitti sola fide, non
vi sacramenti, et absolutionem « non esse actum iudicialem, sed nudum
ministerium pronuntiandi et declarandi remissa esse peccata confitenti,
modo tantum credat esse absolutum », quod a Trid. (can. 9) expresse
fuit damnatum. Et contra Petrum Lombardum et alios veteres qui idem
asserebant, sed sensu valde diverso, cum admittebant assistricem Dei
virtutem operantis per se solam interius quod exteriori absolutione signi­
ficatur, quin veram causalitatem instrumentalem ministro vel eius sen­
tentiae tribuebant quantum ad remissionem peccati, sed solum quoad
remissionem in facie Ecclesiae; quod tamen cum doctrina Conc. Trid.
non satis cohaeret.
Et sane a) sacramenta efficiunt quod figurant; atqui Poenitentiae
forma significat remissionem peccati; ergo eam efficit. Sicut ergo forma
Baptismi : ego te baptizo, non significat : ostendo te ablutum, sed abluit;
ita forma Poenitentiae non solum ostendit hominem absolutum, sed
absolvit (III, q. 84, a. 3, ad 5);
b) secus enim potestas clavium enervaretur : frustranee data fuisset
Apostolis si nihil possent nisi ostendere, cum omnis doctus et prudens
(discussione conscientiae) id facere posset.

2° Nec sensus est : absolvo te a poena, uti interpretati sunt
Richardus a S. Victore et quidam scholastici, ac Baius.
Nam a) est contra sensum obvium formae et Ioh. XX, 22 : a peccatis;
b) iuxta Conc. Trid., sess. 6, c. 15. poena aeterna una cum culpa remit­
titur; ergo si forma non remittit culpam, nec remittit poenam aeternam;
c) iuxta idem Conc., sess. 14, c. 1, sacerdos habet potestatem ad re­
conciliandos fideles post Baptismum lapsos; reconciliatio autem fit per
remissionem culpae et non solius poenae (cfr. prop. 57 et 58 Baii damn.).
Et d) tunc « non exigeretur voluntas suscipiendi effectum clavium ad
culpae remissionem, sicut non exigitur votum suscipiendi alia sacramenta
quae non ordinantur ad culpae remissionem sed contra poenam » (Suppi,
q. 18, a. 1).

48

3° Nec sensus est : absolvo te ab obligatione iterum peccata
subiiciendi clavibus, uti habet S. Bonaventura, IV Sent., dist.
18, p. 1, a. 2, q. 1.
Nam a) est contra sensum obvium formae et Ioh. XX. 22 : solvere
a peccatis; b) absolutio a confessione venialium, vel peccatorum iam
remissorum, iam nullam haberet significationem et non valeret.

4° Nec sensus est : ego do tibi gratiam de se remissivam
peccati, ut ait Suarez, de Poen., disp. 19, sect. 2. n. 13-20.
Nam verba directe significant remissionem peccati et solum indirecte
gratiam, quia in praesenti ordine non remittitur gravis offensa sine in­
fusione gratiae. Verba scii, ex se, id est ex institutione humana, non
directe significant gratiae collationem, quamvis eam producant ex in­
stitutione Christi secundum significationem sacramentalem. Sensus ergo
potius est : ego tibi remitto peccata per infusionem gratiae. — Cui non
obstat quod tunc remissio antecedit infusionem gratiae. Nam remissio,
ut cessio iuris divini ad aversionem, ratione praecedit infusionem gratiae,
et hanc consequitur ablatio seu expulsio peccati.

III. Verus sensus formae est : ego iudicialiter tibi sacra­
mentum (seu signum practicum sacrum, vel titulum et causam)
absolutionis (i. e. remissionis) impendo, ut habet S. Thomas,
q. 84, a. 3, ad 5, et in opusc. de forma absolutionis, c. 3; a. v.
iudicialiter facio ut tibi debitum sit quod a peccato libereris.
Unde verificatur sensus absolutionis, etiam si quis iam sit
in statu gratiae, vel si ex defectu subiecti gratia non confera­
tur.

QUAESTIO TERTIA

De Requisitis ad Validitatem
et Liceitatem Formae Absolutionis
1. Ad validitatem formae requiruntur verba essentialia :
Absolvo te, et probabiliter etiam : a peccatis.
1° Certo requiruntur : Absolvo te, quia effectum sacramenti,
modum iudicialem quo efficitur, et subiectum recipiens satis
declarant.
49

2° Probabiliter etiam : a peccatis, quia verba : absolvo te,
non satis determinata sunt et possunt intelligi de absolutione
a censuris vel a poenis, quamvis tamen probabiliter ex ipsa
praevia peccatorum confessione res sufficienter indicetur; in
praxi autem addenda sunt quia in ministratione sacramentorum
faciendum est quod est tutius : quod si omissa fuissent, forma
foret repetenda sub conditione.
3° E contra, essentialia non sunt : ego, in lingua latina, et
tuis, quia sufficienter includuntur in : absolvo te; pertinent
tamen ad integritatem formae.
4° Nullo modo requiruntur verba : in nomine Patris, et Filii,
et Spiritus Sancti, quae nec a Christo praescribuntur nec in
antiquis formulis inveniuntur.
Hinc a) voluntaria omissio vel substantialis corruptio verbi essentialis,
aut verbi quod probabiliter est tale, semper est peccatum mortale, quia
sacramentum irritat vel periculo nullitatis exponit, et poenitentem pri­
vationi gratiae sacramentalis;
b) absolutio sub forma aequivalenti, quamvis graviter illicita, valida
est, v. g. si diceretur : remitto vel condono tibi; absolvo vos aut excel­
lentiam vestram; aut absolvatur talis a peccatis, etc., quia remanet idem
sensus et solum est mutatio accidentalis;
c) sola omissio verborum: in nomine Patris... censetur levis trans­
gressio legis ritualis.

II. Ad liceitatem, forma sedulo in Ecclesia latina a
ministro servari debet, quae a Rituali Romano, aut a ritua­
libus particularibus Ordinum religiosorum praescribitur, simul
cum comitantibus caeremoniis ac precibus praecedentibus et
subsequentibus.
A. Secundum Rituale Romanum, de Poen. c. 2 :
« 1. Cum igitur poenitentem absolvere voluerit, iniuncta et prius et
ab eo acceptata salutari poenitentia, primo dicit : Misereatur tui omni­
potens Deus, et dimissis peccatis tuis, perducat te ad vitam aeternam.
Arnen.
2. Deinde dextera versus poenitentem elevata, dicit : Indulgentiam,
absolutionem, et remissionem peccatorum tuorum tribuat tibi omnipotens,
et misericors Dominus. Arnen. Dominus noster lesus Christus te absolvat;
et ego auctoritate ipsius te absolvo ab omni vinculo excommunicationis,
suspensionis, et interdicti, in quantum possum et tu indiges. Deinde ego
te absolvo a peccatis tuis, in nomine Patris, et Filii, f et Spiritus
Sancti. Arnen.
3. Si poenitens sit laicus, omittitur verbum suspensionis.
Passio Domini nostri lesu Christi, merita beatae Mariae Virginis, et
omnium sanctorum, quidquid boni feceris, et mali sustinueris, sint tibi in
remissionem peccatorum, augmentum gratiae, et praemium vitae aeternae.
Arnen.

50

4. lusta de causa omitti potest, Misereatur, etc. et satis erit dicere :
Dominus noster /esus Christus, etc. ut supra usque ad illud : Passio
Domini nostri etc.
5. Urgente vero aliqua gravi necessitate in periculo mortis, breviter
dicere poterit :
Ego te absolvo ab omnibus censuris, et peccatis. in nomine Patris, et
Filii, f et Spiritus Sancti. Arnen ».
Circa quae notandum est : 1° Pia est consuetudo, non obligans sub
peccato, ut sacerdos ante confessionem dicat : Dominus sit in corde
tuo et in labiis tuis, ad digne confitendum omnia peccata tua, in nomi­
ne..., etc. vel saltem crucis signo benedicat ut sic « poenitens... ad­
moneatur ut ipse flexis genibus signo crucis se muniat » (Rit. c. 1. n. 10).
2° Caeremonia elevationis manus, a verbo Indulgentiam usque ad for­
mationem crucis in absolutione impertiendam, non obligat sub gravi,
sicut nec signum crucis sub absolutione; imo secundum aliquos nec sub
levi, quod admitti potest, non tamen dum pronuntietur ipsa forma.
3° Preces Misereatur et Indulgentiam omitti possunt in confessionibus
frequentioribus, ut si magnus adest poenitentium concursus, aut brevio­
ribus, ut si poenitens saepius redit, vel post absolutionem recordatur
peccati; secus eas omittere non convenit, quamvis absque peccato fieri
possit, quia non sunt de praecepto sed de consillio, cum Cone. Trid.
sess. 14. c. 3, dicit quod « laudabiliter adiunguntur ». Quod consilium
rursus inculcat Codex, can. 885 : « Etsi preces ab Ecclesia formulae
absolutoriae adiunctac, ad ipsam liberationem obtinendam non sint
necessariae, nihilominus, nisi iusta de causa, ne omittantur ». Et idem
valet de verbis: Passio Domini...; sunt tamen qui putant hac oratione
omnia poenitentis opera aliquo modo participare efficaciam satisfactionis
sacramentalis, ut etiam refert S. Thomas (Quodl. III, q. 13. a. 28), et
propter hanc sententiam aiunt minus conveniens esse praedictam oratio­
nem omittere.
4° Absolutioni a peccatis ex praecepto Ecclesiae ad cautelam praemit­
titur absolutio a censuris; quia non decet Deo reconciliari per ministe­
rium Ecclesiae, qui prius cum ipsa Ecclesia non fuerit reconciliatus.
Unde a) confessarius certo cognoscens censuram, graviter peccat si prius
absolvit a peccatis quam a censuris, absolutio tamen est valida; b) ab­
solutionem a censuris omittere, ubi confessarius moraliter certus est non
adesse censuras, peccatum non est. sed nihilominus ad cautelam rectitu­
dinis est praemittenda; c) veniale est si suspicio sit probabilis censurae.
5° Vox suspensionis omittitur, si de laicis agitur, quippe qui suspendi
nequeunt; at praecipitur pro illis qui sunt in Ordinibus sacris, de con­
silio adhibenda est pro clericis.
6° Hinc omissio voluntaria vel corruptio verbi non essentialis in ipsa
forma, absque sufficienti ratione, est peccatum grave vel leve prout
mutatio ipsa notabilis reputetur vel non : quamvis enim non invalidet
sacramentum, importat tamen erga illud irreverentiam contra Ecclesiae
de cultu sacro ordinationem.
Sic omissio verborum: in nomine Patris... censetur levis: e contra
mutatio verbi : absolvo in aliud aequivalens, aut omissio verborum : a
peccatis, esset notabilis, et etiam omissio absolutionis a censuris potest
esse gravis, ut dictum est.

51

B. Haec tamen variari possunt in aliis Liturgiis, et nominatim in quibusdam Ordinibus religiosis. Six iuxta caeremoniale
Ordinis Fr. Praedicatorum :
« 1. Forma absolutionis communiter observanda in confessione sacramentali :
« Si teneris aliquo vinculo excommunicationis (suspensionis) et inter­
dicti, a quo possim te absolvere : ego absolvo te, et restituo te sanctis
sacramentis Ecclesiae, communioni et unitati fidelium. In nomine Patris tet Filii, et Spiritus Sancti. Arnen.
Misereatur tui omnipotens Deus, et dimittat tibi omnia peccata tua,
liberet te ab omni malo, salvet, et confirmet in omni opere bono, et per­
ducat te ad vitam aeternam. Arnen.
Dominus noster lesus Christus, Filius Dei vivi, per suam piissimam
misericordiam te absolvat : et auctoritate ipsius, qua fungor, ego absolvo
te ab omnibus peccatis tuis, ut sis absolutus hic. et ante tribunal eiusdem
Domini nostri lesu Christi, habeasque vitam aeternam, et vivas in sae­
cula saeculorum. In nomine Patris +, et Filii t· et Spiritus Sancti f.
Arnen.
Passio Domini nostri lesu Christi, et merita beatae Mariae semper
Virginis, et beati Dominici Patris nostri, et omnium Sanctorum, et quid­
quid boni feceris et intendis facere, aut mala quae sustines, et sustinebis,
sint tibi in remissionem peccatorum, in augmentum gratiae, et praemium
vitae aeternae. In nomine Patris +, et Filii, et Spiritus Sancti. Arnen.
2. Forma brevior observanda in reconciliatione, seu in confessionibus
frequentioribus et brevioribus :
Omitti potest Misereatur, et satis erit dicere :
Si teneris aliquo vinculo excommunicationis (suspensionis) et interdicti,
a quo possim te absolvere : ego absolvo te. In nomine Patris t, et Filii,
et Spiritus Sancti. Arnen.
Item ego absolvo te ab omnibus peccatis tuis. In nomine Patris f. et
Filii, et Spiritus Sancti. Arnen.
3. Forma brevissima observanda urgente necessitate in mortis periculo:
Ego absolvo te ab omnibus censuris et peccatis. In nomine Patris f.
et Filii, et Spiritus Sancti. Arnen ».

III. Modus quo forma proferri debet ad validitatem requi­
situs, est a) ut sit ore prolata, b) in praesentem directa, c)
independenter a conditione suspensiva in futurum.
A. Ore prolata verbis proprie dictis. De quo forsan aliquis
dubitare posset, quia sacramentum istud institutum fuit per
modum iudicii; ergo quod requiritur rigorose ad ferendam
sententiam in aliis iudiciis, sufficere posset et in hoc iudicio.
In aliis autem sufficit scriptum, nutus, et generatim quodcumque signum quo valeat manifestari sententia. Ergo et in
hoc sacramento verba proprie dicta possent non requiri; quod
52

confirmatur exemplo matrimonii in quo nutus potest sufficere.
Nihilominus verba proprie dicta ore prolata requiruntur ad
validitatem. Probatur :
a) Ex verbis Eugenii IV, in Cone. Hior., deer, pro Arm., docentis
sacramenta perfici tribus, quorum unum sunt verba tamquam forma,
quibus deficientibus non existit sacramentum. Et quamvis postea dixerit,
de matrimonio regulariter perfici verbis, ita indicans posse aliquando
fieri sine verbis, haec tamen exceptio non apponitur nisi pro matrimonio
et ita confirmat regulam; imo dicitur forma poenitentiae esse verba ab­
solutionis quae sacerdos profert, cum dicit, quod de solis verbis proprie
intelligi potest.
b) Item ex Cone. Trid. dicente sess. 14, c. 3 : « sacramenti Poeniten­
tiae formam... in illis ministri verbis positam esse : Ego te absolvo, etc. »
c) Ratio desumitur ex institutione Christi quam Traditio et consuetudo
Ecclesiae perpetuo manifestavit in facto et doctrina.
Discrimen autem cum matrimonio est : a) quod non novum quid in­
stituit Christus Dominus quasi sacramentum, sed ipsum matrimonium
elevavit ad dignitatem sacramenti; b) in matrimonio ad hoc requiruntur,
verba ut comparti innotescat consensus; in aliis autem sacramentis non
ad hoc requiruntur verba; c) matrimonium est ex natura sua pro omni­
bus etiam mutis, ideo non requiruntur verba ad valorem; quoad poeniten­
tiam ex natura sua non est inconveniens quod muti non possint absol­
vere.
Hinc in praxi : 1. sententia opposita, quae olim fuit plurium, non
habet fundamentum;
2. unde non est attendendum ad hoc, quod ait Sporer, in casu extre­
mae necessitatis sacerdotem mutum posse, deficiente omni alio sacerdote,
absolutionem nutu vel scripto dare;
3. attamen necesse non est ut verba audiantur, sed sufficit ut sint de
se audibilia; imo prudentia potius postulat ut non alta, sed submissa
voce proferantur, ne circumstantes advertere possint quemdam absque
absolutione dimitti.

B. In praesentem directa. Verba : te absolvo, supponunt
poenitentem esse moraliter praesentem. Praesentia autem
moralis ea est, intra quam homines, altiori voce loquentes.
inter se loqui et audiri possunt et solent; quod S. Alphonsus
cum aliis multis putat certo extendere posse ad 20 circiter
passus, praesertim ubi poenitens nondum est egressus ab
aspectu confessarii; si vero distantia sit maior, vel si confes­
sarius et poenitens sint in diversis cubiculis omnino separatis,
absolutio dubia erit, et ideo ab ea. extra casum extremae
necessitatis, est abstinendum, quia in tali dubio faciendum est
id quod est tutius. Hinc in praxi :
1. Si poenitens a confessionali exeat antequam absolutio data fuerit,
tuto potest absolvi si certo cognoscatur intra paucos passus esse; quod
ad 20 circiter potest extendi, si a confessario adhuc videatur; secus

53

benigne ad confessionale revocetur. Quod si iam longe absit nec inveniri
possit, res committatur Deo; postea autem, si ad confessionem redeat,
moneatur ut de omnibus suis peccatis etiam praeteritis doleat, et absol­
vatur.
2. Absolvi potest moribundus iam e porta cubiculi.
3. In praelio multitudo militum absolvi potest, quamvis quidam mul­
tum distent, quia efformant unum quid morale et hac ratione omnes sunt
sufficienter praesentes.
4. In casu necessitatis absolvi possunt (sub conditione} ii omnes qui
aliquo sensu percipiuntur etiam in confuso, v. g. e tecto ruentes, labentes in flumen vel mare, in incendio iacentes, etsi a longe tantum aspiciantur, dum aliquo modo probabile sit illos moraliter esse praesentes, quia
aliquo modo sensibili coram confessario adsunt.

C. Independens ab omni conditione suspensiva in futurum.
Sacramenta enim statim operantur effectum suum quem
possunt, neque est in potestate ministri suspendere in futurum.
Tempore enim quo sacramentum confertur, effectus non pro­
ducitur, cum incerta sit conditionis exeeutio, et suspensa
remaneat sacerdotis intentio quae requiritur ad validitatem
sacramenti; tempore autem quo conditio veri ficatur, iam non
existit sacramentum, nec proinde effectum producere valet.
Hinc :
1. Invalida est absolutio sub conditione de futuro incerto, v. g. ab­
solvo te si infra mensem restitueris.
2. E contra sub conditione de praesenti vel praeterito valet, si verificatur conditio, v. g. absolvo te si vivis, si es capax, si restituisti, si te
non absolvi, etc. Haec enim effectum non suspendit, nam verificata con­
ditione, absolutio est reipsa absoluta, ac proinde eodem modo ac haec
valet et statim suum effectuum producit.

IV. Corollaria. — Exinde deduci possunt practice corol­
laria :

1° Illicitam esse et invalidam absolutionem, sive per litteras
sive per internuntium datam absenti, etiam hoc modo confitenti', tum quia non fit verbis vocalibus, tum quia non fit in
praesentem.
1 Id admiserunt olirn plures ut Petrus Paludatius, Adrianus, Sylves­
ter, quorum sententia secundum P. Soto teneri potest. loannes a S.
Thoma pro ipsa insuper affert I. Medina, de conf. 9; et Navarrum,
Summa c. 21, n. 30. Contra eam stant Caietanus et Ledesma et genera­
tim recentiores ; atque adducuntur S. Thomas III, q. 84, a. 3 ad 3;
a. 4, ad 3; et IV Sent., d. 1, q. 1. a. 3, ad 3; d. 14, q. 1, a. 1,
qc. i, ad 2; d. 17, q. 3, a. 4, qc. 3, ad 3; S. Bonaventura et S. Albertus
M. in IV Sent.; Alexander Alensis, III, q. 60, m. 1, a. 1; Richardus
in IV, d. 17, a. 2, q. 5; Ferrariensis, c. Gent. IV, c. 72.

54

Ceteroquin natura sacramenti Poenitentiae videtur exigere ut, ex
modo quo ministratur, per se saltem possit sacerdos fieri certus de actuali
poenitentis statu; ad quod requiritur confessio praesens et absolutio prae­
sentis; nec internuntius gerit vices poenitentis quoad dispositionem.
Propter quod Clemens VIII, die 20 iunil 1602, in Congregatione S. Of­
ficii, ad minus ut falsam, temerariam et scandalosam, damnavit hanc
propositionem : « licere per litteras seu internuntium confessario absenti
peccata sacramentaliter confiteri et ab eodem absenti absolutionem ob­
tinere », mandavitque ne ullo unquam casu ad praxim deducatur. Ex
quo sequitur absolutionem non solum esse illicitam sed et invalidam,
secus enim aliquando, saltem in extrema necessitate, ad praxim posset
licite deduci.

2° Invalidam quoque esse absolutionem datam absenti, etsi
confessio facta fuerit sacerdoti praesenti, propter eadem mo­
tiva.
3° Item invalidam esse absolutionem datam praesenti, sed
vi confessionis in absentia factae, et hic et nunc nullo modo
nec in generali renovatae. Deest enim tunc materia praesens
(scii, confessio), ac proinde absolutio non esset sacramentalis,
utpote non informans materiam, nec magis certificatur sacer­
dos de actuali statu poenitentis.
Fertur quoque Clementem VIII pronuntiasse, se adductam propositio­
nem damnasse et prohibuisse non solum copulative sed divisive, de
absolutione et confessione seorsum; et certissime Paulus V. in Con­
gregatione S. Officii 14 iulii 1605, declaravit decretum valere in sensu
diviso, ita ut contrariam interpretationem e scriptis Suarez expungi
iusserit.

4" Unde, ut axioma solent dicere : invalidam esse absolu­
tionem, sive a) absens confiteatur et absens absolvatur, sive
b) praesens confiteatur et absens absolvatur, sive c) absens
confiteatur et praesens absolvatur.
5° Nihilominus non esse improbatam praxim absolvendi
moribundos sensibus destitutos, qui confessionis desiderium
manifestarunt, de quo per adstantes testimonium habetur, ut
declaravit Clemens VIII.
Nam tunc adest confessio praesentis facta praesenti per adstantes.
quasi per interpretes. Ut enim ait Billuart, de Poen., diss. 7, art. 3.
§ II, « praesens est poenitens, praesentes adstantes, praesens confessa­
rius, et per testimonium adstantium praesens ipsa confessio ». Poenitens
scii, praesens est, et eius confessio moraliter continuatur et exprimitur
ore adstantium, ita ut moraliter certus esse possit sacerdos de statu
actuali poenitentis, cum nullo modo verisimile sit illum, stante mortis
periculo, bonam dispositionem mutasse.

55

6" Denique invalidam esse, vel saltem valde dubiam,
absolutionem per telephonium, aut per longum canalem phoneticum.
Nam secundum modum naturalem et ordinarium colloquendi, non sunt
poenitens et confessarius ad invicem praesentes, et aestimatione com­
muni hominum, colloquium censetur fieri inter absentes : simplex com­
municatio nondum est praesentia. Imo neque ipsa vox loquentis auditur,
sed solum perfecte reproducitur; artificiosa autem translatio vocis non
sufficit ut absolutio quae poenitentem attingit sit vere vocalis. Unde, ad
summum, in casu extremae necessitatis, et tantum sub conditione, posset
sic poenitens absolvi, defectu modi certioris.
Quod si S. Poenitentiaria, 1 iulii 1884, quaestioni circa hoc propositae,
rescripsit nihil esse respondendum, videtur voluisse significare : quaestio­
nem non ad se spectare, sed ad S. Officium.

V. Animadversio. — De validitate absolutionis sub con­
ditione de praesenti aliquando dubitatum fuit, praesertim de
conditione :si es dispositus. Ita olim plures Lovanienses et
quidam alii, ut Collet, dixerunt hanc conditionem, sicut plures
alias, obstare speciali indoli sacramenti Poenitentiae, quod est
institutum per modum iudicii.
Distinguebant inter conditiones [acti. v. g. si vivis, si es baptizatus,
etc. de quibus iudicare non debet confessarius, et conditiones turis,
v. g. si es dispositus, si vis restituere, etc. de quibus iudicare debet.
Priores generatim admittebant, quia non invalidant sacramentum; con­
ditionem vero de qua confessarius iudicare debet, qualis est illa : si es
dispositus, reiiciebant utpote invalidantem, quia tollit naturam iudicii,
cum per eam confessarius supponat praecise id de quo debet iudicare et
iudicium ferre. Unde sicut nulla esset sententia iudicis civilis super re
litigiosa, si diceret : « adiudico tibi rem, si sit tua », ita invalida est
absolutio si confessarius dicat : « si es dispositus, abolvo te ». Haec
opinio iam est obsoleta.

Sententia enim, etiam tempore disputationis, extra scholam
Lovaniensium communissima, et nunc, post finitam contro­
versiam, omnino communis tenet sacramentum Poenitentiae
esse validum, si subsit conditio. Ratio est doctrina generalis :
conditiones de praesenti non invalidate sacramenta: quia verificata conditione, in casu dispositione poenitentis, forma conditionata aequivalet absolutae, adeoque omnia adsunt ad valo­
rem sacramenti requisita.
Et sane: 1) Talis conditio non tollit omne iudicium. Est enim aliquod
iudicium dicere : si es dispositus, facio tibi ius quo debitum est ut pec­
catum tibi remittatur et non amplius imputetur. Etiam in humanis iudiciis,
sententia conditionata haud raro fertur, v. g. « in carcerem ibis, nisi
infra tres dies debitum solvas », vel « ad carcerem te condemno, sed,
si in culpam non reincidas. pro tempore a poena immunis eris », aut

56

« condemnaris aut liberaris, si in tuo scrinio sit hoc vel illud documen­
tum », quod statim a fidis hominibus inquiri iubetur1 ».
2) Illa conditio non tollit naturam iudicii huic sacramento proprii. ludicare debet confessarius de dispositione poenitentis; at, secundum S. Thomam, q. 17, a. 3, hoc est iudicium discretionis tantum, ut confessarius
prudenter et licite absolvat, non autem est ipsa sententia ludicialis nec
ad eius validitatem est necessarium. Essentia iudicii hic unice consistit
in pronuntiatione sententiae absolutionis super reo contrito et confesso;
— secus enim invalide absolveret qui absolvit nihil iudicans de dispo­
sitionibus poeenitentis aut positive eum Iudicans indispositum dum tamen
rite est dispositus; quod nemo admittet.
3) Ad argumenta adversariorum respondetur : Disparatas est cum
iudicio humano, a) Hoc non tribuit ius sed declarat illud et ideo nullum
est, si fiat sub illa conditione quae praecise declarari debet, quia nil
declarat si id quod declarare debet in conditione supponit : ita enim
supponit id quod quaeritur; e contra sacramentum Poenitentiae tribuit
ius, quod etiam sub conditione fieri potest. — b) ludicium humanum ab
hominibus est execution! mandandum, et ideo oportet ut cognoscatur et
declaretur conditionem verificari; sacerdotis sententiam Deus ipse exequitur, et ideo sufficit ut Deus noverit utrum conditio adimpleta fuerit.
— c) Quoad exemplum allatum, negatur paritas, quia de essentia
iudicii civilis est ut iudex pronuntiet cuius sit res: de essentia iudicii
sacramentalis non est pronuntiare quod poenitens sit capax, dispositus,
vivat, restituerit, etc., sed pronuntiare quod ius ei conceditur ad libera­
tionem a peccatis.
Quamvis conditio : si es dispositus relinquat sacramentum validum,
non tamen videtur opportune adhibenda in praxi, imo nec generatim
licite, ut infra dicetur c. IV, q. 2. a. 3. VII.

1 Cfr. Lehmkuhl. Th. Μ.. II, n. 370. qui addit: < Imo sententia
etiam humani iudicii et in re civili aliquo modo hanc conditionem im­
plicite non raro habet « si modo testimonium testium verum fuerit » ;
nisi enim hac existimatione atque conditione, quae tamen aliquando falli
potest, nitatur, iniusta atque ita nulla sit sententia... A pari, senten­
tia sacramentalis semper nititur in hac suppositione, poenitentem verum
dicere et vere dolere... >

57

CAPUT IV

DE OFFICIIS POTESTATIS
CONFESSARII

I. Sicut duplex est finis in administrando sacramento
Poenitentiae, ita et in ministro duplex distinguitur munus,
seu officium : iudicis scii, et medici.
1 ) Primarium est officium iudicis, quia essentiale est
ministro huius sacramenti, quod institutum est sub forma
iudicii. Cum autem hoc iudicium non sit condemnatorium sed
liberatorium et in utilitatem poenitentis. nec solum ad prae­
terita delenda sed et ad futura praecavenda institutum,
2 ) consequenter confessarius etiam medici partes agere debet,
vulnera eius sanando ac remedia opportuna suggerendo.
« Sacerdos, ait sanctus Thomas (in IV Sent. D. 19, in fine
exp. textus), debet perscrutari conscientiam peccatoris in
confessione, quasi medicus vulnus et index causam ». Hinc
can. 888 : « Meninerit sacerdos in audiendis confessionibus
se iudicis pariter et medici personam sustinere, ac divinae
iustitiae simul et misericordiae ministrum a Deo constitutum
esse ut honori divino et animarum saluti consulat ».
Cum autem a) una ex infirmitatibus humanis et peccatorum
causis sit ignorantia, cumque minister sacramenti teneatur
docere accedentes ea quae necessaria sunt ad sacramentum
valide ac licite suscipiendum, officio doctoris fungi debet
medicus et iudex, ignorantes docendo et ignorantias depel­
lendo.
Similiter b) quia varia munera eo tendunt ut vitam spiri­
tualem generent et nutriant, confessarius est poenitentium
pater spiritualis, quod munus non fructuose exercebit nisi
paterno affectu eos diligat (Gal. IV. 19; I Thess. II. 7).

58

Hinc ab aliquibus post S. Alphonsum distinguuntur quatuor
munera : patris, doctoris. medici et iudicis; de quibus Haine,
Th. M. Ill, de Poen. q. 97 : qua pater viscera charitatis induat;
qua doctor scientia polleat; qua medicus prudentia; qua iudex,
debet servare aequitatem qua solvat et liget, non quidem pro
suo arbitrio, sed sicut a Deo est sibi praeceptum. Quae tamen
quatuor facile reducuntur ad duo ultima.

II. In quovis autem munere exercendo confessarius debet
prae oculis habere :
1 ) Bonum sacramenti, ita ut magna cum diligentia huius
validitatem et liceitatem procuret, ac honorem Dei.
2) Bonum poenitentis, ut meliore quo fieri potest modo
sacramentum eiusque fructum iste recipiat ad peccata prae­
terita reparanda et futura praecavenda; nam sacramenta sunt
propter homines.
3) Bonum publicum, cavendo ne aliquid minus rectum in
exercitio muneris scandalum causet aliudve malum in com­
munitate.
Ut autem de his omnibus ordinatim dicamus, quaerendum
est, in tribus quaestionibus, de officiis ante actum — in actu
— et post actum confessionis.

QUAESTIO PRIMA

De Officiis ante Actum Confessionis
seu

De Confessarii Dotibus
Praeter potestatem ordinis et iurisdictionis quae ad valorem
sacramenti necessariae sunt, plures in ministro requiruntur
dotes seu qualitates, sine quibus munus suum licite et fructuose
pro spirituali confitentium salute, exequi non posset. Con­
fessarius itaque ad confessiones excipiendas sese praeparare
debet, qualitates acquirendo quae necessariae sunt ad hoc
munus rite adimplendum : ex parte intellectus speculativi,
59

scientiam; ex parte intellectus practici, prudentiam; ex parte
voluntatis, bonitatem vitae. Ita Rit. rom. tit. 3, c. 1. n. 1.
Articulus

1

De Scientia Confessarii
1. Confessarius tenetur sub gravi, extra casum necessitatis,
eam scientiam habere quae ad suum munus rite subeundum
requiritur et est competens; non eminens scii, sed mediocris
qua possit casus solvere qui communiter occurrunt in loco
ubi confessiones audire solet, et de difficilioribus saltem
prudenter dubitare, ut libros vel alios doctiores consulere
valeat.
Probatur : Deficiente enim hac scientia, proximo ac mora­
liter certo periculo se exponit munus suum male explendi,
cum iniuria sacramenti et poenitentium damno. Nam, ut
minister debet sacramenti validitatem et integritatem procu­
rare; ut doctor, ignorantes instruere de officiis tenetur; ut
index, de peccatis, — dispositionibus. — obligationibus ur­
gendis poenitentium debet iudicare: ut medicus, causam
spiritualium morborum investigare ac opportuna remedia pro­
ponere debet. Quae omnia certo requirunt scientiam non
parvam; qua deficiente, sacramentum nullitati exponitur aut
defectibus, et poenitentes detrimentum in re gravissima
patiuntur, iuxta illud (Mt. XV, 14) : « Caecus autem si caeco
ducatum praestet, ambo in foveam cadunt ». — Hinc
S. Alphonsus, Pr. Conf. n. 18 : « Affirmo in statu damna­
tionis esse eum confessarium qui sine sufficienti scientia, ad
confessiones excipiendas se exponit ».

Dicitur A) mediocris, qua casus solvere possit communiter
occurrentes; scii, a) ut minister tenetur scire 1) quae spectant
ad essentiam et effectus sacramenti Poenitentiae, ad eius
validitatem et licitam administrationem et susceptionem; —
b) ut index et doctor : 2) principia discernendi inter mortalia
et venialia tum in genere tum in singulis praeceptis; 3) quae
spectant speciem, numerum, circumstantias peccatorum neces­
sario declarandas; 4) quae spectant ad restitutionem famae
et bonorum; 5) casus reservatos et censuras frequentius
occurrentes; 6) impedimenta matrimonii et obligationes sta­
60

tuum: — quae omnia impossibile est scire, nisi cognoscat
principia generalia scientiae moralis de actibus humanis,
conscientia, peccatis et legibus; — c) ut medicus: 7) radices
et occasiones peccatorum et opportuna remedia;
B) in loco ubi confessiones audire solet : non enim eadem
scientia in omnibus confessariis requiritur, sed maior vel minor
pro locorum, temporum ac poenitentium diversitate. Ita v. g.
maior requiritur in civitate quam in remoto pago, ad quoslibet
fideles diversarum conditionum audiendos quam pro fidelibus
eiusdem status et conditionis;

C) extra casum necessitatis : nam, si urgeat necessitas, non
solum extrema, sed etiam gravis, confessarius minus doctus
licite confessiones excipit, cum plerumque ignorantia confes­
sarii non validitati sacramenti, sed solum eius integritati vel
fructuosae eius administration! obstet; imo in casu verae neces­
sitatis, non semper illicitum est administrare sacramentum cum
periculo ne mancum aut invalidum maneat. Sacerdos autem,
qui timet ne sacramentum nullum sit, conditionaliter tantum
absolvere potest.

11. Corollaria. — Ex praedictis theologi deducunt sequen­
tia :

1 ) In confessario non sufficere naturales dotes ingenii
aut sanum sensum seu naturale iudicium. Sufficit quidem ad
prima principia moralia cognoscenda, non autem ad ultimas
horum conclusiones; nec multum iuvat ad detegendas leges
positivas circa vota, iustitiam, sacram ministrationem, juris­
dictionis ambitum et limites, casus reservatos, matrimonii
impedimenta ac dispensationes, aliaque huiusmodi. Insuper
naturale et sanum iudicium, quod ad principiorum et regu­
larum applicationem necessarium est, non parum iuvatur
theologiae studio, ubi invenire est monita et consilia practica,
quae sensus communis sapientium per plura saecula elaboravit
ac digessit. ludicio sano careret qui aliorum prudentium sa­
pientiam contemneret.
2) Nec sufficere experientiam solam : haec enim scientiam
non supplet sed tantum iuvat. Multum scii, prodest ad inte­
riores poenitentium dispositiones scrutandas, necnon regulas
applicandas secundum varias locorum, temporum ac perso­
narum circumstantias; sed non praebet cognitionem princi­
61

piorum et regularum. Unde qui soli experientiae innituntur,
necessario committunt errores multos. Accedit quod ex tot
rebus tam diversis et inter se disparibus, praesertim ex iis
quae positiva lege praescribuntur, et rarius occurrunt, multae
facillime e mente decidunt, nisi saepius in mentem revocentur.
3) Peccare graviter sacerdotem, qui dum certo noverit sibi
competentem scientiam deesse, munus confessarii accipit, etiam
si ex sola charitate vel obedientia; — nec sufficit semel subire
bonum examen, sed tenetur scientiam studio conservare, imo
augere, propter novos casus occurrentes, novas leges positivas,
novas decisiones, v. g. Congregationum romanarum. Neque
eum excusat approbatio ab Episcopo data, cum haec supponat,
sed non suppleat scientiam; quamvis tamen in dubio utrum ista
desit vel non. iudicium Episcopi sequi possit’.
4) Item graviter peccare episcopum, qui confessarium
probaret quem sciret esse ignarum, quia sic eius peccato
cooperaretur; — quamvis tamen excusari possit si minus
idoneum approbet in casu necessitatis, v. g. pro locis exiguis
et remotis, quando doctiorem invenire nequeat : melius enim
est pro fidelibus indoctum habere confessarium quam nullum.
Quo casu episcopus illum monere tenetur de obligatione quam­
primum comparandi scientiam competentem.
5) Item graviter peccare poenitentem qui de industria eligat
ineptum confessarium, si ita se exponat gravi damno spirituali,
cum praeter damnum quod patitur, est causa quod sacramentum
indebito modo ministretur.
6) Sub gravi teneri seminariorum alumnos, qui sacro mi­
nisterio destinantur, diu ac serio theologiae studio incumbere,
non solum dogmaticae sed etiam morali, ut ad confessam
munus exercendum idonei efficiantur.
7) Item peccare confessarium qui per longum tempus
negligat studium theologiae moralis, si memoriter non teneat;
et quidem facile graviter, si se exponat proximo periculo
committendi graves errores et nocendi poenitentibus!.
1 Benedictus XIV asserere non dubitat. Inst. XXXII, n. 4 « aliquos
nempe sacerdotes qui initio praeclarissime Confessarii munus accepe­
rint, inde post diuturnum tempus omni studiorum cura neglecta, pristi­
nam moralis theologiae scientiam amittere, ita ut qui in eiusmodi arte
peritissimi fuerant, tandem exigua confusaque ipsius artis scientia
primisque rudimentis instructi, vix inter tyrones adnumerentur ».
’ Scribit S. Alphonsus (Praxis Conf. η. 17): « Labia sacerdotis
custodient scientiam, et legem requirent ex ore eius (Malach. II, 7).

62

III. Animadversiones. — 1) Ne committantur errores quando
difficiles occurrunt casus, non expedit eos statim solvere, sed dicendum
est poenitenti ut det tempus rem maturius considerandi ac libros et doc­
tiores consulendi; qui tamen interea absolvi potest, dummodo decisioni
dandae obedire paratus sit vel doctiorem adire confessarium.
2) Item neo-confessariis valde utile est, etiam quando casum statim
solvere debuerunt, de eodem libros ac perltlores consulere, ut statim
cognoscant utrum recte egerint necne : ita enim defectus admissi reparari
possunt et futuri errores praecaveri.
3) Item hic maxime commendandae veniunt conferentiae ecclesiasticae
de re theologica dogmatica et morali.
Confessario, ut doctoris officio rite fungatur, opus est, ut bene sciat
legem ; qui enim eam ignorat non potest alios docere. Sed hic adver­
tendum est id quod scribit S. Gregorius, nempe officium dirigendi
animas per viam salutis aeternae esse artem artium : Ars artium re­
gimen animarum. Et S. Franciscus Salesius dicebat officium audiendi
confessiones esse omnium maximum et difficillimum. Revera ita est.
Est omnium maximum; quia est omnium scientiarum finis, qui nihil
alium esse debet quam salus aeterna; estque omnium difficillimum.
dum primo, confessarii munus requirit omnium scientiarum, omnium
officiorum, atque artium notitiam ; secundo, quia scientia theologiae
moralis complectitur tot materias inter se diversas ; tertio, quia in
magna parte constat ex tot legibus positivis et sacris canonibus quorum
intelligentia debet accipi secundum suam veram significationem : prae­
terea qualibet harum legum redditur difficilis, cum ratione circum­
stantiarum quae casus dissimiles efficiunt, resolutiones variandae sint.
Quidam, qui eruditos et theologos magnae notae se iactant, moralistas,
quos casuistas (nomen ignominiae apud eos) appellant, dedignantur ne
cursim quidem legere. Dicunt hi sufficere, ut confessiones rite excipi
possint, principia generalia moralis callere; illis enim posse resolvi
(aiunt) omnes casus particulares. Quis negare potest, omnes casus
particulares esse his principiis resolvendos; sed totum opus, et totus
labor est in adaptando ad casus particulares, tam diversis circumstan­
tiis irretitos, principia huiusmodi, utque discernatur quodnam princi­
piorum occurrentibus circumstantiis congruat; nequit id fieri sine
magna discussione rationum quae pro utraque parte adsunt. Et hoc
est illud quod moralistae effecerunt, dum elaborarunt in explicando a
quibus principiis multi casus particulares resolvi deberent. Praeterea,
hac nostra tempestate, ut dictum est, adsunt tot leges positivae, tot
bullae, tot decreta, quae nequeunt sciri, nisi casuistae legantur, qui ea
collegerunt, et prout varietas materiarum postulat, ibi opportune illa
inveniuntur; ideoque, quo recentiores hi moralistae sunt, eo antiquis
utiliores. lusta ratione motus auctor Instructionum pro novis confessariis (Part, i, i8) affirmat, multos theologos quanto profundiores in
scientiis speculativis, tanto rudiores in scientiis moralibus quae, ut
scribit Gerson (.Tract, de orat.), omnium difficillimae sunt, et nemo
doctus, quamtumvis sit in his versatissimus, est cui in dies nova non
accidant; ex quo infert nunquam confessario deserendum esse theolo­
giae moralis studium. Doctissimus Sperelli (De Episc. p. 3, c. 4.)
pariter dicit longe errare eos qui totos in scholasticae studio sc appli­
cant, aestimantes tempus in morali frustra expendi et postea nesciunt
distinguere lepram a lepra; qui error (subiungit) confessarios simul et
poenitentes in aeternam perditionem trahit ».

63
5

Articulus II
De Confessarii Prudentia
I. Scientiae accedere debet prudentia, i. e. sapientia prac­
tice quae ordinat optima media ad finem. Maxime enim
necessaria est confessario, ut sciat in praxim deducere prin­
cipia et generalia praecepta applicare secundum personarum
et adiunctorum conditionem, ita ut nec per excessum nec per
defectum peccet, nec in laxitatem nec in rigorem impingat,
sed tuto ad vitam honestam christianam, et perfectionem ac
vitam aeternam ducat. ludicis enim et medici est ea recte
aptare quae ad causas iudicandas vel morbos curandos requi­
runtur; confessarius autem est iudex et medicus animarum;
ad hoc ergo requiritur ut cognoscat indolem poenitentis et ut
diversos poenitentes tractet non eodem modo, sed pro diversa
eorum indole et conditione. — Insuper non raro occurrunt
casus difficiles quorum circumstantiae in infinitum variari
possunt, et in quibus recte procedere nequit confessarius, nisi
prudentia eum dirigat.
Debet autem esse prudens tum erga poenitentem, tum erga
seipsum, ut neutri noceat; tum erga rempublicam christianam
ne, cum detrimento religionis, scandalum praebeat, sed pro
viribus bonum publicum procuret.
A. Erga poenitentem debet esse prudens 1 ) quantum ad
contritionem, ut motiva contritionis proponat iuxta singulorum
ingenium, indolem et peccata; et non nimis facilis sit ad indi­
candum quod poenitens sit contritus, neque nimis rigidus, sed
ex indiciis et circumstantiis aequum iudicium ferat;
2) in confessione: a) in iudicio de actionum moralitate, ut
non obiectum solum, verum et circumstantias subiectivas,
cuiusvis dispositiones ac conscientiam respiciat, quae saepius
speciem vel gravitatem immutent;
b) in interrogationibus, quae nullo modo immodicae, indis­
cretae aut intempestivae, indoli tamen, aetati et conditioni
cuiusque adaptari debent, ad cavendum scii, ne simplices et
innocentes ignota peccata doceat, et in tentationem inducat,
aut poenitentibus offendat; et nihilominus sufficientes sint ad
detegendum vulnera latentia ac morborum spiritualium causas,
occasiones et gravitatem;
c) in consiliis praebendis et instructionibus, monendo poe64

nitentes ignorantes vel relinquendo illos in bona fide, prout
bono poenitentis generatim expedire cognoscat;
d) in perfecta libertate relinquenda adeundi alium confes­
sarium;
3) in absolutione, ut recte discernat poenitentis dispositio­
nem vel indispositionem, et ut absolutionem deneget, concedat
vel differat prout saluti eius expediat, potissimum cum occasionariis et recidivis;
4) in satisfactionibus, ut salutares et convenientes imponat,
accomodatas qualitati peccatorum, magis autem bono poeni­
tentis; item ut opportuna remedia suggerat accomodata
peccatis, imprimis tollendo peccatorum causas;
5) in consectariis adiunctis confessionis: a) in corrigendis
propriis erroribus; et b) in custodiendo sigillo, ita ut caveat
omne periculum quod directe vel indirecte aliquid reveletur,
et quidem ita stricte ut in dubio agat id quod est tutius: imo
c) in abstinendo ab omni verbo de aliorum confessariorum
defectibus.
B. Erga seipsum .· 1 ) in exquirendis circumstantiis peccato­
rum, praesertim contra castitatem, ne istis modis valde minutis
in seipso tentationem excitet;
2) in vitando feminarum aspectii, praecipue iuniorum:
3) in agendo caute cum feminis, etiam spiritualitati deditis
aut ad perfectionem tendentibus, vitando nempe superfluas
confabulationes aut familiaritatem, munuscula non recipiendo,
sine necessitate eas domi non invisendo, rigidum et austerum
potius quam suavem seipsum exhibendo, etc.

C. Erga retnpublicam christianam : quamvis enim confes­
sarius ratione officii sui teneatur principaliter incumbere bono
poenitentis, cum tamen sacramenta sint propter Ecclesiam et
ipse minister sit constitutus propter bonum Ecclesiae, non
solum bonum privatum sed etiam pro posse ab ipso est procu­
randum bonum publicum, cui non est nocendum et cui bonum
privatum poenitentis est subordinandum, ut monet S. Alphonsus, Th. M. 1. VI. n. 615.
II. Regulae prudentiales praecipuae a confessario servan­
dae traduntur sequentes :
la Confessarius, antequam confessiones excipiat, semper
65

pia oratione imploret Dei auxilium, cuius ministerio fungitur
et cuius adiutorio indiget.
2a Si casus difficilis occurrat, ne sit praeceps in definiendo,
sed omnes facti circumstantias diligenter inquirat nec interro­
gatus inconsiderate respondeat, — sed attente ac mature omnia
penset, ac etiam, si opus fuerit, tempus petat ad deliberandum
et virum doctum consulendum.
3a Aequaliter devitet nimiam laxitatem et nimium rigorem,
sed haereat in sano et tuto medio.
4a In seligendis, pro directione poenitentis, opinionibus,
ante omnia inquirat quid exigat bonum spirituale poenitentis;
nec tamen rigidiores imponat, nisi necessarium sit ad vitan­
dum proximum periculum peccati formalis.
5a In casibus perplexis confessarius faciat id quod, attentis
omnibus circumstantiis et invocato Dei lumine, credit esse
faciendum; nec postea sit inquietus, quia, si forsan erraverit,
equidem prudenter processit, ideoque apud Deum iustificatur.
III. Media ad acquirendam prudentiam necessaria, indicari
possunt, conformiter ad doctrinam S. Thomae de natura et
partibus prudentiae1 :
1 ) Puritas intentionis, scii, solum desiderium placendi Deo
et homines ad salutem perducendi. Prudentia enim semper
supponit rectum appetitum finis. Unde eo maior erit pruden­
tia, quo maior erit charitas. Et sane, quo magis homo flagrat
desiderio boni, eo magis industrius est in excogitandis mediis
illud obtinendi, cautus in eligendis aptioribus, solers ne quid
praetermittat quod in rem suam convertere possit, generosus
ut obvias superet difficultates et quod decreverit exequatur.
Confessarius itaque omnem affectionem hominibus placendi
aut commodo proprio studendi abiiciat.
2) Acquisitio cognitionis necessariae, scii, a) studio scien­
tiae moralis, qua cognoscuntur regulae et principia applicanda:
b) experientia diuturnae praxis, quae maximum adiumentum
est ad iudicandum de iis quae ut plurimum accidunt, et de
modo melius interrogandi, de modo poenitentes monendi, aut
in bona fide relinquendi, de modo eos disponendi, indulgentius
aut rigorsius tractandi, remedia inveniendi, etc.; c) docilitate
mentis, qua confessarius. de seipso diffidens, expetat scien­
1 II-II, q. 47, a. 6-8; q. 48 ct 49.

66

tiam. experientiam et consilia aliorum : quod iunioribus omnino,
imo quandoque omnibus est necessarium.
3) Intellectus perspicacitas et rectitudo iudicii. qua scii. :
a) recte consideretur negotium cum suis circumstantiis prout
revera est: b) praecise iis principiis solvatur quae applicanda
sunt; c) et quidem recta deductione applicatis.
4) Circumspectio et cautio, ut ponderentur etiam variae
circumstantiae personarum vel et impedimenta externa, quae
omnia possent media reddere inefficacia. iudicium labile, con­
silium inopportunum.
5) Sollicitudo, ut in omnibus diligentia adhibeatur debita,
et praesertim in providendo de emendatione peccatoris in fu­
turum et de stabili eius reconciliatione cum Deo.

Articulus III
De Confessarii Bonitate vitae

I. Praeter scientiam et prudentiam requiritur quoque bo­
nitas seu honestas vitae. Quae non solum consistit in statu
gratiae, qui ad vitandam sacrilegam sacramenti ministrationem
regulariter est necessarius, et ideo in eo qui confessiones
audire solet ordinario requisitus, nec occasioni proximae
exponendus; — sed et in complexu virtutum quae ad munus
confessarii rite obeundum desiderantur, tum ut ipse peccatorum
ulcera tractando non contaminetur, tum ut alios in via sancti­
tatis dirigere possit.
Praecipuae autem virtutes confessario necessariae recen­
seri solent :

1 ) Supernaturalis zelus animarum, quo ex sincera charitate
erga Deum et proximum soli honori Dei et saluti proximi unice
consulat ac totum se impendat, et poenitentes speciali dilec­
tione paterna diligat tamquam spirituales filios Dei sibi com­
missos ad vitam aeternam perducendos, tamquam fratres
Christi, huius sanguine redemptos ac eius virtutibus informan­
dos. Ad quod requiruntur : paterna gravitas quae reverentiam
exigit, et qua nihil appareat in vultu, corporis gestu, sermone,
quod non deceat virum maturum, exclusa omni affectione
nimis sensibili; — et mansuetudo qua, sine ulla taedii, irae,
impatientiae aut stuporis manifestatione, benignum et suavem
67

se omnibus ostendat, induens viscera misericordiae, non solum
quando interrogat, instruit, monet, disponit, sed etiam quando
corripit, bonitatem coniungens firmitati. Quare
a) non refugiat a molestiis ministerii ob poentitentium
multitudinem vel ruditatem, aut ob peccatorum molem;
b) non praeferat divites et nobiles pauperibus et rudibus,
devotas aut devotulas mulieres viris graviore delicto oneratis,
sed omnes paterno affectu amplectatur, maxime autem mise­
riores ac graviorum peccatorum reos;
c) et si magnus adsit poenitentium numerus, ne tamen plus
acceleret quam oportet, « ita ut pro audiendis plurium confes­
sionibus. deficiat vel circa integritatem confessionis, vel circa
debitam dispositionem, aut omittat illis praebere monita neces­
saria » (S. Alphonsus, Praxis confes. n. 179).

2) Patientia, quae maxime decet Christi ministrum, et valde
necessaria est ad ignorantes et rudes instruendos, — ad dispo­
nendos eos qui imparati accedunt, praesertim si sint occasionarii aut recidivi, aut multum peccaverint ac vix scintillam
contritionis habeant, — ad benigne excipiendos eos qui pro­
lixas instituunt confessiones (ut scrupulosos), praesertim si
iam per longas horas sacri tribunalis sessio duraverit. — ad
non turbandos poenitentes qui ita periculo peccata reticendi
exponi possent.
3) Fortitudo, ne ex vano timore ac pusillanimitate, aut ex
partialitate, monere ac corripere omittat praesertim divites,
nobiles ac potentes, eisque salutaria remedia praescribere;
quapropter ne nimis facilis sit in bona fide admittenda eorum
qui gravia sua officia negligunt.

4) Eximia puritas ne. dum aliorum sordes mundat, ipse
maculetur.
5) Denique, ut omnium aliarum virtutum fundamentum
praerequisitum : humilitas, qua peccatorem seipsum reputet,
et misericordia Christi egentem.

II. Animadversio. Hinc vitia opposita vitanda veniunt :
durities — impatientia et praecipitatio — acceptio persona­
rum — affectuosa familiaritas — vanitas et proprii nominis
existimatio. Cfr. Aertnijs, Th. Past., η. 18 sq.
68

Ill. Speciatim de charitate confessarii meretur audiri
S. Alphonsus, H. Ap. tr. 21, η. 1 sq :
< Confessarius primo charitatem adhibere debet in benigne excipiendo
omnes, sive pauperes, sive rudes, sive peccatores sint. Nonnulli tem­
pus solummodo insumunt in audiendis confessionibus aliquorum devoto­
rum aut personarum spectabilium, quia ut has a se repellant, non est eis
tantus animus. Si tamen ad se aliquis miserabilis peccator accedat, aegre
auditur, et conviciis oneratus arcetur; unde fit ut ille miser, postquam
sibi maximam vim intulerit, ut ad sua peccata confitenda veniret, se
tam aspere acceptum sentiens, odium in poenitentiae sacramentum con­
cipiat, et desperans se posse invenire qui sibi opituletur et se absolvat
a peccatis, in perditae vitae lubricum laxis habenis praeceps ruat, et in
salutis desperationem incidat.
Secus boni confessarii agunt. Cum ad se huiusmodi peccatores con­
fluunt, benigne hos accipiunt, et quasi victor capta praeda exultant,
perpendentes sibi sortem contigisse, animam de manibus daemonis eripere.
Sciunt hoc sacramentum proprie non pro iustis fuisse constitutum, sed
pro peccatoribus: etenim veniales culpae, ut remittantur, non indigent
sacramentali absolutione, cum multis aliis modis mederi possint; sciunt
quoque Christum protestatum fuisse his verbis : Non enim veni vocare
iustos, sed peccatores (Mc. II, 17). Propterea confessarius charitatis
viscera induens, quo magis animas peccatorum multitudine et atrocitate
coinquinatas reperiat, eo magis ut Deo ipsas lucrifaciat, maiore charitate eas
amplectitur, eisque animum praebet his aut similibus verbis : Eia, frater,
bono animo esto, noli timere, peccata tua impavide confitere. Aperi omnia
confidenter, nullius te pudeat. Nihil refert, si in omnes tuae conscientiae
sinus non introspexeris : sufficit, si ad interrogata respondeas. Age Deo
gratias, qui te hucusque ad poenitentiam expectavit. Nunc tibi mutanda
est vita. Laetare, quia Deus certe omnia peccata, quantumvis ingentia,
remittit, si bonam habeas voluntatem, ideoque te expectavit. ut tibi par­
ceret. Igitur hilari animo dic omnia, nil involucris tegas.
Charitatem deinde longe maiorem ostendere debet in confessionem
excipiendo. Caveat, ne se impatientem aut taedio affectum exhibeat, nec
ostendat, admiratione se percelli de peccatis quae narrantur, modo poe­
nitens non sit ita animo durus aut petulans, ut plura et atrociora peccata
sine ullo rubore et sine ulla displicentia animique sensu exponeret; quia
tunc opus habet pro viribus efficere, ut a poenitente, quanta sit illorum
deformitas et magnitudo, percipiatur; ideoque tunc acrior requiritur cor­
rectio, ut ipse a lethali letargo expergefiat. Verum quidem est, quod in
actu confessionis abstinere debent confessarii a correctione facienda ne
forte exterriti poenitentes peccata reticeant; nihilominus hoc intelligitur
regulariter loquendo... Advertat tamen ne poenitentem exasperet, nec
perterreat. Quapropter postquam eum, quantum opus fuerit, correxerit,
statim ei animum faciat ad reliqua peccata confitenda, dicens : Eia, fra­
ter, visne ab hoc vitio resipiscere? Et quoniam hoc facere es paratus, esto
animo hilari. Itaque enarra reliqua peccata, nihil reticens. Cave, quaeso,
ne sis sacrilegium commissurus. Hoc enim esset maximum omnium pec­
catorum quae hucusque commisisti. Igitur dic omnia animo forti, vince
teipsum, confitere omnia sincere : Deus enim paratus est tibi parcere.
Deinde, in fine confessionis oportet, ut confessarius vehementiore
ardore ac studio incumbat, ut poenitenti percipere faciat grauitatem et
multitudinem eius peccatorum, ac miserum damnationis statum, in quo

69

reperitur; sed hoc semper maxima cum charitate fiat. Verumtamen con­
gruentius est tunc verbis gravioribus uti, ut sic melius ad bonam mentis
frugem redire possit; nihilominus efficere debet ut poenitens intelligat
hoc, quod ei dicitur, non ab animo irato, sed ex singulari amore et com­
miseratione erga suam animam procedere. Quod poterit hoc modo ex­
primi : Fili mi, considerasne vitam damnati, quam duxisti? Percipisne
malum, quod operatus es? Quid tibi mali fecit unquam Deus tuus, quem
tu ita perdite contempsisti? Si lesu Christo nullus tam fuisset tibi inimicitior, potuisses cum illo te gerere peiorem? Sed, quaeso, animadverte,
quis sit hic lesus. Hic est ille qui, cum esset Deus, nullius egens, factus
est homo propter te; voluit mori in cruce, ut te de inferno redimeret.
Ah, fili, si interim mortuus esses, si hac nocte, quo iturus fuisses? Ubi
nunc esses? Esses in aeterno igne inferni. Quid de te factum erit, si
vitam hactenus ductam pergas in posterum vivere? Poteris sic salvari?
Expergiscere, et vide, nisi mores in melius mutes, iam es damnatus.
Quid boni tot peccatis tibi collegisti?... Age, fili, averte a malo, desine
peccare, et te totum in Dei brachia, quae ad te suscipiendum sunt
extensa, committe; sufficit, quantum ei peccasti... Deus enim semper
paratus est, et propterea hoc tempus tibi impertitus est, ut avertas a
malo et facias bonum. Oh quam bonum est amicum habere Deum... >

QUAESTIO SECUNDA

De Officiis in Actu Confessionis
Confessarius quandoque debet munus suum exercere, — et
tunc tenetur cognoscere causam. — et ferre sententiam.
Ad munus exercendum, oportet scire ex quonam et quandonam ad id obligatur.
Ad cognitionem causae pertinet : 1 ) ut iudex, per se poe­
nitentem interrogare et iudicium sibi de causa efformare; dein,
per accidens et occasionaliter, etiam 2) ut doctor, instruere et
monere; 3) ut medicus, remedia praebere; 4) ut pater, dispo­
nere et praeparare.
Ad pronuntiationem sententiae, ut minister potestatem
clavium et sacramentale iudicium exercens, debet absolutionem
concedere, negare aut differre.
De quibus in tribus articulis est dicendum.
70

Articulus 1
De Obligatione Audiendi Confessiones
1. « Parochi aliique quibus cura animarum vi muneris est
demandata, gravi iustitiae obligatione tenentur audiendi sive
per se sive per alium confessiones fidelium sibi commissorum,
quoties ii audiri rationabiliter petant ». Ita can. 892, § 1. Qui
enim curam animarum in se suscipiunt, ad hoc se obligant ex
tacito contractu cum subditis suis, a quibus sustentationem
vel honorem accipiunt sub conditione ministrandi sacramenta;
et cum superiore ecclesiastico, qui non committit alicui curam
animarum nisi sub conditione quod munera huius officii fide­
liter adimpleat : iamvero unum ex his officiis est audire con­
fessiones subditorum.
Hinc, ut discimus ex tractatu de charitate, non solum
1 ) in extrema necessitate, sed etiam 2 ) in gravi necessitate
spirituali urgente subditorum, sub gravi tenentur, per se vel
per alium, ministrare sacramentum etiam cum periculo vitae;
3) in necessitate autem communi, audire confessiones eorum
tenentur, quando ipsi rationabiliter petunt i. e. propter veram
spiritualem utilitatem. Pastor enim debet ovibus praebere
pabulum, non solum quando extreme aut graviter, sed etiam
quando communiter indigent; alioquin non esset satis illis pro­
visum. Atqui unus ex praecipuis actibus pascendi exercetur in
sacramento poenitentiae. Quod ita tamen est intelligendum ut.
propter legitimum impedimentum, ad modicum tempus poeni­
tentes remitti possint : cum enim non sit urgens necessitas, lex
non obligat cum tanto incommodo. Hinc :
a) Graviter peccant, si declarent se nolle confessiones
audire nisi raro et paucis diebus determinatis, v. g. semel aut
bis quolibet mense; ac saepe se difficiles et morosos praebeant
in excipiendis confessionibus : sic enim confessio odiosa red­
ditur, et fideles non pauci ab eius praxi deterrentur.
b) Si quis autem semel aut bis, extra urgentem necessitatem,
alicuius confessionem audire renuat, etiam sine legitima
ratione, non peccat graviter, generatim loquendo, quia dam­
num quod infertur facile reparatur.
c) Nullomodo autem peccat, si dimittit eos qui nimis fre­
quenter et absque speciali ratione confiteri volunt: hi enim non
rationabiliter petunt.

71

d) Si parochus idoneos coadiutores habet, non tam stricte
obligatur ad excipiendas confessiones per seipsum, sed per
vicarios huic officio satisfacere potest; nisi nominatim requi­
ratur. aut specialis necessitas poenitentis postulet ut confessio
a parocho audiatur. Attamen omnino decet ut pastores, hac
in re, bonum exemplum vicariis praebeant, confessiones
audiendo quoties gravioribus negotiis non sint impediti.
II. « Urgente necessitate, omnes confessarii obligatione
tenentur ex charitate confessiones fidelium audiendi, et in
mortis periculo omnes sacerdotes ». Ita can. 892, § 2.
Hinc, ut scimus ex tractatu de charitate, 1 ) si proximus
versetur in mortis periculo, ad audiendam confessionem omnes
sacerdotes sub gravi tenentur etiam cum sat magno incommo­
do. pro necessitate gravi, imo cum certo periculo propriae
vitae, pro necessitate spirituali extrema proximi;
2) si extra mortis periculum, proximus versetur in gravi
necessitate spirituali, confessarii iurisdictione sufficienti
instructi et eam exercere soliti, sub gravi tenentur, deficien­
tibus aliis, cum aliquo detrimento in bonis temporalibus pru­
denter aestimando; — imo cum gravi incommodo, si communis
adsit penuria confessariorum;
3) si proximus peccator versetur in necessitate communi
et confessionem petat, tenetur confessarius audire, dummodo
fieri possit sine ullo incommodo nec adsit alius qui opportune
possit adiri,

III. Animadversio. — Ut pro simplici sacerdote vel confessario
gravis adsit obligatio confessiones audiendi cum propriae vitae periculo,
tria requiruntur : 1 ) ut necessitas spiritualis proximi sit moraliter certa
nec proinde alius sit qui opem ferat; 2) ut pariter certa vel probabilis
sit spes absolvendi moribundum; 3) ut ex morte sacerdotis maiora mala
non sequantur, v. g. probabilis damnatio plurium aliorum, si non sit
alius sacerdos in hoc loco.
Articulus II

De Officiis ad Absolutionem Praeviis
I. Confessarius, ut iudex, ex officio poenitentem quandoque
interrogare morali diligentia tenetur, et quidem per se sub
gravi, quoties probabiliter iudicat eum, sive culpabiliter, sive
72

inculpabiliter, quaedam forsan omittere scitu necessaria ad
absolutionem.

Dicitur 1 ) quandoque, nam si ex ipsa confessione vel ex
conditione personae poenitentis peccata ex integro et animi
dispositiones satis cognoscere existimat, non tenetur inter­
rogare confessarius : tunc enim interrogatio otiosa et odiosa
fieret; unde nec rudes interrogandi sunt si videantur satis esse
instructi et diligenter confiteri peccata sua cum numero et
circumstantiis iuxta statum et captum eorum;
2) morali diligentia, quia confessarius solum tenetur inter­
rogare ad supplendum defectum poenitentis. qui ipse non
tenetur ad diligentiam maiorem; et ceteroquin diligentia nimia
redderet sacramentum onerosum et odiosum;

3) per se, sub gravi : agitur enim de re gravi, utpote quae
spectat ad poenitentis salutem et ad sacramenti reverentiam;
quamvis possit dari tamen negligentia leviter culpabilis, ut si
in longa peccatorum serie una vel altera interrogatio praeter­
mitteretur. Sicut iudex perfide agit si credit testem aliquid
tacere quod ad causam iudicandam necesse est declarari, illudque interrogare omittit, ac dissimulat; sic confessarius qui in
materia gravi deest huic officio, per se graviter delinquit.
Quod peccatum pertinet ad genus sacrilegii.
Probatur: a) ex auctoritate Ecclesiae, scii. ex. Cone. Lat.
IV, cap. Omnis utriusque sexus : « Sacerdos autem sit discre­
tus et prudens... diligenter inquirens, et peccatoris circum­
stantias, et peccati »; et ex Rit. Rom., tit. III. c. 1. n. 16:
« si poenitens numerum, species et circumstantias peccatorum
explicatu necesssarias non expresserit, eum sacerdos prudenter
interroget »;
b) ratione : Confessarius, ut iudex. sententiam ferre nequit
nisi causam cognoscat, scii, tum peccata, quae poenitens com­
misit. quoad numerum, speciem, gravitatem, tum eius dispo­
sitiones, tum etiam saepe occasiones et causas peccatorum,
quas iste dispositus esse debet relinquere vel impugnare. Ad
hoc autem saepe non sufficit ut poenitentem audiat, sed
requiritur ut eum interroget : haud raro enim poenitens, prae
ignorantia, aut oblivione, aut confusione, aut negligentia in
examine, aut exigua doloris vel propositi dispositione, peccata
vel saltem numerum aut circumstantias peccatorum tacet,
saepius nil de dispositionibus dicit aut manifestat, et adhuc
73

minus de causis et occasionibus peccatorum. Ergo haec scire
aliquando nequit confessarius nisi interrogando, et id tenetur
facere quoties cognoscit vel rationabiliter dubitat aut praesumit
poenitentem ea non satis aperire.
De tribus itaque interrogare tenetur, quae scii, et in quan­
tum necessaria sunt ad procurandam 1 ) validitatem sacramen­
ti, 2) integritatem confessionis, aut 3) correctionem seu
emendationem poenitentis ’.
II. Confessarius, inspecta causa, ex sufficienti accusatione
vel, si necesse sit, ex supplementaria interrogatione, ut index,
ex officio tenetur prudens de ea sibi efformare iudicium,
nempe de peccatis commissis et de dispositionibus poenitentis.

Probatur: 1° Confessarius tenetur iudicium efformare de
peccatis, quod necessarium est ad cognoscendum quaenam
satisfactiones aut remedia sint imponenda, et an dispositiones
poenitentis sint sufficientes. Hinc debet iudicium ferre de
moralitate peccatorum i. e. de eorum specie et gravitate tum
obiectiva tum subiectiva, in quantum possibile est. Et quidem
a) de obiectiva moralitate saltem requiritur ut, praeditus
habituali scientia principiorum quibus gravitas et diversa
peccatorum species distingui possit, poenitentem audiat et
audiendo secundum dicta communia principia iudicet; b) de
subiectiva moralitate praesumere potest esse eamdem ac
obiectiva. nisi Sit specialis ratio dubitandi, quo casu interrogare
debet poenitentem: c) de omnibus iudicet quantum possit
diligentia ordinaria, nam non semper possibile est de singulis
delictis dicere an sint talis speciei vel gravitatis, mortalia vel
venialia, quod nec magni possunt theologi: quia saepe res in
se difficilis est, et ceteroquin nec ipse poenitens valet semper
dicere an plene consenserit: — quodsi praedicta cognitione
careret vel ex ignorantia de peccatis falso iudicaret, non ideo
invalida esset confessio: d) si autem ob distractionem vel
strepitum aut cantum quaedam peccata non audierit, oportet
interrogare si probabile sit in istis forsan adesse materiam
gravem; e) non tamen tenetur distincte recordari omnia
peccata momento absolutionis, sed sufficit quod in confuso
recordetur statum poenitentis.
2° Confessarius quoque tenetur iudicium ferre de sufficien1 De modo quo in praxi interrogandum sit, vide opusculum nostrum :
De variis poenitentium categoriis, p. i8 sq.

74

ti dispositione poenitentis, quod necessarium est ad cognos­
cendum quamnam sententiam pronuntiare debeat, scii, an
absolutionem concedere aut denegare: — quae dispositio
dignosci valet coniecturalibus signis, de quibus a. 3, η. III.

Quid autem agendum sit confessario qui de sinceritate
poenitentis dubitet aut eum noverit vel praesumat peccatum
reticere? Resp. : Ipsi attendendum est ad principium : creden­
dum est poenitenti tam pro se quam contra se dicenti, nisi certo
appareat eum mentiri : iste enim est reus simul et testis, cuius
testimonium per se valet solum in hoc tribunali et melius est
quam quodcumque aliud, cum melius noverit ipse quam quilibet
alius utrum peccaverit vel non, utrum peccatum commissum
iam fuerit declaratum vel non. Hinc :
a) si dubitetur de sinceritate poenitentis, tenetur confes­
sarius diligenter interrogare, et hortari potest ad perfectam
sinceritatem; sed si poenitens perseveret in sua declaratione,
credendus est et absolvendus;
b) si poenitentem grave peccatum commissum reticere certo
noverit confessarius, et quidem ex experientia propria, poeni­
tentem convincere debet, et si iste negare pergat, dimittendus
est sine absolutione, nisi putari possit esse in bona fide,
ignorare gravitatem culpae, aut eam iam confessum esse, aut
iustam habere rationem reticendi;
c) si confessarius id noverit testimonio aliorum, de peccato
tenetur poenitentem specialiter interrogare, sed iste, si negare
pergat, est absolvendus, nisi tamen testimonium aliorum esset
maioris omnino auctoritatis ita ut faceret veram seu perfectam
certitudinem;
d) si confessarius noverit ex alterius confessione, v. g.
complicis, uxoris, sponsae, etc., non potest illum interrogare
nisi generaliter prout interrogare solet, et non specialiter nisi
etiam personas eiusdem conditionis ita interrogasset; nec
expedit a complice licentiam petere utendi notitia acquisita,
quia in casu redderet confessionem odiosam. Poenitenti autem
in tacendo perseverante, potest eum absolvere ac si confes­
sionem alterius non excepisset; quia non tenetur uti scientia
acquisita in confessione et ex alia parte sacrilegium impedire
non potest; — imo videtur teneri absolvere (saltem sub con­
ditione). quia secus frangeret sigillum, cum sat aperte utere­
tur notitia confessionis ad gubernationem alterius.
75

S. Alphonsus tamen asserit absolutionem esse denegandam, sed oran­
dum esse aliquatenus et negationem absolutionis esse dissimulandam :
ex una parte, ait, sacerdos non frangit sigillum quia nihil manifestat et
neutri gravamen causât, ex altera parte reverentiae sacramenti consulit,
frustrationem eius impediendo.

III. Confessarius, ut doctor, ex officio instruere tenetur
poenitentem, quantum possibile est, de iis quae stricte neces­
saria sunt ad sacramentum rite suscipiendum, nisi absolutio
in aliud tempus differri possit; — imo regulariter et per se
saltem monere de addiscendis christianis veritatibus, et prae­
ceptis, tum communibus, tum particularibus status, quae
poenitens cognoscere debet.

Dicitur 1 ) tenetur instruere seu docere quae necessaria sunt
ad sacramentum rite suscipiendum; ergo non de omnibus quae
poenitens scire tenetur et aliunde discere possit est instruen­
dus, (nisi per accidens ex charitate si aliunde addiscere esset
alicui impossibile), sed per se de omnibus quae scire tenetur ad
sacramentum hic et nunc rite suscipiendum; — excipitur
tamen : a) si docere hic et nunc sit impossibile et adsit extrema
necessitas suscipiendi sacramentum quod differri non possit;
b) si absolutio in aliud tempus possit differri;
2) de aliis veritatibus et obligationibus addiscendis solum
tenetur monere et quidem per se et regulariter; quia per
accidens potest non teneri si exinde maius malum (pro poenitente aut pro aliis) sequatur.

Probatur : Minister poenitentiae 1 ) ex officio tenetur pro­
curare validam et fructuosam administrationem, et ideo
doctor est ad docendum illa quae ad validam et fructuosam
susceptionem sunt necessaria; et 2) cum sacramentum sit ad
emendationem et liberationem a peccatis, etiam de addiscendis
veritatibus cognoscendis et officiis implendis, ex officio (et
non solum sicut quilibet homo ex charitate si fieri possit sine
incommodo) tenetur saltem monere inquantum ad finem prae­
dictum conferat, quia ex officio tenetur poenitentem abducere
a peccato futuro et ducere in viam salutis. Quod confirmatur
auctoritate Rit. Romani, tit. 3. c. 1. n. 14 et 18.
Et sane, cum ad validitatem sacramenti confessarius egeat
jurisdictione, vel est poenitentis proprius pastor, vel ex qua­
dam delegatione locum tenet proprii pastoris. Unde ad illum
pertinet ex officio subditos docere officia ac obligationes, et
media ad defectus vitandos in futurum; imo, cum in ministran­
76

do sacramento sit minister Ecclesiae, etiam tenetur bonum
commune procurare si sit possibile'.
Hinc debet 1) docere, et quidem ante absolutionem, veritates necessa­
rias ad sacramentum hic et nunc suscipiendum, scii, illas quae necessitate
medii ad salutem etiam probabiliter tantum sunt cognitu necessariae, et
illas quae pertinent ad dispositiones necessarias contritionis, confessionis,
propositi, satisfactionis, quoad substantiam et pro captu uniuscuiusque;
2) item monere de officiis quae ex peccatis declaratis resultant, v. g.
quoad restitutionem faciendam, scandalum tollendum aut reparandum,
odium deponendum, reconciliationem quaerendam, etc.;
3) monere de addiscendis veritatibus cognitu necessariis necessitate
praecepti, et de officiis vitae christianae tum communibus tum particula­
ribus status : a) si ignorantia illorum sit vincibilis vel brevi fiat, b) etiam
si sit invincibilis sed monitionis speretur fructus, c) etiam si non speretur
fructus sed ignorantia sit in maius detrimentum sive ipsius poenitentis
(v. g. quia exponit periculo peccandi vel perseverandi in peccato), sive
aliorum aut boni communis .*

IV. Confessarius, speciatim ut medicus spiritualis, ex
officio tenetur remedia indicare salutaria ad perseverantiam
poenitentis obtinendam et futurum eius lapsum praecaven­
dum.

Probatur : Sacramentum enim poenitentiae etiam institutum
est ad sanationem animarum earumque praeservationem a
peccatis futuris; et ideo illud a partiali suo fine frustraretur
minister, si non indicaret remedia contra peccata futura.
« Quamvis poenitentia, ait S. Thomas, q. 12, a. 3, ad 3, ex
prima sui institutione sive intentione respiciat praeteritum,
tamen ex consequenti futurum respicit, in quantum est medi­
cina praeservans ». Quod confirmatur ex Rit. Rom. tit. 3, c. 1,
n. 18.
Ad hoc autem cognoscere oportet (etiam interrogando de
iis) causas et occasiones peccatorum, sicut medicus morborum
causas investigat; quas causas ceteroquin iam saepius est
investigare ad diiudicandas dispositiones poenitentis, inter
quas requiritur ut ipse dictas causas vitare aut impugnare velit
(ut dictum est η. I). Causas, dico, et occasiones oportet
1 « Licet enim confessarius teneatur ratione sui officii principaliter
incumbere bono poenitentis, nihilominus, cum ipse sit pars reipublicae,
et in bonum reipublicae christianae minister constitutus, tenetur prae­
ferre bonum publicum bono privato poenitentis. Ita cum Buscinbaum....
Lugo..., Roncaglia..., Salmanticenses... cum Aversa. Dicastillo et aliis
communiter » S. Alphonsus, Th. M„ 1. VI, n. 615.
~ Magis practica de obligatione instruendi et monendi videre poteris
in opusculo: De variis poenitentiunt categoriis, p. 24 sq.

77

cognoscere peccatorum a) quia secus non possunt radicitus
extirpari, et, nisi extirpentur, malos effectus iterum producent;
b) quia pro diversis causis diversa remedia opportuna sunt
assignanda : sic v. g. alia remedia sunt indicanda contra
luxuriam, sive proveniat ex occasione externa, sive ex interna
complexione corporis, sive ex pravis cogitationibus aut tentationibus.
In talibus remediis proponendis confessarius praeter ipsam
satisfactionem, non potest strictam obligationem imponere,
nisi tamen declaret ea ad quae poenitens iam aliunde teneatur
v. g. vitandum proximum periculum peccandi : medici enim,
ut talis, est consulere, non praecipere, stricto modo.
Confessarius debet itaque 1) nosse quibus corriguntur pravi habitus,
superantur tentationes. et praecaventur relapsus;
2) interrogare poenitentes de peccandi consuetudine, de occasionibus
proximis, de tempore, de loco, de personis quibuscum, et quo rerum
concursu in peccata prolabi soleant;
3) praescibere remedia apta quae poenitenti magis conveniunt secun­
dum suam conditionem, aetatem, temperamentum, etc.;
4) etiam remedia proportionate gravitati et origini peccatorum sive:
a) generalia, uti sunt frequens oratio, sacramentorum Poenitentiae et
Eucharistiae frequens susceptio, praesertim confessio statim post lapsum
instituenda, impositio poenitentiae praevie determinatae post relapsum,
novissimorum pia consideratio et divinae praesentiae recordatio, con­
scientiae seria excussio quotidiana cum exploratione causarum peccati
et sincerae contritionis et propositi efformatione, electio prudentis con­
fessarii et frequens ad eius consilia recursus, fuga malorum sociorum et
aliarum peccandi occasionum, praxis mortificationis, custodia sensuum
et castigatio vocis, actus charitatis erga Deum frequenter repetiti, opera
misericordiae, devotio erga S. Eucharistiam, Beat. Virg. Mariam. S. Cor
lesu, etc.; sive
b) particularia quae unicuique vitio melius et directius opponuntur,
v. g.: Illi qui odio tenetur, insinuetur ut quotidie oret pro illo quem
odit, et ad memoriam iniuriae reminiscatur contumeliarum quibus ipse
Deum affecit. — Illi qui in peccata turpia prolapsus est, iniungatur ut
otium vitet, malos socios et occasiones aufugiat. — Illi qui habitum
pravum per longum tempus contraxit in hoc vitio, praescribatur ut non
solum vitet occasiones proximas, sed etiam quasdam remotas, quae sibi
tam debili ad resistendum factae sunt tamquam proximae (Cfr. S. Al­
phonsus, Pr. Conf. n. 15-16); at
c) imprimis praestat imponere satisfactiones medicinales; dein remedia
insinuare spiritualia;
5) denique corripere etiam fortiter et monita salutis praebere.
6) Graviter autem desunt officio confessarii qui praeteritorum pec­
catorum remissione contenti, novae vitae custodiam et infirmitatis medi­
camentum prorsus negligunt. Cfr. S. Alphonsus, Pr. Conf. n. 6-7.

78

V. Confessarius, ut pater, generatim tenetur ex charitate,
in quantum fieri potest, indispositis apta motiva contritionis
proponere et ita eos ad absolutionem praeparare.
Dicitur 1 ) indispositis : si enim confessarius prudenter
iudicet poenitentem bene dispositum esse, stricte ad nihil
tenetur, quamvis hortari ad contritionem semper expediat quia
exhortatio confessarii prae ceteris est efficax, et saltem bre­
viter hortari potest ad renovandum actum contritionis;
2) motiva apta, qualia sunt deformitas peccati, valor divinae
gratiae, periculum damnationis, brevitas vitae et periculum
mortis, bonitas Dei, amor et beneficia Christi, et similia, pro
captu et dispositione uniuscuiusque;
3) ex charitate, et non stricte ex officio, quia ad hoc
sufficit absolvere illos qui dispositi sunt, indispositos autem
potest remittere usquedum disponantur; sed ex charitate
tenetur saepius aliter agere;
4) in quantum fieri potest, i. e. si adsit fundata spes, et
tempus disponendi ad contritionem; nisi tamen in extrema
necessitate, in qua grave officium est omnia tentandi etiam
cum maximo incommodo.
Probatur : Ex charitate generatim tenemur bonum poeni­
tentis procurare et ab eo grave damnum avertere, saltem si
facile fieri possit. Atqui grave damnum incurrit peccator qui
sine absolutione dimittitur, cum periculo exponatur diu in
statu peccati mortalis manendi, et forsan a confessione deter­
reatur. Cum autem absolvi nequeat indispositus, in quantum
fieri potest confessarius eum disponere debet. Unde Rit. Rom.
1. c., n. 18 : « ad dolorem et contritionem efficacibus verbis
adducere conabitur, atque ad vitam emendandam ac melius
instituendam inducet remediaque peccatorum tradet ».
Quae obligatio per se est gravis, saltem si proximus sit
in gravi necessitate spirituali et sine magno incommodo ad
debitam dispositionem induci possit.

Articulus III

De Obligatione Concedendi, Denegandi
vel Differendi Absolutionem

I. Postquam confessarius poenitentes interrogaverit, mo­
nuerit ac exhortatus fuerit ad contritionem et emendationem.
79
6

eorumque dispositionem inspexerit, reperiet alios certo dispo­
sitos ad absolutionem recipiendam, alios dubie dispositos,
alios denique positive indispositos. Propterea dicit Rituale, tit.
3, c. 1, n. 23: « Videat diligenter quando et quibus confe­
renda, vel deneganda, vel differenda sit absolutio, ne absolvat
eos qui talis beneficii sunt incapaces ». De quo valent prin­
cipia sequentia.
II. Absolutio regulariter et per se, et quidem ex iustitia
et sub gravi, concedenda est poenitenti gravis peccati reo,
qui certo est bene dispositus. Quod principium generale
enuntiatur in lure, can. 886 : « Poenitenti certe disposito et
absolutionem petenti haec nec deneganda nec differenda
est ».
Confessarius enim, excipiendo confessionem, quasi-contractu sese obligat ad sententiam secundum Christi institutionem
ferendam. Atqui, iuxta Christi institutionem, bene dispositis
per se concedi debet absolutio, cum hoc sacramentum prae­
cise ad remittenda peccata fuerit institutum. Ergo per se
debet vi contractus, et ideo ex iustitia, rite dispositos absol­
vere, qui proinde ius strictum habent ad absolutionem; — et
quidem sub gravi, si poenitens sit in statu peccati mortdlis,
quia gravis iniuria est, cum iniuste maximo bono privatur
gratiae sacramentalis.
Dicitur 1 ) gravis peccati reo, quia si sola venialia vel
mortalia iam remissa habeat, aliquoties differre poenitentem
non est peccatum grave, quia gravis ei iniuria non irrogatur;
imo, si id ex rationabili causa fiat, nullum erit peccatum;
2) qui certo est dispositus, i. e. moraliter seu quasi certo,
certitudine practica et imperfecta, quae omne prudens et
grave dubium excludat, ita scii, ut gravis sit ratio id existi­
mandi et nulla sit ratio seria dubitandi. De dispositionibus
enim maiorem habere certitudinem saepe est impossibile;
3) regulariter et per se: regulariter enim absolutio statim
concessa magis prodest quam si differatur, quia gratiam sa­
cramentalem praebet qua efficacius tentationi resistere et
virtutem colere poenitens valeat. Attamen aliquando per
accidens differri potest absolutio etiam sufficienter disposito :
a) ut ante absolutionem urgeatur restitutio aut reparatio quae
in praesenti fieri possit; quod est modus aptus explorandi
magis et probandi poenitentis dispositionem et certius obti­
80

nendi officii impletionem; — b) etiam si confessarius ut
medicus prudenter iudicet id esse utilius poenitenti, qui tunc
esset irrationabiliter invitus; cuius tamen consensus est expe­
tendus, quia dilatio generatim non proderit nisi poenitens ei
consentiat. Unde generali regula iam statuitur in iure : « poe­
nitenti certo disposito et absolutionem petenti haec... nec
differenda est »;
c) solum ad breve tempus, v. g. ad aliquot horas, ad diem,
ad octo dies aut paulo plus, quia grave est incommodum diu
in peccato mortali manere.
III. Indicia positivae dispositionis requiruntur, ut adsit
motivum revera grave ad ferendum iudicium vere fundatum
aut moraliter certum de sufficienti poenitentis dispositione.
Huiusmodi sunt : 1 ) debita poenitentis ad confessionem
praeparatio, 2) ipsa confessio rite peracta, praesertim si spon­
tanee agitur, v. g. ad facilius vitandum peccatum et obtinendum
statum gratiae, 3) affirmatio poenitentis si vera et sincera
appareat, 4) modus confitendi, scii, modus evidenter candidus
et humilis. Haec sunt signa ordinaria, quae scii, per se et in
ordinariis adiunctis sufficiunt; at quando adest specialis ratio
dubitandi de dispositione aut sinceritate poenitentis, exiguntur
graviora ex specialibus poenitentis circumstantiis deducta,
seu extraordinaria signa coniecturalia sive uberioris gratiae,
sive doloris intensioris, sive firmioris propositi :
A. Uberioris gratiae, ut 1 ) si ex motivo supernatural! et peculiari
confiteatur, v. g. occasione praedicationis, vel mortis amici, aut immi­
nentis mali; 2) si ad confitendum sat magnum incommodum subire de­
buerit, ut longum iter, lucri diei amissionem, magnum conflictum exter­
num; 3) si confessio omnino sponte fiat ex solo impulsu gratiae, nulla
alia circumstantia externa impellente, praesertim in regionibus ubi fides
elanguit et respectus humanus ad sacramenta non impellit.
B. Doloris intensioris, v. g. 1 ) si specialia media (ieiunium, eleemosy­
nas, orationes, missas) adhibuerit ut bonam institueret confessionem:
2) si dicat verba ex corde manantia, aut edat suspiria et fundat lacrymas,
quod est signum in pluribus valens, sed non semper certum aut sincerum;
3) si confiteatur cum maiori sinceritate, effusione cordis, v. g. peccata
quae prius culpabiliter omiserit; 4) si significet se peccata sua et pericu­
lum damnationis melius apprehendere.
C. Firmioris propositi, ut 1) si dicat se post peccatum statim poenituisse; 2) si speciatim petat remedia et libenter promittat ea adhibere,
aut magnam poenitentiam libenter acceptet; 3) si iam aliquo tempore
perseveraverit aut ad hoc diligentiam adhibuerit remediis indicatis, v. g.
occasionem fugiendo, pravos libros comburendo, societati pravorum
renuntiando; uno verbo, si iam adsit mutatio vitae; 4) si difficilius, i. e.

81

post notabilem resistentiam, aut rarius in iisdem circumstantiis sit relap­
sus; 5) si difficilem obligationem iam impleverit, v. g. restitutionem aut
famae vel honoris reparationem aut cum inimicis reconciliationem.

IV. Absolutio deneganda est iis qui certo moraliter sunt
incapaces aut indigni. Quod est omnino certum, cum in
utroque casu absolutio est invalida vel saltem infructuosa;
iamvero scienter et volenter administrare sacramentum modo
certo invalido aut infructuoso est grave sacrilegium.

Radicaliter incapaces sunt perpetuo amentes, — nondum
baptizati, — certo mortui, — nescientes cognitu necessaria
necessitate medii, — et illi qui certo non sunt moraliter prae­
sentes.
Incapaces quia indigni indicantur a Rit. Rom., 1. c., n. 23 :
« Ne absolvat eos qui talis beneficii sunt incapaces, quales
sunt : qui nulla dant signa doloris, — qui odia et inimicitias
deponere — aut aliena, si possunt, restituere — aut proximam
peccandi occasionem deserere — aut alio modo peccata dere­
linquere (v. g. pravam consuetudinem aut artem peccaminosam) — et vitam in melius emendare (v. g. adhibendo remedia
necessaria) nolunt, — aut qui publicum scandalum dederunt,
nisi publice satisfaciant, et scandalum tollant ». Quibus addi
possunt modo generali ii omnes qui gravem obligationem sibi
notam adimplere nolunt; vel qui integre confiteri peccata sua
recusant, nisi gravi ratione ab integritate materiali excusentur.
In his enim aut similibus casibus deest essentialis conditio ad
validitatem absolutionis requisita, scii, contritio.
Notetur autem confessarium : 1 ) antequam absolutionem deneget, hor­
tari generatim debere peccatores ad contritionem ut quantum possit eos
disponat, et si ferventi exhortatione eos contritos reddat, absolvere
possit; — 2) si denegare absolutionem debeat, id nonnisi magna cum
charitate et benignis faciat verbis, rationem exponendo cur aliter agere
nequeat ac declarando se libenter absolutionem concessurum statim ac
poenitens dispositus erit.

V. Differenda regulariter est absolutio iis qui dubie sunt
dispositi, nisi gravis ratio urgeat eos sub conditione absol­
vendi. — Quod est omnino certum, nam per se illicitum est
sacramentum exponere periculo nullitatis aut infructuositatis,
quia id prohibet reverentia sacramento debita tamquam sacri­
legium; — nisi per accidens, si adsit ratio gravis et proportionata seu notabilis utilitas proximi statim obtinenda, quia
sacramenta sunt propter homines. Quod intelligendum est, dum
82

confessarius omnem conatum adhibuerit ad obtinendam
dispositionem sufficientem, et certa dispositio obtineri nequeat.
Quotiescumque scii, adest periculum nullitatis pro sacra­
mento et periculum notabilis detrimenti pro proximo, et utrum­
que simul vitari nequit, potius vitandum est periculum proximi
et sacramentum nihilominus conferendum sub conditione :
sacramenta enim sunt propter homines et lex charitatis in casu
gravis necessitatis praevalet legi religionis. Ita autem in se­
quentibus casibus :
1 ) in periculo mortis, dum urgeat necessitas hic et nunc
absolvendi et non adsit nisi materia dubia, — aut dubia
dispositio, — aut subiectum dubie capax, v. g. quia dubium
est de eius vita aut sufficienti ad ministrum praesentia:
2) in casu matrimonii mox celebrandi, aut confirmationis
mox recipiendae, si dubia sit poenitentis dispositio; item in
reditu ad Ecclesiam post Baptismum sub conditione reiteratum
3) in casu quo poenitens dubie dispositus diu careret occa­
sione confitendi;
4) in casu quo poenitens dubie dispositus exponeretur gravi
infamiae aut scandalo aliis dando, si non absolutus dimitte­
retur;
5) si valde timendum sit ne dubie dispositus et dimissus
in desperationem iniciatur aut ad sacramentum suscipiendum
non sit rediturus; non tamen si huius serio minetur, quia potius
est signum indispositionis;
6) in dubio de sufficientia materiae quae dubie gravis est,
aut de sufficiente aut perfecto usu rationis in poenitente, dum
urgeat praeceptum confessionis, aut forsan adsit materia
gravis;
7) demum in dubio an minister iam absolverit aut rite, i. e.
debita forma, absolverit. Qui casus reduciter ad dubium de
conditione subiecti, quia si poenitens iam esset valide absolu­
tus, deesset materia sacramenti, scii, nova confessio.
Itaque solum sex sunt casus ex parte poenitentis, et unus
ex parte ministri.

1 Non ita per se, dum urget praeceptum communionis, quia haec
potest postponi; — nisi per accidens adsit fundatus timor infamiae
▼el scandali, ut dicitur sub 40.

83

VI. Dubie dispositi censentur iuxta S. Leonardum a Portu
Mauritio : a) qui eodem aut peiori modo relapsi sunt, quin re­
media a confessario praescripta adhibuerint et absque serio
conatu emendationis; b) qui frigide tantum respondent se
dolere, praesertim si iam saepius relapsi sunt; c) si magnum
affectum ad peccatum ostendunt, aut magnam utilitatem ex
peccato hauserunt, vel in passionibus satisfaciendis totum
studium conferunt; d) quando sunt liberioris et laxioris vitae,
aut peccata sua temere excusant, vel cum confessario conten­
tionem et altercationem instituunt, aut de peccato commisso
iactare videntur; e) quando ad sacramentum accedunt non
spontanee, sed solum parentum aliorumve iussu, aut ex mera
consuetudine, aut ad aliis placendum, vel ex timore ne famam
amittant; f) si recusant poenitentiam moderatam ac viribus
proportionatam.

Itaque dubie dispositi stricto sensu dicuntur illi contra quo­
rum dispositionem ex positivis indiciis (qualia enumeravimus)
gravis suscipio oriatur, quin ex altera parte propter rationes
multo graviores probabile et prudens iudicium de sufficienti
dispositione formari possit.
Dicitur : 1 ) ex positivis indiciis; ergo si contra dispositiones gravi
ratione probatas nulla militat ratio positiva gravis, vel ratio tantum
levis et tenuis, tunc poenitens non censetur dubie dispositus, quia in
rebus humanis et practicis opinio solide fundata cui nulla ratio gravis
opponitur, aequivalet certitudini practicae. Et sic conciliantur opiniones
aliquorum, qui contendunt sufficere dispositionem probabilem (intelligendo
probabilitatem in sensu stricto philosophico maioris verisimilitudinis),
cum opinione S. Alphonsi qui requirit dispositionem moraliter certam;
2) quin ex altera parte probabile et prudens iudicium de sufficiente
dispositione formari possit. Quamvis enim ex uno alterove motivo, v. g.
ex repetito relapsu, gravis suspicio oriri possit, ex altera parte haberi
possunt rationes multo graviores de sufficiente dispositione, scii, extra­
ordinaria signa contritionis. Opinio autem notabiliter probabilior aequi­
valet practicae certitudini. Tunc ergo absolutio danda est statim et
quidem modo absoluto.

VII. Quaeritur sub quanam conditione dubie dispositus
sit absolvendus?
Recentiores plures indicant conditionem : si es dispositus;
cuius ratio assignari potest differentia inter Poenitentiam et
alia sacramenta.
Dispositio scii, ad iustificationem necessaria, nempe attritio quae non
est de essentia aliorum sacramentorum, est pars necessaria huius sacra­
menti. et addita absolutioni ut formae, simul cum confessione et satis­
factione ipsam materiam sacramenti constituit. Unde sicut alia sacramen-

84

ta, quando dubium adest de materia, ministrantur sub conditione : si
possum, ita hoc sacramentum dubie contrito, sub conditione : si es dis­
positus. — Hinc etiam sacramentum Poenitentiae non potest esse simul
validum et informe seu infructuosum : si enim validum est, dispositio ad
iustificationem, scii, attritio adest, ac proinde fructus statim obtinetur.

Plures alii reiiciunt conditionem : si es dispositus, et non
admittunt, sicut pro aliis sacramentis, nisi conditionem : si es
capax.
Existimant contritionem, quae est necessaria pars ad valorem sacra­
menti Poenitentiae, non esse eamdem ac illa quae est dispositio sufficiens
ad iustificationem seu fructum sacramenti (ut explicatur ubi dicitur de
effectu contritionis) : primam contritionem aiunt esse illam quae externe
manifestari potest et practica certitudine a confessario diiudicari, scii,
quae sit interna et sincera, supernaturalis et universalis; sed ut dispositio
ad iustificationem requiritur plus, scii, etiam contritio appretiative summa,
qua homo ita est dispositus ut peccatum habeat summum malum et
efficaciter velit omnia pati potius quam illud committere : hoc autem
fugit experimentum humanum nec potest practica certitudine diiudicari,
et ideo non pertinet ad signum sensibile sacramenti. Hinc si prior adsit
contritio et desit altera, sacramentum erit validum sed infructuosum:
adveniente autem altera dispositione, fructum obtinebit et reviviscet.
Exinde concludendum, aiunt, sicut pro aliis sacramentis, absolutionem,
numquam esse ministrandam sub conditione : si es dispositus, i. e. si
habes omnes dispositiones requisitas ad sacramentum; sed sub conditione :
si es capax, scii, sacramenti suscipiendi, ad quam omnes aliae conditiones
ex parte subiecti positae reduci possunt : si vivis, si es baptizatus, si
peccasti, si te non absolvi... Formula enim: si es dispositus, in casu
quo dispositio, scii, contritio appretiative summa, abesset, sacramentum
redderet prorsus nullum et eius reviviscentiam in perpetuum impediret;
— e contra forma : si es capax, sacramentum relinqueret validum in
casu quo contritio illa minor adesset quae sufficit, tamquam pars sa­
cramenti, ad valorem, et non adesset illa maior quae requiritur ad fruc­
tum, scii, iustificationem; ac proinde, si poenitens postea contritionem
appretiative summam eliceret, eo ipso sacramentum revivisceret et poeni­
tens obtineret gratiae effectum eodem modo ac in aliis fit sacramentis.
Reviviscentia scii, sacramenti non est impedienda.

In praxi, conclusio praedicta est legitima, etiamsi secunda
sententia non sit certa, sed tantum probabilis, uti de facto est.
Exinde enim sequitur ad eam in praxi esse attendendum. Nam
sacramenta non sunt quocumque modo probabili et incerto,
sed modo tutiori et certiori pro bono poenitentis ministranda,
et quidem non ita ut eorum effectus impediantur, sed ut
hominibus tantum proficiant quantum sit possibile. Et ideo
abstinendum est a conditione : si es dispositus, et adhibenda
illa alia : si es capax.
Eadem scii, ratio cur dandum sit sacramentum cum periculo Infructuo­
sitatis vel et invaliditatis, spiritualis necessitas proximi seu periculum
ne privetur gratia ipsi necessaria, est etiam ratio cur non conferatur sub

85

conditione si cs dispositus, ut scii, fructus sacramentalis si non in prae­
senti saltem in futuro ipsi provenire possit, et ita necessitati eius spirituali
conferatur. Melius est enim permittere absentiam fructus praesentis quam
reviviscentiam impedire et fructum futurum: quia periculum sacramenti,
utpote minus malum, praeferendum est periculo salutis seu boni spiritualis
hominum. Et haec videtur esse ratio cur Ecclesia in suis ritualibus de
praefata conditione sileat, et quamvis multas conditiones enumeret, huius
mentionem nunquam faciat; imo ista in Ecclesia fuerit ignota usque ad
saeculum XVIIm.

VIII. Animadversiones. — 1° Si quis poenitens est dubie dis­
positus, omnes conatus adhibendi sunt ut perducatur ad certam disposi­
tionem; tunc solum sub conditione est absolvendus, si certa dispositio
haberi non possit et tamen grave adesset periculum detrimenti spiritualis,
quia gratia sacramenti ipsi hic et nunc est necessaria.
2° Non est licitum regulariter aut semper absolvere sub conditione,
quia sacramentum poenitentiae institutum est sub forma iudicii; indicium
autem regulariter pronuntiari debet modo absoluto.
3° Hinc de sufficientia dispositionum confessarius ex officio iudicare
debet, et reprobanda est praxis eorum qui, ad vitandas difficultates, sim­
pliciter absolvunt sub conditione : si es dispositus.

QUAESTIO TERTIA

De Officiis post Actum Confessionis
Tria post actum confessionis sunt officia seu obligationes
ministri : a) per se .·
1 ) servandi sacramentale sigillum;
2) non utendi, cum gravamine poenitentis. notitia in con­
fessione accepta ;*
1 Aliud est sigillum seu secretum servandum, aliud obligatio non
utendi notitia in confessione acquisita, etiam sine laesione secreti. Hoc
ultimum a quibusdam parum accurate vocatur sigillum accidentale;
imo multi de utroque simul tractant promiscue et sine distinctione.
Oportet tamen ea distinguere: sigillum nempe valde strictius obligat
quam alterum; praeterea obligatio sigilli est specialis, de qua expresse
agit S. Thomas; altera obligatio est generalis non causandi gravamen,
quae secundum communia principia declaranda venit, de qua nihil
speciale occurrit apud S. Thomam.

86

b ) per accidens :
3) supplendi defectus et corrigendi errores.

Articulus I

De Obligatione Sigilli Sacramentalis
S. Th.. Suppi., q. 11.

I. Sigillum sacramentale, seu sacramentalis confessionis,
est strictissima obligatio sub secreto servandi ea quae in
sacramentali confessione seu in ordine ad absolutionem sacramentalem a poenitente declarata sunt, et quorum revelatio
aliquo modo manifestaret peccatum et peccatorem et redde­
ret sacramentum onerosum vel odiosum. Vocatur sigillum
metaphorice a sigillo quo litteras obsignamus quas volumus
esse secretas, estque obligatio celandi audita in confessione.
Breviter S. Thomas (a. 3): « sigillum confessionis nihil aliud
est quam debitum confessionem celandi ».
Teste can. 889 : « Sacramentale sigillum inviolabile est;
quare caveat diligenter confessarius ne verbo aut signo aut
alio quovis modo et quavis de causa prodat aliquatenus
peccatorem » i. e. personam et peccatum. Strictissima scii, est
obligatio sub gravi tacendi extra confessionem peccata quae
confessione sacramentali cognita sunt, nisi poenitens licentiam
loquendi dederit. Quae obligatio ex triplici oritur iure, tum
naturali, tum divino, tum ecclesiastico. Oritur
1° ex iure naturali: a) quia inter confessarium et poeniten­
tem intercedit pactum implicitum, vi cuius hic peccata sua con­
fitetur nonnisi sub conditione secretum servandi perfecte; hoc
est autem secretum commissum ex iustitia servandum; b)
insuper lex naturalis prohibet ne alterius fama iniuste laeda­
tur;
2° ex iure divino, quia Christus implicite voluit sacramen­
tum poenitentiae ita ministrari ut fideles ab eo non arcerentur;
ad hoc autem oportet confessionem esse secretam pro peccatis
secretis. Qui enim vult finem vult media. Christus ergo voluit
ea sine quibus confessio stare non potest. Atqui confessio stare
non potest sine sigillo stricto. Ergo;

87

3° ex iure ecclesiastico, uti constat ex Cone. Lat. IV, c. 21,
et ex canone 889 supra citato *.
Notetur autem argumentationem S. Thomae in statuenda thesi ad
hoc reduci posse : Nunquam licitum est agere contra significationem
sacramenti, quia id est violatio sacramenti, et ideo sacrilegium contra
reverentiam ipsi ut a Christo instituto debitam. Atqui per confessionem
significatur peccata esse tegenda. Ergo vi institutionis sacerdos celare
tenetur. Prob. min. : Quae exterius aguntur in sacramentis sunt signa
eorum quae interius contingunt : ita confessio est signum interioris
subiectionis qua quis Deo subiicitur. Sed Deus illius qui se subiicit pec­
cata tegit quasi nunquam fuissent. Ergo et hoc in sacramento Poeniten­
tiae debet significari (q. 11, a. 1).
Insuper notetur doctrina S. Thomae : « Illud quod sub confessione
scitur est quasi nescitum, cum illud non sciat aliquis ut homo sed ut
Deus » (a. 1, ad 1). Hinc
a) « si praecipiatur... quod dicat si aliquid scit de tali peccato, non
debet dicere, quia debet existimare quod intentio praecipientis est, si
sciat ut homo; hoc autem non scit ut homo. Et, si etiam exprimeret de
confessione, interrogatus non debet dicere..., quia non est subiectus su­
periori suo nisi ut homo; hoc autem non scit ut homo sed ut Deus »
(ad 2);
b) « Homo non adducitur in testimonium nisi ut homo, et ideo sine
laesione conscientiae potest iurare se nescire quod scit tantum ut Deus »
(ad 3);
c) « Potest autem confitens facere ut sacerdos illud quod sciebat ut
Deus, sciat etiam ut homo, quod facit dum licentiat eum ad dicendum;
et ideo si dicat, non frangit sigillum confessionis; tamen debet cavere
scandalum dicendo, ne fractor sigilli reputetur » (a. 4).
d) « Illud quod homo alias scit sive ante confessionem, sive post, non
tenetur celare quantum ad id quod scit ut homo; potest enim dicere :
scio illud quia vidi. Tenetur tamen celare illud in quantum scit ut Deus;
non enim potest dicere : ego audivi illud in confessione. Tamen propter
scandalum vitandum, debet abstinere ne de hoc loquatur, nisi immineat
necessitas » (a. 5).

II. Natura obligationis. — Obligatio sigilli est religionis
simul et iustitiae : religionis, quia illam exigit reverentia sa­
cramento debita, quod alias fidelibus odiosum foret; iustitiae,
quia protegit ius poenitentis, tum ad famam, tum maxime ne
1 Lex sigilli, in primitiva Ecclesia, non eodem rigore declarabatur
sicut nunc fieri solet. Satisfactio enim publice implebatur, etiam pro
delictis occultis, vel et absolutio publice dabatur; quod primo intuitu
videri posset incompossibile cum lege sigilli. At fideles illo tempore
eam non tam stricte urgebant, nec videbant eius incompossibilitatem
cum publicitate poenitentiae, ex hoc quod publicitas fiebat in familia
et quod omnes peccatores sumus, ut ait Tertullianus. Poenitentia hoc
tempore erat res socialis, non individualis. Unde in casu non aderat
diffamatio iniusta; secus et in ipsa confessione potuisset videri diffama­
tio, praesertim quod nondum solebant confiteri venialia.

88

laedatur revelando secretum commissum. Unde violatio
sigilli duplicem semper malitiam importat : sacrilegii ob lae­
sam reverentiam sacramento debitam, et iniustitiae ob viola­
tum pactum initum cum poenitente vel et ob laesam famam.
Sigillum stricte urget, ita ut nullam admittat exceptionem, et
in nullo unquam casu relaxari valeat sine certo et prorsus
libero consensu poenitentis, qui de iure suo cedere potest, cum
secretum in eius favorem institutum fuerit: — qui consensus
non potest praesumi sed indubiis signis explicite (verbis) vel
implicite (factis) debet dari, nec vi, dolo, precibus importunis
aut metu reverentiali esse extortus, nec postea revocatus.
Consensus tamen non debet esse spontaneus, sed a confessario
potest peti ob gravem causam.
Hinc nullus finis, quantumvis bonus et utilis, violationem
sigilli, sive ante sive post mortem poenitentis, sine eius licentia
excusat : nec bonum confessarii sive temporale (v. g. ad vitam
servandam aut in sui defensionem), sive spirituale (v. g. ut
ipse integre confiteatur), — nec bonum ipsius poenitentis
vel tertii (etiam ad vitandum damnum maius ’, v. g. ut alteruter
corrigatur aut innocens declaretur), — nec bonum ipsius Reipublicae1
2 (v. g. in casu proditoris, ad interitum Reipublicae praecavendum), — nec bonum religionis (ad impe­
diendum ne sacramentum Eucharistiae, Ordinis, Matrimonii,
indigne recipiatur, imo ne haeresis vel schisma in partem
Ecclesiae spargetur). Nulla enim causa boni assequendi vel
mali vitandi istud malum odii erga sacramentum ad salutem
omnino necessarium compensare potest. Agitur quippe de
bono spirituali totius Ecclesiae in servanda frequentatione
huius sacramenti ad salutem omnium instituti, quod prae­
ponderat omni alii bono *.
Unde, etiam in dubio an adsit periculum revelationis seu frangendi
sigillum, sive sit iuris (v. g. an aliquid cadat sub sigillo), sive sit facti
(v. g. an aliquid iam sit aliunde cognitum, aut dictum fuerit in ordine
ad confessionem), standum erit pro tutiore parte, etiam si altera sit pro­
babilior, quia non agitur de sola honestate sed de damno spirituali totius
communitatis omnibus mediis cavendo.
Casus tamen quo confessarius noverit grave damnum sibi, vel tertio,
vel Reipublicae aut Ecclesiae imminere, poenitentem monere potest et
debet ut per se vel per alium illud damnum impediat (v. g. reum su-

1 Ita Innocentius XI, 18 nov. 1682.
2 Cuemens VIII, 26 mati 1593.
’ Itaque a sigillo multum differt secretum naturale, 1) quia huius
laesio per se non est sacrilegium; 2) quia per se admittit levitatem
materiae; 3) quia obligatio eius in quibusdam casibus cessare potest.

89

period manifestando vel complicem a delicto avertendo), et recusanti
id facere, absolutionem denegare potest utpote indisposito; sed secretum
revelare absque poenitentis licentia non poterit unquam.

III. Radix obligationis. — Oritur obligatio sigilli ex omni
et sola confessione sacramentali facta ad se accusandum
ministro Ecclesiae, ut tali, vel et ad absolutionem obtinendam,
sive completa sive inchoata, valida aut invalida; — etiam si
absolutio, quacumque de causa, non fuerit concessa, aut con­
fessio sit sacrilega (v. g. sine dolore aut proposito), vel tantum
existimata (v. g. bona fide facta apud illum qui non habet
potestatem). Cum enim sigillum sit in favorem poenitentis,
obligatio sigilli oritur ex eo quod ex parte sui posuerit neces­
saria ad confessionem sacramentalem eamque ad absolutionem
ordinaverit. Hinc non oritur sigillum
1 ) si quis scienter confiteatur ministro non legitimo, v. g.
laico vel sacerdoti iurisdictione carenti:
2) si apud ministrum legitimum confessionem simulatam
instituat alia de causa, v. g. unice ad confessarium decipien­
dum vel irridendum, ad eleemosynam obtinendum aut con­
silium petendum, ad extorquendum testimonium confessionis,
vel ad confessarium seducendum, sine intentione sacramenti
suscipiendi;
3) si in confessione declaret aliquid ad confessionem non
pertinens, sed omnino extrinsecum.
In his circumstantiis potest existere secretum naturale; quod si aliquis
sub conditione sigilli quid communicet sacerdoti et conditio ab isto accep­
tetur, non tamen adest obligatio sigilli sed secretum naturale promis­
sum : tunc scii. « tenetur ex promissione hoc modo celare, ac si in con­
fessione habeat, quamvis sub sigillo confessionis non habeat » (q. 11.
a. 2, ad 2).

IV. Subiectum sigilli sunt omnes illi qui ex confessione
sacramentali, sive immediate sive mediate, sive licite sive
illicite, notitiam habeant rei sub sigillo comprehensae seu
aliquid audierint : per se et primo confessarius. secundario
et per participationem omnes ad quos, casu vel industria, con­
fessionis notitia pervenit. Cum enim omnes illi confessionis
sacramentalis secreti participes fuerunt, etiam obligationis,
illud servandi participes sunt, (Cfr. Can. 889, § 2). Et quidem :

A. immediate notitiam habent : 1 ) confessarius. sive verus
sive fictus etiam laicus, verus per se, fictus vero per accidens;
90

2) confessarius, qui extra confessionem a poenitente con­
sulter de peccatis accusandis in confessione sibi facienda,
quia iam est inchoata confessio;
3) interpres adhibitus in confessione peragenda, commu­
nicans scii, in ipso actu confessionis, vel ille qui alterius
peccata confitenda, saltem intra confessionem, conscribit;
4) adstantes et vicini confessionem audientes sive casu sive
ex industria, imo omnes qui conantur audire confitentem eo
ipso rei sunt violationis sigilli; non tamen illi coram quibus
poenitens. dum se audiri advertens, loquitur altius et publice
confitetur;
B. mediate notitiam habent : 1 ) superior cui de iure se sistit
provisorie absolutus a reservatis, vel a quo extra confessionem
petitur facultas absolvendi reservata;
2) consultus theologus ad quem casus conscientiae cum
licentia poenitentis refertur : est enim particeps secreti;
3) ii omnes qui a confessario vel ab aliis audierint sacri­
lege. aut imprudenter, aut legitime, peccata in confessione
accusata, seu quibus sive confessarius, sive alius quilibet,
notitiam habens, aliquid sub sigillo cadens monstraverit; imo
4) qui legerit confessionem alterius scriptam, si scrip­
tura fuerit de facto medium confessionis, v. g. si chartam
legerit sive in actu accusationis, dum poenitens actu ea utitur,
sive iam confessario traditam, dum in manu eius versatur, sive
a confessario amissam, aut post absolutionem in confessionali
relictam; item qui litteras legerit, directas superiori pro facul­
tate a reservatis.

C. E contra non tenentur sigillo : 1 ) qui legit chartam in
qua poenitens sua peccata descripserit per modum examinis
conscientiae, aut medii ad memoriam iuvandam aut ad facilius
faciendam confessionem, qua scii, ante confessionem usus est
vel quam conservavit postea : est enim mera praeparatio ad
confessionem et solum remote et per accidens ordinatur ad
confessionem;
2) is quem confessarius consulit de licentia poenitentis, sed
circa confessionem alteri faciendam, vel qui confessionem
scribit extra confessionem;
3) ipse poenitens : obligatio enim sigilli est in favorem
poenitentis.
91

Tenentur tamen ilii secreto naturali, etiam ipse poenitens, qui tacere
debet illa ex quibus vel infamia, vel confusio, aut damnum, sine iusta
ratione iniuste fieret confessario.

V. Obiectum seu materia sigilli sunt generatim omnia quae
confessione sacramentali sunt cognita et quorum revelatio
peccatorem prodere potest; porro sigillum potest ad aliquid
se extendere sive directe sive indirecte, per se vel per
accidens :
A. Directe et per se sigillum se extendit ad omne et solum
id quod in ordine ad confessionem sacramentalem manifesta­
tum est. scii. :
1 ) ipsa peccata declarata omnia, etiam levissima, vel solum
materialia, etiam cogitata et non impleta, interna et externa,
praeterita aut futura patranda : mortalia etiam in genere,
venialia in tali specie, vel in gravitate aut multitudine sat nota­
bili; secreta et etiam publica ut confessa. Nam ait S. Thomas,
q. 11, a. 5, ad 1 : « Confessarius potest loqui de furtis notorii
iuris iam aliunde sibi notis, sed non potest dicere : fur con­
fessus est mihi sua furta, quia nullo casu dicere potest se
aliquid audivisse in confessione »;
2) peccatorum obtecta, ut esse possunt peccata aliena, v.
g. si quis dicat se mala locutum esse de puella gravida, de
furto aut homicidio Titii, se imprecatum fuisse filio ebrioso
aut virginis defloratori, se matrem odisse propter adulterium,
patrem despexisse propter tenacitatem;
3) circumstantiae, ut tales, etiam post absolutionem decla­
ratae. quae sunt vel existimantur necessariae aut utiles ad
peccati manifestationem, v. g. theatri frequentatio, pravorum
librorum lectio, nobilitatis iactantia, quantitas furti : ita
occasiones, tentationes, fines peccati;
4) complices peccati qui. legitime aut imprudenter, aliquomodo manifestantur, v. g. feci furtum cum fratre. Hinc con­
fessarius complicem, sine poenitentis licentia, non potest
prodere.

B. Indirecte sed per se sub sigillo cadunt : omnia quae
de se ducere possunt in notitiam peccati, ut a poenitente
declarati, vel peccatoris, scii. :
1 ) probrosa absolutionis denegatio, qualis non est ex
defectu materiae aut quia consuetudo est non statim absol­
vendi;
92

2) indispositio poenitentis;
3) satisfactio imposita, nisi sit levissima, quia est occasio
suspicandi poenitentem reum esse mortalium vel multorum
venialium;
4) consilium petitum vel datum, si nexum habeat cum
confessione, v. g. ad defectum corrigendum.

C. Alia per se nullo modo cadunt sub sigillo; quandoque ta­
men per accidens cadere possunt. Ita :
1 ) peccata commissa in confessione, v. g. impatientiae,
contumeliae in confessarium;
2) peccata poenitentis aut aliorum ut aliunde cognita; nisi
tamen minus certa ex confessione confirmata, vel minus
accurata complete declarata fuerint;
3) ipsa confessio et absolutionis collatio;
4) virtutes, charismata et dona Dei, aut bona opera;
5) meri defectus naturales aut morales sive corporis sive
animi.
Haec tamen possunt esse obiectum secreti naturalis, ut si clam acce­
dendo poenitens verbo vel facto significaverit se nolle cognosci quod
sit confessus; — imo per accidens possunt esse materia sigilli, sive
directe : si ut circumstantiae peccatorum fuerunt declarata (y. g. abusQs
aut ingratitudinis), sive indirecte ex adiunctis suspicionem ingerere pos­
sunt de peccatis aut statu poenitentis, aut de statu aliorum. Ita si aliquis
reveletur confessus, qui clam accesserat, aut ad confessarium extraordi­
narium (v. g. religiosus), aut ad illum qui speciali gaudet facultate
v. g. absolvendi a reservatis, aut is qui non soleat multum confiteri et
accesserit die quo mos non sit, quia adest suspicio peccati gravioris, vel
saltem non ordinarii; item si dicatur quis sola levia confessum, si gra­
viora habeat accusanda, propter suspicionem sell, sacrilegii aut reticen­
tiae; item si unus vel alter laudetur et absolutus proferatur, dum de aliis
nil dicatur : tunc enim de aliis facile oritur suspicio.

VI. Violatio sigilli alia est directa seu immediata, alia
indirecta seu mediata. Directa fit expresse revelando id quod
est materia sigilli et simul sufficienter designando personam
quae id fecit. Ad quod tamen necesse non est sive a) ut
persona sit ab audientibus nota, dummodo sit sufficienter
determinata seu designata, sive b) ut audientes sciant sacer­
dotem loqui de rebus in confessione auditis, sed sufficit ut
revera ita loquatur. Ita v. g. : Titius mortalia confessus est,
aut homicidium commisit — Petrus non est absolutus —
praefectus talis urbis adulterium commisit — primus quem
audivi hodie adulterium confessus est, si audientes possint

93

cognoscere. Haec est peccatum mortale ex genere toto, quod
nullam admittit materiae levitatem : directa enim manifestatio
etiam venialium valde odiosa est poenitentibus et eos a sacra­
mento arceret; proinde laesione directa sigilli in materia levi,
gravis fit iniuria sacramento.
Indirecta violatio fit aliquid dicendo aut faciendo vel omit­
tendo, ex quo alii cognoscere vel suspicari possunt id quod
est obiectum sigilli, cum probabili periculo notam faciendi vel
suspectam personam quae id fecit. Non tam est formalis
violatio sigilli quam violationis periculum, scii, cognoscendi
simul peccatum et peccatorem. Ad quod non requiritur ut
audientes cognoscant personam aut suspicentur, sed ut pru­
denter suspicio fieri possit. Haec est peccatum mortale ex
genere suo, quod tamen aliquando materiae levitatem admit\tit, quando scii, periculum cognoscendi materiam sigilli et
sacramentum reddendi odiosum, est exiguum et valde remotum.
VII. Modi indirecti violandi sigillum sive verbis sive fac­
tis sunt varii pro variis adiunctis. Quorum aliquos referimus
ex probatis auctoribus.
A. Verbis : 1 ) Si confessarius, narrando aliquod factum ex
confessione, tales memorat circumstantias, ut poenitens facile
ex iis dignosci possit. Notissimum est exemplum parochi, qui
post 25 annos sacerdotii narrat iii societate, primum poeniten­
tem sibi confessum esse adulterium; paulo post intrat vir et
narrat omnibus audientibus : Fui primus tuus poenitens.
2) Si, auditis paucorum confessionibus, dicit se tale grave
peccatum audivisse, licet celet personam, dummodo poenitentes
cognosci possint ab iis quibus narratur peccatum : singuli
enim ex illa revelatione aliquam suspicionem contra se
patiuntur.
3) Si. ex iis quae sola confessione noverit, dicit de commu­
nitate (collegio, conventu, pago, oppido, regione, ordine
religioso) peccatum relative gravius, aut relative multo plura,
aut omnino specialia vitia, praeter ea quae noscantur ibi com­
mitti, etiam excluso omni periculo suspicionis de personis
determinatis in particulari : suspicio enim nihilominus est de
singulis, vel saltem minor existimatio aut infamia et dedecus
redundat in totam communitatem, ideoque in poenitentes qua­
tenus sunt membra communitatis; et detrimentum est eo
gravius, quod res authentico testimonio confessarii confirmatur.
94

Itaque qui dicit se in tali conventu audivisse grave pecca­
tum, aut in tali ordine religioso committi gravia peccata, quae
ex sola confessione cognoscit; et ille qui asserit in parvo loco
(3.000 circiter personarum, aut minus) vitium occultum domi­
nari, vel morbum venereum, aut talia perpetrari gravia crimina,
quae ex confessione cognoscit, v. g. multa sacrilegia aut furta;
et qui de loco paulo maiore narrat peccatum infamans vel
crimen enorme, uti sunt incestus aut sodomia; — non autem
si gravia narraret solum de religiosis in genere, aut de ordine,
si qui esset numerosior et notorie relaxatus, vel etiam maiora
diceret de magnis urbibus, in quibus talia etiam committuntur.
4) Si poenitentem tam alta voce alloquitur aut arguit, ut
circumstantes ab eius responsionibus, vel monitionibus intelligant quid poenitens sit confessus, aut eum graviter peccasse.
5 ) Si non a primo initio sed in progressu confessionis, surdo
poenitenti dicit alta voce : redi, vel aliquid simile.
6) Si dicit aliquem sibi, ut confessario extraordinario aut
maioribus praedito facultatibus, confessum esse, aut ad eum
clam accessisse, aut se tali absolutionem denegasse, vel (nisi
mos alicubi esset generalis) nondum absolvisse eum, aut non­
nisi post experimentum, seu ad tempus remisisse, vel nondum
completam recepisse eius confessionem, vel ei gravem poeni­
tentiam imposuisse; nam exinde infertur adfuisse grave crimen.
7) Si, comparando plures poenitentes, vel explicite, vel
implicite (ut fratres vel condiscipulos), unum vel duos laudat,
v. g. de puritate conscientiae aut de eo quod sola venialia
afferat, sed de aliis nihil dicit : tunc enim saepius ingeret
suspicionem materiae cuiusdam momenti, aut mortalis peccati,
aut indispositionis.
8) Si parentes vel superiores poenitentis admonet, ut
specialiter in iis circumstantiis, v. g. tali loco vel tempore,
vigilent.
9) Si loquitur cum alio confessario de peccato quod poe­
nitens utrique confessus est.
B. Factis : 1 ) Si confessarius sedens in confessionali assur­
git et modo quem adstantes observare possunt, legit tabellam
casuum reservatorum.
2) Si gestu visibili, gemitu, exclamatione manifestat mi­
rationem vel tristitiam.
3) Si audita confessione, statim ab ecclesia discedit, nil
95
7

sollicitus de poenitentis communione, quae alias esset veri­
similis.
4) Si testimonium confessionis denegat poenitenti, qui
coram aliis petit, aut in circumstantiis in quibus concedi
omnibus solet; de quo vide in art. seq.
5) Si, audita confessione, mutat modum agendi erga poe­
nitentem, ubi id ab aliis perspicitur qui exinde suspicari possint
aliquod determinatum aut gravius peccatum fuisse declaratum;
de quo rursus in art. seq.

VIII. Animadversiones. — 1. In iure ecclesiastico, secundum
can. 1757. § 3, ut incapaces repelluntur a testimonio ferendo: « sacer­
dotes, quod attinet ad ea omnia quae ipsis ex confessione sacramentali
innotuerunt, etsi a vinculo sigilli soluti sint; imo audita a quovis et quo­
quo modo occasione confessionis ne ut indicium quidem veritatis recipi
possunt ».
2. luxta can. 2369 : a) Confessarius qui sigillum sacramentale directe
violare praesumpserit, incurrit ipso facto excommunicationem specialis­
simo modo Sedi Apostolicae reservatam.
b) Qui vero indirecte tantum violaverit sigillum, obnoxius est poenis
ferendae sententiae iisdem ac confessarii ad turpia sollicitantes (can.
2368, § 1), nempe suspensioni, aut etiam inhabilitati ad excipiendas
confessiones, privationi beneficiorum, dignitatum, ac vocis activae et
passivae, imo, in casu graviore, degradationi.
c) Temeraria, ac proin conscia, violatio sigilli ab interprete aut ab
aliis omnibus ad quos notitia confessionis quoquo modo pervenit, pro
reatus gravitate punienda statuitur salutaris poena (ferendae sententiae),
quae etiam excommunicatio esse potest.
3. Ne sigillum indirecte frangatur, praestat semper eodem modo res­
pondere. Ita interrogatus de peccatis, dicat se nil audivisse aut cognoscere;
— interrogatus de absolutione data, dicat : functus sum officio meo,
vel : suntne tales interrogationes faciendae?; — interrogatus de com­
munione ministranda (v. g. in hospitali), dicat: interroga poenitentem
an communicare velit.
Articulus II

De Obligatione non utendi Notitia
in Confessione acquisita

I. A propria dicta violatione sigilli differt usus exterior
cuiuscumque scientiae ex confessione habitae, qui etiam
adesse potest absque eo quod aliquid reveletur, dum violatio
proprie dicta semper fit cum aliqua directa vel indirecta reve­
96

latione eorum quae sub sigillo cadunt. Qui usus, absque
licentia poenitentis, generatim illicitus est, quia per se aut per
accidens posset confusionem, verecundiam, malam suspicio­
nem, vel aliquod nocumentum, dedecus, molestiam, damnum
aut quodcumque gravamen generare poenitenti vel alteri
(Clemens VIII, 26 mail 1593; Innoc. XI. 18 Nov. 1682); non
solum
a) si adsit periculum revelationis directae vel indirectae;
sed etiam
b) si exinde sequatur gravamen morale aut materiale
poenitentis vel alterius, et ideo odium sacramenti, quod etiam
verum est si ex non usu multo gravius damnum poenitentis
sequeretur (Innoc. XI, 18 Nov. 1682); et
c) si suspicio oriatur violati sigilli, et ideo scandalum.
Aliis in casibus autem potest confessarius hac sua scientia
uti, quia non est proprie fractio sigilli nec per se repugnat
sigillo.
Hinc can. 890 : « 1. Omnino prohibitus est confessario usus
scientiae ex confessione acquisitae cum gravamine poenitentis,
excluso etiam quovis revelationis periculo.
2. Tam superiores pro tempore existentes, quam confes­
sarii qui postea superiores fuerint renuntiati, notitia quam de
peccatis in confessione habuerint, ad exteriorem guberna­
tionem nullo modo uti possunt ».
Porro praedictus usus illegitimus est peccatum mortale ex
genere suo, quia ex natura sua natum est magnum gravamen
et grave scandalum causare, et ita sacramentum reddere valde
odiosum; admittit tamen levitatem materiae, v. g. si gravamen
exinde oriens est valde mediocre.
II. Exinde facile statuuntur sequentes regulae circa usum
notitiae ex confessione haustae :
A. Quantum ad ipsum poenitentem ut talem :

1 ) Illicitum est extra confessionem alloqui poenitentem de
rebus ex confessione cognitis, nisi cum eius licentia : id
causât verecundiam et odiosum reddit sacramentum.
2) E contra licitum est, a) si poenitens prius loquatur, quia
implicite dat licentiam,
b) statim post absolutionem, quia iudicium moraliter con­
tinuatur,
97

c) in confessionibus sequentibus, ubi sacerdos est minister
Dei, si aliquo modo utile sit poenitenti vel expediat ad recti­
tudinem confessionis praesentis : status enim praeteritus
aliquam relationem habet ad rectitudinem iudicii praesentis.
3) Illicitum est revelare peccata in confessione commissa
(etiam non accusata), defectus naturales aut morales, corporis
aut animae, ex sola confessione manifestatos, imo dona ex
sola confessione cognita, si sit cum gravamine poenitentis :
v. g. esse spurium, eunuchum, ficte nobilem, de gente ludaeorum aut magorum, pauperem, debitis gravatum, ignorantem,
incapacem, minus expertum in arte, rudem, hebetem, scrupu­
losum casu quo id non in laudem poenitentis cadat; — e contra
licitum est. si etiam extra confessionem cognoscatur, v. g.
esse balbutiem, claudum, surdum, aut esse talis conditionis.

B. Quantum ad exteriorem gubernationem :
1 ) Superiores non possunt uti notitia in confessione
acquisita, etiam si non appareat quod ex tali notitia se diri­
gant, et quin poenitens id advertat : est in gravamen poeni­
tentium. si noscerent id licere.
Ita uti notitia non possunt ad removendum indignum ab officio, ad
negandum ei suffragium electionis, ad negandum peccatori sacramenta,
aut matrimonii assistendam ob impedimentum, ad auferendas ei claves,
ad ancillam gravidam vel furta committentem eiiciendam, ad denuntian­
dum aut inquisitionem instituendam.

2) Item ipse confessarius non potest poenitentem infestis
oculis aspicere, minus amice quam antea alloqui, sua agendi
ratione manifestare se de peccatis recordari, eumque minoris
quam antea facere, eum corripere, dure alloqui, severum
vultum ei ostendere.
Imo nec ideo recusare confitentem audire, quia ex confessione prae­
cedente sciverit illum esse molestum, scrupulosum, conscientia intricatum,
tenuitur dispositum, nisi habeat causam externam distinctam a confes­
sione. v. g. si communiter nosceretur poenitens esse nimis prolixus in
confitendo, aut ob aliud motivum id faceret. Potest tamen confessarius
eum dimittere Initio confessionis, si non sit dispositus aut irrationabiliter
petat; item potest in confessione eum admonere ne se deinceps accersat.

3) Hinc non est interrogandus confessarius a parentibus,
magistris, etc, de moribus suorum poenitentium; nec con­
sulendus ubi agitur de admissione ad religionem vel promo­
tione ad Ordines, sed solam sacramentorum frequentiam
testetür.
98

C. Quantum ad mores exclusive proprios :
1 ) Confessarius potest, propter notitiam confessionis,
mores suos reformare, melius fungi officio, pro poenitente
orare coram Deo, aut benignius erga eum agere, consulere
libros aut sapientes, temperare rigorem, in interrogationibus
se dirigere, sibi praecavere a periculo et occasionibus damni
spiritualis aut temporalis uti morte, insidiis, aut veneno,
diligentius invigilare gregi, alios instruere aut in generali
monere ut sibi caveant, imo abstinere a celebratione missae
in ecclesia violata aut cum vino venenato, dummodo nullam
notionem aliis det peccati accusati aut eius accusationis, neque
gravamen poenitenti inferat, v. g. quia alii non exinde sed
aliunde sciunt, aut alio praetextu sacerdos abstinet vel
recedit. In dubio tamen petatur licentia poenitentis.
Ita, etsi poenitens vel alii forte advertant, id oriri ex scientia con­
fessionis. « Ratio est, ait Haine, o. c., q. 117, quia nullum inde vel
pudorem vel incommodum patitur poenitens, nec ob id rationabiliter re­
traherentur homines a confessione, nec denique actio vel omissio con­
fessarii est revelatio sigilli, cum supponatur ita indifferens, ut alias ignari
inde in notitiam peccatorum confessorum venire non possint. Unde si
in notitiam veniant, id potius oritur ex praevia quam habent scientia,
quam ex actione vel omissione confessarii ».
Revera casus, qui praeberet difficultatem, potius est metaphysicus, ait
Lugo, de Poen., disp. 23, n. 110, cum nunquam deerit medium haec
pericula evadendi vel de licentia poenitentis vel ex quodam praetextu.

2) Concionatores possunt loqui de iis quibus non cogi­
tassent nisi confessionem excepissent; non tamen de peccatis
particularibus poenitentium in parvis communitatibus.

III. Animadversiones. — 1. De schedula confessionis danda vel
neganda notetur : a) talis schedula semper dari potest iis omnibus qui
vere intendunt confessionem sacramentalem, sive absolutis sive non
absolutis; — b) schedula denegari nequit poenitenti indisposito, qui vere
confessus est, si eam extra confessionem petit; quia ita confessarius
uteretur notitia confessionis cum gravamine poenitentis; — c) item de­
negari nequit poenitenti in confessione eam petenti, dummodo poenitens
versetur in circumstantiis in quibus dari soleat, quia indirecte esset vio­
latio sigilli, cum revelaretur poenitentem non esse rite confessum; —
d) denegari debet semper illis qui confessionem simulant, etiam si fiat
ad schedulam obtinendam : tunc enim nulla adest obligatio sigilli, imo
confessarius tribuendo schedulam, mendaciter diceret poenitentem esse
confessum; posset tamen ob gravia incommoda dicere talem ad se acces­
sisse aut eum in confessionali audivisse; — e) testimonium absolutionis
concessae nequit scribi pro illo qui absolutus non fuit, quia esset mentiri;
si tamen schedula typis impressa imprudenter exhiberet testimonium ab­
solutionis, tradi deberet et illi qui non fuit absolutus, saltem si generatim
tradi soleat, aut ipse publice petat : ita propter sigillum; nec confessarius
99

mentiretur, sed materialem actum tradendi (vel signandi) schedulam solum
poneret propter rationem proportionate gravem, in circumstantiis quae
sufficienter indicant restrictionem.

2. De consilio exquirendo. -— Si confessarius in casu difficili consilio
indiget : a) recurrere potest ad theologum cui poenitens omnino ignotus
est; — b) si id fieri nequeat, casum ita proponat ut periculum revelatio­
nis evitet, i. e. tamquam fictum, omittendo adiuncta non necessaria, ex
quo ignorari posset poenitens, et admiscendo falsa quae rei substantiam
non mutant; — c) vel, si ita non commode fiat, petat a poenitente licen­
tiam consilium capiendi et cum alio loquendi de re ad confessionem per­
tinente; — d) si vero haec denegetur, nec ullo modo possit declinare
periculum revelationis, ad alium confessarium eum remittat, aut si id
aegre fieri possit, studio et oratione diligenter adhibitis, in Deo confidat
et difficultatem, meliore quo possit modo, ipse solvat.
3. De colloquio circa audita in confessione. — Ne confessarii facile ex­
ponantur periculo illicite utendi notitia confessionis, et fractores sigilli
habeantur, ex maiori prudentia statuit S. Officium generatim ne de rebus
confessis ut talibus inter se colloquerentur aut publice sermonem facerent.
Ita in instructione 9 iun. 1915, quae tamen non probatur habere rationem
strictae legis, cum nullo modo referatur in Act. S. Sedis, neque in adnotationibus Codicis, neque in Codicis iuris Fontibus. At saltem continet
gravissimum monitum.

Articulus III

De Obligatione supplendi Defectus seu corrigendi Errores
I. Triplex defectus seu error occurrere potest : 1 ) vel error
vitiat ipsum valorem sacramenti, v. g. oblivio absolutionis,
invalida forma, indispositio poenitentis, carentia jurisdictionis;
— vel 2) error offendit meram integritatem confessionis aut
sacramenti, v. g. interrogatio debita omissa de specie aut
numero peccatorum, non iniuncta satisfactio; — vel 3) error
spectat obligationes poenitentis et infert damnum poenitenti
aut tertio, v. g. occasio proxima quae non removetur, imposita
restitutio indebita, non imposita debita restitutio.

II. Error invalidans sacramentum et poenitenti graviter
damnosus, de se et regulariter est corrigendus et quidem sub
gravi et ex iustitia; · imo etiam cum gravi incommodo, si
ex gravi culpa confessarii commissus fuit. Nam confessarius.
ex quasi contractu cum poenitente et ideo ex iustitia, tenetur
recte disposito absolutionem impertiri : ex charitate quidem
audit confessionem, sed semel audita, iam ex iustitia obligatur
ad reliqua praestanda necessaria. Ergo si erravit quoad valo-

100

rem sacramenti, ex iustitia corrigere, si possit, tenetur, et si
ex gravi culpa erravit, etiam cum magno incommodo : tunc
enim est iniustus damnificator, et consequenter ad reparan­
dum grave damnum iniuste illatum tenetur etiam cum gravi
incommodo; — secus sine gravi incommodo, nisi tamen poe­
nitens esset in gravi periculo moriendi in statu peccati, ut si
versaretur in articulo mortis vel in probabili periculo non
amplius confitendi, quo casu etiam cum gravi incommodo
obligaretur confessarius. sed ex charitate.
Iustitia itaque non semper aequali modo obligat, sed lae­
sa ex culpa strictius obligat quam laesa sine culpa, sicut
apparet in casu detentoris bona vel mala fide rei alienae quoad
restitutionem. Unde gravitas obligationis sicut et incommodi
subeundi mensuranda est, tum ex gravitate damni, tum ex
gravitate culpabilitatis aut negligentiae.
Principium supponit 1) errorem poenitenti esse adhuc graviter dam­
nosum; nam si damnum leve est, v. g. quia poenitens mortalia non
accusaverat, vel si damnum non perseverat, quia poenitens alium con­
fessarium adiit a quo valide fuit absolutus, aut quia alio modo justifica­
tus fuit (scii. Extrema Unctione vel contritione perfecta), iam non urget
obligatio;
2) errorem provenire ex parte confessarii; nam si error ex culpa
poenitentis proveniat, quia v. g. scienter erat indispositus, confessarius
tenetur quidem ad reparandum damnum ut cooperator, sed non tam
stricte, — excepto casu extremae necessitatis, — quia poenitens sibi
aliter providere posset, novam confessionem instituendo.

III. Modus aptus reparandi defectum diversus est :
1° Si propter defectum iurisdictionis sacramentum sit invalidum, con­
fessarius inducat poenitentem ut iterum confiteatur, et, si ad id necesse
sit, de invaliditate absolutionis moneat, etiam non praevie a poeni­
tente obtenta licentia loquendi de confessione : cum enim ratio nullitatis
exclusive sit ex parte confessarii, non ex defectu poenitentis, nullus ibi
est usus de rebus in confessione auditis.
2° Si propter omissionem aut defectum absolutionis, et a) immediate
vel brevi post confessionem id detegatur ac poenitens sit adhuc moraliter
praesens, potest iterum absolvi, etiam absque praevia monitione, dum­
modo constet eum esse rite dispositum; b) et si nimis distet, ad sacrum
tribunal revocetur, dum absque incommodo fieri possit; secus ipse con­
fessarius poenitentem adeat et absolvat; c) si vero error reparatus non
fuerit immediate aut post breve tempus, confessarius inducat poenitentem
ut iterum confiteatur; eum hortetur ut doleat non solum de accusatis
in praesenti confessione, sed et de praeteritis, praesertim de accusatis in
ultima confessione; eumque rite absolvat.
3° Si ob indispositionem poenitentis, confessarius adeat poenitentem
et eum inducat ut iterum confiteatur sicut dictum est; quod si id fieri
efficaciter nequeat, confessarius obtenta prius licentia poenitentis cum

101

eo loquendi de re ad confessionem spectante, eum de invaliditate moneat,
ut error reparari possit.

IV. In casu erroris attingentis solam integritatem sacra­
menti : 1 ) Si confessarius negative impedivit integritatem
ex omissione (sive ex oblivione sive ex culpabili negligentia),
non tenetur damnum reparare aut poenitentem monere extra
confessionem, quia obligatio procurandi integritatem confes­
sarium afficit tamquam ministrum sacramenti, i. e. infra
confessionem, et ex alia parte monitio extra confessionem de
se et generatim molesta est poenitenti; — in alia confessione
tamen, ubi confessarius est medicus spiritualis et minister
sacramenti, error est corrigendus si fieri potest sine magno
incommodo.
2) Si positive impedivit integritatem, tenetur confessarius
monere etiam extra confessionem (prius obtenta poenitentis
licentia), dummodo possit absque scandalo et gravi incom­
modo, et magis stricte si culpabiliter erraverit quam si incul­
pabiliter.
Ratio est quia unusquisque tenetur reparare damnum quod positive
intulit, ac eius causam removere quam posuit; tenetur scii, ne ex sua
actione positiva alii damnum capiant, etiam ex peccato materiali. Non
tamen cum gravi incommodo, quia si grave damnum poenitentem a
servanda, a fortiori confessarium a procuranda integritate excusat; inde
paulo minor causa excusabit illum inculpabiliter errantem. Et de facto
raro tenetur corrigere confessarius.

V. In casu erroris qui infert damnum poenitenti vel tertio
simile valet principium ac in casu praecedenti :
A) Si negative erraverit per omissionem, ex officio tenetur
erga poenitentem confessarius, etiam extra confessionem, ad
monendum et corrigendum, si ex illa omissione poenitens mo­
vetur ad credendum licitum et faciendum quod est illicitum
vel in damnum tertii : strictius vel minus stricte, cum maiori
vel minori incommodo, secundum gravitatem damni et culpabilitatis. Non autem ex iustitia tenetur ad reparandum damnum
tertii, quia confessarius ex officio procurare bonum tertii non
tenetur.

B) Si autem positive in errorem induxerit poenitentem, v.
g. si pronuntiaverit interrogatus confessarius esse restituendum,
ubi nulla existebat restituendi obligatio, aut e converso; et
1 ) error fuerit culpabilis (v. g. ex malitia, ignorantia vinci­
102

bili, gravi negligentia), tenetur confessarius ex iustitia, etiam
extra confessionem, et in materia gravi sub gravi, reparare et
restituere sive poenitenti sive tertio : fuit enim positive cooperans damno alterius per consilium;
2) si error fuerit inculpabilis, item tenetur confessarius,
si possit absque gravi incommodo, reparare: quod si non fa­
ciat, restituere debebit.
Ratio est quia tenetur unusquisque; ex iustitia, non solum ad non in­
ferendum damnum proximo directe et de industria, sed etiam ad procu­
randum ne ex sua actione obveniat proximo damnum; quodsi errorem
dum possit non corrigat, ad restituendum tenetur ratione omissae retrac­
tationis, quae est vere causa damni iniusta et efficax qua istud fit
voluntarium et culpabile. Tenetur autem solum absque gravi incommodo,
quia damnum non oritur ex iniusta laesione, cum actio fuerit inculpabilis.

103

CAPUT V

DE ABUSU POTESTATIS
CONFESSARII

Pluribus modis potestate sua abuti potest minister : inqui­
rendo nomen complicis, absolvendo indignos vel dignos
repellendo, satisfactionem indebitam exigendo aut non exigen­
do congruam, violando sigillum, etc., qui, data occasione, per
decursum tratatûs de Poenitentia examinari solent; nunc
autem speciatim venit dicendum de duplici abusu ab auctoritate
ecclesiastica specialius prohibito, nimirum : 1 ) de absolutione
complicis in peccato turpi; 2) de sollicitatione poenitentis
ad turpia.
QUAESTIO PRIMA

De Absolutione Complicis in Peccato turpi
I. Ad vitandum ne confessarii sua potestate abuti vale­
rent ad liberius peccandum, statuit Benedictus XIV cuilibet
confessario extra mortis periculum deesse facultatem absol­
vendi proprium in peccato turpi complicem, huiusque abso­
lutionem, extra casum extremae necessitatis, prohibuit sub
poena excommunicationis.
« Singulis sacerdotibus tam saecularibus quam regularibus...
interdicimus et prohibemus ne aliquis eorum extra casum
extremae necessitatis, nimirum ipsius mortis articulo et defi­
ciente tunc quoque alio sacerdote, qui confessarii munus obire
104

possit, confessionem sacramentalem personae complicis in
peccato turpi atque inhonesto contra sextum decalogi prae­
ceptum commisso excipere audeat, sublata propterea illi ipso
iure quacumque auctoritate et jurisdictione ad qualemcumque
personam ab huiusmodi culpa absolvendam: adeo quidem ut
absolutio, si quam impertierit, nulla atque irrita omnino sit.
tamquam impertita a sacerdote qui iurisdictione ac facultate
ad valide absolvendum necessaria privatus existit, quam ei per
praesentes has nostras adimere intendimus. Et nihilominus, si
quis confessarius secus facere ausus fuerit, maioris quoque
excommunicationis poenam a qua absolvendi potestatem Nobis
solis nostrisque successoribus dumtaxat reservamus, ipso
[acto incurrat ».
Ita in Bulla Sacramentum Poenitentiae 1 iunii 1741: quod
in Constit. Apostolici Muneris 28 febr. 1745, et Inter prae­
teritos 28 nov. 1749 confirmavit atque magis explicavit1. Co­
dex luris autem id ratum habuit, can. 884 :
« Absolutio complicis in peccato turpi invalida est, praeter­
quam in mortis periculo; et etiam in periculo mortis, extra
casum necessitatis, est ex parte confessarii illicita ad normam
constitutionum apostolicarum et nominatim constitutionis Be­
nedicti XIV Sacramentum Poenitentiae, 1 iunii 1741 »; — et
can. 2367 :
« 1 ) Absolvens vel fingens absolvere complicem in peccato
turpi incurrit ipso facto in excommunicationem specialissimo
modo Sedi Apostolicae reservatam; idque etiam in mortis
articulo, si alius sacerdos, licet non approbatus ad confes­
siones, sine gravi aliqua exoritura infamia et scandalo, possit
excipere morientis confessionem, excepto casu quo moribundus
recuset alii confiteri.
2) Eamdem excommunicationem non effugit absolvens vel
fingens absolvere complicem qui peccatum quidem complicitatis, a quo nondum est absolutus, non confitetur, sed ideo
ita se gerit, quia ad id a complice confessario sive directe sive
indirecte inductus est ».
Ista disciplina statuta fuit ad duplicem finem : nempe tum
ad tuendam sanctitatem sacri tribunalis, seu ad removendam
a sacramento omnem occasionem turpitudinis et indecentiae
atque contemptus: — tum ad occurrendum animarum periculis.
1 Documenta ista, sicut et alia responsa S. Sedis in praesenti et
sequenti quaestione attendenda, legi possunt apud De Smet : De abso­
lutione complicis et sollicitatione.

105

scii, ad vitandum periculum seductionis et relapsûs in idem
peccatum, et ad praecavendum detrimentum poenitentis ex
minore verecundia vel ex defectu seriae detestationis aut pro­
positi obtinendum.
Porro ad explicandum quid statutum est, declarare oportet
quid sit 1) peccatum turpe, 2) complex, 3) absolvere.
II. Peccatum turpe est intelligendum sine restrictione :
quodlibet peccatum luxuriae, i. e. contra castitatem et sextum
praeceptum, non solum perfectum et consummatum, sed etiam
imperfectum et inchoatum, uti sunt tactus, oscula, amplexus,
imo turpiloquia et aspectus, ut declavarit S. Off. 28 maii 1873,
dummodo sint stricte luxuriosa et complicitatem importent;
— non tamen peccata contra alias virtutes et praecepta. Unde
complicem absolvere in peccato iniustitiae, v. g. in homicidio
aut in furto, speciatim non prohibetur: licet etiam talis abso­
lutio indecens sit.
Oportet autem peccatum luxuriae sit a) grave, b) externum,
c) nondum directe remissum :
a) Grave, tum obiective tum subiective, materialiter scii, et
formaliter.
Excluduntur itaque peccata levia sive ex imperfectione actûs, sive
ex conscientia erronea, sive ex levitate materiae, dum agitur de luxuria
voluntaria solummodo in causa. Unde si puer ex conscientia erronea
certo existimet tactus a sacerdote impudice patratos non esse grave pec­
catum, posset absolvi ab hoc sacerdote.

b) Externum, ita ut peccatum tum internum tum externum
sit grave, et etiam ut id, qua tale, scii, in ratione actus
externi sit graviter peccaminosum.
Quapropter excluduntur peccata mere interna delectationis morosae et
desiderii, et externa sub omni respectu venialia, et etiam gravia sed
quorum malitia gravis non plene exterius manifestatur. Hinc si oscula
vel tactus ex interno affectu luxurioso habita, ut externa non sint in
se graviter mala, et affectus libidinosus ex quo fiunt non plene manifes­
tetur exterius, possunt absolvi.

c) Non directe remissum; unde si peccatum iam rite fuerit
accusatum et valide remissum directa absolutione, ita ut iam
sit materia confessionis libera, potest sacerdos ab illo absol­
vere (S. Off. 29 maii 1867).
Quamvis tamen suadendum omnino sit ne unquam, nisi cogente neces­
sitate, audiat sui complicis confessionem, propter periculum tentationis
vel irreverentiae erga sacramentum.

106

III. Complex est socius et quasi implexus in peccato turpi.
Qui intelligendus est sine restrictione, cuiuscumque sexus,
aetatis, et conditionis : quilibet, sive masculus sive femina,
sive puber sive impuber, dummodo sit capax peccati gravis;
imo et persona quacum ante susceptum sacerdotium sacerdos
peccaverat, ut declaravit S. Off. 22 ian. 1879. Et ideo hic
invalide absolvit complicem, qui generalem peccatorum con­
fessionem instituit, si confessiones anteactae certo fuerint
sacrilegae, aut etiam simpliciter invalidae.
Ad complicitatem autem requiritur :
1 ) Peccatum mutuum, scii, ut uterque interius et exterius
idem grave peccatum contra castitatem commiserit; seu con­
sensus duorum in idem peccatum turpe grave et externum,
sive uterque cooperetur, ut in mutuis colloquiis et amplexibus,
sive unus tantum operetur, v. g. tactu, dummodo alter externe
simul et interne consentiat : qui consensus sufficienter adesse
praesumitur si nullo modo resistat.
Hinc non cadit sub lege : a) actus qui est mortalis ex una parte,
venialis tantum ex altera; b) neque actus externe levis quamvis interne
gravis ex utraque parte; c) neque actus, quantumcumque gravis, cui
alter non consentit, imo cui consensum externum non praebuit, quamquam
interne consentiat.

2 ) Complicitas formalis : a ) eodem tempore peccati; nam
in casu peccati cum dormiente, invito, totaliter ebrio, amente,
aut turpitudinem peccati ex conscientia erronea ignorante seu
bona fide non attendente, etiam si in errorem inductus fuerit
a confessario, non adest complicitas;
b) tempore absolutionis; nam 1° si confessarius durante
absolutione non agnoscit suum complicem, vel 2° si dubitat
et, prudenter interrogando in quantum sine propriae infamiae
vel poenitentis scandali periculo id potuerit, dubium removere
non potest, vel 3° si sacerdos nullo modo (neque in actu
peccati, neque postea) est cognitus ut sacerdos, sed poenitens
omnino ignorat suum complicem esse sacerdotem, valida et
licita est absolutio. Tunc scii, non adest potestatis abusus
quem Ecclesia prohibet.
Nihil tamen refert si confessarius uti complex non sit in confessione
a poenitente cognitus, dummodo verificetur se complicem vere esse, et
confessarius illum sciat, et nihilominus absolvat : in hoc casu absolutio
est invalida.

IV. Conditionibus praedictis positis, absolutio, imo con­
fessio, est invalida propter privationem jurisdictionis; at ipsa
107

absolutio requiritur, vera vel ficta, non sola confessio, ut
excommunicatio incurratur. Unde
1 ) haec poena non incurritur a) si sacerdos tantum audivit
confessionem complicis, dummodo non absolvat nec absolvere
fingat; b) si poenitens peccatum complicitatis sua sponte
reticuit in confessione aut inculpabili oblivione, licet id absol­
ventem non fugiat. Privatio enim jurisdictionis et adnexa
excommunicatio, est in ordine ad peccatum turpe in quo
confessarius complex fuit (S. Poen. 16 maii 1877);
2 ) incurritur autem excommunicatio : a ) si sacerdos se
absolvere, coram ipso poenitente, simulet et fingat, uti nunc
certum est ex S. Poen. 9 iul. 1751, 1 mart. 1878 et 19 febr.
1896, et S. Off. 10 dec. 1883, et a Codice ratum, can. 2367
§ 1 : ita v. g. si sine intentione absolvat vel formam substan­
tialiter corrumpat, vel orationem quamdam et alia verba pro­
nuntiando, aut tacendo, videatur poenitenti per signum aut
gestum absolvere; non autem si poenitentem praemonitum cum
sola benedictione dimittat, dissimulando adstantibus; b) si
confessarius induxit poenitentem complicem ad non confiten­
dum peccatum complicitatis, sive directe monendo ut taceat,
sive indirecte persuadendo actum non fuisse graviter malum,
vel non esse necessario accusandum, utpote v. g. ipsi iam
notum.
Imo, ex recenti declaratione S. Officii. 16 nov. 1934, indirecte indu­
cens etiam censendus est « confessarius qui, sive intra sive extra con­
fessionem sacramentalem, alicui persuaserit in turpibus inter se patrandis
aut nullum aut certe non grave inesse peccatum eumque consequenter,
de aliis tantum sibi postea confitentem sacramentaliter absolvit vel fingit
absolvere ». Quo excommunicatio iam extenditur ultra casum complicitatis
in peccato gravi.

V. Animadversio. — Ut statuta disciplina vigeat, oportet
casum esse certum et excludere omne fundatum dubium iuris
et facti; secus applicanda est regula : in dubio odiosa sunt
restringenda. Requiritur ergo ut certum sit peccatum turpe,
certo grave, et ut tale, certo externum, certo mutuum, et certa
complicitas in illud.
Hinc casus complicitatis in peccato turpi probabiliter non adest, nec
ideo in praxi attendendus :
1) si dubium est an poenitens graviter peccaverit;
2) si adfuit simplex conniventia, ex eo quod alter non impediverit
peccatum quod ex officio impedire non debet, aut approbatio auditi ser­
monis turpis, quae alios sermones turpes non excitaverit;

108

3) si complex non est socius immediate in ipso actu turpi seu pec­
cato secundum se libidinoso, sed tantum in sola conventione turpi de
seducenda muliere, quae revera non seducitur, vel in sola permissione
aut invitatione turpi peccandi cum coniuge aut prole, quae tamen non
corrumpitur : non sufficit scii, sola cooperatio ad peccatum turpe alterius;
4) si complices sunt in actu externo ex obiecto veniali (ut est pressio
manus, osculum leve, tactus momentaneus, vel amplexus in parte hones­
ta). etsi utrimque interne fiat ex affectu vel intentione turpi, dummodo
nullam adiunctam habeat circumstantiam impudicam externam, aut ma­
nifestationem qua affectus aut intentio impudicitiae externe sufficienter
innotescat.

VI. Absolutio complicis non est, ut aliqui putaverunt,
peccatum reservatum, quia non solum habetur restrictio, sed
ablatio potestatis : lex enim inhabilitans facit ut confessarius
omni iurisdictione careat erga complicem peccatum turpe
accusantem (vel culpabiliter tacentem), ac ipsa absolutio
complicis qua talis et non solum peccati complicitatis sit irrita,
ita ut non detur valida absolutio neque directa aliorum pecca­
torum, nec proinde indirecta peccati complicitatis.
Ita non solum secundum tenorem can. 884, sed etiam secun­
dum praecedentes Constitutiones.
Omnino clarum est ex verbis supra citatis Constitutionis benedictinae,
quae aufert « quamcumque iurisdictionem ad qualemcumque personam
ab huiusmodi culpa absolvendam, adeo ut absolutio... nulla atque irrita
omnino sit, tamquam impertita a sacerdote qui iurisdictione... ad valide
absolvendum omnino privatus existit », imo qui « nec confessionem dicti
complicis huiusmodi valet excipere eique sacramentalem absolutionem
elargiri, cum ad hunc effectum et in hoc casu nullus confessarius, utpote
qui (non solum) in huiusmodi peccati (sed in huiusmodi) et poenitentis
genere iurisdictione et absolvendi facultate privatus existit, habendus sit
pro confessario legitimo et approbato ».
Clarius adhuc in Constit. Inter praeteritos : « Quemcumque confessa­
rium omni auctoritate et iurisdictione absolvendi personam complicem in
peccato turpi et inhonesto contra 6um decalogi praeceptum privavimus,
adeo ut absolutio ab eodem data nulla atque invalida sit, tamquam ab eo
data qui a Nobis iurisdictione ad absolvendum necessaria in eo casu
privatus est ».
Et in Instr. S. Off. 20 febr. 1867 : « Sacerdoti cuilibet omnis facultas
et iurisdictio ad sacramentales confessiones personae complicis... ex­
cipiendas adimitur ».
Unde et in instructionibus a S. Poenitentiaria datis, pro sacerdotibus
a censura propter absolutionem complicis absolvendis, occurrit clausula
ut complex sacerdos moneat poenitentem « de nullitate praeteritarum
absolutionum », et quidem sine illa restrictione, aut distinctione inter
casum bonae vel malae fidei ex parte poenitentis; imo ex eo quod
poenitens dicitur monendus, potius supponitur bona fides.
Et haec etiam vera manent post Codicem promulgatum qui eodem

109

sensu repetit, can. 884 : « Absolutio complicis in peccato turpi invalida
est, praeterquam in mortis periculo ».
Quibus quidam obiiciunt verba S. Poenitentiariae supra laudata,
16 maii 1877 : privationem iurisdictionis « esse in ordine ad ipsum pec­
catum turpe, in quo confessarius complex fuit ». At immerito. Non
enim ibi negatur privatio iurisdictionis. sed affirmatur; non dicitur priva­
tionem iurisdictionis afficere solum peccatum complicitatis, sed absolutio­
nem complicis in ordine ad ipsum peccatum complicitatis, ita ut tota
iurisdictione privetur confessarius et ad omne peccatum, sed unice intuitu
et ratione peccati complicitatis i. e. quando illud peccatum accusatur.
Ceteroquin non posset S. Poenitentiaria legem S. Officii aut Con­
stitutionis benedictinae temperare propria auctoritate, et sine speciali
interventu S. Pontificis, de quo in casu nil refertur. Et etiam finis legis
hos omnes casus comprehendi expostulat; secus enim enervaretur lex.
ita ut in pluribus casibus iam posset absolutio dari indirecte *.

Hinc, si in urgente necessitate, poenitens complex non
valeret sacram communionem omittere sine gravi scandalo aut
infamia, nec posset adire alium confessarium. simplici actu
contritionis perfectae contentus, deberet ad sacram commu­
nionem accedere, nec posset a complici sacerdote absolvi.

VII. Exceptio datur pro necessitate extrema, i. e. in mor­
tis articulo, — et etiam in probabili mortis periculo prudenter
existimato quod articulo in iure aequiparatur * —, si deest alius
sacerdos, etiam non approbatus, qui sine gravi aliqua exoritura
infamia aut scandalo vocari aut accedere possit, et cui poeni’ Verba allata Constitutionum Ben. XIV ita clara sunt, ut ante
dictum resp. S. Poenit., quod immerito ansam praebuit alicui haesitationi
ac benigniori apud quosdam interpretationi, sententia negans quamcumque iurisdictionem in complicem « communis fuerit inter theolo­
gos » (Aertnijs, Th. Mor., II, η. 250). Unde non intelligimus quomodo
P. Vermeersch scribere potuerit (Th. Mor., Ill, n. 499): « Noi.din...
severius nunc putat respondendum esse cum canon invalidam declaret
absolutionem ipsius complicis, et non tantum peccati; sed secundum
praecedentes Constitutiones intelligi potest canon qui ad easdem re­
mittit ». Severius est respondendum non solum secundum tenorem
canonis 884. sed et secundum praecedentes Constitutiones. Hinc adhuc
minus intelligimus cur in nova editione operis Noldin, huius sententiam
P. Schmitt immutaverit. Ait quidem : codex hac in re nihil mutavit,
ergo secundum can. 6, § 2, interpretationes antiquae valent. Ergo con­
troversia antea existons non solvitur sed adest dubium iuris (Zeitschrift
fiir Kath. Theol., 1934. p. 150). Sed. sicut ante codicem, Noldin sen­
tentiam oppositam nullatenus probabilem habebat, ita nec post codicem
iudicaret illam probabilem, nec diceret esse dubium iuris. Nil in hac
re est mutatum. — Sane non sufficit ut quidam aliquam sententiam
propugnent sine ullo fundamento, et contra quam militant gravissima
argumenta; non sufficit, inquam, ut ista possit dici vere probabilis,
et vere adsit dubium iuris.
5 Id iam ex ipso Codice patet, qui fert can. 884: « in mortis pericu­
lo », can. autem 2367: < in mortis articulo ».

110

tens confiteri velit : tunc enim perinde est ac si alius sacerdos
revera deficeret, ait Benedictus XIV in Const. Apostolici
Muneris.
In hoc igitur periculo, absolutio ex parte confessarii non est
licita, nec poena excommunicationis vitatur, nisi desit alius
sacerdos qui sine magno incommodo vocari possit, quique
moribundi confessionem excipere non detrectet (v. g. ob
nimiam familiaritatem cum poenitente quae est ei consan­
guinea aut famula), et cui poenitens confiteri non renuat.

Excusationis causa erit :
1 ) si infirmus a confessario, ei Viaticum deferente, publice
petat ut suam excipere velit confessionem, quia confessarius,
sine scandalo et infamiae periculo (maxime si esset parochus)
hoc recusare nequiret;
2) si moribundus, absque ulla confessarii complicis culpa,
omnino renuat apud alium sacerdotem confiteri;
3) si sine periculo infamiae aut scandali, aut sacrilegae
confessionis, sacerdos complex discedere, aut alius vocari vel
accedere, non posset;
4) etiam probabiliter, si non adsit nisi sacerdos notorie
suspensus vel excommunicatus : talis enim non videtur esse
qui confessarii munus obire possit; et ceteroquin non facile
sine infamia aut scandalo advocaretur.

E contra, absolutio est illicita, et excommunicatio incurritur :
1 ) si, praesente alio sacerdote non impedito vel facile advo­
cando, sacerdos complex absolvat;
2) si alius sacerdos vocari possit, sed sacerdos complex
periculum infamiae vel scandali confingat ubi non est;
3 ) si sacerdos complex, quantum in se est, opportuna media
non adhibeat ut periculum infamiae vel scandalum non sequa­
tur, et alteri sacerdoti locus pateat confessionis (Const.
Apostolici muneris), v. g. sub aliquo praetextu non advenien­
do, vel a domo discedendo, morbum fingendo, poenitentem
praemonendo, alium sacerdotem ad infirmum mittendo, etc.;
4) si adsit sacerdos qui non ipse propriae exponeretur infa­
miae, sed apud quem complex sacerdos infamaretur : respectu
unius vel non datur infamia, vel eam aliquantam debet com­
plex sustinere ob culpam commissam; secus vix evenire posset
ut, praesente sacerdote, confessarius complicem absolvere non
posset.

111
8

Semper tamen valida est absolutio in periculo mortis, ne hac
occasione scii, aliquis pereat (Const. Apostolici muneris).

Periculum mortis est quicumque casus graviter periculosus
sive ab intrinseco, ex infirmitate vel partu, sive ab extrinseco,
ex navigatione valde periculosa, praelio instante, percussione
illata. Periclitantibus, ex privilegio, aequipari possunt militiae
adscript! qui in statu bellicae convocationis seu mobilisationis
sunt constituti (S. Poenit. 29 maii 1915); item, ex natura rei,
qui versantur in periculo amentiae perpetuae.
Nunc autem plures. ulterius progressi, ex epichia, periculo mortis
aequiparari volunt casum poenitentis qui in regione longinqua, v. g.
Missionum, valde timeret ne unquam aut nonnisi post longissimum tem­
pus confessarium habere posset, nisi complici confiteretur. At in Con­
stitutionibus Benedicti XIV solus casus mortis periculi excipitur, item
in Codice luris, quamvis tamen occurrentia in regionibus missionum ab
ipsis ignorari non potuerint : « absolutio invalida est praeterquam in
mortis periculo », ait codex; quid clarius?
Exceptio igitur extendenda non videtur ad alios casus, praeter illos
qui communiter censentur aequivalere morti. Interpretatio, etiam si esset
multorum theologorum aut canonistarum, non sufficit ad sensum legis
restringendum vel extendendum, sed id potest sola interpretatio authen­
tica; praesertim quod epichiae non solet dari locus in legibus irritantibus
propter bonum commune. Nullum ergo adest positivum fundamentum
pro sententia indulgentiore, quae proinde non est solide probabilis.
Imo, ad bonum commune omnino importat ut missionarii, qui, ob
speciales circumstantias, maiori exponuntur periculo, non sibi nimiam
noscant facilitatem absolvendi complicem et effugiendi consequentias sui
peccati ’.

VIII. Poena statuta est excommunicatio specialissimo
modo Summa Pontifici reservata, ex qua sequitur irregu­
laritas (can. 2261, § 1 ). Ad poenam contrahendam requiruntur:
a) ex parte delicti: absolutio vera vel ficta illius qui accu­
savit peccatum complicitatis nondum directe remissum, aut
qui illud tacet dum a sacerdote complici ad hoc fuit inductus;
b) ex parte delinquentis : conscientia gravis peccati, et
notitia censurae, ita tamen ut ignorantia crassa vel supina
ab ea non excuset (S. Off. 13 ian. 1892, ad 3; can. 2229).
Aegre dari potest ignorantia quoad existentiam censurae;
facilius quoad extensionem eius, quatenus bona fide existi­
mari possit casum adesse quo complicem absolvere sit licitum.
1 Sacerdos complex facile praevidere poterit casum et Romae recur­
rere ut, tacito nomine, et ficta indicatione residentiae, facultatem
obtineat absolvendi complicem; ceteroquin, etiam in sententia aliorum,
si praeviderit casum, ad id tenetur.

112

A dicta excommunicatione regulariter absolvit sola Sedes Apostolica;
at in periculo mortis et in casu urgentiore etiam potest absolvere sim­
plex confessarius. sed tantum cum onere, sub poena reincidentiae. re­
currendi, saltem infra mensem, ad S. Sedem, etiam si recursus sit hic
et nunc impossibilis (Can. 2252, 2254. 2367). Unde rigorosius tractatur
casus, quam peccata reservata propter censuram.

IX. Corollaria. — Ex praedictis sequitur:
1. Sacerdos qui initio confessionis non cognoscit complicem,
sed tamen ante absolutionem agnoscit, hunc monere debet
de defectu iurisdictionis et eum dimittere: ideo enim ipse nul­
lam infamationem incurrit.
2. Qui in articulo mortis illegitime, i. e. non impedito alio
sacerdote, complicis confessionem incepit excipere, alteri
sacerdoti locum cedere tenetur et ab absolvendo abstinere;
imo etiam si legitime inceperit, deficiente alio confessario, et
talis superveniat aut mortis periculum iam transierit, debet
cessare, dummodo id fieri possit sine graviori incommodo.
3. Qui complicem in mortis periculo, urgente necessitate,
absolvit, non potest, periculo transacto, excipere confessionem
ad integrandam accusationem, si peccatum complicitatis adhuc
maneat accusandum.
4. Qui dubitat an poenitens sit complex, debet inquirere et
interrogare in quantum prudentia permittat; quod si nil faciat
ad dubium solvendum, complicem invalide absolvit, et excom­
municationem non effugit, quia ignorantia est crassa et supina
(S. Off. 13 ian. 1892).

X. Sacerdos qui complicem indebite absolvit, recurrere
debet, per se vel per alium, v. g. confessarium. ad S. Poenitentiariam.
Ad hoc, ficto nomine, casus exponatur cum omnibus circumstantiis,
quae ad rem faciunt, nimirum quot personas complices et quoties sacer­
dos absolvere attentaverit: an sit parochus, vel curam habens animarum,
vel merus confessarius: an unam vel plures irregularitates contraxerit ex
violatione censurae per celebrationem Missae vel exercitium solemne
Ordinis sacri: an alias iam acceperit rescriptum gratiae pro absolutione
ab huiusmodi crimine; an iam fuerit in casu urgente absolutus.
5. Poenitentiaria autem praescribet :
1. ut omnis, quantum possit, removeatur occasio peccandi cum com­
plice;
2. ut ab audiendis personae complicis confessionibus, quantum citra
grave scandalum potest, abstineat confessarius complex;
3. ut poenitentem complicem, si iterum ad ipsum accesserit, ad alium
confessarium remittat ac de nullitate praeteritarum confessionum moneat;

113

4. ut, praeter poenitentiam sacramentalem, aliam iuridicam gravem vel
et diuturnam, ipsi rescripto impositam vel a confessario imponendam
impleat; et interdum, etiam ut exercitia spiritualia peragat;
5. denique, aliquando ut officium confessarii infra praefinitum tem­
pus dimittat; non tamen semper.

XI. Ipse poenitens complex nullam censuram, aut poenam,
aut reservationem per se incurrit.
Benigne a confessario excipiatur huiusmodi persona, ut propriam mi­
seriam confiteri non erubescat; et repetitis confessionibus apud com­
plicem invalide peractis, amotaque occasione peccandi, absoluta dimit­
tatur. At, ab ulteriori reditu ad confessarium complicem, quantum fieri
potest, avertatur (ut praescribit S. Poen. 16 maii 1877), etiamsi lex de
fugienda occasione proxima id forsan in casu non absolute requirat.
Quod si insuper, occasione confessionis, ad peccatum sollicitata fuisset,
valeret quaestio sequens.

QUAESTIO SECUNDA

De Sollicitatione Poenitentis ad Turpia
I. Ad sanctitatem sacramenti Poenitentiae tuendam,
legislatio ecclesiastica alium abusum speciali disciplina ac
poenis profligavit, nempe crimen sollicitationis ad turpia.
Gregorius XV. Const. Universi 30 Aug. 1622, disciplinam
contra sollicitantes in Hispania a Pio IV, 17 apr. 1561, et in
Lusitania a Paulo V, 16 sept. 1608 iam inductam, ad univer­
sum orbem extendit, poenas infligendas augendo et accuratius
determinando, ac onus imponendo denuntiandi sollicitantes.
Quod onus denuntiandi S. Officium sub poena excommunica­
tionis urgere cepit, 3 ian. 1623 et 10 mart. 1677; atque decla­
ravit etiam valere pro Orientalibus, 13 iun. 1710. Benedictus
vero XIV, in Const. Sacramentum Poenitentiae 1 iun. 1741,
praescriptiones Gregorii XV cum decretis S. Officii renovavit
et ordinatius proposuit, simulque addidit novam dispositionem
contra falsos denuntiantes, quos reservation! specialissimae
voluit esse obnoxios.
Mandat scii. Ordinariis procedere « contra omnes et
singulos sacerdotes tam saeculares quam regulares,... qui

114

aliquem poenitentem, quaecumque persona illa sit, vel in actu
sacramentalis confessionis, vel ante vel immediate post
confessionem, vel occasione aut praetextu confessionis, vel
etiam extra occasionem confessionis in confessionali, sive in
alio loco ad confessiones audiendas destinato aut electo, cum
simulatione audiendi ibidem confessionem, ad inhonesta et
turpia sollicitare et provocare, sive verbis, sive signis, sive
nutibus, sive tactu, sive per scripturam aut tunc aut post
legendam tentaverint, aut cum iis illicitos et inhonestos
sermones vel tractatus temerario ausu habuerint. Meminerint
praeterea omnes et singuli sacerdotes ad audiendas confes­
siones constituti teneri se ac obligari, suos poenitentes, quos
noverint fuisse ab aliis, ut supra, sollicitatos, sedulo monere...
de obligatione denuntiandi inquisitoribus, sive locorum Ordi­
nariis praedictis, personam, quae sollicitationem commiserit,
etiamsi sacerdos sit, qui iurisdictione ad absolutionem valide
impertiendam careat, aut sollicitatio inter confessarium et
poenitentem mutua fuerit, sive sollicitationi poenitens consen­
serit, sive consensum minime praestiterit, vel longum tempus
post ipsam sollicitationem iam effluxerit, aut sollicitatio a con­
fessario non pro seipso, sed pro alia persona peracta fuerit ».
Quae omnia confirmata fuerunt a Codice luris canonici :
Can. 904 : « Ad normam Constitutionum apostolicarum et
nominatim Constitutionis Benedicti XIV Sacramentum Poe­
nitentiae 1 iun. 1741, debet poenitens sacerdotem reum delicti
sollicitationis in confessione, intra mensem denuntiare loci
Ordinario, vel S. Congregationi S. Officii; et confessarius
debet, graviter onerata eius conscientia, de hoc onere poeni­
tentem monere ».
Can. 2368 : « 1. Qui sollicitationis crimen, de quo in can.
904, commiserit, suspendatur a celebratione Missae et ab
audiendis sacramentalibus confessionibus, vel etiam pro delicti
gravitate inhabilis ad ipsas excipiendas declaretur, privetur
omnibus beneficiis, dignitatibus, voce activa et passiva, et
inhabilis ad ea omnia declaretur, et in casibus gravioribus
degradationi quoque subiiciatur.
2. Fidelis vero, qui scienter omiserit eum, a quo sollicitatus
fuerit, intra mensem denuntiare contra praescriptum can. 904,
incurrit in excommunicationem latae sententiae nemini reser­
vatam, non absolvendus nisi postquam obligationi satisfecerit
aut se satisfacturum serio promiserit ».
Can. 2363 : « Si quis per seipsum vel per alios confessarium
de sollicitationis crimine apud Superiores falso denuntiaverit,
115

ipso facto incurrit in excommunicationem speciali modo Sedi
Apostolicae reservatam, a qua nequit ullo in casu absolvi,
nisi falsam denuntiationem formaliter retractaverit, et damna,
si quae inde secuta sint, pro viribus reparaverit, imposita
insuper gravi ac diuturna poenitentia, firmo praescripto can.
894 ».
Can. 894 : « Peccatum ratione sui reservatum Sanctae Sedi
est falsa delatio, qua sacerdos innocens accusatur de crimine
sollicitationis apud iudices ecclesiasticos ».
Ad quorum declarationem successive oportet inquirere quid
sint: 1) sollicitatio eiusque conditiones, 2) connexio cum
sacramento Poenitentiae seu confessione, 3) obligatio denun­
tiandi, 4) modus denuntiationis, 5) poenae infligendae sollici­
tantibus, 6) poenae infligendae falso denuntiantibus. Quibus
adiungimus 7) corollaria, de sollicitatione dubia, et 8) regu­
las practicas pro confessariis.

II. Sollicitatio ad turpia est provocatio ad grave peccatum
luxuriae facta a sacerdote cum quadam relatione ad con­
fessionem, seu a sacerdote ut confessario ita abutente
confessione sacramentali vera aut simulata.
Est peccatum valde grave, a) quia gravis irreverentia
sacrilegii irrogatur sacramento, et hoc est contra religionem;
b) quia scandalum constituit adversus charitatem, dum lethale
damnum infert poenitenti, porrigendo ei pro medicina vene­
num; c) quia, si confessarius sit parochus, continet iniuriam
specialem contra iustitiam, quoniam ipse ex iustitia tenetur
verbo et exemplo pascere oves suas.
Est autem 1. provocatio ad peccatum, i. e. actio, sive per
se inhonesta, sive per se indifferens, sed turpem affectum
exterius manifestans, qua aliquis alterum, in casu confessarius
poenitentem, inducere conatur ad aliquod peccatum, sive
explicite, studiose et de industria, sive implicite ita ut modus
agendi vel loquendi sponte alliciat. Est scii, scandalum poeni­
tenti datum, invitatio seu incitatio quocumque modo fiat, a
sacerdotibus, verbo vel facto, seu, ut loquitur Benedictus XIV,
« sive verbis, sive signis, sive nutibus, sive tactu (in proprium
corpus vel alienum), sive per scripturam aut tunc aut postea
legendam, tentaverint, aut cum eo illicitos et inhonestos sermo­
nes vel tractatus (i. e. consilia, deliberationes, pactiones)
...habuerint », dummodo inductio ad malum fuerit certa: in
dubio enim nemo fama sua privandus, et lex dubia non obligat;
unde delictum dubium non censetur delictum.
116

Vera autem sollicitatio adest
a) sive sit efficax, ita ut persona sollicitata consentiat, sive
sit inefficax, qua quis sollicitare vel provocare mere tentavit,
etiamsi altera persona solum postea intellexerit:
b) sive sit immediata, ad consensum poenitentis obtinen­
dum, sive sit mediata, vel mediante poenitente, ad aliam per­
sonam in peccatum inducendum, vel per scripturam postea
legendam, ut aliquod scriptum circa turpia (prop. 6 damn, ab
Alex. VII; S. Off. 11 febr. 1661, n. 1 );
c) cum quacumque persona cuiuscumque sexus, conditionis,
aetatis.
Parum enim refert utrum sit vir vel femina, puber vel impuber, utrum
sollicitetur ad peccandum cum confessario, vel solitarie, vel cum tertia
persona, v. g. iuvenis cum puella (S. Poenit. 2 sept. 1904); dummodo sit
sollicitationis capax, qualis non est dormiens, aut, pro sollicitatione per
sola verba, surdus aut idiomatis ignarus.

2. Est ad turpia, i. e. inducens ad actus graves contra casti­
tatem, — sive sint graves in se, sive ex adiuncta circumstantia
impudica, sive ex affectu libidinoso exterius manifestato, —
seu ad grave luxuriae peccatum quodcumque, etiam internum
ut desiderii aut complacentiae. Unde crimen sollicitationis de
quo agitur, non adest :
a) si provocatio facta est ad aliud peccatum, v. g. furtum
aut homicidium, quamvis iure naturali possit aliquando denun­
tiatio esse praecepta (S. Off. 11 febr. 1661, ad 11):
b) si facta est ad aliquod inhonestum, quod non est certo
peccatum mortale, v. g. aliquid mere sensuale, osculum obiter
datum;
c) si sollicitatio non est completa sed solum praeparatoria,
ita ut non verum praebeatur scandalum, sed solum inquiratur
num persona cum aliqua spe tentari possit; vera tamen solli­
citatio inchoata sufficit.
Hinc ad diudicandum in praxi, num sollicitatio adsit, attendendum
est num verba vel facta, si non ex se. saltem ex adiunctis turpem affec­
tum significent et ad turpem affectum provocent. Ita v. g. si sacerdos
donum largitur in confessione, vel tactus leviter immodestos committit,
etiam pressos aut saepius repetitos, si exprimit suum amorem erga per­
sonam, vel velleitatem, — si ipse esset saecularis —. cum ea nubendi,
aut agnitionem vel laudem eius puchritudinis et venustatis, si quaerit
ubi habitet, vel rogat eam facturum quod ipse voluerit, vel postulat ut
domi eum expectet aut, e contra, ut sola in domum confessarii veniat,
etc., ex adiunctis et subsequent; effectu videndum erit quisnam sit sensus
(S. Off. 11. febr. 1661, ad 12 et 16) : an ista solum ex imprudentia et

117

levitate, aut forsan ad bonum finem agantur, (v. g. ad monendum de
quodam periculo); vel e contra ex prava intentione, quem sensum facile
haberent si constaret sacerdotem, extra confessionem, turpem amorem
erga illam personam fovere, aut esse virum ad libidinem pronum.

3. Est a sacerdote ut confessario, qualiscumque fuerit, sive
saecularis, sive regularis, sive approbatus, sive non approbatus
sed iurisdictione carens. Hinc, non adest obligatio specialis
denuntiandi ex lege ecclesiastica :
a) si sollicitans non sit sacerdos, sed clericus inferior vel
laïcus, qui fingunt se esse confessarios;
b) etiam, probabiliter, si sit episcopus, quia incertum est
an designetur sub voce : sacerdos '; quamvis generatim de­
nuntiandus esset ex lege naturali;
c) si interpres, etiam sacerdos, in confessione adhibitus,
sollicitet;
d) si poenitens confessarium ad turpia sollicitet solus.
Etiam si iste mere consentiat, modo consensus novam sollicitationem
implicite non contineat; e contra, si sollicitatio sit mutua, ut si confes­
sarius ad unam speciem prius sollicitatus, ipse ad aliam sollicitet, aut in
principio dissentiat et post tempus sollicitare incipiat’.
1 Legimus apud P. Vermeersch, Th. Mor., Ill (ed. 1923) n. 603,
p. 486: « Codex abstinuit a voce sacerdotis, qua Benedictus XIV in
sua Constitutione utebatur; et cum, iam ante Codicem, non pauci com­
prehensos vellent episcopos, studiosa omissio istius vocis sacerdotis in
cc. 904, 2363, et 2368, nobis certum praebet argumentum mentis qua
legislator nullum confessarium sollicitantem suis decretis exceptum
vult... Ceterum ipsa praxis supremae Congregationis obstat benigniori
opinioni plurium ».
Attamen, in omnibus, quotquot inspicere potuimus, editionibus Co­
dicis, canon 904, ad quem alii duo remittunt, habet: sacerdotem. Nec
in Actis Apost. Sedis, ubi errata Codicis indicant corrigenda (T. IX),
de praedicto canone mentio fit. Lectio itaque : sacerdotem, est certa.
Ceteroquin canon ait reum delicti sollicitationis denuntiandum ad
normam Constitutionum Apostolicarum, nominatim Benedicti XIV,
et istac dicunt: sacerdotem. Et quamvis P. Vermeersch addat: « Ver­
ba... ad normant Consi. Apost. non ad personam deferendam sed ad
delictum quod denuntiationis locum dat referenda sunt »; id tamen
non est certum.
Nec tam mirari debemus ius positivum non attendisse casui quo
episcopus sollicitaret, quia casus profecto rarissimus poterat negligi.
Praxis autem Congregationis non est declaratio authentica, et explicari
potest ex sola obligatione iuris naturalis; nec huius praxeos ullum
affertur exemplum.
1 « Mutua sollicitatio habetur si ambo agunt quae vetantur, etiamsi
alter faciat invitatus... v. g. qui miscet, etiam provocatus, turpes ser­
mones, seu verba graviter illicita et castitati contraria » Vermeersch,
Th. Μ., III, n. 603 et 605.

118

4. Debet esse cum relatione ad confessionem seu con­
nexione cum sacramento Poenitentiae ut explicabitur n. seq.
Distinguitur enim casus noster :
a) a sollicitatione in administratione alterius sacramenti a sacerdote
facta sine relatione ad confessionem; quo casu non est denuntiatio spe­
cialis facienda ex lege ecclesiastica (S. Off. 11 febr. 1661, n. 10), quamvis
tamen in quibusdam adiunctis possit talis obligatio adesse ex iure na­
turali;
b) item a peccato complicitatis, quod committi potest absque relatione
ad confessionem, etiam antequam aliquis ad sacerdotium elevatus fuerit.

III. Connexio cum sacramento Poenitentiae requisita adest:
si sollicitatio fiat a sacerdote « vel in actu sacramentalis con­
fessionis, — vel ante, vel immediate post confessionem, — vel
occasione, — aut praetextu confessionis, — vel etiam, extra
occasionem confessionis, in confessionali, sive in alio loco ad
confessiones audiendas destinato aut electo, cum simulatione
audiendi ibidem confessionem ».
1. In actu sacramentalis confessionis, i. e. inter initium
confessionis et finem : a tempore scii, quo inchoatur confessio
usque ad ultima absolutionis verba inclusive, seu, ut dicitur,
inter duas cruces confessarii.
Sacramentalis autem censetur confessio, modo cepta sit ad sacramentalem absolutionem, etsi interrumpatur et ad finem non deducatur, ita
ut sacramentum aliquo modo manserit incompletum, vel poenitens qua­
cumque de causa non sit absolutus.

2. Vel ante, vel immediate post confessionem, i. e. si inter
confessionem veram et sollicitationem nulla actio externa aut
collocutio intercedat quae non refertur ad sollicitationem.
Unde crimen sollicitationis adest, si confessarius immediate
ante vel post confessionem loquitur ex affectu libidinoso verba
manifeste obscena, aut tangit inhoneste poenitentem. — vel si
poenitens, in actu et statu confessionis, iam ad pedes confes­
sarii sedens petit confiteri et confessarius annuit et tunc
sollicitat, etsi poenitens iam confiteri subinde nolit, — vel si
confessarius mulierem sollicitat quae post confessionem ad
deosculandam manum accedit, — vel si statim ducit in cubi­
culum aut sacristiam ut ibi securius sollicitet, — vel si imme­
diate dicit : expecta parumper, et post intervallum (non autem
die sequenti) sollicitat, — vel si poenitenti sollicitanti con­
sentit, sed statim desistit, et complementum differt ad aliud
tempus (S. Off, 11 febr. 1661, n. 2): ita enim poenitentem in
sollicitatione detinet et confirmat.

119

E contra, si alia actio aut aliud vere medium intercesserit, casus non
habetur, ut si sollicitatio altera die fiat quam confessio, aut post locu­
tionem de rebus indifferentibus vel aliud negotium, aut si confessarius
personam e confessionali iam egressam adit et sollicitat, aut postquam
alium poenitentem audivit, nisi tamen inceperit in confessione dicendo
v. g. : expecta me paulisper, et ita dixerit non ad aliud negotium quam
ad sollicitandum.

3. Vel occasione confessionis, i. e. si ex confessione vere
petita vel facta sumitur motivum vel opportunitas provocandi
ad turpia, ita ut confessio sit causa per accidens sollicitandi
poenitentem.
Ita, vel 1 ) occasione confessionis petitae : si poenitens,
expresse vel tacite, petit statim confiteri et, volens incipere,
ab hoc impeditur a confessario qui eum illico provocat, confes­
sione dilata in posterum; vel si confessarius aegrotantem quasi
confessurus adit, vocatus ad hoc et rogatus, et hac occasione
sollicitat: — vel 2 ) occasione confessionis auditae : si confes­
sarius in confessione, vel immediate ante aut post confessio­
nem, tradit poenitenti schedulam vel litteras postea legendas in
quibus sollicitat ad turpia (prop. 6 damn ab Alex VII; S. Off.
11 febr. 1661, ad 1); vel si cognoscens inclinationes aut tentationes poenitentis, eum sollicitat, modo constet fieri ex audi­
tione confessionis, qua iam tunc ad hanc intentionem impulsus
fuerit, de quo raro constabit.
E contra, probabiliter saltem, non sollicitat occasione con­
fessionis :
a) qui sola notitia abutitur exhausta ex confessione, v. g. de fragilitate
poenitentis. ad eum sollicitandum : tunc non fit occasione ipsius confes­
sionis, sed occasione notitiae ex confessione haustae;
b) qui tradit confitenti schedulam ferendam alii personae, quam con­
fessarius ita sollicitat, modo ipse poenitens nullo modo complex sit : tunc
enim ipse poenitens non sollicitatur;
c) qui rogatus confessionem non statim sed alia die vel hora, imo,
secundum aliquos, etiam nunc excipiendam, sed nondum ad modum
confessarii sedens nec personam coram se genuflexam habens, eam
sollicitat (S. Off. 11 febr. 1661, n. 4): tunc enim non fit occasione con­
fessionis, sed occasione petitionis confessionis.

4. Vel praetextu confessionis, etiam confessione non secuta,
i. e. sub velo aut colore seu specie, vel falsa allegatione
confessionis ad tegendum pravum finem, si nempe occasio
sumitur a confessione ficta et unice eo fine proposita ut
sollicitationi inserviat. Quam praetexere debet non quidem
poenitens, sed confessarius ut poenitentem sollicitet.
Ita si aliquam personam ficte invitat ad confitendum, quo
120

facilius eam ad turpia inducat, — aut si accedit ad domum
aegrotantis eique de confessione loquitur ad removendos
adstantes, quibus profectis, eam sollicitat, — vel si ipsam,
praetextu confessionis, ingredi cubiculum rogat quasi confessionale, et tunc sollicitat.
Non autem probabiliter :
a) ille qui ad eludendos alios convenit cum persona ut se fingat
aegrotam : non enim praetextu confessionis sollicitat, sed peccatum mere
exequatur, ita ut praetextus confessionis non ordinetur ad sollicitandum,
sed ad alios decipiendum;
b) nec ille qui, sub praetextu confessionis, licentiam petit a superiore
ut ad personam se conferat, quam revera sollicitare intendit : praetextus
enim non est respectu poenitentis sed superioris, ita ut praetextu con­
fessionis non sit sollicitatio facta, sed solum licentia concessa;
c) nec ille qui, sub praetextu confessionis, personam invitat ut se
conferat in ecclesiam, ibique eam, extra confessionale, sollicitat : non
enim sub praetextu confessionis ipsa sollicitatio, sed sola invitatio
adeundi ecclesiam facta est;
d) nec ille qui extra confessionis tempus et locum, personam sollicitat
eique. ut facilius concedat, promittit se postea eius confessionem auditu­
rum : praetextu confessionis ipsa non fit sollicitatio, sed solum obtinetur
consensus;
e) nec a fortiori ille qui personae ipsum advocanti et sollicitanti mere
consentit.

5. Vel, etiam extra occasionem confessionis, in confessionali, sive in alio loco ad audiendas confessiones destinato aut
electo, sed cum simulatione confessionis. Quae duo adesse
debent, ita ut fiat in loco confessionis et simul confessio simu­
letur (S. Off. 11 febr. 1661, n. 15) :
a) simulatio seu figura confessionis habetur si ita agant ut
specietenus confessionem instituere videantur (v. g. sacerdos
applicando aures), ita ut adstantes merito arbitrarentur ipsam
confesionem excipi. Ad quod requiritur etiam
b ) locus confessionis : ut fiat in confessionali seu in
aediculo speciali destinato ad audiendas confessiones; — vel in
alio loco ad confessiones destinato habitualiter, ubi solent
audiri confessiones, uti sunt cella vel sacristia ubi surdastri
audiri solent, vel locutorium destinatum confessionibus sacer­
dotum (S. Off. 28 apr. 1700), item locus quo monialium con­
fessiones audiuntur (S. Off. 25 nov. 1874); — vel in alio loco
quocumque ad confessiones electo transeunter pro adiunctis,
ut est cubiculum infirmi, aut sacristia vel chorus aut platea
pro tempore magni concursus fidelium; — non autem in loco
praecise electo ad hanc unicam confessionem simulandam.
121

Ita si poenitens, qui fine sive bono (ad consilium petendum) sive
malo (ad confessarium tentandum) venit in locum ad confessiones desti­
natum, et ibi sollicitatur cum simulatione confessionis; vel si persona
volens aliquid communicare sacerdoti, ab eo ducitur in confessionale et
ibi, simulata confessione, sollicitatur; vel si ambo turpes sermones mis­
centes, confessionale ingrediuntur et, simulata confessione, in turpilo­
quiis pergunt (Paulus V, 10 iul. 1614); — non autem si confessarius,
sedens in confessionali, sed non simulans confessionem, sollicitat perso­
nam stantem vel sedentem ante confessionale (S. Off. 11 febr. 1661,
n. 15).

IV. Obligatio denuntiandi sollicitantes, et quidem gravis,
adest non solum generalis ex iure naturali, qua omnes ad hoc
obligantur si necesse sit ad scandalum removendum; sed etiam
specialis ex iure positivo ecclesiastico, qua obligantur intra
mensem sollicitati poenitentes, et quidem sub poena excom­
municationis latae sententiae nemini reservatae.
Cuius praecepti finis non solum est emendatio personae
particularis, sed potius securitas publica sacramenti et
animarum, ex certa castigatione sceleris et ex metu indeclina­
bili confessariorum obtinenda.

Secundum hoc iuris statutum :
A. Denuntiandi sunt omnes et soli sacerdotes, etiam non
approbati aut iurisdictione carentes (S. Off. 11 febr. 1661, n. 5;
et 20 febr. 1867, n. 2), sive saeculares sive regulares, cuius­
cumque praeeminentiae aut dignitatis (episcopali tamen pro­
babiliter excepta, ut supra notavimus), per seipsos sollicitantes;
— non autem meri interpretes vel nuntii sollicitationis, eamve
mandantes aut consulentes, iuxta S. Off. 11 febr. 1661, n. 6
et 7.
Denuntiandi sunt, etsi sollicitationis factae statim ipsi poenituerint vel si cepta sollicitatione statim destiterint (ib. n. 2),
aut si gravi metu inducti fuerint (ib. n. 9), aut si sollicitaverint
poenitentem non advertentem malitiam peccati (S. Off. 11 maii
1707); — etiamsi crimen a longo tempore fuerit commissum et
remanserit occultum aut iuridice probari non possit (prop. 5
ab Alex. VII damn. 24 sept. 1665), vel nulla praecesserit
monitio aut correptio fraterna (Alex. VII. 8 iul. 1660); —
vel ipsi in terram longinquam profecti sint aut iam emendati,
imo qui sponte se denuntiaverint (S. Off. 26 iul. 1628), vel et
plene convicti fuerint et a iudice puniti (S. Off. 11 febr. 1661,
ad 13), praesertim si agatur de novo crimine vel de sollicita­
tione alterius : dummodo adhuc vivant; — non autem defuncti
(S. Off. 27 maii 1707, et 6 mart. 1839; S. Poen. 24 apr. 1884).

122

Finis enim legis non est sola emendatio sollicitantis, nec sola eius pu­
nitio, sed utrumque simul; quare denuntiandi etiam sunt illi qui iam
emendati sunt, aut iam puniti, quia finis totalis legis nondum cessavit;
non autem defuncti, quia finis non amplius obtineri potest, sed cessavit
totaliter. Quare si aliqui de denuntiando crimine iudicialiter fueiint plene
convicti, et simul plene et perfecte emendati appareant ita ut reincidentia non videatur timenda, non esset amplius obligatio denuntiandi; sed
id vix valet in praxi, nam, ut notat De Sinet, De Absolutione complicis
et Sollicitatione, n. 86, « attento stricto secreto in huiusmodi causis
servando, vix unquam constet ob quodnam crimen convictus fuerit et
punitus sacerdos ».

B. Ad denuntiandum obligantur poenitentes sollicitati,
etiamsi sollicitationem non intellexerint et nonnisi serius
cognoverint (S. Off. 11 maii 1707), vel, e contra (S. Off.
25 iul. et 27 sept. 1624), ipsi consenserint, aut prius sollici­
taverint, ita ut sollicitatio fuerit mutua, cum possint hoc reticere,
imo et negare, si desuper, quod absit, interrogentur (S. Off.
25 iul. 1624, et 20 febr. 1867, n. 6); — etiam si longum tem­
poris intervallum intercesserit (prop. 6 damn, ab Alex. VII),
crimen manserit occultum et defectus sit probationis, aut si
promiserint et iuraverint se nunquam esse denuntiaturum,
quia promissio de re illicita non tenet, et iuramentum non
potest ligare ad iniquitatem; — imo si ab altero denuntiatio
iam facta fuerit : lex enim adstringit singulos sollicitatos.
Excusantur tamen 1 ) ob mortem sacerdotis sollicitantis, ut
dictum est;
2 ) ob magnum incommodum extrinsecum, quamdiu durat
(S. Off. 21 febr. 1630, et 20 febr. 1867, n. 5) : ita damnum
notabile seu grave periculum in bonis vitae, famae, vel
fortunae, etiam, probabiliter, pro consanguineis valde proxi­
mis, nisi ex omissione bonum commune religionis graviter
periclitaretur; item impossibilitas moralis, quae in quibusdam
regionibus sat facile haberi potest, denuntiationem faciendi
sive oraliter sive per litteras (S. Off. 21 febr. 1630, et 22 ian.
1727); — non autem incommodum praecepto intrinsecum,
ut timor cuiusdam indignationis incurrendae apud sollicitan­
tem, verecundia in manifestanda sollicitatione, periculum levis
incommodi aut leve periculum gravioris; nec etiam periculum
propriae infamiae aut publicitatis quod ob cautiones adhiberi
solitas non datur;
3) ob dispensationem S. Officii quae raro conceditur; peti
tamen potest si poenitens, etiam irrationabiliter, omnino recu­
set denuntiationem facturum (S. Off. 20 febr. 1867, n. 7) ;
aliquando enim si nimia adsit poenitentis repugnantia, aut non
tanta denuntiationis utilitas, dispensari potest.
123

Praeter ipsum poenitentem, in iure novo iam videtur urgeri non posse,
ut alii qui sollicitationem certo noverint, ad denuntiandum, vi legis eccle­
siasticae, obligentur. Canon enim 904 expresse dicit : poenitens; —
quamvis tamen optimi auctores, ut De Smet et Vermeersch, ius anti­
quum hac in re adhuc vigere defendant; sed id non est certum. Nun­
quam tamen denuntiare debuerunt illi qui rem sciebant ex secreto pro­
fessionali; nec ipse confessarius sollicitans debuit denuntiare seipsum
(S. Off. 17 nov. 1624), quamvis, si faciat, mitius tractetur et erit immu­
nis a poenis vindicativis, non tamen semper a medicinalibus (S. Off.
20 febr. 1867, n. 13).

C. Confessarii sub gravi monere tenentur poenitentes de
obligatione denuntiandi, etiamsi isti bona fide obligationem
ignorent, et praevideantur ut denuntiare renuant (S. Off. 20
febr. 1867, n. 3 ) : id enim postulat bonum commune: — excep­
to solo mortis articulo, ne poenitentes in periculum damnationis
coniiciantur. Porro confessarii docere debent obligationem
denuntiandi, tempus intra quod est implenda, poenam incur­
rendam, modum denuntationem faciendi. Quodsi poenitentes
absque gravi ratione excusante denuntiare renuant, non sunt
absolvendi, utpote indispositi (S. Off. 20 febr. 1867, n. 5):
sed confessarius recurrere potest ad S. Poenitentiariam aut
S. Officium, ad instructiones accipiendas vel etiam obtinen­
dam dispensationem.
Nec ab onere denuntiandi liberantur ex eo quod confiteantur apud
ipsum confessarium sollicitantem, qui eos monere contra seipsum non
tenetur, uti patet ex ipsis verbis Constitutionum pontificiarum; Alexan­
der VII damnavit propositionem 7 : « Modus evitandi obligationem
denuntiandae sollicitationis est, si sollicitatus confiteatur cum sollicitante :
hic potest ipsum absolvere absque onere denuntiandi ».

D. Poenitentes sollicitati denuntiare négligentes contrahunt
ipso facto excommunicationem. Ad quam incurrendam requi­
ritur 1 ) obligatio denuntiandi certa; 2) omissio culpabilis, quae
supponit cognitionem obligationis, et etiam censurae, ita ut
huius ignorantia excuset, nisi sit affectata: 3) tempus unius
mensis elapsum, quod currit a momento quo persona sollici­
tata obligationem et tempus implendi ac censuram adnexam
noverit.
Talis poenitens absolvi nequit, nisi denuntiationem fecerit, vel saltem
facere serio promiserit; quo facto, potest absolvi a simplici confessario,
quia censura nemini est reservata. « Quodsi postea, mutata voluntate
non denuntiet, censura non reviviscit, ait Noldin, Th. Μ. III, n. 379,
quia de reincidentia nihil habetur ».

124

V. Modus faciendi denuntiationem. — Secundum normar'
iuris :
A. Denuntiatio facienda est S. Officio, vel Ordinario loci
(can. 904), i. e. episcopo, — vel abbati nullius, — administra­
tori, vicario aut praefecto apostolico, — illique qui deficien­
tibus praedictis succedit in regimine (can. 198 § 1, v. g. vicario
capitulari), aut eorum delegato: — non autem vicario generali
sine mandato speciali (S. Off. 14 iul. 1753 et 20 mart. 1901.
et can. 2220 §2), nec a fortiori superioribus religiosis (can.
501 § 2), qui, licet sub nomine Ordinarii veniant, non tamen
sub nomine Ordinarii loci (can. 198 § 2).
Per se autem denuntiatio facienda est proprio Ordinario sacerdotis
sollicitantis; practice tamen fieri etiam potest coram Ordinario loci in
quo delictum commissum fuit, vel et Ordinario poenitentis, qui tunc
susceptam denuntiationem transmittere ad S. Officium vel ad Ordina­
rium proprium sollicitantis debet.

B. Denuntiatio facienda est personaliter et viva voce, ab
ipsa persona sollicitata,
vel 1 ) coram episcopo eiusve delegato, et alio ecclesiastico
viro tamquam notario fungente, ac cum iuramento et sub­
scriptione nominis (S. Off. 20 febr. 1867, n. 6):
vel 2) viva voce et personaliter, coram confessario aut alio
ecclesiastico viro, ad hoc ab episcopo deputando, sed sine
interventu notarii (ib. n. 8).
Ad quam denuntiationem faciendam, in praxi ordinario
praecedere debet denuntiatio extraiudicialis.
Quae ita congrue fieri potest :
a) Si persona sollicitata scribere valeat, scribat ipsa ad episcopum,
propria manu, ac in litteris non anonymis sed subsignatis nomine et
domicilio suo, exponat se ad denuntiationem faciendam teneri seque
rogare ut indicetur modus quo sit facienda, aut mittatur persona
delegata ad eam excipiendam; — vel etiam delinquentem manifestet,
referens locum, tempus, occasionem, vices ac singula adiuncta, necnon
utrum in actu confessionis, an prius vel post evenerit, nomen quoque
ac munus confessarii, aut, si id ignoretur, descriptionem accuratam
eius personae. Paratamque se dicat ut instructionibus ab episcopo dandis
prompte se conformet; addendo, si rationes graves adsint, se non posse
adire curiam episcopalem, sed delegatum mittendum expectare, aut
etiam soli confessario denuntiationem congrue fieri.
b) Si scribere nesciat, aut sine gravi incommodo nequeat, episcopum
per se vel per fidum internuntium adeat; — et si id non possit (aut non
velit), expedit ut (de licentia poenitentis) scribat confessarius (ib. n. 7).
non quidem ad denuntiationem loco poenitentis peragendam, sed ad
informandum episcopum, sub pseudonominibus, de sollicitationis facto
et ad postulandum, impossibilitate poenitentis spectata, opportunas in­

125

structiones. Ad id tamen confessarius stride non tenetur; nisi exceptionaliter grave damnum publicum immineat. Et si confessarius nolit, expectare poterit poenitens occasionem alterius confessarii qui hoc minis­
terio fungi velit.
Poenitens qui monuerit episcopum, huiusque mandatis stare paratus
sit. potest absolvi, ac per se sufficit ut deinceps responsum episcopi
expectet.

C. Ordinarius, iuxta Instructionem S. Officii, 20 febr. 1867,
n. 10, sedulo inquirere debet utrum persona denuntians sit fide
digna, et, antequam contra denuntiatum procedatur, perspectum
habere, « quod mulieres vel viri denuntiantes sint boni nominis
neque ad accusandum vel inimicitia vel alio humano affectu
adducentur ».
« Ordinarius igitur toties quoties aliquam de infando sollicitationis
crimine denuntiationem acceperit, illico ad diligentias (i. e. iudicialem
investigationem circa famam denuntiati et denuntiantis) procedet. Ad
quem finem, vel per se vel per sacerdotem a se specialiter delegatum,
advocabit (separatim scii, et qua debet circumspectione) duos testes,
quantum fieri potest, ex coetu ecclesiastico, utrumque vero omni ex­
ceptione maiores, qui bene noverint cum denuntiatum tum omnes et sin­
gulos denuntiantes, eosque sub sanctitate iuramenti de veritate dicenda
et de secreto S. Officii servando, iudicialifer interrogabit, testimonium
scripto referens, iuxta insequentem formulam; utriusque vero testimonii
atque una simul respectivae denuntiationis authenticum exemplum directe
tutaque via ad hanc Supremam Congregationem quamprimum transmit­
tet... Quodsi inveniri nequeant duo tantum testes qui noverint una simul
denuntiatum et omnes et singulos denuntiantes, plures vocari debent.
Tot nempe in hoc casu testes ut supra vocandi erunt quod oportebit ut
duplex quoad denuntiatum et unumquemque denuntiantem habeatur tes­
timonium ». Ita Instructio S. Officii, 6 aug. 1897, ex qua sequitur, ut
episcopus iam non possit iudicialifer contra denuntiatum procedere, an­
tequam praefata documenta S. Officio transmiserit ab eoque responsum
acceperit.

VI. Poenae contra sollicitantes sunt ferendae sententiae.
Non tamen statim a prima denuntiatione possunt infligi, nisi
forsan fama mala sit et denuntians omni exceptione maior;
sed praxis est quod
1 ) post unam vel alteram denuntiationem, tamquam
suspectus de crimine, confessarius denuntiatus observetur;
2) vel etiam ut paterne moneatur aut, si crimen sit certum,
et salutari poenitentiae subiiciatur, quales sunt : amotio a
loco criminis, exercitia spiritualia peragenda;
3) post tertiam denuntiationem in iudicium vocetur. Quod
supponit reum admitti ad defensionem.
Tres autem poenae infligi possunt (can. 2368, § 1) : a) sus­
pensio a celebratione missae; b) suspensio ab audiendis con­
126

fessionibus vel ad eas inhabilitas; c) privatio beneficii, vocis
activae et passivae, dignitatis, et inhabilitas ad ea; imo, in
casibus gravioribus, degradatio. — Censurae, quia ferendae
sunt sententiae, censentur esse ab homine (can. 2217, § 1,
3°); unde non possunt remitti nisi ab Ordinario qui illas
inflixit, aut a superiore competente (can. 2245, § 2).
Quodsi reus sponte comparuerit et delictum sincere confessus fuerit,
dimitti debet monitus et poenitentia punitus; nisi iam denuntiatio facta
fuerit, quo casu poena imminuetur (S. Off. 20 febr. 1867. n. 13).
Ipsa sollicitatio non subiicitur reservationi; unde, si alia omnia requi­
sita adsint, a simplici confessario potest remitti (S. Off. 13 sept. 1859,
ad 3), nisi tamen simul adsit casus absolutionis complicis; — sed mo­
nendus est sacerdos poenitens ne personae sollicitatae confessionem
excipiat, ut ita periculum relapsus vitet.

VII. Poenae contra falsos denuntiatores. — A falsis de­
nuntiantibus protegendi sunt confessarii innocentes. Quare per
se vel per alios (v. g. per confessarium) falso denuntiantes
incurrunt gravem poenam, et quidem duplicem :
a) Falsa denuntiatio apud iudices ecclesiasticos est pecca­
tum ratione sui S. Sedi reservatum. Ita ex can. 894. Ad quod
incurrendum oportet :
1 ) quod denuntietur sacerdos ut reus sollicitationis proprie
dictae, scii, in connexione ad confessionem, sicut supra expli­
catum fuit;
2) quod denuntiatio sit falsa (materialiter et formaliter),
ita ut confessarius huius delicti non cognoscatur reus, quamvis
forsan aliorum delictorum similium reus sit;
3) quod denuntiatio apud iudices ecclesiasticos facta
fuerit, quod plures intelligunt strictiore et formali sensu de
denuntiatione iudiciali. Et, si ita intelligendum sit, quod tamen
certum non est, non sufficeret denuntiatio anonyma, aut sim­
plex epistola subsignata.
A praedicta reservatione non excusat ignorantia, quia
reservatio peccati non mera poena est, sed principaliter et
immediate avocatio ad tribunal superioris et ideo restrictio
potestatis confessarii, quae solum mediate afficit poenitentem
(can. 893, § 1), et quia a lege inhabilitante nulla ignorantia
excusat (can. 16, § 1).
De Smet tamen censet contrarium, quia secundum Constitutionem benedictinam ista reservatio est poena medicinalis, a qua. secundum can.
2229 § 3, ignorantia excusat quae non sit crassa. Sed id non amplius
valet in novo iure, in quo expresse dicitur (can. 893) reservationem limi-

127
9

tare potestatem confessant, et in canone immediate sequenti (894) falsa
delatio dicitur unicum peccatum ratione sui reservatum S. Sedi. Ergo
non amplius est principaliter poena medicinalis, sed avocatio ad tribunal
superioris et iurisdictionis restrictio; ut iam generatim agnoscitur. —
Ceterum practice raro adest ignorantia, cum denuntiantes confessarium
debeant a iudice vel delegato moneri de reservatione.

b ) Falsa denuntiatio, apud superiores facta, incurrit excom­
municationem speciali modo S. Pontifici reservatam. Ita ex,
can. 2363. Quibus terminis omnino generalibus comprehendi
videtur, non solum stricte iuridica apud iudices formaliter
agentes qua tales, sed quaecumque denuntiatio ad superiores
directa, etiam per epistolam; non tamen anonyma, quippe quae
nullam vim habet (S. Off. 20 febr. 1867, n. 6). Sane, non
sola denuntiatio quae fit in ipsa instructione iudiciali, sed etiam
illa quae id quaerit et monet de instructione contra aliquem
facienda, iam fit apud superiores ut tales’.
A poena tamen excusat ignorantia, non quidem solius reser­
vationis, sed censurae, non tamen crassa nec affectata. Ab
ipsa nemo potest absolvi nisi :
1 ) falsam denuntiationem formaliter retractaverit apud
superiorem, vel medium ad hoc sufficiens iam posuerit, aut,
si hic et nunc sit impossibile, id serio promiserit;
2) omnia damna ex calumniosa damnatione secuta pro
viribus reparaverit;
3) acceptaverit gravem et diuturnam poenitentiam. Gravis
est illa quae pro gravi culpa in sacramento dari per se debet;
diuturna quae per 6 circiter menses vel ultra durat, attenta
qualitate personae et operis impositi natura et frequentia.
Ex quibus omnibus sequitur :
1) censuram reservatam latius se extendere quam peccatum ratione
sui reservatum;
2) nihilominus contrahi posse reservationem peccati quin contrahatur
reservatio censurae, v. g. propter ignorantiam;
3) reservationem censurae aliquando cessare, quin cesset reservatio
peccati, et vice versa cessare reservationem peccati v. g. in casu aegroti
e domo exire nescientis, quin ideo cesset reservatio censurae;
1 Hic etiam valorem habet, quod notat De Smet, o. c., n. 123
(demonstrare nitens denuntiationem etiam extraiudicialem apud iudicem
esse peccatum ratione sui reservatum), nimirum quod alias « passim
non esset locus casui falsae denuntiationis in locis non paucis, in illis
casibus non raris, in quibus Episcopus procedit in casu sollicitationis
ex informata conscientia, siquidem tunc ad denuntiationem iuridicam
non est recurrendum et passim non recurritur de facto: nimis saepe
elideretur lex illa poenalis provide inducta ».

128

4) illum qui ab una absolvere potest, non semper absolvere posse ab
altera;
5) complices etiam utraque reservatione attingi, quippe qui per alios
denuntiant; scii, iubentes, mandantes, consilium dantes, rogantes, pro­
mittentes, comminantes, etc., uno verbo omnes qui positive et efficaciter
concurrunt ad falsam denuntiationem.

VIII. Corollaria de sollicitatione dubia.
1. In dubio an
actio exercita aut verba prolata prae se ferant et significent
sollicitationem, si de sola confessarii intentione dubitetur, finis
adfuisse praesumitur consentaneus actioni exercitae aut verbis
prolatis.
2. Si actio externa non solum secundum se, sed etiam
spectatis omnibus circumstantiis et indiciis tum ex parte rei
tum ex parte agentis maneat ambigua, ita ut delictum vere
dubium sit, benigniores partes praeferri possunt et denun­
tiatio non est de praecepto.
3. Si certa sit sollicitatio, sed de persona dubitetur, denun­
tiatio facienda est ut superior inquirere possit de persona
sollicitantis, si inquisitio facile fieri possit absque periculo
infamandi innocentem; unde: a) denuntiandum erit si spes
probabilis adsit quod iudex diligentia sua reum ignotum dete­
gere valeat; b) e contra qui inter duas personas dubius haeret
et utramque in denuntiatione indicare deberet, a denuntiatione
plerumque abstineat ne famae innocentis noceat.

IX. Regulae practicae pro confessariis.
A. Erga sacerdotem sollicitantem.
Confessarius audiens sacerdotem sollicitationis reum :
1 ) per se potest illum absolvere, quia sollicitatio non est
casus reservatus (S. Off. 15 sept. 1859, ad 3); iam punitum
tamen et suspensum, a suspensione absolvere non potest, quia
— utpote ferendae sententiae — est tamquam ab homine et
ideo reservata;
2 ) non absolvat nisi enormitatem criminis prius ante oculos
ponat et ad ferventiorem contritionem excitet, contritum tamen
etiam animet plena fiducia in infinitam misericordiam Dei;
3) exigat ut scandalum reparet, et in posterum abstineat ab
audiendis confessionibus personae sollicitatae:
4) recidivum autem, post poenitentiam pluries vel respectu
plurium poenitentium relapsum, non absolvat, nisi signa con­

129

tritionis extraordinaria attulerit et praevie promiserit dimittere
officium confessarii quod ipsi est occasio proxima, aut trans­
lationem ad alium locum postulare ubi minori exponitur peri­
culo; vel, si haec sint impossibilia, nisi saltem promiserit
efficaciora omnino adhibere remedia vitae spiritualis valde
ferventis et mortificatae;
5) sedulo examinet an cum poenitente sacerdos sollicitans
non peccaverit, et complicem non absolverit, quo facto adesset
casus absolutionis complicis, qui plectitur excommunicatione
specialissime reservata S. Pontifici de quo diximus supra Qu.
1. η. IX.
B. Erga poenitentem sollicitatum. Confessarius audiens in
confessione personam fuisse sollicitatam :
1 ) sedulo examinet an persona denuntians sit fide digna :
saepe enim mulierculae ex invidia, odio, vindicta, zelotypia,
levitate, hysteria, aliisque causis de confessario narrant
prorsus falsa, aut, quia earum sollicitationes repulsae sunt,
accusant innocentem; unde si de veracitate personae dubitet,
de atrocitate falsae denuntiationis moneat dicens etiam esse
casum S. Pontifici reservatum. Caveat autem ne sollicitantis
nomen inquirat:
2) inquirat an obligatio denuntiandi sit certa; quodsi rem
non possit statim diiudicare, poenitentem ad se altera die
redire moneat, et, si poenitens id non possit (vel non velit),
cum altero confessario de ea colloqui et ipsi obtemperare
iubeat;
3) si casus est certus,moneat de denuntiandi obligatione
etiam sub poena excommunicationis imposita; a qua moni­
tione facienda, ob bonum publicum, nulla bona fides in poe­
nitente excusat (S. Off. 20 sept. 1867, η. 3);
4) si poenitens denuntiare promittat, nonnunquam pru­
dentia docebit ut absolutio concedatur solum postquam
denuntiatio facta fuerit, idque maxime a) si poenitens de­
nuntiationem alia vice promissam non adhuc ad exitum
perduxerit: b) si promittat quidem sed cum sat magna
resistentia, aut si quaedam in denuntiando praevideatur
difficultas; c) si statim (moraliter) denuntiationem perficere
possit. Si tamen promissio sit sincera et absolutio commode
differri nequeat, illico absolvi poterit;
5) si poenitens denuntiare nolit, inquirat an sit causa gra­
vis excusans; et si adsit, poterit penitens absolvi dummodo
130

promittat se denuntiaturum si causa cessaverit aut minus
urgeat (S. Off. 21 febr. 1630, 20 maii 1842, et 20 febr. 1867,
n. 5);
6) si non adsit ratio vere excusans, meliori quo possit modo
suadeat poenitenti ut denuntiet. Ad quod efficaciter suaden­
dum, vanis excusationibus poenitentis opponat gravitatem
sacrilegii in sacerdote sollicitante, necessitatem omnimodam
in re tam gravi obediendi legibus Ecclesiae, ac poenam
excommunicationis incurrendam; ostendatque nullum esse
periculum infamiae quia non tenetur poenitens manifestare
consensum, ipse autem confessarius potest delegari ad denun­
tiationem recipiendam, et sollicitans denuntiatus tantum post
tres denuntiationes solet in iudicium vocari;
7) si nihilominus poenitens omnino nolit, eum — utpote
indispositum — sine absolutione dimittat, et alio tempore ad
se redire faciat, interea recurrens ad Ordinarium, vel ad
S. Poenitentiariam aut S. Officium, ut instructiones obtineat,
vel et dispensationem. A S. Poenitentiaria enim interdum
obtinetur ut poenitens ab obligatione denuntiandi dispensetur;
aut, indicato nomine sacerdotis sollicitantis, proprium abscon­
dere possit;
8) attendat, num poenitens qui sollicitationi consenserit,
etiam complex fuerit sacerdotis in peccato turpi, et ab eo forte
fuerit absolutus; quo casu ratio habenda esset confessionum
quae fuerunt invalidae, ut supra expositum fuit in Q. 1.
X. Documentum : Litterae denuntiationis. Cum unicui­
que confessario accidere possit, ut ab Ordinario delegetur ad
recipiendam a poenitente denuntiationem sacerdotis sollici­
tantis, placeat hic modum subiicere recipiendi denuntiationes
sine interventu notarii transmittendas, iuxta Instr. S. Off., 20
iulii 1890.
< Ex mandato Illustrissimi ac Reverendissimi Episcopi Ordinarii N.N.
dato sub die... vocata personaliter comparuit die... coram me infrascripto sistente in (notabit locum, ubi repetitur ad actum recipiendum)
ad hunc actum ab Illustrissimo ac Reverendissimo N. specialiter delegato
N.N. nubilis (vel nupta), degens in hac civitate N.N. in paroecia N.N.
filia (vel uxor) N.N., aetatis suae... conditionis civilis (aut agricolae,
aut famulatui addictae), cui delato iuramento veritatis dicendae, quod
praestitit tactis S.S. Dei Evangeliis, fuit
Inter. An sciat vel imaginetur causam vocationis et praesentis exa­
minis?
Resp. ...

131

Inter. A quot annis usa sit accedere ad Sacramentum Poenitentiae?
Resp. ...
Inter. An semper apud unum eumdemque Confessarium Sacramentum
Poenitentiae receperit, vel apud plures Sacerdotes : insuper an in unâ
eâdemque vel in pluribus ecclesiis?
Resp. ...
Inter. An a singulis quibus confessa est Sacerdotibus exceperit sanctas
admonitiones et opportuna praecepta quae ipsam examinatam aedifica­
rent, et a malo arcerent, et quatenus etc.?
Resp. ...
Notandum. Si responsio fuerit affirmativa, id est. si dicat se bene
semper fuisse directam, tunc interrogatur sequenti modo :
Inter. An sciat vel meminerit aliquando dixisse vel audivisse quod
quidam Confessarius non ita sancte et honeste sese gesserit erga poeni­
tentes; quin murmurationes, seu verba contemptibilia contra ipsum Con­
fessarium prolata fuerint : ex. gr. quod ipsa examinata ab uno vel a
pluribus poenitentibus atque ab uno abhinc anno, vel a quatuor, aut
tribus mensibus similia audierit?
Notandum. Si post hanc interrogationem et animadversionem examinata
negare pergat, claudatur actus consueta formâ, quae ad calcem huius
instructionis prostat.
At, si quidquam circa aliquem Confessarium, iuxta ea de quibus in­
terrogatur, aperuerit, ulterius interrogabitur, prout sequitur :
Inter. Ut exponat nomen, cognomen, officium, aetatem Confessarii, et
locum seu sedem confessionis: an sit presbyter Saecularis vel Regularis,
et quatenus etc.
Resp. ...
Inter. Ut exponat seriatim, sincere et clare, ea omnia quae in sacra­
mentali confessione vel antea vel postea vel occasione confessionis audierit
a Confessario praedicto minus honesta : vel an ab eodem aliquid cum
ipsa inhoneste actum fuerit nutibus, tactibus seu opere, et quatenus etc.
Notandum : hoc loco iudex solerter curabit ut referantur iisdem ver­
bis, quibus Confessarius usus fuerit, sermones turpes, seductiones, in­
vitamenta conveniendi in aliquem locum ad malum finem, aliaque omnia,
quae crimen sollicitationis constituunt, adhibitâ vernacula linguâ, in quâ
responsiones sedulo et iuxta veritatem exarabuntur; animum addat exami­
natae, si animadvertat eam nimio timore aut verecundia a veritate pate­
facienda praepediri, eidem suadens omnia inviolabili secreto premenda
esse. Denique exquiret tempus a quo sollicitationes inceperint, quamdiu
perduraverint, quoties repetitae, quibus verbis et actibus malum finem
redolentibus expressae fuerint. Cavebit diligenter ab exquirendo consensu
ipsius examinatae in sollicitationem, et a quacumque interrogatione, quae
desiderium prodat cognoscendi eiusdem peccata.
Inter. An sciat vel dici audierit praedictum Confessarium alias poeni­
tentes sollicitasse ad turpia; et quatenus eas nominet (atque hic iubebit
nomen, cognomen, et saltem indicia clariora, quibus aliae personae sol­
licitatae detegi possint).
Notandum : Si forte inducantur aliae personae sollicitatae, erit ipsius
iudicis eas prudenter advocare, et singillatim examinare iuxta formam

132

superius expositam.
Resp. ...
Inter. De famâ praedicti Confessarii tam apud se quam apud alios?
Resp. ...
Inter. An praedicta deposuerit ex iustltiae et veritatis amore, vel potius
ex aliquo inimicitiae vel odii affectu, et quatenus etc.
Resp. ...

Quibus habitis et acceptatis, dimissa fuit, iurata de silentio servando
iterum tactis S.S. Dei Evangeliis, eique perlecto suo examine in con­
firmationem praemissorum se subscripsit, (si fuerit illiterate, dicatur : et
cum scribere nesciret, fecit signum Crucis).
(Subscriptio personae examinatae.)
Acta sunt haec per me N.N. ab 1111»0 eu Revm<> Antistite N.N. ut
supra specialiter delegatum ».

Integrum deinde actum directe ad proprium Ordinarium delegantem
transmittit, (tuto nimirum, ne forte perdatur), una cum instructione et
litteris acceptis, nihil omnino apud se retinendo.

133

INDEX
Benevolo lectori ................................................................
Introductio de Ministro Poenitentiae et eius Potestate
in genere .............................................................
7

5

CAPUT 1
De ipsa Potestate Confessarii
QUAESTIO PRIMA. De Potestate Ordinis ...............

11

QUAESTIO SECUNDA. De Potestate Iurisdictionis

16

CAPUT II

De Concessione et Limitatione Potestatis Confessarii

QUAESTIO PRIMA. De Iurisdictione Confessarii in
genere, ordinaria et delegata ...........
19
QUAESTIO SECUNDA. De Iurisdictione quam sup­
plet Ecclesia .....................................................
27

QUAESTIO TERTIA. De Limitatione Iurisdictionis
quoad personas .................................................
30
QUAESTIO QUARTA. De Restrictione Iurisdictionis
quoad peccata reservata ................................
36

135

CAPUT III

De Usu Potestatis Confessarii
QUAESTIO PRIMA. De Essentia Formae Absolu­
tionis ...............................................................
44
QUAESTIO SECUNDA. De Significatione Formae

48

QUAESTIO TERTIA. De Requisitis ad Validitatem
et Liceitatem Formae Absolutionis ...................
49

CAPUT IV

De Officiis Potestatis Confessarii

Introductio de Officiis in genere ...................................

58

QUAESTIO PRIMA. De Officiis ante actum confes­
sionis seu de Confessarii Dotibus ....................
59
Articulus I. De Scientia Confessarii .......................
60
Articulus II. De Confessarii Prudentia ...................
64
Articulus III. De Confessarii Bonitate vitae ...........
67

QUAESTIO SECUNDA. De Officiis in actu confes­
sionis ...............................................................
70
Articulus I. De Obligatione audiendi confessiones 71
Articulus II. De Officiis ad absolutionem praeviis 72
Articulus III. De Obligatione concedendi, dene­
gandi, vel differendi absolutionem .......................
79
QUAESTIO TERTIA. De Officiis post actum confes­
sionis ...............................................................
86
Articulus I. De Obligatione Sigilli sacramentalis 87
Articulus II. De Obligatione non utendi Notitia in
confessione acquisita .............................................
96
Articulus III. De Obligatione supplendi Defectus
seu corrigendi errores ........................................... 100
136

CAPUT V
De Abusu Potestatis Confessarii

QUAESTIO PRIMA. De Absolutione Complicis in
peccato turpi ..................................................... 104
QUAESTIO SECUNDA. De Sollicitatione Poeniten­
tis ad turpia ..................................................... 114

137

Opuscula edita a R. P. MERKELBACH, Ο. P.
in collectione « Quaestiones Pastorales »
grato animo fuerunt universim recepta atque
pluribus laudibus comprobata.
I. DE CASTITATE ET LUXURIA: editio 3a
...His chapter on the causes of and remedies of carnal sins is welltimed. and will be especially valuable for confessors and directors
of youth.
The Month.
Bref, clair, méthodique : premières qualités d'un sommaire que
l'auteur a voulu, autant que possible, complet pour qu’il fût pratique.
Heureux choix des notions anatomiques et physiologiques préliminaires :
on trouve ici des détails ordinairement passés sous silence, et néanmoins
indispensables. Nous ne pouvons relever toutes les particularités dignes
d éloges de cet ouvrage : nous n’en finirions pas.
Collationes Namurcenses.
Hoc opusculum Cl. A. de meliore nota commendamus : scite, enim, et
continenter rem jam multum ac diu agitatam, eamque difficilem sane,
absolvit.
Divus Thomas, Piacenza.
Geen theoretische uitwijdingen, maar de juiste, zekere uiteenzetting van
al wat gevergd wordt om den betrouwbaren raadsman en biechtvader te
vormen.
Ons Geloof.

II. DE EMBRYOLOGIA ET DE MINISTRATIONE
BAPTISMATIS: editio 2a
Ce volume réunit et développe un peu plus que ne le font les traités
généraux de morale les questions se rapportant à l'avortement, aux inter­
ventions chirurgicales, à l’administration du baptême. Dans ces matières,
qui donnent lieu à tant de cas de conscience angoissants, on apprendra
avec grand intérêt l'opinion de l’éminent professeur, dont la finesse
d’analyse et la rigueur de raisonnement sont assez connues. Il prouve
solidement les solutions sévères proposées par l'Eglise; il refuse très heu­
reusement de proclamer une obligation certaine, quand elle ne se laisse
pas prouver d'une manière suffisante.
J. Salsmans. S. J., Nouvelle Revue théol.
La dottrina in generale è sicura, l'esposizione chiara e ordinata, il fine
inteso dall’A. ottimo. L’opusculo riuscirà certamente utile, massime ai
sacerdoti che esercitano la cura d’anime. Noi la reccomandiamo volentieri.
Felice M. Capello, S. J., Gregorianum.

138

m. DE VARIIS POENITENTIUM CATEGORIIS:
editio 2a
...Les doctrines sont nettement exposées, les arguments sommairement
mais solidement proposés, les solutions franchement données. Et nous
ouvrirons cet ouvrage avec la certitude que nous trouverons ce que nous
cherchons. Car tout y est de ce qui doit y être, et il y a plus qu'on ne
croyait trouver. Tous les genres de pénitents sont passes en revue, depuis
les enfants, les simples, les occasionnaires, les récidifs, les consuétudinaires,
les malades, etc., etc., jusqu'aux anormaux, les dévôts, les contemplatifs
etc., etc. L'auteur profite de ces diverses questions pour esquisser de
petits traités spéciaux: ...sur la contemplation et ses degrés, ...sur la
moralité des danses et des toilettes. ...l'absolution des excommuniés,
...les tempéraments. Que de choses instructives les professeurs de
pastorale n’ont pas le temps de développer devant leurs élèves! Voici
qui est fait par un maître. Aux confesseurs de le consulter : ils ne s'en
repentiront pas.
G. Kiselstein, Revue Eccl. de Liège.
Een werkelijk voortreffelijke pastoraal-theologische verhandeling over
de toediening van het H. S. der Biecht geeft ons P. M.... Door zijn
heldere uiteenzettingen en juist oordeel krijgt dit boek een eigen waarde
van groot nut voor iederen Biechthoorder.
Studiën.

V. DE PARTIBUS POENITENTIAE ET
DISPOSITIONIBUS POENITENTIS:
Comme les deux volumes qui l'ont précédé, celui-ci est une somme
de doctrine dogmatique et morale, en même temps qu'un précieux manuel
de pastorale. Il est le fruit de nombreuses lectures mais aussi de longues
réflexions. A tout ce qu'il touche l'auteur met un cachet d'ordre et de
mesure, et il ne se déclare satisfait que lorsqu'il l’a rendu massif d’idées
proposées, expliquées, défendues et coordonnées. Trop modestement il
intitule ses travaux : Quaestiones pastorales. Lisez le présent ouvrage, et
vous verrez qu'il n’y manque aucun aspect qui puisse figurer dans un
traité étendu, pas même les aperçus historiques puisés chez les auteurs
universellement estimés. On trouvera ici ce qui regarde la matière du sacre­
ment de Pénitence, matière éloignée et matière prochaine, c’est-à-dire les
actes du pénitent : contrition, confession et satisfaction, avec les diverses
questions qu'on est accoutumé de traiter à leur sujet.
G. Kiselstein, Rev. Eccles, de Liège.
In verscheidenen Faszikeln, gibt M. die wichtigsten Lehrstücke des
Pastoral heraus. Die Faszikel sind im wesentlichen eine dankenswerte
Zusammen tellung der von verscheidenen Autoren vorgetragenen Lehren.
Zeitschrift fûr kathol. Theolog.

139

Allerlei vraagstukken. anders over verschillende traktaten verdeeld en
soms slechts terloops aangeraakt, vinden we hier systematisch geordend
en breedvoeriger besproken met verwijzing naar de beste auteurs. Dit is
wel de groote verdienste van deze serie.
Studiën.

... Een reeks van pastoraal-theologische brochures, welke naar onze
meening de bijzonder aandacht vooral ook der dienstdoende Geestelijkheid overwaardig is... De flinke sprekende druk, in afwisseling van
gewone letter, vette letter en cursiefletter, beantwoordt aan den inhoud.
De Schr. toont zich in deze brochuren een uitstekend theologant, wiens
werken, tegelijkertijd theoretisch en praktisch, de hoogste aanbeveling
verdienen. M. van Grinsven, C.ss.R., Nederlandsche Katholieke Stemmen.

C. SALMON, Ο. P.
VII. DE MATRIMONII SACRAMENTO
Ce 7® fascicule des Quaestiones Pastorales est un bon résumé du traité
du mariage: bref, clair, pratique... Il est bien au courant des décisions
les plus récentes de la Commission Pontificale d'interprétation du Code.
A. C., Collctiones Namurcenses.
Il est un résumé très bien fait des enseignements courants... Nous
ne connaissons pas d'ouvrage de ce genre qui lui soit supérieur.
•
Revue Eccl. de Liège.
Le traité du « Sacrement de Mariage » du R. P. Salmon ne le cède
en rien à ceux du R. P. Merkelbach : même concision, même clarté,
même précision dans l'exposition de la théorie. Nous pourrions ajouter,
même souci de rattacher la pratique à la théorie et d’éclairer celle-ci par
celle-là.
Revue Dominicaine (Canada).
Hoc praecipue habetur in praesenti opere meritum laudandum, quod
utendo hac manuductione poterit sacerdos quam celeriter quasi unico
et brevi conspectu perspicere totum tractatum de matrimonio : quae
completa cognitio pro ministerio pastorali commodum sane est non exigui
momenti.
Armand Gougnard, Coli. Mechlinienses.
Presque rien sur les questions purement spéculatives, pas de longues
théories sur les points controversés, mais toujours des solutions pratiques,
franches et sûres. Grâce aux bonnes divisions mises en évidence par une
excellente disposition typographique, la consultation de l'ouvrage est
facile et rapide. D. A. S., Revue Liturgique et Monastique (Maredsous).

Le Gérant,
P. RUTIEN.

140

IMPRIMERIE VERITAS
Mont Saint-Amand (Gand) Belgique.

EIUSDEM AUCTORIS.
QUAESTIONES PASTORALES.
I. Quaestiones de Castitate et Luxuria, 3a ed. 132 p.

II. Quaest. de Embryologia et de Ministratione Baptisma­
tis, editio altera, 88 p.
III. Quaest. de Variis Poenitentium Categoriis, editio altera.
187 p.
IV. Quaest. de Poenitentiae Ministro Eiusque Officiis, unum
vol., 120 p.

V. Quaest. de Partibus Poenitentiae et Dispositionibus
Poenitentis, unum vol., 172 p.

SUMMA THEOLOGIAE MORALIS
I. De Principiis, 1 vol. in-8° 756 p.
II. De Virtutibus moralibus, 1 vol. in-8° 994 p.

III. De Sacramentis, 1 vol. in-8° 959 p.

Ius proprietatis auctor sibi vindicat

LA PENSEE CATHOLIQUE
association sans but lucratif
est une œuvre d’enseignement
religieux. moral et social.

Quæstiones Pastorales

------- vi —------

QUÆSTIONES
DE

Variis Peccatis
IN SACRAMENTALI CONFESSIONE
MEDENDIS
QUAS IN UTILITATEM CLERI

collegit

Pater fr. Ben. H. MERKELBACH, O. P.
5. Th. Mag. et Dr et in Inst. Pontif. Angelico de Urbe
Professor Theologiae Moralis

MYRON PLEKON

La Pensée Catholique, association sans but lucratif
Liège (Belgique) — 38, Quai Mativa
PARIS (5e): Librairie Labergerie, 11, rue Cujas
AMSTERDAM: N. V. De R. K. Boek-Centrale
PADERBORN : Verlag Ferdinand Schoningh
TORINO-ROMA : Casa éditrice Marietti
LONDON, W. C. 1: B. Herder
MONTREAL : Granger Frères
MADRID : Editorial Voluntad

MCMXXXV

Nihil obstat :
Fr. B.-M. Bonte, S. T L..
Bruxellis, die 2 Aprilis 1935.
Fr. H.-M. Blsschop, S. T. L.,
Lovanii. die 9 Aprilis 1935.

imprimi potest :
Fr. M. S. Gillet. O. P..
Mag. Gen.
Romae, die 13 Aprilis 1935.

BENEVOLO LECTORI.

In opusculo « De Variis Poenitentium Categoriis », exclu
sive spectavimus poenitentes secundum varias dispositiones
eorum aut conditiones corporis et animae. Restat ut eos con­
sideremus secundum diversum statum ipsorum aut peccati
genus.
Praesens itaque libellus in complementum est doctrinae sui
antecessoris, ita ut ex utroque unum conficiatur practicum
opus. Inscribitur: « De Variis Peccatis in sacramentali confes­
sione medendis ». quae peccata sunt varia tum secundum di­
versorum quibus opponuntur statuum officia, tum secundum
diversas quibus adversantur virtutes aut praecepta, tum
secundum causalitatem quam in diversa alia exercent vitia.
Opusculum pluribus abhinc annis praenuntiatum, hucusque
non potuit videre lucem, cum interea toti fuerimus in edenda
nostra Summa Theologiae Moralis. Hoc autem, Deo dante,
feliciter peracto, inceptam scriptorum pastoralium seriem
intendimus complere isto libello practici indolis ad usum confessariorum confecto.
Ne existimetur meram esse repetitionem eorum quae expo­
sita inveniuntur in Summa Morali, vel reproductionem cuius­
dam partis ipsius. Ipsa magis speculative procedit, licet de
rebus in praxi agendis; opusculum totum fere est in practice
applicatione, ita quod valor practicus principiorum theologiae
moralis eluceat plenius.
Ut autem de variis poenitentium categoriis scribendo mo­
nuimus, ita pro peccatis medendis iterum dicimus: De his, si
novi quid quaeras, amice lector, vacuus forsan abscedes; at
quae apud auctores melioris notae sparsa invenire poteris, ad
usum confessariorum sedulo colligere voluimus. Ne autem in
detrimentum aestimationis aut valoris imminutionem id opus­
culo nostro contingere reputetur; cum ita non sit opus nostrae
parvitatis, sed probatorum auctoritate virorum atque recepti
usus appareat munitum.
Velis itaque, optime confrater, pari benevolentia utrumqtie
accipere opusculum, Tibique sit, faxit Deus, in adiumentum
ministerii sacri et in animarum salutem.
AUCTOR

De Variis Peccatis
in sacramentali confessione
medendis
Peccata quibus medendum est, omnia reduci facile possunt
ad illa quae directe adversantur officiis diversorum statuum,
— ad principaliora quae diversis virtutibus opponuntur et de­
calogi praeceptis, — et ad illa quae solent esse multorum
aliorum causa quaeque proinde capitalia vocantur.

De quibus omnibus et singulis dicere mens sane non est, sed
solum de aliquibus quae peculiarem praebent difficultatem, aut
specialem exigunt attentionem vel sanationis curam. De modo
itaque illis medendi ac de remediis contra ea suggerendis hic
quaedam subiicimus ex probatis auctoribus1.

Porro quaestiones tractandae reduci possunt ad sequentes :
I.
vitae
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)

De peccatis diversis secundum statum et conditionem
:
De coniugibus.
De filiis et parentibus.
De dominis et famulantibus.
De officialibus publicis.
De medicis et pharmacopolis.
De mercatoribus et militibus.
De sacerdotibus et parochis.
De religiosis et monialibus.

’ Cfr. elenchum auctorum quem tradidimus in op. De Variis Poeniten­

tiam Categoriis, in introductione.

7

II. De variis peccatis contra virtutes et decalogi praecepta :
§ A. De peccatis in Deum :
1 ) De quibusdam peccatis contra fidem.
2) De quibusdam peccatis contra Dei reverentiam.
3) De peccato contra Dei famulatum seu de violatione diei
dominicae.
§ B. De peccatis in proximum :
1) De peccatis in bona interna vitae et corporis.
2) De scandalo quod adversatur bonis spiritualibus.
3) De adulterio quod adversatur bono coniugii.
4) De peccatis in bona externa fortunae et de restitutione
pro iis debita.
5) De odio proximi, quod est causa laedendi famam, hono­
rem et amicitiam.
III. De peccatis capitalibus quae sunt aliorum peccatorum
causa :
1 ) De superbia et inani gloria.
2) De avaritia.
3) De gula.
4) De luxuria.
5) De acedia.
6) De invidia.
7) De iracundia.

R

CAPUT

1

DE PECCATIS DIVERSIS
SECUNDUM STATUM
ET CONDITIONEM VITAE
Sicut obligationes atque pericula in alia vitae conditione
et statu diversa sunt, ita quoque alia solent esse peccata;
quibus proinde specialem attentionem praebere non erit in­
utile. Successive spectabimus propria peccata quae contingere
possunt in coniugibus. fibis et parentibus, dominis et famulan­
tibus, officialibus publicis, medicis et pharmacopolis, merca­
toribus et militibus, sacerdotibus et parochis, religiosis et monialibus.

QUAESTIO PRIMA

De Coniugibus
I. Obligationes coniugum speciales numerari solent tres :

1° Amor mutuus et adiutorium : amor scii, intimus et spe­
cialis. ac conformis ordini charitatis, ita ut uxori reverentiam
erga maritum inspiret et obedientiam in bonis moribus et gu­
bernatione domus, quia vir est caput mulieris; vir autem uxori
sit in praesidium eique benevolentiam ostendat, quia eius
serva aut ancilla non est, sed condigna socia. Hinc mutuos
defectus in quotidiana vita patienter debent sufferre, quando­
que tamen uxor charitative maritum monere potest et adhor­
tari, vir autem uxorem, ut munia sua impleat, etiam auctoritative
9

corripere, reprehendere et castigare, sed moderate, et ordinario
leviter tantum.
2° Cohabitatio, quia matrimonium inierunt in individuam
vitae consuetudinem; unde regulariter cohabitare debent nisi
gravis ratio excuset; atque uxor tenetur virum sequi si absque
gravi damno fieri possit, non tamen si vir vagari velit, nisi
huiusmodi fuerit eius conditio ante matrimonium, quia tunc
uxor in eo praesumitur consentire.
3° Casta fidelitas quantum ad conjugale debitum, ita ut
simul omnis aditus adulterio praecludatur et imprudenti con­
suetudini cum aliena persona, ac pariter omne vitium vitetur
contra naturam; de quo sufficienter diximus in opusculo
Quaestiones de Castitate et Luxuria, q. 8.

II. Peccant graviter coniuges :
A. Generatim : 1° qui invicem odio habent, aut contumeliis
aut rixis se lacessunt;
2° qui iniustae indulgent zelotypiae;
3° qui cor suum tradunt personae extraneae diversi sexus et
coniugi illud subtrahunt, etsi corpus ad actus conjugales ipsi
relinquunt;
4° qui debitum adiutorium sibi denegare solent, maxime si
in gravi necessitate;
5° qui absque sufficiente ratione habitualiter non cohabitant:
6° qui debitum conjugale sine gravi ratione denegant, a
fortiori si fidem matrimonialem frangunt.

B. Speciatim vir :
1° si uxori alimenta denegat vel, dum possit, non procurat,
nisi ipsa propria culpa discesserit:
2° si valde dure et aspere tractat uxorem, aut eam cogit
ad labores qui eius conditionem omnino dedecent;
3° si verbis contumeliosis vel infamantibus afficit uxorem;
4° si impedit eam absque gravi causa quoad praxim reli­
gionis;
5° si graviter eam caedit;
6° si eam valde affligit crapulis suis aliisque inordinatis
passionibus;
7° si valde negligens est in gubernatione rei familiaris.
10

C. Uxor vero :
1° si maritum rixis vel verbis ad gravem iram vel blasphemiam provocet;
2” si spreto viro ipsa velit gubernare et notabiliter sit inobediens. nisi vir irrationabiliter omnino praecipiat;
3° si rem domesticam valde negligat, indulgens desidiae
vel oblectamentis; aut luxui dedita maritum exasperet;
4° si in administrationem domus habitualiter se ingerat,
non adiuvantis sed dominantis modo; nisi adsit iusta causa,
qualis est si maritus prodigus bona familiae dilapidet aut
gestioni sit ineptus: hoc ultimum tamen ne facile putet.
Quid licitum esse possit coniugibus quantum ad eorum bona fortu­
nae, et quomodo iniustitiae rei esse possunt, declaratur in tractatu de
Iustitia

III. Interrogandi coniuges sunt :
1° Uterque, an bene cum consorte conveniat ita ut sint
unanimes; an omnem sollicitudinem et curam adhibeant ad
prolis educationem christianam; an nihil sibi permittant quod
adversatur matrimonii finibus.
2° Vir, an servet fidem uxori, et familiae debitam ministret
sustentationem.
3° Uxor, an in honestis et licitis viro obediat, nonne virum
ad iracundiam vel blasphemiam provocaverit; nonne eum de­
bito coniugali defraudaverit.
Modestioribus quidem verbis quantum fieri possit, talis interrogatio
fiat, praesertim uxori, v. g. nonne inobediens viro fuerit quantum ad
matrimonium, an habeat forsan dubium quoddam quod eam mordet circa
matrimonium, etc. Haec interrogatio generatim omitti potest cum per­
sonis vere piis, nisi tamen dubitandi adsit specialis ratio.

IV. Speciales coniugibus occurrunt tribulationes, quae ex
tribus proveniunt : ex vitiis, ex malis liberorum moribus, ex
adversa fortuna’.
Quantum ad lm: a) Si coniux contra coniugem queratur, non statim
credat confessarius querentem culpa vacare, nec incognita causa alterum
condemnet, nec coram uxore culpam in maritum coniiciat licet hic sit
certo reus, quia mulieres ex natura sua procaces facile viris noxas, prae­
sertim si iudicio confessarii condemnatae sunt, obiiciunt; quare melius

* Cfr. Summa Theologiae Moralis, II, n. 181-182.
’ Cfr. Aertnijs. Th. P„ n. 144-147; Reuter, Nco-conf., n. 130-135.

11

est, re dissimulata, commendare orationem, patientiam, mansuetudinem,
maiorem sollicitudinem ad obsequia viro exhibenda.
b) Si uxor queratur de severitate et iracundia viri, confessarius sua­
deat ut pro viro oret, diligens sit in obsequiis ei praestandis, et ordina­
riis addat extraordinaria, v. g. cibos gratos ei parando dicendoque se
id facere ut bene illi sit; sit exacte obediens; taceat dum maritus iratus
aut ebrius sit. Ebrium conetur blandis verbis cubitum conducere ut dor­
miat, et postridie, si monitio profutura videatur, amanter moneat mari­
tum dum est bene affectus. Si irato respondendum sit, respondeat sua­
viter, nam « responsio mollis frangit iram, sermo durus suscitat furo­
rem » (Prov. XV. 1). Si nihil prosit, patientia opus est, qua solatium
a Deo et meritum consequatur.
c) E contra, si uxor attentet viro dominari, suadendum est viro ut
dehortetur uxorem suaviter, minime autem se ostendat timidum, alias
mulier magis insolesceret; si verba suavia non proficiant, obsistat gra­
vioribus et faciat contra quod vult uxor, consentiat tamen quandoque:
suo officio bene fungatur, ne ansam querendi uxori ullam praebeat.
Quantum ad 2"': Si parens queratur liberos esse inobedientes, feroces,
otio deditos, confessarius hortetur ut examinet annon sua forte culpa
ex neglecta educatione eveniat, v. g. quia in puerili aetate nimis indui­
sent. a pravis consortiis non continuerit, vel e contra durius tractaverit,
maledictionibus et ignominiosis verbis compellaverit: tunc mirum non
est liberos factos esse contumaces et inobedientes. Meminerit iuventutis
suae, an non ipse erraverit.
Correctio filiorum paternam benignitatem rigore permixtam habeat. In­
super, dum proles punitur ab uno, si non ultra modum fiat, caveat alter
ne palam obsistat, aut proli postea blandiatur ac si innocens passa esset:
id correptionis fructum aufert et liberos refractarios facit. Si unus ab
altero monendus videatur, id fiat clam pueris.
Quantum ad 3m: Si querantur de defectu mediorum ad sustentationem.
confessarius soletur eos et excitet ad patientiam ac conformitatem cum
voluntate divina, dicat salutem animae omnibus praeferendam, hortetur
ut liberos in timore Dei educent, excitet ad fiduciam in Deum qui
dixit: « Quaerite primum regnum Dei et cetera adiicientur vobis ». In
Dei servitio est vera felicitas; atque homini sufficit mediocritas, cum
divitiae multis sint occasio perversitatis et damnationis.

V. Monendi coniuges sunt pro opportunitate, de obligatio­
nibus suis; et quidem :
1° Non omnia esse licita coniugatis, sed sanctitatem matri­
monii posse foedari.
2° Triplicem hac in re valere regulam : licita esse quae
de se ordinantur ad primarium matrimonii finem; huic con­
traria esse graviter mala, puta adulterium, pollutionem, sodo­
miam, onanismum; inutilia vero solum leviter mala si fiant
sine magno periculo pollutionis.
3° Dubia de hac re occurrentia esse magna cum fiducia
confessario exponenda.
12

4° Marito dicatur ut debitum non petat tempore quo gra­
viter nocivum sit uxori; uxori vero se, sub gravi peccato teneri
ad debitum reddendum, nisi excusetur ob infirmitatem aut
speciale damnum.
5° Data quoque occasione, sermo fiat de obligatione se­
dulo vitandi causas abortus, baptizandi foetum in casu
abortus, infantulum non sumendi in lecto ne suffocetur, nec
pueros aut puellas grandiores (usu rationis iam gaudentes
aut ad eum accedentes), ne scii, iis praebeant scandalum.
6° Speciatim hodiernis temporibus monendi sunt et inter­
rogandi de onanismo, etsi confessarius « praevideat plures a
bona fide exturbandos multosque sacramenta deserturos
esse », ut respondit S. Poen., 10 maii 1886; qui autem in occa­
sione proxima peccati versantur quia contra naturam agunt,
tractandi sunt ut consuetudinarii et recidivi, unde si semper
eodem modo zelabuntur sine spe emendationis, non absolvendi
sunt. Vide ea quae diximus in opusc. De Variis Poenitentiam
Categoriis, speciatim, c. 1, q. 3, η. V.
VI. Monitum de limitatione generandae prolis. — Cum res
sit magni momenti nostrisque diebus multum agitata, placeat
de ea quaedam animadvertere. lamvero limitatio generandae
prolis triplici obtineri potest modo :

1° Servando continentiam. Iste modus licitus est, dummodo
communi agatur utriusque coniugis consilio et sine proximo
incontinentiae periculo. Imo continentiam servare ex motivo
virtutis de se melius est quam generare prolem, uti patet
exemplo B. Virginis et S. loseph. At in praxi raro erit oppor­
tunum eum modum consulere, propter frequens incontinentiae
periculum. Scribebat Apostolus, I Cor, VII. 5: « Nolite frau­
dare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis
orationi; et iterum revertimini in idipsum, ne tentet vos Satanas
propter incontinentiam vestram ».
2° Lltendo mediis contra naturam quale est onanismus. Id
semper est graviter illicitum, ita ut nulla ratione unquam legitimari possit. De quo sufficienter diximus in opusc. De Casti­
tate et Luxuria, q. 8. a. 4.
3n Actum coniugalem exclusive exercendo tempore ageneseos, ut ita vitetur omnis conceptio prolis. Id non est contra
naturam, nec proinde graviter aut semper illicitum.
Tempus ageneseos vocatur illud in quo rarius, imo nullatenus accidit

13

conceptio; unde ista praxi generatio fit parum probabilis aut etiam im­
possibilis.
Tempus istud olim a medico Capellmann aliisque fuit ita statutum:
a decem vel quatuordecim diebus post inceptam usque ad tres quatuorve
dies ante novam mulieris menstruationem. Putabant enim ovulationem in
muliere ac proinde fertilitatem cum menstruatione coincidere, ita ut
durante mense esset mulier fertilis a die 1 ad 14, sterilis a 15 ad 25.
fertilis rursus a 26 ad 28.
Compertum autem postea fuit menstruationem cum ovulatione non
coincidere, licet sit phenomenon connexum; sed locum habere inter duas
ovulationes. De qua re diversae a medicis inveniuntur factae computa­
tiones. Iuxta recentissima experimenta doctoris Knaus, mulier esset fer­
tilis a die 11 ad 17 a menstruatione habita, sterilis a die 1 ad 10, et a
die 18 ad 28. Secundum doctorem Ogino esset fertilis a die 12 ad 19
ante menstruationem sequentem (exceptionaliter ad diem 24), sterilis
autem per 11 dies ante menstruationem sequentem, et per 9 dies (ex­
ceptionaliter tantum per 4) post menstruationem habitam. Hinc quidam
vellent quod theoria, ut dicunt, Ogino-Knaus late divulgaretur, ut hu­
mana generatio certis regulis posset subiici, et efficax praeberi remedium
adversus horrendam onanismi praxim tam late diffusam.
Circa quod notandum;
A. Quantum ad ipsam rei divulgationem, generalis diffusio atque lata
in populum propagatio, praesertim a sacerdotibus facienda, non videtur
laudanda:
a) quia nata est nocere bono communi;
b) quia facile provocat scandalum, et ad onanismum ducit: cum enim
utriusque praxeos idem sit effectus, nonne periculum adest quod ulriusque differentiam non satis perspiciant, et tandem modo innaturali, faci­
liore et securiore, sint usuri?
B. Quantum ad rem ipsam:
1. Licet in dies dicta theoria ad certitudinem magis accedat, com­
putus tamen videtur tantum approximativus; unde ad conceptionem,
etiam in dicta theoria, certo vitandam, sat diu coniuges a copula abstinere
deberent, a die scii. 4 ad diem 19 vel 20 post menstruationem: diutius
sane quam a promoventibus theoriam quandoque praedicatur.
2. Experimenta non videntur sufficienter certa, quia a) nondum cer­
tum est tempus durante quo ovum et sperma ad fecundationem manent
apta; b) experimenta non sunt satis numerosa ad omnimodam certitudi­
nem faciendam; et c) plura non in specie humana sed in animalibus
fuerunt facta, unde ex eis tantum concludi potest per analogiam.
3. Ovulatio praecox aut tardior aut supplementaria semper est pos­
sibilis, unde et de facto fecundationes locum habuerunt aliis temporibus.
4. Hinc alii dicunt non dari legem generalem sed rem dependere a
diversa conditione mulieris; alii vero dicunt nullum esse tempus in quo
conceptio non sit stricte possibilis.
Ex quibus patet quam caute in affirmando vel consulendo hac in re
procedere debet confessarius; in specie tempus ageneseos ita proponere
vitet ac si per illud generatio certo omnino vitaretur.

C. Quantum ad moralitatem:
1. Ex eo quod actus non sit contra naturam, nondum sequitur eum
esse plane licitum et, a fortiori, honestum; in casu, copulam coniugalem

14

eo solum tempore voluntarie exercere quo conceptio fieri non possit, not,
est quidem actus contra naturam, cum eo modo instituatur prout natura
indicat, sed est actus de se indifferens, at male sonans, qui, ut in con­
creto licitus et honestus sit, exigit rationem cohonestantem.
2. In specie, actus ille de se indifferens non est licitus et honestus
nisi fiat ex bono fine: qualis non est quaerere voluptatem absque onere,
sine iusta ratione velle prolem vitare, aut ex egoismo omnibus commodis
et oblectamentis facilius frui vitae modernae. Hisce in casibus adest
peccatum veniale, cum ex communi theologorum doctrina actum conlugalem ob solam voluptatem exercere sit veniale.
3. Etiam si finis adsit rectus, actus non erit bonus, nisi fiat cum de­
bitis circumstantiis, ac proinde de mutuo consensu, absque periculo
incontinentiae et sine detrimento amoris et fidelitatis coniugalis; secus
adesset peccatum mortale.
4. In casu particulari, quo ratio adsit sufficiens vitandi procreationem,
caute dicta praxis insinuari potest, potius a medico quam a sacerdote,
illis tantum qui continentiam servare non possint: ipsis dicatur id in hoc
casu esse licitum.
5. Denique inveteratis onanistis, quorum emendatio sperari non valet,
eadem praxis caute, ut aiebat S. Poen. 16 iun. 1880, insinuari potest: tam­
quam minus malum in iis qui maius committere determinati sunt.
Doctrina sic proposita est sat communis inter moralistes.

VII. Animadversio de sponsis. — Sicut coniuges, ita sponsi
de obligationibus suis praesentibus et futuris instruendi sunt.
Generatim monendi sunt ut matrimonium quantocius ce­
lebrent: sic plurima impediuntur peccata; quantum vero ad
procaciones matrimonii praeparatorias, diximus in op. Quaes­
tiones de vatiis Poenitentiam Categoriis, c. 2. q. 3. η. VI.
1 ) Videat speciatim confessarius an adsit impedimentum
prohibens vel dirimens, ecclesiasticum vel civile, ut opportune
removeatur si fieri possit; secus matrimonio et frequentationi
renuntiandum est.
2) Occasione data, veram matrimonii christiani naturam
exponat eiusque dignitatem et sanctitatem, atque inculcet ci­
vile matrimonium non esse nisi meram formalitatem, ad effectus
civiles obtinendos necessariam.
3) Omni zelo utatur ut ad magnum matrimonii sacramentum
oratione, praxi virtutum et sacramentorum receptione sponsi se
praeparent, aut saltem confessione purificati bene illud reci­
piant; — unde si sponsus, confessionem instituens in ordine
ad matrimonium contrahendum, dubie sit dispositus, sub con­
ditione erit absolvendus: si sit indispositus, absolvi non potest,
at pro opportunitate moneri poterit de obligatione se disponen­
di ad sacramentum per contritionem perfectam.
4) Moneat de gravissimo matrimonii fine et de coniugum et

15

parentum obligationibus. Cum magna tamen prudentia loquatur
de matrimonii usu; et quidem :
a) puellam quae ignorantia laboret, ad matrem vel aliam
piam feminam remittat eamque hortetur ut, matrimonio con­
tracto, in dubiis ad se recurrat;
b) corruptam vero vel scientem honesto modo edoceat’.
Quoad cautelas in sponsorum confessione adhibendas, ut perfecta cum
sinceritate instituatur, non ingratum erit referre quae habet Theologia
Mechliniensis, de Poen. (4) n. 97 q. 2:
« Quantum ad confessionem peccati mutuo consensu commissum inter
sponsos complices, ut adducantur ad delicta sua integre confitendum,
quaedam cautelae indicantur a theologis, quae utiliter adhibentur.
ia est ut confessarii regulam sibi praefigant desponsandos semper
interrogandi circa peccata quae 6° et 9° praecepto decalogi adversantur;
quod hoc fere modo fieri potest. « Pro maiori dispositione et tranquilli­
tate conscientiae eorum qui matrimonio iungendi sunt, soleo ipsis quas­
dam interrogationes proponere: rogo ut sincere et cum fiducia ad eas
respondeas, neque timeas, etiamsi graviter peccaveris, absolutionem tibi
recusandam esse. An occasione proximi matrimonii tibi subortae non
sunt cogitationes inhonestae? annon contigerunt illicitae familiaritates?
Deus omnia vidit, et illi soli hic confiteris », etc.
2a cautela in eo consistit, quod ille prius audiatur, qui creditur con­
fidentius et magis integre confessurus, quia vel minus erubescit, quod
viris proprium est. vel timoratior est, ut feminae esse solent, vel assue­
tus est huic confessario candide confiteri.
3a cautela indicatur a nonnullis, scii, ut qui prius confessus est,
inducatur ad alteri dicendum, priusquam hic accedat, se peccatum illud
aperte confessum esse, adeoque ab ipso quoque fidenter esse declaran­
dum.
4a cautela aliquibus esse videtur, ut confessarius ab eo qui prior
peccatum confitetur, licentiam petat alterum de eo interrogandi. Hoc
1 Bona consilia inveniuntur apud S. Franciscum Salesium, Introduction
à la vie dévote. Ill, c. 38-39; Cioi.li, Direttor.io, n. 94-96; Stôhr, Pastoralmedisin, et alios.
Ad eruditionem coniugum et sponsorum, innumera in lingua verna­
cula edita fuere opuscula. Quaedam indicare sufficiat: Joseff, Con­
seils pour la préparation au Mariage; Nvsten, Ce que les fiancés et les
époux doivent savoir; Instructions familières sur. le Mariage; De
Smet, Het chrislelijk Huwelijk (Gall. Le Mariage chrétien); Poor de
Trouwers; Mervillie. Trouwersboekske; Aertnijs, Bruidsexamen en
Bruidsonderricht (in N. K. St. 1906); Appei.man, poor en in hel
Huwelijk; V. r>. Bu RG. Oudersorg en Ouderzveelde; pro excultis:
ScHiM Van der Loef, Het voortplantingsleven van den Mensch;
simul cum W. J. Duynstee. De Leer der Kuischheid ; Ehrler, Glückliches Eheleben; Ehelehre; Holler. Ehekatechismus; Baur, Glückliches
Eheleben; sub titulo Brautsuntericht varii scripserunt: Glôckes, Rist,
Sommer, Krick; etiam Wilhelm, Das Eheleben, aut scriptum anonynum : Die Ehe (neerl. versum : Het Huwelijk), editum in Donauworth,
sed haec duo cum quadam discretione videntur commendanda.

16

tamen pluribus poenitentibus odiosum videri posset; unde adhibendum
non est, si timendum sit ne poenitens illud aegre ferat; aut si hic per
se candide confessurus praevideatur.
Quando autem licentia huiusmodi data est omnino spontanee et cum
ceteris conditionibus supra recensitis, eadem prudenter ac benigne utatur
confessarius, ut complex in sua confessione inde solatium potius quam
aliquod gravamen accipiat. »
Addit auctor: « Similis difficultas advenire potest confessario duorum
coniugum vel aliorum qui simul grave peccatum incontinentiae, iniustitiae, etc. commiserunt; eademque principia iis applicari debent. »
Haec quidem non semper adhibenda sunt, nec erga omnes, quod
aequum non esset, sed pro opportunitate.

QUAESTIO SECUNDA

De Filiis et Parentibus
I. Obligationes filiorum. — Liberi parentibus praestare
debent quatuor officia : amorem specialem, reverentiam et
honorem, obedientiam, subsidium in necessitatibus spirituale
et temporale, ut exponi solet in theologia morali
.*
Quae constituunt necessarium fundamentum aut formale
exercitium virtutis pietatis.

II. Peccant filii adversus parentes, et quidem peccato spe­
ciali de se gravi :
1° Contra amorem, si eos odio habent vel aspernantur, si
iis signa odii ostendunt aut illos aspere tractant ac si odio
habeant, si causa sunt ut merito contristentur, praesertim si
graviter, si grave malum iis exoptant vel de eo deliberate
gaudent contra ordinem charitatis.
2° Contra reverentiam et honorem, si asperis aut contume­
liosis verbis vel quibus sciunt graviter offendi, eos afficiunt,
si torvo oculo eos intuentur, si maledicta vel convitia in eos
coniiciunt, si eos percutiunt vel ad percutiendos manum attol­
lunt, nisi necessarium esset ad propriam vitam vel integritatem
corporis conservandam; si parentes pauperes ex despectu vel
erubescentia aut cum gravi eorum moerore nolunt agnoscere,
nisi fiat ex vera necessitate gravi et secluso contemptu; si eos
' Cfr. Summa Theologiae Moralis, II, n. 810-817.

17
2

in iudicio de crimine etiam vero accusant, nisi crimen esset
eiusmodi contra bonum commune, ut denuntiari deberet.
3° Contra obedientiam, si rebelles sunt aut contumaces con­
tra expressa et iusta parentum mandata, si in re gravi spectante
ad mores, educationem, animae salutem aut gubernationem
domus eos non audiunt; si contra rectam voluntatem eorum
cum persona indigna contrahunt matrimonium ex quo spec­
tatis circumstantiis grave dedecus sequatur familiae; si statum
eligunt inconsultis parentibus in adiunctis in quibus isti merito
offendi possunt.
4° Contra subsidium, si parentibus pauperibus, se alere ho­
neste non valentibus, alimenta aliaque necessaria non submi­
nistrant; si parentes in infirmitate negligunt, aut medicum, dum
possunt, non arcessunt; si in periculo mortis eos admonere ne­
gligunt aut providere necessaria sacramenta; si eos a piis le­
gatis faciendis malitiose impediunt vel facta non implent; si
defunctis non succurrunt Christianis suffragiis.
Peccant : a) peccato speciali, quia odium aut iniuria in pa­
rentes peccato addit novam speciem contra specialem amorem
vel pietatem parentibus debitam;
b) de se gravi, nam odium, malevolentia, contemptus aut
iniuria, quae respectu alterius forent levia, facile graviora sunt
respectu parentum, quibus strictius amorem, reverentiam et
obsequium prae ceteris debemus. Potest tamen peccatum esse
leve sive ex levitate materiae, sive per accidens ratione
aetatis, infirmitatis, iudicii obtusi aut deficientis educationis.
Hinc notat Reuter, Neo-conf. n. 138 :
Si in genere se quis accusat de inobedientia vel irreverentia contra
parentes, spectanda est indoles et aetas poenitentis.
a) Si igitur aetas est tenera, supponi potest delictum non esse grave.
b) Si autem aetas est grandior et indoles videtur audax, interrogandum
est de modo irreverentiae et materia inobedlentiae: quae enim respectu
aliorum in materia odii, contumeliae, malevolentiae, contemptus, sunt
mediocria, respectu parentum filiis sunt gravia, quia his illi sunt pro­
ximi post Deum.
c) Ceterum mos et aestimatio gentis etiam spectari debent, ut iudicetur de gravitate irreverentiae filiorum contra parentes.
d) Quodsi filius dubitet an causa aliquid faciendi vel omittendi, quo
parens graviter affligi possit, sit iusta, tenetur abstinere, quia possessio
est pro parente; imo licet certo constet exacerbationem parentis oriri ex
malevolentia vel natura eius difficili et morosa, tamen pietas exigit ut
filius omnem quoad potest eius exarcerbandi occasionem fugiat.
e) Si tamen praeter filii praevisionem oriatur exacerbatio, ipsi non
imputatur.

18

III. Interrogandi filii sunt, praesertim grandiores :
1° An non graviter laeserint amorem parentibus debitum
eos graviter contristando aut subsidium eis negando.
2° An mandata expressa parentum in re gravi transgressi
sint, « sicuti esset, ne e domo de nocte egrederentur, ne ludis
damnosis luderent, ne cum malis sociis, aut personis diversi
sexus, et similibus versarentur», ut habet S. Alphonsus, Praxis
Conf. η. 34.
3° An gravem irreverentiam adversus parentes commiserint
dictis vel factis, puta imprecationibus, iniuriis gravibus coram
illatis.
In casu contumeliae illatae tenentur filii honorem laesum eis restituere,
et quidem per se veniam petendo coram iis in quorum conspectu pec­
carunt. In praxi tamen plerumque hic actus non iniungatur, sed suadeatur
tantum, praesertim pueris; nam postea id exequi saepe vel verentur vel
non curant, et ideo parentes ut plurimum remittere filiis hanc obligatio­
nem praesumuntur, ne filii iterum in Dei offensam incurrant

IV. Monendi filii sunt de suis erga parentes obligationi­
bus' :
1® Si filius se accusat de inobedientia, moneatur ut meminerit maiora
parentum beneficia, atque mandatum Dei obedientiam exigentis erga
illos qui locum eius tenent in terris: quapropter inobediens filius Dei
benedictionem non habet exspectandam. Speciatim, si parentes sint
modestae conditionis, meminerit quanta pro filiis tulerint, quot noctes
duxerint insomnes, quot molestias adhuc sustineant ut eos honeste alere
iisque in futurum providere valeant; quare indignum se esse haec in­
commoda augere, vel auxilium iis denegare aut requisitum laborem.
2° Si filius graviter offendit parentes sive inobedientia, sive impreca­
tione aut laesione honoris, moneatur redux domum veniam petere et
emendationem promittere, vel si id videatur difficulter facturus, suavibus
verbis et promptis obsequiis debito suo satisfacere et eos sibi conciliare.
Generatim tamen non expedit obligationem veniam petendi pro re deter­
minata imponere iunioribus, quia est supra eorum vires.
3° Si queratur filius de parentis partialitate, atque existimet se trac­
tari durius, alium contra faveri, interrogetur sitne iste forte magis
reverens erga parentem: si ita, faciat ipse similiter; secus conetur in
omnibus gratificari parentibus ita quod non minus ametur. Nec dilectio
maior unius filii semper partialitate notatur: ita si virtuosior magis
aestimetur, aut si iunior vel debilior teneriore affectu diligatur, non
ideo alius vel natu maior obiective minus amatur quam oportet. Quodsi
parens revera eum habeat asperius, iubeatur aut tacere aut benigne et
reverenter respondere: nihilominus enim manet parens benefactor post
Deum insignis huneque apud filios repraesentans, qui omnimoda cum

1 Aertnijs, Th. P.. n. 36, iuxta S. Alphonsum, /. c.
’ Vide Reuter, Neo-conf.. n. 147.

19

reverentia est tractandus; atque benigna reverentia filii benedictione
coronabitur Dei, sicut vincere parentis anitnuin et emollire nata est.
4° Si ad inobedientiam et irreverentiam excusandam queritur filius de
patris ineptitudine ad rem domesticam gerendam huiusque dilapidatione,
moneatur ut ipse diligentius rebus invigilet, patre ebrio vel irato sileat,
bene dispositum benigne et reverenter roget ut suis sibique consulat, si
ita videatur opportunum, vel curet patrem ad meliora reducendum per
virum prudentem, ut pastorem, confessarium aut amicum; interea Deum
saepe et ferventer pro eo orare ne omittat.
5° Si filius detegatur iniustus erga bona vel iura parentum, moneatur:
a) ipsum de rebus sibi a patre concessis non posse disponere nisi
secundum voluntatem patris; e rebus propriis vero, si habeat, ipsum
teneri ad providendum suae sustentationi, imo ad subveniendum gravi
necessitati parentum vel fratrum;
b) de bonis parentum indebite surripere peccatum esse iniustitiae, et
quidem grave si agitur de re gravi et ipsi graviter sunt inviti, uti facile
fit si pecunia subducitur ad lusus vetitos, compotationes, luxum aliaque
mere inutilia aut vitiosa;
c) iniustltiam commissam per se inducere obligationem restitutionis.
Ad eam tamen non est in praxi cogendus, nisi restituere possit et de
gravi obligatione certo constet, nec pater recte censeatur condonavisse.
Quaenam autem in casu sit quantitas gravis, non potest una regula
definiri, sed diiudicandum est iuxta parentum statum, facultates, affec­
tus in liberos, filiorum multitudinem atque finem ob quem res surrepta
fuit. Ita, si parentes sunt divites, liberales in suos, filii pauci, et res
accipitur ad usus honestos, parentes sunt minus inviti, saltem quoad
substantiam, quam si sunt mediocris fortunae, parci, numerosam habent
prolem vel res accipitur ad usus inhonestos ‘. Haec itaque omnia con­
sideranda sunt, ne vel nimis facile filiis ingeratur conscientia peccati
mortalis, vel laxentur habenae ad furandum.
De hoc argumento fusius et accuratius dici solet in tr. de lustitia.

V. Officia parentum. — Parentes filiis debent : specialem
amorem, verum et sincerum, sed christiana prudentia modera­
tum; educationem corporalem seu curam vitae, alimenti et bo­
nae valetudinis; instructionem et educationem spiritualem:
atque providentiam statûs conditioni et indoli filiorum conve­
nientis; quae in theologia morali declarantur.
VI. Peccant parentes in filios :

1° Contra amorem : per defectum quidem si eos odio habent
vel contumeliis afficiunt, malum iis exoptant, bonum ipsis
necessarium praestare non curant aut malum ab iis, si possunt,
non avertunt; per excessum vero si nimium diligunt ita ut
omnia ipsis permittant, aut alium aliis sine sufficiente ratione
praeferunt.
1 Ibid., n. 143-144.

10

2° Contra curam corporalem: si proli iam conceptae nocent
mater, v. g. immoderate laborando, saltando, graviora onera
portando; pater uxorem praegnantem exasperando aut graviter
percutiendo cum foetus periculo; si mater, dum possit, prolem
lactare non velit praesertim cum magno huius damno, aut, dum
non possit, de nutrice bonae valetudinis et honestae vitae vel de
alio medio apto non provideat; si parentes filiis negant alimenta
aliaque necessaria aut ad ea procuranda diligentiam non adhi­
bent; si absque gravi necessitate prolem exponunt in viis pu­
blicis aut ad fores hospitalis ut se liberent ab onere ipsi provi­
dendi.
3° Contra educationem spiritualem, si filium cogant ingredi
religionem aut ab ea sine iusta ratione impediunt; item si
filios ad determinatas nuptias vere cogant; aut si a matrimo­
nio prohibeant, nisi id fiat ob gravem et iustam causam; si
filios in vera religione et in vita Christiana institui non curent,
si eos ad scholas haereticas vel acatholicas mittant, vel etiam
ad scholas neutrales vel mixtas sine gravi ratione et sufficienti
cautela qua avertatur periculum perversionis; si pravum filiis
praebeant exemplum; si ipsis non invigilent, permittant fre­
quentare prava consortia, fovere illicitos amores, periculosas
facere lectiones nec procurent ut officia impleant; si delin­
quentes filios non corriqant, aut, ubi necesse est, non puniant;
vel e contra poenas infligant excessivas.
4° Contra providentiam status, si non curant ut filii artem
vel litteras addiscant ut honeste iuxta sui conditionem vivere
queant; si bona sua dilapidant et curam rei domesticae non
habent, qua filiis providere aut haereditatem iis relinquere pos­
sint, ita quod ad convenientem statum pervenire et honeste
vivere valeant.
Peccata sunt gravia ex genere suo; in singulis autem casibus
an peccent graviter parentes, an tantum leviter, diiudicandum
est ex gravitate materiae, damni, laesionis et ex adiunctis cir­
cumstantiis.
VII. Interrogandi parentes sunt1 :

1° An négligentes fuerint in educatione filiorum, non cu­
rando ut doctrinam christianam addiscant, missae intersint,
sacramenta frequentent, pravos socios devitent.
1 Aertnijs, Th. P., n. 36, iuxta S. Alphonsum, Praxis conf., η. 35

et 177.

21

2° An filios ad scholas catholicas, si adsint, miserint.
3° An curaverint ut artem addiscant, aut laborem in domo
honesta exerceant.
4° An corripuerint eos de peccatis, praesertim de furto,
si quod commiserint.
5° An scandalum illis dederint, v. g. praesentibus ipsis blas­
phemando, rixando, turpia loquendo.
6° An permiserint intempestivas aut incautas procationes,
praecipue ut sola cum solo versetur.
7° An pueros vel puellas secum in lecto retinuerint, aut per­
miserint pueros et puellas condormire.
8° An filiis permiserint exire pro libitu, frequentare theatra,
choreas vel alias societates periculosas, legere pravos libros.

VIII. Monendi et instruendi parentes sunt, pro opportuni­
tate, ut totius familiae bene instituendae curam sedulam ' ha­
beant; speciatim vero :
1» Ut curent suos liberos bonis moribus ac etiam artibus pro sua fa­
cultate instruendos; illos ad catecbismum mittant, reduces examinent,
bene meritos laudent vel etiam praemiolo aliquo excitent.
2° Ut praebeant toti domui bona exempla, nihil faciant vel loquantur
quo pueri scandalizari queant.
3° Ut diebus sacris ad divina diligenter eos mittant, laboribus ser­
vilibus sine necessitate ne occupent, commendent lectionem pii libri, preces
vespertinas aut rosarium B. V. simul cum ipsis in communi recitent,
atque piae consociationi aggregari curent.
4° Ut tum inter se, tum inter suos maximi aestiment et curent con­
cordiam. Caveant quoque ne sine speciali causa necessitatis unum ex
filiis foveant advertentibus aliis, quia id invidiam et aversionem parit.
Neque dum proles ab uno reprehenditur, alter palam obsistat, aut proli
postea blandiatur, quia correptionis fructum omnino tollit.
5« Ut pro facultatibus suis sint misericordes in pauperes, atque exem­
plo charitatem christianam filios edoceant; expedit quoque ut pueris
committant parvam eleemosynam pauperibus aut bonis operibus porri­
gendam, quo a teneris induant affectum misericordiae.

IX. Animadversio de discipulis et magistris. — Inter disci­
pulos et magistros sunt obligationes similes ac inter filios et
parentes. Quapropter interrogandi sunt :

1 Reuter, Neo-conf., n. 136.

22

A. Discipuli: ln an reverentiam servaverint erga suos magistros, aut e
contra insolenter erga eos se gesserint, eos irreverenter tractaverint, de
iis detraxerint, iis irriserint aut molesti fuerint;
2° utrum stricte praecipientibus obcdientiam praestiterint quantum ad
studia, bonos mores, disciplinam scholarem;
3° utrum attenderint lectionibus, diligenter studuerint, tempus inutiliter
non perdiderint.
B. Magistri: 1° an debitam diligentiam in lectionibus praeparandis et
dandis adhibuerint;
2° an malos mores discipulorum correxerint, nec tamen excessive aut
iniuste eos puniverint;
3° an malum exemplum non dederint eosque non scandalizaverint.

QUAESTIO TERTIA

De Dominis et Famulantibus
I. Officia dominorum erga famulantes et operarios sunt :
A. Justitiae : 1° fideliter ea praestare ad quae ex contractu
se obligarunt explicite aut implicite, imprimis debitam solvere
mercedem;
2° laborem ipsis non imponere ultra vires;
3° non ante tempus sine iusta causa illos dimittere.

B. Charitatis : 1° agnoscere in subditis dignitatem huma­
nam illosque tractare benigne;
2° illos nullatenus impedire a religiosis, moralibus et fami­
liaribus suis officiis;
3° cavere ne iis scandalum praebeant, et ne ab aliis occasione
laboris aut servitii ipsis praebeatur.
C. Pietatis insuper erga famulos proprie dictos domesticos:
1° alimenta congrua ipsis praestare, et curam habere eorum
sanitatis, atque etiam remedium praebere aegrotantibus ad
breve tempus, si consuetudo ita habet; non autem si ad longum
tempus, nisi specialiter sit conventum;
2° invigilare ut vitam agant bonam et christianam, atque
arcere periculum perversionis et occasiones peccati, praesertim
si sint iuniores quorum educationem loco parentum curare do­
mini debent;
23

3* eos quoque corrigere si blasphemiis, turpiloquiis, impiis
sermonibus, illicitis familiaritatibus, aliis dant scandalum.

II. Peccant domini erga famulos et operarios :
1° Si non dant iis congrua alimenta vel iustam mercedem.
aut debitam assecurationem contra infortunium vel pericula.
2° Si ante tempus sine iusta causa eos dimittunt.
3° Si salarium non solvunt tempore debito, vel de eo sine
iusta causa aliquid detrahunt.
4° Si eos dure tractant vel contumeliis afficiunt.
5° Si scandalum vel occasionem peccati ipsis praebent aut
ab iis non avertunt.
6° Speciatim erga famulos domesticos, si non curant eos
servare Dei praecepta et Ecclesiae, delinquentes non corrigunt,
négligentes in re salutis non monent.
Hinc, notat Reuter ’, « si circumstantiae id ferant, monendi sunt
domini, ut suae obligationi satisfaciant, famulantes benigne tractent, non
appellent verbis contumeliosis; eorum errata corrigant, leviora quan­
doque dissimulent, memores humanae fragilitatis; eorum famae consulant
nec defectus aut vitia divulgent, nisi forte charitas postulet ut revelen­
tur alteri, cui illi suam operam deinceps vellent addicere; quo etiam in
casu, plus non est dicendum quam quod conducit ad cautelam heri fu­
turi ». Et Aertnijs*: « Heri interrogentur an famulos suos corripuerint cum
blasphemabant, sacro non intererant, praecepto paschali non satisfacie­
bant, turpia loquebantur? Annon permittant procationem famuli cum
famula in eadem domo, aut clandestinam? An pactam mercedem famulis
solverint? »

III. Officia famulantium et operariorum sunt :
1’ Reverentiam exhibere domino debitam.
2° Obedientiam praestare domini praeceptis, circa laborem
aut servitium datis in ordine ad executionem contractus.
3° Non nocere rebus domini, abutendo aut damnum infe­
rendo.
4° Integre et fideliter operam praestare pactam, et quidem
cum diligentia et tempore praefixo.
5° Non cessare laborem aut relinquere servitium ante prae­
fixum tempus, nisi gravis et iusta sit ratio; si tamen id face1 Neo-conf., n. 150.
’ Th. P.. n. 36.

24

rent ob gravem metum aut notabile incommodum, quandoque
esse possent culpa immunes.
6° Insuper, si famuli proprie dicti sint seu domestici, obedire in iis quae spectant domus et familiae gubernationem,
bonos mores, ac pacem, et si sint minorennes, etiam in iis quae
pertinent ad educationem eorum et institutionem.

IV. Peccant famulantes et operarii :
A. Contra observantiam: Si dominum irreverenter tractant,
contumeliis afficiunt, contemnunt, ipsi irrident, de eo detra­
hunt, quae domi fiunt divulgant, secretum ex munere suo
cognitum violant.

B. Contra obedientiam : Si domini praeceptis non parant
quantum ad laborem aut famulatum, et pro famulis stricte dic­
tis, etiam quantum ad gubernationem domus et bonos mores.
C· Contra charitatem: Si dominum scandalizant, vel etiam si
peccato eius cooperantur, nisi ex causa proportionate gravi
mere materialiter id fiat et mediate tantum.

D. Contra iustitiam : 1° Si négligentes omittunt servitium
praestare vel laborem debitum.
2° Si domino reale damnum inferunt, vel etiam inferri non
impediunt in iis rebus quae specialiter ipsorum curae sunt com­
missae.
3° Si salario debito non contenti, plus iusto mereri conten­
dunt, vel etiam occulte se compensant, nisi maius esse debitum
ex iustitia sit certum nec aliter facile compensandum.
4° Si res domini sibi usurpant, vel de iis donando aut ven­
dendo disponunt contra domini voluntatem.
5° Si nomine domini res carius vendunt aut vilius emunt
et lucrum sibi reservant, nisi dominus consentiat, aut praemium
in eorum favorem certo factum fuerit.
In casu iniustitiae commissae ad restitutionem per se tenentur pro
damno emergente et lucro cessante. Attendant plura damna aut furta
levia erga dominum coalescere posse in unam materiam gravem. Quod
tamen de rebus minoris momenti, ut de esculentis communibus, ordina­
rio non valet, quia surreptioni ipsarum domini non multum sunt inviti
vel solum de modo; e contra de rebus sedulo custoditis, summis magnis,
esculentis exquisitis, rebus extraordinariis aut magni valoris.
De omnibus praedictis monendi sunt data opportunitate et interrogandi,
v. g. utrum officia sua fideliter impleverint, debitam ex pacto operam
bene praestiterint, nec opus tradiderint vitio occulto, vel damnoso affec­

25

tum. diligenter laboraverint nec tempus laboris otiosi triverint, alios a
labore non avocaverint, curam habuerint rerum domini nec ab eo furati
sint.

V. Monitum: de dominis qui amplioribus praesunt industriarum
officinis et abundantioribus rerum copiis. — Velint isti speciatim cu­
rare ne erga operarios iniuste agant, atque Ingentibus divitiis bene
utantur, ne operariis et pauperibus sint scandalum. Ut notat Lehmkuhl ',
confessarius invigilare debet: num officia boni patrisfamilias impleant
et suis debite invigilent, num a pravis aut periculosis oblectamentis ab­
stineant. Curet vero: ut vitam bono communi utilem ducant atque pe­
cuniis utantur ad opera fundanda humanae societati vere utilia, ab
excessivis prodigalitatibus abstinentes; ut largas eleemosynas faciant
pauperibus et operibus charitativis; ut in honorem et imitationem Christi
crucifixi a mundanis oblectamentis abstineant et vitam simplicem ducant.

QUAESTIO QUARTA

De Officialibus publicis
I. Quinam sunt officiales publici. — Nomine officialium
hic veniunt omnes illi qui in munere seu officio publico con­
stituti sunt, uti iudices, advocati, notarii, custodes ordinis pu­
blici, etc.; qui si non bene funguntur officio suo. nocent bono
communi, et damnum iniustum inferre possunt privatis. Unde
de iis quaedam notanda veniunt’.

II. Iudices interrogandi sunt, si videantur laxioris con­
scientiae :

1° Nonne personarum acceptionem fecerint.
2° An causas expediverint.
3° An ante sententiam conveniens studium praemiserint aut
omiserint.
4° Nonne ex passione: odio, aversione, affectione erga alte­
ram partem, sententiam pronuntiaverint.
5° Nonne iusto graviores poenas decreverint, non attenden­
do ad circumstantias attenuantes, si quae adfuerint.
1 In editione operis Reuter, Nco-conf.. n. 156a.
* Cfr. S. Alphonsus, Praxis conf., η. 55-50; Aertnijs, Th. P„
n. 44-45; Lehmkuhl in nova edit. Reuter, Neo-conf., n. 167a; Sals­
mans, Rechtelijke Plichtenleer, i. c. Deontologia iuridica.

26

6° Nonne pro sententia ferenda, sive iusta sive iniusta, pe­
cuniam vel munera exegerint aut acceperint'.
Notetur: a) Iudices, si careant competenti scientia, officium tenentur
dimittere, aut scientiam iurldicam addiscere et Interim pro posse a mu­
nere exercendo abstinere, vel saltem doctoris consilium capere si prorsus
abstinere nequeant.
b) lurati, qui apud quasdam nationes constituuntur ut de reitate cri­
minum indicent secundum propriae conscientiae persuasionem, peccant
si contra reum pronuntient sive ex sola privata notitia, cum iudicialiter
crimen probatum non fuerit, sive ex iudiciali probatione dum privata
scientia cognoscant eum esse innocentem.

III. Advocati speciatim peccant :

1° Qui causas civiles aperte iniustas defendendas susci­
piunt, vel postquam iniustas cognoverint, defendere pergunt:
quod si in causa fuerint victores, tenentur victo quoad dam­
num; si victi fuerint, teneri possunt quoad expensas clientis,
si iste ignoraverit iniustitiam et ex ignorantia causam prose­
cutus sit.
2° Si clientes suos non fideliter doceant conditiones causae.
3° Si non servant fidem et secretum suis clientibus.
4° Si in defendenda causa iusta negligentiam committunt,
vel malas artes adhibent.
5° Si negligentia sua in culpa sunt cur clientes e causa exci­
derint, cum alias, omnibus rite et apte allatis, vicissent.
6° Si salarium nimis exaggeratum exigunt.
In omnibus illis, advocatus si iniustum damnum intulit, illud reparare
tenetur.

IV. Notarii et tabelliones congrue interrogentur :

1° An ob negligentiam fuerint causa damni gravis.
2° An infidelitatem vel iniustitiam commiserint, in notandis
testium depositionibus vel conficiendis instrumentis.
3° An secretum violaverint.
V. Ministri et custodes ordinis publici pro opportunitate
interrogentur :

1° An moralitati publicae invigilaverint.
1 Plura alia videri possunt in Summ. Theol. Moralis, II, 632-634.

27

2°
3°
4°
5°
6°
7°

Nonne officio abusi sint ad peccandum.
Nonne, lustrando lupanaria, habuerint prava desideria.
An delinquentes detulerint intra tempus determinatum.
Nonne munera acceperint ad non deferendum.
Annon innocentes detulerint ex odio vel vindicta.
An denuntiaverint pro damnificatione mere casuali.

VI. Animadversio. — Officiales publici cuiuscumqtie generis
ex officio tenentur, ac proinde ex iustitia :

1° ad diligentiam ordinariam et gravitati rerum proportionatam in implendo munere adhibendam;
2° ad agendum conformiter iis quae in eorum contractu vel
speciali statuto explicite enuntiantur;
3° ad non abutendum officio suo vel notitia vi sui officii
acquisita, in favorem consanguineorum aut amicorum, iis v. g.
rem prius manifestando quam aliis civibus, aut contra, mani­
festationem publice faciendam de industria differendo. Tali
vero notitia solum uti in proprium commodum, a pluribus
habetur ut non iniustum : id quidem probare nolumus, sed nec
damnare audemus, nisi tamen esset positive a lege prohibi­
tum.
His itaque speciatim attendere debent officiales; pariter ipsorum con­
fessarius. Quodsi muneri non satisfecerint, vel etiam pecuniis aut mu­
neribus se corrumpi ab aliis permiserint, ad restitutionem teneri possunt:
a) ratione mercedis indebite acceptae. Qui non agit vel male agit
quod debet, perinde est ac si stipendium furetur, et restituere debet pro
rata sui defectus;
b) etiam ratione damni illati ex gravi negligentia vel prava voluntate,
sive publici, quod obvenit communitati, sive privati, quemdam inique
gravando aut ius strictum eiusdem violando;
c) insuper, ratione pecuniae vel muneris a privatis accepti: si enim
acceperint fideliter implendum officium, restituere tenentur iis qui dede­
rint. cum ad implendum officium iis detur stipendium, ac proinde nullum
ius habent ad aliquid aliud consequendum; si vero acceperint ad iniuste
implendum, restituere tenentur illi cui damnum iniustum intulerint, et
quidem pro toto damno illato.

28

QUAESTIO QUINTA

De Medicis et Pharmacopolis
I. Ratio quaestionis. — Specialis adest ratio de medicis et
pharmacopolis movendi quaestionem, cum ab eorum agendi
modo multum pendeat salus publica ’.

II. Medici peccant contra obligationes sui status :
1° Si non satis versantur in scientia et praxi suae artis, aut
in casibus difficilioribus studia non adhibent vel doctiores
non requirunt.
2° Si in curandis morbis diligentiam debitam non adhibent.
3° Si periculosum remedium applicant infirmo, nisi in
casu desperato, deficiente remedio tutiore.
4° Si media illicita adhibent, v. g. abortum directe procurant,
aut embryotomiam, aut sterilizationem, vel ea suadent quae
bonis moribus contradicunt, aut morphium aut narcotica adhi­
bent in quantitate nociva.
5° Si inutiles operationes faciunt chirurgicas, aut periculo­
sas absque ratione proportionate gravi.
6° Si in partu difficili, seu existente periculo, foetui sive
maturo sive immaturo non certe emortuo. Baptismum non
conferunt vel non procurant, aut rectum modum baptizandi
tales foetus non cognoscunt.
7° Si, periculo mortis existente, non curant monere infirmum
debito tempore, ut saluti aeternae consulere possit.
8° Si sine iusta causa, vel ex humano respectu, licentiam
pronuntiant manducandi carnes aut omittendi missam.
9° Si curam pauperum negligunt, praesertim in gravi neces­
sitate.
10° Si salarium immodicum exigunt, vel etiam visitationes
multiplicant inutiliter, nisi id ad solatium aegroti conterat et
ipsi gratum sit.
' De his S. Alphonsus, Praxis Conf., η. 57-58; Aertnijs. Th. P..
n. 46; Lehmkuhl in nova ed. Reuter, Neo-conf., n. 167. a, HI;
Salsmans, Geneesknndige Plichtenleer.

29

De his plura fusius declarantur in capite 2, § B, q. 1 ’.

III. Pharmacopolae interrogari inter alia possunt :
1° An remedia praegnantibus praestiterint ad abortum pro­
curandum.
2° An vendiderint unum pharmacum pro alio et carius quam
valeat.
3° An remedia inepta praeparaverint aut vendiderint.
4° An remedia vel instrumenta anticonceptionalia vendi­
derint.
5° An narcotica vel alia damnosa tradiderint, nisi iis quibus
medicus praescripserit aut quos non abusuros certa scientia
sciant.
Quae valent de iis qui proprio nomine remedia praestant aut vendunt;
quod si in hoc sint aliis famulantes, licita poterit esse cooperatio mere
materialis ob valde gravem rationem proportionatam, saltem donec aliud
sibi opportune quaesierint servitium.

QUAESTIO SEXTA

De Mercatoribus et Militibus
I. Ratio quaestionis. — Quia difficile est in negotio sive
mercaturae sive militiae servare iustitiam et christianam ducere
vitam, confessarius mercatoribus et militibus specialem dabit
attentionem et curam.

II. Mercatores speciatim interrogandi sunt’ :
1° An deceperint in pondere et mensura.
2° An res vendiderint ultra pretium summum, nisi ratione
damni emergentis, lucri cessantis, aut specialis affectus vel
indigentiae rei.
3° An non abusi sint necessitate aut indigentia emptoris ad
pretium indebite augendum.
1 Etiam videri potest Summa Theol. Monalis, II, n. 376-379.
• Cfr. S. Aj.phonsus, Praxis Conf., η. 59; Theol. Moral., 1. Ill,
tr. V, n. 801 sq.; Reuter, Neo-Conf., n. 157-160.

30

4° An non sint usi fraudibus in commercio.
5° An manifestaverint vitia rei vendendae gravia et occulta,
aut de quibus speciatim fuerint interrogati.
6° An rei venditae non substituerint aliam substantialiter
diversam, aut res cum alia minoris qualitatis commixtas non
vendiderint quin minuerint pretium.
7° An merces vitiosas non vendiderint brevi corrumpendas:
aut bona litigiosa quin de hoc monuerint.
8° An non vendiderint pretio infimo, sed minorem prae­
bentes mensuram.
9° An coalitiones aut monopolia iniusta non constituerint
ad pretium excessive augendum, aut plus quam summum exi­
gendum praesertim in rebus necessitatis.
10° An mediis iniustis, aut fictitiis, vel falsis rumoribus non
usi sint ad pretium rerum artificiose augendum vel minuen­
dum.
Haec ultima praesertim locum
In omnibus casibus praedictis
indebite facti sint ditiores, aut si
De quo etiam dicetur infra, c. 2,

habent in magnis negotiis.
ad restitutionem tenentur, si exinde
damnum iniustum voluntarie intulerint.
§ B, q. 4.

III. Milites interrogandi sunt praesertim :
1° De blasphemiis et iuramentis indebitis.
2° De omissionibus in implendis praeceptis Ecclesiae, prae­
sertim de neglecta missa dominicali, quin ratione servitii mili­
taris fuerint impediti.
3° De rixis atque duellis; si haec ex condicto ineantur,
incurritur excommunicatio.
4° De luxuria, et quidem non solum de pollutione, sed etiam
et praesertim de fornicatione, vel etiam de stupro, et quando­
que, praesertim inter equites, de sodomia.
5° De inhonestis pravis oblectamentis aut lectionibus.
6° De furtis et iniustitiis.
7° De damnis iniuste illatis.
Hoc praesertim valet pro tempore belli. Qua occasione quaeri potest:
an innocentes non laeserint, bona privatorum non rapuerint, vel ipsis
damnum intulerint, bona non occupaverint absque necessitate sustentatio­
nis aut legitima ducis requisitione, aliena sine necessitate non des­
truxerint, etc. Pro iis quae iniuste raperent aut destruerent, tenerentur
ad restitutionem.

31

QUAESTIO SEPTIMA

De Sacerdotibus et Parochis
I. Quaestionis momentum. — Confessiones audire sacer­
dotum opus est summi momenti, quod magna cum discretione
et prudenti zelo est implendum, ob eorum dignitatem simul et
magnum quem nati sunt exercere influxum. Sicut enim vita
ipsorum sancta confert ad mores populi informandos, ita ad
populi corruptelam concurrunt mala eorumdem exempla aut
neglecta officia. Oportet enim ut virtute aliis praesint et oves
Christi doctrina, oratione et exemplo, atque sacramentis pa­
scere non desistant. Unde confessarius satagere debet ut in
fervore vitae sacerdotalis eos retineat, et a tepore vel relaxa­
tione praeservet1.

II. Modus se gerendi cum sacerdotibus. — Confessarius, in
excipiendis sacerdotum confessionibus :
1° Reverenter omnino se gerat.
2° Si probi sunt, cum theologiam moralem cognoscant, gene­
ratim opus non est eos interrogare de specie et numero pecca­
torum, nisi manifeste sit insufficiens eorum confessio aut ne­
glectae conscientiae sint; in dubio de gravitate culpae ab iis
quaeri potest num putaverint se peccare graviter.
3° Adhortatio non omittenda est, sed sit brevis et modesta,
ac indirecte facta, dicendo v. g.: « nos sacerdotes ».
4° Fortiter procedat in faciendis correptionibus si necessa­
riae essent, et constans sit in deneganda absolutione si opor­
teret, v. g. si qui essent recidivi aut occasionarii sine emenda­
tione.
5° Nec turbetur si quandoque audiat multa peccata. Vivunt
sacerdotes in medio sollicitationum, et mirum esset si inter tot
sacerdotes, quidam aliquando non caderent, saltem occulte.

III. Monita sacerdotibus praestanda. — Confessarius sa­
cerdotibus suadere prae ceteris potest :
1 De hoc argumento S. Alphonsus, Homo apost.. app. IV, § I, n. 9;
Praxis Conf., η. 49-52, 183. igû sq. ; Aertnijs. Th. P., n. 153-162;
et n. 42; Reuter, Neo-Conf., n. 154.
32

1° Ut bene apprehendant dignitatem vocationis suae et obligationes.
2° Ut ovibus totos se impendant et iis prodesse conentur precibus,
exemplo et ministerio; maxime aegrorum, pauperum, et puerorum curam
specialem habeant.
3° Ut quatuor vitia summo studio devitent quae clericum maxime de­
decent et illi periculosiora sunt. scii, otiositatem, luxuriam, ebrietatem et
avaritiam.

IV. Media opportune inculcanda. — Ad vitam ducendam
vere sacerdotalem, multum imprimis confert firmum propositum
talis sanctae vitae; quo proposito deficiente, vita erit instabilis,
infrugifera, et periculis plena; ipso vero stante, in muneribus
ecclesiasticis obeundis orietur alacritas, in virtutum exercitio
oblectatio, adversus tentationes irruentes robur, ac in his omni­
bus perseverantia.

Ad propositum execution! mandandum et in eo firmiter stan­
dum maxime valent :
1° Studium orationis, tum meditatio mentalis et divinarum rerum con­
sideratio ad pios affectus ordinata: sine oratione mentali, ait S. Alphon­
sus ’, difficillime bonus erit sacerdos, cum deerit lumen in mente ad
intelligendas veritates supernaturales et calor fervoris in voluntate quo
moveatur ad sancte vivendum; — tum etiam oratio stricte dicta et
vocalis, necessaria ut gratias pro se et pro suo ministerio obtineat,
aliique hanc orandi necessitatem intelligant.
2° Officium divinum, quo inter preces fundendas nihil est excellentius
et salubrius post SS. Missae Sacrificium. Et sane, sacerdos in ipso
utitur verbis a Spiritu Sancto in Scriptura inspiratis vel ab Ecclesia Dei
compositis, iungit se curiae coelesti, opus Christi continuat, opus totius
Ecclesiae peragit cuius legatione fungitur, laudibus suis reparat peccata,
virtutum theologicarum elicit actus, opem divinam pro se et toto genere
humano implorat.
3° Sacrificium Missae, quod centrum est nostrae religionis ad quod
omnes caeremoniae et preces Ecclesiae ordinantur et ad quod omnem
curam sacerdos referre debet. Triplicem vitet abusum: celebrare modo
incongruo, nimis lente scii, aut nimis festinanter, quod irreverentiam con­
tinet; celebrare ex mera consuetudine, sine praeparatione et gratiarum
actione, cum tepore et frigore; celebrare cum conscientia peccati mor­
talis, ita quod, dicente apostolo, reus sit corporis et sanguinis Domini.
4° Confessio frequens, singulis hebdomadis aut quindenis, ad maiorem
puritatem necessaria et ad securiorem directionem. Omnis sacerdos con­
fessarium habeat, in quo plenam fiduciam reponat, et cui conscientiam
perfecte exponat.
5° Amor studii, iuxta illud I Tim. IV, 13, 16; « Attende lectioni, ex­
hortationi et doctrinae... Attende tibi et doctrinae; insta in illis. Hoc
enim faciens, et teipsuin salvum facies et eos qui te audiunt ». Unde
sacerdotes omnes satagere debent ut pluribus diebus in hebdomada, imo
1 Praxis Conf., η. 183.

3

33

quotidie, quoddam tempus studio impendant sacrae doctrinae, theologiae
imprimis dogmaticae et moralis, ut requiritur ad propriam et ad pro­
ximi salutem. Oportet enim eos doctrinam proponere populo, sacramen­
ta explicare, praecepta omnibus inculcare atque singulis officia propria,
et iudicare de conscientiae casibus. Ne autem praetextent sibi deesse
omne studendi tempus: quot enim temporis inutiliter teritur!
6° Exercitia spiritualia quotannis habita ad statum conscientiae dili­
gentius explorandum statumque animae componendum, languori meden­
dum et fervorem excitandum, in solitudine et perfecta ab omni negotio
separatione, ut sacerdos totus Deo esse valeat, meditari possit veritates
aeternas, orare in abscondito et vocem Dei audire.

V. Principales obligationes sacerdotibus propriae, nume­
rari solent :
1° Vitam sanctam ducere et perfectam, ad imitationem
Christi, cuius sunt ministri in terris.
2° Officium divinum quotidie recitare.
3° Continentiam quoque servare, si pertineant ad Ecclesiam
latinam.
4° Sacrificium missae celebrare saltem aliquoties in anno :
ita ratione sacerdotii, nam saepius obligari possunt ratione
specialis officii, beneficii aut stipendii.
5° Ministerium sacrum exercere et sacramenta ministrare,
si adsit necessitas aut speciale iis incumbat officium.
6° Abstinere ab iis quae statum suum dedecent, ut a mun­
danis spectaculis, choreis et pompis, negotiatione et mercatura,
aleatoriis ludis etc. (can. 138-142).
7° Superfluos a bonis ecclesiasticis reditus impendere pro
pauperibus et causis piis (can. 1473).
VI. Interrogandus est sacerdos, de suis obligationibus, si
quis videatur neglectae conscientiae' :

A. Simplex sacerdos: an horas canonicas recitaverit, an one­
ribus missarum satisfecerit vel an has per multum tempus
distulerit celebrare, an missam non absolvat nimis festinanter,
an legem ecclesiasticam servaverit quantum ad negotiationes,
ludos aleatorios, aut speculationes, mundana quae dedecent
negotia, an in casu necessitatis ministerium sacrum exercere
non recusaverit, an pie vixerit et tempus bene ordinaverit.
1 S. Alphonsus, Praxis Conf., η. 49 sq. ; Aertnijs, Th. P., η. 42.

34

B. Confessarius : an scientiam ad confessiones audiendas
necessariam acquisiverit, an studio sufficientem operam dederit
et an studere pergat, an absolverit eos qui manebant in occa­
sione proxima peccati, aut erant recidivi nec extraordinaria
signa suae dispositionis afferebant, an sacramentum Poeniten­
tiae magna cum cura ministret, nec erga poenitentes sit rigorosior aut benignior. Quodsi confiteatur peccatum grave contra
castitatem cum alia persona commissum, interrogetur an
cum suo poenitente, an complicis confessionem exceperit et
ab isto peccato absolverit, an forte poenitentem sollicitaverit.
C. Parochus : an pro posse vitia corripiat subditorum, prae­
sertim eorum qui publicum praebent scandalum; an invigilet ut
omnes paschale impleant praeceptum et admonuerit eos qui
illud neglexerunt; an sacramenta ministraverit in periculo mor­
tis, aut cum ipsemet requisitus fuerit; an moribundis debitam
praestiterit assistentiam; an diebus dominicis conciones ha­
buerit, an instruxerit populum de doctrina Christiana, rudes
praesertim circa mysteria fidei et media ad salutem, et nuptu­
rientes occasione futuri matrimonii, obstetrices vero et medicos
de recte baptizandi modo in casu necessitatis; an pueros rite
instituerit in catechesi doctrinae christianae eosque ad s. com­
munionem praeparaverit aetate qua iam possint esse idonei;
an bonum exemplum dederit et omne vitaverit quod oves
possit scandalizare; an fideles etiam ad pietatem et devotio­
nem promoverit; an missam pro grege celebraverit et debitas
largitus sit eleemosynas.
VII. Animadversio. — Cum parochus aliique sacerdotes
quibus animarum incumbit ministerium, semper parati sint
oportet ad ministranda sacramenta, debent semper esse in
statu gratiae, ne sacrilege ministrent.

QUAESTIO OCTAVA

De Religiosis et Monialibus
I. Obligationes speciales religiosorum. — Religiosi utrius­
que sexus tenentur ratione sui status ;
35

1° Ad perfectionem tendere conformiter ad suam regulam
et constitutiones.
2° Tria servare vota obedientiae. castitatis perfectae et
paupertatis.
3° Orationi mentali incumbere, quotidianae assistentiae
Sacrificii altaris aliisque officiis pietatis.
4° Singulis saltem hebdomadis facere confessionem sacramentalem, et frequenter accedere ad S. Communionem.
5° Officium divinum in choro recitare, si religioni suae
competit; qui autem vota emiserunt solemnia in conscientia
tenentur etiam ad recitationem privatam.
6° Habitum gerere religionis suae.
7n Clausuram servare.
8° Vitam communem ducere.
9° Abstinere a saecularibus, quae ipsos dedecent, negotiis,
indecoris artibus et mundanis delectamentis, eodem modo ac
dictum est pro sacerdotibus.
Quibus omnibus invigilare tenentur superiores, qui insuper
ligantur specialibus praeceptis.
II. Interrogandi religiosi et monendi sunt de obligationibus
suis, si qui sint neglectae conscientiae :
A. Religiosus cuiusque generis : an aliquem defectum ad­
miserit contra vota: contra paupertatem, accipiendo, largiendo,
utendo sine licentia; contra castitatem perfectam, etiam
indulgendo phantasmatibus impuris aut desideriis, occasiones
non vitando peccati, aut cor suum non sufficienter custodien­
do; contra obedientiam, non parendo specialibus superiorum
praeceptis aut ea contemnendo; an non indulserit tepiditati aut
vitam perfectam non contempserit.

B. Monialis speciatim : an officium divinum recitaverit; an
periculosam quamdam amicitiam non nutrierit, puta si adfue­
rint saltem verba, aut litterae amatoriae, aut periculosae
familiaritates: nonne aliqua teneatur aversione erga suas
sorores; an officium particulare, si quod habeat, sedulo adim­
pleverit nec illo abutatur.

C. Antistita : an debitam adhibeat diligentiam, cum viri mo­
nasterium ingrediuntur aut ibi morantur; an magnam bonitatem
simul ac firmitatem in monasterio regendo ostendat: nonne
36

abusibus, praesertim novis, conniveat : advertendo, ait
S. Alphonsus’, quod licet particulares moniales peccent leviter,
levem regulam transgrediendo, superiores tamen qui non
curant impedire, cum possint, observantiae relaxationem,
peccent in re gravi.

III. Speciatim monenda est antistita : 1" ut religiosas omnes
sine distinctione tamquam filias charissimas diligat et quam­
libet libenter audiat eique succurrat; 2° delationi non se prae­
beat credulam, sed caute inquirat, et si corripere debeat id
plerumque faciat privatim; 3° regularem observantiam procuret
et ipsa suo exemplo omnibus praeëat; 4° abusus, si qui sint,
prudenter rescindere satagat; 5° cordi habeat ut infirmae bene
curentur et a consororibus saepe visitentur; 6° ab avaritia simul
et luxu ac superfluitate abstineat; 7° in novitiis admittendis
vel dimittendis magna consideratione utatur; 8° in circumstan­
tiis extraordinariis Ordinarium tempestive consulat; 9° liber­
tatem, a canonibus sancitam, confessarium adeundi extraneum
ad conscientiae tranquillitatem subditis suis ne prohibeat (can.
522); item ne eas prohibeat a communione frequenti aut
quotidiana, nisi in casu gravis scandali donec ad poenitentiae
sacramentum accesserint (can. 595, § 2 et 3).

IV. Consilia pro confessario religiosarum, praesertim monialium! — A confessario religiosarum quaedam observanda sunt, quae­
dam vitanda.
A. Obseruanda. 1» Confessarius cognoscere studeat ea quae ad sta­
tus religiosi perfectionem spectant, et ea quae ad propriam respectivae
religionis vocationem pertinent.
2° Provideat ut religiosae plena fiducia conscientiam suam ei pan­
dant, quod summe necessarium est cum unicum fere refugium, praesertim
si sint moniales, ad confessarium habeant; quo si priventur, tamquam
oves sine pastore destitutae variis angoribus et tentationibus stint ex­
positae. Unde magna sit eius patientia et paterna mansuetudo; et si
religiosa verecundiae signa praebeat, enixe eam adiuvet.
3° Studeat ut religiosae in virtutibus proficiant, quales sunt: amor
Dei, non sensibilis, sed fortis, impellens ad voluntatem Dei etiam in ar­
duis faciendam; humilitas et modestia, tam interna quam externa, iuncta
cum gaudio spirituali; obedientia erga regulam, constitutiones, antistitas
et confessarium, ita quod prompte, fideliter, alacriter et caece obediant;
charitas erga sorores ut nullam offendant vel contristent, offensas ac­
ceptas ex animo condonent, defectus aliarum patienter et mansuete fe-

1 Praxis Conf., η. 54.
* Aertnijs, Th. P., n. 149-150.

37

rant, easque, dum possunt, adiuvent; castitas quae praecavet omnem
affectionem et familiaritatem.
4° Procuret regularem observantiam, adhortando ut cuncta praescripta
accurate et ex vero spiritu religioso peragant.
5° Auctoritatem superiorissae salvam et incolumem tueatur.
B. Vitanda. 1° Raro potius quam frequenter cum monialibus converse­
tur confessarius, et, ubi colloquendum est, brevitati studeat.
2° In responsis dandis non sit nimis praeceps, sed in gravioribus vel
dubiis quaestionibus tempus recogitandi sumat.
3° Nulli sit nimis familiaris, nec uni potius quam alteri faventem se
ostendat; secus pericula, aversiones, perturbationes oriri nata sunt.
4° In confessionibus audiendis nullum taedium, impatientiam, festina­
tionem patefaciat, quia id imminuit fiduciam.
5° Non turbetur aut scandalizetur si interdum graviora peccata, v. g.
carnis aut sacrilegii, patrata audiat; personae Deo consecratae vehemen­
tius tentantur, unde commiseratione potius quam indignatione dignae
sunt.
6U Nullam suspicionem praebeat, quod notitia confessionis ad aliquid
exterius agendum utatur.
7° Nullo modo se immisceat regimini domestico, vel negotiis ad Ordi­
narium vel ad superiorissam spectantibus, sed intra limites muneris sui
consistat. Meminerit se nulla auctoritate gaudere in foro externo; qua­
propter caveat ne novitates introducat, nisi forsan ob graves rationes et
cum consilio et voluntate antistitae ac maximae partis communitatis.

V. Animadversio de dirigendis poenitentibus in pietate et perfec­
tione. — In hac directione confessarius uti poterit iis quae diximus in
opusculo nostro De Variis Poenitentiam Categoriis, ubi de Piis et De­
votis, ac de Perfectis et Contemplativis, c. 3, q. 1 et 2.

38

CAPUT

II

DE VARIIS PECCATIS
CONTRA VIRTUTES
ET DECALOGI PRAECEPTA
Praeter officia statuum particularium propria, alia sunt
omnibus hominibus communia, ad quae nos ordinant virtutes
theologicae atque morales, ac praecepta decalogi. Sicut autem
diversae virtutes nos disponunt ut recte ordinemur ad Deum,
ad proximum, ad nosipsos, ita quoque alia sunt peccata in
Deum, in proximum et in nosipsos.
In praesenti capite dicemus de quibusdam peccatis in Deum
et in proximum; de praecipuis peccatis in nosipsos dicendum
venit in tertio capite, ubi de peccatis capitalibus.

§ A. DE QUIBUSDAM PECCATIS
IN DEUM
Peccata in Deum directe fiunt contra virtutes theologicas et
contra religionem. Virtutes theologicae, fides, spes et charitas,
non formaliter et expresse proponuntur decalogo, sed huic
praesupponuntur sicut principia conclusionibus, intentio finis
ordinationi de mediis, et agnitio legislatoris submissioni legis.
Virtus religionis proponitur in tribus prioribus decalogi prae­
ceptis, quantum scii, ad tria officia fidelitatis erga Deum, re­
verentiae ac famulatus.
In sequentibus dicemus :
39

1° de quibusdam peccatis contra fidem divinam, quae in
ordine praesenti supernatural! necessaria est ad perfectam erga
Deum revelantem fidelitatem;
2° de quibusdam peccatis contra Dei reverentiam;
3° de peccato contra Dei famulatum seu de violatione diei
dominicae.

QUAESTIO PRIMA

De Quibusdam Peccatis contra Fidem
I. Obiectum quaestionis. — Fidei divinae directe opponitur
peccatum infidelitatis, quod in baptizatis est haeresis et aposta­
sia; indirecte opponuntur multa, quaecumque scii, periculum
constituunt aut occasionem fidem amittendi vel comprimendi,
uti sunt communicatio cum infidelibus et haereticis praesertim
in sacris, cooperatio ad infidelitatem et haeresim, evulgatio et
lectio scriptorum fidei contrariorum, opiniones pro fide peri­
culosae, de quibus in Tractatu de Fide'.
In praesenti speciatim agitur : de liberalismo et socialism©,
qui plerumque indirectum constituunt pro fide periculum a
quo fideles sunt arcendi; — de haeresi quae directum est fidei
obstaculum, a quo lapsi in eam sunt convertendi; — de dubio
in fide, quod potest esse alterutrum. Hinc spectabimus poeni­
tentes triplicis generis :
a) liberalismo aut socialism© infectos, monendos aut etiam
dimittendos,
b) haereticos, in Ecclesiam et ad sacramentalem confessio­
nem recipiendos.
c) in vera fide dubitantes et vacillantes.
II. Quanti momenti sit occurrere Liberalismo et Socialism©.
— Non raro evenit catholicos quosdam spiritu liberalism!
imbui eiusque theoriis aliquatenus adhaerere; similiter socia­
lism!. Oportet proinde confessarius errores illos noverit, et
de liberalism! labe vel socialism!, qua forte poenitentes sint
1 Cir.Summa Theologiae Moralis, I, n. 733-780·

40

infecti, indicium prudens valeat proferre rectumque cum eiusmodi poenitentibus agendi modum sibi praestituere.
Res est enim periculis plena. Ordinario quidem non fit
aliquis liberalis aut socialista complete statim ab initio. Incipit
legere diaria aliave liberalium aut socialistarum scripta, con­
sociatur eorum societatibus absque mala forsan intentione, vel
ipsis dat suffragium in electionibus politicis. Nec ideo neces­
sario fit impius aut indifferens in re religionis; sed ordinario
fides eius refrigescit atque praxis religiosa paulatim imminui­
tur. In huiusmodi virorum filiis solet crescere indifferentia
religiosa, atque horum filii adhuc baptizantur, primam faciunt
communionem, coram Ecclesia matrimonium ineunt et sacer­
dotem advocant in fine vitae, sed praeter ea nulla fere adest
praxis religionis. In tertia generatione iam erit indifferentia
completa vel etiam erga religionem hostilitas, ita ut in vita
practica quasi praevaleat paganismus.
Contra quae pericula sacerdotes oportet serio moneant atque
praemuniant fideles tum publice, tum etiam privatim in con­
fessione.
Hodiernis quidem temporibus res evadit forsan minus practica in nos­
tris regionibus, quia multi liberales iam non frequentant ecclesiam aut
sacramenta, nec contra illos lucta tam acris est ac antea; principia tamen
semper valent, et nova possent occurrere adiuncta in quibus rursus in
praxi magis inservirent. Imo, ob absentiam pugnae pericula sunt forsan
maiora, cum fideles non tam facile perspiciant imminentiam periculi et
ingentiam mali. Unde nunquam est desistendum ab opportuna monitione.

III. Notiones de Liberalismo1. — Liberales generaliter
vocantur illi omnes qui libertatem eligendi physicam confun­
dunt cum independentia a Deo divinamque auctoritatem
participantibus, quam moderni libertatem vocant moralem;
unde, sub ementito libertatis nomine, absurdam quamdam
funestissimamque licentiam seu independentiam consectantur.
A. Alius est liberalismus doctrinalis seu philosophicus, qui
principia rationalism! aut etiam naturalismi, quae principatum
1 De Liberalismo. cfr. Pius IX, const. Quanta Cura, 8 dec. 1864, cl
Syllabus; Leo XIII, const. Immortale Dei, 1 nov. 1885, et enc. Libertas
20 inn 1888; Moui.art, L’Eglise et l’Etat: Daris, L’Eglise et l'Etat:
Villada. Casus Conscientiae; Aertnijs, Th. P., n. 94-101; Βοϊ'ουιι.lon. Theologia Moralis Fundamentalis*. η. 246 sq. ; Bai.lf.rjni, Opus
Morale, IL tr. 4, η. 164 sq. ; Theologia Mechliniensis, de Fide, n. 4446. Quaedam habentur etiam apud Genicot. Th Μ.. 1, n. 205, et apud
Lehmkuhl et Ferreres, in respective illorum opere: Casus Conscien­
tiae.

41

rationis humanae (privatae vel publicae, singularis vel univer­
salis) ponunt tanquam summum principium et iudicem veri­
tatis, applicat in re morali et civili.
Ita quidem ut omnem potestatem et legem divinam neget et moralem
plene independentem sectetur; aut saltem omnem revelationem et legem
divinam positivam et supematuralem neget sed moralem mere naturalem
admittat. De isto hic non agitur, quia pertinet ad illos qui fideles non
sunt nec proinde confitentur.

B. Alius mere oeconomicus, qui legem divinam et moralem
negat in rebus oeconomicis et productione divitiarum.
Qui in praesenti non spectatur, quia magis opponitur iustitiae, quam
fidei et religioni vel primo decalogi praecepto.

C. Alius est mere politicus, qui legem divinam etiam supernaturalem admittit pro privatis, non tamen pro societate civili
eiusque legibus; unde propugnat libertatem conscientiae, cul­
tuum, praeli, doctrinae, consociationis.
Proclamat scii, separationem Status et Ecclesiae catholicae, illiusque
indifferentiam circa varias confessiones religiosas. Nomine autem separa­
tionis ab Ecclesia, intelligunt et significant absolutum inter utramque
potestatem divortium; sublata omni mutua concordia omnique mutuo
auxilio, ita ut Ecclesia omni influxu, omnibus bonis omnibusque externis
praerogativis exspoliata, vivat in abscondito. Status vero omnia regat
ac si Ecclesia non existeret. Inde profitetur separationem matrimonii ab
Ecclesia, et eius subiectionem sub potestate civili: separationem scholae
ab Ecclesia eiusque subordinationem sub directione auctoritatis civilis;
abrogationem immunitatis clericorum ab onere subeundae exercendaeque militiae, etc. Uno verbo: est systema politicum quod plenam independentiam Status ab Ecclesia sive religione profitetur ’.

In hac liberalismi forma triplex gradus distingui potest :
1° Liberalismus radicalis, qui hanc independentiam adeo
exaggerat ut Ecclesiam Statui velit subiectam. Eius tessera
est ; Ecclesia in Statu, i. e. Ecclesia subdita Statui.
2° Liberalismus moderatus, qui simplicem separationem
Status ab Ecclesia et omni religione profitetur hac usus for­
mula ; Ecclesia libera in Statu libero.
3° Liberalismus sic dictus catholicus, qui profitetur ex natura
rei religionem a societate civili non esse seiungendam, sed
utramque potestatem debere nisu concordi genus humanum
regere; in hypothesi tamen generali praesentis aetatis, attentis
progressu et hominum conditione, non amplius expedire illam
coniunctionem cupere et tueri, sed approbandam et expeten­
dam esse simplicem separationem cum libertatibus modernis
1 Cfr. encycl. Leonis XIII, Libertas, 20 iun. 1888.

12

inde profluentibus, praesertim cultuum et praeli. Bene notentur
verba : in hypothesi generali, expetendam, approbandam, quia
liberale non est sed vere catholicum, profiteri in specialibus
circumstantiis has libertates tolerandas esse ad maiora mala
vitanda vel maiora bona obtinenda.
lamvero liberalismi errores in omni gradu damnati fuerunt
ab Ecclesiae auctoritate1; unde qui tales errores scienter profi­
tentur graviter peccant.
Vox liberalis de se est aequivoca; unde si in quibusdam regionibus in
alio prorsus sensu sumeretur, aut factionem mere politicam designaret
quae nullo modo principia damnata defenderet, de tali libéralisme non
valerent quae diximus. Nec de eo sermonem habere intendimus, sed
loquimur in sensu theologice recepto.

IV. Num detur invincibilis ignorantia liberalismi? — Res­
pondetur :

1° Quoad formam liberalismi radicalem, ordinarie est ne­
gandum, quia huius errores adeo sunt aperti, et fundamentali­
bus principiis moralitatis adversantes, ut vel rudiores non
possint eius falsitatem ac impietatem non agnoscere.
2° Quoad alias formas mitiores, si rudes excipiantur, plerique qui se dicunt liberales in bona fide non sunt, adeoque ut
tales a confessario tractandi.
Ratio est quia documenta S. Sedis Liberalismum damnantia publice
cognita sunt, et adeo propagata ut ignorantia invicibilis apud plerosque videatur moraliter impossibilis: quod maxime valet generatim de iis
qui ratione officii tenentur novisse liberalismi falsitatem et damnationem,
quales sunt reges, regni administri et consiliarii, senatores, deputati, prae­
fecti provinciarum ac civitatum, iudices, advocati similesque officiales
qui in legibus condendis vel execution! mandandis partem habent; necnon ephemeridum politicarum redactores.

3° Attamen rudiores et, exceptionaliter, quidam exculti,
inveniuntur qui Liberalismum mitiorem bona fide profitentur.
Ita accidit, tum quia suorum parentum, magistrorum et sociorum doc­
trina praeventi, eiusmodi liberalismum innoxium iudicant, tum quia dis­
tinguere nesciunt inter thesim et hypothesim, ac confundunt mali liber­
tatem quae iure debetur et mali tolerantiam quae fit maioris mali vitandi
aut boni adaugendi vel conservandi gratia.

V. Confessarius teneturne interrogare poenitentes de
liberalismi peccato? — Respondetur: Affirmative, sicut de
aliis peccatis. Et sane, si liberales passim sine interrogatione
1 Cfr. encycl. Pu IX, Quanta Cura et Syllabus; item. cnc. Leo·
xts XIII, Libertas.

43

aut monitione ad sacramenta admittantur et confessarii in
sacro tribunali de hac re altum silentium teneant, existimabunt
fideles rem non esse magni momenti, et pravitatem liberalismi
non sufficienter perspicient. Unde, licet res. ut notavimus, ob
adiuncta minus practica evaserit, non tamen omnino est obli­
vioni tradenda : secus de prava Liberalismi doctrina et periculis
continget sicut de lectionibus pravis, quae iam non satis ha­
bentur ut malae, quia sacerdotes de earum pravitate omiserint
sufficienter monere. Itaque :
1° Interrogandus est poenitens quicumque sit. sive rudis
sive doctus, sive pauper sive princeps, qui tacet peccatum
liberalismi cuius reus certo cognoscitur, v. g. ex scientia propria
confessarii vel ex publica notitia. Et si poenitens interrogatus
neget et appareat formaliter mentiri, nullatenus absolvi potest.
2° Pariter interrogandus est qui probabiliter putatur liberalis
aut liberalismi fautor, v. g. si a multis gravibus viris talis ha­
beatur, vel si ad coetum vel factionem pertineat liberalem quae
adversetur religioni aut Ecclesiae, vel si ordinario legat sine
iusta causa ephemerides vere liberales. Si huiusmodi poenitens
serio neget se liberalem esse, ordinario ipsi credendum est:
nisi ob specialia adiuncta grave permaneat dubium, quo casu
applicanda sunt principia quae regunt dubie dispositos, et
nonnisi sub conditione absolvendus si gravis adsit causa, vel
differenda absolutio si id non timeatur nocivum poenitenti.
3° Attamen non omnes poenitentes sunt interrogandi : non
enim sola sufficit peccati suspicio, etiam ex rumoribus vulgi
vel ex fama a nullo certo exorta, sed vera et solida probabilitas
seu prudens et grave dubium.
Quoad modum interrogandi, confessarius caute procedat, incipiendo
generaliter rogare, v. g. an sentiat molestas allouas tentationes contra
fidem vel declarationes S. Pontificum aut episcoporum vel doctrinam
Ecclesiae; si poenitens neget, roget ulterius v. g. ita: nonne habes rela­
tiones cum inimicis Ecclesiae, aut sympathiam pro iis qui eam imougnant;
nonne frequentas Ecclesiae adversarios, non cs ergo sectator liberalis­
mi?... Ex responso patebit qualis sit; deinde, si opus sit, quaerat annon
legat diaria liberalia, coetum liberalium frequentet vel proteoat: item de
oblocutionibus contra doctrinam, ministros et praecepta Ecclesiae et
de horum transgressione.

VI. Confessarius debetne de liberalismi malitia monere
poenitentes qui videntur bonae fidei? — Respondetur : Af­
firmative, per se, i. e. nisi maius aliquando damnum ex moni­
tione sequatur, tenetur eos, data opportunitate, monere, prae­
sertim si poenitentes sint personae quae, ob officium, scientiam
44

vel honorem, in alios magnum exerceant influxum. Ratio est,
tum quia raro sunt in ignorantia invincibili, tum quia liberalismi
errores valde nocivi sunt ipsis liberalibus quantum ad fidem,
et eorum familiae pro educatione filiorum, et bono communi
propter scandalum publicum et pravum quem in alios exercent
influxum
Quodsi monitione facta, quis obedite renuat et pertinaciter adhaereat
Liberalismo. indignus est absolutione, quam concedere magnum pro ipso
et pro aliis fidelibus esset scandalum.
Diximus: per se. nam:
1° potest accidere quod poenitens ille non solide pius avertatur magis
ab Ecclesia ipsique magnum damnum ob suum influxum inferat: quo
casu prudentius erit abstinere:
2° poenitentes leviter infecti liberalismo possunt esse in bona fide, et,
si ex monitione fructus non speretur, in bona fide relinqui. Tunc tamen
confessarius generatim inculcet necessitatem credendi doctrinam Eccle­
siae et obediendi omnibus praeceptis eius.

VII. Cooperatio ad liberalismum. — Sicut ipse liberalistnus
malus est, ita ad eum cooperatio de se mala est et vitanda.
Haec pluribus modis praestari potest :
1° per ephemerides pravas liberales, non solum sine gravi
causa malo proportionata conscribendo, collaborando, impri­
mendo, sustentando, spargendo et vendendo, sed etiam eas
legendo, quod et graviter malum erit si unus articulus valde
pravus legatur, vel si habitualiter quis eas legat, aut etiam
raro sed cum gravi periculo vel gravi scandalo:
2° per patrocinium, aut subventionem operum liberalium (v.
g. scholarum) sine gravi causa datam:
3° per electionem deputatorum liberalium, quod etiam gra­
viter malum erit si fiat ex convictione: vel etiam absque
convictione, si exitus electionis dubius appareat et a suffragio
dependere probabiliter possit;
4° a fortiori per officium ipsorum deputatorum, efficaciter
nempe dando suffragium legibus liberalismo infectis.

VIII. Casus de liberali moribundo. — Quaeritur quid fa1 Neque negotium confessario facessere debet tales poenitentes a
sacramentis absterritum iri in posterum; nam per monitionem id praecise
intenditur ut, vel abstineant a sacrament’s quorum receptione fidelibus
praebent scandalum, vel peccatum liberalismi sibi iam notum relin­
quant.

45

ciendum sit confessario vocato ad moribundum qui inter
primarios liberales computatur? Respondetur :
1° sensibus destitutus si moribundus petierit sacerdotem
vel signa dederit desiderii confessionis, absolutio et Extrema
Unctio conferendae sunt absolute; sub conditione autem si
nulla dederit signa, modo confessarium expresse non recu­
saverit immediate vel fere immediate antequam sensibus
destituatur;
2“ si loqui valeat vel signis respondere, per se confessarius
eum instruere debet de liberalism! errore et monere de obli­
gatione scandalum reparandi, nisi fructus monitionis non
speretur et moribundus in bona fide versetur, quod tamen raro
potest supponi. Tunc tamen suggerat generalem dolorem de
omnibus, si quae sint, contra religionem actis, et propositum
nihil contra eam agendi1.
Quod si pertineat ad sectam massonicam:
a) interrogandus erit num forsan in haeresim lapsus sit vel in aposta­
siam;
b) item, an cognoverit massones incurrere excommunicationem;
c) regulariter exigendum erit ut omnem communionem cum iis abrum­
pat;
d) item, ut formalem renuntiationem ad sectam mittat, — nam si in
frequentatione perseverare vellet, generatim non posset absolvi. (Cfr.
S. Off. 5 iul. 1837.)
Clausulae quas in facultate facta absolvendi massones S. Poenitentiaria exigere solet, sunt sequentes;
1° ut se separent a secta et eam abiurent, i. e. detestentur;
2° insuper ut libros, manuscripta, signa francomurariorum tradant con­
fessario qui eas Ordinario transmittat vel comburat:
3° item, duces occultos denuntient Ordinario;
4° item, ut iis iniungatur gravis poenitentia, et alia de iure iniungenda
ut reparatio damni vel scandali procuretur meliore quo fieri possit modo.
A pluribus praedictis tamen potest gravis ratio excusare, quae facilius
adesse potest in articulo mortis.

IX. Quid de Socialistno? — Similia principia valent pro
socialismo, nam socialistae etiam admittunt theoriam libera­
lism! saltem politici de separatione religionis et Status ; libe­
rales saepe sunt in re mere politica, sed socialistae in re
oeconomica. Insuper :
1 Cfr. ea quae d:xinius dc moribundis, in opusculo De Icariis Poeni­
tentiam Categoriis, c. 2, q. 6.

46

1° Socialismus qui dicitur scientificus atheismo et materialismo haeret, ita ut sit ex hac parte haereticus.
2" Socialismus oeconomicus sed perturbativus, qui collectivismum aut communismum admittit et media violentia (a
fortiori anarchismus ), etiam ab Ecclesia patenter fuit damna­
tus; unde bona fides erit rara. (cfr. dicta η. IV· )
3° Socialismus mere reformations per se non necessario est
Ecclesiae infensus, de facto tamen in nostris regionibus est
factio quae adversatur Ecclesiae: unde de eo valent quae
diximus de libéralisme politico (η. V et VI).
4° Cooperatio ad socialismum formalis, qua quis socialistice
sentit, est graviter mala; mere materialis cooperatio et etiam
materialis aggregatio operibus, non solum politicis sed etiam
oeconomicis, per se est illicita, sed graui et urgenti necessitate
potest esse licita, modo non adsit proximum periculum perver­
sionis in fide (η. VII).
Hinc: a) Parochi et concionatores non desint officio monendi de fu­
giendis pravis societatibus, vitandis malis sociis ac foliis.
b) Qui principiis socialism! scientific! sunt imbuti, materialismuin et
atheismum profitentur, ac proinde habendi sunt ut peccantes directe
contra fidem.
c) Politicas socialistarum partes sequentes ex convictione, de se grave
peccatum committunt: raro scii, bona fides aderit, nisi forsan in regio­
nibus omnino dechristianizatis.
d) Inscripti socialistarum syndicatibus facile rei sunt ob cooperatio­
nem, scandalum et grave cui se exponunt periculum. Per accidens ta­
men licitum esse potest ad tempus, si desit scandalum, periculum per­
versionis non sit nisi remotum, et necessitas adsit urgens a quo se libe­
rare non possent, qualis esset si operarius secus labori suae professionis
adeoque victui quotidiano valedicere deberet. Ita, nisi episcopi cuiusdam
regionis aliter iudicarent et universaliter prohiberent quamcumque ad
opera socialistarum aggregationem. Tunc scii, esset ipsis obtemperandum
utpote de necessitatibus et periculis religionis auctoritative judicanti­
bus ’.
e) Operarii illi, qui ex bona fide non percipiunt gravitatem delicti
cooperationis, per se monendi sunt; per accidens tamen ad tempus relin­
quendi in bona fide, casu quo monitio praevideatur non profutura et
desit scandalum. Tunc tamen monitio generalis fiat de vitanda occasione
proxima peccati et de aptis remediis quibus moraliter removeatur, uti
sunt conversatio et consociatio cum bonis viris vere Christianis et lectio
bonorum diariorum.

Conditiones et possibilitates hac in re non sunt ubique
eaedem, sed diversissimae. Pro posse tamen antistites velint,
hac in re, potius rigori insistendum declarare, quam benignitati
1 Cfr. Tessens in Vie diocésaine, dec. 1921.

47

indulgendum. Experientia ostendit ex illa magna benignitate
fieri ut semper minus et minus a fidelibus obtineri et exigi
possit, ac denique multorum sequi indifferentiam aut defectio­
nem. Etiam hic valet axioma : Principiis obsta! Sunt tamen
quandoque adiuncta in quibus sola benignitas, saltem ad tem­
pus, congruere possit.
X. Monitum. — Parocho et sacerdotibus generatim abstinendum
est a frequenti visitatione illorum liberalium et socialistarum qui sunt in
errore firmati. Quod si quoddam commercium sit necessarium, ne inci­
piant loqui de quaestionibus religiosis et politicis, aut de iis disputare;
at si de istis, non quidem malitiose sed sincere, rogentur, audacter lo­
quantur, non vero nimium aut longius, sed breviter, clare et solide.
XI. Quanti momenti sit occurrere et mederi peccato haereseos. — Haeresis christianos a recta via salutis arcet et
ab Ecclesia disiungit; unde omnibus modis sacerdotes curare
debent ut illi qui in haeresim sunt lapsi aut in ea detinentur,
ab ea conversi in Ecclesiae gremium reducantur. Quod
opus minorem sane praebet difficultatem, si nondum ad sec­
tam haereticam ipsi transierint; longioris autem et prudentioris
est industriae, si in aliqua secta iam fuerint admissi aut in ea
baptizati vel educati fuerint.
Ad quod in sacerdote requiritur:
1° magna charitas, quae misericordiam ingentem inspiret erga miserum
statum animae haerentis in errore, atque omnem manifestationem impe­
diat suspicionis de convertendi sinceritate, etiam si iste esset catholicus
perversus; — nisi tamen praebeat contraria signa;
2° multa patientia, cum diuturnum saepe exigatur tempus ut haeretici
veterem vitam superent et veritatem agnoscant;
3° fervens et continua oratio, ad obtinendum divinum auxilium ad
conversionem omnino necessarium:
4° prudens in doctrina proponenda ratio agendi, qua sc>l. veritates
catholicas nullatenus diminuat, sed nec intempestive praedicet, contentus
affirmare quae necessaria sint;
5° discretio in seligendis libris doctrinam catholicam clare et oppor­
tune exponentibus, et convertendo consulendis;
6° inturbata serenitas in refellendis obiectionibus, qua nullatenus se
iis gravari ostendat.

XII. Notiones de haeresi. — Haeresis definitur error in
fide catholica voluntarius et pertinax, in eo qui fidem Christia­
nam susceptione Baptismatis professus est; quodsi totaliter
fidem quis abiecerit, haeresis vocatur apostasia.
48

Continet itaque simul contemptum auctoritatis Dei reve­
lantis. et contemptum infallibilis auctoritatis Ecclesiae fidem
proponentis, estque ideo gravissimum.
Haeresis alia est materialis, alia formalis, prout auctoritatem Ecclesiae
in proponenda fide negat sine pertinacia, quia non fuit sufficienter proproposita; vel e contra sufficienter eam cognoscit et nihilominus eam
negat in uno saltem puncto. Est inferna si in mente ita latet ut nullo
signo externo manifestetur, vel externa si se manifestat signis externis,
etiamsi nullus ea videat; haec est occulta si nulli vel uni aiterive tan­
tum, publica si palam et coram pluribus externe manifestatur.

iuxta can. 2314, haeresis formalis et externa incurrit ipso
facto excommunicationem S. Pontifici reservatam; et haere­
tici, nisi moniti resipuerint, priventur beneficio, dignitate,
pensione, officio aliove munere, si quod in Ecclesia habeant,
infames declarentur, et clerici, iterata monitione, deponantur;
— imo, si sectae acatholicae nomen dederint vel publice
adhaeserint, ipso facto sunt infames, et clerici, monitione
praemissa, degradentur. Insuper omnes sunt irregulares (can.
985), et privantur sepultura ecclesiastica (can. 1240, § 2). Si
catholicus in haeresim inciderit externam, sed occultam, quae
scii, non est divulgata nec probabiliter divulganda erit, et
censuram excommunicationis non incurrerit, v. g. ob ignoran­
tiam, quilibet confessarius a peccato illum absolvere potest.
E contra si peccator ille censuram incurrerit, et confessarius
facultatem non habeat ab ea absolvendi, nec adsit casus urgens,
poterit hanc facultatem exquirere a S. Poenitentiaria, vel etiam
eam ab Ordinario loci expetere et tunc in sacramento Poeni­
tentiae a censura et peccato alsolvere (can. 2314, § 2).

XIII. Quomodo procedendum cum haereticis volentibus
ad Ecclesiam redire. — In hoc casu attendenda veniunt plura,
quantum ad cautelas adhibendas, instructionem largiendam, et
proximam praeparationem ’.
1. Cautelae adhibendae.
a) Sacerdos haereticum converti volentem prudenter interrogare debet
de causa seu motivo suae conversionis, et invigilare ne iste sub vela­
mine pietatis praecipue quaerat temporalia commoda, ut matrimonium
vel sustentationem, hisque obtentis male vivat aut ad errorem revertatur.
b) Ne itaque sacerdos decipiatur, per varias quaestiones diverso tem­
pore factas experiatur num dicta haeretici inter se cohaereant; nihil
autem dicat aut agat quod dictum aut factum nollet si convertendus ad
haeresim forte redeat.
' Cfr. Reuter, Neo-Conf„ n. 197-203; Aertnijs, Th. P., n. 108-115.

49

c) Fiduciam haeretici sibi conciliare nitatur, ut ille suos errores et
miserias ac lapsus libentius et sincerius aperiat, seque totum eius direc­
tioni committat.
d) Ipsi ante oculos ponat maximum momentum huius negotii in quo
cardo salutis aeternae versatur, ac proinde necessitatem orandi ipsi
inculcet, ac etiam pro ipso ferventer oret et orationes aliorum expostulet.

2. In instructione danda sunt observanda sequentia:
a) Ante omnia investigandum est an fuerit haereticus materialis: ex
simplicitate, ignoratia, sinistra informatione; vel formalis: ex sufficienti
scientia et pertinacia.
b) Item inquirendum est quantum in doctrina suae sectae sit instructus,
ut cognoscantur sui errores ac modus quo instruendus sit determinetur:
si enim simplex et rudis, recta instructione indiget in doctrina Christiana,
non autem in controversiis fidei; quodsi sit peritior ipsi satisfaciendum
est quoad singulos articulos et omnes difficultates.
c) Cum assensus fidei prudens et rationabilis ac firmus sit, debet
sacerdos exponere motiva credibilitatis dogmatum, quae credenda sunt,
si Ecclesia catholica sola sit vera Ecclesia Christi. Unde non statim
descendat ad dogmata particularia, sed prius ostendat veram Christi
Ecclesiam.
Quod duplici fieri potest modo; unde spectandae sunt circumstantiae
ut diiudicetur quaenam methodus sit adhibenda. Fieri scii, potest
1° ex Ecclesiae notis, successive ostendendo: veram fidem esse neces­
sariam ad salutem, — non esse nisi unam veram religionem et Christi
Ecclesiam, — illam esse tutam fidei regulam, imo esse infallibilem, —
eam debere certis notis quibus a falsa discernatur esse insignitam, —
notas autem verae Ecclesiae esse quatuor, — illas denique inveniri in
sola Ecclesia catholica;
2° ex factis, forsan facilius et multorum captui accomodatius’: osten­
dendo Ecclesiam catholicam esse factum naturaliter inexplicabile, at di­
vinum, ac proinde veram religionem: ob suam ab adversariis invictam
stabilitatem, inexhaustam in bonis fecunditatem et heroicam multorum in
ea sanctitatem, universalem in fide ex omnium obedientia uni capiti
unitatem, ac multa in eius favorem patrata miracula.
d) Postea descendat sacerdos ad singulos articulos, praesertim illos in
quibus haeretici a catholicis discrepant, uti sunt necessitas bonorum ope­
rum, numerus sacramentorum, realis praesentia Christi in Eucharistia,
cultus B. Virginis et sanctorum, Romanus Pontifex et infallibilitas eius.
e) Denique, ubi ad conversionem proximus iam pateat accessus, potius
quam obiectiones contra veritatem permittere, praestat hanc tentationum
causam supprimere, ac requirere totalem erga magisterium ecclesiasticum
submissionem in plenam expulsionem spiritûs liberi examinis.
3. Praeparatio proxima. — libi plene instructus est in rebus fidei,
praeparandus est sollicitans ad emittendam fidei professionem quae ipsi
est explicanda, et ad sacramentorum receptionem; quapropter instruen­
dus est de Baptismo, de Poenitentia cum confessione, et de Eucharistia

1 Prior methodus ordinario solet proponi in tractatibus theologicis
vel apologeticis; altera speciatim adhibita fuit a Card. Dechamps.

50

eorumque fructibus. Cum autem neoconversi confessionem plerumque
vehementer reformident, ideo exponatur:
a) obligationem esse sacerdoti stricte servandi sigillum sacramentale;
b) confessionem illam quam Deus voluit nos subire, peccata nostra
confitendo uni homini, esse partem poenitentiae et satisfactionis;
c) nec mirum esse si haereticus in multis deliquerit, cum caruerit sa­
cramentis Poenitentiae et Eucharistiae aliisque auxiliis quae catholicis
subministrari solent;
d) in examine tamen conscientiae se non esse cruciandum, cum con­
fessarius interrogationibus sit suppleturus, cui sincere respondere sufficit.

XIV. Reconciliatio haeretici et receptio in sinum Ecclesiae.
— Sacerdos nullum haereticum notorium vel cuicumque
sectae adseriptum admittat in sinum Ecclesiae, nisi re ad Or­
dinarium loci prius delata, et convertendi scientia et firmitate
in religione bene exploratis. Porro in eius cum Ecclesia recon- i
ciliatione triplex ordo pro vario casu est servandus.
A. Si certum sit conversum non fuisse baptizatum aut
Baptisma eius certo esse invalidum, solum Baptisma erit ei
ministrandum, sine abiuratione haereseos vel absolutione.
Iuxta can. 744: « adultorum Baptismus, ubi commode fieri possit, ad
loci Ordinarium deferatur ut, si voluerit, ab eo vel ab cius delegato'
solemnius conferatur », et iuxta can. 755 § 2 « loci Ordinarius potest
gravi et rationabili de causa, indulgere ut caeremoniae praescriptae pro
Baptismo infantium adhibeantur in Baptismo adultorum ».

B. E contra, si certo fuerit valide baptizatus : a ) coram Or­
dinario loci vel eius delegato et duobus saltem testibus (S.
Off. 8 apr. 1786, 28 mart. 1900), sola fiat abiuratio haereseos '
cum absolutione a censuris in foro externo, ab ipso Ordinario
loci vel a sacerdote ab eo ad hoc delegato, in casu quo conver- ·
sus sit pubes (can. 2314. § 2); aut sola professio fidei, si sit
impubes (can. 2230); b) confessio peccatorum; c) absolutio
a peccatis in foro interno.
C. Denique si Baptismus antea collatus sit dubius, sive
positive sive etiam negative : a) fiat abiuratio haereseos cum
absolutione a censuris vel professio fidei, eodem modo ac
dictum est in casu praecedenti; b) confessio peccatorum
semper praecepta’, et exhortatio ad contritionem (S. Off.
1 Confessionem a dubie baptizatis esse exigendam a quibusdam in.
dubium fuit vocatum, quia incerta est obligatio. Sed S. Officum
constanter confessionem exigit ab haereticis conversis sub conditione,
rebaptizandis, uti constat d:recte ex decretis 14 iun. 1715 et 17 dec.
1868 quae ita expresse statuunt, indirecte ex decretis 20 iul. 1859. et2 dec. 1874 quae ita generatim agendum esse supponunt. Proin decreta

51-

17 dec. 1868; S. C. de P. F. 12 iul. 1869); c) Baptismus sub
conditione renovandus, qui ex indulgentia Ordinarii fieri
potest privatim iuxta can. 759, § 2; d) confessio summarie
iterata et absolutio a peccatis sub conditione. Ita S. Off.
20 lui. 1859; 20 nov. 1878; 2 dec. 1874.
Sufficeret sane ante Baptismum ad contritionem excitare, et confes­
sionem Baptismo sub conditione renovando postponere; melius tamen si
iam ante Baptismum instituatur, maioris facilitatis et opportunitatis cau­
sa. (S. Off. 2 dec. 1874.)
In ipsa confessione confessarius neo-conversum benigne tractet, tollat
ab eo quantum fieri potest omnem timorem, fiduciam omnia peccata
esse delenda inculcet, eum adiuvet suis quaestionibus cavendo tamen ne
examen rigidum instituat. Imprimis discrete inquirat num fuerit haereticus
materialis an formalis: si fuerit formalis, inquirat a quo tempore talis
fuerit, an putaverit peccare non servando praecepta Ecclesiae, an dixerit
blasphemias vel calumnias contra Ecclesiam catholicam, an alios per­
verterit. Si fuerit dubius de sua religione, interroget an et quamdiu con·
fpmnoerit vel nealexerit inquirere veritatem. Si poenitens multa et gravia
peccata commiserit, ne rigida reprehensione castiget ea, sed hortetur ut
deinceps vitam vere Christianam instituere conetur. Poenitentiam quoque
non valde gravem imponat, ne poenitens absterreatur.

KV. Animadversiones. — 1° Sacerdos zelosus, data opportunita­
te. haereticos ad Ecclesiam reducere studebit. Ad quem finem orabit
continent legem universalem, ut caeteroquin declaravit Praefectus S.
Cong. P. F. 12 iul. 1869. Exinde pars longe maior theologorum confess:onem certo exigendam esse docent, etiam in benigniore S. I.
schola, ad quam inter alios pertinent Lchmkuhl, Noldin, Pesch, Fer«cres, Arendt, etc.
Nihilominus quidam alii, ut olim Balleririt et Bucceroni, ad quos
adhuc hodie aliquatenus accedit Vermeersch, probabiVtatem quamdam
tribuunt sententiae neganti ; eamque De Smet improbabilem dicere non
auderet; quia decreta S. Off:cii sunt particularia, ut pro decreto 17 dec.
1868 a Secretario S. Offic'i fuit declaratum, sed 30 circiter annis
postquam illud decretum latum fuit.
Decreta particularia esse non negamus; at cum in diversis adiunctis
semper idem responsum tradit S. Officium et cum generatim eo modo
agendum esse supponit, decreta a rat:onibus communibus, non a ratio­
nibus particularibus, pendent ac proinde continere legem universalem
dicenda sunt. S. Officium scii, censet sententiam negantem non esse
probabilem ; secus non ita constanter responderet.
Baptismus nimirum praesumitur vaVdus, usquedum contrarium con­
stet. et ideo Ecclesia urget a baptizatis observantiam obligationum legis
divinae et legis ecclesiasticae, a quibus repeftio Baptismi sub condi­
tione ad meram cautelam facta non exinrt.
Atque imprudens esset aliter agere. Vellent quidam non urgere
praeceptum confessionis, ne scii, deterreantur haeretici convertendi.
At, s’ ipso momento conversionis, timendum esset confessionem obtineri
non posse, longe difficilius ipsa obtineretur postea. Imprudens proinde
et inopportunum omnino, hanc obligationem postponere.

52

eosque ad orandum hortabitur, ad fugam peccati data occasione eos in­
ducet, item ut frequentent ecclesias et conciones, ac libros catholicam
doctrinam exponentes legant; et in amica conversatione eorum falsa
dogmata detegat, non directe impugnando, sed ostendendo ob quas
causas creditu difficilia videntur.
2° Sacerdos qui ad instruendum haereticum vel ad difficultates eius
solvendas non esset sufficienter aptus, ad doctiorem cum remittat.
3° Eodem modo ac pro haereticis, procedendum est in reconciliatione
apostatarum et schismaticorum.

XVI. De Dubitantibus et Vacillantibus in fide — Nunc
temporis multi sunt, qui de veritate religionis serio dubitant
aut errores veritatibus revelatis contrarios fovent et praedi­
cant, sed nihilominus fideles catholicos se esse putant et officia
Christiana suo modo adimplent. De his quaeruntur tria : 1 ) an
et de quibus sint interrogandi; — 2) utrum semper peccatum
formalis haereseos committant; — 3) num in sua bona fide ad
sacramenta admitti possint.

1. An talia confitentes et de quibusnam sint interrogandi?
R. Qui se accusant de dubiis in fide vel de sermonibus contra
fidem : a) interrogandi sunt de quanam re dubitaverint vel
locuti sint : saepe enim erronee putant veritates fidei esse
quae tales non sunt, quo in casu solum ex erronea conscientia
contra fidem peccare possunt, b) Dum reapse de fide agitur,
contra quam locuti sunt, haeresim commiserunt, si scientes
doctrinam ab Ecclesia esse propositam ut de fide credendam
serio veritates fidei impugnarunt (imo supposita cognitione
excommunicationem contraxerunt); si vero ignorantes, non
commiserunt peccatum haereseos. quamvis tamen peccare
potuerunt, et graviter, pro quanto ignorantia illorum fuerit
voluntaria ex negligentia praecedenti.
Quodsi ita locuti sunt vel ex respectu humano vel ex vanitate, gravi­
ter contra fidem externam peccarunt. Si tandem ita locuti sunt ad diffi­
cultates suas exponendas et veritates fidei melius intelligendas, nullate­
nus peccarunt.

2. Utrum serio dubitantes aut certo errantes in fide, semper
peccatum formalis haereseos committant, an contra in bona
fide esse possint? R. Ex defectu sufficientis instructionis fieri
potest ut non advertant eiusmodi dub’a vel errores esse gra­
viter peccaminosa, utpote contra infallibilem auctoritatem
Ecclesiae ac proinde contra auctoritatem Dei revelantis. Id
1 Cfr. Noldin. Th. Μ.. II. n. 33; Berardi, Praxis Conf., ecl. 3, η. 87
sq. ; Aertnijs, Th. P., n. 166.
53

y. g. possibile est si pastor mere materialiter exposuit veritates
credendas, sine ratione credendi.
Quinimo, secundum aliquos auctores, fieri posse videtur ut quidam
sibi persuadeant se habere iustam causam recedendi a fide, adeo ut
absque peccato formalis haereseos penitus ab adhaesione fidei deficiant.
Dato quod casus sit possibilis, erit tamen rarissimus; unde in praxi, non
bona, sed mala fides in valedicentibus fidei est praesumenda ‘.

3. Num errantes qui videntur esse in bona fide, ad sacra­
menta admitti possint? R. ludicet confessarius quid ad salu­
tem eiusmodi poenitentis, qui in confessione dicit se dubitare
de fide vel se non omnia credere posse, magis conferat: eum
absolvat, aut sine absolutione dimittat, donec depositis dubiis
atque erroribus fidem plene amplectatur. In hoc ultimo casu
opera veram doctrinam elucidantia ipsi sunt indicanda, vel
instructio oralis praebenda est.
Cum absolutio valida esse possit, addita monitione credendi omnia
quae Deus revelavit et Ecclesia proponit, et cavendi ne alios ad dubia
.vel errores contra fidem inducat, licite etiam absolvi poterit quoties ex
negata absolutione maius detrimentum spirituale timendum sit.

XVII. Monita pro confessariis. — 1. Quae praecedunt intelligenda sunt de vero dubio positivo seu gravi, non autem de dubio
negativo quod in nulla vel levi fundatur ratione, ac proinde nullatenus
est attendendum sed ut inane contemnendum.
2. Illi vero qui serio seu gravi dubio laborant contra fidem, magna
cum charitate tractandi sunt.
3. Ne tamen facile iis dicat confessarius talem dubitationem de fide
deliberatam esse grave peccatum, nisi de hoc specialiter interrogetur.
4. Nec dicat graves dubitationes aut tentationes contra fidem esse
facile comprenhensibiles, aut quasi naturales, nec seipsum aut alios eosdem
passos esse: sed consulat lectionem librorum fidem propugnantium aut
bene exponentium.
5. Insistat quoque in soliditatem fidei quae nititur verbo ipsius Dei.
1 Diversa omnino sub hoc respectu est conditio catholic’ et acatholici.
In fide'i lumen fidei efficit ut firmiter credat tranquilla conscienda;
nec auditum est aliquem, sive in vita, sve in morte, seu in conspectu
aeternitatis remorsibus agitatum fuisse eo quod sit catholicus. E contra
remorsum sentiet, si cogitat de deserenda fide catholica. Acatholico
rationes sunt mutandi religionem ; cathol eus mutatione revera indigere
non potest, nec ex parte rei, nec ex parte instigantis concientiae.
Acatholicus, quamdiu sit mere dubitans, debet manere in sua reli­
gione, cum sit in statu perplexitatis; si probabilior ipsa iam videatur
religio catholica, magis inquirere tenetur usque ad certitudinem, ad
quam, auxilio divino confidenter et perseveranter impetrato, est per­
venturus.

54

6. Sciant tamen confessarii fideles de dubiis contra fidem se accusare
rarius.
7. Occurrente autem poenitente qui aperit dubia aut tentationes contra
fidem:
a) Ante omnia examinandum est an perfectum dederit consensum,
quod ex ipsa confessione et responsis poenitentis patere poterit: si vero
id exinde sufficienter non constet, praesumptio desumetur ex vita con­
sueta poenitentis, ita ut homo languidae fidei, vitam ducens parum Chris­
tianam, occasiones pro fide periculosas non vitans, in dubio potius cen­
sendus sit consensisse; e contra qui vitam ducit vere Christianam aut
devotam, vel scrupulis laborat aut neurasthenia similive statu patholo­
gico, consendus sit non dedisse perfectum consensum.
b) Casu quo poenitens, deliberate dubitando, grave peccatum com­
miserit contra fidem, absolvi non poterit nisi dubium deposuerit ac fir­
mum habeat propositum omnes occasiones proximas peccatorum contra
fidem vitandi. Ad quod confessarius eum adiuvet et disponat, errores
corrigendo, circa peculiare punctum de quo enatum est dubium edocendo,
solida fidei motiva pro capacitate sui ingenii proponendo, contra futuras
tentationes apta indicando remedia, uti sunt oratio et humilitas, lectionem
commendando boni libri de veritatibus religiosis: in quo tamen discretione
est opus, ita quod ratio habeatur conditionis ac indolis poenitentis, liber
vero argumenta non proferat infirma, sed vere solida, et obiectionibus
apte respondeat.
c) Cum autem persona vere pia variis sed molestis turbetur tentationibus contra fidem: si quadantenus indulgeat vanitatibus saeculi et vitae
nimis mundanae, moneatur ut diligentius se tradat soli Deo; interea ne
animum deiiciat, cum tentationes non sint signum fidei infirmae, sed
Deus eas permittat ad nostrum in humilitate profectum, ut etiam constat
ex vita sanctorum; eas vero repellere addiscat. Ad quem finem suggerat
confessarius cum ipsis non esse luctandum, aut contra eas disputandum
aut ad motiva recurrendum credibilitatis in contrarium; sed esse mere
fugiendas et contemnendas absque positivo conatu, simpliciter diver­
tendo ad alias honestas occupationes, etiam mere profanas.
Quod si post tentationem poenitens velit elicere actum fidei, sit unus
actus mere generalis circa totam doctrinam revelatam, v. g. credo fir­
miter quidquid Deus revelavit et Mater Ecclesia credendum proponit;
nec deinde novi efformentur actus fidei ne crescat agitatio et exinde
tentatio potius foveatur, aut saltem ne paulatim nascatur scrupulosa
existimatio consensum fuisse datum nisi continuo repetiti fuerint actus
contrarii '.

1 Ita Leroux, in Rev. Eccl. de Liège, janv. 1927.
55

QUAESTIO SECUNDA

De Peccatis in Dei Reverentiam
I. Materia tractanda. — Peccata in Dei reverentiam com­
missa generali modo prohibentur secundo decalogi praecepto.
Sunt plurima; inter quae a confessario saepius attendenda
atque sananda veniunt blasphemiae, imprecationes et illicita
iuramenta

II. Notiones de Blasphemia“. — Blasphemia est locutio
contumeliosa in Deum, sive immediate Deum ipsum attingat,
sive mediate per sanctos aliasve creaturas quatenus eorum
inhonoratio redundet in Deum.

Quinque potissimum modis committi potest :
1° Deo tribuere quod ipsi repugnat, v. g. esse crudelem,
tyrannum, infidelem, mendacem:
2° negare quod ei convenit, v. g. non providere de rebus
humanis, qualis est locutio : Velit nolit Deus!, vel : Malgré
Dieu;
3° vera dicere sed modo contumelioso aut irrisorio, vel cum
indignatione aut iracundia contra Deum, v. g. Vah! Dei boni­
tas, aut : sanguis Christi; Vah! qui destruis templum Dei; Tu
es passus!; Vicisti Galilaee;
4" creaturae tribuere quod soli Deo est proprium, v. g.
dicere : id facerem aeque ac Deus; vel appellare daemonem
omnipotentem, fideliorem;
5° convicia proferre contra sanctos vel alias creaturas cum
speciali relatione ad Deum. v. g. B. Maria non est virgo, est
mater sicut caeterae.

1 De his apud omnes moralstas. Speciatim videri possunt : Aertnijs,
Th. Μ., I, 1. II, de 11° pracc., n. 64 sq.. Th. P.. n. 80-83; Reuter,
Neo-conf., n. 118; 185-186; Marc, Th. Μ., I, η. 596-613; Haine, Th. Μ..
I, de 2° praec., n. 39-59: Genicot, Th. Μ., I, n. 292-303; Prümmer.
Th. Μ., II. n. 437 sq. et 529 sq.
3 Contenti sumus brevi et simplici expositione et rememoratione no­
tionum ; pro profundiore et accuratiore notione remittimus ad opus
nostrum: Summa Theologiae Moralis. II. n. 781 sq.

56

Ratione sensus verborum, blasphemia :
a) alia est haereticalis, quae enuntiat haeresim vel falsitatem contra fidem, v. g. Deus non vult aut non potest me
iuvare;
b) alia imprecatoria, qua malum optatur Deo immediate vel
mediate, v. g. maledictus Deus! — pereat Deus!
c) alia dehonestativa seu simplex, quae solam contumeliam
continet et ad modum despectionis aut indignationis proferri
solet, v. g. hoc modo dicere: nomen Dei!; Ave rex Judaeorum;
sanguis vel mors Christi; vel etiam spuere in coelum, concul­
care crucem.
Ex parte intentionis; alia est directe intenta seu diabolica,
quae fit ex explicita intentione Deum inhonorandi eique con­
tumeliam irrogandi; alia indirecte intenta, quando fit cum suf­
ficienti deliberatione sine expresso proposito Deum inhono­
randi.

III. Principia ad malitiam blasphemiae diiudicandam. —
Praecipue attendenda veniunt sequentia :

1° Blasphemia in Deum est peccatum mortale gravissimum
ex toto genere, quia summam iniuriam infert supremae
Maiestati, etiamsi sit mediata per sanctos vel creaturas. Si
tamen sancti non respicerentur ut sancti, sed ut homines, non
spectata relatione eorum ad Deum, non adesset blasphemia
proprie dicta contra religionem, sed peccatum contra solam
duliam, mortale ex genere suo, quod admittit parvitatem ma­
teriae, v. g. si fieret ex ioco et sine contemptu vel indignatione
contra sanctos.
2° Blasphemae sunt locutiones quae, vel ex propria signifi­
catione. vel ex communi verborum acceptione, vel ex mente
proferentis, divino honori iniuriam inferunt.
3° Ad peccatum blasphemiae non requiritur directa intentio
inhonorandi Deum, sed sufficit assertiva prolatio verbi blasphemi; consequenter blasphemat qui deliberate profert ver­
bum quod cedit in opprobrium Dei, etsi istud loquatur ex
sola ira contra proximum.
4° Verba corrupta aut dimidiata proferre non est blasphemum vi propriae significationis, quia ad hoc necesse est ut
locutio sensum completum habeat contumeliosum in Deum:
57

ita v. g. sacré nom, santo di, saterment, sangi de Dio, jarnidié,
potverdomme, sangbleu. In his casibus attendenda est con­
scientia proferentis et proferendi modus.
5" Locutiones aequivocae non sunt blasphemae. saltem ex
se, v. g.: sacrum nomen Dei: tam verum est ac Deus; sed
sensus pendet ex intentione proferentis ac circumstantiis. Ita
in locutione : verum sicut Deus, non necessario aequiparatur
veritas creata et increata, sed solum indicatur similitudo
mixta cum aliqua hyperboli.
6° Verba sacra nude proferre ex ira aut indignatione, non
contra Deum sed contra homines aut creaturas, non est blasphemum : nomen Dei, sainte croix.
7° Blasphemae in nostris regionibus per se non sunt, formu­
lae quae propria significatione esse possunt contumeliosae in
Deum, sed generatim ab hominibus ut blasphemae non haben­
tur, v. g. mort Dieu, mille Dieu, mille nom de Dieu, sacré
milliard de Dieu, tausend Herr Gott, tausend sakrament!
IV. Applicationes. — 1. Maledicere creaturis (sanctis, sacerdoti­
bus, creaturis in se spectatis, daemonio) non est blasphemum, nisi fiat
in quantum habent specialem relationem ad Deum. « Hinc, ait Mare,
Th. Μ., I, n. 598. 3°: a) blasphemia est maledicere sanctis, sacramentis,
diebus vel rebus sacris, fidei catholicae. Ecclesiae Dei aut etiam sacer­
dotibus quatenus sunt ministri Dei; b) maledicere autem creaturis, in
quantum sunt creaturae, non est blasphemia. nisi addatur vocabulum
Dei, v. g. maledicta pluvia Dei; aut nisi divina potentia modo peculiari
in eis reluceat, prout sunt anima, coelum, totus mundus, etc.; quo in
casu in ipsis indirecte contemneretur; — c) maledicere homini, vivo
vel defuncto, quin proferatur verbum anima, non est blasphemia, nisi
dicentis intentio maledictionem in animas referat; quapropter dicere:
damnet me, damnet te Deus non est per se blasphemia, sed dira impre­
catio; — d) maledicere daemoni, ut auctori malorum, non est blasphe­
mia: — e) in ira imprecari sibi vel aliis daemonem, fulgura, etc. est
pariter dira imprecatio; quae plerumque, ob defectum seriae voluntatis,
non est nisi culpa venialis. — Gravis tamen est irreverentia, si subditi
superioribus, filii parentibus (licet materialiter tantum) sic maledicant,
praesertim in faciem ».
2. Locutio gallica: Sacri Nom de Dieu ex propria et absoluta signi­
ficatione potest in bonum vel malum sensum accipi, sive ut: benedic­
tum..., sive ut: exeerabile seu maledictum sit nomen Dei. Sensus pendet
ex intentione proferentis. Communiter tamen non est blasphema, eo
quod proferentes abstrahunt a quocumque sensu vocis, et ordinarie non
contra Deum indignantur sed contra homines vel creaturas.
3. Locutio flandrica: God verdomme de se non est blasphemia, sed
imprecatio quae significat: Deus damnet, vel Deus damnet me; unde

58

de se est venialis, mortalis tamen si quis serio sibi imprecaretur damna­
tionem aeternam ‘.
4. Usurpatio vana nominis Dei per modum iuramenti, v. g. per Deum,
par Dieu, bij God, vel ad modum interlectionis, v. g. nomen Dei!, sine
indignatione contra Deum, est venialis.

V. Regulae practicae pro confessariis. — 1. Saepe a mor­
tali excusantur qui blasphemias in confessione accusant :
a) quia locutiones non habent sensum completum sed sunt
corruptae, nec proferentes habent intentionem blasphemandi
seu inhonorandi Deum; vel b) quia sunt locutiones aequivocae aut potius imprecationes non seriae; vel c) quia profe­
runtur absque sufficienti advertentia et perfecto consensu,
v. g. ex subito motu irae, aut subito dolore; vel d) quia
propter ignorantiam suam non intelligunt locutiones nec
aestimant plerumque se peccare mortaliter.
2. Quoad blasphemias ex consuetudine prolatas, distin­
guendum est : qui consuetudinem nondum retractaverint,
facile culpandi sunt de blasphemiis quas inadvertenter pro­
ferre videntur, si formulae vere blasphemae sint, eo quod sunt
voluntariae in causa, et saepe in seipsis propter sufficientem
advertentiam: — e contra qui consuetudinem retractaverint
et se emendare serio proposuerint, et huic studuerin.j.
ad hoc adhibentes, non sunt in causa respectu blasphemiarum
quas inadvertenter proferunt. Vide η. IX.
3. Caveant confessarii ne audiant fictas blasphematorum
excusationes tamquam legitimas : ego verba non profero
an'mo inhonorandi Deum sed ex consuetudine vel iracundia.
Consuetudo enim erit tollenda et iracundia aliter exprimenda.
4. Interrogandi sunt poenitentes a) de verbis prolatis :
saepe enim confundunt imprecationes, maledictiones, iuramenta, blasphemias; et insuper constare debet an blasphenrae
processerint ex infidelitate, desperatione, aut ira in Deum vel
sanctos; b) de vicibus et occasione, ut sic sciant an sint
recidivi aut in occasione; c) de circumstantiis : an id fecerint
coram filiis, famulis, aliis, quia tunc adest scandalum.
5. Valde curandum confessario ne de peccato certo damnet
quod in se est dubium; item ne relinquantur in suo errore qui
oeccant graviter propter conscientiam erroneam. Hinc qui lo1 Id quoque valet de locutione angPca: God damni me; at aliud
omnino dicendum de formula: God be dammed, quae significat: Deus
sit damnatus.

59

cutiones aequivocas accusant, ut : sacrum nomen Dei, vel im­
precationes quae a pluribus ut blasphemiae habentur, ut : Deus
damnet me, interrogandi sunt quemnam sensum illis tribuerint;
— quodsi non pronuntiaverint ex explicita intentione inho­
norandi Deum, dicendum est illas formulas non esse blas­
phemas, sed tanquam venialia esse relinquendas.
6. Ad emendationem spectanda est causa mali. Oriuntur
blasphemiae ex irreverentia erga Deum, ex ira, ex consue­
tudine: quae proinde sunt removenda : irreverentia per consi­
derationem iurium Dei in reverentiam nostram, atque blasphe­
miae enormitatis, temeritatis ac inutilitatis: — ira removendo
causas quae ipsam excitant et semetipsum pro posse dispo­
nendo ad tolerandas quascumque iniurias; — consuetudo
frequenter renovando propositum non blasphemandi (v. g.
singulo mane) et in hunc finem orando, quamdam poeniten­
tiam toties quoties sibi imponendo (v. g. tenuem eleemosynam,
actum contritionis, tunsionem pectoris, petitionem veniae,
orationem iaculatoriam, etc.), nomen Dei in locutionibus non
immiscendo, substituendo locutiones innocuas, etc. Confes­
sarius poenitentiam opportune poterit imponere per dies 7
vel 14 recitandam.
Vi. Notiones et principia de imprecationibus. — Impre­
catio seu maledictio est actus quo quis alteri apprecatur
malum sub ratione mali. Quod peccatum non semper oppo­
nitur divinae reverentiae, religioni et secundo decalogi prae­
cepto, sed solum quando inhonorationem Dei importat: secus
erit contra charitatem vel et iustitiam et ita contra praecepta
secundae tabulae, v. g. contra quintum vel octavum. Hinc
in specie :

A. Contra religionem et secundum decalogi praeceptum sunt
et grave peccatum :
1° imprecationes immediate in Deum directae, quia sunt
magna blasphemia imprecatoria:
2“ item imprecationes in creaturas, sed in relatione ad Deum
spectatas, quia tunc maledictio in Deum redundat : ita facile
fit pro vento, pluvia, coelo, tonitruo, toto mundo, etc., v. g.
maledicta pluvia Dei, et fere semper pro rebus sanctis aut
personis: si tamen personae sanctae spectentur in se, peccatum
non erit contra religionem sed contra duliam;
3° item maledictiones in creaturas in se spectatas, sed per
60

aliquod divinum vel sanctum quod non ad maledicendum sed
ad benedicendum existit, v. g. perdat te Dei sanguis, mors,
caput, vulnera, passio, etc.

B. Non sunt contra religionem, sed contra charitatem
proximi et iustitiam :
1° maledicere creaturis rationalibus seu proximis quibus­
cumque absque relatione ad Deum spectatis, quod est peccatum
mortale ex genere suo, si ex animo fiat; secus erit veniale, ut
plerumque accidit : ita v. g. diabolus te auferat, Deus te
damnet;
2° item maledicere creaturis irrationalibus quatenus inser­
viunt utilitati hominum, v. g. pecoribus, quia de facto est
maledicere hominibus;
3° multo magis maledicere parentibus, quod non solum
est mortale si grave malum et serio, sed nonnunquam si leve
exoptatur, quia etiam magna est irreverentia contra pietatem;
item maledicere filiis vel coram filiis, quod in parentibus pec­
catum est etiam contra pietatem, quia facile praebent scanda­
lum et causa sunt quod liberi iam nullam habeant erga eos
reverentiam et obedientiam; item maledicere superioribus
praesertim praesentibus, quod etiam de facili grave est et
contra observantiam.
C. Sibi imprecari malum est contra charitatem sui, quod
est mortale ex genere suo si serio fiat, secus est veniale ; ita
v. g. Deus damnet me.
D. Non est peccatum per se. ob finem honestum :
1° maledicere daemoni ut auctori malorum, nisi aliquando
ratione irae immoderatae vel scandali;
2° maledicere creaturis irrationalibus in quantum sunt
causa mali, nisi ratione impatientiae vel irae.

E. Per se est vanum et otiosum, et hac ratione veniale :
maledicere creaturis irrationalibus secundum se spectatis.
Animadversio. — Consuetudo imprecandi extirpanda est: sub mortali
si sint imprecationes in Deum; sub veniali si imprecationes contra ho­
mines sine animo pronuntientur.

VII. Notiones et principia de moralitate iuramenti. — luta­
mentum est invocatio divini nominis in testimonium veritatis,
sive directe fiat, immediate invocando Deum, sive indirecte
61

mediantibus creaturis in relatione ad Deum spectatis (v. g. per
fidem, crucem, Evangelium, etc.); sive Deus invocetur ut testis
ad veritatem manifestandam (iuramentum contestatorium seu
inuocatorium), sive etiam ut iudex ad falsitatem puniendam
(iuramentum execratorium ) ut in notissimo iuramento : sic iuro,
sic Deus me adiuvet.

Ex parte materiae potest iuramentum esse mere assertorium
si sola affirmatio enuntietur, vel etiam promissorium si simul
affirmetur promissio.
lamvero :
lu Tres conditiones requiruntur ad liceitatem iuramenti :
a) Veritas, quae non errorem materialem excludit sed men­
dacium, ita ut assertio sit conformis menti actuali iurantis. et
promissio etiam fiat cum intentione praesenti eam implendi.
b) Justitia seu honestas, ita ut licita sit assertio sub iuramen­
to facta, vel etiam ipsa res promissa.
c) Indicium seu discretio, ita ut iuramentum non fiat vane
et leviter sed ob grave motivum, ac insuper res promissa sit in
potestate iurantis.
2“ Iuramentum fictum sine intentione iurandi, duabus prio­
ribus conditionibus verificatis, reducitur ad iuramentum sine
iudicio, ut locutio usualis apud nos : per Deum.
3° Deficiente aliqua ex conditionibus, iurare peccatum est;
et quidem :
a) Iuramentum falsum, sine veritate, est peccatum mortale
ex genere toto, quia est gravis irreverentia directa contra
Deum, qui supponitur vel aliquid nescire vel falsitatem posse
testari; quod est periurium stricte dictum.
b) Iuramentum iniquum, sine iustitia, si sit promissorium,
est peccatum mortale, quia reddit Deum patrocinantem
peccati; si sit mere assertorium, est de se veniale, nisi directe
adhibeatur ut medium peccandi, v. g. affirmare impurum
amorem ad seducendam puellam, quia hoc est facere Deum
cooperatorem peccati.
c) Iuramentum incautum, sine iudicio, de se est veniale, et
non est mortale nisi ratione scandali vel periculi.

VIII. Animadversiones. — 1. Qui se accusat de juramentis, inter­
rogandus est quibus verbis sit usus, praesertim si sit rudis. Nam saepe
dicunt se iurasse cum simpliciter aliquid firmius affirmaverint sine ulla
62

intentione Deum invocandi in testem, v. g. dicendo: Deus novit; Deus
videt conscientiam meam; coram Deo loquor; tam verum est ac sedeo,
quam sol lucet, quam Deus, quam Evangelium; iuro; expono caput meum,
amputentur mihi aures meae nisi ita sit; Imo per animam (mijn ziel),
quia ordinarie non respiciunt relationem specialem inter animam et Deum.
Ista omnia de se non sunt iuramenta; nisi tamen quis vellet invocare
Deum ut testem aut vindicem.
2. Hac in re, maxime attendendum est formulis et aestimationi com­
muni: sunt enim formulae usuales quae non sunt luratorlae, et e contra
sunt formulae vere iuratoriae quae ex aestimatione communi non sunt
tales.
3. Cum tota res dependeat ab intentione iurantis. confessarius a) in­
terroget eum clare, non quidem: an voluerit iurarc (jurer, ziveren), sed
distinctius: an voluerit praestare iuramentum (faire serment, zijnen ced
doen); b) doceat ad iuramentum requiri intentionem Deum invocandi:
in testem: c) avertat ab usurpandis formulis etiam dubiis et sine inten­
tione iurandi prolatis: ob irreverentiam in Deum et periculum scandali
ac deceptionis.

IX. Consuetudo seu habitus blasphemandi, imprecandi,
iurandi, malus est, quia proxime inclinat ad peccandum, nempe
ad blasphemias, imprecationes, vel iuramenta falsa, inhonesta,
vana. Unde adest obligatio illum removendi (Eccli, XXIII, 9:
Mt. V, 34); et peccat ille qui talem habitum voluntarie acquirit,
vel eliminare negligit : interne in affectu, toties quoties adver­
tens obligationem retractandi habitum, non retractat; externe
et in effectu, quoties ex habitu iuramenta vitiosa sufficienter
praevisa profert actibus moraliter interruptis.
Peccat graviter si ex consuetudine disponitur ad blasphe­
mandum, graviter imprecandum vel ad iurandum quaecumque
indiscriminatim, etiam falsa et graviter inhonesta: leviter si
disponitur tantum ad vanam usurpationem Dei nominis, ad
imprecationes leviter malas aut iuranda vana aut leviter
inhonesta.
Qui iurat ex consuetudine
a) vel attendit ad actum iurandi et ad defectum ipsius, et tunc iura­
mentum vitiosum est voluntarium in se:
b) vel attendit tantum ad actum iurandi et non ad eius defectum, et
tunc iuramentum est graviter vel leviter culpabile in sua causa, scii, in
consuetudine, ut dictum est:
c) vel ad nihil attendit, et tunc proprie non iurat quia deficit intentio
iurandi, sed nihilominus locutio est voluntaria in sua causa, seu con­
suetudine, et culpabilis quatenus externe sonat iuramentum malum aut
saltem vanam usurpationem nominis Dei;
d) vel si efficaciter retractavit consuetudinem, iuramentum neque est
voluntarium in causa nec peccatum.

63

Consuetudo retractatur per voluntatem qua quis dolet de ipsa et pro­
ponit sibi media adhibere efficacia ad illam tollendam, quod propositum
utiliter aliquot vicibus renovet; si autem post propositum media non
adhibeat, consuetudo iterum fit ipsi indirecte voluntaria, quia ostendit se
non velle eam tollere.

QUAESTIO TERTIA

De Peccato contra Dei Famulatum
seu de violatione diei dominicae
I. Obiectum quaestionis. — Sicut fidelitas erga Deum pri­
mo, et reverentia secundo, ita famulatus praecipitur tertio de­
calogi praecepto. Tempus aliquod in vita humana divini cultus
servitio reservare, ipsa ratio naturalis dictat et ius naturae
praescribit; iure autem positivo tempus illud et modus colendi
Deum magis sunt determinanda. In vetere quidem lege, ius
positivum divinum praecipiebat : Memento diem sabbati
sanctifices, quod praeceptum una cum aliis caeremonialibus
L. V. praescriptionibus morte Christi est abolitum; nunc
autem iure ecclesiastico statuitur servanda prima in hebdo­
mada dies quae hac ratione vocatur dominica.
Praeceptum simul est negativum et affirmativum : pro­
hibet nempe opera servilia et forensia quia magis solent
abstrahere a Dei famulatu, et praecipit assistentiam sacro
sacrificio altaris tamquam operi publici cultus omnium
excellentissimo. Haec satis complete solent exponi in manua­
libus theologiae moralis; unde hic tantum subiicimus quaedam
pro confessariis practica monita.

II. Regulae et principia a confessariis attendenda. — Quoad
tertium praeceptum notare omnino oportet, opportunum esse
confessariis non indulgentius sed potius agere severius, quia
si rudes habitualiter illud transgrediantur, iam numquam
orabunt, nec de religione amplius sufficienter curabunt, imo
debitam notitiam veritatum fidei et morum brevi amittent
eo quod concioni vel instructioni religiosae nunquam inter­
sint. Ut bene ait Berardi, Praxis confessariorum, n. 367 :
« Plurimi tota hebdomada in negotiis et laboribus occupati, si gravis­
simis animae propriae necessitatibus tum seriis reflexionibus tum effica­

64

cibus remediis die festo non provident, quando providebunt? Speciatim
quoad obligationem audiendi verbum Dei. quo neglecto, innumeri Christifideles in coeno vitiorum immersi vivunt usque ad mortem, sequentia ha­
bemus ex Trid. sess. 24, c. 4: « Moneat Episcopus diligenter unum­
quemque teneri parochiae suae intéresse, ubi commode id fieri potest,
ad audiendum verbum Dei ».

Quapropter :

1° Qui semper laborare diebus dominicis tenentur et nun­
quam sacro interesse possunt, aliud officium vel servitium
sibi comparare debent, saltem si possint sine magno incom­
modo, et interim media adhibere ut praecepto tum cognos­
cendi doctrinam religionis, tum orandi satisfaciant.
2° Qui nunquam diebus dominicis possunt interesse sacro,
etsi id eorum vitae religiosae non omnino noceat, debent
aliud servitium sibi comparare, quatenus possunt sine magno
incommodo, vel, si id possibile non sit. aliquoties per annum
in hebdomada sacro assistere, quia etiam est praeceptum
naturale et divinum aliquoties assistendi sacrificio.
3° Uxores et filii familias ne facile cedant marito vel patri,
auditionem sacri prohibenti, etiam ad vitandas blasphemias
vel iram aut magnam indignationem, saltem si frequenter
fiat, quia secus nulla praxis religiosa illis permitteretur; nisi
tamen gravem percussionem aut verberationem timerent. At
si in contemptum religionis exigeretur, etiam tunc fieri non
liceret, sed nunquam cedere deberent.
4° Qui ob legitimas rationes laborant, curent, ad vitan­
dum scandalum, ne id faciant publice; aut, si id necesse sit.
ut legitima excusatio saltem ab aliis cognoscatur.
5“ Sciant quoque parvum laborem, brevi vel saltem non
diuturno tempore continuatum, nihilominus posse, ratione
scandali, graviter esse peccaminosum : ita brevissimo tem­
pore, v. g. per quadrantem horae publice terram arare, et
similiter imperare pluribus laborem unius horae, potest esse
peccatum grave ratione scandali.
6° Culpandi sunt illi qui proximum impedimentum volun­
tarie apponunt adimpletioni praecepti, ut si ratione curiosi­
tatis, recreationis, vel levioris motivi iter incipiunt vespere
sabbati aut die dominica ante primam missam et ad alium
locum perveniunt post finitam ultimam : id enim non est
licitum nisi iter sit vere necessarium et simul alia die institui
non possit.
65

7° In praxi praesertim attendendum est ad aliquas operum
categorias :
a) Ne mulieres vel puellae opera feminea leviora sibi
existiment licita, uti nere, suere, manibus texere, opus denti­
culatum conficere, flores artificiales aut imagines cereas,
sericas, chartaceas, etc., quia talia facile exercent et sic paulatim ad multa alia transeunt. Quodsi quoddam motivum se
habere putent, petant a parocho dispensationem.
b) Ne sartores et sutores, sine ratione valida, praetextent
necessitatem laborandi die dominica ad finiendum opus ne
adventores amittant : si ita revera sit, adest ratio sufficiens
laborandi; at saepe in talem necessitatem se spontanee con­
gerunt, debitam non adhibendo sollicitudinem vel perdendo
tempus initio hebdomadae, aut plura assumendo opera quam
explere possint, imo laborant etiam pro iis qui ex operis dila­
tione minime reapse alienarentur.
c) Ne opera ruralia et hortorum culturam exerceant agri­
colae, nisi prius a parocho obtenta licentia.

III. Animadversiones. — 1. « Sedulo notent confessarii quod,
maxime quoad personas conscientiae parum meticulosae, earum agendi
rationem non de facili approbare debeant, prout faciunt multi qui, re
minime perpensa, illico dicunt: eia, age, si habes necessitatem laborare
potes. Agitur de re ex una parte nimis damnosa, et ex alia hallucinatio­
nibus nimis subiecta: unusquisque enim facillime sibi persuadet se labo­
rare ex necessitate, etiam quando vera, gravis et indeclinabilis necessitas
minime adest. ... Imo admoneant ne vanis innixi rationibus se non pec­
care mortaliter existiment ». Ita Berardi, o. c., n. 409.
2. Sciant confessarii se nullam in dispensando supra praecepto ser­
vandi diem dominicam habere potestatem; sed id reservari parocho et
iis qui loco parochi sunt, et quidem in casibus particularibus tantum.
3. Attendant, libros legentes theologiae moralis, ne ex theologis aliarum
regionum, novas consuetudines in suam introducant.

§ B. DE QUIBUSDAM PECCATIS
IN PROXIMUM
Peccata in proximum opponuntur charitati vel iustitiae
cum suis virtutibus adnexis. Laedere autem proximum pos­
sunt in variis suis bonis : in bonis internis propriae suae
66

personae, sive corporis sive animae; — in bonis coniugii
quantum ad personam ipsi coniunctam; — in bonis externis
fortunae; — in bonis famae et honoris, atque amicitiae et
pacis. Variis hisce bonis diversa opponuntur peccata.
QUAESTIO PRIMA

De Peccatis in bona interna vitae
et corporis
1. Conspectus generalis. — Charitas et iustitia praecipiunt
ius proximi ad bona interna vitae servare incolume, et peccata
opposita prohibentur quinto decalogi praecepto. Bona homi­
nis interna vocamus bona tum corporis, tum etiam animae,
scii, naturalem usum rationis et libertatis ac vitam moralem
et supematuralem. Bono vitae moralis et supernaturalis oppo­
nitur scandalum; bono naturali quidquid nocet vitae corporali,
vel naturali rationi aut liberae voluntati. Circa quae recolere
oportet, non hominem sed solum Deum habere dominium
humanae vitae atque corporis humani, sicut animae cum suis
potentiis naturalibus; et ideo
1° actionem directe occisivam contra vitam innocentis nun­
quam esse licitam, ac proinde vitam innocentis nullo in casu
directe posse auferri, uti fieret in omni specie embryotomiae
vel abortus directi seu directae eiectionis foetus immaturi;
2° item mutilationem directam esse illicitam, non solum uti­
litatis seu lucri sed etiam virtutis causa, nisi ad vitam vel sa­
nitatem totius corporis servandam, quatenus pars est propter
totum, et bonum partis cedere debet bono totius ne hoc cor­
rumpatur. Quamobrem de se intrinsece et graviter illicitae ha­
bendae sunt operationes quae reddunt sterilem aut impoten­
tem, sicut vasectomia, ovosectomia. sterilizatio, utpote nuitilationes graves: nisi aliter salus sperari non posset;
3° item actiones nocivas esse illicitas, nisi simul et imme­
diate, seu non mediante effectu malo, procurent bonum maius
quod compenset effectum malum et nocivum;
4" a fortiori esse illicitum directe intendere nocumentum
vitae morali aut supernatural! animae: item actum ponere qui
nocere possit, nisi fiat ob rationem proportionate gravem.
67

Quae principia attentius consideranda veniunt, quantum ad bona na­
turalia, in actionibus medicorum generatim, — in usu hypnotism!, —
in operationibus chirurgicis, — in usu quorumdam medicamentorum nar­
coticorum, — in usu chloroformii et mediorum anesthesicorum, — in
actionibus, potionibus et incisionibus quae dicunt respectum ad pro­
creationem generis humani *. Quantum ad bona spiritualia, quae laedun­
tur scandalo, dicetur in quaestione sequenti.

II. De actionibus medicorum. — Sub gravi obligant re­
gulae sequentes :
1° Medicus semper uti debet mediis tutioribus, i. e. illis
quae, iuxta id quod scientia docet, certa sunt; quod si talia non
cognoscantur, illud praeferendum est quod verosimilius et,
caeteris paribus, citius ad sanitatem conducit. Attendenda
quoque venit, secundum diversas personarum circumstantias,
magna utilitas vel necessitas celerioris sanationis, v. g. in
operario; sicut etiam quod remedia minorem causent dolorem
aut minoris sint pretii, ita ut praeferendum sit illud quod,
amnibus consideratis, magis proficuum et minus onerosum
est.
2° Illicitum est medico experientiam quaerere ex homine,
iis mediis de quibus ipse ignorat utrum nociva sint an vere
utilia, uti v. g. vaccinatione ex secretis ulcerum siphiliticorum
ad finem diagnosticum de existentia siphilidis:; potest tamen
adhibere media quae certo quidem scit nocere non posse,
quamvis ipsi non constet utrum in praesenti casu profutura
sint. Addit nihilominus Noldin. Th. Μ., II. n. 744 : licitum
esset remedium explorare de consensu infirmi, si ageretur
de damno levi quod facile reparari potest.
3° Infirmo cuius salus iam sperari nequit, etiam tale re­
medium praeberi potest quod utrum nocivum an utile futu­
rum sit, medico non constat ad infirmi salutem curandam :
ita non ad experimentum sumendum pro aliis infirmis, nam
illicitum est quaerere experimentum in alterius vita, cum non
sint facienda mala, etiam uni. ut aliis etiam pluribus eveniant
bona; sed quia conformius est prudentiae et voluntati infirmi,
applicare illud remedium dubium quam illud omittere cum
' De his omnibus praesertim conferri possunt Capei.i.mann. Medicina
Pastoralis; Noldin, Tanquerey. Vermeersch et Priimmer in manuali
suo theologiae moralis; Salsmans, Gcneeskundigc Plichtenleer, i. e.
deontologia medica.
1 Licitum est in animalibus; item in malefactoribus ad mortem dam­
natis, si poteslas civilis id statuat.

68

certitudine mortis. Ad tale remedium, sicut et alia media ex­
traordinaria adhibenda, generatim est consensus ab infirmo
petendus, et isto consentire non valente, a cognatis, prae­
sertim si valde timeatur periculum magni et perpetui nocu­
menti.
4° Illicitum est lethaliter vulneratis, senibus, aegrotis, mo­
ribundis, ne diutius patiantur, etiam de eorum consensu vitam
auferre vel notabiliter abbreviare actione directe ad hoc ten­
dente, quia non est malo medio utendum ad bonum finem,
nec facienda sunt mala ut eveniant bona : hi enim omnes
ius ad vitam retinent, et Deo committi debent qui solus est
dominus vitae, et solus de eorum vita directe disponere po­
test.
5° Proinde illicitum est in articulo mortis morphium vel
simile medium lenitivum praebere infirmo directe ut abbre­
vietur dolorosus eius vitae exitus et ipsa quiete in euthanasia,
i. e. beata morte, terminetur. Imo etiam ut moribundus solum
ratione privetur et sine doloris sensu decedat; nam ad hoc
non adest, saltem regulariter, sufficiens ratio proportionate
gravis, et quidem omnino si nondum sit ad mortem praepara­
tus, cum ita privaretur opportunitate poenitentiam agendi
et sic poneretur forsan in via damnationis aeternae. De quo
magis dicetur infra, sub η. IV.
6° Punctio cordis vel arteriae (ponction du cœur, steek
door het hart, Herzstich) quam aliquando cognati vel affi
nes defuncti, quandoque ob testamentum ipsius defuncti, pos­
tulant ne forte vivus sepeliatur :
a) a medico fieri non potest, si non habeat indubia mortis
indicia sed serio de ea dubitet, quia est se exponere periculo
occidendi hominem;
b) si vero certa mortis sint s'gna, per se non est illici­
tum ’, cum id fiat solum ad liberandos cognatos a metu et
vanis anxietatibus;
c) cognati tamen id licite petere non possunt, quia id fa­
ciunt ex mala intentione abbreviandi vitam si adhuc adesset
et praecipitandi mortem si nondum supervenisset; cui proinde
cooperari medico non est licitum. Quapropter eos a proposito
inutili abducere conetur, et si non velint, iis declaret omnino
se punctionem non facere, nisi quia omnino certus est de
morte et unice ad vanam eorum anxietatem dissipandam.
1 Si illicitum esset, pari iurc illicitum esset defunctum sepelire.

69

7" Medicus tenetur per se vel per alios infirmum effica­
citer monere de periculo proximo mortis, ut de rebus tempo­
ralibus disponat et necessitatibus spiritualibus provideat.
Officium illud charitatis est personale; unde deficientibus aliis qui
possint aut velint efficaciter persuadere infirmum, ipse medicus per se
ipsum monere tenetur. Excusari tamen potest si monitio sit certo inutilis,
sive quia infirmus monitione certo non egeat, sive quia monitio certo
nullatenus erit profutura, quod tamen cum certitudine raro affirmari
potest.

III. De usu hypnotismi. — Hypnotismus ita describi solet:
inductio status peculiaris, somno analogi, qui hypnosis dicitur,
in quo statu constitutus homo mere subit suggestiones hypnotizantis. Inducitur mediis diversissimis, quae tamen omnia
probabiliter reducuntur ad unum, nempe suggestionem somni;
gradus autem habet plures a simplici somnolentia ad perfec­
tum somnambulismum. De quo breviter notare iuvat, eius
praxim nonnumquam esse illicitam, quoties scii, iniuste aut
sine gravi causa et magna cautela adhibeatur. Nam :

1° Hypnotizatus privatur expedito usu rationis ac dominii
in potentias inferiores, quem ordinario propriis viribus aegre
recuperabit absque nutu hypnotizantis; tradit se arbitrio
hypnotizantis a quo sat efficaciter et saepe invincibiliter duci
potest ad illicita perpetranda, et ordinarie in eumdem statum
etiam reluctans reduci potest. Talis autem privatio usus
rationis et abdicatio libertatis, de se grave periculum pro mo­
ribus involvens, est illicita quoties causa proportionate gravis
et cautiones desunt ad periculum removendum.
2° Hypnotismus, nisi magna prudentia adhibeatur, sanita­
tem animae et corporis gravi nocumento exponit; unde
requiritur talis periculi remotio, aut saltem spes fundata
maius bonum oblinendi.
3° Quodsi quis per abusum hypnotismi personam non
consentientem suis iussionibus subdit, vel artem exercet in
circumstantiis quibus nociva sit, gravem iniuriam committit,
et ex iustitia tenetur illam personam aptis mediis sui iuris
reddere ac damna omnia reparare.
Causa sufficiens exercendi hypnotismum non est causa
recreation's aut solius lucri; sed
a) aliquando causa scientificae investigationis (S. Off.
26 iul. 1899), dummodo peritus seligat personam cui hypno­
sis non nocua sed potius proficua apparet;
70

b) frequentius causa medicationis, sive ad sopiendos sen­
sus in chirurgica incisione, sive ad nervorum morbum aut
rhumatismum curandum; notetur tamen recentiore tempore
iam magis restringi aut in dubium revocari effectus salutares
hypnotismi;
c) etiam causa tollendi vel minuendi malas propensiones
v. g. ad suicidium, ebrietatem, luxuriam, furtum, etc., quando
casu extraordinario libertatem quasi tollunt vel voluntatem
extenuant. In casu extraordinario, diximus, secus deest ratio
proportionate gravis. Medium, scii, ordinarium formationis,
educationis et dominationis sui est propriae rationis et liber­
tatis exercitium; caeteroquin suggestiones magis debilitant
voluntatem quam firment.
In casibus praedictis est cautio adhibenda: non adhibeatur nisi medicus
valde peritus ac prudens et summe fidus, qui nonnisi honestis et inno­
cuis suggestionibus et solum ad finem intentum utatur; adiungatur quo­
que testis fidus qui praesens assistat vel saltem maneat in vicinia: ita
propter bonam famam ipsius hypnotizantis, maxime ob bonum hypno­
tize ti.

IV. De usu morphii aliorumque medicamentorum narcoti­
corum. — Res spectat non solos medicos sed etiam infirma­
ries, imo patientes qui sibi ipsi medicamenta ministrare
possunt, v. g. in remedium insomnii vel contra dolores rhumatismi.
Hodiernis siquidem temporibus saepe adhibentur narcotica
(νάρχωσις, i. e. somnus, sopor), sive ad leniendos dolores vel
ad voluptatem provocandam, uti opium, morphium, cocainum,
sive ad sopiendos sensus, uti aether et chloroformium; quo­
rum effectus nocivi esse possunt vel etiam usum rationis ad
tempus intercipientes et ideo eorum usus illicitus.
Media lenitiua seu obstupefacientia (calmants, stupéfiants;
verzachtende, verdoovende, bedivelmende middelen), de
quibus h:c exclusive agimus, sunt medicamenta quae suppres­
sionem vel imminutionem causant temporaneam activitatis
centrorum nerveorum, ex quo status quidam oritur inertiae
physicae et moralis. Sunt opium, morphium, cocainum aliaque
huiusmodi eorum derivata vel commixta ’. Quae non solum per
1 Conferentia internationalis Genevensis, 17 nov. 1924 — 19 febr. 1925,
exclusive nomen : stupéfiants, quibusdam reservavit. Sunt : opium seu
latex collectus e fructibus immaturis papaveris somniferi albi quod
coVtur in Asia minore, Indis, Sina, Aegypto, Persia; morphium quod
est principale quoddam alcaloidum ex opio extractum, et heroinum

71

modum absorptionis vel masticationis, fumatu aut suffitu, sed
etiam per iniectionem subcutaneam sumuntur, et ad leniendos
dolores valde efficacia sunt, imo quemdam hilaritatis et
voluptatis sensum provocant sed simul nervos debilitant.
In magna si sumantur quantitate, sunt mortifera per intoxicationem
acutam pari modo ac venenum; — in minore quantitate soporem sensuum
et privationem usus rationis causant, qui effectus ab ebrietate nihil dif­
fert; — in modica quantitate sed iterato sumpta per longum tempus
sanitati graviter nocent per intoxicationem lentam et progressivam, vitam
notabiliter abbreviant, atque vehementissimam, v. g. repetiti usus, provo­
cant cupidinem (morphomania), quae multo difficilius vinci potest quam
habitus etiam inveteratae ebrietatis et praeterquam in nosocomiis ad hunc
finem erectis curari vix potest ’; imo abuliam causant seu paralysiam
voluntatis et quasi atrophiam, indolentiam, indifferentiam erga officia status
et negligentiam, mentis obtusionem, irritabilitatem animi, sensus mo­
ralis perversionem et responsabilitatis imminutionem.

Ex quibus omnibus patet usum huiusmodi remediorum esse
periculosum, et vitandum nisi necessitas aliter postulet, et
ideo medicus non potest suppeditare aut relinquere infirmo
siphunculum iniectionis aut morphium.
Sane dolores minuere licitum est, modo remediis adhibitis
sanatio morbi non retardetur, aut valetudini vel vitae directe
non afferatur damnum vel periculum. Unde in adhibendis
remediis peccare quis potest, vel ex eo quod portionem praeoperat one chemica exinde obtentum; — coca naturalis seu erythroxilon
coca, quod est planta quaedam e regione peruviana ; — cocainum seu
alcaloidum quoddam c coca derivatum ; — haschich seu cannabis ex
Indis, quae resinam seu oleum secernit toxicum proprietatibus gau­
dens excitatoriis.
Novissime quoque denuntiatur peyotl, planta quaedam cactcacea
mexicana, cuius extractam quoddam in usu venit in Statibus Americae
Foederatis et vocatur « mescal buttons ». Quod primo alacritatem et
vigorem, de’n vero languorem et depressionem nerveam efficit, cum
illusionibus et turbationibus, sed absque amissione conscientiae, ita quod
homo cognoscat statum suum esse fictitium. Nec usus huius remedii
hominem hebetem reddit sicut alia facere nata sunt.
De hisce cfr. DuprÉ et Logre, Intoxications par l’opium, l’éther, la
cocaïne, in Nouveau Traité de Médecine, fasc. VI. Paris 1922; Dr De
Block, Toximanics, Liège 1927; Dr Lewin. Paradis artificiels. Paris
1928; Mgr Beadpin. Le Problème des Stupéfiants, in Pie intell·. 1930;
Brouillard, Stupéfiants et /Inesthétiques, in P.tudes, 1929; Dr Vervaeck. Le Péril des Toximanies, in Dossiers de Γ/l. C., 1930.
Item period. La Cité Chrétienne, 1928; 5'. Luc médical, 1934; Kothen,
Les Toximanes. :n Coll. Mechl.. 1931-32; St. Willems, in Coll. Brug..
1932; Meunier, Les stupéfiants et la morale, in Rev. Reel, de Liège.
19341 Modica quantitas morphii permissa censetur 0.1 gr. at non diu.
Qui utitur 0.2 gr. vel 0.5 brevi pervenit ad 1.0 et 3.0, quae quantitas
aequivalet 20 vel 50 lagenis in die. Ita Capellmann, o. c.

72

beat nimis magnam, valetudini nocivam, vel ex eo quod re­
media frequentius adhibeat.
In specie :
1° Usus transitorius et adeo exiguus ut alium effectum non
producat nisi restaurationem virium ct pacationem nervorum,
licitus est.
2° Usus in maiore quantitate vel frequentia, sine iusta
causa vel ad solam voluptatem vel sedandam narcoticorum
cupidinem adhibitus, est oeccattim grave si notabile sanitatis
et vitae detrimentum inde sequi possit seu probabiliter se­
quatur; veniale si detrimentum san'tatis vel abbreviatio vitae
certo non sit notablis: est autem licitus in quantitate decres­
cente pro illo qui tam inveteratam contraxerit usus consuetu­
dinem. v. g. opii, ut ab eo abstinere non possit absque gravi
detrimento sanitatis.
3° Usus in ea quantitate ut sensus sopiantur et privatio
temporanea usûs rationis sequatur : sine iusta causa adhibitus
est peccatum grave aeque ac ebrietas: ex causa autem pro­
portionate gravi necessitatis vel utilitatis licitus est de consensu
infirmi, ut si fiat ad non sentiendos dolores acerbos, aut in
operatione chirurgica maiori ut infirmus sine resistentia se
permittat.
4° Speciatim in articulo mortis: a) remedium praebere ut
infirmus rat:one privetur et sine doloris sensu decedat, oraviter illicitum est. praesertim si nondum sit ad mortem prae­
paratus. quia privaretur opportunitate poenitentiam aaendi
et periculum incurreret damnationis aeternae: et;am generatim
si sit rite dispositus, quia ita careret onportunitate merendi et
immediate se parandi ad mortem qloriamque coelestem nota­
biliter aunendi. Unde deest ratio proportionate oravis id
permittendi; imo si periculum sit ne ad usum rationis redeat,
id est aequivalens abbreviatio vitae.
b) Secundum aliquos tamen id tolerari posset, suppositis
consensu et bona fide infirmi, qui iam ad mortem bene paratus
est, ob acerbos scii, dolores1, praesertim si impatientiae mo­
tibus valde obnoxius sit, ita ut probabditer timeri possit ne in
grave peccatum labatur; — imo, ut aliquando dictum fuit,
etiamsi simul indirecta sequeretur abbreviatio vitae in infirmo
certe brevi morituro, sed id magis dubium est et potius
omittendum.
" Non propter agoniam solam, ait Noijmn, Th. M.. ], n. 349.

73

c) Certo tamen euthanasia proprie dicta, directe scii, et in
se intenta, vel directe procurata, est graviter illicita, scii, directa
acceleratio mortis ita ut insensibilitas et privatio usus rationis
non sit nisi effectus debilitatis inductae et abbreviationis vitae.
Non enim sunt facienda mala ut eveniant bona. In casu potius
adest intoxicatio quam anesthesia.
Hinc S. Officium, 11 maii 1852, declaravit negotiationem et usum opii,
ut in imperio Sinensi exercentur, esse illicita, et S. C. P. F., 29 dec. 1891.
in ea regione Christianis esse prohibendam opii culturam et mercaturam,
item regularem usum, excepto casu gravioris damni vitandi '.

V. De incisionibus et operationibus chirurgicis. — Chirur­
gicae operationes sunt illae quae perpetrantur vivisectione,
extractione, mutilatione, abscissione, resecatione aliave lae­
sione corporis, secundum regulas artis chirurgicae facta ad
obviandum corporali cuidam defectui.
De iis attendenda veniunt sequentia principia :
1° Operationes quae vitae periculum afferunt licitae sunt,
si sunt necessarium medium ad avertendum immediatum vel
mediatum periculum certum vitae, et loco mortis praevisae
probabilitatem vel saltem possibilitatem salutis ponunt2; etiam
quando vitae periculum sit remotum, dummodo si diutius
exspectetur, in corpore decrescat vis resistentiae ideoque spes
fePcis operationis minuatur. In hoc casu tamen debet esse
proportio inter nocumentum quod timetur et bonum quod
speratur. At periculosae operationes licitae non sunt ad re­
movenda mala nullatenus mortifera, sed deformantia tantum
vel valde molestia, nisi forsan malum sit valde grave et vitae
periculum minimum.
2° Inutiles autem operationes, sicut etiam periculosas,
sine vera necessitate facere, v. g. lucri aut experimenti causa,
est illicitum.
3° Non tamen semper adest stricta obligatio subeundi
operationem ad vitam propriam servandam, si scii, medium
1 Consequenter Syn. Pekincnsis anni 1880 mandavit: i« absolutionem
esse denegandam illis qui consuetudinem opium fumandi nondum con­
traxerunt, si huic renuntiare nolint; 2° consuetudinarios vero posse
absolvi y quantitatem minuere promittant ; 3° iis qui promissionem
non tenent, absolutionem esse differendam usquedum impleverint; 40 ab
iis qui culturam exercent et mercaturam opii, exigendum esse ut eam
omnino relinquant.
’ Etiam v. g. si. iuxta computationes stafsticas, essent 70 vel 80 %
probabilitates mortis et solum 20 vel 30 possibilitates salutis.

74

sit extraordinarium, v. g. si operatio sit valde dolorosa aut si
patienti magnum horrorem inspiret. Unde non est operatio
facienda nisi de consensu infirmi, si expostulari valeat.
Notetur, ob progressum artis chirurgicae et ob remedia antiseptica.
plures operationes quae olim erant extraordinaria, iam ut ordinaria media
esse habenda. Quo casu sacerdos oper.itIonem suadeat; prudentiae causa
tamen non moneat de gravi obligatione, ob periculum ne forte, negando
consensum, infirmus formaliter peccet et moriatur In statu peccati.

VI. De usu chloroformii aliorumque mediorum anesthesicorum. — Media soporifera seu hypnotica vel anesthesica
(soporifiques, hypnotiques, anesthésiques, analgésiques; gevoelloosmakende, slaapwekkende middelen) ita vocantur,
quia soporem aut quamdam insensibilitatem inducere nata sunt
et ad hoc adhiberi solent; quamvis etiam si in magna quanti­
tate vel in frequentia adhibeantur, effectus nocivos habere
possint similes illis qui supra fuerunt descripti pro narcoticis.
Huiusmodi media sunt : imprimis chloroformium, etiam aether
et nitrogenium oxydulatum (protoxyde d'azote, vulgo : gaz
hilarant, lachgaz), variaque alia similia, nam singulis diebus
ex novis combinationibus nova prodire possunt'.

lamvero :
1° Chloroformium vel aliud medium simile in operationibus
chirurgicis adhibitum, soporem et insensibilitatem inducit, et
ex hoc capite operationes multo facilius et securius peragun­
tur; sed quandoque, licet raro, mors exinde causatur". Quare
nonnisi gravi de causa et caute hoc remedio utendum est. et
quidem ita
a) ut ante usum diligenter inquiratur, ne forte constitutio
infirmi sit talis quod adhibito chloroformio facile mortem
afferat;
b) nec chloroformium adhibeatur nisi quando necessarium
' Ita hodie nominantur: chloral, sulfonal, veronal, luminal, dial, alidial, sandophal, etc. quae et>am narcosim profundam causant et in
coma reducunt ; alia, ut urethanum, narcosim debilem. Alia sunt vere
analgetica, ut chloroformium et aether; alia antispasmodica, ut pjramidon, hypnal, chloral. Quaedam periculum afferunt Ilis qui laborant
aegritudine cordis. De his cfr. period. S. Luc médical, 1934.
2 Notat Prümmer ex Capellmann: iuxta modernam statisticam re­
censionem, quibusque 2907 vicibus, in quibus adhbitum fuit chloroformium, mors semel accidit. Ergo semper aliquod, licet non ita proxi­
mum. periculum vitae coniunctum est cum usu huiusmodi medicamen­
torum.

75

sit, i. e. tunc tantum cum modus et gravitas operationis, dolo­
res valde vehementes, vel diuturnitas rei usum chloroformii
valde utilem vel necessarium habeant. Cfr. ea quae dicuntur
in fine numeri.
2° In partu saltem difficili’, etiam usus chloroformii mode­
ratus videtur licitus, dummodo non adsit exinde periculum
pro vita matris vel infantis, quod diiudicare experti medici est.
De quo legimus apud Damen in recentiore editione operis
moralis Aertnijs, I, n. 259 : Si « narcosis nec nimis profunda
nec nimis diuturna sit, non videtur creare periculum infanti.
Nec modus adhibendi narcoticum qui vocatur chloroforme à
la reine (quia regina Victoria ita partum subiisse fertur)
nocivus est. Consistit hic modus in eo, ut in initio singulorum
dolorum (sunt enim dolores interrupti), aliquid chloroformii
vel chloreti aethylici ministretur, quo pro tempore illius doloris
sensus minuitur, quin tamen usus rationis auferatur.
Chloroformium autem imprudenter, aut a non satis perito
adhibitum, grave periculum infanti creat. Patet in hoc casu
usum eius prorsus illicitum esse. »
3" Item, secluso periculo, ait Priimmer, licitus est « ad le­
niendos dolores non ita atroces, saltem si agitur de narcosi
valde brevi, qualis est illa quae causatur ope debiliorum narco­
ticorum, e. g. Lachgas; vel si agitur de narcosi imperfecta in
qua non penitus tollitur usus rationis. Tales narcoses licitae
videntur in extractione dentis, in partu etiam ordinaro ».
Ita quoque ad pacandos dolores vel turbationes digestivas
nervosas, aut nervosas affectiones, dummodo in minore fiat
quantitate et absque incommodorum periculo.
E contra: a) Usus hypnoticorum immoderatus, excessivus vel fre­
quens, aut indiscrete adhibitus, v. g. sine prudenti consilio medici, im­
minutionem vitae physicae, intellectualis et moralis importare solet:
iamvero illicitum est etiam corpus debilitare si exinde impediatur activitas
animae.
b) Usus, ob solam voluptatem quaesitus, est illicitus, etiam si non
esset nocivus, quia illicitum est exclusive agere propter solam delectatio­
nem aut voluptatem.
c) Peccant medici, qui indiscrete sive imprudenter, aut indistincte om­
nibus huiusmodi media praescribunt.
d) Insuper ipsi aliique peccare possunt cooperatione, sive positiva, v. g.
ad usum nocivum aut frequentiorem inducendo vel remedium ministran­
do, sive negativa, usum nocivum non impediendo; quod sororibus infirmariis omnino est attendendum.

' Iu partu ordinario, qualis in ordinario cursu naturae per se habe­
tur, videtur ad hoc deesse rationem proportionate gravem.

76

Cum autem usus hypnoticorum in quibusdam civitatibus iam effrenate
creverit, oportet omnino ut invigilantia strictior exerceatur et efficacior
ex parte potestatis publicae, et eorum venditio publica legis ordinationi
subiiciatur et tantum de praescripto medici fieri possit, atque officinae
pharmaceuticae submittantur invigilandae debitae.

VII. De operationibus quae .specialem dicunt relationem ad
procreationem generis humani, dictum fuit in opusculo :
Quaestiones de Embryolopia et de Ministratione Baptismatis.
VIII. Officia parochi et confessarii. — Parocho variae in­
cumbunt obligationes :

1° Medicos inducat ad officia sua debite peragenda, nempe
ad sedulo curandum de infirmorum salute corporali atque
spirituali, item, ad abstinendum ab omni actione aut opera­
tione nociva aut illicita, sicut est directa procuratio abortus et
embryotomia.
2° Curet medicos sibi habere cooperatores, qui eum mo­
neant de infirmis, horum saluti aeternae invigilare velint, et
infirmarios et obstetrices de suis officiis recte instruant.
3° Curet ut medici rectum baptizandi modum in casu ne­
cessitatis ediscant (can. 743), in specie quandonam et quo­
modo Baptismus conferendus sit in utero matris, aut foetibus
abortivis, aut mortua matre ad hoc facienda sit sectio Cae­
sarea.
4° Euthanasiae omni conatu se opponat, praesertim si in­
firmus nondum sit ad mortem praeparatus; extra hunc casum,
si monitio non videatur opportuna, res tolerari potest, dum­
modo silentium parochi non habeatur ut approbatio; si autem
de rei.liceitate interrogetur, v. g. a medico dubitante, silere
non potest sed secundum veritatem respondere debet.
5" Generatim moneat medicos illos qui operationes illicitas
faciunt vel facere intendunt, saltem si probabiliter speretur
fructus; atque etiam, non sperato fructu, si frequenter ita
agant aut scandalum sint fidelibus, vel si non sint in bona
fide, ut si parochum de hac re interrogent, vel si silentium
aequivaleret approbationi.
Similiter confessarius: 1° generatim, data opportunitate, medicos in­
ducat ad officia sua debite peragenda, sicut dictum est de parocho;
2° speciatim moneat medicum, qui in casu particulari operationem illici
tam fecit aut facturus est, dummodo speretur fructus; secus taceat, nisi

77

medicus frequenter ita agat et scandalum sit fidelibus, aut si non sit in
bona fide, aut si putaret silentium confessarii aequivalere approbationi;
3° imo absolutionem deneget medico qui officia sua facere recusat, in
specie illi qui scientia debita carens illam non velit acquirere nec ab
exercitio artis abstinere.

QUAESTIO SECUNDA

De Scandalo
quod adversatur bonis spiritualibus
I. Notiones. — Scandalum est dictum vel factum minus
rectum praebens occasionem ruinae spiritualis, seu actio (vel
omissio) externa, sive mala in se sive mali speciem habens,
propter quod scii, apta sit proximum inducere et trahere in
peccatum

Quae definitio est scandali quod est activum seu datum.
Passivum enim seu acceptum est ipsa ruina spiritualis seu pec­
catum proximi, in quod prolapsus est occasione ex alterius dicto
vel facto accepta; et hoc est vel acceptum quia datum, quando
oritur ex activo seu ex dicto vel facto minus recto alterius, vel
acceptum tantum, quando quis ex alterius actione omnino recta
occasionem sumit : sive ita fiat ex propria infirmitate, i. e. ex
ignorantia aut fragilitate, et tunc dicitur scandalum pusillorum,
ut si iuvenis ex ornatu honesto puellae sumit ansam concupis­
cendi eam; sive fiat ex malitia, et tunc vocatur pharisaicum, ut
si quis ex bonis operibus alterius occasionem sumit eidem
detrahendi vel odio eum habendi.
Hinc quandoque contingit ut sit simul scandalum activum in uno et
passivum in altero, ut cum ad inductionem aut pravum exemplum unius
alius in peccatum incidit; quandoque vero activum sine passivo, ut si
aliquis inducit alterum ad peccandum et hic non consentit; quandoque
e contra passivum sine activo, ut in scandalo pusillorum et pharisaico’.

Scandalum activum distinpuitur duplex : directum et indirec1 Conferri possunt S. Thomas, 11-11. q. 43; S. Alphonsus, Th. M...
L. II, n. 33-58; Aertnijs, Th. Μ.. I. 1. II. n. 57 sq., II. 1. VI. n. 316321; Noldin, Th. Μ., II. n. 102 sq.; Berardi, opusc. De Occosionoriis.
5 S. Thomas, Tl-II, q. 43. a. 1. ad 4.

78

tum ‘. Est mere indirectum, si peccatum alterius non intenditur
sed solum praevidetur probabiliter secuturum ex actione minus
recta, quae ex natura sua impellit ad peccandum, ut si quis pu­
blice faciat peccatum aut praebeat malum exemplum. E contra
est directum, si peccatum alterius intenditur et quantum est ex
parte scandalizantis procuratur et causatur, uti fit iussione,
suasione, consilio, seductione, laude, petitione peccati commit­
tendi. Quod iterum est duplex : materiale seu simpliciter inten­
tum, si intenditur peccatum materialiter propter commodum,
i. e. utilitatem vel voluptatem scandalizantis : ut si luxuriosus
seducit alterum ad peccandum, vel meretrix aut pravorum
librorum venditor maligno negotio intendunt lucrari; et formale
seu formaliter intentum, si peccatum intenditur praecise qua­
tenus est peccatum, uti fit ab impiis, quod vere est et ideo recte
vocatur diabolicum *.
II. Principia. — 1. Scandalum activum est peccatum
grave ex genere suo. Charitas enim sub gravi obligat, prae­
cepto affirmativo, ad emendationem proximi correptione
procurandam et ad impediendum eius peccatum: unde multo
magis, praecepto negativo, ad eum non impellendum ad pecca­
tum consilio vel exemplo. Hinc ait Christus. Mt. XVIII,
6-7: « Qui autem scandalizaverit unum de pusillis istis qui in
me credunt, expedit ei ut suspendatur mola asinaria iri collo
eius, et demergatur in profundum maris. Vae mundo a scan­
dalis! Necesse est enim ut veniant scandala. Verumtamen
vae homini illi per quem scandalum venit! » — Cfr. Rom. XI.
13, 19: I Cor. VIII, 13.
Potest tamen esse veniale, non solum ob imperfectionem actus seu
ob indeliberationem, sed etiam ex parvitate materiae, si alter inducatur
ad peccatum veniale, etsi id formaliter intendatur, aut ex levitate in­
fluxus quem actio exercet in proximi peccatum: ita si quis pravum
exemplum det personis quas novit exinde non multum commoveri.

2. Scandalum igitur activum per se est peccatum contra
charitatem erga proximum: per accidens autem plures alias
malitias contrahit accidentales, etiam quandoque contra
iustitiam, nempe si scandalizans non solum ex charitate sed ex
officio ruinam subditorum praecavere teneatur, vel mediis
iniustis, ut vi. metu, minis, fraude aut dolo usus sit.
1 In tradenda divisione sequimur modum apud modernos receptum :
pro accuratiore modo loquendi vide in nostra Summa Theologiae Mo­
ralis, I, n. q6o-q6i, et apud Waffelaert, Etude sur l'Esf>iee morale du
scandale.
1 S. Thomas. ΤΙ-ΙΙ. q. 43, a. 3.
70

Ita propter qualitatem personae scandalizantis, v. g. si pater scandali­
zat filios, superior subditos, magister discipulos; vel propter qualitatem
personae scandalizatae, ut si quis personam coniugatam, aut voto casti­
tatis ligatam, ad turpia directe inducit, aut superiorem ut officium suum
negligat; vel propter modum quo committitur, si media iniusta, ut vis
vel minae, adhibeantur.

3. Scandalum indirectum per se videtur, saltem probabiliter,
esse contra solam charitatem; nam per se sola charitas praeci­
pit ut bonum proximi procuremus et malum eius impediamus,
et consequenter prohibet ne demus ipsi malum exemplum; —
scandalum directum insuper certo est contra virtutem ad quam
violandam proximum inducit : omnis enim virtus obligat ne
directe contra illam agamus, ac proinde ne intendamus et causa
simus ac positive procuremus quod ab aliis violetur. Quod si
scandalum sit formaliter intentum est etiam speciale peccatum,
i. e. distinctam speciem habens ac diversam malitiam, contra
charitatem, atque gravissimum, quod directe opponitur cor­
reptioni fraternae, quia explicite intendit ut finem et tam­
quam proprium ad quod tendit obiectum, habet speciale et
gravissimum nocumentum proximi, nempe ruina eius spiri­
tualis : finis autem et obiectum actui humano dant speciem;
— in aliis casibus ratio scandali in actione minus recta est
circumstantia speciem addens et mutans.
Porro tanto gravius est scandalum: a) quanto gravior sit ruina pro­
ximi: ita in corruptione innocentis; b) quanto ista magis intendatur: ita
scandalum directum gravius est indirecto; c) quanto ipsa magis ex eo
sequatur aut efficacius inducatur: ita graviora solent esse prava exempla
parentum, sacerdotis, religiosi, et aliorum qui sunt maioris auctoritatis
vel existimationis; et d) quanto numerosiores sunt personae quae ad pec­
catum moventur.

III. Corollarium. — Poenitens itaque in confessione ordi­
nario non satisfacit dicendo : dedi grave scandalum, sed
insuper debet exprimere

lu peccatum proprium per quod scandalum dedit;
2° saltem in scandalo directo, speciem peccati mortalis ad
quod alterum induxit iussione, consilio, suasione, laude aut
vituperatione, seductione, etc., ubi attendenda venit qualitas
personae scandalizatae quoties inde diversa peccati species
habetur, ut si personam coniugatam aut voto castitatis ligatam
ad turpia quis inducit;
3° in scandalo formaliter intento, etiam speciale peccatum
contra charitatem;
80

4° qualitatem sui ipsius, si inde species accidentalis addatur
quia ex officio tenetur scandalum praecavere, ut si pater
scandalizet filium, superior subditos, magister discipulos;
5° similiter modum iniustum, si vim, metum, minas, etc. ad­
hibuerit.
Non autem tenetur poenitens exprimere circumstantias mere aggra­
vantes, quales sunt, quidquid plures dixerint:
a) circumstantia sollicitationis qua complicem ad peccatum adduxit,
nam complex consentiendo fit eiusdem scandali reus, licet in minore gradu;
unde scandalum sufficienter accusatur dum complicitas cum alio expri­
mitur;
b) numerus determinatus personarum quas ad peccandum efficaciter
induxit, sed sufficit accusare earum pluralitatem, quia exinde scandalum
non multiplicatur sed solum augetur eius gravitas.

IV. Reparatio scandali activi speciatim consideranda ve­
nit. Ipsa, in quantum fieri possit, est obligatoria ; si enim
omnes ex charitate tenemur praecavere lapsum proximi et
procurare emendationem peccantis, a fortiori ille qui per scan­
dalum occasio fuit cur alter peccavit. Obligatio oritur per se
ex sola charitate. quia proximus scienter et volenter peccavit,
scienti autem et volenti non fit iniuria; et ideo non ex iustitia
vel officio tenetur scandalizans, nisi mediis iniustis, v. g.
dolo, vi, metu, usus sit, vel nisi superior scandalum dederit
subditis quorum spirituali bono, vi muneris, consulere debeat.
Porro reparatio duo generatim exposcit : a) ut ulterior
scandali influxus, quantum fieri possit, tollatur;
b) ut efficaciter curetur emendatio illius qui passus est
scandalum.

Huc valent sequentia principia quae per se sub gravi obli­
gant :
1° Qui dedit scandalum directum et suasione, consilio, preci­
bus, etc. proximum ad peccatum vel in noxium errorem induxit,
explicite et speciatim illud reparare tenetur, et ideo tollere
ulteriorem eius influxum; secus perseveraret esse illorum
causa voluntaria. Ita v. g. qui dedit iniqua consilia adhuc
efficacia, debet ea inefficacia reddere revocatione per se vel
per alium notificanda; qui proposuit falsam doctrinam debet
retractare, qui scripsit vel sparsit pravos libros impios vel
obscenos tenetur librorum diffusionem impedire eosque
publice retractare, vel e manibus aliorum, si possit, tollere;
.81
6

qui machinationem contra Ecclesiam indixit debet detestari,
etc.
2° Qui scandalum ordinarium seu indirectum dedit solo
malo exemplo, quod non plenam perversionem sed peccata
transeuntia solum causare solet, per se sufficit implicite re­
parare et generali reparatione, quae continetur in ipsa cessa­
tione a scandalo, in bono exemplo, in sacramentorum publica
receptione, in oratione pro scandalizato et in aliis similibus.
3° Qui proximum in stabilem perversionem induxit, tenetur
eius conversioni adlaborare, ut eum ad virtutem reducat, sive
per se, sive per alios si ita opportunius fiat; ut nempe sic
compensetur malum causatum.
4° Qui publicum dedit scandalum, id publice reparare
tenetur, tum ut ulterior nocivus ipsius influxus tollatur, tum
ut reparatio, qua moneantur de malo, omnibus scandalizatis
innotescat et prosit. Quapropter notorie excommunicati et
interdicti, vel manifeste infames, ut meretrices, concubinarii,
aliive id genus peccatores, ad publicam pro posse (si fieri
possit) scandali reparationem constringendi sunt; nec possunt
ad sacramenta admitti nisi prius nefandum negotium eiusque
occasionem reliquerint et scandalum publice sustulerint.
Modus autem publicae reparationis diversus esse potest pro
variis circumstantiis : vel retractatio scripto exarata per folia
publica divulganda, — vel coram duobus testibus prolata
rem postea divulgaturis, — vel etiam coram parocho, aut
confessario, divulgaturo peccatorem obligationibus suis satis­
fecisse, etc. dummodo sufficiat ad scandalum tollendum. De
modo praestat saepius consulere Ordinarium.
5° Superiores, qui scandalum subditis dederunt, ex officio
tenentur illud reparare. Sic v. g. paterfamilias vel dominus,
qui scandalizavit suos domesticos, ordinarie ad reparandum
scandalum adstringendus est, si id nocivum adhuc influxum
exercet, ita ut iisdem manifestet displicentiam de malo suo
exemplo eosque paterne hortetur ne illud in posterum se­
quantur.
6° Qui medio iniusto, uti vi, dolo, fraude, metu iniuste
incusso, alium induxit ad peccatum, tenetur ex iustitia ad coer­
cendum scandali influxum; scii, a) media iniusta tollere, imo
b) etiam alium revocare ad bonum, si iste per se ad pristinum
statum redire non potest : quamvis enim peccando consen­
serit, consensus tamen non est plenus quia non consentit
82

deceptioni aut violentiae adhibitae. Unusquisque nempe ius
strictum habet ne iniuste laedatur in bonis spiritualibus.
V. Casus scandali per concubinatum frequenter occurrit
et specialem in praxi praebet difficultatem '. Est autem scan­
dalum quo complices non solum sese mutuo scandalizant, ve­
rum etiam alios si concubinatus, uti natum est fieri, iam sit
publicus.
Concubinatus est frequentatus concubitus cum eadem fe­
mina, quam quis instar uxoris in propria vel aliena domo
retinet. Communiter exercetur inter solutos: potest tamen in
adulterio et in aliis speciebus luxuriae inveniri.
Praeter scandalum publicum quod praebere solent, concubinarios constituit in magno damnationis periculo, eo quod
firmum habeant propositum, saltem virtuale, perseverandi in
peccato, et ideo difficillime possint ad veram poenitentiam
redire et se a vinculis complicis eruere. Cui proinde a pa­
rocho. vel et a confessario. opportunum et efficax remedium
seriae monitionis et curationis est praebendum.
Inter remedia : I ) ante omnia consulendum est matrimonium.
quando est moraliter possibile nec infelix timetur exitus : hoc
enim radicaliter occasionem peccati abscindit et nonnunquam
unicum est remedium. Quod praecipue urgendum : cum concubinarii cohabitent, ut si concubina ab amasio in eadem
domo sustentatur et alio modo sustentationem vix sibi com­
parare possit; item cum concubinarii magno veri amoris ar­
dore invicem prosequuntur, praesertim si concubinatus inve­
teratus est vel specietenus legitimatus vel civili matrimonio
firmatus; maxime in alterutrius periculo mortis5.
Notetur autem, in casu necessitatis ob grave malum, si celebrando matri­
monio canonicum obstet impedimentum, nec suppetat tempus recurrendi
ad S. Sedem, ab omnibus impedimentis iuris ecclesiastici, — presbyteratu
et affinitate in linea recta exceptis, — posse Ordinarium dispensare, et.
si non possit adiri Ordinarius, etiam parochum vel et confessarium (can.
1043-1044). Ita, aiunt theologi : si ex matrimonii dilatione magnum time1 Conferri possunt: S. Alphonsus, Th. M.. 1. III, n. 432. 436, 437,
441; Segneri, Instructio confessorii, c. 5 et 6; Berardi, op. De Occasionariis. n. 139-141 ; Aertnijs. Theol. Moralis, II, 1. VI, n. 316-321 ;
Noldin, de VI° praecepto, n. 16.
1 Matrimonium secretum tamen seu, ut dicunt, conscientiae, raro
permittendum est. praeter casum morbi lethalis, vel quo concubinarii
publice putentur coniuges. Generatim vitandum est propter periculum
vel divortii, vel scandali si proles nascatur, vel onanismi ne scandalum
oriatur.

83

retur scandalum et magna infamia; si dilatio causa esset quod matrimonium
non amplius contraheretur et idcirco vel concubina derelinqueretur gravida
vel proles non legitimaretur, vel concubinarii in perpetuo concubinatu
mansuri essent; maxime si matrimonium urgeret ad consulendum saluti
aeternae compartis moribundae.

2) Deficiente possibilitate matrimonii vel opportunitate,
vel stante huius per aliquod tempus dilatione, urgenda est
separatio, quae, ubi fieri possit, est remedium necessarium
ad removendam occasionem proximam et liberam.
Separatio facilior erit, si concubina in diversa domo sustentatur, et
concubinarius non ex amore personae sed ex voluptatis cupidine eam
frequentat. Quo casu, praeter remedium generale contra occasionem et
periculum peccati, generatim exigendum est ut concubinus non amplius
ingrediatur domum concubinae nec ullum cum ea commercium habeat. Con­
cubina autem potest non aperire ianuam concubino advenienti, cum aliqua
persona semper cohabitare, ita ut nunquam sola inveniatur, vel et mutare
domicilium. — At si cohabitent, separatio erit difficilior, sed eo magis
urgenda; quodsi sit impossibilis et occasio sit necessaria, v. g. ex permagno
damno, durante hoc tempore opportuna remedia sunt adhibenda quibus
periculum formale arceatur et occasio de proxima fiat remota.

3) Deficiente etiam separatione, praesidia adhibenda nume­
rantur plura. Et quidem, si concubinarii in eadem domo
habitent, generatim vitare debent ne solus cum sola versentur
saltem diu, aut etiam firma declaratione et seria exprobra­
tione peccatum futurum praecavere, omnem familiaritatem
fugere, etiam, quantum fieri potest, aspectum complicis, de
eo non cogitare, negotia vere necessaria celeriter absolvere
et alia similia: atque mortificationem exercere, et magis pie
vivere in oratione et sacramentorum frequentatione.
Speciatim concubina, praesertim si famulae titulo apud concubinum
commoratur, aperte denuntiet se nolle amplius talem vitam ducere, eique
ab initio quovis modo resistat, ianuam cubiculi noctu claudat et firmet
ut herus illam aperire nequeat. Eadem ceteroquin principia valent de
famulo respectu dominae. Et si famula deinde ab hero e domo eiiciatur
et non habeat quo divertat nec quo sustentetur, curet parochus aut con­
fessarius ut in aliquo hospitio fundato pro puellis periclitantibus collocetur
aut in alia domo honesta.

VI. Speciatim quantum ad absolutionem concubinariorum
et eorum admissionem ad sacramenta :
A. In concubinatu publico ; I ) Si occasio voluntaria est, non
absolvendi sunt antequam se seiunxerint, quia secus sunt in
periculo proximo infringendi propositum, et publicus peccator
absolvi non debet nisi publice poenitentiam egerit, et scandalo
satisfecerit. Unde priusquam absolvatur, concubinus concubi­
nam dimittat, aut, si haec extra domum degat, per aliquod
84

tempus notabile ad eam non accessisse debet; concu­
bina vero debet a domo concubini discedere, aut, si non co­
habitet, per aliquod notabile tempus commercium cum eo
abrupisse oportet.
2) Si occasio est necessaria, differenda est absolutio donec
poenitens per notabile tempus sc continuerit, et publico scan­
dalo satisfecerit. Quod fieri potest : divulgando occasionis
necessitatem si nota non sit; conversionis signa publice osten­
dendo per ecclesiae frequentationem et vitam magis piam aut
alia similia; ac, si fieri possit, matrimonium cum complice in­
eundo. Et si turpe commercium iam diu cessaverit, et scanda­
lum, fama concubinatus subsistente, statim tolli nequeat,
poenitens tamen paratus sit ad illud quamprimum et meliore
modo tollendum : absolvi poterit antequam scandalum repa­
ratum fuerit, dummodo promittat se non publice ad S. Com­
munionem accessurum saltem in loco ubi cognitus est.
Necessitas tamen occasionis non facile admittenda est, nisi propter
causam valde gravem. Affectus enim quo concubinarii suis adhaerent
voluptatibus, efficit ut separationi vel speciosos praetextus opponant vel
exaggerent; sedulo igitur examinet confessarius quanti valeant oblecta
obstacula, ut veritatem discernat.

B. In concubinatu occulto : 1 ) Si occasio voluntaria est,
complices regulariter absolvendi non sunt priusquam reapse
se seiunxerint; alias, ut experientia constat, sunt in periculo
proximo infringendi promissa et non exequendi. Quod etiam
valet si in eadem domo non habitent, quia in casu occasio
proprie interrupta non est, sed moraliter continua, et quia
concubina ad instar uxoris habetur, et propter continuam
frequentationem.
Excipe si sit gravis et urgens ratio maioris mali vitandi, scii, a) pericu­
lum mortis tam urgens ut tempus vel medium separationis desit; b) vel
difficultas redeundi per longum tempus; vel c) periculum infamiae ex non
susceptione sacramenti; d) vel magnum periculum alienationis a sacramen­
to. Quibus in casibus tamen est poenitens admonendus se non amplius
obtenturum absolutionem nisi promissis steterit; quodsi inutiliter monitus
fuerit, ut formaliter recidivus est habendus.

2) Si occasio necessaria est: a) Regulariter absolvi potest
poenitens, modo rite dispositus sit et paratus sit adhibere
efficacia media necessaria aut praescripta, ut occasio de
proxima fiat remota; nisi aliquando opportunius sit differre,
ipso consentiente, ut promptius et efficacius resistat et media
adhibeat.
b) Quodsi recidivus sit. et pluries monitus remedia prae­
scripta neglexerit ac eodem modo sit relapsus, differenda est
85

absolutio: tum quia est dubie dispositus, tum ut peccati gravi­
tatem melius apprehendat et ad emendationem compellatur.
Nisi forsan praebeat signa extraordinaria dispositionis, vel
nova et efficaciora media specialia adhibere paratus sit.
Ne tamen facile occasio necessaria credatur, ut aliquando praetextant,
ratione scandali aut infamiae vitandae; quin e contra: 1) si populus fami­
liaritatem nondum adverterit, dimissio concubinae non maiorem notam
pariet quam si famula e domo dimittatur; 2) e contra, in diuturno con­
cubinatu saepius moraliter impossibile est rem aliis non innotescere; unde
separatio infamiam et scandalum impediet.

C. In articulo mortis : 1 ) Quando moribundus iam est sen­
sibus destitutus, generatim absolvi debet sub conditione : si es
capax, et etiam, saltem si sine scandalo vel si secreto fieri
possit, S. Oleo inungi; — quia aliquatenus probabile videri
potest eum forsan esse dispositum, et nequit affirmari illum
mori in manifesto peccato mortali; — nisi tamen non tam
diu ante sensuum destitutionem sacramenta contumeliose re­
cusaverit. Vide opusculum De Variis Poenitentium Categoriis,
c. 2, q. 6.
2) Quando sensibus utitur et tempus modusque suppetit,
prius tollenda sunt, quantum possit, scandalum et occasio
relapsus, et ideo:
a) si complicem matrimonio sibi coniungere valeat, infir­
mus quantocius id exequatur:
b) si matrimonium sit impossibile, separatio est exigenda,
v. g. in concubinatu publico debet concubinus si fieri possit
concubinam eiicere et, quatenus opus est, aliam honestam
feminam conducere quae sibi necessaria ministret; concubina
debet, si infirmitas et conditio sinant, conari ut in publico
valetudinario recipiatur.
3) Quando et separatio est impossibilis, sive physice, sive
moraliter, v. g. ob timendam infamiam, confessarius conari
debet ut periculum, quantum fieri possit, amoveatur; ad quem
finem, praeter remedia generalia, haec prodesse poterunt :
complex eiusque effigies a cubiculo amoveatur, vel saltem in­
firmus, per se vel per confessarium, a complici de scandalo ei
dato veniam petat eumque ut agat poenitentiam roget. Insu­
per, publice concubinus, etiam coram testibus, impossibilitatem
separationis quamprimum divulgandam declarare oportet
simulque promittere se scandalum quamprimum esse ablatu­
rum et, si forte convaluerit, separationem effecturum et nul­
lum amplius commercium cum complice habiturum.
86

Et tunc poterit absolvi : absolute si certo, sub conditione
si solum dubie videatur dispositus, ac insuper aliis sacramen­
tis muniri.
Notetur autem: a) In casu concubinatus publici, sacramenta non esse
publice deferenda, nisi postquam scandalum iam sufficienter fuerit publice
reparatum; secus deferenda esse occulte.
b) Has regulas esse indubias, ac proinde omnino esse servandas, nec
intelligi quomodo, ut nobis fuit assertum, quidam parochi vel confessarii
eas non servent.

VII. Animadversio. — Casu quo quis publice existimetur concubinarius et non sit, separatio non est urgenda, si nullum scandalum
activum seu actio minus recta occasionem dederit rumori; sed sufficit
quod divulget huiusmodi opinionem esse falsam : tunc enim scandalum
vel cessabit, vel pharisaicum evadet solius malitiae; e contra si opere
malo vel minus recto occasionem dederit, separatio erit urgenda dum
sine gravi damno fieri possit : lex naturalis enim obligat ad scandalum
tollendum si possibile sit; si autem fieri non possit, praxi vitae christianae
et veritatis divulgatione scandalum paulatim erit tollendum.

VIII. Ad concubinatum reducitur casus matrimonii mere
civilis. — Matrimonium mere civile a catholicis initum, cum
non sit validus coniugii contractus, nec legitima coniunctio,
non est nisi concubinatus: unde eadem principia, supra expo­
sita, sunt in casu generatim applicanda.
Specialis tamen difficultas esse potest, si coniuges valido
matrimonio iuncti, divortio civili obtento, novum matrimonium
coram lege civili attentarunt; quod non tantum est invalidum,
sed, vivente legitima comparte, nec convalidari potest. Hinc
separatio sine dubio est de se omnino urgenda: imo, si fieri
possit, civile divortium secundi matrimonii erit obtinendum.
At ista non semper videntur possibilia, v. g. ob prolem natam
et exinde periculum pravae educationis vel et scandalum ipsi
proli dandum, aut ob magna in bonis temporalibus detrimenta,
aut etiam ob infamiam si coniuncti ab omnibus habeantur ut
coniuges legitimi. Tunc itaque saltem sunt a toro separandi,
et esse ut cohabitantes frater et soror. Et ideo nova haec
quaestio oborta fuit : coniuges qui, obtento divortio civili,
novum inierunt civile matrimonium, possuntne admitti ad sacra­
menta, si cohabitent tamquam frater et soror et nullitas matri­
monii sit ignota?
De hac quaestione in manualibus theologiae moralis nihil cxpliciti in­
venire potuimus: principium generale enuntiare sine exceptione solent:
matrimonio civili iunctos dare publicum scandalum, ac proinde non posse
ad sacramenta admitti nisi scandalum separatione cessaverit et sufficien­

87

ter reparatum fuerit. Solus Schmitt, in recenti editione operis moralis
Noldin, II, n. 677, quamdam ponit restrictionem, dicens: « ad summum,
si factum esset prorsus occultum, et in illo loco communiter vero matri­
monio iuncti haberentur, ex gravi causa permitti posset, ut servata con­
tinentia secum habitent ». Non addit quidem admitti posse ad sacramenta,
sed forsan id haberi potest ut implicite his verbis contentum. Id autem
licitum affirmatum fuit in periodico L'ami du clergé, 1926, p. 424, si scii,
separatio sit moraliter impossibilis, factum sit omnino occultum, nec
periculum sit quod manifestetur, v. g. si coniuncti in longinquam abierint
regionem vel ignoti in civitate habitent magna valde, cum tunc revera
nullum sit scandalum. Exinde factum est in quibusdam regionibus, prae­
sertim in Gallia, ut aliquot confessarii hunc modum agendi casibus in
magna civitate prorsus occultis applicarent; imprudentius autem quidam
progressi, ad sacramenta ausi narrantur admittere illos quoque qui solum
proponunt vivere tamquam frater et soror et ad id conantur, licet interdum
carnaliter copulentur.

De hoc casu ita dicendum videtur. Regulariter sane ita fieri
non potest. Dato autem casu prorsus occulto, et in quo nullum
esset periculum manifestationis, nec tunc ad confessarium
pertineret de eo sententiam ferre : cohabitatio enim civiliter
iunctorum est factum externum et publicum, quod non pertinet
ad forum internum confessionis sed ad forum externum ac
proinde subiicitur iudicio auctoritatis publicae; insuper casus
spectat ad causas valde graves, quas nullatenus opportunum
est relinquere menti individual! confessariorum sed eccle­
siasticae praestat deferre auctoritati; ut autem hac in re praxis
quaedam uniformis et constans, uti congruit, haberi possit,
non est adeundus Ordinarius sed res subiicienda erit S. Poenitentiariae, ad quam ceteroquin recurrendum est si qui
velint absolutionem obtinere ab infamia iuris, quam ipso facto
incurrerunt matrimonii mere civilis (can. 2356). Ad S. Poenitentiariam, dicimus, quia agitur de casu occulto, nam si
esset publicus, pertineret ad S. Officium.

S. Poenitentiaria sedulo de tribus indagabit :
1° de absentia periculi protestationis et manifestationis ex
parte coniugis derelicti, et iniuriae ipsi forsan illatae et non
reparatae;
2° de absentia omnis periculi manifestationis scandali
occulti. Falso quidam asserunt in casu nullum revera adesse
scandalum. Deest sane scandalum passivum ob ignoran­
tiam; sed nullatenus tollitur scandalum activum. Consistit
in eo quod mulier pergat nomen viri portare, quod am­
bo in contemptum divinae legis simul maneant tamquam
coniuges, et quod insuper in occasione proxima publice ver­
sentur peccati. Nec sufficit ut propositum concipiant vivendi
88

tamquam frater et soror, quia id non est medium aptum
tollendi scandalum : factum scii, cohabitationis illorum qui
civiliter iuncti sunt est pravum exemplum de se et necessario
ad malum inducens. Et licet hic et nunc ad malum non in­
ducat, utpote ignotum, id omnino est per accidens, quia
semper est de se inductivum : factum externum de se minus
rectum praebens occasionem ruinae spiritualis, et quod, de
se publicum et notorium, natum est divulgari et alios ad
peccatum permovere;
3° de practica possibilitate cohabitandi ut frater et soror;
unde coniunctos diuturnae probationi subiiciet, v. g. unius
anni, quo tempore durante continentiam fideliter servatam
ostendant.
Quibus verificatis, S. Poenitentiaria exceptionaliter con­
cedere poterit licentiam eos ad receptionem admittendi
sacramentorum.
Haec prudens videtur et recta solutio praedicti casus;
quam solutionem ut rectam probari in ipsa S. Poenitentiaria
possumus affirmare.
Insistere quadantenus volumus in magnis quae imminerent incommodis
et periculis, si dicta quorumdam confessariorum nova praxis divulgaretur
aut multum extenderetur. Periculum scii.
1° ne coniuges vel confessarii non ulterius quaerant de medio perficiendi
realem separationem;
2° ne coniugibus, qui promittunt cohabitare tamquam frater et soror, sed
promissum non adimplent, absolutio nihilominus concedatur sub praetextu
quod sint in occasione moraliter necessaria;
3° ne aestimatio minuatur magni illius mali quod est matrimonium mere
civile;
4° ne factum non maneat occultum sed praxis in publicum divulgetur :
cum enim tale factum non facile maneat secretum, multiplicatis casibus
crescit probabilitas revelationis;
5° denique, ne praxis nimium extendatur. Cui periculo non obviat sim­
plex monitum theologorum: ita tantum fieri posse rarissime. Cum enim
sint confessarii non satis prudentes — id non tam rarum est — facile fiet
ut plures, nostris temporibus, ad laxiorem benignitatem valde inclinati,
imaginentur sibi praecise occurrere casum illum rarissimum, et ita praxis
indebite multiplicaretur.

IX. Alii casus speciales. — A. De pravis consortiis ratione
fidei vel morum, haec habet Aertnijs, Th. Μ. II, de Poeni­
tentia, n. 332 :

1° Consortia in quibus sermones contra religionem eiusque
ministros haberi, vel prava diaria legi solent, occasionem
89

amittendae fidei constituere possunt et tunc sub gravi peccato
vitanda sunt. Graviter proinde illicita esse solet adscriptio et
frequentatio istiusmodi societatum sive circulorum; atque
idem dicendum de frequentatione hominum incredulorum et
sectariorum, qui fidem labefactare nituntur.
2° Ea consortia occasionem proximam luxuriae constituunt,
in quibus pravi socii vel ad peccata operis, nempe ad pollu­
tionem, ad sodomiam, ad meretrices adeundas protrahunt, vel
eiusmodi turpiloquia proferunt, quae sine maximo periculo
proferri aut audiri nequeunt.
Perpendat itaque confessarius utrum haec occasio sit voluntaria, an
necessaria; potest esse necessaria si huiusmodi socii inveniuntur in eodem
collegio, in eadem officina, etc., vel si sint proprii vicini, quatenus (ut ruri
saepe accidit) impossibile moraliter sit eorum occursus omnino vitare.
Hoc in casu confessarius poenitentem admoneat ut, si possibile sit, turpes
sermones abrumpat aut certe eis non participet. Denique, cumprimis sata­
gat ut adolescentes adhuc innocentes a consuetudine pravorum sociorum
removeat, parentumque vigilantiam hac in re excitare non omittat.

B. De famulatu, ait idem auctor, 1. c. n. 348-349 : Famula­
tus potest esse occasio peccati, vel quia apud acatholicos aut
indifferentes agitur, vel ob personas ad peccatum sollicitantes,
ut praesertim contingit feminis et puellis.
1° Persona tentation ibus viri obnoxia, si ob suam fragili­
tatem proximo consentiendi periculo exponatur, tractanda est
ut in occasione proxima constituta, eaque vel necessaria vel
voluntaria prout famulatus cum vel sine gravi difficultate de­
seri possit.
2° Persona, si tanta pietate praedita sit ut tentationes con­
stanter repellat, in occasione proxima non versatur, ac proin­
de domum deserere non tenetur; oportet tamen ut opportuna
adhibeat remedia ad rescindendas eiusmodi sollicitationes.
Remedia sunt: a) viro, scii, famulo, filio, domino tentanti. minari se
rem delaturum domino, patri, vel uxori; b) si minae non sufficiant, rem de
facto deferre si exinde efficax remedium sperari possit; c) etiam occasiones
tentationum tollere, non alloquendo tentatorem, non manendo cum ipso solo
sine teste, claudendo ianunm cubiculi, etc.

3° Persona, quae ob frequentiam lapsuum quasi in con­
cubinatu vivit, tractanda est sicut concubina.
Famulatus apud acatholicos, impios aut indifferentes, si absit periculum
perversionis tam in fide quam in moribus, et famuli regulariter non impe­
diantur ab observatione praeceptorum Ecclesiae, non est illicitus; secus,
cumprimum sine gravi incommodo possint, tenentur famulatum relinquere.
Hinc libertatem exercitii religionis in limine contractus stipulare debent.

90

C. De choreis, spectaculis, libris pravis, vestitu immodesto
diximus in opusculo De Variis Poenitentiam Categoriis, ubi de
mundanis, c. 3, q. 6, η. VIII. 5: de imaginibus obscenis, in
opusculo De Castitate et Luxuria, q, 5, η. V.

QUAESTIO TERTIA

De Adulterio
quod adversatur bono coniugii
I. Notiones. — Peccatum quod opponitur bono coniugii.
quantum ad personam coniugis matrimonio coniunctam vo­
catur adulterium, quod prohibetur sexto decalogi praecepto
et definitur alieni tori violatio, atque consistit in copula car­
nali cum alterius coniuge.
Praeter malitiam fornicationis qua quis accedit ad non
suam, et ideo delinquit contra castitatem, importat hoc
peccatum malitiam iniustitiae, et quidem :
1° iniuriam alteri coniugi illatam, ex eo quod quis accedit
ad alienam,
2° praeterea, damnum temporale, casu quo ex adulterio
etiam nata fuerit proles, scii, ob expensas quae marito ob­
veniunt ex nativitate, nutritione et educatione prolis alienae,
vel et ob haereditatem patris huic proli traditam et qua
iniuste privantur legitimi filii vel alii haeredes.
3° Quodsi adulter vi, gravi metu aut dolo uxorem ad
copulam adduxerit, augetur peccatum quia adhibitus fuit
modus iniustus.
Hinc ex adulterio plerumque oritur obligatio reparationis,
quae cum saepius praebeat casum difficilem, opportunum
videtur de eo argumento pauca subiicere.

II. Principia. — Tria in praesenti sunt attendenda :
1. Adulter qui vi, gravi metu, dolo, aut alio medio iniusto
uxorem ad copulam adduxerit, ex iustitia tenetur ipse solus
ad omnia damna reparanda, quae marito et filiis legitimis
91

exinde per se obveniunt, quia horum est sola causa vere,
efficax, et formaliter iniusta.
2. Adulter qui non est usus iniusto medio, sed qui consen­
sum ab uxore omnino libere obtinuit, ex iustitia tenetur in
solidum cum uxore ad reparanda damna marito et filiis illata;
quia ambo simul sunt eorum causa iniusta, efficax, et culpa­
bilis.
3. Adulteri plures qui, ex copula tempore ad conceptionem
apto habita, possunt esse pater prolis certo adulterinae, pro
rata parte dubii ad reparationem tenentur, saltem si com­
muni consilio vel cum advertentia sic egerint, quia tunc sunt
causa voluntaria incertitudinis patris, quod iam est dam­
num certo illatum reparandum; — secus incertum est an
restituere teneantur, cum potius mater causa sit quod de
patre non possit constare.
III. Modus restitutionis est omnino attendendus, cum in
praxi saepe sit difficilis ob periculum suspicionis qua pax
familiae turbaretur. Quapropter :
1° Vir adulter restituere potest laborando familiae, aut
marito vel filiis legitimis donando sive inter vivos sive per
testamentum, iuxta prudentem aestimationem.
2° Mater adultera restituere potest : a) ex bonis propriis
si habeat de quibus absque praeiudicio mariti possit disponere;
b) ex lucro quod facit e proprio labore, aut exercendo ne­
gotium vel artem; c) solitos sumptus minuendo, rem familia­
rem diligentius curando, et parcius vivendo quantum fieri
potest iuxta suam conditionem; ad quod, deficiente alio modo,
etiam tenetur; d) eleemosynas quas secundum statum facere
potest applicando adulterinae proli, vel a marito eleemosynam
petendo pro consanguineo paupere; e) de bonis, quae ventura
sunt ad filium adulterinum vel iam devenerunt, quantum tuto
poterit, occulte surripiendo iisque filios legitimos compensan­
do; f) aut etiam filio illegitimo prudenter dato consilio vitae
religiosae.
3° Si possibile sit prolem adulterinam in hospitio vel
brephotrophio educare, quin suspiciones oriantur, curandum
est ut ita fiat, cum ita educationis expensae valde limitentur
ac vitetur divisio haereditatis. Nec generatim est obligatio
restituendi hospitio, nisi casu quo solis publicis expensis
92

civitatis sustentetur et exclusive destinetur infantibus pau­
peribus, atque parentes vere pauperes non sint.
4° Restitutio pro damno iam secuto quamprimum est fa­
cienda. Pro damno nondum illato sed inferendo sufficit reum
ita res disponere quod tempore opportuno restituat, nisi ta­
men morti sit proximus; quo casu tenetur statim restituere,
per se vel per alium, pro rata probabilitatis vitae filii adulte­
rini, attentis aetate ac viribus eius, et pro rata damni aliis
inferendi.
Sic quoque posset confessario committere, aut alii viro fido, ut totum
damnum restituat ex bonis ipsi tradendis, ita tamen quod, prole adulterina
ante patrem putativum mortua, de bonis acceptis aliter disponeret prout
adulter determinaverit.

IV. Animadversiones. — 1. Nulla adest obligatio restituendi:
a) pro iniuria per adulterium illata marito, si nullum exinde subierit morale
detrimentum, ut in casu adulterii secreti, aut si reparationem non curet; b)
pro damno temporali, si nullum fuerit secutum, ut si proles nata non sit, vel
nata labore suo expensas suae educationis compensaverit; c) si maritus in
adulterio consenserit; — nisi tamen haeredibus necessariis, casu quo ob
natam prolem adulterinam frustrarentur parte haereditatis legitima.
2. Non sunt restituenda detrimenta quae ex adulterio mere per accidens
proveniunt, ex eo quod alii consanguinei vel amici adulterino quaedam
donent vel relinquant quae secus obvenissent filiis legitimis.
3. Nec est restituendum in casu quo proles nata sit dubie adulterina: in
dubio enim proles in matrimonio suscepta ex legitimo marito praesumitur,
iuxta axioma: pater est quem nuptiae demonstrant. Et ceteroquin restituen­
dum non est, quamdiu incertum sit actionem fuisse efficaciter damnosam.
4. Mulier adultera potest quandoque teneri sola ad reparanda damna
quae ratione haereditatis contingunt: si nimirum filium adulterinum facile
subducere poterat ita ut extra familiam aleretur, v. g. in brephotrophio vel
hospitio, et adulter fecerit quidquid potuit ad id obtinendum: tunc enim
ipse causam damni efficaciter retractavit nec in familiam peccavit, et sola
adultera efficaciter damnum causavit.
5. Non tamen tenetur regulariter, etiamsi necessarium sit ad damna vi­
tanda aut reparanda, mater suum crimen manifestare: non tenetur scii, cum
periculo vitae, — nec cum periculo gravioris infamiae, nisi iam suspecta
sit et famam partialiter amiserit, — nec cum periculo magni odii ex parte
mariti et consanguineorum atque gravioris discordiae, — nec sine spe
fructus, quando manifestatio nihil proderit, sive quia filius non credet
matri suae, sive quia non restituet cum praevideatur id non posse aut
non velle.
Teneretur tamen mater si praedicta pericula mortis, infamiae gravioris
atque indignationis et scandali abessent, et filius putaretur matri crediturus
et restituturus.
6. Filius illegitimus non tenetur credere matri ortum suum adulterinum
affirmanti, etiam sub iuramento, sed potest se considerare ut legitimum,
nisi ex circumstantiis aut indiciis testimonium matris talem certitudinem

93

pariat qualis in iudicio publico sufficiat, ut si patris putativi absentia
tempore conceptionis certo probetur. Quodsi ita constet, nequit filius pater­
nam haereditatem retinere, neque dona quae ex errore ipsi obveniunt,
nisi interea legitime praescripserit.
7. Non potest confessarius, cui adultera moribunda committere vellet ut
post mortem declaret prolem spuriam, id munus acceptare, tum ne confessio
redderetur odiosa, tum quia eius dictis proles fidem dare non deberet et
ita esset manifestatio inutilis.

V. Corollarium de Stupro et Fornicatione. — Similia va­
lent pro stupro iniusto seu violento, quod est copula carnalis
cum muliere soluta invita, seu oppressio mulieris honestae,
etsi non virginis aut non minorennis; cui iniuria damnosa
inferri potest ratione coniugii futuri et ratione prolis forte
nascentis. lamvero stuprator iniustus restituere tenetur ex
iustitia :
1° Ob damnum temporale, uti inhabilitatem aut difficultatem
nubendi, infamationem et inhonorationem, infectionem sy­
philiticam, etc. si de facto illatum fuerit, dummodo ex sua
actione per se ortum fuerit ac proinde in confuso praevisum.
Ad quod etiam tenetur oppressam nubere mulierem, si id pro­
miserit, etsi ficte, et mulierem ideo revera deceperit, aut si
damnum reparari aliter non possit, nec prudenter timeantur
mala graviora; — secus illam dotare debet aut dotem eius
augere vel aliter curare ut nubere possit secundum sui con­
ditionem, aut concurrere ad eius sustentationem, prout dam­
num fuerit illatum et istud reparare sit possibile1. Non tamen
ad compensationem tenetur si de facto mulier nullum passa
sit damnum, ut si iam bene nupserit, aut etiam secus nubere
non potuisset, aut religionem ingressa sit, aut ex propria sua
indiscretione infamata fuerit, aut praematura morte iam
obierit.
2° Ob prolem natam, ita ut, si sit pater certus, toti sustenta­
tioni et educationi, secundum conditionem matris, providere
debeat ex iustitia. usquedum sibi sufficere proles possit. Si
vero pater sit incertus, quia plures copulam habuerint, pro
rata dubii restituere tenetur, saltem si communi consilio vel
scienter ita egerint, quia causa voluntaria est incertitudinis
patris, quae iam magnum est damnum pro matre et prole; —
secus nequit obligari ad aliquid restituendum cum potius mater
sit causa quod de patre non possit constare.
' \7idc plura in Summa Theol. Mor.. II. n. 382.

94

Casu quo mulier nullo modo violentiam aut iniuriam subierit, sed libere
consenserit, vir nullam ex iustitia obligationem per se contraxit, sed obli­
gari potest cx pietate et charitatc. Et quidem:
1" Ad sustentationem prolis, iuxta matris conditionem, iure naturali
tenetur pro dimidia parte, si pater sit certus, etsi ius civile de patre
illegitimo quaerere prohibeat; tenetur autem in solidum cum matre, ita ut,
ea nihil praestante, de toto providere debeat; quodsi Ius civile vel iudex
civilis rogatus iuxta legem quantitatem aliment.itionis a patre illegitimo
solvendam determinasset, haec esset solvenda Sl autem plures sint patres
incerti, ad dimidiam sustentationem tenentur pro rata parte, saltem si
communi consilio vel scienter ita egerint, ut dictum est supra; secus nullus
ad compensandam sustentationem prolis obligari poterit.
2° Ad agnitionem prolis atque cius legitimationem per subsequens matri­
monium, nisi graviora obstent incommoda.
Notetur virum nihil per se debere mulieri:
a) ob copulam habitam, quia scienti et consentienti non fit iniuria; nisi
per accidens, ut si quid promiserit, aut, delictum manifestando indiscrete,
eam infamaverit;
b) ob expensas partus, quia praebendo corpus suum, hoc onus mulier
in se suscipere censetur.

QUAESTIO QUARTA

De Peccatis in bona externa fortunae
et de restitutione pro iis debita
I. Quaestio tractanda. — Peccata contra bona externa
committuntur furto, rapina, fraudulentia, usura, aliisque
damnificationibus iniustis, quae prohibentur septimo deca­
logi praecepto et in theologia morali sufficienter explicari
solent- In praxi plerumque specialis difficultas oritur in casu
restitutionis, quem proinde inspiciendum iudicamus oppor­
tunum, praesertim quantum ad compensationem in bonis
materialibus1. Non quidem negamus etiam ex iniuriis contra
alia bona commissis et ex aliis ad proximum praeceptis, prae­
ter septimum, oriri posse obligationem restitutionis; in praxi
tamen, etiam tunc principalis obligatio plerumque reducitur
’ Conferri possunt moralistae ubi agunt de restitutione, praesertim
S. Alphonsus in 77i. Af., 1. III, tr. 5, c. 2; Mare, Aertnijs, Tanquercy,
Génicot, Noldin, Priimtncr. Vermeersch in suis manualibus; Wai-ί ei.aert
in opere suo De Iustitia; Reuter, Nco-conf., n. 232-235; Berardi,
Praxis-conf., Aertnijs, Th. P., n, 84-87.

95

ad compensationem materialem in bonis realibus, vel saltem
illam frequenter connexam habet.
II. Principia et regulae in casu restitutionis respicienda. —
Haec praesertim ante oculos habere debet confessarius :

1° Imprimis attendat hoc principium : dispensare in istis
rebus et concedere moram non esse penes ipsum confessa­
rium, sed solum penes dominum. Unde restitutionis excusatio
vel dilatio definienda est sola et vera necessitate, nisi tales
essent circumstantiae quibus prudenter praesumere confes­
sarius posset creditoris consensum in dilationem, vel domini
intentionem interpretari rationabiliter.
2° Sedulo quaerat quaenam sint natura, adiuncta, condi­
tiones casûs, ut possit definire an, quomodo et quantum sit
restituendum, — quanto tempore iniustitia duraverit, — an
illa iam fuerit declarata in confessione, — cur nondum
restitutum fuerit, etc.
3° Occurrente casu difficiliore, non resolvat illico sed
moram penitius rem examinandi vel etiam alios consulendi
licentiam petat, et iniungat poenitenti dein ad se redire. Quod
si facere commode poenitens non possit, iubeatur consulere
alium virum doctum et timoratum, et si id facturum se pro­
mittat paratumque se ostendat ad decisionem exequendam
et praestanda ea quae ipsi imponerentur, absolvi poterit.
4° Si facta inquisitione, obligatio restitutionis manet dubia
vel incerta, stricte imponi ipsa poenitenti nequit; — licet quan­
doque partialis quaedam compensatio ex aequitate facienda
pro variis adiunctis suaderi opportune possit.
5° Si obligatio restituendi certa sit et non appareat causa
excusans ab illa, poenitens vero, quamvis potens sit, difficul­
tates moveat, confessarius illum moneat peccatum non dimitti
nisi fiat restitutio, quia non minus est malum aliena retinere
invito domino quam illa auferre, cum sit continuata ablatio;
ac proinde poenitenti. eligendum esse inter haec duo : utrum
poenam aeternam inferni subire, an vero re carere aliena
malit.
6° Debitore asserente se restituere vel omnino vel saltem
statim non posse, sedulo examinet confessarius dictam impos­
sibilitatem, et non credatur asserens nisi id efficaciter probet,
nec absolvatur nisi serio promittat se quamprimum poterit
restiturum et ad id conatum iri. Sola scii, difficultas gravis et

96

ineluctabilis est causa sufficiens. Hinc debitor a) tenetur in­
sumere in expensis superfluis. laborare quantum decentia
status permittit, in victu, vestitu et expensis necessariis parsi­
moniam adhibere; b) si opponat graviter se passurum in
fama, suggeratur modus quo famae consulatur; c) si non
adsit causa sufficiens temporaneae dilationis, haec concedi non
potest; si vero adsit causa sufficiens, sed solius dilationis, non
potest concedi definitiva remissio: d) si nequeat totum simul
restitui, per partes reddatur quamprimum.
7° Caveat itaque confessarius. ne credulus sit quoad diffi­
cultates quas eiusmodi poenitentes opponere solent : alii enim
praetendunt impotentiam restituendi, sed saepe est infirmitas
voluntatis potius quam incapacitas seu debilitas virium; alii
omni contentione sollicitant dilationem; sed noverit confessa­
rius non esse in sua potestate concedere moram, quia non
solum illicitum est aliena surripere sed aeque illicitum est illa
retinere.
8° Absolutione nempe, ut docent moralistae, indigni sunt :
a) nolentes restituere dum id facere possunt; b) restituere non
valentes, sed restituendi facultatem sibi comparare négligen­
tes; c) restituere multum differentes absque ratione excusante,
aut committentes haeredi restitutionem quam ipsi per se facere
possunt; d) ex integro restituere valentes et restituentes tan­
tum partem.

9° Quodsi poenitens certo sit in bona fide, vel quia credit
se nihil debere, vel quia existimat se solum teneri ad partem,
non ad totum sive in solidum, vel quia iudicat satis esse
quod per plures solutiones restituat (quamvis per unam
possit), si non adsit ulla probabilis spes fructus secuturi ex
monitione, — quod tamen non est facile praesumendum, —
confessarius relinquat ipsum in ignorantia: at si poenitens
dubitat vel interrogat, confessarius tacere non potest.
10° In certis quibusdam casibus, practice praesumere ratio­
nabiliter poterit condonationem totalem et absolutam, scii,
quoad filiosfamilias et coniuges qui res non ingentis valoris
surripuerint et iam consumpserint; item pro furtis famulorum
quoad esculenta et poculenta saltem ordinaria, non aliis ven­
dita sed consumpta, imo quoad alia si dominus famulum de
furto convictum increpaverit vel expulerit et de restitutione
nihil dixerit; item de furtis minutis pauperum in diversos
commissis, vel contra unum sed non tam frequenter.

97
7

11° Ordinario ne absolvatur ille qui rem alienam apud se
detinet, nisi prius restituerit : ob periculum nempe in quo
secus versatur restitutionem differendi, vel rem consumendi et
in proprium usum convertendi. Quodsi aliquis videatur iam
sic constitutus et firmiter dispositus ut merito credatur mox
satisfacturus, absolvi poterit, sed praefigendo ei temporis spa­
tium inter quod restituat modumque quo id peragat : promis­
siones enim indeterminatae facile intereunt.
Ille autem qui, antehac admonitus, non restituit, regulariter
omnino ad tempus est dimittendus, absolutione dilata donec
restituerit, quia licet restitutionem proponere dicat, facile
tamen dubium erit de hac dispositione, atque nimium pericu­
lum relabendi, et propositum mutandi.

III. Varii sunt modi practici seu media quibus restitutio
opportunius fieri potest; scii. :

1 ) Per cursum publicum seu postalem, ita ut sive ope
epistolae inscriptae, sive ope schedulae (mandat, chèque),
summam sub nomine ficto mittat. Si autem summa cuidam
societati debeatur, praestat, ad sufficientem securitatem, si­
mul scribere ad thesaurarium et ad praesidem vel syndicum.
2) Per testamentum, si moribundus absque ulla infamia tali
vel tali personae legatum relinquere potest. Et si absque
infamia fieri nequeat, videndum an haeres vel legatarius
fiducialis constitui possit.
3) Per fictam donationem, dummodo munera muneribus
non compensentur, et verum lucrum seu utilitatem afferant
creditori, ita ut vere indemnis reddatur : non enim sufficeret
v. g. quod ad superflue bibendum vel comedendum invitaretur
vel dulciaria ei darentur.
4) Per labores indebitos et creditori utiles, v. g. agricolae
collocando vites, iter faciendo cum curru pro domino, ei deal­
bando sive telas sive alia, laborando ultra debitum cum
domini lucro absque mercede. Qui modus saepe est practicus
pro famulis vel operariis. Ne tamen cum labore confundantur
meri favores absque vera utilitate.
5) Per eleemosynas, sive pauperibus sive sacerdotibus
missas celebraturis datas : quod tamen valet solum pro casibus
in quibus aut impossibile sit restituere in manibus creditoris,
aut ipse praesumi debeat de hoc restituendi modo contentus.
Caveat tamen confessarius ne huiusmodi eleemosynas pro se
98

vel pro suo conventu petat. Quodsi summa permagna non
sit et debitor sit fortunae tenuioris, pro restitutione poterit
elargiri eleemosynas etiam alias dari solitas; ita pariter alicui
inopi suo debitori condonare potest tantum quantum tenetur
elargiri pauperibus : facilius scii, est cedere id quod quis
nondum habet quam privare se illo quod iam detinet.
6) Per tertiam personam fidam. Opportunum non est ut
confessarius sponte se offerat ad hoc munus mediatoris exer­
cendum; imo rogatus a poenitente. non facile onus suscipiat,
atque attendat ne sigillum violetur. Ad quod vitandum, quan­
doque mediante alio sacerdote poterit restitutionem facere,
vel ex alio loco eam transmittere. Restitutiones indeterminatas,
v. g. pauperibus praestandas, ordinario relinquat faciendas
poenitenti; restitutiones determinatae personae faciendas
facile suscipere poterit in casu necessitatis ne fama poenitentis
laedatur, sed exigat testimonium creditoris de re vel summa
restituta, quod poenitenti transmittat.
Ita ne ipse confessarius suspicionem incurrat.
Speciatim A. Si persona laesa certo nota non sit. de ea est diligenter
inquirendum. Dubio autem post diligentem inquisitionem remanente:
1° si dubium sit infer paucos, res vel eius pretium est inter illos divi­
denda, nec dari potest pauperibus; ita v. g. pecunia ab una e tribus vel
quatuor personis amissa vel ablata;
2° si dubium sit inter plures eiusdem loci, istis, si moraliter fieri
possit est restituendum: ita mercatores, fraudantes in pondere, mensura
aut qualitate mercium, restituere debent augendo pondus et mensuram, si
iidem emptores soleant redire; — secus si aliter fieri non possit, restitutio
fiat pauperibus vel piis operibus eiusdem loci in quo iniustitia commissa
est; ita in bello, si iniustae factae sunt praestationes et ignoretur quinam
damnum subierint;
3° si dubium sit inter multos dissitos vel inter omnino ignotos, ita ut
nulla adsit probabilitas quod veris dominis possit restitui, restitutio fa­
cienda est pauperibus vel piis causis quibuslibet.
B. Si persona laesa defuncta fuerit, haeredibus vel curam habentibus
est restituendum, nec possunt bona erogari pauperibus vel in missas pro
defuncto' (qui ceteroquin non amplius est bonorum dominus), nisi hae­
redes assentiant aut nulli omnino sint.

C. Si communitas seu societas laesa fuerit, restituendum est ipsi huic
societati, nisi sit essentialiter mala et nonnisi finem omnino pravum
prosequatur ita ut ius possidendi habere nequeat; hoc igitur casu excepto,
restitutio fieri non potest singulis membris sed administratoribus societa­
tis. Praestat tamen plures admonere ex administratoribus vel sociis, ne
ab infideli administratore restitutio defraudetur. Quod etiam valet de so1 Ita S. Poenitentiaria, 7 feb. 1899.

99

cietate assccurationis, licet ob pactutn retroassecurationis inter plures
societates initum, impossibile sit cognoscere quaenam societas de facto
damnum passa fuerit. In hoc ultimo casu, quidam theologi dixerunt
restituendum pauperibus vel causis piis. Sed ut notat Vermeersch ‘, haec
non est praxis S. Poenitentiariae; unde ait Genicot2: « Practice videtur
sufficere ut administratoribus restituatur cum melius detegi nequeat per­
sona laesa, et si ita regulariter fiat, compensatio quaedam inter varias
societates existit ». Igitur restitutio pauperibus nullatenus est facienda,
nisi aliter fieri non possit; non tamen videretur inquietandus qui bona
fide in hoc casu pauperibus iam restituit.
D. Si restituendum sit Statui vel municipio, restitutio fieri potest
per administratores officiales aut tributorum praepositos, dummodo ne
ipsi sibi retineant, satis caveatur, v. g. monendo plures. Etiam fieri
potest destruendo titulos debiti publici a Statu vel municipio emissos,
aut tesseras postales, dummodo ad gubernium pertineant; non autem
destruendo schedulas bancarias, quia tantum proteguntur a Statu. Nec
fieri potest iis qui a potestate civili in bonis iniuste laesi sunt, uti nonnunquam sunt religiosi vel scholae catholicae, nisi iniustitia, erga determina­
tos commissa, sit omnino indubia nec fuerit reparata aut condonata; neque
pauperibus restitutio fieri potest sub praetextu quod societas civilis ipsis
subvenire debet, quia isti obligationi alio modo satisfacit, nec ad privatos
pertinet de publicis bonis privata auctoritate disponere: nisi tamen nulla
alia pateat via qua ad thesaurum publicum restitutio secure pervenire
valeat.

IV. Corollarium. — Errant proinde confessarii:

1° Qui de iniustitiae peccato numquam aut fere nunquam
interrogant.
2° Qui generatim de restitutione nihil dicunt sed praeter­
mittendo tacent.
3° Qui ab impotentibus restituere non exigunt propositum
restituendi firmum et efficax, nec iis imponunt obligationem
serio conandi aptaque media adhibendi ut restituant quam­
primum.
4° Qui audita declaratione peccati vel adiunctorum quae
obligationem restituendi inducere possint, ex negligentia non
examinant num facienda sit.
5° Qui de restitutione facienda non monent, etiam dum
certa sit obligatio et nulla sit ratio seria dubitandi de poeni­
tentis capacitate aut probitate.
6° Qui nimis facile et sine gravi ratione, aut bonam fidem
supponunt in poenitente, aut monitionem non esse profuturam
formidant.
1 Th. Μ., II, n. 494.
’ Th. Μ.. I, n. 658. VII.

100

7° Qui nimis facile aut condonationem praesumunt, aut
rationem excusantem admittunt dilationis vel impossibilitatis,
aut etiam ab obligatione restitutionis eximunt.
8° Qui existimant in materia levi nullam dari obligationem
restitutionis, cum e contra debita sit sub veniali, et quadantenus urgenda, si alias periculum esset ne poenitens in gravem
iniustitiam incideret vel leves multum multiplicaret.
9° Qui de materiis levibus ad invicem additis et in unam
gravem coalescentibus non curant, cum tamen gravem cul­
pam et gravem obligationem restituendi inducere possint non
solum ratione intentionis, sed etiam ratione gravis damnificationis uni illatae, et ratione notabilis detentionis seu accu­
mulationis etiam e rebus ad plures pertinentibus.
10° Qui dum persona laesa ignota sit, de ea inquirere aut
inquisitionem instituere non curant, et statim restitutionem
pauperibus faciendam pronuntiant.
11° Qui, dum defuncto restituendum sit. vel societati, non
haeredibus restitui curant vel administratoribus, sed restitu­
tione pauperibus facta vel in eleemosynis missarum contenti
sunt, licet alia via restituendi nullatenus sit impossibilis.
Casu quo ex errore vincibili vel invincibili, confessarius vel negative
non monuerit de obligatione restituendi, vel positive pronuntiaverit de
obligatione debita non facienda aut de indebita facienda, errorem corri­
gere tenetur eo gradu et modo quo diximus in opusculo De Poenitentiae
Ministro.

V. Casus de restitutione in articulo mortis facienda. —
Cum moribundo caute agendum est:
1° Si poenitens videatur in bona fide, nec supersit tempus eum de
sua obligatione prudenter monendi, aut praevideatur non profutura mo­
nitio, omittenda est.
2° Si vero monitio profutura speretur, aut si poenitens versetur in
mala fide seu in ignorantia vincibili, fortiter simul et suaviter est mo­
nendus de sua obligatione et ad illam statim implendam adiuvandus.

3° Si obligatio occulta sit nec statim impleri possit, inducendus est
moribundus ad pecuniam ipsi confessario seu potius alii viro fideli com­
mittendam, ut creditori in secreto tradatur; vel, si prudenter fieri possit,
ad eam summam in testamento eidem creditori relinquendam, omissa
restitutionis mentione.
4° Si obligatio non sit occulta, nec statim impleri possit, efficiat con­
fessarius ut certo adimpleatur sive per haeredes sive per schedulam cre­
ditori tradendam.

101

VI. Animadversiones. — 1« Poenitenti interroganti de materia
gravi, ante factum illatae iniustitiae rigorosius est respondendum ut ab
ea avertatur efficaciter, dicendo v. g. imprudens esse se exponere actibus
qui forsan continent gravem iniustitiam; post factum vero iniustitiae
commissae non est imponenda obligatio restituendi sub gravi nisi sit
certa.
2° Si vero poenitens hac in re non facile acquiescat sententiae con­
fessarii, opportunum erit ipsum hoc modo alloqui: nonne tu tale dam­
num haberes ut grave, an talem laesionem non iudicares multo nocivam,
nonne et tu graviter esses invitus quod in te idem fieret?
3° In contractibus, in quibus multae sunt varietates et tamen innumerae
fiunt fraudes, quandoque difficilius statuitur certa obligatio gravis resti­
tuendi. Ad hoc diiudicandum multum inservit consuetudo vel intentio
contrahentium; unde, nisi sit specialis et gravis ratio dubitandi, non
multum a recto aberrabit confessarius, si id maxime attendat quod apud
viros vere honestos fieri in tali casu consuevit.
Ut vero discernat in praxi utrum oriatur gravis obligatio restitutionis
attendat ad tria:
a) utrum damnificatio sit vere, formaliter et efficaciter iniusta, idque
in materia gravi; b) utrum res tradita vel actio praestita sit saltem
moraliter eadem quam alter contrahens putavit; c) quaenam sit consue­
tudo vigens in tali regione. Ne tamen consuetudo recepta dicatur modus
agendi iniquus quorumdam mercatorum.

QUAESTIO QUINTA

De odio proximi
quod est causa laedendi famam,
honorem et amicitiam
I. Materia tractanda. — Plura sunt peccata quae laedunt
famam, honorem, amicitiam, uti falsum testimonium contra
proximum prolatum, detractio et calumnia, susurratio, contu­
melia. irrisio et maledictio, scii, iniuriae verborum, quae ge­
neratim octavo prohibentur praecepto. Plerumque oriuntur
ex odio, de quo proinde ante omnia breviter erit dicendum '.
1 Conferri possunt; S. Alphonsus, Th. M.. 1. II, n. 28-30; 1. III,
n. 962 sq. ; .Aertnijs, Th. Μ.. I. 1. II, n. 56 et 36 sq. ; 1. III, n. 530 sq. ;
Th. P., n. 88-90; Lehmkuhl, Th. M.. 1, n. 369-375; Genicot, Th. M.,
I, n. 229-230; Marc, Th. Μ.. I, η. 498-503; Noldin, Th. Μ., II, n. 100
et 81-85; Reuter, Neo-conf., n. 78-79 et 228-230; Berardi, Praxis­
conf., n, 194-195; Theologia Mechliniensis, De Poenitentia, (4) η. 75.

102

II. Notiones. — Odium est rnotus appetitus quo male affi­
cimur erga aliquem. Qui distinguitur duplex :
1 ) odium abominationis seu qualitatis, quo proximum aver­
samur, non secundum se sed secundum aliquam sui qualitatem
nobis disconvenientem, ut nobis (vel aliis) malum et noci­
vum;
2) odium malevolentiae et inimicitiae seu personae, quo
aversamur aliquem secundum se, et ex ista displicentia ipsi
malum volumus quatenus ipsi malum est, ut scii, ipsi male
sit et sistendo in malo ipsius.
Dicitur : quatenus malum est, tum quia odium non est, nec
contra charitatem, malum velle in quantum est impeditivum
maioris mali vel in quantum procurat maius bonum; tum quia
odium per hoc differt ab invidia quia tendit in malum ut
malum, dum invidia in bonum proximi ut imminuens nostram
excellentiam propriam. Odium itaque est alicui velle malum
ut malum, et de hoc malo gaudere, et similiter dolere de
bono proximi prout est bonum.
Odium oritur ordinario ex offensa, et manifestat se exter­
ne per signorum dilectionis negationem.
III. Principia. — I. Odium inimicitiae quo proximo malum
volumus, vel inimicum diligere recusamus, est peccatum grave
ex genere suo, quia directe opponitur charitati; est tamen leve
si leve malum exoptetur vel solum levem offensam prodat.
Odium abominationis autem de se est indifferens, de facto
autem est bonum vel malum secundum obiectum et circum­
stantias.
Ideo erit malum si proximus odio habeatur secundum aliquid boni; e
contra erit bonum si ipse odio habeatur secundum aliquid mali, nisi tamen
odium excedat iustam proportionem istius mali, aut paulatim converta­
tur in odium ipsius proximi. Hinc vulgare effatum: Odio habebis vitium
et amabis personam.

2. Praeceptum diligendi inimicos non imponit specialem
obligationem diversam ab illa qua erga omnes homines tene­
mur specialis enim dilectio non est de necessitate charitatis
nisi secundum praeparationem animi, quatenus parati esse
debemus ad illos specialiter diligendos si oporteat. Hinc
peccant ex odio :
a) qui proximo malum optant quatenus ipsi malum est,
' Cfr. S. Thomas, 11-11, q. 25, a. 8.

103

aut malum pro malo rependunt, aut vindictam sumunt aut
animum vindictae fovent;
b) qui veniam inimico recusant, vel satisfactionem conve­
nientem non acceptant aut maiorem aequo exigunt, aut de
inimici malo laetantur;
c) privati qui, aversi ab alio, fugiunt illum, si faciunt ut
colloquio et solatio privent ac ita contristent, ut male illi sit.
E contra non peccant ex odio:
a) qui mala temporalia optant proximo quatenus ei bonum est, aut
quatenus communitati vel alteri innocenti bonum est, servato ordine
charitatis; cavendum tamen est ne ista desideria ex odio oriantur:
b) qui nolunt condonare reparationem quae ipsis debetur pro iniuria
et damno;
c) qui fugiunt proximum, nihil mali optando, sed quia est molestus,
nec sine ratione; modo absit contemptus et scandalum

3. Per se debentur inimicis signa dilectionis et beneficia
communia, non autem specialia, nisi per accidejis. Hinc tene­
mur per se inimico salutanti salutationem reddere, interroganti
et scribenti respondere, emere volenti expositas merces ven­
dere, a communibus orationibus et eleemosynis eum non
excludere, communia obsequia ei praestare, damnum, si facile
fieri possit, ab eo avertere; quia aliter facere per se et ordi­
nario est signum odii. Per accidens ad tempus non tenemur,
quando charitas vel iustitia aliud postulat et rationabilis causa
excusat.
1 Conclusiones ponit Reuter, Neo-confessarius, n. 79: « Unde 1. illi­
cite optas mortem proximo, ut evites damnum particulare temporale.
2. Illicite optas tibi mortem, ut libereris tussi, modico dolore capitis.
3. Illicite gaudet filius de morte patris aut eam optat ob pinguem
haereditatem ipsi obventuram, quia bonum minus praefertur maiori.
4. Licite pater optat filio mortem nunc in statu gratiae existent!, quem
certo praevidet evasurum esse improbum. 5. Licite opto potius mortem
persecutori Ecclesiae, quam ut vincat et praevaleat, quia bonum spiri­
tuale temporali, publicum privato praevalet. 6. Licite alteri opto
mortem, a quo certo praevideo aliter me iniustc occisum iri, (intellige :
comparando mortem meam morti illius). 7. Licite opto mortem mihi,
praevidens alias me grave malum animae esse passurum. 8. Licite po­
test quis sibi optare mortem, ne nitra Deum offendat, ne tam diu
retardetur a bcatitudine. ut evitet miseriam morte amariorem, v. g.
perpetuum carcerem, spoliationem omnium bonorum. Licitum est
videlicet haec optare, per se loquendo, quando malum vitandum est
praeponderans, saltem si servetur ordo charitatis etiam inter personas,
qui exigit ut diligam magis eos qui mihi magis coniuncti sunt. Ratio
horum est, quia sic non optatur malum ut malum, sed quatenus impedit
maius malum ».

104

Ita a) charitas, si ex signis denegatis speretur inimicus emendandus,
si credatur illa male interpretaturus, si ex alloquio timeatur ne iteren­
tur iurgia.
b) lustitia, si parentes aut superiores ad iustam punitionem et correc­
tionem denegent filio (v. g. ob indignum matrimonium) aut subditis (ob
delictum infamans), aspectum, alloquium. Ingressum domus, etiam post
petitionem veniae, modo talis poena non excedat gravitatem delicti et
solum ad tempus duret.
c) Rationabilis causa, puta, si omittantur ad breve tempus, non ex
odio sed ex magna tristitia. Hinc, ait Lehmkuhl, Th. Μ., I. n. 624: Posi­
tivum signum rancoris exhibere, vel torvis oculis aspicere, cum despectu
praeterire, numquam licet. Declinare diutius Inimicum ex Industria, saepe
denotare potest animum odll et vindictae, si procedit ex voluntate vi­
tandi occasiones in quibus communia signa benevolentiae exhibenda sunt.
Sed si subest iusta causa ex parte inimici, v. g. hominis contentiosi,
peccatum non est sed prudens cautio.

IV. Regulae in reconciliatione servandae. — Sunt sequen­
tes :

1° Si ex una tantum parte interfuerunt iniuriae, offendens
tenetur reconciliationem per se vel per alium petere, et damna
si adsint resarcire; item si inter duos offensores alter altero
gravius vel prius offendit. Excipe, si legitima ratio excuset,
v. g. si offensa non fuerit gravis, vel offensus sit absens, aut
veniae petitionem non curet, aut non accipiat, vel ob aliam
rationem ipsi satisfactum esse censeatur.
2° Si iniuriae ex utraque parte fuerint moraliter aequales
et simultaneae, uterque tenetur, data occasione, reconciliatio­
nem inchoare per salutationem, colloquium, beneficium, etc.
pro casu, v. g. ille prius, qui transit ante alium vel supervenit.
3° Tempus opportunum quaerendum est; nam etsi teneatur
offensus ab initio condonare offensam, non tenetur tamen, sub
gravi saltem, eam ita aequo animo pati ut statim paratus sit
ad reconciliationem. Id videtur quasi violentum et supra fra­
gilitatem humanam.

V. Animadversiones practicae pro confessariis. — 1. Ab­
solutione indignus est, qui odium deliberatum et graviter peccaminosum positive non vult deponere, i. e. qui deliberate
exoptat alteri grave malum sub ratione mali et sistendo in
malo ipso; item qui negative non vult amare sicut praecipit
lex Dei. v. g. optare bonum propriae beatitudinis, ignoscere
iniuriam personalem, signa praebere dilectionis communia
et necessaria, iis in circumstantiis in quibus denegatio ut
105

signum gravis odii habeatur vel grave scandalum causet :
iste enim in re gravi charitatem laedit.
At a) non statim arguendi sunt de peccato, praesertim gravi, poeni­
tentes qui de odio se accusant: saepe enim confundunt odium proprie
dictum malevolentiae, cum horrore et recordatione offensionis verae vel
apparentis a proximo commissae, aut cum optatione mali ex honesto
fine, aut etiam cum antipathia naturali et invincibili erga proximi per­
sonam ita ut non possint eam videre sine vehementi commotione. Isti non
peccant graviter, dummodo non desiderent malum notabile neque recu­
sent signa ordinaria dilectionis; at periculum tunc est quod facile ad
verum odium fiat transitus, de quo periculo eos moneat confessarius.
b) Cum igitur aliquis de odio contra proximum se accuset, inquirat
diligenter confessarius an de vero odio sermo sit. Sunt enim qui de odio
se accusant, neque tamen odio laborant; sunt quoque qui odium fovent
et tamen dicunt se iis quibus offensi sunt cupere omne bonum. Proinde
de hoc se accusantes examinandi sunt. Si examinatus nihil eorum quibus
odium exprimitur habeat, etsi queratur se aversionem experiri contra
aliquem et moveri sibi sanguinem dum alteri obviat, aut se non posse
oblivisci, aspicere aut alloqui, odio voluntario non deprenhenditur la­
borare: potest enim adesse motus appetitus sensitivi qui rationem praeve­
nit. licet libera voluntas non consentiat. Monendus tamen est poenitens
ut pro altero oret, illius alloquium quaerat, apud alios bene de ipso
loquatur, illius defectus excuset, etc.: sic enim aversio vel displicentia, quae
secreto servata fovetur et manet, mox dissipabitur.
c) Qui e contra dicunt se condonare, sed recusant inimicum alloqui
et alia communia et debita charitatis signa et officia, odii suspicionem
iniiciunt: cum iis caute procedat confessarius ne indebite absolvat. Simi­
liter, qui antea promiserunt reconciliationem quaerere et communia cha­
ritatis signa adversario exhibere neque id fecerunt, ordinario absolvi non
debent, sed iis generatim est absolutio differenda.

2. Homines odio et inimicitia implicati solent duri esse
animo. Tractando poenitentem huiusmodi, multa patientia et
prudentia opus est.
Idcirco imprimis caveat confessarius ab omni verborum austeritate,
potius se ob acceptam iniuriam poenitenti compati benigne studeat, sinat
illum conqueri, exaggerare, etc. ne poenitens exasperetur; caveat ne
videatur agere advocatum adversarii, sed potius ostendat se quaerere
bonum offensi.

3. Reo odii obligationes eius declarandae sunt, causa bene
nota ex responsionibus ad has vel similes interrogationes :
a quo tempore foverit odium. — an mala optaverit, — an
voluerit inferre. — quae?, — an non gavisus sit de alterius
malis, non de bonis doluerit, ■— an signa communia charitatis
negaverit : an adversarium sit allocutus, an salutanti respon­
derit, etc.
Poenitentem moneat confessarius satisfactionem posse exigi, proximo
malum velle ut illi malum sit non licere, communia signa dilectionis ex­
hibenda esse, et omne signum inimicitiae tollendum.

106

4. Ad hoc praestandum inducatur poenitens variis ratio­
nibus, quales sunt : necessitas ad salutem, — oratio dominica,
— exemplum Dei dimittentis peccatum et praesertim Christi
condonantis in cruce, — bonum quod ex condonatione sequi­
tur, scii, pax conscientiae et sequens gaudium, — gloria
coram Deo et hominibus in tali exercitio virtutis,
utilitas,
quia aperit ianuam divinae misericordiae.
consideratio fra­
gilitatis humanae et dispositionis divinae providentiae quae
talia evenire permittit in bonum nostrum, - condonatio fa­
cienda Christo id petenti qui omnia peccata in se suscepit et
dixit : Quod fecistis uni, mihi fecistis (Mt. XXV, 40).
Breviter: a) necessitas ignoscendi et charitati satisfaciendi, secundum
quod petimus in oratione dominica: dimitte nobis debita nostra, sicut
et nos dimittimus debitoribus nostris (Mt. XVIII, 35); — b) quam glo­
riosum sit ignoscere: est enim victoria maxima et gratissimum Deo sa­
crificium (Mc. XII, 33); — c) utilitas condonationis et consequens delectabilitas (Mt. V, 7; 44, 45); — d) exemplum Dei dimittentis peccata
nostra et desiderantis ut remittamus inimicis nostris, item Christi pro
suis adversariis orantis in cruce.
Quodsi istis non cedat poenitens, dicatur absolvi non posse nec veniam
a Deo sperare, nisi ignoscat.

5. Media ad deponendum odium indicet confessarius. nem­
pe orationem pro inimico et pro gratia sui; et obsequia chari­
tatis.
VI. De vindicta quaerit Berardi, Praxis confessariorum,
n. 195 : « Quandonam sive in desiderio sive in gaudio de malo
proximi, sive in vindicandis iniuriis acceptis peccatum aderit?
Resp. In praxi casus communiores sunt sequentes.
1) Si id fiat ex causa non honesta aut minime rationabili, v. g. ex
invidia, prout faciebat Caïn contra Abel innocentem..., aut ex impatien­
tia, taedio et ira, prout faciunt illi qui propriis coniunctis querulis,
fastidiosis, infirmis, etc. mortem exoptant.
2) Si vindicta sit... excessive: si nempe inter iniuriam acceptam et
quantitatem punitionis illatae aut exoptatae proportio non adsit, v. g.
signa indignationis nimis in longum producendo; in objurgationibus, in
verberibus aliisve factis rationem vindictae habentibus nimis excedendo;
ei qui damnum non adeo grave tibi intulit, gravissima mala, v. g. mor­
tem, infernum etc. ex corde imprecando ’.
3) Si vindicta sit quidem iusta, sed scandalum pusillorum inducat:
hoc enim in casu curandum erit ut, ad minus rem declarando, scandalum
amoveatur.
4) Si vindicta auctoritate privata fieri velit, etiam in his casibus in
quibus id omnino non sit licitum, nempe a) si ope tribunalium obtineri
1 S. Thomas, II-1I, q. 158, a. 2; q. 159, a. 1.

107

possit; b) si nimis magna sit; c) si sit inutilis, si nempe non iam apta
sit iura nostra tueri, sed potius novas iniurias provocare atque efficere
ut discordiae et lites nunquam finem habeant, prout nimis frequenter in
praxi contingit.
5) Si vindicta fiat aut quaeratur vel ex profundo odio, vel ex fine
non tam obtinendi iurium propriorum reparationem et tuitionem, quam
se delectandi de poena proximi. Porro id nefas est. S. Thomas ' dixit
vindictam esse quidem licitam, sed non intentione nocendi, bene vero
intentione removendi nocumenta. Notandum est etiam quod delectatio
de poena proximi in saevitiam et feritatem degenerare potest ’ ».

VII. Practica notanda de peccatis in honorem et famam. —
De peccatis linguae seu iniuriis verborum aliisque quae ho­
norem et famam laedere, sicut amicitiam et pacem solvere
possunt, atque ex odio frequenter oriuntur, pauca animad­
vertere iuvat.

A. Imprecationes contra proprios offensores :
1° graves non sunt, si ore solum sine plena advertentia
proferuntur, vel, ut apud rudes, intelliguntur prolatae sine
animo; — nisi tamen grave scandalum causent, ut fieri posset
in parentibus imprecantibus coram filiis, qui exinde moveren­
tur ad graviter peccandum;
2° e contra sunt peccatum mortale, si ex corde pronuntian­
tur. ex odio vel vindicta excessiva.
B. Contumeliae, quae scii, iniuste laedunt honorem :
1° inter rudes non semper graves habentur;
2° si vere graves sint, praesertim si de secretis, constituunt
mortale peccatum. Ita si sunt falsae: — si contra illum fiunt
qui nullam iniuriam protulit; — si ab offenso, sed ita ut limites
indignationis praetergrediantur.

C· Judicium temerarium etiam est peccatum mortale ;
1° si personae valde interest illud non efformari:
2° si ex odio procedit:
3° si cum magna fit malevolentia:
4° si sit in magnum superioris contemptum vel alias habeat
graves consequentias.
Requiritur autem ut cum magna temeritate efformetur et perfecte te­
merarium sit, i. e. ut magna disproportio sit inter rationes et assensum,
ita quod levibus motivis firmus praebeatur assensus.
1 II-II, q. io8, a. 3.
’ Ib., q. 159, a. 2.

108

D. Detractio, seu iniusta denigratio famae alienae per verba
occulta, multis modis fieri potest, sive directe : malum falso
imputando, vel exaggerando, vel occultum revelando, vel bo­
num tribuendo pravae intentioni; sive etiam indirecte : bonum
negando, vel malitiose reticendo, vel minuendo, vel laudando
remisse. Nec modi directi semper efficaciores sunt, sed modi
indirecti loquendi vel reticendi quandoque sunt malitiosiores.
Est autem detractio peccatum mortale ex genere suo, nec
solum contra charitatem sed etiam contra iustitiam; cuius gra­
vitas pensanda est ex gravitate nocumenti infamiae, seu
damni quod laesus patitur in fama.
Crimen autem publicum alteri manifestare id ignoranti, non est contra
iustitiam:
a) in loco ubi notorium est notorietate iuris seu vi sententiae iudicialis
pro hac regione promulgatae;
b) etiam in loco ubi notorium est sola notorietate facti, nisi delinquens
famam recuperavit;
c) etiam in alio loco in quo praevideatur brevi esse legitime manifes­
tandum.
Secus crimen publicum, sicut et occultum, manifestari non potest nisi
ob gravem rationem et quidem proportionatam.

E. Per se adest obligatio restituendi famam iniuste ablatam,
maxime si iniuria in aliqs redundet, sicut et reparandi alia
damna quae stricte et per se sunt diffamationi connexa.
Per accidens tamen non est obligatio restituendi famam :
1° si fama non laesa remansit, ut si detrahenti fides data
non fuerit, aut eius detractio non intellecta vel non sparsa;
2° si alter famam recuperaverit, vel infamia oblivione iam
fuit deleta:
3° si alter maiorem iniuriam intulit quam reparare non
curat;
4° si prudenti existimatione alter existimatur condonasse;
5° si fama recompensari vel omnino non potest, vel nonnisi
cum incommodo multo maiore; quo casu tamen quodam me­
liore modo quaedam compensatio fiat, sive alterum honoran­
do, sive bonum de eo dicendo.
Restitutio famae quandoque opportunius fit per tertiam
personam magnae auctoritatis.
Coopérantes detractioni, qui detractorem aliquo modo ad diffaman­
dum inducunt, subsidiarie tenentur, sicut ipse, ad restitutionem; — non
autem illi qui solum interne diffamationem approbant, vel de ea mere
delectantur, aut solum non impediunt.

109

F. Obligatio tamen est charitatis detractionem pro posse im­
pediendi; quae tamen in praxi raro erit gravis. Gravis erit si
tres verificentur conditiones : a) alter certo iniuste detra­
hens; b) fundata spes detractionem impediendi; c) absque
incommodo relative gravi; quae conditiones raro adsunt.
Opportunius saepe erit media impediendi indirecta adhibere potius
quam directa, nisi agatur de superioribus qui possunt intervenire auctoritative.

G. Peccatum maxime damnosum proximo est [alsum testi­
monium in iudicio prolatum, quod triplicem continere solet
deformitatem : contra iustitiam legalem scii, utpote iustitiae
publicae et bono communitatis nocivum; contra iustitiam
commutativam, quia proximo natum est causare iniustum
damnum; et contra religionem, si fiat sub iuramento, quia
tunc est periurium stricte dictum.
Tenetur falsus testis ad testimonium revocandum et ad reparationem
damni exinde secuti.

VIII. Animadversio: de mulierculis quae in familiis mutuo
se offendunt et sic in continua discordia vivunt. De his notat
iterum Berardi, 1. c., n. 196, III :
« Istae mutuae offensae, quamvis in se essent leves, magnum pondus
habere possunt propter consequentias; possunt enim 1) gignere et
fovere graves malevolentias internas, et forte etiam odium habituale
producere et sic vinculum charitatis omnino abrumpere; 2) pacem fami­
liae graviter turbare, occasionem blasphemiarum maritis praebere, et
forte etiam scandalum grave filiis dare; 3) illa speciatim, quae discor­
diae potior causa est, gravem reatum contrahere potest propter ipsam
turbationem quam alteri mulieri praebet: turbatio enim continua quid
valde molestum esse solet. In praxi tamen ut plurimum gravem reatum
ex hoc ultimo capite feminae non contrahunt, quia illum non advertunt.
— Si autem ex una parte odium grave non adsit aut omnino deponatur,
et ex alia parte pax aliorum graviter non turbetur, tunc peccatum mor­
tale minime aderit ».

110

CAPUT

III

DE PECCATIS CAPITALIBUS
QUAE SUNT
ALIORUM PECCATORUM CAUSA
I. Quomodo peccatum causam habet. — Peccatum, cum
sit actus humanus inordinatus, duplici constat elemento :
elemento positivo, quod est materiale peccati : est ipse actus
tendens ad quoddam bonum creatum; et elemento privativo,
quod in peccato est formale, propter quod scii, peccatum est
peccatum : est inordinatio seu difformitas actus cum sua
regula i. e. cum recta ratione et lege aeterna, atque aversio a
Deo ultimo fine.
lamvero ex parte actus peccatum habet, sicut quilibet actus
et quodlibet ens, causam agentem per se, scii, potentiam
hominis, maxime voluntatem quatenus intendit aliquod bonum
creatum; ex parte inordinationis habet causam eo modo quo
privatio habere causam potest, scii, causam deficientem et per
accidens.
Etenim ad positionem unius effectus sequitur absentia vel
privatio alterius, et sic causa intendens positionem, per
accidens est causa privationis consequentis, quam non inten­
dit: « sicut ignis causando calorem, ex principali intentione,
consequenter causât privationem frigiditatis ». Sic ergo vo­
luntas intendens aliquod bonum creatum, quod non conforma­
tur rationi sed aeternae legi opponitur, et deficiens a direc­
tione regulae rationis et legis Dei, causât actum peccati per se;
huic autem actui adiungitur privatio conformitatis cum ratione
et lege, quam tamen privationem voluntas non intendit; et ideo
simul cum actu causât privationem, ipsi adnexam, sed solum
consequenter, per accidens et praeter intentionem.
Ut ex praemissa declaratione patet. « omnis autem causa
111

per accidens reducitur ad causam per se, igitur... sequitur
quod inordinatio peccati consequatur ex ipsa causa actus ».
Sufficit ergo consideremus quomodo unum peccatum potest
esse causa alterius ex parte actus : hoc enim modo etiam
consequenter erit causa alterius ex parte inordinationis'.
II. Unum peccatum potest esse causa alterius peccati, sicut
unus actus humanus potest esse causa alterius. Hoc autem
contingit tripliciter :

1° unum peccatum potest esse causa materialis alterius, in
quantum subministrat et praeparat materiam alteri, sicut gula
praeparat materiam luxuriae, et avaritia litigio quia multipli­
cat temporalia bona quae litis materia sunt;
2° potest esse causa efficiens alterius, et quidem duplici
modo, per se scii, et per accidens :
a) per accidens i. e. per remotionem prohibentis : « cum
enim per unum actum peccati homo amittit gratiam, vel charitatem, vel verecundiam, vel quodcumque aliud retrahens a
peccato, incidit ex hoc (quia scii, non amplius habet quod
ipsum a peccato retrahebat) in aliud peccatum, et sic primum
peccatum est causa secundi per accidens;
b) per se, in quantum ex aliquo peccato v. g. luxuriae, homo
per modum inclinationis disponitur ad alia eiusdem speciei :
« ex actibus enim causantur dispositiones et habitus inclinantes
ad similes actus »;
3° et praecipue potest esse causa finalis alterius, in quantum
propter finem unius peccati aliquis committit aliud peccatum,
ut si mulier fornicationem committit propter furtum, aut e
contra quis committit furtum ad fornicationem sibi procu­
randam. Et quia finis in rebus moralibus dat formam quia dat
speciem sic unum peccatum, quod est causa finalis, etiam
' S. Thomas, 1-11, q. 75, a. 1.
’ Finis actibus humanis dat speciem, quia est obiectum actus volun­
tatis et terminus ad quem inotus voluntatis tendit : actus autem habet
speciem ex obiecto et motus ex termino. Finis dat speciem et conse­
quenter formam, non tantum actui interiori voluntatis, sed etiam acti­
bus exterioribus a voluntate imperatis : actus enim voluntatis et actus
exterior sunt unus actus moralis, in quo actus interior est elementum
formale, et actus exterior est elementum materiale quod ab altero
determinatur et veluti informatur. Actus interior voluntatis est elemen­
tum formale, tum quia movet et determinat membra exteriora ad
agendum : finis enim intentus est ratio agendi ea quae sunt ad finem ;
tum quia actus exterior non est voluntarius nisi dependentor ab
112

est causa formalis alterius, quia alteri dat formam : « quia
finis dat formam in moralibus... ex hoc etiam sequitur quod
unum peccatum, quod est alterius finis, sit formalis causa alte­
rius; in actu enim fornicationis quae propter furtum commit­
titur, est quidem fornicatio sicut materiale, furtum vero sicut
formale' ».
III. Peccata capitalia nata sunt plerumque esse plurium
aliorum causa, praesertim finalis. — Peccatum capitale ita
vocatur a capite, quod est principium et directivum totius
animalis : « unde metaphorice omne principium et directivum
caput vocatur; et etiam homines qui alios dirigunt et guber­
nant, capita aliorum esse dicuntur ». Ergo peccatum capitale
est illud quod est causa seu principium et simul directivum
aliorum

Id autem competit illis peccatis quae plerumque et frequen­
ter sunt plurium aliorum causa praesertim finalis, quia habent
obiectum valde amabile seu finem maxime appetibilem, unde
propter illum facile alia committuntur peccata. Huiusmodi
enim peccata maxime sunt principium aliorum et causa, nam
finis est principium et forma in moralibus, unde hoc modo
« peccatum causatur a peccato in actu et formaliter » et per­
fecte; sunt etiam directiva aliorum : fine diriguntur actus
humani quia finis imperat ea quae sunt ad finem.
« Manifestum est enim, ait S. Thomas3, quod princeps or­
dinat sibi subiectos ad finem suum, sicut exercitus ordinatur
ad finem ducis... Unde secundum Gregorium, Mor. 1. 31.
c. 45 (al. 17), vitia capitalia sunt quasi duces, et vitia quae
ex eis oriuntur sunt quasi exercitus ».
Ex quibus concluditur :
A. Non omne peccatum quod est causa alterius, vocari posse capitale,
et quidem
1° non illud quod est aliorum causa materialis, quia quod ministrat
materiam, non est causa peccati in actu, sed occasionaliter et in po­
tentia;

interiori voluntate. Unde universaliter verum est quod actuum huma­
norum species formaliter considerantur secundum finem. Cfr. S. Tho­
mas. I-II, q. i, a. 3, et q. 18, a. 6.
1 S. Thomas, I-II, q. 75, a. 4.
2 S. Thomas, I-II. q. 84, a. 3.
• S. Thomas. Q. D. de Malo, 8. a, 1; cfr. I-II, q. 84. a. 3.

8

113

2° neque illud quod est causa efficiens aliorum per accidens, tum quia
nulla scientia considerat causas per accidens, tum quia caput designat
causam per se, quae scii, nata est alia causare et regere, tum quia hoc
modo quodlibet peccatum mortale causa cuiuslibet esse potest;
3° neque etiam illud quod est causa efficiens aliorum per se: omne
enim peccatum inclinat ad sui simile, et sic rursus omne peccatum esset
capitale;
4° imo neque illud quod aliorum causa finalis est sed tantum ex con­
ditione peccantis, quia id per accidens contingit ipsi peccato. Nam « huiusmodi origo potest attendi dupliciter: uno quidem modo secundum condi­
tionem peccantis, qui sic dispositus est ut maxime afficiatur ad unum
finem ex quo ut plurimum in alia peccata procedat. Sed iste modus
originis sub arte cadere non potest, eo quod infinitae sunt particulares
hominum dispositiones. Alio modo secundum naturalem habitudinem
ipsorum finium ad invicem; et secundum hoc, ut in pluribus unum vitium
ex alio oritur. Unde iste modus originis sub arte cadere potest. Secun­
dum hoc igitur illa vitia capitalia dicuntur quorum fines habent quas­
dam primarias rationes movendi appetitum 1 ».

B. Peccatum capitale proinde non esse confundendum cum illo quod
vocare solent vitium dominans, seu peccatum quod a determinato indi­
viduo frequentius solet committi et ad cuius finem alia peccata ordinat
ipse et committit: id enim per accidens contingit ex parte ipsius pec­
cantis, non per se et ex parte naturae peccati. « Unum peccatum
ordinatur ad finem alterius dupliciter: uno modo ex parte ipsius peccantis
cuius voluntas est pronior ad finem unius peccati quam alterius, sed hoc
accidit peccatis. Unde secundum hoc non dicuntur peccata capitalia.
Alio modo ex ipsa habitudine finium quorum unus habet quamdam con­
venientiam cum alio, ita quod in pluribus ad ipsum ordinetur... et
secundum hoc oportet capitalia vitia assumere1
2 ». Ex natura sua igitur
habent finem valde appetibilem et quidem omnibus, et hac ratione ad
alia peccata omnes et frequenter movent.
C. Peccata capitalia tamen, non
sint ipsis graviora, v. g. illa quae
opponuntur virtutibus theologicis;
deliberate fiant, uti patet de ira et

esse omnium maxima, cum plura alia
directe sunt contra Deum aut directe
nec esse necessario gravia, etiam si
gula quae saepe sunt venialia.

D. Capitalia nec esse illa peccata quae opponuntur fundamentalibus
seu cardinalibus virtutibus, quia « non est eadem ratio originis in virtu­
tibus et in vitiis. Nam virtutes causantur per ordinem appetitus ad
rationem, vel etiam ad bonum incommutabile, quod est Deus; vitia autem
oriuntur ex appetitu boni commutabilis. Unde non oportet quod princi­
palia vitia opponantur principalibus virtutibus ’ ».

IV. Septem solent numerari capitalia peccata. — Usus
iam a tempore S. Gregorii invaluit, a quo 1. c. enumerantur
« principalia vitia, scii, inanis gloria, invidia, ira, tristitia (seu
1 S. Thomas, I-II, q. 84, a. 4.
2 S. Thomas, Q. D. de Malo, 8. a. 1.
* S. Thomas, I-II, q. 84, a. 4 ad 1.

114

acedia), avaritia, ventris ingluvies (seu gula), luxuria ».
Plures tamen primo ponunt superbiam loco inanis gloriae;
alii utramque sub uno vocabulo comprehendunt. At S. Tho­
mas, sequens S. Gregorium, superbiam habet tanquam causam
finalem, reginam et matrem omnium peccatorum etiam capi­
talium, quatenus omnia nata sunt fieri et ordinari ad finem
superbiae et sic ex superbia oriri; inanem vero gloriam ponit
capitale peccatum quod plurium vitiorum est causa finalis :
« Quidam considerantes superbiam secundum quod est quoddam
speciale peccatum, connumeraverunt eam aliis vitiis capitalibus. Grego­
rius vero, considerans universalem cius influentiam, quam habet in omnia
vitia,... non connumeravit eam aliis capitalibus vitiis, sed ponit eam
reginam omnium vitiorum et matrem; unde dicit...: ipsa vitiorum regina
superbia, cum devictum plene cor ceperat, mox illud septem principalibus
vitiis, quasi quibusdam suis ducibus, devastandum tradit, ex quibus
vitiorum multitudines oriuntur1 ».
Recte quidem: praeter superbiam enim adhuc septem sunt peccata,
de quibus verificatur definitio capitalium quod sunt plurium aliorum
causa praesertim finalis, cum id de inani gloria verum sit; — deinde
prima sententia provenit ex eo quod aliqui auctores non satis consi­
deraverunt universalem causalitatem superbiae in omnia vitia: —
denique superbiam cum inani gloria sub uno vocabulo recensendo, nec
illius universalis influentia satis perspicitur, nec huius specialis causalitas respectu ad quaedam particularia peccata. « Et ideo superbia
quasi universale vitium, non connumeratur aliis, sed magis ponitur velut
regina quaedam omnium vitiorum1
2*4 ». Est quidem mater ex parte finis,
quia est omnium principium in ordine intentionis
regina ex parte
imperii, quia omnia dirigit ad finem suum.
In praxi tamen, quantum ad directionem animarum in vitandis peccatis
vel eradicandis vitiis, non tam multum refert utrum superbia distin­
guatur a vana gloria tamquam omnium vitiorum causa, vel e contra
una cum ea consideretur ut primum capitale peccatum ‘.

1 S. Thomas, 11-11, q. 162, a. 8. Cfr. a. 2.
2 S. Thomas, I-II, q. 84,i a. 4 ad 4.
’ S. Thomas. I-II, q. 84, a. 2.
4 A quibusdam dubitatum fuit de sententia S. Thomae, l° quia post­
quam in I-II, q. 84. a. 2, docuerit superbiam ut speciale peccatum esse
initium omnis peccati, cum nata sit esse omnium peccatorum finis, in
II-II, q. 162, a. 8. videtur innuere contrarium, dicens superbiam ut
peccatum speciale esse capitale, ut peccatum generale esse matrem
omnium vitiorum ; 2° quia pluribus in locis ut unum vitium capitale,
superbiam una cum inani gloria recenset.
Resp. ad lm: postquam refuteraverit in I-II sententiam illorum qui
asserebant superbiam dici, tum generale peccatum seu conditionem
omnis peccati, tum inclinationem ad quodeumque peccatum ex natura
corrupta, et sic esse initium omnis peccati, et contra illos docuerit
etiam ut speciale peccatum esse omnium aliorum causam, hoc iam
supposito, in II-II docet illud speciale peccatum posse spectari dupli­
citer : a) incomplete, i. e. unice ut speciale peccatum secundum pro­
priam speciem, abstrahendo a sua generali influentia in omnia vitia,

115

Septem esse vitia capitalia ita fere ostendit S. Thomas I-II,
q. 84, a. 4 : Peccata capitalia sunt illa ex quibus alia oriuntur
praecipue secundum rationem causae finalis, quorum fines
et sic habet adhuc causalitatem specialem in quaedam peccata quae pro­
xime et frequenter ex ipsa oriuntur et haberi potest ut peccatum capi­
tale ; b) complete, i. e. etiam quodammodo ut generale peccatum : pecca­
tum enim speciale superbiae habet influentiam generalem, qua influentia
spectata, non est capitale peccatum i. e. causa plurium aliorum, sed
initium omnis peccati. Ex quibus constat vocabulum : peccatum ge­
nerale a S. Thoma non in eodem sensu sumi in utroque loco; in primo
loco significat quodcumque peccatum seu conditionem omnis peccati,
in secundo loco significat speciale peccatum quatenus propter diffu­
sionem sui imperii causalitatem extendit ad omnia. Constat ex ipsis
verbis S. Thomae, nam in secundo loco iisdem verbis utitur ad des­
cribendum generale peccatum superbiae, quibus in primo loco usus
est ad describendum peccatum speciale superbiae. Ergo falsum est quod
S. Thomas unquam negaverit superbiam, ut speciale peccatum, esse
matrem omnium aliorum, quin imo quod id constanter docuerit est
manifestum.
Resp. ad 2m : Quando s. Doctor superbiam una cum inani gloria ut
capitale vitium recenset, loquitur non ex sententia quam elegit pro­
priam, sed tamquam aliorum sententiam recitans. Sic in Q. D. de
Malo, 8, a. I : « Ad bonum ergo animae, scii, excellentiam honoris et
gloriae, ordinatur superbia, vel inanis gloria » i. e. secundum alios
superbia, secundum alios inanis gloria. Eodem modo loquitur in II
Sent., d. 42, q. 2, a. 3; et in I-II, q. 84, a. 4, in altero modo consideran­
di bona quae capitalia peccata prosequuntur (vide p. 117, in nota). —
Quodsi semel scripserit (II Sent., d. 5, q. 1, a. 3) superbiam esse
vitium capitale, id fecit transeunter, nec simpliciter id asseruit, sed cum
quodam addito, et quasi restrictione : « ut speciale peccatum, appetens
propriam excellentiam praecipue in dignitate et honore ». significans se
illud considerare abstrahendo ab eius influentia generali, quatenus
tamen specialiori sensu est causa quorumdam peccatorum, nempe prae­
sumptionis, ambitionis et vanae gloriae, quae hac ratione specialiter
filiae vocantur superbiae.
Ceterum non est S. Thomas S. Thomae opponendus, sed cum seipso
conciliandus. Quoties autem ex professo quaestionem tractat, manifeste
inclinat in sententiam Gregorii et illam simpliciter praefert. Ita fecit in
I-II, q. 84, a. 2 docens superbiam ut est speciale peccatum esse omnium
aliorum initium; item in Q. D. de Malo, 8, a. 1. « Charitas quae est
amor Dei imperat omnibus aliis virtutibus. Et sic quamvis sit specialis
virtus si consideretur proprium obiectum. tamen secundum quamdam
diffusionem sui imperii est communis omnibus virtutibus, unde dicitur
forma et mater omnium virtutum. Et similiter superbia, quamvis sit
speciale peccatum secundum rationem proprii obiccti, tamen secundum
quamdam diffusionem proprii imperii est commune peccatum ad omnia.
Unde et dicitur radix et regina omnium peccatorum » ; item in resp.
ad 141". — Deinde in I-II, q. 84, a. 4. probat dictum Gregorii ponentis
inanem gloriam inter septem capitalia; et ad obiectionem 4™: « Sicut
avaritia est radix peccati, ita superbia est peccati initium... Sed avari­
tia ponitur unum de septem vitiis capitalibus. Ergo superbia inter vitia
capitalia enumeranda esset », respondet negando consequentiam quia
116

scii, sunt maxime appetibiles et habent quasi principales
rationes movendi appetitum. Sed aliquid movet appetitum vel
directe et per se. scii, bonum ad prosequendum et malum ad
fugiendum: vel indirecte et quasi per aliud, quando aliquis
malum prosequitur propter bonum adiunctum, vel bonum fugit
propter malum adiunctum.
lamvero : a) Bonum quod homo maxime appetit est :
1" bonum animae, scii, excellentia laudis et honoris, quod
inordinate appetit inanis gloria (1 ):
2° bonum corporis quo individuum conservatur, scii, cibus
et potus, quod inordinate appetit gula (2):
3° bonum corporis quo conservatur species humana, scii,
usus venereorum, quod inordinate appetit luxuria (3);
4° bonum externum, scii, divitiae et circa hoc versatur
avaritia1 (4).
superbia potitis est initium omnium vitiorum quam vitium capitale:
« superbia, quasi universale vitium, non connumeratur aliis, sed magis
ponitur regina quaedam omnium vitiorum ». — Eodem modo in Q. D.
de Malo, 9, a. 3, ad 1 : « Dicendum quod superbia ... ponitur genera­
liter mater omnium vitiorum, et sub ipsa ponuntur septem vitia capita­
lia inter quae inanis gloria est maxime ei affinis ». — Similiter in
II-II, q. 162, a. 8, quamvis utramque sententiam referat, manifeste
praefert sententiam Gregorii, uti legenti patet, et ceteroquin clarum
est tum ex eo quod obiectiones articuli intendant probare superbiam
esse vit’um capitale, quas obiectiones tamen iudicavit solvendas, tum
ex eo quod dicat : « sed contra est quod Gregorius non enumerat
superbiam inter alia vitia capitalia », quod assertum, cum transmittat
sine responsione, approbat. — Clarius adhuc in II-II, q. 132, a. 4;
« Respondeo dicendum quod de vitiis capitalibus dupliciter aliqui lo­
quuntur. Quidam enim ponunt superbiam unum de vitiis capitalibus;
et hi non ponunt inanem gloriam inter vitia capitalia. Gregorius autem
superbiam ponit reginam omnium vitiorum ; et inanem gloriam, quae
immediate ab ipsa oritur, ponit vitium capitale. Et hoc rationabiliter:
superbia enim ... importat inordinatum appetitum excellentiae. Ex
omni autem bono quod quis appetit, quamdam perfectionem et excel­
lentiam consequitur; et ideo fines omnium vitiorum ordinantur in
finem superbiae ; et propter hoc videtur quod habeat quamdam gene­
ralem causalitatem super alia vitia, et non debeat computari inter
specialia vitiorum principia quae sunt vitia capitalia ». De mente igitur
S. Thomae dubium esse nequit.
1 Addit S. Thomas : « Vel aliter. Bonum praecipue movet appetitum
ex hoc quod participat aliquid de proprietate felicitatis, quam natura­
liter omnes appetunt. De cuius ratione est primo quaedam perfectio;
nam felicitas est perfectum bonum, ad quod pertinet excellentia vel
claritas, quam appetit superbia vel inanis gloria. Secundo de ratione
eius est sufficientia, quam appetit avaritia... Tertio est de conditione
eius delectatio... et hanc appetunt gula et luxuria. »
117

b) Bonum autem quod homo fugit propter aliquod malum
quod maxime timet, est :
1° aut bonum spirituale proprium, quod propter laborem
corporalem adiunctum fugit acedia (5);
2° aut bonum alienum quod impedit excellentiam propriam,
a quo fugit homo invidia (6);
3° vel contra quod insurgit ira (7).
Etiam alio modo id ostendi potest. Principium omnis peccati ex parte
hominis est amor inordinatus sui, qui inordinate appetit temporalia bona
et est radix triplicis concupiscentiae pravae: concupiscentiae carnis
inordinate tendentis in bonum corporis, concupiscentiae oculorum seu
cupiditatis inordinate appetentis bona externa, et superbiae vitae inor­
dinate tendentis ad bonum animae
lamvero amor inordinatus sui est causa peccati, in quantum homo
indebite se convertit ad bonum creatum:

A. Vel ad bonum animae:
a) sive consideratum in seipso:
1° ut excellens, per superbiam et inanem gloriam (1);
2° ut contemnens bonum divinum participatum, per acediam (2);
b) sive consideratum in alio:
1° ut ab eo possessum, per invidiam (3);
2° ut ab eo laesum et inordinate vindicatum, per iram (4).

B. Vel ad bonum corporis:
1° in delectatione cibi vel potus, per gulam (5);
2° in delectatione venerea, per luxuriam (6):
C. Vel ad bonum externum, per avaritiam (7).

Ultimum peccatum pertinet ad concupiscentiam oculorum, duo prae­
cedentia ad concupiscentiam carnis, quatuor priora ad superbiam vitae.

V. Momentum practicum doctrinae. — Ad medendum peccatis
multum refert cognoscere peccatorum originem et genealogiam; qua­
propter directori animarum multi interest scire quaenam peccata soleant
esse aliorum causa, et quaenam ex iis oriuntur. Sublata enim causa,
etiam tollitur effectus; at qui totus tendit in medendum effectibus, cau­
sam vero eradicare non curat, nec causae nec effectibus remedium
praebebit.

1 S. Thomas, I-II, q. 77. a. .< et 5.

118

QUAESTIO PRIMA

De Superbia et Inani Gloria
I. Superbia est appetitus inordinatus excellentiae propriae.
Dicitur :

1° appetitus, quia superbia residet in appetitu, neinpe prin­
cipaliter in voluntate si excellentiam quaerit in spiritualibus
rebus, secundario in irascibili qui tendit ad bonum sensibile
arduum et excellens:
2° inordinatus : appetere excellentiam secundum se non est
malum, at contra ordinem rationis est quod quis maiorem
appetat excellentiam quam habet et tendat supra id quod est,
uti facit superbus : « habet enim hoc ratio recta ut voluntas
uniuscuiusque feratur in id quod est proportionatum sibi' »;
3° excellentiae, tum relativae, qua quis vult aliis praecellere,
implicite saltem eos contemnendo; tum absolutae, qua quis
simpliciter vult excellere supra id quod est, etiam de aliis non
cogitando;
4° propriae : speciale obiectum seu proprium appetibile a
quo speciem accipit superbia est celsitudo propriae personae :
non enim in tali vel tali materia sed communiter et in omnibus
superbus se habet ut celsum. Superbia ergo appetit excellen­
tiam quamdam universalem, et per hoc distinguitur a prae­
sumptione, ambitione et inani gloria, quae inordinate appe­
tunt aliquam particularem excellentiam, sive in operibus, sive
in honoribus et dignitatibus, sive in fama et gloria.
II. Gravitas et species superbiae. — Superbia de se contrariatur legi subiectionis erga Deum et charitati, et ideo est
peccatum mortale : superbus enim se extollit supra id quod
est, i. e. supra id quod sibi est a Deo praefixum, unde implicite
saltem in superbia includitur contemptus Dei, quatenus Deo
et regulae ipsius homo subiici nolit. Sed « hoc ipsum quod
est non subiici Deo, habet rationem peccati mortalis : hoc
enim est averti a Deo ». quod proprium est peccato mortali et
contrariatur charitati qua ad Deum convertimur. Unde con­
sequens est quod superbia secundum genus suum sit peccatum
1 S. Thomas, ΙΙ-Π, q. 162, a. 1.
119

mortale' ». — Contemptus ille si sit explicitus. formalis et
perfectus, ex intentione Deum contemnendi quia Deo et eius
legi subiici fastidit et excellentiae propriae videtur laesivum,
semper est mortalis. Si vero sit implicitus tantum, sine inten­
tione Deum contemnendi, potest quidem esse mortalis, scii, in
re gravi; sed saepe est venialis, non tantum ex indeliberatione,
sed etiam ex levitate materiae.
lamvero, secundum S. Gregorium, Moral. 1. 23, c. 6 (al. 4),
quatuor modis ex parte obiecti specie diversis committitur
superbia: 1° aestimando bona, quae aliquis habet, a seipso non
a Deo se habere, aut saltem ita agendo ac si ea haberet a
seipso; 2° aestimando se accepisse illa a Deo sed propter
merita propria, vel agendo ac si ita esset; 3° tribuendo sibi
bona quae non habet; 4° in bonis quae habet, volendo, ceteris
despectis, illis praeferri plus quam decet. Duo priores modi,
cum Dei contemptum formalem includunt, sunt peccatum
mortale; duo ultimi saepe tantum veniale sunt, quia in affectu
se magnificare et plus iusto se efferre dum quis subiici Deo
non renuit, non est gravis inordinatio, nisi fiat cum gravi
irreverentia in Deum, aut paratum reddat ad peccandum mor­
taliter, aut adsit gravis proximi contemptus vel notabile
detrimentum.
III. Generalis influentia superbiae in alia peccata. — Di­
citur in Eccli. X, 15: Initium omnis peccati est superbia.

Quae verba intelligenda sunt de superbia proprie dicta ut
est speciale peccatum3. Ipsa vere dici potest omnis peccati
initium, non solum in ordine historico quia angeli et primus
homo illius fuerunt rei, sed etiam ex natura rei; nec solum
1° indirecte et per accidens, removendo prohibens, in
' S. Thomas, ib„ a. 5.
’ I<1 quidam interpretati sunt de superbia improprie dicta, et quidem
a) de aversione seu actuali contemptu Dei quo aliquis non vult subiici
eius regulae, qui in omnibus peccatis invenitur implicite eo quod ten­
dunt ad aliquod bonum creatum, legi Dei oppositum : haec est genera­
lis conditio omnis peccati et causa peccati seu initium ex parte aver­
sionis : ex hac cmm peccatum habet quod sit malum, et ideo ex parte
aversionis incipit ratio mali ; — etiam b) de inclinatione naturae lapsae
ad huiusmodi contemptum, ex qua proveniunt omnia peccata. — Vera
ista sunt, sed non tradunt sensum Scripturae, quae manifeste ex con­
textu loquitur de superbia proprie dicta quae est speciale peccatum,
nempe appetitus propriae excellentiae. (I-II, q. 84. a. 2.)
120

quantum scil. homo per superbiam contemnit divinam legem,
per quam prohibetur a peccando: sed etiam
2° directe et per se. in quantum alia peccata ordinantur in
finem superbiae, qui est excellentia propria, ad quam ordinari
potest omne id quod quis inordinate appetit, unde omnia
peccata ex illa oriri possunt ut a causa finali. Bona enim
temporalia quae homo in aliis peccatis quaerit, potest velle
ut per illa quamdam perfectionem singularem et propriam
excellentiam habeat, quae est finis superbiae. Est ergo super­
bia causa finalis omnium peccatorum, non quidem hoc sensu
quod peccatum quodcumque singulariter ex ipsa oritur, sed
quatenus quodlibet genus peccati natum est ordinari ad finem
superbiae et sic ex ipsa oriri.
Et cum finis est primum in ordine intentionis, intentio autem
executionem praecedit, recte superbia dicitur initium omnium
peccatorum ‘.
Et quia est causa finalis omnium peccatorum, non est
stricto sensu peccatum capitale ex quo plura tantum genera
peccatorum oriuntur secundum rationem finis, sed potius om­
nium capitalium causa et regina omnium vitiorum. Nihilo­
minus sunt quaedam peccata, quae immediate et frequentius
ex illa oriuntur secundum rationem finis et ipsi immediate
deserviunt, quia specialem quamdam excellentiam quaerunt
et habent obiectum valde propinquum cum obiecto superbiae:
et ideo illa sola eius filiae vocari solent. Siquidem « illa vitia
quae de se nata sunt ordinari in finem alicuius vitii capitalis,
dicuntur filiae eius3.
IV. Superbiae tres sunt filiae : praesumptio, ambitio et
inanis gloria. — Illae sunt filiae superbiae quae inordinate
quamdam specialem quaerunt excellentiam; haec autem quaeri
potest sive in operibus, sive in dignitate et honore, sive in
fama et gloria. Unde tres filiae sunt superbiae : 1 ° praesump­
tio, quae est inordinatus appetitus excellentiae in operibus, scii,
aggrediendi aliquid supra vires; 2° ambitio, quae ordinate
appetit excellentiam dignitatis et honoris non debiti vel debito
maioris; 3° inanis gloria, quae inordinate tendit in famam et
gloriam i. e. in vanam excellentiae manifestationem.
Sunt de se peccata venialia, quia non sunt contra charitatem, sed
excessivus appetitus rei secundum se bonae vel indifferentis: et non
1 S. Thomas, 1-11, q. 84, a. 2; Q. D. de Mulo. 8, a. 2.
2 S. Thomas, II-II, q. 132, a. 5.

121

sunt mortalia nisi per accidens, sive ratione causae, ut si procedant ex
affectu ad mortale peccatum, sive ratione effectus, si fiant cum gravi
nocumento proprio vel alieno.
Propter momentum eius specialiter dicendum erit de inani gloria.

V. Inanis gloria est appetitus gloriae et famae inordinatus,
i. e. appetitus gloriae vanae, seu vanae manifestationis, et ab
aliis bonae aestimationis de propria excellentia sive verae sive
fictae. Dicitur :

10 appetitus : vox gloria hic sumitur non pro obiecto actus
mali, i. e. pro ipsa gloria quaesita, sed pro peccato quod est
motus et tendentia in vanam gloriam, excessiva cupiditas
aestimationis et laudis;
2° gloriae et famae ; gloria claritatem quamdam significat;
claritas autem et decor habent quamdam manifestationem, quia
quod clarum est a multis conspici potest et remotis, et ideo
nomen gloriae proprie importat manifestationem alicuius de
hoc quod apud homines decorum videtur'. Hinc definiri solet :
clara cum laude notitia seu fama, i. e. praeclara notitia et exis­
timatio bona aliorum de propria excellentia; quae si verbis
exprimatur, proprie laus est; laus autem notitiam illam aliis
ingerit, et hoc est fama. Haec gloria et fama est speciale
obiectum huius peccati quo ab omnibus aliis distinguitur,
praesertim a) a superbia quae omnem et universalem excel­
lentiam appetit; et b) ab ambitione quae inordinate quaerit
honorem et reverentiam; gloria est effectus et finis honoris,
cum ex eo quis redditur clarus in notitia aliorum : ex hoc
enim quod alicui exhibeantur testimonia honoris, eius excel­
lentia apud homines clarescit;
3° inordinatus : appetere gloriam secundum se non est quid
malum sed indifferens. Non enim peccatum est quod aliquis
bonum suum cognoscat et approbet, dum illud considerat ut
laude dignum, nec quod velit bonum opus approbari, nam
dicitur. Mt. V. 16: Luceat lux vestra coram hominibus; sed
quod gloriam quaerat vanam1.
Est autem vana tripliciter : a) dum quaeritur de re quae
non est gloriae vel tantae gloriae digna, ut de re mala, falsa,
3 « Largius tamen accepto gloriae nomine, non solum consistit in
multitudinis cognitione, sed etiam paucorum vel unius, aut sui solius,
dum scii, aliquis proprium bonum considerat ut dignum laude. »
S. Thomas, ΙΙ-Π, q. 132. a. 1.
2 S. Thomas, 1. c. et Q. D. de Malo, 9, a. 1.

122

ficta, fragili, de opibus, nugis, etc.: b) dum quaeritur ab illis
qui discernere non valent quid sit gloria dignum, v. g. ab
eo cuius iudicium non est certum; c) dum quaeritur et non
refertur in debitum finem, i. e. ad honorem Dei vel utilitatem
proximi. Gloria enim de se est res indifferens, ac proinde in
ipsa sistere ut in fine et eam propter seipsam quaerere est
illicitum : rem enim appetere indifferentem non est bonum,
nisi fiat ad bonum finem rei extrinsecum, uti appetere gloriam
in quantum est utilis ad aliquid; secus esset actus otiosus et
vanus ac proinde peccaminosus '. Hinc S. Thomas :
« Ad perfectionem hominis pertinet quod ipse se cognoscat; sed
quod ipse ab aliis cognoscatur non pertinet ad eius perfectionem; et
ideo non est per se appetendum. Potest tamen appeti in quantum est
utile ad aliquid, vel ad hoc quod Deus ab hominibus glorificetur, vel
ad hoc quod homines proficiant ex bono quod in alio cognoscunt, vel
ex hoc quod ipse homo ex bonis quae in se cognoscit, per testimonium
laudis alienae, studeat in eis perseverare et ad meliora proficere. Et
secundum hoc laudabile est quod curam habeat aliquis de bono nomine
et quod provideat bona coram Deo et hominibus; non tamen quod in
hominum laude inaniter delectetura ».

VI. Inanis gloria est de se peccatum veniale, sed per acci­
dens potest esse mortale. — De se non importat aliquid con­
tra charitatem seu dilectionem Dei vel proximi, sed est tantum
inordinatio appetitus rei secundum se indifferentis. Per
accidens tamen i. e. ratione alterius seu adiuncti, fit mortale :

I ° Ex parte ipsius gloriantis :
a) ratione effectus, v. g. si quis paratus sit peccare morta­
liter ad gloriam acquirendam, aut finem ultimum in gloria
constituat, aut grave damnum proximi ex ipsa consequatur,
ut si propter eam medicus socium habere nolit cum gravi
periculo sanitatis in aegroto, vel magister magnum errorem
quem docuit retractare nolit;
b) ratione finis, ut si ex affectu ad mortale gloriam quaerat.
2° Etiam ex parte materiae de qua aliquis gloriatur
a) si quis glorietur de bono, sed falso quod est contra Dei
reverentiam, vel de bonis ac si a Deo non essent, vel de bono
temporali amato plus quam Deus, vel de testimonio hominum
quod praefert testimonio divino:
1 ibidem.
2 S. Thomas, II-II, q. 132, a. 1, ad 3.
’ Materia hic non intelligitur ipsum obiectum peccati : hoc est ipsa
gloria; sed causa obiectiva ex qua gloria procedit.

123

b) si glorietur de malo, scil. de peccato mortali commisso1.
VII. Inanis gloria est peccatum capitale, quia habet finem
maxime appetibilem, fini superbiae proximum. Haec enim
appetit propriam excellentiam; « inter bona autem per quae
excellentiam homo consequitur, praecipue ad hoc operari
videtur gloria, in quantum importat manifestationem bonitatis
alicuius; nam bonum naturaliter amatur et honoratur ab om­
nibus..., per gloriam (enim) hominum consequitur homo
excellentiam in rebus humanis. Et ideo propter propinquita­
tem ad excellentiam, quam homines maxime desiderant, con­
sequens est quod sit multum appetibilis. Et quia ex eius in­
ordinato appetitu multa vitia oriuntur, ideo inanis gloria est
vitium capitale3 ».

VIII. Septem filiae sunt inanis gloriae. — Secundum
S. Gregorium, Moral. 1. 31, c. 45 (al. 17), septem sunt vitia
quae communius ex inani gloria oriuntur, et ideo eius filiae
vocantur. Inani gloria enim quaeritur propriae excellentiae
manifestatio, quod fieri potest :
a) Directe: 1° vel verbis per iactantiam qua quis de opere
commisso gloriatur; vel factis: 2° per praesumptionem novita­
tum, qua quis novitates excogitat quae aliorum admirationem
excitant; et 3° per hypocrisim, qua quis bonum facit ut videatur
bonus, quamvis non sit.
b) Indirecte aliquis quaerit manifestationem suae excellen­
tiae, ostendendo se non esse aliis minorem, et hoc fit : 4° quan­
tum ad intellectum, per pertinaciam, qua quis adhaeret nimis
suae sententiae; 5°, quantum ad voluntatem, per discordiam,
qua non vult a propria voluntate recedere ut aliis concordet;
6°, quantum ad locutionem, per contentionem, qua clamose
litigat; 7°, quantum ad factum, per inobedientiam, qua non
vult exequi superioris praeceptum

IX.Origo et progressus superbiae. — Res ita describitur a
Lehmkuhl, Th. Μ. I, n. 884, 2 :
« Homo incipit bonum, quod in se habet, considerare, sed ultra
modum, considerat perfectiones suas neque simul considerat imper-

1 S. Thomas, 1I-1I, q. 132, a. 3; Q. D. de Malo, 9, a. 2.
’ S. Thomas, II-II, q. 132, a. 4.
’ Ibid., a. 5, et Q. D. de Malo, 9, a. 3.

124

fectiones nec dependentiam a Deo; tum apprehendit maiorem in se
excellentiam quam reipsa habet; dein amat seu complacet sibi in illa
excellentia apprehensa; demum aestimat se supra id quod est, quae
aestimatio non in iudicio consistit, sed simul in affectu, quo homo
erga se tamquam aliquid magnum afficitur.
1) Quae nimia sui aestimatio est primus actus completus superbiae
(non dico « completae superbiae »): alii actus via sunt et inchoatio.
2) Superbus, progrediens ultra, se aestimat dignum rebus magnis, se
suamque conditionem et vires re ipsa excedentibus (ad quod pertinet
praesumptio).
3) Inordinate appetit honores aliaque ut sibi congrua: ambitio.
4) Ab aliis vult magni fieri, honorari, aestimari: ambitio et vana
gloria.
5) Si videt se id non obtinere, dolet, irascitur, indignatur.
6) Conferens se cum aliis, se pluris aestimat, alios eorumque acta
parvi pendit, contemnit.
7) Recusat se subiicere superioribus quasi id se indignum sit, persua­
dens sibi se esse prudentiorem, meliorem, etc.
8) Recusat ipsi Deo subiacere, apprehendens id tamquam contra
suam dignitatem, volens suo arbitratu vivere, ac si Deo opus non
habeat: qui actus est superbiae completae ».

In hoc progressu S. Bernardus ponit 12 gradus superbiae in opposi­
tione ad 12, quos ponebat S. Benedictus, gradus humilitatis. Nam:
lus gradus humilitatis est corde et corpore semper humilitatem osten­
dere, defixis in terram aspectibus; cui opponitur curiositas, per quam
aliquis curiose ubique et inordinate conspicit.
2us gradus humilitatis est ut pauca verba et rationabilia loquatur
aliquis non clamosa voce; contra quem opponitur levitas mentis, per
quam scii, homo superbe se habet in verbo.
3us gradus humilitatis est ut non sit facilis aut promptus in risu;
cui opponitur inepta laetitia.
4us gradus humilitatis est taciturnitas usque ad interrogationem; cui
opponitur iactantia.
5us gradus humilitatis est tenere quod communis regula monasterii
(vel societatis) habet; cui opponitur singularitas, per quam scii, aliquis
sanctior (vel melior) vult apparere.
6us gradus humilitatis est credere et pronuntiare se omnibus viliorem;
cui opponitur arrogantia, per quam scii, homo se aliis praefert.
7us gradus humilitatis est ad omnia inutilem et indignum se confiteri
et credere; cui opponitur praesumptio, per quam scii, aliquis reputat
se sufficientem ad maiora.
8us gradus humilitatis est confessio peccatorum; cui opponitur de­
fensio peccatorum.
9us gradus humilitatis est in duris et asperis patientiam amplecti;
cui opponitur simulata confessio, per quam scii, aliquis non vult subire
poenam pro peccatis, quae simulate confitetur.
lOus gradus humilitatis est obedientia, cui opponitur rebellio.
11 us autem gradus est ut homo non delectetur facere propriam vo­
luntatem; cui opponitur libertas, per quam scii, homo delectatur libere
facere quod vult.

125

12us seu ultimus gradus humilitatis est timor Dei, cui opponitur pec­
candi consuetudo, quae implicat Dei contemptum.
Ita S. Thomas, in II-II, q. 162, a. 4, ad 4. qui addit: « in his duo­
decim gradibus tanguntur non solum superbiae species, sed etiam
quaedam antecedentia et consequentia », sicut etiam verificatur de
gradibus humilitatis.

X. Remedia contra superbiam et inanem gloriam. — Du­
plex genus remedii indicari potest : aliud ex parte mentis,
aliud ex parte operis.

A. Ex parte mentis : 1° Sui ipsius intima et sincera cognitio
et consideratio proprii nihili, atque propriae infirmitatis, ab­
solutae et relativae : absolutae quidem ex praeteritis peccatis,
defectibus ordinis moralis praesentibus, et incertitudine futuri;
relativae vero, tum comparative ad Deum sine cuius auxilio
nihil omnino possumus, tum comparative ad alios quos vide­
mus nobis meliores.
2° Consideratio vanitatis et caducitatis bonorum in quibus
gloriari solemus: vigoris et pulchritudinis corporalis, — scien­
tiae ignorantiis, dubiis et erroribus obnoxiae, — honoris,
laudis et gloriae humanae, — a fortiori divitiarum aut ter­
renae potestatis, ortus e nobili familia.
3° Contemplatio perfectae humilitatis Christi, « qui cum in
forma Dei essét, non rapinam arbitratus est esse se aequalem
;Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in
similitudinem hominum factus, et... humiliavit semetipsum,
factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis »
(Phil. II. 7).
4. Turpitudo, pericula et damna superbiae, quae est « ini­
tium omnis peccati » (Eccli. X, 15); quare Scripturae mo­
nent: « Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam
(I Petr. V. 5).

B. Ex parte operis : 1° Assidua precatio.
2° Exercitium externum humilitatis, seu actus coram aliis
exerciti quibus nos parvi pendamus.
3° Praesertim, actus interni humilitatis quibus coram Deo
sincere nos viles reputemus, vilia pro nobis appetamus, et
exclusive soli Deo omnem gloriam optemus.
Tales affectus suggerunt Scripturae: « Quid superbit terra et cinis? »
(Eccli. X, 9); « Quid habes quod non accepisti? si autem accepisti,
quid gloriaris ac si non acceperis » (I Cor. IV, 7); « Non nobis, Do­
mine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam » (Ps. CXIII, 9); « Nisi

126

conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum
coelorum » (Mt. XVIII, 3).

QUAESTIO SECUNDA

De Avaritia
I. Avaritia est appetitus divitiarum inordinatus seu immo­
deratus amor habendi. Dicitur :
1° appetitus divitiarum, quarum nomine veniunt .non solum
pecuniae sed omnia bona exteriora, in quantum utilia sunt
homini et eorum pretium pecunia mensuratur et aestimatur :
« omnes res exteriores, quae veniunt in usum humanae vitae,
nomine pecuniae intelliguntur in quantum habent rationem
boni utilis’ »;
2° inordinatus, i. e. immoderatus et excessivus. Divitiae
enim sunt bonum utile ad sustentationem vitae secundum ali­
cuius conditionem. Utile autem in tantum est bonum in quan­
tum fini commensuretur, et excessus huius mensurae est
malum. Unde appetitus divitiarum in quantum necessariae
sunt vel utiles ad vitam est bonus, sed ultra id eas appetere
est malum.
« In omnibus quae sunt propter finem, bonum consistit in quadam
mensura: nam ea quae sunt ad finem, necesse est commensurari fini,
sicut medicina commensuratur sanitati... Bona autem exteriora habent
rationem utilium ad finem. Unde necesse est quod bonum hominis
circa ea consistat in quadam mensura, dum scii, homo secundum
aliquam mensuram quaerit habere exteriores divitias, prout sunt neces­
sariae ad vitam eius secundum suam conditionem. Et ideo in excessu
huius mensurae consistit peccatum, dum scii, aliquis supra debitum
modum vult eas acquirere vel retinere, quod pertinet ad rationem
avaritiae: quae definitur esse immoderatus amor habendi. Unde patet
quod avaritia est peccatum 12 ».

II. Gravitas et species avaritiae. — Amor seu appetitus
divitiarum potest esse immoderatus dupliciter :
a) uno modo, in accipiendo et retinendo divitias, in quan­
tum scii, homo plus debito eas acquirat vel conservet : sic
1 S. Thomas, II-II, q. n8, a. 2 ad i.
2 S. Thomas, II-II, q. n8, a. i.

127

est directe peccatum in proximum et opponitur iustitiae, et
est mortale ex genere suo, admittens tamen levitatem mate­
riae;
b) alio modo, in affectu interiori, si nimis divitias aliquis
amet, eas desideret, aut delectetur in eis, etiamsi nolit rapere
aliena : sic est peccatum hominis in seipsum, et opponitur
liberalitati, et est secundum se veniale, nisi propter affectum
divitiarum aliquis non vereatur committere aliquod pecca­
tum mortale, vel in divitiis finem ultimum constituat1.
Ex quibus patet avaritiam seu immoderatum amorem habendi non
esse tantum amorem retinendi divitias, sed eas quocumque inordinato
modo desiderandi.

III. Generalis influentia avaritiae in alia peccata. — Ait
Apostolus in I ad Tim. VI, 10: Radix omnium malorum est
cupiditas; quod de avaritia proprie dicta est intelligendum
Ratio est quia per divitias homo acquirit facultatem et facili­
tatem perpetrandi, et occasionem desiderandi quodlibet pecca­
tum, eo quod ad habenda quaecumque temporalia bo,na potest
homo per pecuniam iuvari, secundum illud Eccl. X, 19 :
Pecuniae obediunt omnia. Unde sicuti radix alimentum
praestat arbori, ita pecunia nutrit desiderium omnis peccati.
Et ideo avaritia est radix omnium peccatorum, non quidem
hoc sensu quod peccatum quodlibet in individuo spectatum
ex ipsa oritur, sed quia quodlibet genus peccati ex ipsa oriri
potest et frequentius oritur123.
Est igitur avaritia proprie dicta, sicut et superbia proprie dicta,
omnium peccatorum causa, non ex parte aversionis quidem, sed utraque
ex parte actus seu conversionis ad bonum creatum quae est in peccato.
Differunt tamen: 1° in ratione causalitatis: superbia enim est omnium
causa finalis, avaritia vero est causa disponens ad omnia, quatenus
medium procurat omnia acquirendi quae alia vitia cupiunt; unde 2°
1 S. Thomas, II-II, q. n8, a. i, ad 2; a. 3 et 5; Q. D. de Malo, 13,
a. i et 2.
2 Id plures quidem intellexerunt de Oîwi/ία improprie dicta, scii,
a) de inordinata conversione seu tendentia ad quodcumque bonum tem­
porale, quae in omni peccato invenitur: haec generalis cupiditas dicitur
causa peccatorum ex parte conversionis ad bonum creatum, ex qua
peccatum nutritur et fovetur, unde dicitur radix; — etiam b) de in­
clinatione naturae lapsae ad temporalia bona inordinate appetenda, ex
qua proveniunt omnia peccata. — Vera ista sunt, sed non tradunt
sensum Scripturae quae manifeste loquitur de avaritia proprie dicta,
quae est speciale peccatum, nempe inordinatus appetitus divitiarum
(I-II, q. 84, a. i).
’ S. Thomas, I-Π, q. 84, a. 1.

128

utraque est prima in alio ordine: superbia in ordine intentionis in quo
finis est principum quod media praecedit, avaritia in ordine executionis
in quo e contrario media praecedunt finem qui est eorum terminus:
« Considerandum quod in actibus voluntariis duplex ordo invenitur,
scii, intentionis ct executionis. In primo quidem ordine (superbia) habet
rationem principii ct finis... Sed ex parte executionis est primum id
quod praebet opportunitatem adimplendi omnia desideria peccati, quod
habet rationem radicis, scii, divitiae. Et Ideo ex hac parte avaritia
ponitur esse radix omnium malorum

IV. Avaritia est peccatum capitale. — Vitium capitale est
illud ex quo alia vitia oriuntur secundum rationem finis, i. e.
quia habet finem maxime appetibilem; unde ad illum obti­
nendum homo multa alia, etiam mala, facit. Sed finis maxime
appetibilis est felicitas, « et ideo quanto magis aliquid parti­
cipat conditiones felicitatis, tanto magis est appetibile ». Una
autem de conditionibus felicitatis est ut sit per se sufficiens,
quae conditio a divitiis verificatur : pecuniae enim, quibus
obediunt omnia, maxime dant alicui quod sibi ipsi sufficiat.
Ergo avaritia est vitium capitale. — Pecunia scii., quamvis
natura sua sit bonum utile, ac proinde non sit finis sed me­
dium ad finem, tamen propter suam universalitatem in quan­
tum utilis est ad omnia bona exteriora acquirenda, virtute
continet omnia, et sic habet quamdam similitudinem felicitatis,
et est valde appetibilis ’.
Nec obstat superbiam non annumerari vitiis capitalibus eo quod ipsa
sit omnium causa; ergo a pari nec avaritiam esse inter capitalia ponen­
dam, quia est omnium peccatorum radix. — Superbia enim est causa
omnium peccatorum sub ratione finis, et ideo non est vitium capitale
quod tantummodo est aliquorum peccatorum causa finalis; avaritia vero
non est radix, omnium peccatorum in quantum est eorum finis, sed in
quantum ad omnia disponit ac facultatem et media praebet omnia desi­
derandi et perpetrandi, et sub hoc respectu non est vitium capitale; quia
tamen insuper est causa finalis aliquorum, recte capitalibus annume­
ratur ’.

V. Avaritiae septem sunt filiae. — Ex avaritia, tamquam
ex causa finali, septem vitia, secundum Gregorium, Moral.
1. 31, c. 45 ( al. 17), frequentius oriuntur, quae vocantur eius
filiae. Quatenus est immoderata in retinendo, oritur : 1° obdu­
ratio cordis seu inhumanitas contra misericordiam erga proxi­
mum; — quatenus est immoderata in accipiendo, oritur 2° in
affectu : inquietudo seu sollicitudo superflua de bonis acqui1 Ibid., a. 2.
’ S. Thomas, II-II, q. n8, a. 7; Q. D. de Malo, 13. a. 3.
’ S. Thomas, I-II, q. 84. a. 4 ad 4.

129

9

rendis; in effectu : 3° violentia, quando quis ad bona acqui­
renda utitur vi, 4° fallacia et 5° periurium, quando utitur dolo
in verbis, vel simplicibus, vel iuramento confirmatis, 6° fraus,
quando utitur dolo in opere quantum ad res, et 7° proditio,
quando utitur dolo quantum ad personas, ut patet de luda
qui ex avaritia prodidit Christum
VI. Remedia contra avaritiam. — Praeter orationem, du­
plex proponi solet genus remediorum : aliud internum in
mente, aliud externum in opere.
A. In mente : consideratio tum a ) celsitudinis coelestium et
terrestrium vanitas; tum b) exempli Christi Domini, qui cum
dives esset egenus factus est, ut nobis demonstraret certiorem
viam salutis esse contemptum divitiarum; tum c) turpitudinis,
infelicitatis et periculorum avaritiae; tum d) mortis quae om­
nibus terrenis nos spoliabit.
In specie cogita 1° quam inconstantes sint huius mundi divitiae, quae
transeunt « tamquam umbra » (Sap. V, 9), et sicut res in somno posses­
sae, quo transacto « nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus
suis (Ps. LXXV, 6);
2° quo devenient divitiae tanta sollicitudine comparatae: diripient
alieni labores meos, haeredes mei et nati eorum prodigent; avarum monet
Deus: « Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te: quae autem parasti,
cuius erunt? Sic est qui sibi thesaurizat, et non est in Deum dives »
(Luc. XII, 20-21);
3° quam vilia sunt huius mundi bona: extrinseca sunt, possessorem
nec meliorem nec beatum faciunt, sed plerumque inquietum, coeli immemorem, superbum, luxuriosum, divinorum contemptorem, durum et in
miseros, testante Eccli. X. 9-10: « Avaro nihil scelestius... Nihil est
iniquius quam amare pecuniam: hic enim et animam suam venalem
habet ».

B. In opere: a) eleemosynarum largitio, b) miserorum
visitatio, et c) in bonorum iactura conformatio ad divinam
voluntatem : pauperes scii, paupertatem ament, divites a
divitiis retrahantur earum bono usu.
In specie recogita Scripturarum sententias:
1° « Qui dat pauperi, non indigebit; qui despicit deprecantem susti­
nebit penuriam » (Prov. XXVIII. 27).
2° « Foeneratur Domino, qui miseretur pauperis » (Prov. XIX, 17);
« Quamdiu fecistis uni ex his fratribus meis minimis, mihi fecistis »
(Mt. XXV, 40); « Beneficentiae autem et communionis nolite oblivisci,
talibus enim hostiis promeretur Deus » (Hebr. XIII, 16).

1 S. Thomas, II-II, q. n8, a 8; Q. D. de Malo, 13, a· 3·

130

3° « Dominus dedit, Dominus abstulit: sit nomen Domini benedictum ».
Dives vere est qui possidet Deum; pauper qui Deo caret.
4° « Nolite thesaurizare vobis thesauros in ............ thesaurizate autem
vobis thesauros in coelo.. Quaerite primum regnum Dei et justitiam
eius, et omnia adiicienlur vobis » (Mt. VI. 19. 20, 23). « Quid enim
prodest homini si universum inundum lucretur, animae vero suae detri­
mentum patiatur » (Mt. XVI, 26).

QUAESTIO TERTIA.

De Gula
I. Gula est inordinatus appetitus cibi vel potus. Dicitur :

1° appetitus inordinatus i. e. modum a recta ratione prae­
scriptum excedens. Modus autem a ratione praescriptus est
quod sumatur alimentum ut sit utile rectae vitae et sanitati
servandae; scii, in quantum alimenta necessaria sunt vel con­
gruentia ad conservandam bonam valetudinem et idoneam
dispositionem mentis ad suas functiones. Qui ergo hunc
modum excedit propter delectationem et illam quaerit plus
quam oportet, vel etiam ipsi tanquam fini inhaeret, ita ut in
ipsa sistat eamque velit propter seipsam, inordinate agit;
2° cibi vel potus, et quidem potus sive non inebriantis, sive
inebriantis; unde distinguitur : a) gula stricte dicta, quae
etiam vocatur crapula seu commessatio, et est inordinatus
appetitus cibi vel potus communis: b) ebrietas quae est inor­
dinatus appetitus potus inebriantis1.
II. Gulae species et gravitas. — Quinque sunt modi diversi
quibus delectatio gulae indebite quaeritur : praepropere,
laute, nimis, ardenter, studiose; qui sunt quinque species
distinctae et propriae gulae, quia ex diversis motivis proce­
dunt, ipsi virtuti temperantiae oppositis. Appetitus enim
alimenti potest esse inordinatus a) quoad ipsum alimentum,
vel 1° circa substantiam, quaerendo scii, cibos delicatos vel
nimis pretiosos, attento statu hominis (laute); vel 2° quantum
ad qualitatem, quaerendo cibos nimis accurate et sapide prae­
paratos (studiose); vel 3° quantum ad quantitatem in ipsa
’ S. Thomas, II-II, q. 148, a. 1; cfr. Luc., XXI, 34.

131

nimis excedens (nimis); — b) quoad sumptionem, vel 4° quan­
do fit ante vel extra tempus debitum (praepropere ) ; vel
5° quando non servat modum debitum, sed voraciter fit et
nimis avide (ardenter)1.
Gula stricte dicta per se est peccatum veniale ex genere suo,
etiamsi perducatur usque ad vomitum, quia est solus excessus
in appetitu rei de se licitae. Unde quinque modi praedicti
sunt species distinctae veniales, ac proinde in confessione
non sunt necessario declarandae.

Per accidens tamen, alii modi esse possunt ex adiunctione
alterius speciei, ratione cuius gula etiam mortalis fieri potest, si
quis in ea constituit finem ultimum sive explicite sive implicite;
a ) si paratus sit peccare mortaliter, v. g. furari, ut delectationem
cibi habeat (Phil. Ill, 19); si grave nocumentum inferat sani­
tati; c) si ineptum se reddat obeundo officio ad quod sub
gravi tenetur; d) si imparem se reddat solvendis debitis, vel
dissipet bona familiae; e) si crapulae causa violet praeceptum
ieiunii aut abstinentiae a carnibus; f) si crapula sit causa
alterius gravis peccati, v. g. gravis scandali, ut si clericus
publicis commessationibus se iniiciat.
Plures addunt; si quis vomitum provocet, ut ad serviendum
voluptati iterum edere et bibere possit, quia id est plus quam
bestiale creaturamque rationalem valde dedecet. Fatemur
quidem id saepius esse indicium quod in cibis delectetur ut
in fine ultimo; non tamen necessario et semper, nec proinde
esse semper mortale, nisi id esset aliis grave scandalum.
III. Ebrietas eiusque gavitas. — Ebrietas est inordinatus
appetitus potus inebriantis, seu excessus in potu inebriante
voluntarius.
Dicitur :
1° appetitus inordinatus seu excessus, quia species est
intemperantiae;
2° in potu inebriante i. e. violenter inducente privationem
usus rationis : ita distinguitur ebrietas a gula stricte dicta,
quae est excessus in cibo vel in potu non inebriante;
3° voluntarius, sive in se sit intentus, dum quis expresse
velit privari usu rationis v. g. ad dolores obliviscendos, sive
1 S. Thomas, II-II, q. 148, a. 4.
132

in causa tantum, dum quis praevideat se inde forsan privan­
dum usu rationis et tamen malit ebrietatem incurrere quam a
potu abstinere.
Ebrietas plene voluntaria est peccatum mortale ex genere
suo, tum propter gravem inordinationem intrinsecam actus quo
quis voluntarie et absque necessitate se privet bono praestantissimo, scii, usu rationis et potestate propinqua illum recupe­
randi, et ineptum se reddat ad agendum humano modo et
secundum virtutem; tum propter gravia mala quae secum tra­
hit, uti libidinem, blasphemias, rixas, gravem familiae afflic­
tionem, liberorum neglectum, creditorum fraudationem, omissio­
nem et negligentiam officiorum vitae christianae, et quorum
ebrius, si ea praeviderit saltem in confuso, reus est’.
Hinc a) ebrietas perfecta quae totaliter aufert usum rationis est de se
mortalis; posset tamen esse venialis sive ob quamdam inadvertentiam
vel ignorantiam potus, quae tamen in consuetudinariis admitti non potest;
sive ob materiae levitatem si ebrietas non diu duret sed tantum aliquot
momentis: id tamen vix valet in praxi, quia nullus scire potest quan­
tum sit duratura;
b) ebrietas imperfecta quae tantum aliquatenus turbat rationem, est
de se peccatum veniale: per accidens fit mortale vel ob scandalum, vel
ob pravum finem, vel ob damnum sanitati aut familiae inferendum, vel
ob gravem tristitiam uxori, filiis, parentibus afferendam, vel ob periculum
alius gravis sequelae.

Signa ebrietatis indicari ab auctoribus solent:
1° Perfectae ebrietatis signa sunt: a) si quis ratione non amplius
discernat inter bonum et malum morale; quod est signum certum, dum
reliqua sunt coniecturalia, scii, b) si faciat insolita quae sui compos
nunquam faceret, v. g. iuret, turpia loquatur, rixas moveat, vasa con­
fringat, uxorum percutiat; c) si non recordetur die sequenti dictorum aut
factorum notabilium, v. g. quas rixas excitaverit, quomodo domum sit
versus, qua via, cum quo socio; d) si quis actionibus communibus aut
facilibus dirigendis vix aut ne vix sufficiat; e) si usum sensuum et mem­
brorum amiserit, v. g. visus, gressus, loquelae.
2° E contra imperfectae ebrietatis signa probabilia sunt aut signa
ambigua: gressus vacillatio, aliqua linguae titubatio, rerum apparens
gyratio, aspectus duplicatorum, oblivio rerum minutarum, difficultas in
exequendis officiis debitis, quaedam turbatio caditis seu phantasiae, vo­
mitus: haec enim etiam obveniunt, manente sufficiente rationis praesen­
tia.

IV. Monita pro confessariis. — 1. Poenitentes qui se accusant
manducare vel bibere ob voluptatem, non semper rei sunt. Non enim
illicitum est intendere et quaerere voluptatem quam Deus cibis et potibus
inesse voluit, dummodo ipsa ordinetur ad finem principalem honestum
’ Cfr. Gal. V. 2i; I Cor. VI, io; Rom. XIII, 13; Luc. XXI. 34;
Is. V. ii; Prov. XXII, 20, 21, 29.

133

sustentationis, saltem implicite; — at peccatum est edere ob solam
voluptatem propter se quaesitam et in ea sistendo, excludendo finem
principalem, aut principaliter ob voluptatem, non ob bonum honestum,
ita ut bonum honestum subordinetur delectationi.
2. Raro poenitentes mortaliter peccant ex gula. Facilius ex ebrietate,
non eo sensu quod saepe bibant usque ad privationem usus rationis, imo
si hoc semel vel iterum eveniat, communiter fit praeter intentionem, sed
quod quidam nimis potationibus dediti, hac ratione desint officiis et
functionibus suis, afflictionem gravem familiae creent, eius vincula dis­
solvant, prolis non provideant educationi, debita solvere nequeant, etc.
Confessarius tamen praesumere potest ebrietatem voluntariam fuisse ei
qui crebo inebriari solet, v. g. decies singulis mensibus. Si quis autem
vir satis intelligens confitetur se intra mensem semel vel iterum fuisse
ebrium, interrogetur utrum ebrietatem praeviderit. Qui una vel altera vice,
sine ulla consuetudine ebrius fuit, praesumendus est ebrietatem non
praevidisse.
3. Ebrietas, ad perfectam etiam privationem usus rationis deducta, non
est ita essentialiter mala ut in nullo casu induci possit; sed licitum
esse potest ebrietati se committere, si medium necessarium sit ad obtinen­
dum bonum proportionatum, v. g. ad depellendum morbum, ut typhum,
vel ad coercendam vim veneni e morsu serpentis, quia bonum partis
cedit bono totius hominis. E contra peccatum esse potest, licet per
accidens privatio usus rationis non sequatur. Unde, ait S. Alphonsus,
Th. M., 1. V, n. 78, non excusatur a mortali, qui sumit quantitatem
potus de se aptam ad ebrietatem perfectam inducendam, licet, antequam
sensibus destituatur, somno se committat, quo vini effectum effugit; quia
potio illa de se est intrinsece mala, cum de se apta sit ad privandum
illum hominem usu rationis, et per accidens se habeat, quod ipse vel per
somnum, vel per inebriationem sensibus privetur. Mali scii, causam
totam posuit, manebitque incapacitas recuperandi usum rationis, quae
a somno naturali orta non esset.
4. Peccatum ebrietati simile est privationem usus rationis ex alia
causa adducere quam ex potu, v. g. fumo, suffitu tabacci, odore lupuli,
usu opii vel morphii, etc. de quo dictum est supra, c. 2, S B, q. 1, IV
et VI.
5. Peccant graviter, ebrietati aliorum cooperando, qui alios invitant
ad haustus quibus probabiliter praevidentur inebriaturi; item qui ad
aequales haustus eos provocent vel cogant cum probabili ebrietatis peri­
culo; item qui ebriosis vel ebrietati proximis absque gravi causa pro­
portionate potum ministrant; — licitum tamen esse potest ob gravem
causam alteri apponere vinum cum praevisione ebrietatis. Qui vero alios
solo suo exemplo ad ebrietatem adducunt, peccant peccato scandali.
6. Guloso et ebrioso proprie vel potius crasse dictis, in mentem revo­
centur proximi gulae et ebrietatis effectus in corpore et anima: in cor­
pore immunditiae et aegritudines, in anima hebetudo mentis et deturpatio
Dei imaginis. Ipsis stricte praescribantur vitatio occasionum, mortificatio
carnis, oratio ad Deum, confessio post relapsum, simul ac dira poeniten­
tia ultro sibi imposita, et quandoque adseriptio consuletur societati
sobrietatis aut abstinentiae. Ebrietatis vitium enim inter ea computatur
e quibus difficile emergunt homines, nisi totis viribus ac divino auxilio
in eo eradicando laborent.
7. Viris spiritualibus qui propensionem ad gulam manifestant, innixe
commendentur vitatio irritamentorum gulae, subtractio in mensa cuius-

134

dam cibi palato gratioris, moderatio appetitus qui iusto ardentius in cibos
fertur, expiatio seria culparum gulae etiam exiguae, reductio quantitatis
ciborum ad iustam aestimationem ex experientia sumendam.
8. Sacerdotes omni modo conentur contra alcoolisai! vitium, quantum
possunt, monendo parentes ut filios ab eodem avertant; animi fortitudi­
nem et mortificationem Inculcando quibus virtutibus voluntatis disponun­
tur ad strenue resistendum tentation! liquoribus abutendi; in pulpito
necnon in sacro tribunali temperantiam et sobrietatem frequenter docen­
do; suo exemplo doctrinam corroborando,

V. Gula est vitium capitale. — Vitium capitale est pecca­
tum ex quo alia oriuntur secundum rationem causae finalis,
in quantum habet finem maxime appetibilem, unde ex eius
appetitu homo excitatur multipliciter ad peccandum. Sed ille
finis est multum appetibilis in quo habetur aliqua conditio
felicitatis; ad felicitatem autem pertinet delectatio. Unde gula
quae versatur circa praecipuas delectationes, scii, tactus, est
peccatum capitale.
Cibus quidem est medium ad finem, nempe ad conservationem vitae,
sed quia hic finis est maxime appetibilis qui sine cibo conservari non
potest, inde et ipse cibus est maxime appetibilis; insuper et praecipue
est appetibilis propter delectationem ‘.
Quod intelligendum est de gula sensu lato accepta, quae etiam
ebrietatem comprehendit.

VI. Gulae quinque sunt filiae. — S. Gregorius, Moral.
1. 31, c. 45 (al. 17), quinque enumerat gulae filias. Gula
enim, per immoderatam cibi vel potus sumptionem, producit
perturbationem inferioris partis hominis, et sic impedit ratio­
nem et consequenter ea quae ratione dirigi debent.
Hinc a) producit in anima : 1° quantum ad rationem, cuius
acies hebetatur ex immoderatione cibi et potus : hebetudinem
mentis, i. e. stupiditatem quantum ad speculabilia; 2° quantum
ad appetitum qui, consopito gubernaculo rationis, inordinate
afficitur : laetitiam ineptam seu vagam et incompositam, qua
homo gaudet de illis quae secundum iudicium rectae rationis
nullam delectationem nata sunt causare; quantum ad actus
externos : 3° multiloquium, quo homo nequit cohibere verba;
et 4° scurrilitas, i. e. iocularitas quaedam proveniens ex defectu
rationis, quae non potest cohibere vel componere gestus
externos; — b) in corpore autem producit 5° immunditiam
i. e. inordinatam emissionem quarumque superfluitatum,
praesertim seminis: licet enim utilis sit v. g. vomitus post
1 S. Thomas, II-II, q. 148, a. 5; Q. D. de Malo, 14, a. 5.

135

superfluam comestionem, tamen vitiosum est quod aliquis huic
necessitati se subdat per immoderatum cibum vel potum
Neque obstat praedicta peccata non esse media ad delectationem gulae
procurandam et sic non appeti propter gulam, nec gulam esse eorum
causam finalem. Sunt tamen media ad gulam, hoc sensu quod homo
se subdat illis et ea acceptet, dummodo delectationem gulae consequa­
tur. Non enim gulosus dubitat incurrere ineptam laetitiam, multiloquium,
immunditias, etc., modo assequatur finem gulae i. e. delectationem cibi
et potus.
Quod etiam valet de quibusdam peccatis quae oriuntur ex luxuria
vel ira.

VII. Remedia contra gulam. — Praecipua remedia solent
enumerari sequentia :

1° cavere incitatoria gulae, uti condimenta vel cibos de­
liciosos, nec se immiscere gulosis;
2° assuescere communibus cibis, non edere nec bibere extra
tempus refectionis, aliquoties ieiunare, vel saltem in mensa
aliquid propriae voluntati subtrahere; ciborum mensuram sibi
praefinire;
3° meditari exempla Christi pauperis, in deserto ieiunantis,
in cruce sitientis; vilitatem illorum quae appetuntur; atque
turpitudines et miserias quas secum trahit ingluvies;
4° precari Deum ante accessum ad mensam.

QUAESTIO QUARTA

De Luxuria
I. Luxuria est appetitus veneteotum inordinatus. Dicitur :

1° Appetitus veneteotum, seu amor delectationis venereae
et usus organorum genitalium cui haec delectatio est adnexa:
delectatio scii, non mere spiritualis, nec mere sensibilis, sed
carnalis simul et venerea seu sexualis, quae scii, propria est
partibus genitalibus utriusque sexus et in iis solis percipi valet;
2° inordinatus, i. e. modum recta ratione praescriptum exce­
dens. Modus autem recta ratione praescriptus est, quod geni1 S. Thomas, II-II, q. 148. a· 6; Q. D. de Malo, 14. a. 4.

136

talium motus et delectatio venerea quaerantur in ordine ad
debitam propagationem generis humani in legitimo matrimonio.
Qui ergo hunc modum excedit propter delectationem et eam
quaerit plus quam oportet, inordinate agit
Delectatio scii, venerea sicut et usus genitalium ex natura sua essen­
tialiter ordinatur ad propagationem generis humani. Haec autem debito
modo fieri non potest nisi in unione matrimoniali permanente, quae ad
rectam educationem prolis omnino est necessaria. Ergo appetitus et usus
venereoruin est inordinatus si quaeratur: 1 ) sine ordine ad actum coniugii legitimum; 2) in isto actu, sed modo illegitimo et indebito, praeter
regulas natura et ratione praescriptas.

II. Luxuriae species et gravitas. — Luxuria est externa vel
mere interna, prout usus genitalium et delectatio venerea
indebite admittatur realiter, vel e contra solum mente reprae­
sentata placeat aut desideretur.
Externa est perfecta seu completa, vel imperfecta seu in­
completa, prout usus genitalium sit completus et ad naturalem
suum terminum pertingat ac delectationem satiativam, vel e
contra usus sit incompletus et ad terminum suum non perdu­
catur atque delectationem perfecte satiativam non attingat.
Completa seu perfecta est iuxta naturam vel contra naturam,
prout actus sit de se aptus ad finem naturalem generationis
obtinendum, vel non sit aptus ad hunc finem, cum iste e contra
redditur impossibilis : utraque plures complectitur species
distinctas
lamvero, iuxta principia scientiae moralis, luxuria est
peccatum grave ex genere, cum adversetur debitae propa­
gationi generis humani et ita natum sit nocere bono communis,
et quidem :
1° Omnis luxuria extra coniugium directe et propter se
quaesita est peccatum grave, etiam incompleta et imperfecta,
cum omnis delectatio venerea ex natura sua ordinatur ad
perfectam et completam estque huius inchoatio, unde illam
directe et in se velle est implicite velle perfectam; — indirecte
autem aut in causa volita quandoque potest esse tantum
venialis, si influxus sit levis et leve periculum.
2° Luxuria in usu coniugii est gravis, si sit contra naturam,
utpote generationis impeditiva; secus est de se tantum venia1 S. Thomas, II-II, q. 153, a. 1 ; Q. D. de Malo, 15,
2 S. Thomas, II-II, q. 154, a. 1 et xi.
’ S. Thomas, II-II, q. 153, a. 3; cfr. ep. ad Gal. V, 19-21.

137

lis. ut si coniuges naturali modo copulam exercent sed ob
solam voluptatem.
Quae omnia abunde declarata inveniuntur in opusculo nostro De
Castitate et Luxuria.

III. Luxuria est vitium capitale. — Peccatum capitale
habet finem valde appetibilem, cuius appetitu homo procedit
ad multa peccata perpetranda. Sed finis luxuriae est delec­
tatio venereorum, quae est omnium maxima, et maxime
appetibilis tum propter vehementiam delectationis, tum
propter connaturalitatem huius concupiscentiae. Ergo eviden­
ter luxuria est peccatum capitale '.
IV. Luxuriae octo sunt filiae. — S. Gregorius, Moral. 1.
31, c. 45 (al. 17), octo enumerat luxuriae filias interiores.
Cum enim luxuriae appetitus sit vehementissimus, sequitur
illum maxime impedire usum potentiarum superiorum i. e.
intellectus et voluntatis. Omnes siquidem vires ex anima tam­
quam ex uno fonte et radice procedunt, unde exercitium in­
tensum unius potentiae minuit vim agendi in aliis et ab ipsis
virtutem distrahit; et ideo « quando inferiores potentiae ve­
hementer afficiuntur ad sua obiecta, consequens est quod
superiores vires impediantur et deordinentur in suis actibus ».
Hinc luxuria :
A. In intellectu producit :
1° caecitatem mentis in recta consideratione finis eiusque
bonitatis, seu abalienatio a cogitandis caelestibus;
2° praecipitationem in consilio et deliberatione circa electio­
nem mediorum;
3° inconsiderationem in iudicio de agendis quae statum vel
personam dedecent;
4° inconstantiam in praecipiendo iudicii executionem, seu in
bonis propositis : emollit enim cor hominis et effeminatum
reddit.
Ex quibus apparet quod luxuria maxime evertit pruden­
tiam.
B. In voluntate producit circa finem :
5® amorem sui, non quidem quoad omnia, sed quantum ad
delectationem carnis quam inordinate appetit;
1 S. Thomas, II-II, q. 153, a. 4; Q. D. de Malo, 15, a. 4.

138

6° odium Dei, in quantum Ipse prohibet delectationem con­
cupitam;
circa media ad finem :
7° affectum praesentis saeculi i. e. nimium amorem vitae
praesentis propter eius voluptates;
8° horrorem et desperationem futuri saeculi, i. e. bonorum
spiritualium, quia dum aliquis nimis detinetur carnalibus de­
lectationibus, non curat pervenire ad spirituales, sed fastidit
eas et despicit
Hisce Isidorus, in Dcut., c. XVI, addit quatuor actus inordinatos
exteriores, praecipue ad locutionem pertinentes. Locutio enim potest esse
inordinata quadrupliciter:
1° quoad materiam, et sic ponuntur turpiloquia: quia enim ex abun­
dantia cordis os loquitur, ideo os luxuriosi, cuius cor abundat turpibus
concupiscentiis, facile turpia loquitur:
2° ex parte causae: quia enim luxuria praecipitationem et inconsiderationem causât, facit prorumpere in verba leviter et inconsiderate dicta
quae vocantur scurrilia;
3° quantum ad finem: quia enim luxuriosus delectationem quaerit, verba
sua ad delectationem carnalem ordinat, et sic prorumpit in verba lu­
dicra; « unde, ait Billuart, de Temp., diss. 5, a. 3. videmus huic vitio
deditos, colligere ex libris certas narrationes turpes et lubricas, quas
coram aliis, quasi ludendo et oblectando referunt »;
4° quantum ad sententiam verborum, quam pervertit luxuria propter
caecitatem mentis quam causât: ideo luxuriosus prorumpit in stultiloquia,
utpote cum suis verbis praefert delectationes quas appetit quibuscumque
aliis rebus nobilibus et caelestibus ’.

V. Confessarii munus. — Confessarius, prudentiae et ho­
nestatis causa, parce quidem et tamen sufficienter de peccato
luxuriae inquirat et interroget’.
In specie :
1° Si poenitens se accuset de cogitationibus turpibus, inter­
rogetur, num voluntarie et cum voluntaria delectatione iis
inhaeserit. Si neget, nihil est ulterius inquirendum. Si dicat:
sensi delectationem, quaeratur an libenter et voluntarie eam
admiserit, vel ipsi repugnaverit. Si annuat, quaeratur de
obiecto, utrum vere sit venereum et contra castitatem, an
vero mere immodestum quid, indecens, scurrile et foedale. Si
’ S. Thomas, II-II, q. i53· a· 5> simul cum q. 53, a. 6; Q. D. de
Malo 15, a. 4.
3 S. Thomas, II-II, q. 153, a. 5, ad 4.
’ Cfr. S. Alphonsus, Praxis Conf., η. 40, 41, 2o6; Reuter, Neo­
Conf., η. 68-73; Aertnijs, Th. P., n. 30 ct 33.

139

constet de delectatione venerea, poenitens declarare debet
numerum, saltem approximativum; etiam speciem distinctam,
si de speciali circumstantia personae vel modi delectatio
fuerit. Insuper interrogandus est, num ulterius progressus sit,
et quid turpe fecerit, aut facere voluerit vel desideraverit.
2° Si quis se accuset de aspectu turpi, inquirendum an
aspectus voluntarius fuerit, de obiecto vere turpi, et sine
rationabili causa, et si ita sit, num voluntarie admissa delectatio
venerea; quod si obiectum non sit vere turpe, nonne aspectus
factus fuerit ex prava intentione seu turpi fine.
3° Si quis accuset motus concupiscentiae, investigandum an
iis consenserit, vel an causam ipsorum sine iusta ratione
posuerit et quidem per se graviter seu efficaciter influentem,
ut est lectio valde turpis aut tactus turpis saltem continuatus;
ponere causam leviter aut solum per accidens influentem,
uti est lectio levioris indolis aut excessus in potu, non excedit
veniale, si abest consensus in motum venereum et proximum
consensus periculum.
Eodem modo si quis accuset pollutionem passivam, viden­
dum an eam intenderit aut causam per se efficacem sine
rationabili causa posuerit.
4° Si quis se accuset de actione turpi, interrogandum, an
eam habuerit solus vel cum alia persona, diversi vel eiusdem
sexus, et cuiusnam qualitatis, usque ad plenam consummatio­
nem: pollutionem scii, pro viris, plenam voluptatem pro
feminis. Nec omittatur quaestio de turpibus cogitationibus aut
desideriis, separatim habitis ab actione.
5° Si quis accuset turpiloquia, attendendum est ad inten­
tionem eius et ad affectum : num ex levitate ea dixerit, aut
cum affectu venereo, vel ex animo seducendi aliam personam
ad turpem actum; — num delectationem pravam provocaverit
eique consenserit, aut grave scandalum dederit aliis, praeser­
tim pueris innocentibus.
Quae interrogationes non sunt semper et sine delectu faciendae, sed
ad instar regulae generalis proponuntur pro opportunitate applicandae:
diversimode enim sunt interrogandi poenitentes pro ipsorum aetate et
conditione, ut declaratum fuit in opusculo De Castitate et Luxuria,
q. 7, η. V.

VI. Remedia contra luxuriam. — Multa indicari solent re­
media luxuriae et media servandae castitatis, quae ad quae­
dam genera reducuntur. Sunt :
140

A. Casta educatio, qua discamus revereri corpus nostrum,
quod pertinet ad dominium Dei, incorporatum est Christo, et
in templum factum Spiritus Sancti: qua timeamus magna
luxuriae damna, et persuasi simus de necessitate luctae et
possibilitate victoriae.
B. Fuga occasionum et causarum: otii, tristitiae, solitudinis,
lectionis librorum pravorum et eorum quos romanenses
vocant, familiaritatis cum personis diversi sexus, vani aut
illiciti amoris, etc. secundum adagium : « Qui amat periculum,
in illo peribit. » (Eccli. III, 27).
C. Vigilantia et mortificatio, iuxta I Cor. IX, 27 : « Castigo
corpus meum et in servitutem redigo » (Rom. VIII, 12-13;
Gal. V, 24).
1° Custodia sensuum, imprimis oculorum, iuxta monitum
Augustini: « Oculi vestri etiamsi in aliquem iaciantur, in
neminem figantur », etiam aurium, magis adhuc manuum et
tactus, maxime phantasiae et cordis.
2° Discreta mortificatio carnis : « libido pascitur conviviis,
nutritur deliciis, vino accenditur, ebrietate inflammatur ».
3° Labor et defatigatio corporalis.
4° Prompta repulsio cogitationum et contra tentationes
resistentia, praesertim indirecta, mentem convertendo ad ea
quae magis eam retinent.
D. Oratio humilis et continua, iuxta Sap. VIII, 21 et
Mt. XXVI, 41; in specie :
1° Frequens et expressa a Domino petitio castitatis.
2° Memoria novissimorum, passionis Christi, praesentiae
Dei.
3° Confessio frequens et apud eumdem confessarium : quo
magis enim status infirmi dignoscitur, eo aptius remedium
adhiberi potest.
4° Frequens ac devota S. Eucharistiae susceptio.
5° Cultus constans B. Mariae Virginis sine labe conceptae.
Plura alia media specialia addi possunt, ut notavimus in opusc. De
Castitate et Luxuria, Q. 7, η. III. Confessarius ex iis omnibus pro diversis
adiunctis et personis opportuniora seligat; magnum poenitentibus inspiret
desiderium castitatis, atque firmum propositum saepius renovandum
luxuriam vitandi eiusque ingentia damna atque pericula pro salute. Nostra
enim salus a duplici pendet voluntate: Dei scii, et hominis; voluntas

141

7
divina est peccato luxuriae valde infensa, nostra vero voluntas hoc
vitio maxime debilitatur. Est igitur hoc peccatum pro nostra salute
aeterna periculosissimum.

QUAESTIO QUINTA

De Acedia
I. Acedia est tristitia de bono spirituali, praesertim divino.
Acida enim sunt frigida, unde acedia importat taedium seu
teporem operandi, qui ita deprimit animum hominis ut nihil
ei agere libeat.
Hinc acedia spiritualis dicit torporem, languorem, tepiditatem, taedium circa spiritualia, quae ideo molesta sunt quia
laborem requirunt corporalem. Unde est tristitia de spiritua­
libus quia impediunt quietem et delectationem corporalem :
praefert enim acedia nihil agere quam corporis quietem
impedire, et inde nascitur spiritualium fuga, horror et de­
testatio.
Haec tristitia semper est peccatum, tum 1 ) ratione obiecti :
tristitia enim de malo est bonum, sed tristari de eo quod appa­
renter est malum sed vere est bonum, est peccatum, quia
bonum non meretur ut de eo tristemur; tum 2) ratione
effectus : retrahit enim hominem ab operibus debitis.

II. Acediae species et gravitas. — Acedia est duplex :

1° Ea qua tristamur de bono cuiuscumque virtutis. Haec
non est speciale peccatum, etiamsi fiat propter laborem cor­
poris adnexum, sed est circumstantia omnis peccati, quia
omne vitium fugit bonum spirituale oppositum etiam quatenus
impedit corporalem quietem.
2° Ea qua tristamur de bono spirituali ad quod omnia alia
ordinantur, scii, de bono divino, non quidem in se, sed in
quantum internum est nobis et ad nos pertinet et nobis vi­
detur malum : si quis scii, tristetur de beatitudine vel de
amicitia Dei, eo quod per virtutum exercitia laboriosa
servari debeant, et sic amicitiam illam non curet, aut si
propter laborem tristetur de mediis ad eam, v. g. de
142

sacramentis, gratia Dei. bonis operibus, divinis praeceptis,
etc. in quantum sunt ad amicitiam Dei necessaria vel
utilia. Haec est speciale peccatum quia habet speciale obiectum, et directe contrahatur speciali actui specialis virtutis :
opponitur enim gaudio de bono divino de quo delectatur
charitas ‘.
lamvero : a) Acedia ut est generale peccatum, est mortalis
vel venialis prout peccatum cuius est circumstantia est grave
vel leve.
b) Acedia specialis est peccatum mortale ex genere suo.
quia secundum propriam rationem charitati opponitur. Pro­
prius enim effectus charitatis est gaudium de Deo, unde ace­
dia qua tristamur de bono divino, directe opponitur charitati.
Sicut ergo invidia est peccatum mortale, quia tristatur de
bono proximi de quo charitas gaudet, ita a fortiori acedia quae
tristatur de bono divino interno2.
Potest tamen esse veniale si non est perfecte deliberatum, vel etiam,
ut videtur, quando versatur circa bona ad salutem non necessaria.

III. Acedia est peccatum capitale. — Peccatum capitale
est illud ex quo alia vitia nata sunt oriri, praecipue secundum
rationem causae finalis. Sicut autem homines multa faciunt
propter delectationem, tum ut ipsam consequantur, tum quia
ex eius impetu ad agendum moventur; ita et propter tristitiam
multa agere solent, vel ut ipsam evitent, vel ut ipsi satisfa­
ciant. seu quia ex ea ad aliqua agenda moventur. Unde cum
acedia sit quaedam magna tristitia, merito annumeratur pec­
catis capitalibus; eodem modo ac invidia.
Quod intelligendum est de acedia quae est peccatum spe­
ciale. Generale peccatum seu circumstantia omnis peccati
nequit esse causa specialium vitiorum.
IV. Acediae sunt sex filiae. — Ex acedia speciali, ut a
causa finali, iuxta S. Gregorium Moral. 1. 31, c. 45 (al. 17),
sex oriuntur peccata.
Ex tristitia enim fit quod homo fugiat ea de quibus tristatur,
imo quod ea impugnet, et quod ad alia transeat de quibus
delectatur.
Ex acedia fugit homo bona divina : 1° finem ultimum, salu­
tem aeternam seu bonum divinum speratum, quod fit per
' S. Thomas, ΙΙ-Π, q. 35, a. 1 et 2; Q. D. de Malo, 11, a. 1 et 2.
’ S. Thomas, II-II, q. 35, a. 13: Q. D. de Malo, 11, a. 3.

143

desperationem; fugit quoque 2° bonum spirituale agendum seu
media ad finem communia et ordinaria, quod vocant torporem
circa praecepta; 3° fugit media ardua, v. g. quae subsunt con­
siliis, per pusillanimitatem. Impugnat 4° bona spiritualia con­
tristantia, ea detestando, quod appellatur malitia; vel etiam 5*
impugnat sacerdotes et viros timoratos qui ad bona spiritualia
alios inducunt, et contra eos indignatur; et hoc est rancor.
Denique 6° propter tristitiam transit ad res exteriores delecta­
biles, in quibus animus carnalis delectatur, et hoc est evagatio
mentis circa illicita1.

V. Remedia circa acediam. — Multiplex indicari potest
remedium contra acediam et tepiditatem spiritualem, sive ex
parte mentis, sive ex parte operis.
A. Ex parte mentis : Frequens cogitatio necessitatis bonum
operandi et strenue laborandi pro salute (Mt. VII, 19; XXV,
26; Rom. VIII, 18; I Cor. IV, 17), sterilitatis vitae absque
fervore (Mt. III, 10, VII, 19), periculorum tepiditatis ex
nocivis effectibus et progressiva inde nata infirmitate (Apoc.
III, 15-17; Eccli. XXXIII, 29).

B. Ex parte operis ; Frequens et sincera confessio, quoti­
dianum examen conscientiae, piae lectiones ac meditationes,
institutio vitae utilis et laboriosae secundum ordinem prae­
finitum, fervens propositum saepe renovatum, sedula impletio
officiorum status, exercitia spiritualia in totali recessu pera­
genda.
Speciatim: « 1. Considera quanta fecerit pro gloria Patris et salute
animae Christus Salvator et Rex tuus, tui non indigens: et tu haec parvi
pendas? 2. Quidquid Deus operatur extra, ad animarum nostrarum salu­
tem operatur: omnia desideria eius, omnis cura providentiae, omnes
misericordiae effectus eo tendunt, ut eum amemus et colamus, sicque
salvi fiamus, an non meretur amorem et obsequium haec paterna cura
et affectio? 3. Quam exiguus, quam brevis labor exigitur pro immensa
et aeterna mercede! Nonne omni confusione dignus es, si ne illum quidem
velis pro felicitate tua impendere? 4. Actio minima pro Deo facta millies
plus valet quam omnia heroum facinora pro vanitate suscepta; fatigas
te pro vanis: quid non convenit facere pro aeternis bonis? 5. Quid sen­
tires de servo tuo, qui pro ampla mercede negligenter serviret? Et tu
negligentius servis Deo tanta praeparanti, quam mundani serviant dae­
moni offerenti mendacia? 6. Tepidus iniuriam facit Deo. diffamat eius
servitutem, quasi non mereretur obsequium aut mercedem iustam non
praeparasset; dedecori est Christo, cui minus ferventer servit quam mun-

1 S. Thomas, II-II, q. 35, a. 4; Q. D. de Malo, 11, a. 4.

144

do... »Quot enim labores assumuntur a multis pro mundana gloria
et divitiis! Ne ergo minus faciamus pro regno Christi et divitiis gloriae
aeternae.

QUAESTIO SEXTA

De Invidia
I. Invidia est inordinata tristitia de bono alterius, aestimato
ut malo proprio, in quantum illud bonum videtur diminutivum
excellentiae propriae. Dicitur :

1° tristitia : haec est de malo spectato ut nobis coniuncto,
et sic differt invidia ab odio quod est de bono proximi, in
proximo considerato ut absolute malo;
2° de bono alterius aestimato ut malo proprio : « obiectum
tristitiae est malum proprium; contingit autem id quod est
alienum bonum apprehendi ut malum proprium, et sic de bono
alieno potest esse tristitia »;
3° in quantum illud est diminutivum excellentiae propriae ;
tristitia de bono alterius quod consideratur ut malum, potest
contingere quatuor modis : a) cum aliquis dolet de bono alte­
rius, quia ex eo timet nocumentum provenire vel sibi vel aliis
bonis, et talis tristitia est effectus timoris; b) cum aliquis tris­
tatur de bono alterius, non quia ipse habet bonum, sed quia
nobis deest bonum illud quod ipse habet, et hoc est zelus seu
aemulatio quae, si sit circa bona honesta, est laudabilis; c) cum
aliquis tristatur de bono alterius, quia ille cui accidit bonum
est eo indignus, et haec tristitia vocatur nemesis seu indignatio,
quae est bona si fiat ad rectum finem et cum debita subiectione
ad ordinationem divinae Providentiae; d) cum aliquis dolet de
bono alterius, in quantum alter excedit ipsum in bonis et id
aestimatur ut malum proprium, quia est diminutivum propriae
gloriae vel excellentiae, et hoc proprie est invidia; « et ideo
praecipue de illis bonis homines invident in quibus est gloria,
et in quibus homines amant honorari et in opinione esse »;
1 Reuter, Neo-conf.. n. 98.

145

10

4° inordinata : invidia semper est mala, quia dolet de eo de
quo est gaudendum, scii, de bono proximi1.
II. Gravitas invidiae. — Invidia est peccatum mortale ex
genere suo. Genus enim peccati sumitur ex parte obiecti. In­
vidia autem secundum obiectum opponitur charitati, quia
sicut charitas gaudet de bono proximi, ita invidia de eo trista­
tur. Potest tamen esse veniale non tantum ex indeliberatione
seu imperfectione actus, sed etiam ex levitate materiae si quis
invideat de exiguo bono proximi, v. gr. de eo quod vincat in
ludo, puta cum eo currendo, vel aliquid huiusmodi faciendo2.
« Est quaedam invidia
invidia fraternae gratiae,
gratiae Dei, non solum
Spiritum Sanctum, quia
videt Spiritui Sancto qui

quae inter gravissima peccata computatur, scii,
secundum quod aliquis dolet de ipso augmento
de bono proximi, tinde ponitur peccatum in
per hanc invidentiam homo quodammodo in­
in suis operibus glorificatur » ’.

III. Invidia est peccatum capitale. — Vitium capitale est
peccatum ex quo alia vitia nata sunt oriri, praecipue secun­
dum rationem causae finalis. Sicut autem homines multa fa­
cere solent propter delectationem, tum ut ipsam consequantur,
tum quia ex eius impetu ad agendum moventur; ita et propter
tristitiam multa faciunt, vel ut ipsam evitent, vel quia ex ea ad
aliqua agenda moventur. Unde cum invidia sit quaedam
tristitia, merito annumeratur peccatis capitalibus.
IV. Invidiae sunt quinque filiae. — Quinque, secundum
S. Gregorium. Mor. 1. 31, c. 45 (al. 17), sunt peccata quae
generatim ex invidia oriuntur.
Invidia enim, quia est tristitia gloriae alienae in quantum est
malum proprium, conatur aliquid facere contra proximum. In
hoc autem quod conatur facere, aliquid est tamquam initium
et principium, aliquid tamquam medium, et aliquid ut terminus.
Principium est ut aliquis intendat diminuere gloriam alterius,
quod fit occulte per susurrationem, manifeste per detractionem.
Medium est quod volens diminuere gloriam alterius, vel potest
et tunc nascitur exultatio in adversis, i. e. gaudium in malis
proximi; vel non potest et tunc oritur afflictio in prosperis,
quae non est ipsa invidia, sed eius filia, quando prospera pro­
' S. Thomas,
’ Si Thomas.
• S. Thomas,

146

Π-Il, q. 36, a. 1 et 2; cfr. Q. D. de Malo, 10. a. 1 et 2.
II-II, q. 36, a. 3; Q. D. de Malo, 10, a. 2.
II-II, q. 36, a. 4 ad 2.

ximi eveniunt contra conatum invidentis qui ea nititur impe­
dire. Denique terminus est in odio proximi, nam sicut delectatio
causât amorem, ita tristitia odium'.

V. Animadversiones.
|. Invidia praecipue est de illis bonis
in quibus est gloria et In quibus homines amant honorari et in opinione
esse, qualia sunt dignitates, magistratus, titulorum insignia, divitiae,
pulchritudo, ornatus, celebritas nominis, eloquentia, conditio, amicitia,
pietas, virtutes, etc. maxime sapientia et felicitas. Linde oritur ex inani
gloria, quamvis et ipsa sit capitale peccatum.
2. Solet peccatum invidiae maxime inveniri apud ambitiosos et mulie­
res, ac inter illos qui aliquo modo sunt pares, v. g. eiusdem familiae,
vel saltem in aliquo appropinquant, v. g. in eruditione, scientia, virtute
etc.: tales enim volunt invicem aequari vel praeferri.
3. Poenitens qui se accusat de invidia, interrogandus est de affectu
in quonam putet suam fuisse invidiam: sunt enim poenitentes qui varios
affectus, uti sunt aemulatio, zelus, indignatio, reformido nocumenti, ab
ipsa invidia sufficienter distinguere nequeunt.

VI. Remedia contra invidiam. — Plura contra invidiam
numerari possunt remedia, quae reducuntur ad quatuor :
lra est consideratio insanitatis et irrationabilitatis huic vitio
propriae, quia invidia non minuit bonum invisi sed invidentis :
est enim tortura sine fructu et magno cum damno, propter mala
quae eam comitantur, et propter radicem, ex qua oritur, super­
biam: ex quo promptiores erimus ad omnem motum invidiae
statim repellendum.
2“ est consideratio dogmatis communionis sanctorum, et
societatis spiritualis inter fideles ac omnium incorporationis
in Christo: unde bonum uniuscuiusque est quodammodo om­
nium et bona aliorum sunt nostra, de quibus dolere non
convenit sed gaudere oportet.
3U> est recta aestimatio bonorum qua fiat ut non tanti fa­
ciamus bona temporalia quae solent esse occasio invidiae, sed
omnibus praeferamus bonum virtutis christianae, et ita
invidiam convertamus in nobilem aemulationem et zelum pro
progressu in vita spirituali.
41H est exercitium charitatis erga proximum, quo gratias
agimus et de bono eius gaudemus, pro bono ipsius oramus, et
illud procurare conamur: quibus addenda est oratio ad maio­
rem charitatem a Deo nobis impetrandam.

1 S. Thomas, Π-ΐΤ, q. 36. a. 4: Q. D. de Malo, 10, a. 3.

147

QUAESTIO SEPTIMA

De Iracundia
I. Iracundia est inordinatus appetitus vindictae.

Irasci de se non est malum : ira enim proprie est passio
appetitus irascibilis, passiones autem qua tales non sunt malae.
Potest tamen passio esse mala :
a) ex obtecto seu secundum speciem, sicut invidia ex obiecto
est mala quia est tristari de bono alterius, quod secundum se
rationi repugnat; hoc modo ira non est ex se mala, cum
obiectum eius, vindicta, bene vel male appeti possit;
b) ex modo, si plus vel minus exsurgat quam ratio dictat :
hoc modo ira est mala, si plus abundat quam ratio dictat, aut
etiam si dictante ratione deficiat.
Unde ira est bona et laudabilis, dummodo et secundum
rationis modum, et vindicta legitima appetatur secundum rec­
tam rationem, v. g. ut alter corrigatur, ut ordo iustitiae serve­
tur, ut ratio fortius iustitiam exequatur, ut ceteri terreantur,
etc. : tunc vocatur zelus : ira per zelum; e contra mala est si
vindicta appetatur illegitima, aut si in legitima modus rationis
praetergrediatur : ira per vitium. Hinc iracundia recte defini­
tur : inordinatus appetitus vindictae’.

II. Species et gravitas iracundiae. — Ira dupliciter potest
esse mala :

10 Ex parte obiecti : a ) appetendo vindictam iniustam illi
qui non meruit, vel ultra quam meruit; b) appetendo vin­
dictam non secundum legitimum ordinem, sed exequendam
propria auctoritate; c) petendo eam, non ad debitum finem
seu conservationem iustitiae et correctionem culpae, sed v.
g. ex odio ut satiativam proprii animi mali, vel magis inten­
dens exterminationem peccantis quam abolitionem peccati.
Haec ira ex genere suo est mortalis, quia contrariatur charitati et iustitiae; potest tamen esse venialis, non tantum ex
indeliberatione, sed etiam ex levitate materiae, cum quis appe1 S. Thomas, II-II, q. 158, a. 1 ct 2; Q. D. de Malo. 12, a. 1 ct 2.
148

tit in aliquo modico se vindicare, v. g. parum trahit aliquem
puerum per capillos vel per aurem, vel aliquid huiusmodi.
2° Ex parte modi ira est mala, si sit nimis ardens interius,
vel nimis manifestetur exterius. Haec de se est venialis; fit
tamen mortalis propter effectum sub gravi prohibitum, uti
sunt scandalum, blasphemia, notabile nocumentum sanitatis,
etc.
Notetur autem iram non esse necessario inordinatam quia magna est,
sed quia magna nimis; unde vehemens motus irae est bonus, dummodo
a recta ratione exigatur vel ipsi conformetur, v. g. si proportionetur
qualitati culpae, conditioni peccantis ct aliis circumstantiis. Unde etiam
Christus gravi ira commotus fuit quando negotiatores eiecit de tem­
plo ‘.

III. Iracundia est vitium capitale. — Capitale peccatum est
illud ex quo multa alia oriuntur, praesertim secundum rationem
causae finalis.
Ex ira autem multa alia oriuntur peccata : a) ex parte
obiecti seu finis qui multum est appetibilis, in quantum vin­
dicta appetitur sub ratione iusti et honesti, quod sua dignitate
allicit; b) ex suo impetu quo mentem praecipitat ad inordinata
quaecumque agenda. Unde ira est vitium capitale.
Neque obstat iram, quia aufert usum rationis, esse causam non plu­
rium sed omnium peccatorum, unde ipsorum ianua vocatur: est enim
omnium causa per accidens, ut removens prohibens i. e. in quantum
impedit usum rationis quo homo retrahitur a malo; directe autem et per
se causa aliquorum specialium peccatorum, et secundum hoc est vitium
capitale ’.

IV. Iracundiae sex sunt filiae. — Secundum S. Gregorium,
Mor., 1. 31, c. 45 (al. 17), ex ira communius oriuntur sex
peccata. In quantum est in corde, ex ea nascuntur : 1° ex parte
eius contra quem homo irascitur propter iniuriam illatam :
indignatio qua in animo suo magnificat iniuriam alterius, et
ipsum reputat indignum ut sibi talem iniuriam fecerit; et 2° ex
parte ipsius irati : tumor mentis quo animum suum replet, me­
ditando varia media vindictae. — In quantum est in ore, ex ea
oriuntur : 3° clamor seu inordinata et confusa locutio qua homo
iram in verbis demonstrat; 4° blasphemia qua prorumpit in
verba Deo iniuriosa; 5° contumelia seu iniuriosa locutio in
proximum. — In quantum procedit usque ad factum, 6° ex ea
' S. Thomas, II-II, q. 158, a. 3; Q. D. de Malo, 12, a. 3.
3 S. Thomas, II-II, q. 158, a. 6; Q. D. de Malo, 12, a. 5.

149

oriuntur rixae, quo nomine intelliguntur omnia nocumenta sicut
vulnerationes, homicidia, verberationes, etc. quae facto proxi­
mis inferuntur ex ira ‘.
V. Animadversiones.— 1. Secundum se et ex parte obiecti ap­
petibilis « videtur ira esse minimum peccatorum » ait S. Thomas Nam:
a) Est minus peccatum quam odium et invidia. « Ex parte mali quod
appetit convenit ira cum illis peccatis quae appetunt malum proximi,
puta cum invidia et odio; sed odium appetit absolute malum alterius
in quantum huiusmodi, invidus autem appetit malum alterius propter
appetitum propriae gloriae; sed iratus appetit malum alterius sub ratione
iustae vindictae ». Atqui « peius est appetere malum sub ratione mali,
quam sub ratione boni; et peius est appetere malum sub ratione boni
exterioris, quod est honor et gloria, quam ratione rectitudinis iustitiae ».
Ergo patet quod odium gravius sit quam invidia, et invidia quam ira.
b) Ex ea parte « peccatum irae etiam videtur esse minus quam (pec­
catum) concupiscentiae, quanto melius est bonum iustitiae, quod appetit
iratus, quam bonum delectabile vel utile, quod appetit concupiscens ».
2. Ex parte modi autem irascendi, ira habet quamdam specialem prae
illis vitiis deordinationem, et excellentiam propter vehementiam et velo­
citatem sui motus *. Et sub hoc respectu tres distinguuntur species
iracundiae:
a) subito irascentium et ex qualibet levi causa: est ira fellea quae
pertinet ad acutos:
b) permanentium in ira et tristitia ex nimis servata memoria iniuriae
illatae: est mania quae vocatur insania, et invenitur apud graves et
amaros;
c) obstinatorum qui non cessant ab ira nisi ultionem compleant: est
furor qui pertinet ad difficiles et graves, qui obstinato appetitu vindictam
quaerunt et non dimittunt iram quousque puniant.
VI. Remedia contra iracundiam. — Plura remedia indicari
possunt contra iram, sive ex parte mentis, sive ex parte operis.
A. Ex parte mentis : 1° Considerare quam multa ex ira
sequi nata sunt mala et damna.
2° Exemplum sibi proponere benevolentiae Dei et mansue­
tudinis Christi, qui nobis pepercit.
3° Cogitare non posse fieri, ut non occurrant molesta, iniuriosa, ignominiosa in hac vita.
4° Paratum se tenere ad quaelibet toleranda.

B. Ex parte operis : a ) Ante iram, causas irae removere
interiores et exteriores, nimirum :
1 S. Thomas, II-II. q. 158, a. 7; Q. D. de Malo, 12, a. 5.
3 S. Thomas, II-II, q. 158, a. 4.
3 Ibidem.
150

1° Praecavere, quantum fieri possit, primos motus.
2° Non loqui et agere nisi animo tranquillo, et post matu­
ram considerationem et deliberationem.
3° Non inquirere quid contra nos dicatur aut fiat.
4° Fugere res vel personas quae sunt occasiones irae.

b) In ira :
1° Nascentes aut obortos motus statim compescere ab
initio, praesertim divertendo ad alia.
2° Linguam et motum continere, ita quod durante ira nil
faciamus nec dicamus.
3° Parvam precationem ad Deum dirigere.
c) Post iram :
1° Affectum charitatis in se excitare erga proximum, dili­
gendum propter Deum.
2° Omne propositum vindictae inordinatum abiicere.
3° Frequenter petere patientiam et mansuetudinem.

151

INDEX
Benevolo lectori .................................................................
Introductio .........................................................................

5
7

CAPUT I

De Peccatis diversis secundum statum et conditionem vitae

QUAESTIO PRIMA. De Coniugibus............................
Monitum de limitatione generandae prolis ...........
Animadversio de sponsis ........................................

9
13
15

QUAESTIO SECUNDA. De Filiis et Parentibus.......
Animadversio de Discipulis et Magistris ...............

17
22

QUAESTIO TERTIA. De Dominis et Famulantibus

23

QUAESTIO QUARTA. De Officialibus publicis: iudicibus, advocatis, notariis aliisque rerum publicarum
ministris ................................ ,...........................
26

QUAESTIO QUINTA. De Medicis et Pharmacopolis

29

QUAESTIO SEXTA. De Mercatoribus et Militibus ...

30

QUAESTIO SEPTIMA. De Sacerdotibus et Parochis

32

QUAESTIO OCTAVA. De Religiosis et Monialibus...

35
153

1
CAPUT II

De variis Peccatis contra virtutes et decalogi praecepta
A. De Peccatis in Deum ...........................................

39

QUAESTIO PRIMA. De quibusdam Peccatis contra
Fidem ...............................................................
40
De Libéralisme .......................................................
De Socialisme ...........................................................
De Haeresi ...............................................................
De Haereticis volentibus adEcclesiamredire ...........
De Dubitantibus etVacillantibus inFide.................

41
46
48
49
53

QUAESTIO SECUNDA. De quibusdam Peccatis in
Dei Reverentiam ...........................................
56
De Blasphemia .......................................................
De Imprecationibus...................................................
De Illicitis Juramentis ...............................................

56
60
61

QUAESTIO TERTIA. De Peccato contra Dei Famu­
latum seu de violatione diei dominicae ...........
64
B. De Peccatis in Proximum .................................

66

QUAESTIO PRIMA. De Peccatis in bona interna vitae
et corporis .......................................................
67
De Actionibus medicorum ..............................
68
De Usu Hypnotismi ...............................................
70
De Usu Morphii aliorumque medicamentorum nar­
coticorum ...................................................................
71
De Incisionibus et Operationibus chirurgicis..........
74
De Usu Chloroformii aliorumque mediorum anesthesicorum ...............................................................
75
QUAESTIO SECUNDA. De Scandalo quod adversa­
tur bonis spiritualibus.......................................
78
De Reparatione scandali activi ...............................

154

81

Scandalum concubinatus............................................
Scandalum matrimonii civilis ....................................
Alii casus speciales ....................................................

QUAESTIO TERTIA.
De Adulterio quod adversa­
tur bono coniugii .................................................
91
Corollarium de Stupro et Fornicatione ...................

83
87
89

94

QUAESTIO QUARTA. De Peccatis in bona externa
fortunae et de restitutione pro iis debita .......
95
De modis practicis opportune restituendi ...............
98
Casus de restitutione in articulo mortis................... 101
QUAESTIO QUINTA. De Odio proximi, quod est
causa laedendi famam, honorem et amicitiam . 102
Regulae in reconciliatione servandae ........................ 105
Animadversio de Vindicta ........................................ 107
Practica notanda de peccatis in honorem et famam 108

CAPUT III
De Peccatis Capitalibus
quae sunt aliorum peccatorum causa

Doctrina Generalis ....................................................

111

QUAESTIO PRIMA. De Superbia et Inani Gloria ...

119

QUAESTIO SECUNDA. De Avaritia ........................

127

QUAESTIO TERTIA. De Gula....................................

131

QUAESTIO QUARTA. De Luxuria ............................

136

QUAESTIO QUINTA. De Acedia ...........................

142

QUAESTIO SEXTA. De Invidia ................................

145

QUAESTIO SEPTIMA. De Iracundia ........................

148
155